Bu sözlerin taşıdığı gaye fazlaca gururlanmanın ve böbürlenmenin dolayısıyla da oluşabilecek hezeyanların önüne geçmek, kazanılan zaferin bir nefis taşması yaratmasını engellemek, elde edilen gücün sersemliğinden kişiyi korumak, ölümü ve ölümlü olmayı hatırlatmaktır. Bir rivayete göre bu köle aynı zamanda generalin kafasının üstünde bir defne çelengi tutmaktadır. Defne çelenginin ölümsüzlüğü, sonsuz yaşamı sembolize ettiği düşünüldüğünde, generalin kulağına sürekli olarak ölümün fısıldanışı içinde bir karşıtlam barındırmaktadır. Bu durum kişinin vicdanı ile sahip olduğu insani arzular arasındaki tezatı ortaya koyar niteliktedir. Memento Mori kavramının sanat alanında kullanımı aslında Orta Çağ'a dayanmaktadır. Karşılığını bulduğu ögelerden biri her sınıftan insanı son bir dansa götüren iskelet figürleri içeren betimlemelerdir. Ölümün kaçınılmazlığını ve tarafsızlığını, fetheden ve eşitleyen gücünü temsil eden ve Ölüm Dansı anlamına gelen Danse Macabre kavramı şiir, müzik ve görsel sanatlarda sıkça dışa vurulmuştur. Danse Macabre'nin oluşumunda Black Death olarak adlandırılan veba salgınının ve o dönemde yaşanan savaşların etkisi büyüktür. Her sınıftan toplu ölümlerin yaşanması ve duyulan korku bu kavramın görsel dışavurumunda etkili olmuştur. Danse Macabre'nin resimdeki ifadesi yaşayan figürlerin 'ki bunlar bir çocuk, bir imparator, bir din adamı, bir köylü olabilmektedir' iskelet, ceset gibi ölü figürlerle yuvarlak bir zincir halinde dans eder biçimde betimlenmeleri şeklindedir. Hayatın her kesiminden insan, ölümün kişileşmiş haliyle dans ederken betimlenir. Ani ve acı verici ölümlerin her yerde mevcut olması dini arzuyu artırmıştır fakat yine de o şartlar altında mümkün olamayacak olsa da eğlenceye karşı histerik bir arzu da vardır; son bir dans... Danse Macabre bu iki arzuyu birleştirir. En erken örnekleri Paris'in en eski ve en büyük toplu mezarlığı olan Cimetiere des Innocents 'de bulunmaktadır. Bu betimlemeler genellikle manastırların mezarlık bölümlerinde ve kiliselerdeki bazı frizlerde görülmektedir. Kompozisyon, yaşamın geçiciliğini ve boşluğunu, bunun yanında ölümün kesinliğini ve eşitleyiciliğini anlatan bir resimli vaaz niteliği taşır. Vurgulanmak istenen; kişilerin hayattaki rolleri ne olursa olsun ölüm dansının hepsini birleştireceği gerçeğidir. Yine aynı dönemde ve aynı güdüleyici sebeplerle ortaya çıkmış bir diğer eser iyi ve Hıristiyanca ölmenin yollarını, ölüm anı yaklaştığında yapılması gerekenleri, kurtuluşu sağlayacak duaları ve eylemleri anlatan Ölmenin Sanatı anlamına gelen iki versiyonlu Ars Moriendi adındaki kitaptır. Yazarı bilinmeyen kitap, 1415 ve 1450'den kalma iki Latince metinden oluşmaktadır. Birinci kitap, ölüm anında kullanılacak ayinleri ve duaları reçete eden altı bölümden daha uzun bir incelemeyken, ikincisi ölmekte olan kişinin iyi bir ölüme ulaşmadan önce şeytanın ayartmasıyla mücadelesini betimleyen gravürlerden oluşan bir kitaptır. Toplumun genel ahlakına atfedilen ve sonraki dönemlerde sanat başta olmak üzere pek çok alanda etki edecek olan ölümlü olduğunu unutma anlamına gelen Memento Mori, cennet cehennem ve ruhun kurtuluşu gibi konulara fazlasıyla vurgu yapan Hıristiyanlıkta sıklıkla kullanılmıştır. Sembolik bir hatırlatıcı halini almış olan kavram sayesinde Hıristiyanlık öğretileri vurgulanmaya çalışılarak ölüm bilinci ön plana çıkarılmıştır ve bu sebeple Hristiyanlıkta mezar mimarisi ve sanatında kendisine belirgin bir yer bulur. Bunlardan bazıları İngiliz Püritenlerine ait kanatlı kafa taslarının, iskeletlerin ve mum koklayan meleklerin betimlendiği mezar taşlarıdır. Bir diğer örnek olarak Kemikler Şapeli olarak bilinen Evora'da bulunan Capela dos Ossos ve Roma'da bulunan Capuchin Mahzeni içindeki küçük şapeller gösterilebilir. Bunlar, duvarlarının, sütunlarının ve tavanlarının bir kısmının veya tamamının insan kalıntılarıyla, kemiklerle, kafa taslarıyla kaplanarak dekore edildiği şapellerdir. Rönesansta ise bu tür motifler dolaylı hale gelerek kendilerine natürmortlarda yer bulur. Bu dönemde başta portre arkalarına resmedilen basit kafatası ile diğer geçiciliği ve ölümü belirten sembollerin gelişmesiyle Vanitas resimleri oluşmuştur. 17. yüzyıl başlarında Hollanda'da ortaya çıkan bir natürmort resim türü ve gündelik yaşamın bir temsili olan Vanitas, Memento Mori kavramını popülerliğe kavuşturmuştur. Boş, beyhude, boşluk, değersizlik, hiçlik gibi anlamlara gelen Vanitas, Latince 'kibir' anlamına gelen 'vanity' sözcüğünden türer. Aynı zamanda Eski Ahit'te Vanity of Vanities, sait the preacher vanity of vanities all is Vanity şeklinde yer alan ve boşun boşu, her şey boş anlamına gelen bir öğretidir. Bu öğreti Tanrı haricinde her şeyin ve herkesin fani olduğunu anlatmaktadır. İnsanlığın dünyevi arzuları üzerinde bir yaptırım vasıtası olarak kullanılmış ve bu durum dolayısıyla sanat alanına da yansımıştır. Vanitas, Protestanlık sonrası Kalvinizm ile temellendirilmiş bir resim türüdür. Protestanlıktaki zenginleri Tanrı'nın seçilmiş kişileri haline getirip, alt tabaka insanları Tanrı'nın lütuflarından yoksun, günahkar olma eğiliminde bir kimliğe büründüren kaderci yaklaşım, zenginliğin yarattığı gururu ve dünyevi yaşama bağlılığı arttırmıştır. Pretestanlık'tan sonra yerleşen Kalvinizm'de ise zenginlik tembelliğe ve günahkar yaşam zevk ve eğlencelerine karşı bir tahrik unsuru olarak görülmüştür. Kalvinizm; çalışkan, dürüst olan, dünya nimetlerinden uzak durarak ibadetlerini yerine getiren insanların seçilmiş kişiler olduklarını ve Tanrı'nın selametine hak kazandıklarını; tembelliğin, lüks yaşamın, süslü elbiseler ve mücevherler kullanmanın, dans etmenin, sarhoş olmanın günahkarlık olduğunu öne süren bir Hıristiyanlık mezhebidir. Vanitas resmi bunu kendine odak belirleyerek, resmi satın alan zenginlere bir hatırlatıcı ve uyarıcı görev üstlenmiştir. İnsanlığın toplu ahlaksızlığına vurgu yapmakta ve insanları ölümü dikkate almaya, tövbe etmeye teşvik amacı gütmektedir. Ölümün kaçınılmazlığını, dünyevi başarı ve zevklerin geçiciliğini ve kibrini sembolize eden nesne koleksiyonlarını içeren Vanitas resimleri, insanları lüksten ve tüketimden uzak durmaya, ölümü dikkate almaya, tövbe etmeye davet eder. Vanitas resminde kitaplar, haritalar ve müzik aletleri sanat ve bilimi; cüzdanlar, mücevherler, altın nesneler servet ve gücü; kadehler ve oyun kartları dünyevi zevkleri; kafatasları, kum saatleri, yanan mumlar, sabun köpüğü ve çiçekler ölümü ve hayatın geçiciliğini; sarmaşık veya defne dalları ise diriliş ve sonsuz yaşamı sembolize etmektedir. Vanitas Objeleri adı verilen bu nesnelerin amacı, varoluşun geçiciliğini insanlara hatırlatmaktır. Bakıldığında zenginliği gösteren nesnelerin bir arada gösterimi, çiçeklerin, parlayan mücevherlerin göz alıcı ihtişamı ve hatta resmedilen kurukafaların dahi idealize edilerek verilmesi izleyicide hayranlık uyandıran unsurlardır. Fakat bu durum, verilmek istenen ahlaki uyarı ve mesajla bir çelişki içindedir. Çünkü bu resimler bir şekilde sipariş eden yahut satın alan kişinin servetinin, zenginliğinin bir kere daha altını çizmiş olur. Öyle ki resim bir zaman sonra kişilerin zenginliklerini birbirleriyle yarıştırmak için kullandıkları bir gösteriş aracı haline gelmiştir. Bunlar resmin amacına tam olarak ulaşmasını engellemiş hatta amacından saptırmış ve onu hem lüksü yaşamanın hem de dünya nimetlerinin geçiciliğini anlatmanın paradoksunu içinde barındıran bir çeşit günah çıkarma nesnesi olarak yalnızca seyredilebilir bir sanat haline getirmiştir. Memento Mori, ölümle nihayet bulacak yaşamın ahlaki ve vicdani değerlerini barındıran, mütevazi yaşamı öğütleyen bir kavramdır. Dini değerlerle de örtüşerek sanat alanında da bir geleneğe dönüşmüştür. En başından beri sıklıkla kafatası imgesiyle dini resimler içine yerleştirilen, toplumun yaşam biçimlerine göre zamanla imgelerini çoğaltarak gelişen bu kavram tarih boyunca sanat, felsefe, edebiyat, mimarlık ve daha fazlasının merkezinde kendisine yer bulmuştur.


Lale ve egzotik bitkilere karşı duyulan ilginin hızlı yükseldiği 16. ve 17. yüzyıllarda çiçek natürmortları fazlasıyla ilgi görmekteydi. Jan Brueghel'in 1609-1616 yılları arasında yaptığı çiçek vazosu natürmortu da dönemin popüler zevklerinin bir ürünü olarak karşımıza çıkar. Brueghel, farklı kıtalarda yetişen en nadir ve değerli çiçek türlerini bir vazonun içine yerleştirirken burjuva sınıfı için vazgeçilmez bir eser ortaya koymuş olur. Burjuva sınıfı için natürmort çoğunlukla statü ve zenginlik göstergesi olarak görülür ve alınırdı. Farklı bir çağa ait, farklı bir bakış açısıyla yapılmış bir natürmortta Necla Rüzgar'ın 2013 yılında yaptığı Mücevherler adlı natürmortudur. Hazır nesne kullanılarak yapılan natürmortta gelişi güzel yerleştirilmiş et parçaları görülür. Etin renginden taze ve yumuşak olduğu düşüncesine kapılmak çok olası olsa da görüntü yanıltıcıdır. Rüzgar, farklı boyuttaki taşları boyayarak onlara et görüntüsü verirken nesnenin yanıltıcı olabileceğini gözler önüne serer. Zaman, içinde var olan her şeyi değiştirdiği gibi sanatı da değiştirir. Devamlı olarak kendini yenileyen insan, aynı süratle sanatı da yeniler. Çağdaş sanat için nesne, sanatın ayrılmaz bir bütünüdür. Tıbkı Rüzgar'ın eserinde olduğu gibi nesne kendi olmaktan çıkarak pek çok şeyi ifade edebilme gücüne sahiptir. Nesnenin sanattaki izi sürülürken ilk örneklere mezar kabartmalarında ya da resimlerinde rastlanır. Ölümden sonraki yaşam inancının gücü ölü için kıymetli olan her şeyin resmedilmesini de sağlamıştır. Bu kıymetli eşyalar kimi zaman kılıç ya da giysi olabileceği gibi, gündelik ev eşyaları da olabilmektedir. Sanatın zanaat olmaktan çıktığı ve saygı gördüğü Rönesans döneminde Burjuva sınıfı tarafında ilgi görülen natürmortlar, nesnenin de resme dahil edildiği ilk alan olmaktadır. Ancak Rönesans döneminde natürmortun kıymetsiz ve düşük statüdeki ressamlar tarafından yapıldığına yönelik önyargı nesnenin sanattaki konumunu düşürmektedir. 16. ve 17. yüzyılda Burjuva sınıfının desteğiyle natürmortlar yapılmıştır. Bu dönemde yapılan meyve, sebze, çiçek natürmortları her şeyin gelip geçiciliğini anlatmak; kitap, müzik aleti natürmortları daha çok dekoratif bir unsur olarak; av natürmortları ise prestij göstergesi olarak sipariş edilmektedir. Var olan gidişat sanatçıların nesne üzerine düşünmeye başlaması ve özellikle de Dadaizm akımının kendini göstermesiyle birlikte büyük bir değişim yaşamıştır. Günümüzde Sanat nedir? sorusu cevaplanması zor bir soru halini almıştır. Basit gibi görünen bu soru, sanatın sınırlarının şeffaflaşmasıyla tartışmaya açık hale gelmiştir. Natürmort ise Burjuva sınıfının isteği doğrultusunda kendine yön belirlemeyi bırakarak, sanatçının kendini geliştirmesine yönelik deneysel bir alan imkanı sunmuştur. Leppert, natürmortların insana dair değil, nesnelere dair olduğunu söyler. Ona göre natürmort, insanı dışlar ancak nihai olarak insana yöneliktir. Bir diğer önemli nokta ise natürmortun bakma arzusunu karşılaması gerektiğidir. Natürmort, ölü doğa anlamına gelirken, cansız ve hareketsiz olan nesnelerin resmedilmesi olarak tanımlanır. Ancak günümüzde tüm sınırları ortadan kaldıran Çağdaş Sanat, natürmort için belirlenen sınırları da yıkmıştır. Söz gelimi Scott Garner'ın video yerleştirme tekniği kullanılarak yapılan natürmortu, nesnenin hareketsizliği ilkesini çiğnemektedir. İlk etapta natürmortun klasik sayılabilecek nesnelerinin bir çerçevenin içerisine yerleştirildiği görülür. Bir insanın çerçeveyi oynatmasıyla birlikte vazo ve meyveler devrilir. Nesne ve insan ilişkisine dair önemli bir dipnot veren eser, hareketsiz, durağan ve cansız olarak nitelendirilen nesnenin insan temasıyla hareketlilik kazandığı ve durağan olmaktan çıktığı görülür. Sanatın ihtiyaçtan doğması gibi natürmort da ihtiyaçtan doğmuştur. Sanattaki değişimin ne denli güçlü olduğunu Brueghel ve Rüzgar yaptıkları birbirinden çok farklı iki natürmortla gözler önüne serilirken, sanatta nesnenin nasıl ilerlediğini de net olarak görmekteyiz.


Sanat eserlerini yorumlamadan önce çıplaklık ve nü arasındaki farka değinmek gerekir. Kenneth Clark, Nü adlı eserinde çıplaklığın giysisiz kalmak olduğunu belirtir. Nü ise çıplaklığın sanatsal ifade biçimidir. John Berger ise Görme Biçimleri adlı eserinde çıplak olmayı insanın kendi olmasına benzetir. Nü ise insanın başkalarına çıplak görünmesidir, burada beden nesneleşir. Berger, nü'lüğün bir çeşit giyiniklik olduğunu belirtir. Nü eser ortaya koyulurken ona bakan seyircisi düşünülerek eser yaratılır. Berger, seyircilerin erkek olduğunu dolayısıyla yapılan nü eserlerin de erkeklerin istek ve arzularına göre düzenlendiğini belirtmektedir. Richard Lepppert ise kadının bir imge olduğunu, imgeye bakanın ise erkek olduğunu söyler. Tek tanrılı inançlarda çıplaklık utanma ve örtünmeyle ilişkilendirilirken, çok tanrılı inançlarda utanılacak bir şey değildir. Uygarlıkların tarih boyunca yaptıkları sanat eserlerine bakıldığında tek tanrılı inançlarda çıplaklığın daha az gösterildiği ve cinsel sahnelere çok az yer verildiği görülür. Çok tanrılı inançlara sahip toplumların sanat eserlerinde figürleri çoğu zaman çıplak görebilmekteyiz. Ayrıca cinsel sahnelerin gösterildiği pek çok resim de bulunmaktadır. Din, sanat üzerinde güçlü bir baskı yaratmaktadır. Cinsiyetler arası üstünlükte, erkeğin konumu da aynı baskıya neden olmaktadır. Peki sanat eserlerinde gördüğümüz çıplaklığın gerçekteki işlevi nedir? Clark, bu sorunun cevabını çıplaklığa yüklenmiş görsel değerden kaynaklandığını düşünmektedir. Berger'e göre ise birini çıplak görmek merakı ve gizemi ortadan kaldırdığından rahatlatıcıdır. Ayrıca bakan kişinin, izlenen kişiye karşı üstünlüğünün oluşmasını sağlar. Resimdeki çıplaklık, seyircinin egosunu okşamaktadır. Leppert ise ister giyinik olsun ister soyunuk olsun bakma arzusunun özünün cinsel bir gereklilikten doğduğunu belirtmektedir. Nü ise bakma arzusunu güçlendirmektedir. Avrupa resim sanatında ilk çıplaklar olarak karşımıza Adem ile Havva çıkmaktadır. Bilgelik ağacındaki meyveyi yiyerek, çıplak olduklarının farkına varmaktadırlar. Berger, bu hikayede iki şeye dikkat çeker; birincisi, çıplaklık görmeyle değil bilinçle var olmuştur. İkincisi çıplaklık utanma duygusuna neden olmuştur. Bu mite yönelik ilk betimlemelerde Adem ile Havva'nın çıplaklıklarını kapatmaya çalıştıkları görülür. Rönesans'la birlikte çıplaklık gizlenmemeye başlamıştır. Utanma ortadan kalkarak çıplak kadın figürleri resim sanatında fazlasıyla görülmeye başlamıştır. Avrupa sanatında kadın figürleri pasif gösterilirken, etkin olan seyircisi yani erkeklerdir. Kadın gözlenen erkek ise gözleyendir. Berger'e göre kadının kendi varlığını algılayışı, kendisini bir başkası tarafından beğenilme duygusuyla tamamlamaktadır. Tiziano'nun yaptığı Urbino Venüsü adlı resminde uzanan bir kadın figürü görülür. Resimde dişiliğini kendisini tanımadığı ama muhtemelen erkek olan seyircisine sunmaktadır. Nü Kadın resimlerinin büyük bir kısmında uzanan, ayakta olan ya da oturan çıplak kadın çoğunlukla nazlı bakışlarını seyircisine çevirir. Kadının pasifliği, ilk günahla Adem'i baştan çıkarması sonucunda bir cezalandırma şekli olarak görülmektedir. Nü Kadın resmi, arzuyu, yatırımı, egoyu tatmin etmek için var olmakla beraber Batı sanatında çıplak kadın figürünün kaynağı Havva'nın günahı olarak yorumlanır. Kadının resimdeki pasifliği de buradan gelmektedir. Paris'in Yargısı, güzelliğin ve çıplaklığın sergilenmesinin yanı sıra bir kıyaslama durumundan da bahseder. Paris, elindeki elmayı en güzel kadına verecektir. Böylece güzellik yarışmalı bir şey haline gelir. Güzellik yarışmalarının çıkış noktası Paris'in Yargısı mitinden gelmektedir. Burada resimdeki erkek figürüyle birlikte seyirci de güzelliği değerlendirmektedir. Kadınlar ise güzellikleriyle birlikte dişiliklerini de sergilemektedirler. Avrupa resim geleneğinde nü resimlerde kadın ya da erkek figürlerinin çoğunlukla vücut kılları resme dahil edilmez. Vücut kılları, insanların güçlü cinselliğini simgeler. Resimdeki figürün libidosu az gösterilirken, bu sayede seyircinin libidosu yükselmektedir. Richard Leppert, kadınların arzu nesnesi olarak gösterildiğini belirtirken erkeklerin soyulmak için gerekçelerinin olması gerektiğini söyler. Erkeğin soyulması hassasiyet gerektirir. Bu dönemde resimlerin büyük bir çoğunluğunu yalnızca erkekler görür, dolayısıyla resimler erkekler için yapılır. Yatakta uzanmakta olan çıplak ve çekici bir kadın, gözlerini seyircisine diktiği zaman bu seyircinin iktidarını kabul edişi olarak yorumlanırken çıplak bir erkeğin gözlerini seyircisi olan erkeğe dikmesi bir tehdit algısının oluşmasına neden olabilir. Nü resimlerde kadın figürleri seyircisinin gözlerine bakar ve kendini izlettirir. Nü erkek figürlerinde bu durum gözlenmez. Erkek bakışlarını seyircisinden saklar, bedeni seyircisine sunulurken bile figürün beden dilinde fark ediliş söz konusu değildir. Ayrıca erkek bedeninde penis, iktidarı ve gücü simgelerken aynı zamanda erkeğin zayıf noktasıdır. Dolayısıyla doğrudan gösterilmemeye çalışılır. Pollaiuolo'nun Çıplak Erkeklerin Muharebesi resmi konuya başarılı bir örnek oluşturur. Birbirleriyle mücadele eden erkeklerin vücutları atletiktir. Ayrıca tüm kasları gergindir. Ancak penislerine bakıldığında gevşek oldukları görülür. Güçlü ve savaşçı kimlikleri ön planda tutulan erkekler, vücut hatlarının gösterimi ve gergin kaslarıyla izleyicisine sunulurken gözlerin penise kaymasıyla ihtişamları gölgelenir. Böylelikle sergilenen erkeğin en zayıf noktası gözler önüne serilir. Leppert, sanatçının resimdeki erkeklerin penislerini gergin göstermesinin farklı bir heyecan şeklinde algılanarak dönemin en güçlü yasaklarından birini hatırlatabileceğini söyleyerek, penis kaslarının gevşek gösterildiğini belirtir. Penisin, kültürel büyüsünün bu denli kırılgan oluşu onun saklanmasına neden olmuştur. Avrupa resim sanatında hakim olan bu bakış açısının Antik yunan döneminde benimsenmediğini hatırlatmak gerekir. Estetik kaygılarla küçük gösterilen erkek penisi erkeğin ihtişamına gölge düşürmemektedir. Aradaki farkın önemli nedenlerinden birinin din olduğunu hatırlatmak gerekir. Erkeğin çıplak gösterimi sorunsalı belinin bir kumaş parçasıyla örtülerek saklanmasına neden olmuştur. Botticelli'nin Mars ve Venüs adlı eserinde savaş tanrısı olan Mars'a odaklanıldığında penisini örten bir örtü görülür. Tüysüz bir şekilde resmedilen Mars seyircisine sunulmaktadır. Hafif uykulu bir şekilde bilinci kapalı olarak gösterilir. Aslında yatak odası sahnesini andıran bu resimde Mars, orgazm sonrasındaki haliyle gösterilir. Ancak Venüs bunun tam aksi şekildedir ve gözlerini Mars'tan ayıramamaktadır. Venüs'ün bakışları, Mars kendinden geçmişken bile gücünden hiçbir şey kaybetmediğinin göstergesidir. Tüm övgü ve güç Mars'ın elindedir. Habil'in öldürülüşü sahnesinde de aynı kumaş parçası göze çarpar. Figürün gösteriliş şekli; başının, kollarının ve bacaklarının duruşu tamamen seyircisini etkilemek içindir. Bu gösterim şekliyle kasları vurgulanır. Kasıklarında cinsel gücü simgeleyen tüyleri görülmektedir. Seyircisinden saklanan penisin gösterim şekli, örtünün duruşu Habil'in arzulanmasını sağlamaktadır. Resim sanatında erkeğin çıplaklığı, imajını zedelemeyecek şekilde gösterilmelidir. Resme bakan seyircinin erkek olduğu düşünüldüğünde yasak olan homo erotizmi de çağrıştırmamalıdır. Bu durumlar çerçevesinde Batı sanatında erkek figürlerinin çıplak gösterimi belli kurallara bağlanmıştır. Kadının konumu erkeğin ki kadar hassas değildir, din ve toplumdaki konumu göz önüne alındığında arzu nesnesi haline getirilebilir. Bununla birlikte çıplaklık, resimde özellikle bakılması gereken bir şeydir. Görmek, arzu yaratır. Arzu ise kaçınılmaz olarak beden ve erotizmle alakalıdır.


Sanat tarihinde penisin gösterimi üzerine konuşmadan önce çıplaklık ve nü arasındaki farka değinmek gerekir. The Nude adlı yapıtında Kenneth Clark, çıplaklığın giysisiz kalmak olduğuna vurgu yaparken, nü için çıplaklığın sanatsal ifadesi kelimelerini kullanmaktadır. Clark'a göre nü, bir çeşit giyiniklik halidir. Nü, izleyicisine ulaşmak ister. Görülmek, fark edilmek içindir. Nü eserlerde çıplaklık özellikle gösterilmek istenilen şeydir. Sanat eserlerinde görünen nü kadın ve erkek figürleri izleyicisine bir mesaj vermektedir. John Berger, Görme Biçimleri adlı kitabında çıplak bir bedenin merakı ve gizemi ortadan kaldırdığından bahsetmektedir. İzleyiciye rahatlayıcı bir etki yaratırken ayrıca bakan kişinin izlenen kişiye karşı üstünlüğünün oluşmasına sebebiyet verir. Berger, nü sanat eserlerinin izleyicisinin egosunu okşadığından bahsetmektedir. Nü eserlerde izleyicinin rolüne değinmeden önce toplumun bakış açısını anlamak adına nü çalışmaların tarihsel serüveni üzerine de biraz konuşmak istiyorum. Çok tanrılı inançlarda ve daha ilkel din modellerinde kadın bedeninin bereketi simgelemesi gibi erkek penisi de yaşamsal sıvının kaynağı olarak görülmektedir. Yaşamın sürekliliği ve neslin devamlılığını sağlayan cinsel uzuvlar kutsallaştırılarak resmedilmiştir. Çok tanrılı inançlarda cinsellik, doğal ve gereklidir. Pek çok kabartmada cinsel birleşme sahnelerine yer verilmektedir. Ayrıca eş cinsellik üzerinde toplumsal ve dinsel bir baskı olmaması sebebiyle eş cinsel birleşme sahnelerine de sıklıkla rastlanmaktadır. Erkek penisi ise doğal görüntüsünün aksine daha büyük ve kabarık resmedilmektedir. Penisin büyük ve kabarık resmedilmesi erkeklik gücünün ve tanrısallığın onurlandırılmasını sağlamaktadır. Yunan mitolojisinde erkeğin tanrı soyundan geldiğine inanılmaktadır. Bundan dolayı cinsel hazzın kaynağının penis olduğu düşünülmektedir. Cinsel hazzın kaynağı olan penis, başka bir erkeği de sonradan yaratılan kadını da mutlu edebilirdi. Cinsellik üzerinde dinsel bir baskı olmaması erken dönem kabartmalarında çok fazla cinsel birleşme sahnelerine yer verilmesini sağlamıştır. Bu kabartmaların bir kısmı genelevleri süslediği gibi tapınaklara da kimi zaman bu motifler işlenmektedir. Yunan bereket tanrısı Priapus'un tasvir edildiği heykel ve kabartmalarda Priapus'un erekte olmuş büyük ve kabarık penisi dikkat çeker. Dönem insanları bu kabarık ve büyük penisli tanrı Priapus'un heykellerine tapınırdı. Penisin büyük ve kabarık gösteriminin yaygın olmasıyla birlikte özellikle yunan kültüründe erkek bedenleri idealize edilerek betimlenmektedir. Atletik erkek bedenlerinin penisine odaklanıldığında küçük ve gevşek resmedildiği görülmektedir. Penis de tıpkı kadın ve erkek bedenleri gibi idealize edilmekteydi. Küçük ve gevşek görüntüsünün arkasında yalnızca estetik kaygı yer almaktaydı. Çok tanrılı inançlarda çıplaklık ve cinsellik doğal karşılansa da Musevilik ve Hristiyanlığın yaygınlaşmaya başlamasıyla beden üzerine bazı yaptırımlar gerçekleşmiştir. Aynı zamanda, eş cinsel birliktelikler yasaklanmış ve genel olarak cinsellik ulu orta yaşanabilen bir şey olmaktan çıkmıştır. Tevrat'ın Yaratılış bölümünde Adem ve Havva'nın bilgelik ağacından meyve yemesiyle iyi ve kötüyü ayırt etmeye başladığından bahsedilmektedir. Adem ve Havva bilgelik ağacındaki meyveyi yedikten sonra çıplak olduklarını fark ederler ve utanma belirtisi göstererek incir yapraklarıyla kendilerini örtmeye çalışırlar. Böylece çıplaklık utanç ve örtülmeyle ilişkilendirilmiştir. Tüm bunların neticesinde şekillenen kısıtlamalar yüzünden sanat uzun bir süre din baskısıyla karşı karşıya kalsa da Rönesans ile birlikte çıplak figürler yeniden betimlenmeye başlamıştır. Avrupa sanatında çıplak kadın figürleri pasif halde gösterilirken izleyici olan erkek etkin konumdadır. Kadının pasifliği ilk günaha bir gönderme niteliği taşımaktadır. Kadının cezası erkeğin itaatinde kalmak ve isteklerine boyun eğmektir. Berger, nü kadının arzu nesnesi olarak sanat eserlerinde yerini aldığını belirtir. Rönesans döneminde sanat, ağırlıklı olarak erkek nüfusun erişiminde bulunmaktadır. Yapılan resimleri çoğunlukla erkekler görmektedir. Bununla beraber resimleri görme erişimine sahip azınlıkta olan bir kadın kitlesi de vardır. Penis, erkek kimliğinin en önemli ayrıntısı, eril sistemin en büyük dayanağıdır. Kısacası penis, erkeğin iktidarını simgeler. Bu kadar hassas bir konumda olan penisin gösterim şekli erkeği zedelememeliydi. Penisin gergin ve erekte olarak gösterimi dönemin en katı yasaklarından biri olan eş cinselliğin ihlali olacağından bu şekilde gösterimi söz konusu olamazdı. Gevşek görüntüsü ise siyasal bir sorun teşkil ediyordu. Rönesans dönemi Batı sanatında nü erkek figürlerinin beli ya da penisinin örtülü verilmesinin sebebi budur. Rönesans döneminde erkek bedeninin idealize edildiğinde kadınsal resmedildiği görülmektedir. Nü kadın figürlerinde olduğu gibi nü erkek figürlerinin de arzuyu uyandırdığı betimlemeler yapılmaktadır. François Xavier Fabre'nin Habil'in Ölümü isimli tuval çalışmasında Habil'in çıplak bir şekilde yerde uzandığını görmekteyiz. Penisinin hemen üzerinde bir örtü olmasına rağmen örtünün kıvrımlarından Habil'in penisinin kabartısını görmek mümkün. Yerde uzanışı, kollarının duruşu ve boynunun kıvrımı kaslarını daha belirgin göstermek için özenle düşünülerek konumlandırılmıştır. Çıplak ve belinde örtüsüyle izleyicisinin karşısında yarı uyuklar vaziyette yatan Venüs ve Mars resmi de bir başka örneği oluşturuyor. Buradaki önemli ayrıntı erkeğin gücünün ve iktidarının yalnızca belindeki örtü ve sergilenen vücuduyla verilmemiş olmasıdır. Allesandra Botticelli'nin resmettiği eserde Venüs'ü giyinik ve tüm dikkatini Mars'a vermiş şekilde görmekteyiz. Mars ise neredeyse kusursuz bedeniyle kafasını geriye doğru atmış dinleniyor. Bu sahne aslında Venüs ve Mars'ın cinsel birleşmeden sonraki hallerinin betimlenmesidir. Venüs'ün duruşu ve gözlerini Mars'tan ayırmaması ise erkek iktidarına bir övgüdür. Elbette bu övgü kadın tarafından değil, bu resmi resmeden adam tarafından erkek iktidarına yapılmaktadır. Sonuç olarak ister çok tanrılı dinlerde olsun ister tek tanrılı inanç sistemlerinde olsun penis, erkeğin iktidarını simgelemektedir. Gösterim şeklinde tarihsel süreç içerisinde dinlerin ve sosyal yapının değişmesiyle değişiklikler görülse de yüklenen anlamlar benzerdir. Rönesans döneminde erkek iktidarını korumak için örtüyle yapılan sansürleme Rönesans'tan sonra ortadan kalkmaktadır. Leppert, nü erkek resimlerine yönelik araştırmaların yetersizliğinden bahsederken sebebini erkek sanat tarihçilerinin bu konuyu görmezden gelmesiyle ilişkilendirmektedir. Feminizm gibi akımların ve eş cinsel araştırmaların hızlanması ve güçlenmesiyle birlikte bu konular üzerine de çalışılmaya başlanmıştır. Araştırmalarım sırasında Leppert'ın bahsettiği gibi ben de nü erkek bedenlerine dair çok fazla kaynağa rastlayamadım. Ancak görünen o ki Rönesans döneminde hissedilen penisin kırılgan kimliğinin günümüzde daha çok farkında olan insanlar var. Öncelikle kadının çıplaklığı erkeğin çıplaklığından daha eskiye dayanmaktadır. Çok tanrılı dinlerde kadın ve erkeğin çıplak gösterimi son derece yaygınken tek tanrılı inanç sistemlerine geçilmesiyle birlikte nü çalışmaların yapılması yasaklanmıştır. Hümanizm ve Rönesansın güçlendiği dönemde yeniden karşımıza çıkan nü çoğunlukla kadın odaklıdır. Yani birçok sahnede nü kadın resimleri görüyoruz. Ancak sorunuzda kastettiğiniz erkek organı kadar ayrıntılı verilip verilmediğiyle, burada esas olan figürlerin duruş şekilleridir. Ancak ilerleyen dönemlerde ve günümüzde nü kadın çalışmalarında kadın cinsel organın da son derece ayrıntılı betimlemeleri mevcuttur. Konu hakkında daha ayrıntılı bilgi almak isterseniz, Sanatta Nü'nün Gösterimi adlı yazımı okuyabilirsiniz. Saygılarımla.


Bilim ve sanat, uzlaşmaz biçimde birbirinden ayrılmış mıdır? Yoksa ortak bir zemin bulabilirler mi? Sanata da derin ilgi duyan Nobel Ödüllü Eric R. Kandel bu yeni kitabında, bilimin bir sanat eserini deneyimleme ve anlamlandırmadaki etkisini sorguluyor. Orijinal adı Reductionism In Art and Brain Science: Bridging The Two Cultures olan Sanatta ve Beyin Biliminde İndirgemecilik: İki Kültür Arasında Köprü Kurmak kitabı Kültür Üniversitesi Yayınlarından Çıktı. Hafızanın nörobiyolojik temellerini ortaya koyan çalışmalarını bu kez sanata uygulayan Kandel, öznel dünyalarını renk, biçim ve ışığa damıtan modern sanatçıların nörobilimsel analizini yapıyor. Eeic R. Kandel, bilimin insan algısının karmaşıklıklarını nasıl keşfedebileceğini ve harika sanat eserlerini algılamamıza, takdir etmemize ve anlamamıza nasıl yardımcı olabileceğini gösterdiği Sanatta ve Beyin Biliminde İndirgemecilik isimli çalışmasında, indirgemeciliğin modern sanatın evrimine katkısını ortaya koyuyor. Resim sanatının Monet, Turner, Kandinsky, Schoenberg ve Mondrian'ın eserlerinden Pollock, Louis, de Kooning, Rothko, Turrell ve Flavin'in soyut dışavurumculuğuna ulaşmak için nasıl bir indirgemeci yaklaşım içinde olduğunu ayrıntılarıyla aktararak, bu yolculuğun sonunda Katz, Warhol, Close ve Sandback'in eserlerini analiz ediyor. Modern sanat şaheserlerinin renkli reprodüksiyonlarının yanı sıra beynin büyüleyici çizimlerini de içeren bu kitap, bilim ve sanatın ortak kaygılarına ve birbirlerini nasıl aydınlattıklarına ilişkin bir başyapıt. Yazar Eric R. Kandel, Columbia Üniversitesi Sinirbilim Bölümü'nde öğretim üyesi.


3-7 Kasım 2021 tarihleri arasında düzenlenecek olan II. İstanbul Sanat & Antika Fuarı'nda 2B numaralı standda yerini alacak olan Sanattan Bi Haber Var üç genç sanatçının eserlerini sanatseverlerle buluşturmaya hazırlanıyor. Ferhat Arat, Seda Öztürk ve Süleyman Engin'in eserlerine ev sahipliği yaparak fuardaki yerini almaya hazırlanan kültür ve sanat platformu, tüm sanatseverleri genç sanatçıların eserlerini görmeleri adına standına davet ediyor. sanatseverlere büyüleyici bir deneyim yaşatacak olan fuar 3 Kasım tarihinde VIP olacak şekilde, 7 Kasım tarihine kadar ziyaret edilebilecek. Sanattan Bi Haber Var kültür ve sanat platformu da genç ve başarılı sanatçılara destek olabilmek amacıyla girişimde bulunup fuardaki yerini alıyor. Sanattan Bi Haber Var, 2020 yılında sosyal medya üzerinden kurulmuş bir kültür ve sanat platformudur. Kısa süre içerisinde geniş bir sanat kitlesine ulaşan girişim, sanattan bi haber olmamak adına Sanattan Bi Haber Var mottosuyla yola çıkmış, kültür ve sanat alanındaki pek çok haberi ortak bir çatı altında sanatseverlere ulaştırmayı hedeflemiştir. Pek çok basılı ve dijital sanat içeriği üreten medya kuruluşları ile birlikte ortak çalışmalar gerçekleştirerek, sanata dair olan gelişmeleri sanatseverlere ulaştırmaktadır. Yanı sıra pek çok girişimde bulunarak sanatsal faaliyetler düzenlemekte ve özellikle başarılı genç sanatçılara destek olmaktadır.


Sanat, gereksiz olanın dışlanmasıdır diyen Carl Andre, Minimalizm'in kısa bir özetini bize sunar. Sanatın soyutlaştığı ve giderek karmaşıklaştığı bir dönemde Minimalizm, sanatı parçalarına ayırarak, imaları ortadan kaldırıp temel düşünceyi ön plana çıkarır. Bir başka ifadeyle sanatı en çıplak haliyle ortaya koyar. Örgütlü bir hareket olmamasına rağmen kavramsal sanatın da popüler olduğu 1960'lı yıllarda Minimalizm güç kazanmıştır. Dadaistleri takip eden minimalistlerin hazır nesneleri genellikle inşaat sektöründe kullanılan alüminyum, çelik, tuğla gibi malzemelerdir. Carl Andre de hazır nesne kullanarak yaptığı heykellerle akımın dikkat çeken sanatçıları içinde yer alır. Minimalist heykeltraş Carl Andre, eserlerini kavramsal temelli sanat olarak görenler ve her bir parçanın bir fikrin gerçekleşmesini simgelediğini söyleyenlere katılmaz. Andre için seçtiği her nesnenin özellikleri, şekli ve konumu sanatın özünü oluşturur. Kullandığı malzemelerin hiçbirini değiştirmeyen sanatçı, onları ham hallerinde kullanarak yeniden düzenler. Andre, heykelde kaideyi ortadan kaldırarak yer heykelini geliştirmiştir. Kaidesiz heykeller mekanda bir değişim etkisi yaratır. Sanatın hiçbir şeyin taklidi olmaksızın kendi öz kimliğini koruması gerektiğini savunan Minimalistler, çalışmalarını basit geometrik şekillere dayandırarak renk, çizgi ve şekillere kişisel bir ifade katma ihtimaline karşı sınırlandırdılar. Gördüğünüz şey, gördüğünüz şeydir diyen sanatçı Frank Stella resimlerini duygusal ya da fiziksel herhangi bir şeyin temsili olmadığı yalnızca bir obje olduğunu savunur. Bir resmin üzerinde boya olan bir zemin dışında başka bir şey olmadığını belirtir. Stella, sanatı kendi öz değerleri içinde yarattığını dolayısıyla temel düşünceyi ön plana çıkardığını söylemektedir. Sanatın altına yüklenen anlamlarını siler ve gördüğümüz şey sanatın kendisi olur. Minimalist sanatçılardan Dan Flavin, eserlerini floresan lambalarla yapar. Sanatçı, üretim malzemesi olarak seçtiği floresan lambalarını sanat aracı haline getirmesini Işığın gerçek bir malzeme olmadığını düşünenler olabilir. Ben olduğunu düşünüyorum. Söylediğim gibi, sanatsal olarak ışıktan daha sade, açık ve dolaysızını bulamazsınız sözleriyle açıklar. Flavin, ışığın mekandaki perspektif algısını nasıl etkilediğini gösterdiği çalışmalarının yanı sıra ışık, renk ve şekil üzerine sanatsal araştırmalar da yapmıştır. 1960'lı yıllarda Kavramsal Sanatın sıklıkla eleştirdiği kapitalizm ve tüketim çılgınlığı, reklamlar aracılığıyla insanların daha fazla alışverişe yönlendirildiği dönemde Minimal Sanat, yaşam felsefesi olmaya aday bir akım halini aldı. Günümüzde de fazlasıyla ilgi gören minimalizm sadeleşmek üzerine önemli dipnotlara sahip. Az ama öz sloganıyla sade yaşamı savunan minimalizm, davranışların temelinde yatan dürtülere değinerek hayatı neden kalabalıklaştırdığımızı bize açıklar. İnsan hayatına dahil ettiği her şeyin az ya da çok zihnini oyalamasına izin verir. Sosyalleşmek için kullanılan uygulamaların tamamı kişisel alanların yok olmasına neden olur. Moda, reklamlar ve kapitalizm, bireyi ihtiyacı olmadığı şeyleri almaya yönlendirirken tüketim çılgınlığına sebebiyet verir. Medyanın yansıttığı kusursuz yaşamlar insanın kendi gerçekliğini sorgulamasıyla sonlanır. Moda, tüketimde sürekliliği sağlar. Dolayısıyla düzenli olarak değişime uğraması gerekir. Teknoloji de aynı etkiyi yaratmakta. X bir telefonun elimizde iyi durumda olan 6sı varken yeni çıkan 7yi almak için 6yı satıyoruz. İyi ama buna ihtiyacımız var mı? Sadeleş Rahatla kitabının yazarı Fumio Sasaki alma ve saklama alışkanlıklarına yönelik iki düşünceden bahseder. İlki insanın kendini bir başkasına onaylatma istediğidir. Moda ve güzellik uğruna yapılan her şeyi bu kategoriye almak mümkün. İkincisi iyi eşyaların statü göstergesi olduğuna yönelik düşüncedir. İyi bir ev, iyi bir iş, iyi bir takım elbise, iyi marka bir telefon kişinin toplum içindeki statüsünü yükseltir. Bu olumlu etki insanı durmadan almaya yönlendirir ve almak, mutlu hissettirir. Dolayısıyla alma dürtüsünün güçlenmesine neden olur. Oysa Chuck Palahniuk, aldığımız ve sahip olduğumuz her eşyanın sonunda bize sahip olduğunu söyler. Sasaki, mutlu olmaktan değil, mutlu hissetmekten bahseder. Azalma kişinin zihnini rahatlatırken gerçekte ne istediğini fark etmesini de sağlar. Merhabalar, 16. yüzyıldan bu yana var olan kapitalizm I. ve II. Dünya Savaşları, kıtlık ve ispanyol gribi gibi birçok badire atlattı. Bu süreç içerisinde üretim ve tüketim kısmen sekteye uğrasa da uzun vadede kazanan kapitalizm oldu. Kısacası Covid-19'un kapitalizme zarar verdiğini düşünmüyorum. Değişen çağ ile birlikte insanın tüketim alışkanlıkları düzenli olarak değişmektedir. Covid-19, hem tüketim şeklini hem de tüketim alışkanlıklarını geçici olarak değiştirmiştir. İstilacı türler arasında yer alan insanın en önemli özelliklerinden biri uyumdur. Günümüzde evden hiç çıkmayan bir insan, internet aracılığıyla birgün içerisinde kredi kartı limitini dolduracak kadar alışveriş yapabilir. Gün sonunda kişi borcu olur ancak kapitalizm zafer kazanır. Üçüncü sorunuza cevaben ise Frank Stella hakkında okuduğum kitaplarda kendisinin Diyalektik Materyalizm'e inandığına dair herhangi bir bilgiye rastlamamış olmakla birlikte internet kaynaklarından birinde inandığı yönünde bir yazı okuduğumu belirteyim. Ancak benim gözüm internet bilgilerinin doğruluğu şüphelidir, kitaplarda rastlamadığım sürece inanmadığını varsayıyorum.


Hadi gelin birlikte 15. yy kuzey avrupasına Jan van Eyck'in rehberliğinde ufak bir yolculuğa çıkıp, genç bir çiftin evine hatta belki de en mahrem yerleri olan yatak odalarına misafir olalım! Mekanın yatak odası olması resmin bir yandan özel hayatı yansıtırken bir yandan içerisinde diğer insanlara dair mesajlar barındırması, hem dindar hem seküler olması, hem dünyevi zevkler peşinde iken hem de kutsalları vurguluyor olması açısından önemli. Bazılarına göre çiftin evlilik sonrası sıradan ev hallerine ama çoğunluk görüşe göre çift için çok önemli bir olaya yani onların evlilik anına tanıklık ediyoruz. Hatta resmin, bu çiftin evlilik sözleşmesi olduğunu iddia edenler bile var. Çiftin hemen arkasındaki duvarda yazan Jan van Eyck buradaydı,1434 yazısından da anlaşıldığı gibi ressam da olaya şahitlik ediyor. Duvardaki aynadan gözüktüğü kadarıyla odada başka insanlar da var fakat onların yüzleri belli olmadığı için kim olduklarını bilmiyoruz. Yüzlerini görmediğimiz bu insanları şahit olarak kabul edemeyeceğimiz ve yapılış tarihini ay, gün, yıl olarak net bir şekilde bilmediğimiz bu resmi evlilik sözleşmesi olarak kabul etmemiz zor görünüyor. Resmimizin ana karakteri, 1400'ler civarında doğup, 1421'den öldüğü sene 1472'ye kadar Brugge'de yaşayan ve şehrin en başarılı tüccarlarından birisi olan Giovanni di Arrigo Arnolfini. Kuzeyde yaşayan başka Arnolfini'ler olsa da hiçbiri onun kadar başarılı olamadığından resimdekinin o olduğundan eminiz. Yanındaki kadın ise onun eşi Giovanna Cenami, yine Brugge'de önemli tüccarlardan olan Guglielmo Cenami'nin kızı. Resimdeki duruşu birçok insanın aklına acaba hamile mi ? sorusunu getirse de aslında o dönemin modasına göre giyinerek elbisesinin etek kısmını karnında toplamış. Zaten kaynaklardan çiftin çocuk sahibi olmadığını da biliyoruz. Giovanna Cenami Paris'te doğmuş, kocasından 8 sene sonra 1480'de vefat etmiştir. Çiftin tam olarak ne zaman evlendiklerini bilmesek de doğum tarihleri ve tablo bize 1434 olduğu konusunda ipucu veriyor. Evlilik kuzey avrupada yaşayan güçlü iki İtalyan ailesinin birleşmesi açısından da politik öneme sahip. Zaten tabloda birçok sembolle evlilik, doğurganlık, fertilite ve soyun devamı vurgulanmış. Mekanın yatak odasında geçiyor olması bunun en önemli göstergelerinden. Çiftlerin terliklerinin çıkarılmış olması da yine doğurganlık ve fertiliteyi simgeliyor. Dönemin inanışına göre kadının fertil olabilmesi için çıplakla ayak yere basıyor yani dünyaya dokunuyor olması gerekiyordu. Pencereden görülen kiraz ağacı ve camın kenarındaki portakallar yine evlilik düğün ve üreme ritüellerini simgeliyor. O dönem yeni evlenen çiftlere, evlilik gecesi meyve ve tatlılar ikram edilmekteydi. Ayrıca o dönem krallar ve prensesler için kuzeyden ithal edilen portakal, ailenin ekonomik gücününün de bir temsili niteliğinde. Bazılarına göre ise, bu meyvelerle 'yasak meyve' ve bu çiftlede ilk insanlar 'Hz. Adem ve Hz. Havva' sembolize edilmiştir. Yeni evli çiftin hemen üzerindeki avizede bir detay daha gözümüze çarpıyor. Zenginliği ile bilinen ailenin yatak odasındaki avizede sadece tek bir mum bulunmakta ve o da gündüz vakti olmasına rağmen yanmakta. Bu mum yeni evli çiftin tek bir beden halinde gece boyunca yanacak aşk ateşini simgelerken, aynı zamanda Tanrı'nın varlığını ve birliğini temsil ediyor. Çiftin hemen arkasındaki aynanın çerçevesinde Hz. İsa'nın tasvirlerini görüyoruz. Bu tasvirlerde onun sevgi dolu oluşu, sadakati, azmi ve çektiği acılara rağmen yolundan dönmeyişi tasvir edilirken, burada da Hz. İsa üzerinden gerçek bir evlilikte bulunması gereken özellikler vurgulanmış. Aynanın yanındaki kehribar tespih bir yandan güneş ışığını göz kamaştırıcı bir şekilde yansıtırken, bir yandan da eşlerin dindarlığı ve onların tespih taneleri gibi birbirlerine bağlılığını gösteriyor. Aynanın diğer tarafında, yatak başında asılı olan süpürge ise temizliğin sembolü. Çiftlerin hem manevi dünyalarında temiz bir yaşantı sürerken hem de yaşadıkları ortamı temiz tutmaları gerektiği vurgulanmış. Çiftin hemen önündeki köpek ise refahın ve neşenin simgesi. Kısacası resimdeki nesneler öyle güzel yerleştirilmiş ki, nesnelerin hem varlığı hem de temsil ettikleri kavramlar iç içe geçiyor; yani realizm ve sembolizm bir yandan birbirlerini tanımlarken öte yandan da birbirlerini sınırlıyor diyebiliriz. -Kaşların dış 'ünün dökülmesi -Her iki göz kapağında düşme -Alnındaki melazma denilen döküntüler -Havanın güneşli olmasına, evin içinde olmasına rağmen çok kalın giyinmesi yani soğuğa toleransının az olması. Resimlerin tamamı vikipedia'dan alınmış, yazar tarafından düzenlenmiştir.


Bir söylenceye göre Kronos'un annesi Gaia, oğlunu babası Uranus'u devirmesi için cesaretlendirdi ve bir gece Kronos babası Uranus'a saldırdı, babasının cinsel organını kesip denize attı. Böylece deniz fertilize oldu ve bir güzelin doğuşuna sebep oldu. Batı yeli Zephyrus denizin aheste dalgaları arasında uyuyan bu güzeli yavaş yavaş Kıbrıs adasına taşıyordu. Güneş ışığı güzelin al yanaklarından yavaşça süzülüyor; örülmüş, uzun, altın gibi saçları dalgalarla, ahenkle dans ediyordu. Gözleri gökyüzünün mavisi gibi bir tatlılığa sahipti. Dudaklarındaki hafif tebessüm bir bahar esintisi gibi huzur veriyordu. Ayakları kızgın kumlara değen güzel, onu bir an olsun bırakmak istemeyen dalgalara veda ederek karaya adımını attı. Saçlarını düzeltti, omuzlarındaki köpükleri silkeledi ve güneş altında tüm ihtişamıyla dimdik durdu. İhtiyar yeryüzünün gördüğü işte bu mükemmel varlık, aşk ve güzellik tanrıçası Venüs'ten başkası değildi. Bu olayı en güzel sahneleyen sanatçılardan biri asıl ismi Alessandro di Mariano Filipepi olan 1445 yılında Floransa'da doğan Sandro Botticellidir. Sandro onun takma adı olup Botticelli ise onu sanatla tanıştıran ve yanında çıraklığını yaptığı kuyumcu ustasının adıdır. Da Vinci'nin resim sanatına dair notlarında çağdaşı olarak ismiyle bahsettiği tek sanatçıdır. Dönemindeki sanatçıların maceralı ve hareketli bir yaşantısı varken onun hayatı oldukça sadedir ve bu sadelik resimlerine de yansımıştır. Botticelli, ele aldığı soyut konuyu ve duyguyu; çizgileri, renkleri ve şairane üslubu yardımıyla zihnimizde ve kalbimizde somutlaştırmıştır. Botticelli'nin eserlerinde ışık ve renkler donuktur; bize adeta güneşin bulutlar ardında saklandığı dingin bir gündoğumunu yaşatır. Buna birkez alışırsanız diğer sanatçıların gün ışıkları gözlerinizi kamaştırabilir! Sanatçının 'Venüs'ün Doğuşu' adlı tablosu dönemine göre yenilikler taşımaktadır. Dönemindeki ressamların tercihi ahşap zemin iken Botticelli tuval üzerine tempera tercih etmiştir. Bu tabloda Roma imparatorluğunun çöküşünden beri ilk defa bir kadın çıplak halde resmedilmiştir. Tablonun merkezinde bulunan ve büyük bir deniz kabuğunun üzerinde karaya çıkan Venüs, rüzgarda savrulan ve bedenine dolanan saçlarıyla mahrem yerlerini utangaçça örtmektedir. Onun deniz kabuğundan doğması, pozlaması ve tavrı antik Roma sanatındaki Venüs ile benzerlikler taşımaktadır. Botticellinin bu tabloyu Floransada dönemin güçlü isimlerinden Lorenzo de Medici veya kardeşi Giuliano için yaptığı düşünülmektedir. Buradaki Venüs figürünün ise Simonetta Cattaneo Vespucci olduğuna inanılmaktadır. Güzelliği dillere destan Simonetta, Marco Vespucciyle Floransa'da evlenmiştir. Bu evlilikten sonra Simonetta'nın güzelliği ve ünü tüm Floransa'ya yayılmıştır. Giuliano Medici ve Boticelli'nin de bu kadına aşık oldukları rivayet edilmektedir. Simonetta erken yaşta (22) tüberküloz sebebiyle vefat etmiş, bundan 34 sene sonra da Botticelli kendi vasiyeti üzerine Ognissanti Kilisesine Simonetta'nın ayaklarının dibine gömülmüştür. Mitolojiye göre batı yeli Zephyrus yeryüzüne inerek bir orman perisi olan Chloris ile zorla birlikte olmuştur. Bu birliktelikten sonra Chloris çiçeklerin tanrıçası Flora'ya dönüşmüştür. Bu olay Botticelli'nin bir diğer eseri La Primavera'da tasvir edilmiştir. Venüs'ün Doğuşu tablosunda da yine kollarında sevgilisi Chloris'i taşımakta olan batı yeli Zephyrus'u görmekteyiz. Zephyrus üflediği rüzgarla Venüs'ü kıyıya doğru taşımaktadır. Öte yandan ise bir Horae onu üzerinde çiçek desenleri olan bir elbiseyle nazikçe karşılamaktadır. Horae'nin arkasındaki ağaçlar ise defne ağaçlarıdır. Defnenin İtalyanca ve Latince'deki telaffuzlarının Lorenzo ile benzerlik göstermesi dikkat çekicidir. Ayrıca resimdeki birçok çicek, çiçekler şehri olarak bilinen Floransa'yı işaret etmektedir. Böylece sanatçı, aşk ve güzelliği Lorenzo Medici ve Floransayla ilişkilendirmiş olabilir. Dönemindeki eserler doğaya, atmosfere, gölgelere ve detaylı bir manzaraya önem verirken Botticelli'nin eserlerinde bu ögeler daha zayıf kalmaktadır. Peki sanatçının bu tarzı resmin konusuna ve esasına katkı sağlamakta mıdır? Sanatçının burada doğayı olduğu gibi yansıtmadığını, bir hikayeyi kafanızda canlandırmayı amaçladığını düşünürsek, bazı noktaların bizim hayal gücümüze bırakılmış olması konunun önemini ve güzelliğini daha iyi anlamamızı sağlamaktadır. Botticelli'nin bu eseri günümüzde de bir ikon olarak yeniden yorumlanmış, müzik kliplerinde, duvar afişlerinde ve dergi kapaklarında kendine yer bulmuştur. Kaleminize sağlık, muhteşem bir yazı olmuş..


Filmlerde, caddelerde, kartpostallarda, tarlada, savaş meydanında... Hayatın her alanında yüzyıllardır kullanılan şapkalar, günümüze kadar şekil, tarz ve renk değiştirerek ulaştı. Tarihi insanlık tarihi kadar eski olsa da bugün çoğunlukla basit bir aksesuar olarak takılan şapkaların birbirinden farklı ve nadide örnekleri Rahmi M. Koç Müzesi'nde meraklısıyla buluşuyor. Şapkaların kullanımına dair bilinen en eski tasvir, M. Ö. 3200'lere ait olduğu saptanan antik Mısır mezar resimleri. 18'inci yüzyıldan itibaren bir moda aksesuarı ve statü sembolü olarak kullanılmaya başlanan şapkanın yapımı da bir sanat haline geldi ve bunun için özel atölyeler kuruldu. Birinci Dünya Savaşı'na kadar abartılı süslemelere sahip şapkalar, savaş sonrası oldukça sadeleşmesine rağmen yine de vazgeçilmedi. Yaşanmışlığı ortaya koyan, el işçiliği ve emeğin ürünü şapkalar, Rahmi M. Koç Müzesi'nde sergileniyor. Koleksiyoner Yasemin Genç Uygur'un müzeye bağışladığı kadın şapkaları, 1890 ve 1970 yılları arasında kullanılan popüler şapka modellerinden oluşuyor. Koleksiyonda; tüy, dantel, kurdele, boncuk ve yapay çiçek süslemeli kokteyl şapkaları, 1920'lere damgasını vuran çan biçimli modeller, 1930 ve 40'larda kullanılmış asimetrik kesimli modeller, hasır şapkalar, 1950 ve 60'lara özgü nadide kep ve bere modelleri görülebiliyor. Levent Metinoğlu'nun bağışıyla müzede sergilenen erkek şapkaları da 17'nci yüzyıldaki İngiliz Kraliyet Donanma Şapkası'ndan 1911 tarihli Melon şapkaya, geleneksel Orta Asya Başlığı olarak bilinen el işlemesi Doppa'ya kadar ilgi çekici modeller ile farklı dönemlerin kültürü, inançları, yaşam biçimleri hakkında bilgi veriyor.


Müziksiz hayatın bir hata olduğunu söyler Nietzsche. Bu cümleyi söylediği metnin başı ve sonunu almayarak, sözü bağlamından koparıyor muyuz tartışılır. Ancak geçmişten bugüne her tür bakış açısına, ideolojiye, yaşam pratiğine sahip envaiçeşit düşünür, filozof, yazar ve sanatkarın belki de en kıymetli ortak paydasıdır müzik. Bizim de öyle. Bir tür kişilik testi de denebilir mi müziğe? Ne dinlediğimiz, bizim hakkımızda bir fikir sahibi olunmasını sağlar mı? Eh, sanırım sağlar. Yaşamların başından sonuna insana eşlik eden bir büyük sanattır müzik. Doğum itibarıyla bizi sakinleştirip uykuya götüren ninnilerle başlar ilk tecrübelerimiz. Vakit ilerleyip yaş aldıkça artık seçici olmaya başlarız. Biz de yerli yabancı pek çok müzik türünün içerisindeki şarkı hikayelerini derlemek istedik. Belki seçkide yer alan şarkılardan birçoğunu, birkaçını, hepsini dinlemektesiniz. Belki bu derlemede keşfedecekleriniz de vardır. Bu arada; seçkideki tüm hikayelerin kaynaklarına ulaşmak kolay, dolayısıyla hepsinin değil birkaçının kaynağını da aşağıya ekliyoruz. Hadi hep beraber bakalım. 1968'de kurulan İngiliz rock grubu Deep Purple onlarca meşhur şarkısının içerisinde en büyük şöhretlerinden birini Smoke on the Water ile kazanmıştır. Kabaca Su üzerinde duman diye çevirebileceğimiz Smoke on the Water onu doğuran hikayesiyle de oldukça dikkat çekicidir. Grup, Machine Head adını verdikleri altıncı albümünü kaydetmeye kalkıştığında İsviçre'dedir. Yerel bir konser mekanında kaydedilmesi planlanan albüm için seçilen mekanda ünlü müzisyen Frank Zappa da o sıra konser vermektedir. Frank Zappa öğleden sonraya kadar şovunu bitiremediği için grup da kayıtlara başlayamaz. Deep Purple'ın bass gitaristi Roger Glover'dan öğreniyoruz ki grup Frank Zappa'yı dinlemek için mekana gider ve gösteri başladıktan sonra biri tavana ateş eder. Herkes kısa süre içerisinde dışarı çıkartıldıktan sonra ise mekanın her yeri alevle kaplanmıştır. Her yere sıçrayan ateş büyük bir yangına dönüşür ve yangın geceye kadar devam eder. Konser salonundan eser kalmaz. Grupsa güç bela yeni bir yer bularak altınca albümlerini kaydetmeyi başarmıştır. Ancak yapılan anlaşmaya göre bir şarkı daha kaydetmeleri gerekir. Roger Glover bunun üzerine konser salonunda başlarına geleni yazma kararı alır. Yangın sonrası gördüğü bir rüyayı anlatan bas gitarist uyandığında yüksek sesle ''Smoke on the Water'' ya da buna benzer bir şey deyip durduğunu aktarır. Ardından 15 dakika içerisinde yazılan şarkı kısa sürede grubun en hit parçalarından biri olmuştur ve günümüzde de bu popülerliğini devam ettirmektedir. Şarkıyı dinlerseniz giriş kısmında Frank Zappa'dan, İsviçre'de gittikleri şehir olan Montrö'den ve daha fazlasından bahsettiklerini de öğrenebilirsiniz. Türk müzik tarihinde, yazılma hikayesini dinleyen birçok insan bildiği bir şarkıdır Elfida. Ünlü rock müzisyenimiz Haluk Levent bu şarkısını Beyzanur adlı 10 yaşlarındaki bir kız çocuğu için yazar. 2000'lerin başlarında yaşanan bu olayda, kanser hastası Beyzanur için yazılan şarkıyı Haluk Levent ona da söylemiş, ancak şarkıda geçen Elfida karakterinin kendisi olduğunu söylememiştir. Olay şöyle gelişir: Haluk Levent, eski arkadaşı ve bir müzisyen olan Emrah Aydoğdu ile Beyzanur'un hastalık olayını konuşur. Emrah Bey de, Haluk Levent'e dönüp ''Yani Elfida mı oldu?'' diye sorunca ilk fitil de ateşlenir. İkisi beraber daha sonra bu şarkıyı yazmıştır. Elfida, Arapça bir kelime olup hem bir kadın adı hem de ''feda etme, gözden çıkarma, verme'' anlamına gelmektedir. Türkiye'nin gelmiş geçmiş en güçlü seslerinden biri olan Cem Karaca 12 Eylül 1980 darbesiyle beraber zorunlu sürgün hayatı yaşamaya başlar. Memleketini çok seven, şarkılarından verdiği demeçlere kadar bu sevgisini ilan etmekten geri durmayan müzisyen ülkesinden 7 sene ayrı kalmak zorunda kalır. Ancak 1987'de ülkesine dönebilen sanatçıysa dönemin Başbakanı Turgut Özal'ın özel izni sayesinde sürgününe son verip memleketine dönebilmiştir. Bu olay nedeniyle Türkiye'de de uzun müddet birileri onu ''dönek''likle suçlamış, yurda dönebilmesinin ancak başbakanlık sayesinde mümkün olduğunu anlayamamıştır. 1990 tarihli ''Yiyin Efendiler'' albümünde görebileceğiniz ''Oh Be'' şarkısı, kendisine dönek diyenlere karşı bir tür yanıt olup memleketine kavuşmanın sevincini de içerir. Müzisyenliği kadar ona Nobel Edebiyat Ödülü'nü kazandırmış şairliğiyle de bilinen Bob Dylan bu şarkısını siyahi bir boksör için yazar. ABD'de ırkçı bir polisin attığı cinayet iftirası nedeniyle suçsuz yere 19 yıl hapis yatan ünlü boksör Rubin Carter siyahlara yapılan ırkçılığın da mümessillerinden biri haline gelir. Ünlü müzisyen Bob Dylan da yapılan bu ırkçılık üzerine Hurricane şarkısını yazar. Bu kelime Türkçe'de kasırga manasına gelir ve Rubin Carter'ın da lakabıdır. Türk rock tarihinin en büyük isimlerinden Şebnem Ferah da sayısız kült şarkısıyla hafızamızda yer edinen ve ergenlikten yetişkinliğe birçok şarkısıyla anlarımızı doldurduğumuz bir isim. Ünlü şarkısı Deli Kızım Uyan'ı ise hastalıkla boğuşan ablasının baş ucunda beklerken 4 5 dakika içerisinde yazmıştır. 1997'nin sonlarına doğru ise ablası Aycan Ferah'ı kaybetmiştir. Kadir İnanır'la Türkan Şoray'ın başrollerini paylaştığı kült Türk filmi Selvi Boylum Al Yazmalım, kendisi kadar filmde geçen müziğiyle de meşhurdur. 1977'den bu yana etkileyiciliği süren bestenin sanıyoruz ki zamanlar üstü olduğu da ispatlanmıştır. Moğollar müzik grubuyla da bilinen Cahit Berkay, film için yapılması gereken bir beste teklifi alır. Esasen bir gitarist olduğundan ilk başta gitarıyla denemeler yapsa da ortaya bir beste çıkmaz. Sonra bir panik anıyla bu defa uzun saplı bağlamasını alarak tekrar dener, ancak sonuç yine aynıdır. Sonra ''Evde bir cura vardı.'' diyerek bu defa cura enstrümanıyla şansını dener ve cura epey eski, telleri eksik, toz içindedir. Curayı temizleyip yeni tel taktıktan sonra tekrar kolları sıvayan Cahit Berkay yarım saat içerisinde o meşhur Al Yazmalım müziğini ortaya çıkarır. Rüştü Asyalı'nın Keloğlan karakteriyle hafızalara kazınan ''Sen Bir Aysın'' şarkısının müziği anonimdir. Sözleri ise ünlü Türk bürokrat, tarihçi ve avukat olan Turgut Özakman'a aittir. Günümüzde Fasıl-ı Jazz birçok farklı grup ve sanatçı tarafından da seslendirilmektedir.


Satranç kendisine en ufak ilgi duyan veya kendisine bir hayat adayanları ayırt etmeden anlam edinir insanların hayatlarında. Bazıları zaman öldürmek için oynanan bir oyun olarak görür, bazıları ise en ufak ciddiyetsizliğin bile yeri olmayan bir spor olarak. 12. dünya satranç şampiyonu Anatoly Karpov der ki; Satranç her şeydir: Sanat, bilim ve spor. Ben Karpov'a katılanlardanım. Belki de bu yüzden bir sanat gazetesinde satranç ile ilgili bir yazı okumaktasınız. Hatta çoğu zaman haddimi aşıp hayatla bile bağdaştırmışımdır bu yılların eskitemediği yüce oyunu. Hayatta hepimizin belirli hedefleri ve hayalleri vardır. Hafife alınacak şeyler değildir bunlar. Çünkü bizler hayal ve hedeflerimize erişebilmek için bir ömür harcayabilir ya da hiç gocunmadan sahip olduğumuz her şeyden vazgeçebiliriz. Hedeflerimizi belirlerken geleceğe bakarız genelde, kendimizi 10-20 sene sonra nerede ve nasıl biri olarak görmek istediğimize. Daha sonra bir rota seçeriz kendimize, ardından yolculuğumuz başlar. Ancak hiçbir zaman kolayca ilerleyebileceğimiz düz yollar değillerdir. Karşımıza sürekli engeller çıkar. Kimi zaman takılmadan aşarız bu engelleri kimi zaman tökezleyip duraksarız. Hiçbirimiz tek yürümeyiz bu yolda. Her zaman bir yol arkadaşımız olmuştur, olacaktır da. Yol arkadaşlarımız arkamızdadırlar hep. Ara sıra bizi geriye çekerler ara sıra ilerlememiz için itici güç olurlar. Peki ya istediğimiz yere geldiysek, her şey sona mı erer? Ne yazık ki insan hayatı bu kadar kısa ve basit olmaktan çok uzakta. Sırada yeni bir yolculuk, yeni engeller var. Satranç hayatın biraz daha adaletlisidir aslında. Taşlar tahtaya dizildiğinde iki tarafında hiçbir artısı veya eksisi yoktur. Oynanan her hamle kusursuzsa sonucun berabere olacağı kaçınılmazdır. Fakat hangimiz hayatımızda yaptığımız her seçimin doğru olduğunu düşünür ki? Hem böyle olsaydı hayat da satranç da çok zevksiz olmaz mıydı? Satranca harcadığım vakit ve emek bana gösteriyor ki bu oyuna tam anlamıyla hakim olmak pek mümkün değil. Ünlü satranç yazarı Irving Chernev de Satranç hakkında, hayat için çok uzun olduğu söylenir ama bu satrancın değil, hayatın kusurudur. sözüyle beni doğrulayacaktır. Neyse ki satranç oynamak istediğinizde kimse sizin ne kadar iyi olduğunuzla ilgilenmez, kuralları bilmeniz yeterlidir. Dolayısıyla taşlar dizilir, beyaz ilk hamleyi yapar ve maç başlar. Ya da hedefimize olan yolculuk diyebiliriz. Hedefimiz ise çok basit. Kazanmak! Peki bunun için ne yaparız satranç oynarken? Yol arkadaşlarımızı yani sahip olduğumuz taşları en aktif ve güçlü olduğu karelere yerleştirmeye çalışırız ki arkamızda durup bize destek olsunlar. Lakin hamleler yapılmaya devam edildikçe satranç tahtasında öyle bir dizilim olacaktır ki kendinizi 10-20 hamle sonrasını hesaplarken bulacaksınız. Ve bu size 10-20 sene gibi gelecektir. Hem siz hem rakibiniz hesaplamalarınız doğrultusunda hamleler yaptıkça istediğiniz konuma daha da yaklaşacaksınız ama en ufak bir değişiklik sizi çok farklı bir konuma götürecek belki de maçı sonlandıracak. Maç sonlandığında rakibinizle kibarca el sıkışıp taşları kaldırdığınızda unutmayın ki taşlar yeni oyun için tekrardan dizilecek fakat bu sefer yaptınız hatalardan edindiğiniz tecrübelerle aynı hedefe başka yollardan ulaşmaya çalışacaksınız. Hepimizin hayatında olduğu gibi. Çok güzel bir yazı. Satrancın sadece teoriden ibaret olmadığını bir kez daha hatırlattı bana. Elinize sağlık.


1968 yılında Ankara'da doğdu. 1986 yılında Kadıköy Anadolu Lisesi, 1991 yılında Marmara Üniversitesi İngilizce İktisat fakültesinden mezun oldu. Çanakkale ve Kurtuluş Savaşı gazisi dedesinin günlüğünü okuduğundan beri kendisini Çanakkaleli sayıyor. Dedesine ithaf ettiği ilk belgesel yapımı, Çanakkale Savaşı'nın ilk ve en kapsamlı sualtı dizisi Derinlerdeki Tarihi 1998 yılında çekti. 2004 yılında Dumlupınar ve 2008 yılında Derinlerdeki Kahraman: Mustafa Ertuğrul belgeselleri Türkiye Gazeteciler Cemiyeti tarafından övgüye değer bulundu. TRT Belgesel yarışmasında, 2008 yılında Mustafa Ertuğrul ve 2010 yılında Flipper'ı Kurtarmak belgeselleriyle ödül kazandı. 2010'da Marsilya'da düzenlenen Dünya Sualtı Filmleri Festivali'nde Hitler'in Kayıp Denizaltısı U-20 belgeseliyle En İyi Tarihi belgesel ödülünü aldı. Çanakkale Savaşlarının 100. Yıldönümü (2015) için Derinlerden Yansımalar, Birinci Dünya Savaşı'nın bitişinin ve Midilli Kruvazörü'nün batışının 100. Yıldönümü (2018) için Son Savaşçı: Midilli uluslararası belgesel projelerine imza attı. Türkiye'nin kült deniz kültürü ve sualtı kuşağı Sudaki İzler'i 130 bölüm hazırlayıp, sundu. Yaklaşık 20 yıldır yaptığı araştırma ve belgesellerle denizlerimizin altında bir asırdır yatan bilinmeyen tarihe ışık tutan ödüllü belgesel yapımcısı, başarılı sunucu ve deneyimli dalgıç Savaş Karakaş ile samimi ve keyifli bir söyleşi gerçekleştirdik. Savaş Karakaş: Her belgeselcinin bir derdi vardır; anlatmak, dünyayla paylaşmak istediği. Belgesel hem farklı bir kişi, olay ya da gerçekliğe ışık tutarken, belgeselcinin iç dünyasına da ayna olur. Çocukluk anılarımda yer etmiş olan dedem Hafız Hilmi Coşkun, Çanakkale Savaşları sırasında patlayan bir top mermisiyle kolundan, bacağından yaralanmış, elinden sakat kalmıştı. Bu savaş gazisinin yanmış eli küçük torunu için o zamanlar korkutucuydu. Fakat yıllar geçip özellikle dedemin hatıratını okuyup anlayacak yaşa geldiğimde, keşke o elden korkmak yerine kucağında daha çok oturup elini daha sıkı tutsaymışım dedim. Maalesef artık dedem yoktu ve benim de onun ardından yapabileceğim tek şey onun elini sakat bırakan İngiliz ve Fransız savaş gemilerinin mezarlığına dalarak Çanakkale'nin derinliklerindeki savaş makinelerini ve top mermilerini filme almak oldu. Çanakkale Savaşı batıkları üzerine belgeseller çekmeye 1997 yılında işte böyle başladım. Tüm bu batıkları derinlerde ziyaret edebilmek ve onların sırlarına ortak olmak, çocukluğumdan beri içimde yaşattığım bir idealdi. Bana Savaş adını koyan Çanakkale Gazisi dedem Hafız Hilmi Coşkun'a karşı bir vefa borcuydu bu. Bu tutku beni Çanakkale Boğazı derinliklerinde yatan Dumlupınar denizaltısına ve oradan da Marmara'ya taşıdı. 1915 yılında Marmara Denizi de bir savaş meydanıydı ve burada da pek çok Çanakkale şehidi anılmayı bekliyordu. Onların hikayelerini anlatmak üzere, Marmara'da çalışmalara başladık, dedemin elini bu kez de Marmara'nın derinliklerinde tuttum. Böylece tarihin ve denizin derinliklerinde büyük bir tutkuyla iz sürerek bugünlere geldik. Çanakkale Boğazı, Ege ve Marmara Denizi'nde 33 batık üzerinde geniş kapsamlı araştırmalar yaptık. Bu gemilerin arşiv araştırmaları için İngiltere, Fransa ve Avustralya kayıtları incelendi. Çanakkale Boğaz'ı ve çevresinde bugüne kadar çeşitli nedenlerden batan ve yerleri tespit edilemeyen Çanakkale Savaşı batıkları, Vehbi Koç Vakfı ve Ayhan Şahenk Vakfı'nın işbirliğiyle bilimsel olarak belgelendi. İncelenen 33 batık arasında Fransız yolcu gemisi Carthage, İngiliz denizaltısı E14 ve İngiliz mayın tarama gemisi Renarro da ilk defa bulunup görüntülendi. Çanakkale Savaşı batıkları üzerine yaptığımız araştırmaların yurtdışı yankıları inanılmaz oldu. Özellikle savaşa katılan Avustralyalı, İngiliz ve Fransız araştırmacıların, tarihçilerin ilgi ve işbirliği teklifleri bizim de konuya daha bilimsel ve evrensel kurallar çerçevesinde yaklaşmamıza sebep oldu. Anafartalar Koyu'nda 14 metre derinlikte yatmakta olan ve deniz suyundan tatlı su üretmek için kullanıldığını düşündüğümüz kazanlarından dolayı bugüne kadar hep Su Gemisi olarak nitelendirdiğimiz bir batığın, aslında HMS Louis destroyeri olduğu, önemli ölçüm ve arşiv araştırmalarıyla kesinleştirildi. Böylece yıllar sonra biz de bu hatamızı düzeltmiş olduk. Diğer taraftan, Fransız savaş gemisi Bouvet'in neden battığı sorusuna da, sualtı sonar imajlarımızdan yola çıkılarak yapılan modellemelerle yanıt arandı. Ve görüldü ki, Bouvet'in bu kadar hızlı ve can kaybıyla sulara gömülmesinin asıl sebebi geminin yapımından kaynaklanan denge sorunuymuş. Aynı anda patlayan bir top mermisiyle, mayın infilakı zaten denge sorunu olan geminin trajik sonunu tetiklemiş görünüyor. Bunun gibi ortak akıl ve bilimsel işbirlikleriyle varılan sonuçları daha çoğaltabiliriz. Burada önemli olan Bouvet'i batıranlara da, Bouvet ile sulara gömülen 639 denizciye de aynı gözle bakabilmek ve her iki tarafın da kayıplarına saygı gösterebilmektir. Eğer siz hamaset dolu bir yaklaşım sergilerseniz ne Almanya'da Dusseldorf Boat Show'da, ne Belçika /Bruges'da UNESCO konferansında, ne de Avustralya'da uluslararası Gelibolu konferansında size söz vermezler. Bu toplantılarda şiir okuyamazsınız, Çanakkale'yi gökten inen bulut, yerden fışkıran haşeratla anlatamazsınız; ancak evrensel bilgi ve belgeye dayalı bilimsel gerçekleri ortaya koyabilirsiniz. Belgeselci; ancak gerçeğin peşinden gider ve yaratıcı bir şekilde yorumlar. Belgesel, belli konular üzerinde yapılan araştırmaların sonuçlarının estetik kaygılarla seyirciye yansıtılmasına dayanan sinema yöntemidir. Tarihi olayların ve tartışmaların tarafı olmak bir belgeselcinin yayıncılık misyonunda yer almamaktadır. Diğer taraftan, tarihi olayların taraflarının fikirlerine açık olmak ve bunları yayınlamak başka bir deyişle çok sesliliği sağlamak belgeselcinin misyonudur. Her belgeselimi çocuğum gibi severim. Nasıl bir baba çocukları arasında ayrım yapamazsa, ben de inanın belgesellerim arasında ayrım yapamam. Ama merhum dedemin hatırasına ithaf ederek çektiğim Çanakkale belgesellerimin benim için ayrı bir yeri vardır. Bir de tabi ki riskli, uzun ve derin dalışlarımız sırasında yaşadığımız ve maalesef benim de başıma gelen havasız kalma olayının tarihteki en korkunç yansımalarından biri olan Dumlupınar faciası üzerine hazırladığım ve bana Türkiye Gazeteciler Cemiyeti Sedat Simavi Övgü Ödülü kazandıran Dumlupınar belgeselim benim için çok özeldir. Diğer taraftan Hitler'in Kayıp Denizaltısı: U-20 belgeselimiz, 37. Uluslararası Marsilya Sualtı Görüntüleme Festivali'nde En İyi Tarihi Belgesel ödülünü aldı. Ülkemizde sportif dalış limiti 30 metredir. Özel kurs alınarak yapılan derin dalışlar için limitse 40. Sudaki İzlerdeyse çok daha derindeki batıklara dalışlar yaptık. Örneğin Çanakkale'de daldığımız Fransız nakliye gemisi Carthage 85 metre derinlikte yatıyordu. Bu derinliğe yapılan dalışın getirdiği derinlik sarhoşluğu, oksijen zehirlenmesi ve vurgun gibi risklerden korunmak için dalış ekibimiz helyum, nitrojen ve oksijenden oluşan Trimix adlı özel bir karışımı soludu. Dalışlar süresince oluşabilecek acil durumlar için Sahil Güvenlik Çanakkale Grup Komutanlığı ve Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi Tıp Fakültesi içerisindeki basınç odasıyla sürekli temasta kalındı. Göze alınan tüm risklere ve yapılan planlamalara rağmen dalış bilgisayarımda bir problem yaşadım. Neyse ki teknik dalış süpervizörüm Erol Öztunalı, sualtı fotoğrafçımız Adnan Büyük ve sualtı kameramanımız Engin Aygün'den oluşan ekiple bu dalışı başarıyla tamamladık ve Çanakkale Savaşlarının 100. yılına damgasını vuracak büyük bir keşif gerçekleştirdik. Babakale'de, 54 metre derinlikteki Melpomeni batığında yaşanmış dalış kazalarının anatomilerini incelediğimiz belgeselde, neredeyse 3 saat sualtında kalmam ve hayatımın bir balıkçının bağladığı ipe bağlı olması benim için çok önemli bir dersti. Deko beklemelerim için yüzeyden sallandırılan tüp, çözülmüş ve dibe düşmüştü. Dalış kazalarının en ciddilerinden birisinin araştırmacısı değil, neredeyse kurbanı oluyordum. Neyse ki Engin Aygün kıyıya dönüp bana tüp getirerek, hayatımı kurtardı. Osmanlı İmparatorluğu'nun 1. Dünya Savaşı'na girme nedenlerinden Midilli kruvazörünü, Ege Denizi'nde 73 metre derinlikte incelendik. Midilli'nin sırlarını çözmek için çalışan ekipte, 100 yıl önce birlikte savaşan Türk ve Alman sualtı araştırmacıları vardı, ben de bu anlamlı çalışmayı belgesele dönüştürdüm. İngiliz donanmasından kaçan Goben ve Breslau adlı iki Alman kruvazörü, 10 Ağustos 1914'te Enver Paşa'nın izniyle Çanakkale Boğazı'ndan geçtikten sonra Yavuz ve Midilli isimleriyle donanmamıza katılmıştı. Osmanlı donanmasıyla Karadeniz'e açılan iki gemi, 29 Ekim 1914'te Rus limanlarını bombalayınca, Osmanlı İmparatorluğu Almanya liderliğindeki Mihver Devletler saflarında I. Dünya Savaşı'na girmişti. Osmanlı sancağı ile bin 261 gün dolaşarak dünya savaşının en şiddetli deniz muhaberelerinde görev yapan Midilli, 20 Ocak 1918'de gönderildiği İmroz seferinden dönemedi. İngiliz monitör ve kara üslerine karşı harekata katılan Midilli 5 deniz mayınına çarparak Ege'ye batarken, 475 kişilik mürettebatından 172 kişi kurtuldu. 20 Ocak 1918 tarihinde İmroz seferine de Yavuz'la beraber çıkan Midilli, Ege'de mayınlara çarparak sulara gömüldü. Savaştan ve getirdiği yıkımdan tam 100 yıl sonra, Türk ve Alman dalgıçlardan oluşan ekibimiz Midilli'deki kayıp ruhların yalnızlığına son vermek için, tıpkı ittifak yıllarında olduğu gibi yine omuz omuza bir mücadeleye giriştik. Amacımız, Gelibolu'nun kanlı siperlerinde birlikte savaşıp, açık denizlerinde son nefeslerini birlikte veren kayıp askerleri anmaktı. Wilo'nun katkılarıyla hazırladığımız Midilli belgeseli sadece bir gemi enkazına ışık tutmakla kalmıyor, Bahçeşehir Üniversitesi Medeniyet Araştırmaları Merkezi 'ın da katkılarıyla Osmanlı ve Alman arşivlerinde saklı kalmış bilgi, belge ve fotoğrafları da gün ışığına çıkararak, Türk-Alman ilişkilerinin seyri ve 1. Dünya Savaşı'na girişimize dair önemli bir manifestoyu ilan ediyor. Aslında hayvan hakları konusunda ülkemizde bir arpa yol alamadığımızın bir göstergesi de yunus gösteri merkezleri. Son yıllarda çok tartışılan gösteri havuzlarından ülkemizde 12 tane bulunuyor. Yıllık ortalama 30-35 milyon dolar gelir elde edildiği düşünülen havuzlarda toplam 50 kadar yunus yaşıyor. Türkiye, yunus havuzlarının en hızlı arttığı ülkeler arasında gelirken bu konuda İspanya ile yarışıyor. İngiltere ve Kuzey Avrupa ülkelerinde hiç gösteri havuzu bulunmuyor. Yunuslarla engelliler arasında bir iletişim sağlandığına dair bilimsel bir çalışma yapılmadı. Derin denizlerden koparılarak aç bırakılan yunuslar, balıkla ödüllendirildiklerini bildikleri için çeşitli hareketler yapıyor. En az 100 yunusun birlikte yaşadığı koloni hayatından koparıldığı bilinen memeliler, biyolojik sonar sistemlerini kullanmadıkları için strese girebiliyor. Son derece hızlı ve uzun mesafe yüzebilen yunuslar vücut sistemlerinin çalışması için havuzda ortalama 2500 tur atması gerekiyor. Canlı balık yemeye alışık olan yunusların açlıkla terbiye edilmesi çok tartışılan konuların başında geliyor. Türk karasularında deniz memelileri korunduğu için yunus avı yasak. Yunuslar göç yolu olarak kullandıkları Japonya açıklarındaki Taiji Adası'nda yakalanıp, Türkiye'ye getiriliyor. Daha az saldırgan ve uyumlu oldukları için dişiler tercih edilirken, en zeki hayvan ününü aynada bile kendilerini tanıyarak alıyorlar. Bir gösteri yunusu 30-150 bin dolar arasında paralarla satılıyor. Bu zeki hayvanlar denizden ve ailelerinden koparıldılar, havuzlara hapsedildiler... Artık özgür değiller. Zekaları ve muhteşem fizikleriyle insanoğlunu büyüleyen yunuslar bugün burunlarında top sektiriyor, çemberlerin içinden atlıyor ve hatta hastalara umut oluyor. Yunuslarla yüzenler çok mutlu, peki yunuslar insanlarla yüzmekten mutlu mu? Yunus gösterileri ne kadar eğitici; yunus terapisi ne kadar başarılı? İnsanlar yunuslar gibi özgür olmak için denize giriyor, ama yunuslar artık özgür değil. Havuzlardaki tutsak yunuslar için engin denizlerde yüzmek de, mavi derinliklerde dalmak da artık hayal. Ben onların hayallerini gerçekleştirmek için, denizi, ailelerini ve arkadaşlarını özleyen yunusların acı dolu çığlıklarını duyurmak için bir de 20 kilometrelik yüzme maratonuna katıldım. 27 Haziran 2010 Pazar günü Yunan adası Meis'ten Kaş'a 7 kilometre, 18 Haziran 2010 Pazar günü İstanbul Boğazı'nda 6,5 kilometre ve 30 Ağustos 2010 Pazartesi günü Çanakkale Boğazı'nda 6,5 kilometre olmak üzere toplam 20 kilometre yüzdüm. Herkes havuzlardaki yunusların gülen yüzlerine bakıp, mutlu olduklarını düşünüp, aldanıyor. İnsanlarımız yunusların yüzlerine değil, gözlerine bakmalı... Yunuslar ağlıyor!... İşte buna vurgu yapmak için 'Kocaoğlan'ı Kurtarmak', 'Flipper'ın Kabusu' ve 'Ağlayan Flipper', 'Yüzdüm Yüzdün Yüz' belgesellerini İngiltere'de dünyanın önde gelen hayvan derneklerinin yöneticileri ile WSPA, IFAW, ADI, AAF ve Doğa Derneği ile ortak çalışmalar neticesinde çekimleri gerçekleştirdik. Sadece ayılar ve yunuslar da değil, adalardaki faytonlara koşulan atlar olsun bu dünyayı paylaştığım diğer tüm canlılara karşı sorumluluğum olduğunu düşünüyor ve elimden geldiğince onların sesleri olmaya çalışıyorum. Bunun da bir belgeselci duyarlılığı ile yaşamak ve hissetmenin gereği olduğuna inanıyorum. Üç tarafı denizlerle çevrili bir ülkede maalesef sırtımız denize dönük yaşıyoruz. Keşke yüzümüzü denize çevirebilsek ve denizleri sadece bir foseptik çukuru olarak görmesek. Deniz bizim için yoldur, yepyeni ufuklardır. Atatürk'ün hedef olarak koyduğu muasır medeniyet seviyesine giden yol, denizlerimizden geçen işte bu mavi yoldur. Denizlerimiz müthiş bir tarihi hazineyi bağrında saklayan, ülkemiz için çok önemli ekonomik kaynaklar barındıran, vazgeçilmez bir besin ve iş kaynağıdır aynı zamanda. Vatan toprağının gemilerin dümen sularında düşmandan temizlendiğini, Cumhuriyet'in gemilerin güvertesinde kurulup yükseldiğini asla unutmamalıyız.


Pelin Turancı: 16 Kasım 1982 İstanbul doğumluyum,9 yaşında okulda başladığım tiyatro hayatıma öğretmenimin aileme sakın bu çocuğu tiyatrodan uzak tutmayın demesiyle hızlı bir giriş yaptım ve o zamandan beri tiyatro hayatımdan hiç çıkmadı. Çeşitli kurslarda tiyatro eğitimi aldıktan sonra Milli Eğitim Bakanlığı İstanbul Kadıköy Deneme Sahnesi Tiyatro Bölümünün 4 yıllık eğitim programına girdim. Üniversite yıllarımda aldığım bu eğitim, tiyatroyu hayatımın en önemli sebebi haline getirdi. Çocukken de söylediğim iki şey vardı, ya doktor olacaktım ya da tiyatrocu. Tiyatrocu olunca hepsi olmuş oldum, doğru karar vermişim... Çeşitli yerlerde oyunculuk, eğitmenlik ve farklı meslekler denerken yolum 11 yıl önce Ak'la Kara Prodüksiyon'la kesişti. Tesadüf eseri tanıştığım Ak'la Kara ailem oldu. Önce dublaj yaparak başladığım yolum dublaj yönetmenliğiyle devam etti. 2011 yılında Tiyatro Ak'la Kara'nın kurulmasıyla herşeyim orası oldu. Hem oyunculuk hemde Genel Koordinatörlüğünü yaptığım tiyatromuzla 9 yıldır büyük aşk yaşıyorum. Kurulduğumuzun ilk yılında en iyi Tiyatro yönetici ödülü ve 2017'de Audition oyunumla en iyi kadın oyuncu ödülünü aldım. Geçen yılda Radyatro Show oyunumuzla komedi dalında Yardımcı rolde en iyi kadın oyuncu adaylığım oldu. Elimden gelenden fazlasını yapmak tek ilkem oldu. Savaş Özdural :1992 yılında MSÜ Devlet Konservatuarı Tiyatro Bölümünden mezun oldum. Okul yıllarından başlayarak bugüne kadar tüm özel kanallar ve TRT için seslendirme yaptım. Birkaç TV dizisi ve filminde oyuncu, yönetmen yardımcısı ve dublaj yönetmenliği yaptım. 2001 yılında ortağım Kerem Kobanbay'la beraber Ak'la Kara Seslendirme Stüdyolarını, 2011 yılında Tiyatro Ak'la Kara'yı kurduk. 2011 yılına kadar çeşitli amatör ve profesyonel tiyatrolarda yönetmenlik yaptım. Yayla Sanat Merkezinde Hayvan Çiftliği oyununu yönettim ve oynadım. 2010 yılında Bizim Tiyatro'nun Hamxlet adlı oyununda oyuncu olarak görev aldım. 2011'den beri de Tiyatro Ak'la Kara'nın oyunlarında oyuncu, çevirmen, yönetmen olarak sanat hayatımı devam ettiriyorum. - Hem Radyatro hem de On Küçük Zenci tiyatro oyununda oynuyorsunuz sezonda iki oyun oynamanın zorlukları var mı? P. T: Daha öncede oynadığım için zorlanmıyorum. Klişe olacak ama bazı insanlar için tiyatro besin kaynağıdır o yüzden bende bununla beslenip mutlu oluyorum. Keşke zamanlamalar tutsa da bir de komedi olsa, bunların yanında sezonda ne tür oynarsam diğer türü özlüyorum. Neyse ki Radyatro Show o kadar eğlenceli ki eksikliği kapatıyor. S. Ö: Daha önce de aynı sezon aynı anda oynadığımız birden çok oyun olmuştu. Pek çok arkadaşımın da böyle bir tecrübesi vardır. Dans gibi düşünün bunu. Biliyorsanız vals de yaparsınız, 5 dakika sonra halay da çekersiniz. Önemli olan her oyunda çıkardığınız karaktere sadık kalmak ve tekrara düşmemek. - Radyatro oyununda dünyada bir ilki gerçekleştiriyorsunuz fikir nasıl ortaya çıktı? Oyundan bahsedebilir misiniz biraz? P. T: Aslında bu soruyu Savaş daha iyi cevaplar. 2018-2019 sezonu için Savaş'ın başının etini yiyordum birşey yapmayacak mıyız diye. Başka bir proje düşünüyordu. O olmayınca durmadım, birşey yapalım birşey yapalım diye ama o zaten çok araştıran bir beyindir ve fazlaca zekidir :))) O dönemde gel bakalım bi proje buldum dedi, bayıldım ağzım açık kaldı ve yola çıktık. Ekibi topladık aldık elimize tekstleri, koyduk önümüze efektleri, başladık provaya. Dünya'da bir ilk yapacaktık, hem korkuyorduk hem heyecanlıydık ama sonuç muhteşem oldu, dediğim gibi tamamen fikir babamız Savaş. S. Ö: Geçen sezon başında farklı oyunlar üzerine çalışırken çeşitli sebeplerle o oyunlar iptal oldu. Özdemir Çiftçioğlu, Fatih Gülnar, Pelin ve ben zaten kadro olarak hazırdık. Bu kadro ne oynayabilir, dünyada neler oluyor farklı ne gibi işler var diye bir araştırma içindeyken radyo tiyatrosunun tiyatro sahnesi üzerinde yorumlandığı örnekler gördüm. Ama onlarda oyuncular mikrofon başında teksti okuyor ve başka bir yerde bir efektör oyunun tüm efektlerini yapıyordu. Bunu nasıl geliştiririz diye düşündüm ve sonuçta ortaya 5 oyuncunun tüm rolleri değişik kostüm ve aksesuarlarla canlandırırken bir yandan da oyunun tüm efekt ve seslerini yaptığı bir format ortaya çıktı. İşin içine bir de canlı müzik girince Fatih Özacun da aramıza katıldı ve dünyada ilk defa yapılan bu formatla seyirciye geçen sene merhaba dedik. Oyunun ilk gösterimine kadar seyirciden nasıl bir reaksiyon alacağımızı bilmiyorduk. İlginç mi gelecekti, sıkılacaklar mıydı ? Ama olağanüstü bir geri dönüşle iki yıldır oynuyoruz. Demek ki doğru bir iş yapmışız. - On küçük Zenci Türkiye'de ilk kez oynuyor. Tiyatro Ak'la Kara ilklerle dolu bir tiyatro gibi bir algı var. Özellikle yapılmayanı yapma gibi misyonunuz mu var ? P. T: Savaş ve Kerem kurucu ortaklarımız ama ikisi de yeni şeyler deneyimlemeyi çok sever. Sanırım bu yüzden hoş şeyler çıkıyor ortaya. Savaş'ın özelinde söyleyeceğim kendisi iyi bir koleksiyonerdir bir sürü şeyin koleysiyonunu yapar. Mask, iskambil kağıdı vb yani tek ve özel olanı çok sever. Sanırım Tiyatro'da da ilk ve tek olan şeyler hoşuna gidiyor. E tabi bu da bizi daha çok başarıya taşıyor. S. Ö: Evet daha önce Türkiye'de yapılmamış ya da çok uzun zaman önce yapılmış ve tekrarlanmamış işleri yapmaya çalışıyoruz. Açıkcası repertuarımızda o kadar çok ilk var ki... Tiyatronun ilk senesinde Tom, Dick ve Harry ilk defa bizim çevrildi ve Türkiyede oynandı. Aynı yıl Agatha Christie'nin Fare Kapanı 30 yıl önce Dormen Tiyatrosu tarafından oynanmıştı. Ondan sonraki senelerde Dracula, Ahmet Ümit'in Aşk Köpekliktir oyunu, Sherlock Holmes, Audition ve tabii On Küçük Zenci hep Türkiye'de ilk defa oynanan oyunlar. Tabii bir de bizim tiyatro için yazılan ve dünya prömiyeri yapan oyunlar var; Sihirbaz, Arsız Davet, 3 Nokta, Puslu Hayatlar, Ne Seninle Ne Sensiz, Kadın Aklı Erkek Aklı, 3 Dahi ve Radyatro Show. - On küçük zenci oyununda da Yeşilçam'ın efsane ismi Ediz Hun ile birlikte oynuyorsunuz. Ediz Hun ile oynamak nasıl bir duygu? P. T: Ediz abiyi herkes gibi televizyondan tanırdım. Savaş'ın aklına geldi, Yargıç Wargrave rolü için görüştüğümüzde çok tedirgindi. Hiç tiyatro yapmamış ama o kadar çalışkan ve azimli ki şahane bir iş çıkarttı ortaya. Tabi efsane bir isimle aynı sahneyi paylaşmak çok keyifli ama bizim için artık o Ediz abi. Mütevazılığıyla, öğrenme aşkı ve sakinliğiyle onu tanımak çok keyifli. S. Ö: Sinema ile Tiyatro çok farklı iki disiplin. Evet ikisini de oyuncular yapıyor ama oynama tarzınız bile farklı. Ediz abi ilk defa tiyatro yapıyor ve başta çok çekinceleri vardı. Ama inanılmaz çalışkan bir adam ve sıfır ego. Bu ikisi birleşince başarı tabii ki arkasından geliyor. Bütün ekip de rollerine hakim olunca ortaya kapalı gişe giden ve ayakta alkışlanan bir oyun çıkıyor. Bütün bunların dışında Ediz Hun ismiyle sahnede beraber olmak müthiş bir keyif tabi. - Oyunu kapalı gişe oynuyorsunuz, insanlar bilet bulmak için yarışıyor. Tiyatro için muhteşem bir duygu. Gelecek sezonda devam edecek mi oyun? P. T: Salonun full olması muazzam bir duygu keşke tüm oyunlar böyle olsa. Gelecek sezon devam edecek mi sorusunun cevabı Savaş'da :))) tüm yollar Savaş'a çıkıyor gördüğünüz gibi. S. Ö: Evet gerçekten 2-3 ay sonraya bilet satıyoruz ama bunun pek çok nedeni var. Doğru metni bulacaksınız, doğru oyuncularla çalışacaksınız. Işığıyla, kostümüyle, efektiyle ve rejisiyle doğru bir iş çıkaracaksınız. Bütün bunlar bir araya geldiğinde seyirci de oyuna geliyor. Ve tabi şu anda ki planımız gelecek sezon da devam etmek. - Son zamanlarda sizce seyircilerin tiyatroya ilgilerinde gelişme oldu mu? Eğer olduğunu düşünüyorsanız sizce sebebi nedir? S. Ö: Tiyatro Ak'la Kara nın 9. Sezonundayız. 9 yıldır gördük ki iyi iş yaparsanız seyircinin ilgisi hep var. Evet belli zamanlarda biraz daha yoğunlaşıyor bu seyirci, belki TV den uzaklaşıyorlar ya da aynı dizileri seyretmekten sıkılıyorlardır ama güzel ve doğru iş her zaman seyirci bulur. - Her sezon ilklerle dolu yenilikler yapıyorsunuz, gelecek sezon bizi neler bekliyor? Planlarınız? P. T: Gelecek sezon sorularınızı Savaş bey'e alalım..


8 Mayıs 1945 yılında II. Dünya Savaşı'ndan yenilgiyle çıkan, kayıtsız şartsız teslim olan Almanya ülkenin çeşitli yönetimlere bölünmesini de beraberinde getirir. Edebiyat dünyasını da Batılı üç işgal devletinin altında kalan Almanya ile Doğu bloğunun (1949'dan sonra Demokratik Alman Cumhuriyeti olur) egemenliğinde kalan Almanya olarak iki ayrı kola bölmüştür. DAC'dan öncesinde edebiyat dünyasında göçmen yazarlar yer almaktaydı. Bertolt Brecht ve Heinrich Böll gibi yazarlar her iki blokta da benimsenmişti. Savaşı yaşamış olan ve kendini politikanın akışına kaptırmamış dönemin Almanya'sını terk eden suskun yazarlar için artık geri dönüş vaktiydi. Açlıkla, esaretle, savaş meydanlarında ziyan olmuş neslin temsilcisi olan yazar ve şairler yarattıkları yeni edebiyata yıkıntı edebiyatı adını verirler. Dönemin maddi ve manevi şartlarını simgeleyen edebiyata anlam katan bir isim olur. Böll gibi yazarlar muasır halkın savaşları, açlığı ve sefaleti çeken insanların gerçeklerini görmek isteyeceğini düşünerek pembe gözlükler arkasından değil, hayatı tüm çıplaklığı ile ele almayı uygun görürler çünkü muasır halkı tozpembe bir hayata çekmenin merhametsizce olacağı fikrini benimserler. Bu dönemde üretilen eserler savaşın, felaketin ürünüdür. Edebiyatın göstermek istediği; insan yalnızca yönetilsin diye var olmamıştır, dünyamızdaki yıkıntılar içtendir ve birkaç yıl içerisinde giderilecek türden değildir. Romantizm ve kahramanlığın yer verilmediği, gerçekliğin ve şüpheciliğin yer aldığı eserler meydana getirirler. Yeni realist edebiyatın başlangıcını otobiyografik raporlar ve gözleme dayalı teşhisler oluşturur. Toplumsal eleştirisini hiciv ve grotesge götürür. Yansıtmak istedikleri gerçekleri abartma ve kendilerine ters düşen noktaları ortaya çıkartma tutumları, hayal güçlerini harekete geçirmiş, grotesk dönemin edebi unsuru ve edebiyatın ana yapısı olmuştur. İnsanın genel ruh halini en veciz anlatan ise Wysten Hugh Auden'in The Age Of olmuştur. Gençlikleri elinden alınmış, kişisel gelişimleri, meslek hayatları sekteye uğramış, aile ve memleket ilişkisi zarar görmüş savaş dönemi yazarlarının hayatı yeniden kurma hevesini içinde taşıyamayacak kadar bitaptır. Sosyalist Realizm haricindeki yazarların birçoğu 'estetik ilkeler yeniden aranmalı ve deneyimlere uygulanmalıdır' görüşünü benimsiyordu. Friedrich Dürrenmatt üslubu tanımlarken özel, kişisel bir tarz olarak ve çağ üslubu yerine üsluplardan söz edilmesi gerektiğini ifade eder. 1945 sonrası poetik düşünceler yaygınlaşır ve Alman dilinde eserler veren yazarlar kendi üslup görüşlerini ifade eden yazılar kaleme alır. Konu seçimi yaparken yazarlar iyi karakterleri ve ölçülü işleri güvenilmez sayarak, kelime dağarcıklarını konularıyla okuyucuda tepki uyandırmayı istemişlerdir. Heinrich Böll konu hakkında; gerçekliğin algılanması gereken bir bilgi olduğunu, insana çözmesi için problem yüklediğini anlatır. Ele aldıkları konular sıkıntı, korku, tahakküm altında hayatını sürdüren ve tekrardan hayat kurma çabasında yenik düşenlerdir. Çaresizliği karşısında sesini yükselten, düşünen, sürekli eksiklik bulan kahramanlar rağbet edilenlerdir. Marksizm, varoluşçuluk, psikanalizim, ekspresyonizm ve sürrealizm tekrardan Almanya'da tesirini gösterir. Kitle iletişim tekniğindeki gelişim ve tercüme faaliyetlerinin ivme kazanması eskiden sadece tarih ve sanat konularındaki fikirlerinin böylelikle engin bir edebiyat dünyasıyla karşılaşmalarını sağlar. Nükleer silahlar, dünya savaşı ve ideolojiler tek bir milletin metası olmaktan çıkarak uluslararasına dönmüştür. Savaş sonrası Alman edebiyatının dil özelliklerinde değişimler yaşanmıştır. Entelektüalizmden uzaklaşarak bireyselliğe erişme amacı dili özentiye ve titizliğe götürmüştür. Yönetilen dünyadaki dil somuttan uzaklaşarak soyutlamaya gittiği için duygu eksikliği ve insancıllığını kaybetmesi ile karşı karşıya gelmiştir. Dil kitle yayın organları altında olması ve özel alan olması sonucu farklılaşma yaşamıştır. Aynı kelimeler farklı anlamlara bürünmüştür. İkiye bölünmüş ülkenin farklı dünya görüşü ve kültür politikaları sonucu kelimelere farklı anlam yükleme, kısaltma ve farklı yabancı dillerden kelime alma eğilimi olmuştur. 1945 sonrası dahi edebiyatın sadece dilin yeniden oluşturulmasıyla mümkün olacağı fikri devam etmekteydi. Ernst Hemigway'in tok ve aklı başında ifadesi ve geleneksel normal cümle yapısının terk edilmesi düşüncesi sayesinde Almancada art arda dizili ve birbirine çağrışım ilişkilerine bağlı kısa cümleler yerini almıştır. İfade edilmeden geçilme, alıntıların veyahut da şarkı başlarının tekrarlanması sonucu tasavvurun kalıp haline getirilmesi, geleneksel kelimeleri gelenek dışı ortamda kullanarak bilerek okuyucuya bağıntılı olup olmadığını zorlama sanat için başvurdukları yollar arasında en önemlileridir. Saçma- tekerleme olarak bilinen çocukların ve yetişkinlerin dil alıştırmalarına yarayan bir tür yeniden kullanılır. Thomas Mann, Heinrich Mann, Döblin, Musil, Seghers gibi 20. yüzyıl Alman romancıları Nazi Almanya'sından kaçarak yurtdışında eser vermeyi sürdürmüşlerdir. Eserlerin Almaya'da yayımlanması yasaklanmış, Joyce ve Proust gibi usta sanatçıların tercüme ve tanıtılması da yasaklanmıştır. Bu sebeplerden dolayı savaş sonrası yazmaya başlayan genç kalemler roman geleneğinde bir boşluktan ortaya çıkar. Yabancı yazarları incelemeye başlamış olan Alman romancılar nazım türünde konularını kaleme almış sonrasında kısa hikayeye geçiş yapmışlardır. Böll, Grass, Johnson, Walser ve Frisch gibi yazarlar savaş konularına, Almanya'nın iktisadi sorunlarına ve çözümlerine, özdeşlik problemlerini ana konu olarak belirlerler. Grass imgelere, grotesge ve komik tarza eğilim gösterirken, Koeppen yaşanmış hikaye ve iç monologu birleştirir, Johnson yabancılaşmada ve perspektife dayalı aşırılık sergiler. Frisch 'imkanı' temel anlatım ilkesi olarak benimser. Böll ise barok tarzının entelektüel kimliği ile yeniden yazmaya başlar. Yazar gerçekliğe karşı şüpheci tutum sergileyerek okuyucuyu şüpheye ve düşünmeye davet eder ve modern roman anlatıcı figürleri buradaki kararsızlığı yansıtır. Gelenekselden uzaklaşanlar arasında çevre tasviri de yerini almıştır. Leitmotiv kullanılmış, sembollere kaçan şifreler aracılığı ile tasvirler yapılmıştır. Bilinçsiz ve bilinçaltı konuları ortaya çıkaran monologlar yerini almıştır. Nesnellik şüphecilik yaratmış bu durum da öznel görüşlerle ifade edilmek istenmiştir. Tutarlı ve art arda anlatımın olabileceğini savunan yazarlarda vardır. Figürlere davranış özgürlüğü bırakırlar. Gazete ve dergide yayımlanan gerçekler romanı ve kriminal romanlar gibi anlatım yenilikleri istenmemiştir. 1945'ten sonra ise novel toplumcu gerçekçiliğin olmuştur. Modern kısa hikaye türünde Hemigway yazmıştır. Nesirde novel türü değerini yitirir çünkü endüstrileşme, işçi proletaryasının güçlenmesi sonucu eski geçerliliğini yitirir. Romantizmden Realizme geçişte novel türü 20. yüzyılda yerini kısa hikayeye devreder. Ana konu bireyin dünyadaki perişanlığı ve toplum dışına atılmış yalnız bireylerdir. Bozukluklar ve düzensizlikler çoğu kez kader olarak verilir. Sosyalist ülkelerde kısa hikaye türü tehlikeli ve modern olarak görülmüştür. Heinrich Böll için kısa hikaye hayattan kesitler sunar, Walter Höllerer'e göre Alman kısa hikayelerini anı hikayeleri olarak değerlendirir. İki anı birbiriyle ilişkilendirmek ya da anlık bir durumu değerlendirmek bu türün özelliğidir. Kısa hikaye çeşitleri içinde şaşırtma ve evirip çevirme hikayeleri de bulunur. Kompozisyon kurallarını esas alır, deyimlere ve ara olaylarla sürpriz etki uyandırır, çeşitli yerlere ait olan olayları birbiri içinde kullanır.


Dünyanın en önemli küresel aktarma merkezi olan İGA İstanbul Havalimanı, İGART ile birlikte, evrensel sanat için de bir merkez olma yolunda çok önemli bir eşiği daha geride bıraktı. Genç sanatçılara alan açan, gençleri sanatın ve üretimin merkezine koyan İGART Sanat Projeleri Yarışması'nın birincisi Betül Kotil'e ait Saya'nın Sesi eseri, Türkiye'nin kültür ve sanatta vitrini olmaya hazırlanan İGA İstanbul Havalimanı'nda ziyaretçileriyle buluştu. Türkiye'de ilk defa böylesine büyük bir kamusal alan, genç sanatçıların yaratıcı dünyalarına kucak açmış oldu. Prof. Hüsamettin KOÇAN başkanlığında, her biri alanlarında ülkemizin önemli isimleri olan, yürütme kurulu üyeleri Prof. Gülveli KAYA, Prof. Marcus GRAF, Nazlı PEKTAŞ, Murat TABANLIOĞLU, Deniz ODABAŞ, Mehmet Ali GÜVELİ ve jüri üyesi olarak Heykeltıraş Seyhun TOPUZ ve Seçkin PİRİM' in titiz çalışmaları sonucu, kendisi bir proje olarak tasarlanan İGART Sanat Projelerinin ilki uygulanarak sonuçlandırılmış oldu. İstanbul'un kültür ve sanatla harmanlanmış kimliğiyle Anadolu coğrafyasının kültürel hafızasını, farklı kültürlerle buluşturmayı amaçlayan İGART Sanat Projeleri Yarışmaları serisinin ilkine, 221 proje katılım sağladı. Türkiye'de bugüne kadar verilen en büyük meblağ olan 1 milyon TL ödüllü İGART Sanat Projeleri Yarışması, aynı zamanda ülkemizde kamusal alanda yapılacak diğer projelere de önemli bir referans olacak. Cumhuriyet'in 100'üncü yılına ithafen 1923 adet zili bünyesinde barındıran Saya' nın Sesi, İGA İstanbul Havalimanı metro çıkış alanındaki Viyadük Altında ziyaretçilerini bekliyor. İGART Sanat Projeleri Yarışmalarının şartnamesi, değerlendirme kriterleri, uygulaması ve ödülünün miktarı ile gençlere bir alan açma projesi olduğunu söyleyen İGART Yürütme Kurulu Başkanı Prof. Hüsamettin KOÇAN da böylesi bir yarışmanın, Türk çağdaş sanat tarihinde yer alacak; içeriği paralelinde yıllar içinde de bulunduğu çağa ışık tutacak bir etkinlik olduğuna dikkat çekti. İGART Sanat Projeleri Yarışması'nın gençlere alan açan, katılımcı ve çeşitliliğe vurgu yapan bir yapısı var. Yarışmamıza gönderilen projeler arasından yapılan seçimler, herkese eşit mesafeli olan bir yapıda, sanat alanında deneyimli ve uzman kişiler tarafından oluşturulan kurulumuzca gerçekleşti. Yarışma modelinin sanatçının önerme biçimlerini önemseyen yapıda olduğunun altını çizmek gerek. Bize iletilen ve çeşitliliğin baskın olduğu projeler içerisinde jürimiz, oy birliğiyle Saya'nın Sesi'ne kulak verdi. Saya'nın Sesi'nin kararlaştırılmasının nedenlerinden biri, projenin mekanın hacmi ile kurduğu estetik ilişki ve mimarinin bir parçası olarak ortaya koyduğu ilişkiydi diyen Koçan, Anadolu'daki kültürel hafızayla kurduğu ilişkiyle beraber; bu hafızanın genç bir arkadaş aracılığıyla kurulmuş olmasının da seçimlerindeki en önemli nedenlerinden biri olduğunu söyledi. Eserin sahibi Betül Kotil ise heyecanını, Saya'nın Sesi, uzun zamandır aklımda olan ama mekanını arayan bir projeydi. İGA İstanbul Havalimanı ve İGART sayesinde aradığı mekanı buldu. Yarışmanın kazandığımı öğrendiğimde Saya'nın bizden bir ses olduğunu söylemiştim. Bugün bu alanda Saya'nın Sesi'ni ziyaretçilerimize duyurabildiğimiz için çok mutluyum cümleleriyle özetledi.


Fahrelnissa Zeid, İslam modernizminin ve savaş sonrası Fransa'da avangardın önde gelen sanatçılarından biridir. 14 yaşında resme başlayan sanatçı işgal yıllarında Sanay-i Nefise'nin ilk kadın öğrencileri arasında yer aldı. Portleri ve romantizme yönelik çalışmaları ile bilinen sanatçı Londra, Paris, Münih, Berlin gibi bir çok sanat merkezinde çalışmalarda bulunmuştur. Yazar Cevat Şakir Kabaağaçlı, nam-ı diğer Halikarnas Balıkçısı'nın kızkardeşi olan Fahrünissa Zeid, Şirin Devrim ve kendisi gibi ressam olan Nejad Devrim'in annesidir. Bir gökkuşağı kadar rengarenk yaşayan, yalnız yaşamıyla değil, ürettikleriyle yenilikçiliğini kabul ettiren Fahrelnnissa, bir çok önemli esere imza atmıştır. 1901'de Büyükada'da Şakir Paşa Konağı'nda dünyaya geldi. Kabaağaçlı Şakir Paşa'nın kızı, sadrazam Cevat Paşa'nın yeğeni, ressam Aliye Berger'in ve yazar Cevat Şakir Kabaağaçlı, nam-ı diğer Halikarnas Balıkçısı'nın kızkardeşi olan Fahrünissa Zeid, ilk evliligini yazar İzzet Melih Devrim ile, ikincisini de ürdün prensi Emir Zeid ile yapmistir. Soyadını da Irak Kralı I. Faysal'ın kardeşi Emir Zeid'le evlendikten sonra aldı, Fransa'da adını Fahrelnissa imzasıyla kullanmaya başladı. Eğitimini İstanbul'da Sanayi-i Nefise Mekteb-i Alisi'nde aldı. 1924 yılında Paris'te Academie Ranson, Atelier Bissiere'de devam etti. İzzet Melih Devrim ile beraber Avrupa kentlerine seyahat etme, yazar ve entelektüellerle tanışma fırsatı buldu. Bu evlilikten Nejat ve Şirin adında iki çocuğu dünyaya geldi. Resim öğrenimini Paris'te Ranson Akademisi Stalbach Atölyesinde ve Türkiye'de Güzel Sanatlar Akademisi Namık İsmail atölyesinde sürdürdü. İkinci evliliğini 1934 yılında, Irak'ın Ankara temsilcisi ve Irak Kralı I. Faysal'ın kardeşi olan Emir Zeid ile yaptı; bu evlilikten Raad adında bir oğlu dünyaya geldi. Diplomat olan eşinin görevi nedeniyle Türkiye'den ayrılan sanatçı, resim kariyerini Avrupa'nın çeşitli kentlerinde sürdürdü. İlk kişisel sergisini 1944 yılında İstanbul'da kendi evinde açtı. Bu ilk sergiyi Paris, Londra, New York, Brüksel gibi kentlerde açtığı onlarca sergi izledi. 1942'de İstanbul'da D Grubu'na dahil oldu, ancak daha o zamanlardan ayrıksı, sıra dışı yolunu çizmeye başlamıştı. Soyuta yöneldi; izleyiciyi renk, ışık, enerji ve hareketin içine çektiği kozmik ve ruhsal evrenlerin iç içe geçtiği anıtsal boyutlarda, dinamik soyut kompozisyonlarıyla zihinlerde yer etti. Yıllar sonra figüratife yönelerek ailesinin ve arkadaşlarının portrelerini çizdi. Sanatçı, 1975 yılında taşındığı Amman'da Fahrelnissa Zeid Güzel Sanatlar Enstitüsü'nü kurdu. 5 Eylül 1991'de hayatını kaybetti. Amman'da El Rağdan Sarayı Kraliyet Mezarlığı'na defnedildi. Fahr el nissa Zeid, yapıtları sanatın çağdaş klasiklerinin çok dışında geçmişin anıtsallığını barındırmakta, İslami iradeyi temsil etmektedir. Sanatçı 1940'larda karmaşık nakışlara soyut yorumlar getirmiştir. 1950'ler sanatçının eserlerinin anıtsal ifadeye ulaşmayı başarmıştır. 70 ve 80'li yıllar son dönem çalışmalarıdır. Sanatçı bu dönemlerinde figüratif üsluba dönmüş, portreler dizisi yapmıştır. Sanatçının soyut çalışmaları kadar Nü'leri, doğa görünümleri, iç mekan ve portre çalışmaları da etkileyici ve tazedir. Londra'da Institute of Contemporary Arts'ta kişisel sergi açan ilk kadın sanatçı oldu. Sanat kariyeri boyunca Avrupa, ABD ve Ortadoğu'da elli kadar sergiye ve bienallere katıldı. Zeid'in resimleri Paris Modern Sanat Müzesi, New York, Cincinnati, Edinburgh ve Pittsburgh'daki müzeler, İstanbul Resim ve Heykel Müzesi, İstanbul Modern, Ankara Anadolu Medeniyetleri Müzesi, Mathaf: Arap Modern Sanat Müzesi de dahil olmak üzere birçok müze ve özel koleksiyonda yer almaktadır.


Usta müzisyen Saygun Arpalı'nın yeni albümü Hayallerim, OnAir Sahne etiketiyle yayımlandı. Albümün kapak tasarımı ise; çalışmaları ile ünü ülkemiz sınırlarını aşmış illüstrasyon sanatçısı Doğan Ür imzasını taşıyor. Saygun Arpalı Hayallerim adını verdiği albümü ile ilgili : Albümde öne çıkardığım parça Hayallerim ve sıralamada ondan sonraki parça Neden Olmasın isteklerimi anlatır gibi... Hayallerimde mutluluk, huzur, duygu, aydınlık günler, sakinlik ve savaşsız bir dünya var. Albümüm, pandemi şartlarının saat kısıtlaması nedeni ile kayıtların zor şartlarda yapılmasına rağmen, tonmeister ve müzisyen dostlarımın benim beste ve aranjmanlarıma büyük katkı sağlamalarıyla tamamlandı. Hepsine çok teşekkür ediyorum. Dedi. 17 Eylül 1953'de İstanbul'da doğdu. 1968 yılında amatör olarak müziğe başladı. Avrupa ve ABD dahil genel olarak dünya kaynaklı metot çalışmaları ile kendini geliştirdi. 1972 yılında Melih, Faruk, Serdar, Saygun adı ile ilk 45'lik plak çalışmasını yaptı. 1980 yılında müziklerini Turhan Yükseler'in yaptığı bir müzikalde Beyaz Kelebekler'le çalıştı. 1981'de ise Aydın Esen Trio 'da çalıştı. 1985 yılında Edip Akbayram, Kemal Sunal, Muazzez Abacı, Sezen Aksu ile birlikte Almanya turnesinde yer aldı. 1993'de Edip Akbayram Dostlara tekrar katıldı. İngiltere, Fransa, Almanya'da konserler verdi. 1995'de Ahmet Koç'un Yedi Karanfil projesi dahilindeki konserlerde yer aldı. 1995'de Zülfü Livaneli, Edip Akbayram, Aylin Livaneli ve Leman Sam'dan oluşan Avrupa Turnesi için kurulan grupta yer aldı. yok programında Tahsin Ünüvar'In Jazz grubunda birlikte yer aldı. 1997'de 500 bin kişinin katıldığı Ankara Hipodrom konserinde Zülfü Livaneli'nin Grubu'na katıldı. Bu grupta Halil Karaduman, Selim Atakan, Göksun Çavdar, Ferhat Livaneli ile birlikte çalıştı. 1997 Temmuz ayında Zülfü Livaneli ve Giora Feidman ile Almanya'da sahne aldı. 1998 de ise bu kez Zülfü Livaneli ve Lisbeth List ile Hollanda konserlerinde yer aldı. 1999 yılından sonraki dönemde Şafak Yaprak, Orhan Şallıel, Baki Duyarlar, Röne Macaroğlu, Nezih Yeşilnil, Metin Çotal gibi müzisyenlerle çalıştı. 2003 yılında Zülfü Livaneli + Maria Faranduri ile Kıbrıs Rum Kesimi'ndeki Barış Konseri'nde yer aldı. Beste ve aranjmanlarından oluşan 2010 yılında Merhaba,2012 'yılında Sahne Işıkları ve 2015 yılında Kış İnsanları adı altında üç solo albüm yaptı. 2017 de Acıbadem Üniversitesi kongre salonunda konferans ve performans yaptı.


Lafı fazla uzatmadan Sayna Soleimanpour'un kim olduğuna ve çalışmalarına bakalım. Oto portre bir anlamda sanatçı için kişisel aydınlanma ve estetik başarının kritik ve önemli bir ölçütüdür. Her oto portre deneyimi fotoğrafçının / ressamın kendisiyle yüzleşme, karşılaşma, hesaplaşma anı olduğu kadar kendini ve sanatını aşma çabasıdır. Oto portre, ressamın veya fotoğrafçının kendini, kendine bıraktığı en dürüst ve yalın halin kaydıdır. İsmim Sayna, 25 yıldır yaşıyorum. Çocukluğumdan beri sanatla iç içe büyüdüm, Avni Akyol Güzel Sanatlar lisesinde Resim eğitimi aldım, halihazırda ise Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi'nde fotoğraf eğitimime devam ediyorum. 10 Yaşımdan beridir fotoğraf çekerek varlığı tanıyorum. Çocukken babamın bana hediye ettiği fotoğraf makinesinin zamanlayıcı ayarını kurup kendimi fotoğraflamaya başladım. Zamanla bu eylem kendime oluşturduğum bir ifade dili ve dışavurum yöntemine dönüştü. Cindy Sherman'ın fotoğrafları ile lisedeyken tanışmıştım, o zamanlar benim gibi otoportre çekerek sanat dünyasında kendini var edebilmiş bir kadın ile tanışmak bana oldukça güç vermişti. Sherman'ın kimlik üzerine araştırmaları oldukça çeşitli. Ben çalışmalarımda Sayna kimliklerimin dışına çıkmıyorum. Fotoğraflarım kendime anlatmak istediklerim, kendimde bulmak istediklerim. Bu yüzden yaptığım şeye sanatım demeyi tercih etmiyorum, sadece varlık sancılarımın bir izdüşümü. Bu noktada fotoğraf amacım, beden aracım ve kimlik ise arayışım diyebiliriz. Doğrusu kendimi bir şeylerle sınırlı tutmaktan hoşlanmıyorum, mitolojiden de sanat tarihinden de oldukça etkileniyorum evet fakat ben her şeyden etkileniyorum, öğrenmekten tarifsiz bir keyif alıyorum. Bu yüzden her durumda kendimi geliştirmeyi amaçlıyorum. Son olarak, ortak çalıştığınız bir kurum ya da marka hiç oldu mu? Fotoğraf sanatının ticari yönü hakkındaki yorumunuzu merak ediyorum. Markalarla işbirliği yapmaya yeni yeni başladım sayılır. Bu noktada hem üretimsel olarak verimli olabilmek hem de kendi tarzımı yansıtabilmek benim için çok önemli bu yüzden oldukça seçici davranıyorum. Fotoğraf sanatının ticari yönüne gelecek olursak özellikle bu dönemde bu konuya bir eleştiri getirecek olursam; İnsanların paraya ihtiyacı var, keşke ülkemiz sanat icra etmek isteyenlere destek olsa, fon ayırsa, genç sanatçı adaylarına burs desteğinde bulunsa... böylelikle daha özgür düşünme ve üretme şansı yakalayabilirdik. Bu keyifli sohbet için Sayna'ya teşekkür ediyorum. Çalışmalarının devamına bakmak isterseniz saynarte isimli hesabından inceleyebilirsiniz.