Franz Kafka bugün modern edebiyat ikonu, başı haleli bir açlık sanatçısı kabul ediliyor ama eserleri esrarını korumaya devam ediyor. Tıpkı kadastro memuru Bay K.'nın gizemli şatoyu izlediği gibi derin bir saygı ve çaresizlikle bakıyoruz onun kaleminden çıkan sözcüklere. İşte, son günlerde elime geçen Şipşak Kafka adlı küçük ama güzel kitap, Kafka karşısındaki çekincelerimizi azıcık da olsa gideriyor. Karla Reimert kitapta esprili üslubu ve ayrıntılı anlatımıyla Kafka'nın öyküleri, romanları ve mektuplarının ne şekilde alımlanabileceğini göstermekle kalmıyor, bu aşamada yazarın biyografisinin ne denli önemli bir rol oynadığını da örneklerle açıklıyor. Aşağıda kitaptan bir bölüm okuyacaksınız. Karanlığa ve dehaya dair küçük bir özet. Öğretici mi? Belli oranda. Hatırlatıcı mı? Kesinlikle. Onu bitirdiğinizde en sonda gördüğünüz ufak teste de bir göz atın. Dönüşüm'e Dair Küçük İnteraktif Alıştırmalar... Yeterince soğukkanlı yahut çatlaksanız. Kafka'yı okumadan önce ya da sonra onu daha iyi hissedebilmenizi sağlayacak. Bence deneyin! Kafkaesk nedir? En iyisi şöyle demek: Hakkımızda verilmiş olan, ancak kimin verdiğini bilmediğimiz hükmü yargılama sürecinden önce kabullenmek. Sonrasında gelişen anlaşılmaz dava sürecinde de cellat olarak hükmün yerine getirilmesini sağlamak. Ya da: Temelinde, detaylar hakkında son derece net bilgiler edinmemize rağmen, bütünün anlamının esrarını koruması yatan, modernizmin tuhaflığı. Ya da: Kurtarılma ihtiyacı içindeki biz insanoğluna kurtuluşun hep bir dakika geç kalması. Ya da hiç gelmemesi. Bu sırada ortaya çıkan komedi de yaşamımız oluyor. Kesinlikle kafkaesk olmayan şey: anlaşılır bürokratik otorite, konuşan hayvanlar, karanlık labirentler ve durmaksızın çalışan saatler, herhangi bir biçimde grotesk izlenimi uyandıran, ürkütücü şeyler. Kafka ne yerdi? Kafka müzmin bir vejetaryendi. Akşam yemeklerinde ağırlıkla lüks egzotik meyveler tüketirdi. Bu alışkanlığından dolayı onu küçümseyen babası Kafka'ya fındıkkıran ismini yakıştırmıştır. Büyük olasılıkla kokteyllere katılacak tiplerden de değildi. Kafka inançlı bir Yahudi miydi? Uygulamaya geçirmese de, Yahudilerin yeni yıl bayramlarında yakınlarına kart atmasa da evet, o bir Yahudiydi. Kendisini Batı'ya uyum sağlamış bir Yahudi olarak tanımlıyordu. Gençlik yıllarından beri Doğu Yahudilerine, özellikle de Yiddiş tiyatrosuna büyük ilgi duyuyordu, bu ilgisini yaşamının sonuna kadar korumuştur. Kafka hangi yazarları severdi? Kleist, Dickens, Dostoyevski, Flaubert, Grillparzer, Çehov. Kleist da Kafka gibi aklından intihar fikri hiç çıkmayan, sadomazoşist bir yazardır. Kadınlara evlenme teklif edeceği yerde ölüm teklif ederdi. Kafka, Dickens'ı taklit etmekten korkardı. Dostoyevski'de en çok ilgisini çeken insandaki suçluluk duygusuydu. Grillparzer'in bir süre sonra nişanlısına olan aşkı biter. Benzer bir durum karşısında Kafka derinden sarsılmıştır. Onun gibi, uzun yıllar süren nişanlılık sürecini sonlandırarak bir skandala imza atan filozof Sören Kierkegaard'ın fikirlerinin Kafka'nınkilerle uyuştuğunu belirtmek gerekir. Franz Kafka'nın sevgilisi olmak ister miydiniz? Hayır. Ama eğer olacaksanız, yatağın köşesinde oturup keyfinizi kaçıracağından hiç şüpheniz olmasın. Kafka'nın en iyi eseri hangisidir? Aşk mektupları. Bu yanıt, bir önceki sorunun yanıtını geçersiz kılmaz. Kafka kahramanlarının en çok nerede olmasını sever? Yatakta. Eserlerinde neden bu kadar çok hizmetçiye yer vermiştir? Çünkü onlar yatakta yatmaktan da hoşlanırlar. Kafka'da kaç çeşit karar vardır? Her çeşit. Alınmış kararlar, alınmamış kararlar, beraat kararları, ertelenmiş beraat kararları vb. Aslına bakarsanız sadece bir tek karar vardır: o da idam kararıdır. Kafka insanları neden bu kadar etkiler? Yazarken kendini gözetmediği için. Okur, ondaki bu içten dürüstlüğü takdir etmektedir. Kafka'nın eserlerindeki karakterler, Martin Walser'in de belirttiği gibi hakiki, gerçek, insancıl, doğal değildir. Ancak öykünün seyri için vazgeçilmezdirler. Ayrıca neredeyse tümünün iyi bir mizah kapasitesi vardır. İnsan Kafka'nın etkisinden neden kolay kolay kurtulamaz? Çünkü ince böcek bacakları üstünüze yapışıp kalır. Kafka bir dahi midir? Evet. 1. Sırtüstü yere yat, kollarını ve bacaklarını havaya kaldır. Bu sırada Arnold Schönberg dinle. Hislerini bir kompozisyon, resim ya da müzik biçiminde ifade etmeyi dene. 2. Dijital bir makineyle kendi fotoğrafını çek, sonra da dijital ortama aktarılmış bir böcek ya da kurbağa fotoğrafı bul. Kendi fotoğrafınla bulduğun bu fotoğrafları yan yana getir ve karşılaştır. Bu karşılaştırma sonucunda elde ettiğin sonuçları bir kenara not et. 6. Anne babanın yaşadığı eve taşın, ya da bir süreliğine onların evinde bir odaya yerleş, ama bu oda mümkünse tam da yatak odasının yanındaki oda olsun. Hayatı tersten yaşamaya başla: gündüzleri odandan hiç çıkma, geceleri de tıkırtılar çıkararak günlük yaz. 7. Aradan bir yıl geçtikten sonra ilk kez aynaya bak.


Ünlü yazarların editörü Peternelle van Arsdale'in ilk romanı Mahluk da Orrman'a Ait karanlık bir peri masalı. Genç Yetişkin kategorisindeki kitap ünlü yönetmen Ridley Scott'ın ilgisini çekti, yakında sinema uyarlamasını da izleyeceğiz. Sürprizli romanların konularını anlatmayı sevmiyorum, o yüzden atlaya atlaya geçeceğim... Babaları tarafından ormana terk edilen iki küçük kız kardeş önce yavaş yavaş yediklerinden, sonra da artık hayattan tat almamaya başlar. Esasında aç oldukları şey başkadır: İnsan ruhunun özlemini çekiyorlardır. İnsanları korkutarak öldürüp onların korkularının kokusuyla beslenir, sonunda da birer ruh yiyiciye dönüşürler. Korku ve şüphe dolu her ruh onlar için ziyafettir. Ve sadece kötülüğü bilmeyen, kimseye kötülük etmemiş çocuklara dokunmazlar. Bu arada bir ek bilgi: Peternelle'in esas işi editörlük. Yıllarca başkalarının kusurlu yazılarını, hikayelerini ve berbat cümlelerini düzelttikten, kötü romanları adam ettikten sonra, daha az stresli bir alana kaymaya ve kendi romanlarını yazmaya karar vermiş. Sonuç: Büyük başarı! Ve bana sorarsanız, örnek almaya değer bir seçim. Ne tür romanlar yazdığımı sorduklarında, Masal yazıyorum diyorum, Karanlık peri masalları. Burada karanlık kelimesi aslında tamamen gereksiz, çünkü peri masalları hafif ve aydınlık olmazlar. Hele Grimm Kardeşler'in Almanya'yı kasaba kasaba gezerek derlediği peri masalları... Kuşkusuz eğlenceliler. Ara ara öğretici oldukları da söylenebilir. Ama hafif? Aydınlık? Romantik? Asla! Grimmler'in bütün masalları ağır bir keder yükü taşır. Peri masallarında kız çocuklar ve kadınlar hep ilk vazgeçilenler, ilk terk edilenlerdir. Güzel ve Çirkini düşünün; Güzel, babası tarafından Çirkin'e verilmez mi? Adam düpedüz kendi canını kurtarmak için kızını bir canavarla yaşamaya gönderir. Tamam, masal mutlu biter ama babanın yaptığı o korkunç şeyi hangi mutluluk unutturabilir? Mutluluğun masallarda bir bedeli vardır: Karakterlerin ya olağanüstü güzel ya da sınırsız iyi kalpli olmaları gerekir. Yahut da ustalıkla kandırabilmeleri... Yoksa beladan kurtulamazlar. Beni en çok ilgilendiren tam da işte bu kandırabilenler, yani hilekarlar. Klasik peri masalları hep böyle gri alanlarla, ahlaki belirsizlik bölgeleriyle doludur. Ve dikkatli bakıldığında bu masallarda zafer genellikle iyiliğin değil, ihanetin olur. Hansel ve Gretele bakalım; anneyle baba çocuklarını açlıktan ölsünler diye ormana gönderirler. Sonrası malum: Çocuklar kötü kalpli cadının evine sığınır, daha sonra da onu öldürürler. Kimseyi yargılamıyorum, hayatta kalmaları gerekiyordu ama sonuç olarak öl-dü-re-bil-diler. Ardından cadının hazinesini alarak, kendilerini ormanda ölüme terk eden ailelerine döndüler. Görüyor musunuz, peri masallarındaki dünya hiç de o kadar aydınlık sayılmaz. Dahası, terk edilmek, ölüm, açlık ve cadılarla dolu bu dünya bize korktuğumuzda ne kötü şeyler yapabildiğimizi gösteriyor. Kendi peri masalımı yazmaya koyulduğumda, okurumu da yanıma alarak o gri alanda dolaşmak istedim. Kahramanım, Alys adlı bir küçük kız. İçinde büyük bir suçluluk duygusu taşıyor. Kendini iyiler arasında saymıyor hatta kötü de olabileceğini düşünüyor. 'Canavarlar hep başkalarıdır' diyenlerden değil, en korktuğu kişi kendisi. Şimdilerde yeni bir karanlık peri masalı yazıyorum ve gene ahlaki belirsizlikler arasında dolaşıyorum. Yeni kahramanım da hayatta kalabilmek için kendi içine; oradaki iyiye ve kötüye bakmak zorunda. Kendi haklılığından, doğruluğundan o da hiç emin değil ama yine de doğru olanı yapmaya çalışıyor, bu ne denli zor gelirse gelsin... Ve yine bazıları karşısına geçip ona canavar diyor... Kahramanıma Seni canavarlıkla suçlayanlar arasında kendi haklılığından en fazla emin olanlar, aslında en korkutucu canavarlardır demek isterdim. Ama kim bilir, bunu zaten biliyordur.


Karanlık Oda'dan sonra insana öyle geliyor ki bu şehir bir labirent... Dışarısı hep simsiyah. Zaman belirsiz, sesler uğursuz, insanlar yabancı, nesneler düşman. Binalar, kaldırımlar, meydanlar adeta ürkütücü bir hırıltıyla nefes alıyor, saldırmaya hazırlanan yaralı canavarlar gibi... Karanlık Oda'dan sonra artık her yer karanlık oda. Şimdi... Bu girizgahı niçin yaptığımı soranlara... Hala okumamışsanız eğer, bu senenin en güzel işini bir an önce edinip okuyun istediğim için olabilir. Bir de tabii tuhaf baş karakteri gibi Hakan'ın da karanlık odalara sıkça girip çıktığını öğrendiğimden. İçine hapsolduğumuz karanlık odalardan değil, fotoğrafçıların çalıştığı türden karanlık odalarından bahsediyorum. Karanlık koridorun içinden tanımsız bir karanlığa çıktım. Otobüs, sımsıkı tutulmuş bir nefes gibi bekliyordu. Hareketsiz... Gergin... Sessiz... Derme çatma otobüs durağında ışık yoktu. Hiçbir yerinde herhangi bir semt ismi yazılı değildi. Durağın, az önce içime doğan uzaklık hissini doğrulayan ilkelliğine bakarak şehrin epey dışına çıkmış olduğumu hafif bir panik eşliğinde ürpererek anladım. Merkezdeki ışıklı, reklam alanlı, haritalı, oturma bölümlü, boyalı, üzerinde semt isimleri belirtilen, birörnek, şık duraklardan yirmi yıl gerideydi karşımdaki baraka. Beni yirmi yıl önceki bir şimdiki zamana bırakan boş otobüs sarsılarak çalıştı, daha da eski bir zamana doğru ağır ağır uzaklaştı. Farkında olmadan tutmuş olduğum nefesimi bıraktım. Işıksız, çirkin, kimsesiz bir meydandaydım.


Danimarkalı masal cadısı Karen Blixen yurttaşı Hans Andersen'le düşsel buluşmasını anlatıyor. Sadece Andersen'e olan hayranlığını öğrenmek için değil, Blixen'in harikulade dünyasını anlamak için de okuyun lütfen. Hans Andersen ben doğmadan ölmüş; gene de onu iyi tanıyormuşum, hatta arkadaşmışız gibi geliyor bana. Çok geçmeden onun usul usul, neredeyse parmaklarının ucunda odama girdiğini işitir, koskocaman eliyle benim miniminnacık elimi kavradığını hissederdim. Ölülerin soğuk olduğunu anlatmışlardı bana; aralarında kalplerinde alabildiğine zengin, tatlı bir ışıltı olan, dokundukları şeyleri ısıtanlar da vardı, onu tanıyınca öğrendim. Şimdi ne yapsak da bir parça eğlensek? diye sorardı. Büyük şeyleri küçültme, küçük şeyleri büyütme yeteneği vardı onda. Kırlık bir yerde yaşıyorduk biz, binmeye bayıldığım atlarımız vardı, ama öyle iriydiler ki yardımsız ne üstlerine çıkabilirdim ne de aşağı inebilirdim. Onları, benim sevgili yavru kedilerime benzeyecek kadar küçültürdü Andersen, bense olduğumdan çok daha küçük görünürdüm. Odanın etrafında dörtnala dönerdik önce, içeride bir tek ben olurdum, dolayısıyla yarışı da ben kazanırdım. Korulukta yürüyüşe çıktığımızdaysa küçük köpeğimi fil kadar büyütürdü, ben de bana böyle iri bir köpeğin eşlik etmesinden dolayı acayip gurur duyardım. Hem yol boyunca köpeğim öyle uslu, öyle sakin dururdu ki, görseniz onu yepyeni bir fil cinsi sanabilirdiniz. İki de bebeğim vardı, Southcarolina ile Goodfrida. Andersen, onları da büyütürdü, güzel elbiseleri, uzun etekleri ve korseleriyle baston yutmuş gibi dimdik dururlardı ve üçümüz tıpkı yaşlı teyzeler gibi çay içerek küçük kızların sofrada neden bir türlü cici cici oturamadıklarını konuşurduk. Bu aralar gene dönüp dönüp okumaya başladığım Andersen'in portresini yapay zeka yardımıyla ben yaptım, doğrusu çok eğlenceli bir deneyimdi. Elini sıkıca kavrayarak, Karanlık yolu geçip çoban kızıyla baca temizleyicisinin yaşadığı bacaya da uğrar mıyız? diye sorardım sonra.


Norveçli Karl Ove Knausgaard hayatını en mahrem anları bile atlamadan yazdı ve böylece bir fenomene dönüştü. 6 ciltlik romanında, çocukluğundan itibaren babasıyla fırtınalı ilişkisi de var, evliliğinin niçin yürümediğinin ayrıntıları da... Karısının okuyunca bir an bile beklemeden boşanma isteğiyle mahkemeye başvurmasının sebebi de bu zaten. Aşağıda suçlamalardan, vicdan azaplarından, itiraflardan, acıdan ve öfkeden oluşan bu binlerce sayfalık romanın sansasyonel yazarıyla yaptığım röportajı okuyacaksınız. Fransız romancı Gustave Flaubert, ahlaksızlıkla suçlanan ünlü romanını Madam Bovary benim diyerek savunmuştu. Norveçli Karl Ove Knausgaard ise Kavgamda bir adım ileri gidiyor ve cüretkar bir dürüstlükle ve hayali karakterlerin arkasına saklanmadan kendini, hayatını anlatıyor. Üstelik en mahrem anları bile atlamadan... Altı ciltlik romanın tüm dünyada fenomene dönüşmesinin esas sebebi bu. Her neyse, kitabın birçokları tarafından irkiltici hatta tehlikeli bulunması bence Nazi lideri Adolf Hitler'in otobiyografisiyle aynı adı taşımasından. Gerçi bu konuda içinizi rahat ettirebilirim, Knausgaard'ı birçok konuda eleştirebilirsiniz ama okuduğum kadarıyla romanının Hitler'in faşizmiyle uzaktan yakından alakası yok. Aslında ne yaptığımı bilmiyordum. Tek istediğim babamın ölümünü anlatan bir roman yazmaktı. Bunu daha önce de denemiştim ama olmamıştı, becerememiştim, yürümemişti. Yapabileceğime inanmıyordum, ondan belki. Sonra bir gün durdum ve Niçin kasıyorum ki dedim kendi kendime, işleri karmaşıklaştırmak yerine oturup olanları olduğu şekliyle kağıda dökebilirdim. Babamla ilgili kısmı yazınca, devamı da geldi. Bu yolun beni nereye götüreceğini hala bilmiyordum. 1200 sayfayı geride bıraktığımda bile 4000 sayfa ve 6 ciltlik bir roman yazmakta olduğumun farkında değildim. Uzatmayayım, hayatımı yazayım diye oturmadım masaya, dolayısıyla yaptığımın cesaretle uzaktan yakından ilgisi yoktu. Bir gün birilerinin bunları okuyacağını bile hayal etmeden sadece kendim için yazdım hepsini. Tam tersi, dünyanın en berbat şeyini yazdığımı düşünüyordum, banal ve önemsiz bir şey, o sürecin her saniyesinden nefret ettim. Sizi temin ederim kitap bir best seller olduğunda buna en çok şaşıran bendim. Yeryüzündeki her şey, çer çöp, konserve kutuları, el frenleri ya da düdükler, her şey ama her şey yazma değerdir. Bir yazarın normalde yazmayacağı ya da yazmaması gereken şeyleri yazması da iyidir, kitabına bir keşif hissi kazandırır. Okurun sizi yargılayacağına dair endişeniz yoksa, özgürsünüzdür ve dilediğiniz her şeyi yazabilirsiniz. Bir parça sakız hakkında saçmasapan bir 10 sayfa yazmaya ne dersiniz? Ben yaptım. Çiğnendiğinde insan beynine benziyorlardı ve onları çiğneyip çiğneyip masamın üzerine diziyordum, önümde bir sürü beyin varmış gibi oluyordu. Sonra hepsini kaldırıma fırlatıyordum ve bunu dünyanın neresinde yaparsam yapayım, simsiyah gökyüzünde ışıl ışıl parlayan yıldızları andırıyorlardı. Babamın ailesi hayatta benimle bir alakaları kalmasın istediler, herkesin başına gelebilir bu. Eski karımla da işler kötüleşti ama bugünlerde sanki toparlıyoruz. Ama tabii aramızın düzelmesi iki yılımızı aldı. Yine de çok fazla kişiyle aramın açıldığını söyleyemem, sanırım onlara karşı fazlasıyla şefkatliydim. Her yazarın aldığı kadar risk aldım. İnsanlar bana gülebilirdi yahut gerizekalının teki muamelesi görebilirdim. Bir yazarın başına gelebilecek en kötü şey olsa gerek. Bütün kitaplarımın başlangıç noktası da budur zaten. Ben bir aptalım, ahmakça şeyler yapıyorum ve her seferinde utançtan yerin dibine giriyorum. Bunun niçin edebiyata giden yolun önemli bir aşaması olduğunu şöyle anlatayım... Okur benim bir aptal olduğumu biliyor ama aynı zamanda benim aptallıklarımda kendi aptallıklarını görüyor, benim dürüstlüğüme hayran olurken aynı zamanda kendisiyle ilgili kısımda da bir doğruluk payı olduğunu hissediyor. Uzatıyorum yine farkındayım ama söylemek istediğim şey şu: Bir aptal olmakla doğrucu bir aptal olmak çok farklı şeylerdir. Hayır, hayır, hiç endişelenmedim. Amacım zaten Hitler'i ve kitabını hatırlatmaktı, yani bu ismi bilerek seçtim. Romanımla Hitler'in otobiyografisinin sadece adı aynı. Hitler'in kitabıyla aynı adı taşıyan ama onun tersi yönde seyreden, görkem vaatleriyle işi olmayan bir kitap yazdım ben, önemsiz bir insanın önemsiz hayatını anlatıyor... Baştan sonra farklılar! Zaten dediğim gibi bu adı tam da içerdiği tezat yüzünden seçtim. Hitler'in Kavgamına mecburen göz attım. Yeni yetmelik çağını, başarısız bir ressam olarak yaşadığı hayal kırıklıklarını, Birinci Dünya Savaşı'nda orduya katılmasını ve ardından diktatör olarak yükselişini okuduğumda, aramızda ortak hiçbir şey bulunamayacağını anladım. Ben felsefeci ya da tarihçi değilim hatta iyi bir öykü anlatıcı bile değilim. Sadece bugünü olabildiğince doğru resmetme iddiasında bir kitap yazdım. Romanım, şahsi deneyimlerin burada ve şimdi bıraktığı izin peşinde. Duyguların, coşkunun, kederin, önemsiz konuşmaların, tesadüflerin, başarısızlıkların, yıkımların, sıkıntının, yükseliş anlarının, rutin ve ufak tefek şeylerin bir araya geldiği bir kitapta ideolojilerle işiniz yoktur. Ben de açıkçası ideolojilerden mümkün olduğunca uzak durmaya çalıştım. İdeolojiler, biz insanların bir aradayken tek tek olduğumuzdan daha fazla bir şeyi oluşturduğumuz fikrinden hareketle yaratılırlar. Teoride bu doğrudur belki ama hayatta buna imkan yoktur. Neticede benim romanımın arka planında da teoriler değil, hayat var. Elbette, hem de nasıl! Kavgam bir roman, bir mantık çerçevesinde ilerliyor, hayatımdaysa mantıktan eser yok. Hayatım Kavgamda anlattığımdan çok daha karmaşık ve sıkıcı. Birçok şey oldu. Bilhassa başkalarına zararı olacağını düşündüğüm şeyleri yazmadım. Hayır! Çünkü temelde zaten hayatımdan uzaklaşmak için yazıyorum. Benim için itici güç bu; çıkmak. Hayat değiştirecek kitap diye bir şey yoktur, hayatı kitaplar değil edebiyat değiştirir. Bunu bilemem. Ama yazarken ne yaptığımı tam olarak anlayamasam da ilk romanım Proust'la dopdroluydu. Sanırım bana esas ilham veren şey edebiyat değil, resim sanatı. Bunu da bilemem. 16 yaşımdayken kendimi Knut Hamsun'un romanı Pandaki Loytnant Glahn karakterine benzetmeyi seviyordum.


Yazarlar ne garip insanlar ve Knausgaard'ınki gibi gariplikler ne kadar güzel. Yığın yığın kitap var burada. Okumak istediğim kitaplar ya da okumak zorunda olduklarım ya da okusam iyi olur diye düşündüklerim... İd, ego ve süperego kitapları... İlk kategoride, John le Carre'nin Gece Müdürü, Ross Raisin'in A Natural, Olivia Manning'in Balkan Üçlemesi, John Keene'in Counternarratives ve Yevgeny Zamyatin'in Biz adlı kitaplarını bulacaksınız. İkinci kategoride Şeytan'ın tarihi hakkında üç kitap, Ortaçağ'da sihir sanatları hakkında bir başkası, Thomas Mann'ın Doktor Faustusu, Goethe'nin Faustu ve Rusya hakkında yazılmış bir sürü başka kitap var. Ve yıllardır aynı kalan süperego yığınına gelince; orada Adorno, Heidegger ve erken Yunan filozoflarının kitaplarını bulacaksınız. Ben daha çok kitapların arkalarındaki övgü yazılarına bakıyorum. Şaka, şaka... Yazar ve editör arkadaşlarımın tavsiyeleri daha önemli, bazılarına gözüm kapalı inanırım. Sayıca çok olmasalar da güvendiğim birkaç eleştirmen de yok değil. Bir şey gördüğünüzde, bunun bilgisinin gözlerden geçip beynin arkasında bir yerlere aktığı söylenir, değil mi? İlginç olan şu ki, bu akış genellikle tersine işler. Yani biz aslında gördüğümüzü sandığımız şeyleri görürüz, gözlerle ilgili süreç de aslında orada duranı düzeltmekten ibarettir. Bu benim zaten hep bir biçimde kuşkulandığım bir şeydi ama David Eagleman'ın Beyin: Senin Hikayen adlı kitabını okuyunca, kuşkularımda haklı olduğumu öğrendim. Havaalanından aldığım bu kitabı eve gelene dek, tam beş saat boyunca elimden bırakamadım. Ayrıca görme eyleminin sadece gözü değil, tüm bedeni ve diğer tüm duyuları ilgilendirdiğini de öğrendim, anlayacağınız görmek son derece fiziksel bir edim. Bir de şu var: Gözlemlenen şeyler beyne hep bir gecikmeyle yansıyor, böylece temelde hep geçmişi yaşıyoruz. Gördüğümüz her şey zaten çoktan olmuş bitmiş durumda. Bu konuda son olarak bir şey daha anlatayım: Bazen zaman duygumuz belirsizleşir ve kim olduğumuzdan tam olarak emin olamayız ya, işte bu duygunun da bir nörolojik açıklaması var. Bu tür bir durumda kalındığında, beynin ön lobundaki aktivite azalıyor hatta ön lob neredeyse kepenk indiriyor. Eh, soyut düşünce, geleceği planlama ve benlik duygusunun yerleştiği yer de işe bakın ki ön lob. Başka bir deyişle bizi insan yapan, anlam kazandıran şey orada bir yerlerde. Dediğim gibi bir durumda, kendinizi kaybediyor ve saf 'oluş' haline geliyorsunuz, tıpkı kendine değil dünyaya ait olan bir hayvan gibi. Artık eskisi kadar okumuyorum ama bir süre önce, Nobel Akademisi'nin eski genel sekreteri Horace Engdahl'ın bir konuşmasını izledim. Bir süre önce ruhen bir çeşit karanlığa gömüldüğünden, hayatında büyük bir kriz yaşadığından bahsetti. Bu durumdan çıkmasına Turgenev'in Bir Sporcunun Eskizleri adlı kitabı yardım etmiş. Hemen alıp okudum. Anlatı çok basitti, belirli bir olay örgüsü yoktu, işin içine psikoloji falan katılmamıştı, sadece hayata ve doğaya bakıyordu, aynı anda hem telaşlı hem de sakin yahut hem yoğun hem de huzurlu hissi uyandırıyordu. Umut veren bir kitaptı kısacası. Ama sanırım anlatması güç, alın ve kendiniz görün. Tarjei Vesaas gelmiş geçmiş en iyi Norveç romanı olan Kuşları yazdı. Kesinlikle harika bir kitap, anlatım basit ama çok incelikli ve hikaye son derece dokunaklı. Bana sorarsanız, popüler dillerden birinde yazılsaydı geçen yüzyılın en büyük klasiği sayılırdı. Knut Hamsun'un üslubu büyülü geliyor bana, cümleleri parlıyor ve yazdığı her şeyi canlı kılmayı başarıyor. Çağdaş yazarlardan Thure Erik Lund favorim. Ingvild Burkey'i de çok seviyorum, yeni kitabı bir başyapıt. Tabii Steinar Opstad, Cathrine Knudsen, Kristine Naess, Jon Fosse ve daha pek çokları da var. Birkaç tanesini sayayım... Peter Handke, V. S. Naipaul, Svetlana Aleksiyeviç, Anne Carson, Ben Marcus, Kazuo Ishiguro, Cormac McCarthy, Lars Noren, Rebecca Solnit, John Jeremiah Sullivan, Maggie Nelson, Peter Sloterdijk. Polisiye romanları sadece depresif dönemlerimde okuyorum, o yüzden onlardan uzak durmayı tercih ederim. Okumanın tembellere göre bir şey olduğunu söyleyen Protestan bir iç sesim var, ayrıca gerçekten sıkı çalışmam gerekiyor, o yüzden sadece geceleri okuyorum. Genellikle de öyle yorgun oluyorum ki bir önceki gece ya da seyahatlerde ne okuduğumu unutuyorum. İç sesim e-kitap okumayı aklının ucundan bile geçirmiyor. Okuyor ve rafa koyuyorum. Hafızam zayıf, o yüzden dört küçük evimde hangi kitapların olduğunu hatırlamıyorum. Ve bir kitap ararken raflara bakıp bakıp duruyorum. Yorucu bir şey ama avantajlı da. Ara sıra bir sürprizle karşılaşıyor hatta bende olduğunu bile bilmediğim güzel kitaplar buluyorum. Herhangi bir kitabın yazarken bir gün işime yarayabileceğinin farkındayım, dolayısıyla hatırı sayılır denecek kadar çok ve çeşitli kitaplar alıyorum. Üzerinde uzun uzun düşünmeden. Şu anda 1500-1900 yılları arasında Çin'de bilimle ilgili bir kitap var elimde. Henüz okumadım. 10 yaşımdayken, annem Ursula K. Le Guin'in Yerdeniz Büyücüsünü getirmişti ve kelimenin tam anlamıyla içine gömülmüştüm. Yıllar boyu bu kitabı defalarca okudum. Bende bir şeyi değiştirdiğine samimiyetle inanıyorum. Beni öyle derinden etkiledi ki bir gün yazacak olursam, ben de insanları aynı şekilde etkilemek istedim. O kitabı birkaç yıl önce yeniden okudum ve hala büyük bir roman olduğunu düşünüyorum. En sevdiğiniz roman karakteri hangisi? En nefret ettiğiniz de olabilir. Hayatım roman karakterleriyle dolu. İlki, babamın bana verdiği bir romandaydı. 50'lerden bir kitaptı ve kahramanı iyi kalpli bir çocuktu. Babası yoktu, annesi de hastaydı ve çocuk ona bakıyordu. Okulda korkunç bir çete vardı ve bir yandan da bu çeteyle baş etmek zorundaydı. Durumun adaletsizliği beni delirtmişti, arkadaşlarımı küfürden ve elma çalmaktan vazgeçirmeye çalışırken koyu dindar biri olup çıkmıştım, iyi hatırlıyorum. On yıl sonra, Ingvar Ambjornsen tarafından yazılmış Beyaz Zencileri okudum. Kahramanı çok fazla esrar tüttürüyordu, ben de aynısını yapmaya başladım. Benim çarpık genç zihnimde bu kitap özgürlüğü temsil ediyordu. Aşkla ilk ilişkim de Teğmen Glahn'la tanışınca başladı. Knut Hamsun'un romanı Panın kahramanından bahsediyorum, bilirsiniz. 16 yaşındaydım ve bu karakteri takıntı haline getirmiştim. Sağlıklı bir özdeşleşme sayılmazdı, Glahn sevdiği kadını etkilemek için kendini vuran aşırı romantik ve narsisist bir adamdı. Cumhurbaşkanı ya da başbakan olması fark etmez, Proust'un Kayıp Zamanın Peşindesini herkese tavsiye ederim. Başka hiçbir kitap dünyayı bu kadar açıkça gözlerinizin önüne sermez. Ama lütfen iki buçuk cilt sonra durmayın, sonuna kadar gidin, hepsi zihninizde biriksin. Bu kitabı okumak sizi daha iyi bir insan yapmaz, daha empati dolu ya da zeki de olmazsınız ama başka türlü görür, koklar, düşünürsünüz. Dünyayla ilgili olarak da, kendinizle ilgili olarak da... En önemlisi bu kitap hayatınızı zenginleştirir ve ona dair algınızı değiştirir. James Joyce, geçen yüzyıldan çağıracağım en merak uyandırıcı yazar olurdu herhalde ama iki misafir daha çağıracaksam, onun egemenliğini zayıflatacak kişileri tercih ederim. Mesela onu biraz daha alçakgönüllü biri haline getirebileceğini düşündüğüm Homeros'u. Eminim Homeros Ulyssesi ve onun bir miktar garip, fütüristik ama yine de tanıdık bulacağı dünyasını severdi. Son konuğum, antik Yunan edebiyatına dalmış en ilginç çağdaş yazarlardan Anne Carson olurdu. Konuşmalarını dinlemekten zevk alırdım ve bir süre sonra, belki biraz sarhoş olmaya başladığımda, Joyce'la çocuk büyütmeye dair konuşur, Homeros ile deniz renginden, Carson'la aslında aşktan söz ederdik. Belki aşkın aslında tamamen körlükle ilgili bir konu olduğu konusunda anlaşırdık bile. Kendi kitaplarımı okumadım, ama bazen davet edildiğim yerlerde birkaç sayfa okumam gerekiyor. O zaman kafamdan gecen düşünceler tam olarak bu oluyor, aşırı övülmüş, kötü ve düş kırıklığı yaratan kitaplar diyorum. Ne harika bir soru! Kuşkusuz Laszlo Krasznahorkai. Kendisi en özgün ve güçlü romancılardan biridir. Dünyayı, özünü değiştirmeden nasıl bambaşka bir yere dönüştüreceğini bilir. Benimki kadar sıradan bir hayatı neye dönüştürürdü merak ediyorum? Her ne kadar kasvetli, yağmurlu, yoksun ve çok sıkıcı bir hayatım olsa da onun yazdığı şekliyle heyecanlı hale gelirdi. Lydia Davis de bir alternatif olabilir. Düşünsenize; hayatımı şu ünlü iki cümlelik öykülerinden birine sığdırıverirdi belki! Ben de yorumu bıraktıktan sonra fark ettim uzun zaman geçtiğini. Eskiden daha düzenli okurunuzdum ama bir süre ara verdiniz sanırım yazılara. Ben de zamanla uğramaya uğramaya unutmuşum. Daha sık uğrarım artık. Bir bakacağım, en sevdiklerim Hasan Ali Ediz çevirileri ama bu kitabı çevirmiş midir bakmam gerek.


Beni kırmayarak açık yüreklilikle cevap verenlerden biri de annelik ve yazarlığı şahane bir şekilde barıştıran Aslı E. Perker oldu. Sevgili Aslı Perker, İngiliz Hasta'da unutamadığım, unutmak istemediğim repliklerden biridir o.. 'Aşk çukuru'dur kadının cevabı. Ve benzer aşamalardan geçmiş bir kadın olarak rahatlıkla söyleyebilirim, evet karnın bir daha eskisi gibi düz olur ve bu seni eskisinden daha iyi hisssettirir.


Hollanda Edebiyat Vakfı'nın konuğu olarak Amsterdam'a gittiğimde tanışmıştım Karsu Dönmez'le. 21 yaşında bir caz müzisyeni olan Karsu, Türkiye'li bir anne babanın kızı olarak Amsterdam'da dünyaya gelmiş. Hollanda'da ona duyulan sevgi, hayranlık çok etkileyiciydi. Hakkında öğrendiklerim de öyle... Karsu konservatuara gitmemiş mesela. Müzikte yolunu lisedeki derslerle ama esas olarak sezgileriyle bulmuş. Müzik eğitimi çok sonra geliyor... Hayatımda ilk kez bir piyano gördüğüm günü hatırlıyorum, büyülenmiş gibiydim, kelimenin tam anlamıyla aşık olmuştum diyor. Einstein gibi uzun dağınık saçları olan piyanistleri çok çekici buluyormuş küçükken. Ailesi ona bir piyano aldığında, Chopin, Mozart ve Bach'ın yanı sıra caz şarkıları ve bizim halk türkülerini de çalmaya başlamış. Zamanla sesinin ne kadar özel ve farklı olduğu da ortaya çıkmış. 14 yaşındayken, geceleri babasının Amsterdam'daki lokantasında sahneye çıkmaya başlamış ve kısa sürede kült haline gelmiş. Herkes onun caz, blues, funk, reggea ve türkü etkisi taşıyan tuhaf ve güzel şarkılarını dinlemeye koşuyormuş. ABD'nin Long Island Üniversitesi'nden burs kazanınca şansı iyiden iyiye dönmüş. Carnegie Hall'da verdiği iki konser Karsu'nun sanat hayatında şimdilik zirve. Hele Clinton'ın onu dinlemek istemesinden sonra röportaj ve talk shaw tekliflerine yetişemez olmuş. Şimdi sizi, Karsu'nun birkaç hafta önceki kısa İstanbul seyahati esnasında gerçekleştirdiğimiz söyleşiyle baş başa bırakıyorum. Carnegie Hall'da ikinci kez sahneye çıktığımda. 19'umdaydım. Arkamda 120 kişilik orkestra, 60 kişilik koro, 3000 seyirci... Herkes ayağa kalkıp alkışladığında karar verdim, bundan sonra sadece müzik yapacaktım. Klişe gelecek belki ama beş altı yaşımdayken bile banyoda aynanın karşısına geçip bas bas şarkı söyleyen çocuklardandım. 7 yaşıma bastığımda piyano çalmaya, 14 yaşımdayken de şarkı söylemeye başladım. Müzik hep hayatımın bir parçası oldu. Okuldaki öğretmenlerin teşvikiyle katıldığım yarışmalarda da hep birinci oldum. Olmasam da fark etmezdi. Çünkü kazanmak için değil, sevdiğim için müzik yapıyorum. Sahnedeyken de tek başınaymışsın ve banyoda şarkı söylüyormuşsun gibi geliyor insana. Seyirciyi, orkestrayı umursamadan kafana göre takılıyorsun sanki. Başladığımda bir orkestram yoktu, bir başımaydım, belki ondandır. Bir de babamın restoranında garsonluk yapıyordum. Orada canım istediğinde, yorulduğumda piyanonun başına geçip şarkı söyleyebiliyordum. Bu bana müthiş bir özgürlük verdi. Seyirciyle çok erken yaşta tanıştım. Dört sene, her hafta... Büyük bir eğitim süreciydi benim için. Her durumda piyano çalıp şarkı söyleyebilmeyi öğrendim. Çok rahatım sahnede. Kendimim. Evimdeyim. Spot ışıkları sana çevrildiği için, seyirci karanlıkta kalıyor. Yüzlerini hiç görmüyorsun. O zaman da arkadaşlarla çalıyormuşsun gibi davranabiliyorsun. Jestler kendiliğinden geliyor. Seyrederken görüyorum. Şaşırıyorum da nasıl biriyim ben böyle, deli miyim neyim diye. Herkes çocuğunu piyano derslerine gönderir, zarif bir duruş kazansın, dik otursun diye. Bense piyanonun başına geçtiğim an garip garip hareketler yapmaya başlıyorum. Zaten öyle olmasa çalamam belki de, kasılırım. Hikaye anlatmayı seviyorum. Ama doğrusu şahsi olarak anlatacak hikayem pek yok. Mutluyum. Hayatımda sevdiğim insanlar var. En sevdiğim işi yapıyorum. Dert tasa çekmiyorum, hiçbir şeyin eksikliğini duymuyorum. O zaman da başkalarının hayatına girmeyi deniyorum. Bunun için imkan çok; kitaplar, filmler, seyahatler, arkadaş sohbetleri, internet, facebook... İlham her yerde. Bir yarışma için ön elemeler yapılmış ve Hollanda'nın en yetenekli 20 genç müsizyeni seçilmiş. Çağırmalarına bile çok şaşırmıştım çünkü herkesin konservatuar eğitimi vardı, bir tek ben normal liseden geliyordum. İlk altıya kaldığımda havalara uçtum. Birinci olduğumda hissettiğim mutluluğuysa anlatmam imkansız. Ödül olarak Long Island Üniversitesi'ne gönderdiler, burslu müzik okumam için. Şarkı söylemeye başlamak rotamı değiştirdi. Cazı çok sevdim. Sevince de söyleyişim değişti. Burslu okuduğum müzik okulunda yaşça büyük arkadaşlarım vardı, New Orleans'taki underground caz kulüplerine gidiyorduk. Salaş birtakım yerler. Çoğunlukla siyahi müzisyenler sabah gün ağarana kadar çalıyorlardı. Müzik bu işte diye düşündüm. Zamanla ben de caz parçaları yazmaya başladım. Ailemin çok sevdiği ve dinlediği Anadolu ezgilerinden de etkilendim biraz. Hepsi karıştı, böyle bir şey oldu işte. Karsu, eski ABD Başkanı Bill Clinton'ın büyük hayranı. 2006'dan beri birkaç kez, konserler vesilesiyle karşılaşmışlar da... Bu karşılaşmaların sonunda Karsu günün birinde Clinton'la tanışmayı kafasına koymuş. Bu kış Hollanda'da verilen 50 kişilik bir davette gene karşılaşmışlar. vakit yitirmeden acil bir plan yapmış. Uslu uslu Clinton'ın yanına gidip, Merhaba, benim adım Karsu Dönmez, caz müzisyeniyim diyecekmiş. Lakin heyecandan bir türlü diyememiş. İçerde artık 20 kişi kaldığında, daha atak olmaya karar vermiş: Merhaba, ben Karsu. İki kez Carnegie Hall'da sahneye çıktım. Siz de oradaydınız, hatırlıyor musunuz? Bunu da söyleyememiş. Nihayetinde odada sadece üç kişi kalınca, kendi kendine söylenmeye başlamış: Saçmalama. Şu elindeki fotoğraf makinesini çantana tık ve çek git. Hem zaten dışarıdaki sağanak yağmurda ıslandığın için saçların felaket görünüyor. Ama sonunda büyülü an gelmiş. Clinton'la yarım saat kadar sohbet edebilmiş. İkisinin de çok sevdiği Ray Charles, Nina Simone, Billie Holliday ve Ella Fitzgerald gibi caz efsanelerinden söz etmişler. Clinton Karsu'nun bir CD'sini istemiş, bir daha ABD'de konsere çıktığında, ona saksafonuyla eşlik edeceğine de söz vermiş.


İngiliz yazar Kate Atkinson'un yazdığı bol ödüllü Hayat, Sil Baştan çılgın, trajik, komik ve şaşırtıcı derecede dokunaklı bir roman. Dikkatimi çekmesinin sebebi, Gone Girl romanının yazarı Gillian Flynn'in övgü dolu sözleri oldu ilkin. Yaşadığımız yüzyılda okuduğum en iyi romanlardan biri. Bu zekice yazılmış kitabı tarif edebilmek için sıfatlar yetersiz kalıyor: Etkileyici, büyüleyici, keyifli, hüzünlü, göz kamaştırıcı, baş döndürücü... diyordu Flynn. Yani ilgilenmeye değerdi. Yapı Kredi Yayınları'ndan çıkan kitapta, Bir gün ya da bir gece bir iblis, en koyu yalnızlığınıza sokulsa gizlice ve size, 'Şimdi yaşamakta olduğun ve bugüne dek yaşadığın hayatı bir kez daha ve pek çok defa daha yaşayacaksın' dese, ne olurdu? diye soruyor Atkinson. Ve soyadı ölüm olan bir karakter aracılığıyla bizi bu ihtimalin içinde dolaştırıyor. Aşağıda önce kitapla ilgili br yazıyı, sonra da içinden seçilmiş tadımlık bir bölümü okuyacaksınız. Duygu Akın çevirisiyle Yapı Kredi Yayınları'ndan çıkan kitabı satın almak için adres ise burası. Kusursuz hayat diye bir şey yok ama her hayat muhteşem! Ursula Tod, roman boyunca sayısız hayat yaşıyor. Anlatması zor ama deneyeceğim... Onu ilk kez 1910'un soğuk ve karlı bir gecesinde varlıklı bir İngiliz bankacı ile karısının üçüncü çocuğu olarak doğarken izliyoruz. Soluk alamadığı için birkaç saniye içinde ölüyor. Aynı soğuk ve karlı gecede, bu kez gürbüz ve kanlı canlı bir bebek olarak doğuyor ve en hafif deyimiyle sıradışı bir yaşama adımını atıyor. 4 yaşındayken ablasıyla deniz kıyısında oynarken boğuluyor. Ertesi yıl pencereden düşüp ölüyor. Ardından 1918'deki büyük grip salgınında can veriyor. Sayısız ölme şekli arasında ev içi şiddet, yıldırım çarpması, tecavüz, intihar var. Ve yıllar içinde Ursula, tıpkı doğduğunda olduğu gibi farklı şekillerde yaşayıp ölmeye devam ediyor. Hem de içinde bulunduğu dünya iki dünya savaşının harlandırdığı bir kıyametin tam ortasındayken. Eh, neticede Kate Atkinson'ın karakterinin soyadı olan tod kelimesi, Alman dilinde ölüm anlamına geliyor. Ursula Tod da yazarının ona biçtiği kadere uygun olarak tıpkı kuantum'cuların zaten öyle olduğunu iddia ettiği gibi sayısız kez yaşama şansına sahip olurken sayısız kez ölmek zorunda da kalıyor. Ursula öle öle büyürken bir noktada çocukluktan çıkıp evleniyor. Sonra gene ölüyor ve gene evleniyor. Derken anne oluyor. Arada Eva Braun'la tanışıyor ve birkaç hafta onun evinde kalıyor. Böylece Hitler'i bilmediğimiz bir yüzüyle, yakınlarıyla, dostlarıyla evinde görüyoruz. Ölen hep kendisi değil; bir başka hayatta, başkalarının da ölümlerine şahit oluşunu izliyoruz. Büyük Savaş sırasında gerçekleştirilen hava saldırılarında ölenlerin cesetleri üstüste yığılıyor. Hep yeni insanlar, çok renkli karakterler giriyor romana ve Ursula'nın parça parça -ama her bir parça kendi içinde birer bütün olarak- yaşadığı eşsiz hayatına. Bir hayatında eş ve anne oluyor, bir başka hayatında hiç evlenmemiş bir kadın. En masumundan en şehvetlisine aşkın her türlüsünü yaşıyor, ayrı ayrı hayatlarda. Hayatlarından bazıları trajik, bazıları utanç verici. Bazılarında kahramanca yürüyor, bazılarında sıradan aile hayatının mutluğu ona yetiyor. Fakat bütün bu hayatlarda yaptığı her seçim hep çok arzuladığı başka bir şeyi reddetmesini gerektiriyor. Kusursuz hayat diye bir şey bu romanda da yok sanki! Ursula'yla birlikte finalde biz de bir şeyi keşfediyoruz: Ne kadar hatasızca yaşanmış olursa olsun hiçbir hayat, onu yaşayan insanın tüm potansiyelini gerçekleştirmesini sağlayamaz. Öte yandan yine Laura Miller'a göre; bu bizi değersizleştirmek yerine, en alçakgönüllü insan hikayesine dahi bir tür görkem katıyor. Atkinson Ursula'nın yaşadığı yahut onun bir biçimde değdiği hayatların her birinin çok değerli olduğunu hissettiriyor bize. Hayat anlamsız değil o zaman. Muhteşem! Ursula başka bir talihsizlik olmaksızın dördüncü yazına girmişti. Bebeğin ürkütücü başlayan yaşamına rağmen güzelce gelişerek, Sylvie'nin sağlam rejimi sayesinde istikrarlı görünen bir çocuk olması, annesinin içini rahatlatmıştı. Ursula fazla düşünen biri değildi, Pamela'nın zaman zaman yaptığı gibi. Öte yandan Maurice'in adet edindiği gibi çok az düşünenlerden de değildi. Küçük asker, diye düşündü Sylvie, Ursula'nın Maurice ile Pamela 'nın peşinden sahilde uygun adım yürüyüşünü izlerken. Ne kadar küçük görünüyorlardı hepsi de küçüklerdi zaten, biliyordu Sylvie ama bazen çocuklarına duyduğu hislerin enginliği karşısında hayrete düşüyordu. En küçük, en yenileri Edward yanı başında, kumların üstünde hasır bebek sepetine mahkum edilmişti ve henüz ortalığı talan etmeyi bilmiyordu. Cornwall'da bir aylığına ev kiralamışlardı. Hugh ilk hafta kalmıştı, Bridget ise baştan sona kalıyordu. Sylvie, Bayan Glover'ı difteriden bir oğlunu kaybeden kız kardeşlerinden biriyle Salford'da kalabilmesi için aylık izne gönderdiğinden, yemek işini Bridget ile beraber hallediyordu. Platformda durup da Bayan Glover'ın geniş sırtının demiryolu vagonu içinde kayboluşunu izlerken Sylvie rahat bir nefes almıştı. Hugh, Onu yolcu etmek zorunda değildin, demişti. Gidişini izlemenin keyfinden, demişti Sylvie de. Burada sıcak bir güneş, sert deniz rüzgarları ve Sylvie'nin üstünde gece boyu rahatça uyuduğu yabancı, sert bir yatak vardı. Etli turta, kızarmış patates ve elmalı poğaça almış, kumlara serdikleri kilimin üstünde, sırtlarını kayalara yaslayarak yemişlerdi. Kiralık plaj kulübesi, daima zorlu bir sorun olma özelliğini taşıyan 'insan içinde bebek besleme' meselesini çözmüştü. Bridget ile Sylvie bazen botlarını çıkarıp ayak parmaklarını cüretkarca suda oynatıyorlar, bazen de kumda dev güneş şemsiyelerinin altına oturup kitaplarını okuyorlardı. Sylvie, Conrad okuyordu, Bridget'te ise her zamanki gotik aşk romanlarından birini yanında getirmediği için Sylvie'nin verdiği Jane Eyre vardı. Sıkça korku dolu küçük çığlıklar atan, iğrenme ve nihayetinde sevinç duygularına kapılan Bridget'in epey hararetli bir okuyucu olduğu ortaya çıkmıştı. Bunun yanında Gizli Ajan pek kuru kalıyordu. Bridget aynı zamanda bir kara insanıydı ve vaktinin çoğunu, mantığını bir türlü kavrayamadığı denizin yükselip yükselmeyeceği sorusuna endişelenerek geçiriyordu. Yükselme vakti her gün bir miktar değişiyor, diye açıkladı Sylvie. İyi de ne demeye değişiyor? dedi afallayan Bridget. Şey... En ufak bir fikri yoktu Sylvie'nin. Neden olmasın? diye konuyu kati biçimde sonlandırdı. Çocuklar plajın uzak ucundaki kayalık havuzlarında ağla balık avından dönüyorlardı. Pamela ile Ursula yarı yolda durup su kenarında oynamaya başladılar ama Maurice adımlarını hızlandırarak Sylvie'ye doğru atıldı ve bir kum bulutu içinde kendini yere fırlattı. Küçük bir yengeci kıskacından tutuyordu ve bunu gören Bridget tiz bir çığlık attı. Etli turta kaldı mı? dedi Maurice. Önce terbiyeni takın, diye çıkıştı Sylvie. Maurice yazın ardından yatılı okula gidecekti. Bu durum Sylvie'yi epey rahatlatacaktı. Gelin hadi gidip dalgaların üstünden atlayalım, dedi Pamela. Pamela buyurgandı ama hoş bir biçimde. Ursula ise onun planlarına ayak uydurmaktan hemen her zaman memnundu. Memnun olmasa bile yine de uyuyordu. Kumların üstünden bir çember, rüzgarla havalanmış gibi uçarak yanlarından geçti. Ursula peşinden koşup çemberi sahibine geri vermek istediyse de Pamela Hayır, gel gidip suda oynayalım, dedi. Ağlarını kumların üstüne bırakarak dalgalara doğru ilerlediler. Güneş ne kadar kavurucu olursa olsun, suyun daima dondurucu olması tam bir muammaydı. Kızlar her zamanki gibi ciyaklayıp bağrıştıktan sonra el ele tutuşup dalgaların gelmesini beklediler. Ne var ki gelen dalgalar hayal kırıklığı yaratacak kadar küçük, dantel fırfırlı çırpıntılardı sadece. Bunun üzerine daha ileri açıldılar. Dalgalar şimdi dalga bile değildi. Sadece onları havaya kaldırıp geride bırakan bir kabartının alçalıp ittirişleriydi. Kabartı her yaklaştığında Ursula, Pamela'nın eline sık sıkıya yapışıyordu. Bulundukları yerde sular beline kadar yükselmişti. Pamela kendisini tokatlayan dalgaları bir gemi başı süsü gibi yararak biraz daha ilerledi. Sular şimdi Ursula'nın koltukaltlarına varmıştı. Ursula ağlamaya başlayarak, daha fazla ilerlemesini durdurmak için Pamela'nın elini çekiştirdi. Pamela dönüp ona göz attı ve Dikkat et, ikimizi birden devireceksin, dedi. Bu sırada arkasında zirve yapan dev dalgayı görmedi. Dalga göz açıp kapayıncaya kadar ikisini de alt ederek yaprak gibi sağa sola savurdu. Kimse gelmedi. Sudan başka hiçbir şey yoktu. Su ve yine su. Ursula'nın çaresiz küçük kalbi göğsünde sıkışmış bir kuş misali delice çarpıyordu. Kıvrımlı inci gibi kulağında, binlerce arı vızıltısı. Hiç nefes yok. Boğulan bir çocuk, gökten düşen bir kuş.


Algan Sezgintüredi'nin yeni romanında gerilimin yüksek dozda mizahla birlikte yol aldığı hikaye sağlam, karakterler tatlı ama karmaşıktı. Kitabı sevdim, üzerine yazacaktım da... Ama sonra yazarın pek röportaj vermediğini öğrendim ve her şeyi ona sormak daha iyi olabilir diye düşündüm. İllüstrasyon, daha önce şurada yayınladığım reklam filminden alındı. Planlı-programlı hareket eden katillerin başka ülkelerde sürüsüne bereket bulunduğunu, bizdeyse bulunmadığını hiç zannetmiyorum. Bizde pek yok, az veya yeterince yok denebilecek hemen her şeyin tarihsel-toplumsal süreçlerimizle bağlantısı bulunduğu kanaatindeyim. Polisiyelerin ya da genel anlamda edebiyatın, sanatın herhangi bir taklit zorunluluğu yok. Ama elbette algımız, bilgimiz ve haliyle yaratıcılığımız hayatla sınırlı; başvurabileceğimiz başka bir kaynak yok. Öte yandan yarattıklarımız, yaptıklarımız da hayatı şekillendirir. Özü, yumurta-tavuk ilişkisiyle aynı şeydir sorunuzun cevabı. Hayat ve sanat birbirlerini etkiler, birbirlerinden etkilenirler ama birbirlerini taklit zorunlulukları yoktur. Genel anlamda da, birey anlamında da böyledir fikrindeyim: bir şey yapar, hayatı etkilersiniz. Yahut yapılmış bir şey hayatınızı etkiler. Bu anlamda ilham, ilham diye bir şey varsa tabii, kaynağım çok. Çevrenize bakarsınız, kendinize bakarsınız; hepsi odur. Bilmem; kişiden kişiye değişiyordur herhalde. Ama her iki kavram üzerinde açıkça yahut bilerek kafa yorup polisiye okuyanların, tüm polisiye okuyanlar arasında yüksek bir yüzdede olduklarını sanmıyorum. İdeali odur belki ama sadece edebiyat değil, tüm sanat türlerinin birinci planda eğlence amaçlı tüketildikleri kanısındayım. Eğlenmek, hoşça vakit geçirmek temel güdülerden biridir çünkü. Kötü bir şey değil hatta iyi bir şey bu; eğlenerek öğrenmek, eğlenirken fark etmeden düşünmek gayet güzeldir. Teşekkürler ama anlatım tarzım suçu hafifletir görünüyorsa üzülürüm sahiden. Hiç öyle bir niyetim yok; sadece söyleyeceğim söz var veya var sanıyorum, söylüyorum. Cinayet işlemek, can almak, üzerinde ne kadar tartışılışa tartışılsın, ne bahane öne sürülürse sürülsün kötüdür. Kötülüğü bir kenara atmadan, unutmadan üzerine çok şey söylenebilir ki söylenmiş ve söyleniyor zaten. Çeviriden vakit bulamadığım için fazla yazamıyorum ve romanlarımda izlediğim belli bir yol, plan hiç olmadı. Kafamda kaba bir taslak oluşuyor; sonra fırsatı bulunca oturup yazıyorum. Umarım öyledir. Her cümlenin birden fazla şekilde kurulması, her fikrin pek çok farklı tarzda söylenmesi mümkün elbette. Dil son derece acayip bir, ne demeli, şey. Zaman gibi. Kuantum Fiziği gibi... Onlarla aynı seviyede acayip değildir belki ama acayip, orası kesin. Matematiği de var, şiiri de dilin. Hem sınırlı hem sınırsız... Dil muazzam bir silahtır ki eğitimin ve kitleye yönelik eğlencelerin, kitleye sunulan sanatın özellikle sığ tutulmasının birinci amacı bu silahı köreltmektir bence. Polisiyenin kalıplar içinde işlenip işlenmemesi ne kadar önemli, bilemiyorum. Ama öyle bir zorunluluk yokmuş gibi geliyor bana. Artı, bahis konusu kalıpların bir kısmı evrensel sayılabilir ama çoğunu ilgili zamanın kültürü, coğrafya belirliyor bence. Dil, kurgu, anlatım tarzı önemli ama esas önemlisi, esas elzemi hikaye. Hikaye iyi olduktan sonra ister kalıba sok, ister kalıpları kır; fark edeceğini zannetmiyorum. Ama kurgu ve özellikle dil, hikayeden alınacak hazzı fazlasıyla artırır. Sherlock Holmes ilk macerasında Dr. Watson'a, Cinayetin kan kırmızısı ipi hayatın renksiz yumağına karışmış; bu ipi çözmek, yumaktan ayırmak ve her milimini gözler önüne sermek bize düşüyor, der. Çok önemli, çok belirleyici bence. Polisiyenin bu türünü seviyorum. Düğümlerin birbirine girdiği bir yumak yerine dümdüz bir ipin üzerinde sırayla çözülmeyi beklemelerini, şablon izleyenini değil. Ama böyle yazabiliyor muyum, hayır. Özeniyorum sadece. Kalıpların bazılarını kullanıyor, bazılarına önem vermiyorum. Ne yapmak istediğinize, nasıl ve ne kadar yapmak istediğinize bağlı... Bana kolay gelmiyor. Kolay diyen çıkabilir; bilmiyorum. Polisiyenin özü arayıştır. Keşiftir. Dairesel, döngüsel zaman fikrini kavrayamadığımız, kanıtını önümüzde göremediğimiz için çizgisel zaman anlayışıyla yaşıyoruz. Bir saniye sonrasını bile kesinlikle bilmekten aciziz; haliyle bellediğimiz bir noktadan, doğumumuzdan, yine bildiğimiz bir noktaya, ölümümüze gidiyoruz ama arada, yolculukta karşımıza nelerin çıkacağını, çıkacakların veya çıkabileceklerin neden çıkabileceklerini bilmiyoruz. Ne olacak? Niye böyle? Vesaire. Hem içimizde hem dışımızda arayış... Kısa tanımıyla felsefe. Ben, belki haddime değil ama böyle bir şey yapmaya çabalıyorum. Polisiye bu arayışın işlendiği tarzlardan sadece biri ve bu sıfatla bir araç. Haliyle iyi polisiye, soran, araştıran, anlamaya çalışan polisiyedir herhalde diyebilirim. Her okuduğumdan ve izlediğimden bir şeyler almışımdır muhakkak. Şudur demek haddimi aşar; Homeros'tan beri kim yazmış, kim çizmiş, kim söylemişse hepsi ustamdır. Belki tekrara girecek ama derdim polisiye yazmak değil, sadece yazmak. Becerebilseydim felsefe yazmaya kalkardım belki. Ya da şiir. Kendi deyişiyle manda gibi olması haricinde, ilk bakışta ortalama biridir Vedat. İyi yürekli, iyi niyetli, fedakar, dostuna sıkı dost ama hepsinden öte, vicdanlıdır. Zekidir ama dahi değildir. Şiddete karşıdır ama haksızlığa, terbiyesizliğe gelemediğinden mecbur kalırsa itiş-kakıştan çekinmez; dayak attığı kadar yediği de çoktur. Disiplinli matematik öğretmeni bir babayla aşırı sevecen ev hanımı bir annenin tek çocuğu olmasının körüklediği hayalperest ve havai yapısından dolayı, yetişkin hayatının ortalarına gelene, özel dedektiflikte yaşadıkları ayaklarını yere değdirene kadar sorumluluklarından kaçmıştır. Bu halini fark ettikçe vicdani sıkıntısı artıyor. Bir de olayları hayranlık duyduğu kahramanları ve sevgili ortağı Tefo kadar hızlı kavrayamadığını zannetmesinden gelen hafif bir aşağılık kompleksinden mustarip. O yüzden Holmes'a özenen Watson, Mr. Spock'a özenen Kaptan Kirk gibi davranıyor. Oysa kesinlikle boş biri sayılmaz. Kendisi pek farkında değil, çoğunu tesadüfe yoruyor ama dedektifliğinde gözlem, rasyonalizm ve sezgiler rol oynuyor. Melekelerini fark ettikçe, hayata aydıkça, Platon'un Sokrates ağzından sıkça öğütlediği gibi kendini tanımaya başladıkça, öğrendikçe değişiyor, daha iyi bir dedektif olmaya başlıyor. Diğer meselenin getirdiği kafa karışıklığı yüzünden Vedat'ın çuvallama olasılığını görünce bir el atayım dedim! Şakası bir yana, kafamda oluşmaya çabalayan bir plan var; sonraki kitapları yazmayı becerebilirsem orada ne aradığımın daha fazla ortaya çıkacağını umuyorum.


Katmandu'da duyguları açığa vurmak ayıp, kızgınlık göstermekse karakter zayıflığı. Başkasını üzecekse doğruyu söylemek terbiyesizlik, teselli edici yalanlar bulmak lazım... Bunları 1997-2008 arasında Nepal'in başkenti Katmandu'da yaşayan ve Katmandu'da Ev Hali adlı kitapla okur karşısına çıkan Elif Köksal anlatıyor. Rivayete göre, 100 yıl önce Nepal'in dağlarında kaybolan bir Amerikalı seyyah varmış. Yıllar sonra geri döndüğünde sonsuz gençlik ve mutluluğun hüküm sürdüğü bir diyar keşfettiğini söylemiş ama tabii saldırgan Batı medeniyeti orayı da berbat etmesin diye yerini gizlemiş. İnsanın kendini nerede bulacağı belli olmuyor. Sivas'tan sonra çok üzülmüştüm, buralardan gidesim vardı. Asya'ya gitmeyi hayal ederdik; köpek, ev, eşyalar tutardı. Hisar'daki köpeğimiz çok havlayınca evden atıldık, o vesileyle Asya'ya gittik. Bir sene dolaştık, paramız bitince Bangkok'ta iş bulduk, iki sene sonra sonu hayra çıkan bir yanlışlıkla Katmandu'ya gittim, görünce dönüp orada yaşamak istedim. Yazmasam olmazdı, etraf o kadar tuhaftı. İnsan kendi dilinde anlatmak ve hatırlamak istiyor etrafın tuhaflığını. İlk yıllar başka Türk yoktu, Türkçe konuştuğum başlıca yer kağıtlardı. Kitap yazmaya Tibetli rahip öğretmenimle başlamıştık, bir kitabımız olması onun fikriydi. Değil. Sokakta etrafımızdakileri hoşgörmek üzerine kurulu bir hayat düşünün... Bir de tabii etrafında derin fakirlik olan bir hayat. Yoksulluk Nepal'in en önemli sorunu, ama Katmandu'yu yine de kendi sorunlarıyla uğraşan İstanbul gibi düşünün. Günde oniki saat elektrik kesiliyor Katmandu'da mesela. Haftada altı gün, çizelgesi var. Siyasi belirsizlik gündelik hayatı her gün etkiliyor. Şehrin sorunlarından bahsetmemek isterim şimdi, okuyanlar Katmandu'yu benim sevdiğim gibi sevsin, beğenmediğimiz ayrıntıların ötesindeki hoşluğu hissetsin isterim. Tibetli rahipler. Hinduizmin kast sistemi. Mülayim insanlar. Herşey. Renkler. Yemekler. Öğretici olmayan süreç var mı... Daha dürüst bir cevap gerekiyorsa, evet, çok. Uydum galiba. Asya insanı kendine benzetiyor... Kast geleneklerine uymadım, yabancılar zaten kast sistemi dışında kalıyor. Mesela Hinduların mutfağına girmemeye özen gösterdim yine de; Hindu olmadığım için, girsem mutfak kirlenirdi. Bir arada yaşamayı kolaylaştırıyor. Küfredeceğimiz durumlarda karşıdakinin utancını anladığımızı göstermek için beraberce gülümsemek, hayatı kolaylaştırıyor, evet. Sinirlenmemek üzerine çalışıyorum, iyi geliyor. Burada da mümkün çoğu zaman, çalışmak lazım. Meraklı gözle ilgisi olan bir şeydi sanki. Kalbimizi merakla, yargılamayarak açtığımızda hayat şefkatli bir yer. Tabii Nepal'de yabancı olarak yaşamak daha kolay Nepalli olmaktan. O dediğiniz yer olsa olsa içimizdeyse eğer, orada yaklaşması daha kolay sanki. İçimizde değilse de Himalayalar'da her an, her şey olabilir... Şangri-la'dan bahsediyorsunuz, zahirde bu kelime orada otel, dükkan ismi. Fazla geldi. Kaçmak istedim. Gecenin sonunda numaramı verirken de korktum ama vermemek olmazdı. İçimden gelen ilk şeyi, korkulu şeyi yapmamak için terbiye etmeye çalışıyorum kendimi. Bir yudum içiyorlar evet, senede bir kere. Tanrının ailedeki temsilcisi kocalar. Anlayamayız biz bu kavramları ama orada dünya öyle. Şu sıralar hazırlanmakta olan yeni anayasadan umudum var. Kırmızı orada ne güzel renk. En sevdiğin renk diye sorunca herkes kırmızı diyor, erkekler de. Öyle güzel ki orada kırmızı, evliliğin yüce mertebesine ulaşmış kadınlar giyebiliyorlar. Evlilik de çok güzel oradakiler için. Genç kızlar kırmızı giymiyor. Hiç bir şey bize kalmıyor, her an her şey değişiyor, geçiyor. Budizmde öyle diyorlar, evet. Birazcık hakimiyetimiz altında olan tek şey nefesimiz. Oğlum büyüyordu, vakti gelmişti. Yetişkin olarak Türkiye'de yaşamayı merak ediyordum. Masamda üç kitap eskizi daha var. İkisi yarım kitap, devam etmeleri için yeniden gidip biraz o taraflardan bakmak gerekiyor. İlki, rahip öğretmenim Taşi-la ile birlikte yazmaya başladığımız kitap, Tibet lamalarına dair hikayeler. Bir de Ortadoğu hikayeleri var, Lübnan ve Suriye ile başladım: Ben kalbimi temizleyince Ortadoğu'ya barış gelecek. Üçüncüsü, Mine Söğüt'le birlikte başladığımız, Katmandu'da o gün bugündür yaşayan iki avuç ihtiyar hipiyle dünyanın hali üzerine röportajların kitabı, ses alma aygıtında çözülmeyi bekliyor.


Ortak arkadaşımız Umay Umay sayesinde tanıştığım Kawa Nemir'le röportaj yapmayı Ulysses ve Joyce aşkım yüzünden istedim, bu doğru. Ulysses'i Kürtçeye çeviriyordu ve bu büyük bir işti, konuşmalıydık. Lakin röportaj denen şey her zaman planlı programlı yürüyebilen bir şey değil. En güzel işler de zaten plansız programsız, o yüzden de insana hayret etme, şaşırma, mutlu ve gururlu hissetme imkanı veren buluşmalarda ortaya çıkıyor. Kawa'yla da böyle oldu. Onunla okumaktan söz ederek başladık. Sadece gözleriyle, zihinleriyle değil tüm hücreleriyle okumaya ihtiyaç duyan insanlar vardı, bunu hatırladım. Konuştukça; bastırılmış, yok sayılmış, yok edilmeye çalışılmış, ardından komaya girip uyuyakalmış ve çok uzun zamandır derin derin uyuyan Kürtçenin ve edebiyatının ansızın uyanışına tanık olduğumu hissettirdi bana Kawa. Röportajı o yüzden ikiye böldüm, ilkinde Joyce'u ve Ulysses'i okudunuz, bu bölümdeyse Kawa'nın yazıyla yolculuğunun yanı sıra Kürtçenin hazin ama harikulade varoluş macerasını okuyacaksınız. Aslında okuma yazmayı öğrendiğimden beri, yani altı yedi yaşımdan bu yana, ben hep oraya buraya, ders kitaplarımın ve defterlerimin kenarlarına, babamın Iğdır'da, Benim Çukurova'm dediğim yerde yaptırdığı büyük bahçeli evin duvarlarına hatta bahçeyi çepeçevre saran duvarlara hep bir şeyler çiziktirdim durdum. Okumak benim için sürekli bir tutku, dayanılmaz bir arzu oldu. Yazmayı öğrendikten sonra, bu tutkum, arzum ikiye katlandı. Okuduğum birçok hikayeyi ve klasik romanların çocuk versiyonlarını defterlere yazmaya başladım. Bunları kendi el yazımdan okumak bana müthiş haz veriyordu. İlkokul üçüncü sınıfta defterlerimin kenarlarına Türkçe şiirler de yazdığımı çok iyi hatırlıyorum. Bir de ilkokul ve ortaokulda, 10 Kasım ve 23 Nisan törenlerinde mesela, hep bana şiir okuturlardı. Şiir ezberleme konusunda acayip bir hafızam vardı, zamanla buna olan ilgimi yitirdim her nedense. Sadece iki kitap vardı, biri Kur'an, diğeriyse Said-i Nursi'den Mektubat. İlkokulda devrimci dayıma ait olan Yaşar Kemal'in İnce Memed'inin ilk cildini baştan sona okuyunca, dinden ve onun abartılı, mistik, tırt adamlarından, babamların bir sürü dangalak erkeğin toplandığı cemaat toplantılarından nefret etmeye başladım. Bu konudaki isyanımı ve suçsa eğer, suçumu dev Yaşar Kemal'e borçluyum. Zamanla şiir yazmak, bilinçsiz bir şekilde de olsa, üstü kapalılık, beni ele geçirdi, yaşam biçimim haline geldi. Sanırım buna yazarlık adı veriliyor. Annemse yazarcılık diyor ve kendimi heba ettiğimi düşünerek üzülüp duruyor hala. Olsun, ben, ona hiçbir zaman otelde piyanistim demedim. Doğrudur. Kürtçe, doğar doğmaz kulağıma çalınan, altı yaşıma kadar dünyamı yoğuran ve ardından Türkçe eğitimle birlikte travmatik bir şekilde yitirdiğim anadilim. Bu süreç bir yanıyla da şöyle işledi: Çok uzun süre fiziki ve kültürel işgale uğramış bir toplumun içine doğmuştum. Bu dev işgal çarkı karşısında o zamanlardaki hemen hemen her Kürt gibi ben de şak diye sindim. Gözüm korktu. Dilimi, sıcak yuvamı terk etmeyi kabullenerek Türk olmak istedim. Doğru dürüst bilmediğim Türkçeyi hızla ve mükemmel bir şekilde öğrenme başladıktan bir süre sonra da Kürtçeyi neredeyse tamamen unuttum. Ya da belki onu def edip zihnimin derinlerine ittim. İstanbul'da lise çağına geldiğimde, bebekliğimin, çocukluğumun ruhu olan anadilim Kürtçenin yerinde yeller esiyordu. Lisede. Ruhen ne kadar kötürüm kaldığımı yaşayarak öğrendim. Ve Kürt aidiyetine sert bir biçimde geri dönmüş, yazmayı artık çok daha fazla ciddiye alan bir genç adam olarak günün birinde aniden Neden Kürtçe yazmayasın ki? diye bir altın soru sordum kendime. Çocukken yaşamımı Kürtçe kelimeler inşa ediyordu ve ben o kelimeleri tarif edilemez bir şekilde özlediğimi fark etmiş, daha da kötüsü o kelimeleri adeta sonsuza kadar yitirmiş olduğum gerçeğiyle yüz yüze gelmiştim. Yirminci yüzyılın ikinci yarısında dünyaya gelmiş ve anadili saçma sapan bir gayretle yasaklanmış olan her Kürt bunu yaşadı. Ne diyeyim, bu konuda maruz kaldığım acı, başkalarının acısını döver gibi geliyor bana, gene de hep dikkat ettiğim bir şey var: Edebiyat söylemimi, mahrumiyet, mazlumiyet ve maduniyet, yani bütün bu subaltern haller üstüne kurmadım. Bu çok önemlidir. Doğrusu beni çocukken işittiğim, konuştuğum ve sonradan yitirdiğim anadilime kavuşturması niyetiyle başlamadım Kürtçe şiir yazmaya. Gene de en iyi bildiğim metin türü olan şiir, beni anadilimin derinliklerine, oradaki görünmez damarlara yaklaştırdı. Doğası böyle işliyor çünkü; daha derinlere neşter vurmaya, dilin uçurumlarına çekinmeden atlamaya teşvik ediyor insanı şiir. Elbette hem kendi geleneğinden hem de insanlığın tüm şiir birikiminden el almaya çalışan has şiirden, Apollonian olana mukabil Dionysian ya da hectic dediğim durumu dil aracılığıyla ortaya koyan o gezgin ve tırmanıcı ruhtan söz ediyorum... En bilineninden en bilinmeyenine has şairlerin dilinden... Sümerli kadın şair Enheduanna'dan, Yunan Sappho'dan, Kürdistanlı Mesture Kurdistani'den, Samuel Taylor Coleridge'dan, Sylvia Plath'den, Nilgün Marmara'dan... Bu konudaki sui generis durumu hatırlatıyor bana sorunuz. Ha, elbette hakiki şiir çabası, zamanla bu kavuşma yolunda bir nevi olumlu suiistimal durumuna da yol açıyor. Şuna benzer bir şey kastettiğim: İster yitirilmiş bir anadil olsun, ister tamamen yabancı bir dil olsun, siz o dili hızla ya da yavaş yavaş yeniden edinmeyi ya da öğrenmeyi başarabilirsiniz ama mesele o dille tefekkür etmek ise, has şiir ve has şair bilhassa teşekkür edilmesi gerekenlerin başında gelmektedir. Evet, bir dilde rüya görebilmekle yakından ilişkili bir şey şiir. Daha doğrusu şiir hakikatle bağı kopmamış ama son derece örtük bir nevi hectic recitation ise bu, mutlaka görülmesi gereken rüyadır. O yıllarda bunu böyle tarif edemiyor, yüzeysel bir biçimde anadilde rüya görme arzumdan söz ediyordum. Kürtçeye zamanla tam olarak dönebilmek benim için, çocukluk çağımın zihnine geri dönmekti. Bunu ilk kez bu kadar net tarif edebiliyorum. Çünkü hiçbir yere uçup gitmeyen bir bulut olan çocukluğum, en net fotoğraflarımı, yani altı yaşıma kadar Kürtçe gördüğüm rüyalarımı saklayan bir albüm. Oraya dönebilmem, Jim Morrison'un ruhsal ulumasına benzer bir şey adeta. Bu fotoğrafların, görüntülerin yerlerini sonsuz değiştirerek toplamda tek ama değişken bir metin yazıyorum ben. Bundan 23 yıl önce zor koşullarda Kürtçe üstüne çalışmaya başladıktan iki ya da üç yıl sonra... Sanırım 1993'ün güzel bir bahar sabahıydı. İstanbul'daydım. Demek ki çocukluğumun Kürtçesi dipten yüzeye sökün etmeye başlamış. Uyandığımda o gece Kürtçe bir rüya gördüğümü sevinçle fark ettim. Bir yaz günü kasası maviye boyanmış bir kamyon üstünde babamla annemin doğduğu dağ köyüne, ardından köyün yaylasına gittiğimiz zamandan parlak bir sahneydi. Bir ömür sonra gördüğüm ilk Kürtçe rüyam bu oldu. Yığınla ayrıntı barındırıyordu; kayısı ve domates kasalarının arasında perişan bir halde seyahat eden dev gibi çoban köpeği, ayaklarından bağlı tavuklar, dupduru bir Kürtçeyle konuşan, ve aslında pagan gibi yaşayan düz Sünni akraba Kürtler vardı ve ben şakır şakır Kürtçe konuşuyordum. Buna benzer başka rüyalar da görmeye başladım sonra sürekli. Şunu demeye getiriyorum: Devlet dersinde öldürülmeden, yani tek ayak üstünde beklemeye alınan bir hayata geçmeden önceki çocukluk dönemi, yaşamsal ve vazgeçilmezdir. Ayrıca her türlü territoryalizmin de üstünde bir şeydir bu. Eskisine göre daha az olsa da uzun metrajlı Kürtçe rüyalar görüyorum artık. Son zamanlarda gördüğüm Kurdlish rüyaları zaten anlatmıştım. Kürtçe eğitim diye bir şey olmadığından bizde çocuk ve genç okur diye bir kategori yok, bu da konuşulan ve yazılan Kürtçenin milyonlarca okurdan mahrum olduğu anlamına geliyor. Anadilde eğitimden meselesinde devletlerin bu saklı sinerjiyi baskılamak için ne denli haince planlar devreye sokup neden sürekli bu işi yokuşa sürdüklerini artık çok iyi biliyoruz. Hal böyle olunca, edebiyatta bize kala kala Kürtçe okumayı kendi gayretleriyle öğrenen, sayıca da öyle on binleri, yüz binleri bulmayan yaşça büyük okurlar kalıyor. İlginç bir durum söz konusu; Kürt yazarların sayısı giderek artıyor, dünyaya oynayan iyi yazarlarımız var. Ne yazık ki öyle. Mucizeler yaratan yazarlarımız var ama okur yok. Kendi adıma konuşayım; İstanbul'da yaşayan on yedi yaşındaki yeğenim Rojda yazdığım bir öyküyü anlayamayacaksa, oğlum Siyabend Ari Kürtçe hikaye kitapları okuyamayacaksa, batsın bu dünya! Her dil gibi Kürtçe de hızlı değişimlerden geçiyor ve yeni anlatım olanaklarına kavuşuyor. Sosyal ve siyasal hak mücadelesi de bunu besliyor kuşkusuz. Kürtlerin ezici çoğunluğu tarafından Kürdistan'da ve dünyada konuşulan Kurmanci lehçesi son 80 yıldır tüm ağızlarıyla ve katmanlarıyla kendi içinde bir entegrasyon sürecinden geçiyor. Kendi adıma, yaklaşık on yıldır faal olan Kürt dil hareketinin Kürtçeyi paketleme, budama ve standartlaştırma pratiğini sık sık sert bir biçimde eleştiriyor ve bu tuzağa düşmemeye özen gösteriyorum. Bu nedenle dilimin değişim süreçlerinin tam içindeyim, bundan etkiliyorum. Kürtçenin geçmişten devraldığı ve hiç kimsenin ortadan kaldıramadığı o renkli dünyası, Sümerlerden bu yana tüm bölge dilleriyle iletişim halinde kalarak günümüze getirebildiği büyük birikimi beni çok ilgilendiriyor. Çocukluğumun dili derken galiba bunu da kastediyordum. Öte yandan bilirsiniz, şairler terennüm ederlerken dil konusunda son derece haylazdırlar; var olanı yıkıp yerine yeni yan anlamları da içeren taptaze dil içinde diller kurarlar. Hele insan şair-çevirmen olunca, dilinin sözlüğü sürekli genişliyor. Ama elbette sözüm bunu görebilecek gözlere. Sohbette geldiğimiz yer güzel. Şiir küçük, şaşırtıcı ayrıntıları önemseyerek, aslında pek bir numarası yokmuş gibi görünen bu hayatı elimizdeki en değerli şey olan dille yeniden kurmak demektir. Bu syntetique, yani bireşimsel olandır. Tiyatroyla da bir şekilde teması olan, sahnede Shakespeare'in Peter Quince'iyle Prens Hamlet'ini canlandırmış biri olarak şiirde dramatik yapı üstüne de çalışıyorum. İleri fırlayan, geri çekilen diyaloglardan oluşan uzun şiirler de yazıyorum yani. Dil ve şiir ilişkisinden benim anladığım, böyle bir bütünsel çalışma. Şiirim açıktan mesaj verme kaygısı içermez, ağlak hiç değildir. Gerçi hem bu yüzden, hem de şimdilerde yazılan birçok şiiri ya da geleneğimizde çok şişirilmiş Cegerxwin mitosu gibi örnekleri yerden yere vurduğumdan, birçoklarınca pek sevilmediğimi de biliyorum. Eeştiri metinlerini bir yana bırakırsak, Türkçe yazmayı 1995'te tamamen bıraktım. Şiir ve öykü olarak edebi metinlerimin dili Kürtçedir. Sürprizlerle dolu bir edebiyattır. Bu kadar asimile edilmeye çalışılmış bir dil için şaşırtıcı olsa da 1000 yıllık bir yazılı birikime sahiptir. Zoru başarmıştır. Sonra 15. yüzyıldan itibaren mesnevi ve divan formunda Feqiye Teyran, Melaye Ciziri, Ehmede Xani gibi üç evrensel yazar ve Mem u Zin gibi kanon bir eser çıkarabilmiştir. Özetle her türlü talana rağmen sürpriz el yazmaları barındıran değerli bir hazinedir. Yüzyılımızda bu birikimin etkisini daha fazla hissedeceğiz ve bu kültürel sinerjiyi insanlığın ortak mirasına katacağız. Biz Türkçe konuşanlar, okuyanlar bu edebiyatın inceliklerini pek de bilmiyoruz... Bu konuda eksiklerimiz çok. Bu ülkenin Kürt olmayan yazarları, akademisyenleri, araştırmacıları ya benimsin ya kara toprağın şeklinde eli kolu bağlanagelmiş bu dili merak edip öğrenmeyi denemediler. Kimse bu esas duruş halini bozmaya yeltenemedi. Haklısınız; böyle olmasaydı, bugün Kürtler, Türkler ve bu toprakların bütün halkları olarak, ayrı ya da beraber, çok daha iyi yerlerde olabilirdik. Bildiğim bir hikaye var. Adı, Gamasi. Hikaye bu ya, Gamasi Ağrı Dağı'nın karnında uykuya dalmış yarı öküz, yarı balık bir yaratıkmış. Çocukluğumda anlatılanlardan biliyorum, dünya bu yaratığın boynuzları üstünde duruyormuş. Yani Ağrı Dağı, bizim Olympos'umuz ya da Cudi'miz... Derlerdi ki dünyada bir deprem olduğunda, bil ki bir sinek gelmiş Gamasi'nin burnunun ucuna konup onu rahatsız etmiştir. İşte o zaman bu yaratık kafasını sallarmış ve dünyada depremler, zelzeleler olurmuş. Aynen bu şekilde, Kürtçe ve Kürt edebiyatı da o dağın karnında uyuyakalmış, bir süreliğine komaya girip hafıza kaybına uğramıştı. Şimdi herkesi şaşkınlığa uğratarak ansızın uyandı. Beklenmeyen, umulmayan bir şeydi bu. Bu dil ve bu dilin edebiyatı, tarihsel koşullar da artık son derece elverişli olduğundan, büyük bir hızla birikimini tanıdı, yanında yöresinde, altında üstünde ne var ne yok diye şöyle bir yoklayarak yatağından doğruldu bir kere. Kefeni yırtmaktan fazlası bu, doğru... O yüzden diyorum ki artık hiçbir şey eskisi gibi olmayacak. Kürtçe, dünya dilleri sıralamasında hızla yukarılara doğru tırmanacak. Kürtler, yakın zamanda siyasi ve coğrafi birliklerini sağlayacaklar. Kürt edebiyatı, dünyanın etkili edebiyatlarından biri haline gelecek. Bu dediğime gülenleri, çeyrek yüzyıl sonra bir daha görmek isterim.


Bir arkadaş sohbetinde bir itiraf çıktı ağzımdan. Son zamanlarda bana bir hal oldu, dua ederken bile artık daha disiplinli, vaktini daha iyi kullanan biri olmayı dilemeye başladım deyiverdim... Bu ara hep dağılıyorum çünkü ve kendimi toparlamanın, şöyle bambaşka, hiç değilse daha akıllı uslu biri olmanın yolunu arıyorum. Bu yılbaşı dilekleri yazısı da böyle çıktı. Kıssadan hisse: Bari bu yıl vazgecmeyeyim. Hatta siz de bana suç ortağı olun. Hep denedin, hep yenildin. Olsun, gene dene, gene yenil. Daha iyi yenil demiş ya Samuel Beckett, yola çıkarken onu hatırlayalım. Nihayetinde bu 7 adımlık programı uygulayıp uygulamamak, sürdürüp sürdürmemek, yenilip yenilmemek bize kalmış. Hem en son madde hala en sevdiğim. Bu arada, yazıya eşlik eden fotoğraflar Uganda doğumlu John Drysdale'in. Drysdale, neşeli, hafif, insana mutlu hissettiren fotoğraflar çekmiş hep. İkonik işlerinin başrolünde çocuklar ve hayvanlar var. Öyle tatlı bir aleme şahit ediyor ki bizi, bebek lamalarla av köpekleri dost olabiliyor, çocuklar aslan yavrularını biberonla besliyor, kedicikler fillere güveniyor, küçük kızlar yavru sincapları şapkalarının kenarında taşıyor... Ve günün sonunda kimse hırpalanmıyor. Daha akıllı biri olmak ve haliyle daha akıllı görünmek istiyorsanız, çiklet çiğneyin, meyve sebze yiyin, bol havucun tercih sebebi olduğunu unutmayın, fındık fıstık leblebi tüketin... Ağzınızı oyalamak için ne yaparsanız yapın ama daha az konuşmanın bir yolunu mutlaka bulun. Özetle kaçın! Ya da şöyle söyleyeyim: Daha az n ama daha çok okuyun. Elinizin altında hep bir kitap, olmadı gazete, dergi bulunsun. Ama tabii Woody Allen'ın bir vakitler pek isabetli bir şekilde Hızlı okuma kursunu bitirince Tolstoy'un Savaş ve Barış romanını bir günde okudum. Olay Rusya'da geçiyor dediğini de unutmayın. Sindire sindire okuyun. Garanti veriyorum, gelecek yıl bambaşka biri olacaksınız. Yeri gelmişken, konuşurken dikkat etmeniz gerekenleri de özetleyeyim... Asla tepeden bir ses tonu kullanmazsınız, biliyorum, ama ezilip büzülmeyin de. Net olun, espri yapmaktan çekinmeyin ama esprileri bombardıman halinde sıralamanın sizi itici gösterebileceğini unutmayın. Ha bir de ayağa kalkarken derin bir nefes alın ve dik durun. Olacak, sahiden olacak, biliyorum. Konuşmayı, fikirlerinizi dile getirmeyi, tartışmayı öğrendiniz. Peki ya dinlemeyi? Bu da çok çok önemli. Hem karşınızdakine göstereceğiniz saygıyla alakalı olarak hem de kendi istikbaliniz açısından... Mesela yalancıların yöntemleri konusunda ne kadar bilgi sahibi olursanız sizin için o kadar iyi olur. Malum siyasi seçimler yaklaştı, her kafadan bir ses çıkıyor ama yakında etrafı sarmış o kakofoni iyice dayanılmaz hale gelecek. Konunun ne kadar hayati önem taşıdığını buradan bile çıkarabilirsiniz. Biri sizi söylediklerinin doğru olduğuna ikna etmeye çalışıyorsa genellikle mantıklı görünen önermeler sıralar, duygularınıza hitap ederek vicdanınızı etkilemeye çalşır ve daha bir sürü başka yol dener. O yüzden bir insanın hem ne dediğini dinleyin, hem de bunu nasıl söylediğini... Karşınızdakinin kullandığı kelimeler ve bunları söyleme biçimi vücut dilinden bile önemlidir. Bir de minik önlem paketi sunayım: Yalanı, yalancı için duygusal ve kişisel olarak önemli kılın. Şöyle ki; ortada kaybetme riski varsa kişinin yalan konusundaki becerisi zayıflar. Misal: Sizi aldattığını düşündüğünüz partneriniz, sonunda onu terk edeceğinizi bilirse, eninde sonunda açık verecektir. Eh, bu biraz alakasız kaçmadı mı? En iyisi size bir sır vereyim: Sağlam kafa sağlam vücutta bulunur sözü var ya, işte o çook eski zamanlardan kalma bir söz. Antik Yunanistan'da yarı okul yarı spor salonu tarzında Gymnasium'lar varmış. Bunlar görünüşte olimpiyatlara katılan atletlerin beden eğitimi için düzenlenseler de entellektüel uğraşlar ve sosyalleşme için de kullanılıyormuş. Her neyse, diyeceğim şu: Bütün o okuma, tartışma ve dinleme seansları arasında beden sağlığınızı katiyen ihmal etmeyin. Spor yapın, doğru beslenin, yani bol taze sebze, yoğurt, somon ve ceviz tüketin. Hem aslında düzenli egzersizle entelektüel kapasite, üretkenlik ve yaratıcılık arasındaki bağlantıyı kanıtlayan birçok araştırma yapıldı. Ama lütfen abartmayalım... Her gün spor salonundasınız diye kendinizi yeni Slavoj Zizek falan sanmayın. Öte yandan bütün gün masa paşında kafa patlatmak da sizi Albert Einstein yapmaz. Gerçekçi olun. Ve çok çalışın! Kendi kendinizle susun kısmına gelince... Meditasyon da konsantronunuzu ve enerjinizi artıran bir şey. Bunun için günde iki kez, yani bir sabah bir akşam 15 dakika ayırmanız iyi olabilir. Ben olsam, sakinleştirici meditasyon müziği CD'si alır ve evin en sessiz odasında günde iki kez susardım. İnsana zihnini boşaltmak kadar iyi gelen şey yok! Birkaç yabancı dil bilen insanlar diğerlerine göre daha akıllı oluyormuş. Zira diller arası seyahat zihinsel ve entellektüel gücü artırıyormuş. New York Times'da çıkan bir makalede birkaç dil bilenlerin alzheimer gibi yaşlılık hastalıkları konusunda da daha avantajlı oldukları belirtiliyor. Ayrıca dil bilmek insanın görsel algı kabiliyetini kuvvetlendiriyormuş. Ha ama şu: Çocuklukta birkaç dil öğrenmiş insanlar, yaşlandıkça yeni diller öğrenenler kadar avantajlı değilmiş. Yani önemli olan bir kez öğrenip öğrendiklerini hayat boyu kullanmak değil, zaman içinde beyni sürekli yeni bilgilerle canlandırmakmış. Valla açıkça söyleyeyim, teknolojinin hayatımızı kolaylaştırdığı önermesine itiraz edeni ciddiye alamıyorum. Lakin itiraz kabul etmez teknoloji müritlerini ciddiye almam da mümkün değil. Her şeyi bilgisayara kaydediyoruz diye defter tutmayacak değiliz yani. Geçenlerde bir teknoloji dergisinde şunu okudum: Navigasyon cihazları çıktı çıkalı kimse kaybolmuyor, bu harika. Fakat yolu sizin yerinize arayıp bulan bu cihazlar elinizin altında durdukça tembelleşeceksiniz ve yön duygunuz yerlerde sürünmeye başlayacak. Anlayacağınız elle yazmak, kaybolduğunuzda yolu yardımsız aramak gibi eski usul edimler beyninizi hep işler halde tutmaya da yarıyor. Yani... Sürprizsiz bir hayatın ne anlamı var, o yüzden bazen kaybolmak da güzeldir.


Amerikalı sinema eleştirmeni Pauline Kael, başrollerini Sean Connery ile Audrey Hepburn'ün paylaştığı Robin ve Marian filminden bahsederken, zenginden çalıp fakire veren soyguncu Robin Hood ile karısı Marian'ın yaşlılık yıllarını anlatan filmin gerçek bir kahramanlık hikayesi olduğunu söylemişti. Filmlerde kahramanlar hep gençtir, yaşlılarsa genellikle yan unsur olur, en iyi ihtimalle gençlere yol gösterirler. Tabii ayaklarına bağ olmadıkları zaman... Kael'e göre birine kahraman dememiz için onun, yolda başına gelecek tehlikeleri, felaketleri kestirebilecek kadar çok şey görmüş, yaşamış olması gene de o yola çıkmayı göze alması gerekiyordu. Günden Kalanlar, Beni Asla Bırakma, Uzak Tepeler gibi romanlarıyla tanıdığımız Kazuo Ishiguro'nun 10 yıldır beklenen yeni romanı Gömülü Devi okumaya başladığımda bunu hatırladım. Her romanında okuru farklı zaman ve coğrafyalara, bazen de hayali olanlara götüren Ishiguro bu kez çok eski zamanlara götürüyor bizi. Romalılar Britanya'yı çoktan terk etmiş, Britanyalılar ile Saksonlar arasındaki savaş yatışmış... Kahramanlarımız çok ihtiyar bir çift; Kral Arthur'un şövalyelerinden Axl vePrensesim dediği sevgili karısı Beatrice... Hayatlarını tek başlarına sürdürmekte zorlandıkları, artık iyice elden ayaktan düşdükleri için de korunup kollanmaya ihtiyaç duydukları için uzun süre önce yanlarından ayrılan oğullarının yanına, onun yaşadığı uzak köye gitmeye karar veriyorlar. Fakat bunun için ejderhaların, yamyam devlerin, büyünün, karanlık güçlerin diyarında uzun ve zorlu bir yolculuğu göze almaları gerekiyor. Yapı Kredi Yayınları'ndan Roza Hakmen çevirisiyle dünyayla aynı anda yayınlanan Gömülü Dev ayın kitaplarından biri. Günümüzde kırsal bölgeleri hoş bir şekilde tarla, yol ve çayırlara ayıran çalılık çitlerimiz yoktu henüz. O günlerde yolcular muhtemelen sık sık ayırt edici hiçbir özelliği olmayan manzaraların ortasında, ne yana dönseler neredeyse tıpatıp aynı görüntülerle karşı karşıya kalıyorlardı. Uzakta, ufuk çizgisinde dik taşlardan oluşan bir sıra, bir ırmak kıvrımı, bir vadinin iniş-çıkışı; bunlar bir yol çizebilmek için tek ipuçlarıydı. Yanlış bir dönüşün felaketle sonuçlanması çok muhtemeldi. Kötü hava koşulları yüzünden telef olanlardan söz etmeye bile gerek yok; yolunu şaşıranların işlek yollardan uzakta pusu kurmuş insan, hayvan ya da doğaüstü varlık kılığındaki saldırganlarla karşılaşma tehlikesi iyice artardı. Patika iki kişinin yan yana yürüyemeyeceği kadar daraldığında, önden Axl'ın değil, her seferinde Beatrice'in yürüdüğünü de fark etmiş olabilirsiniz. Tehlikeli olabilecek arazide erkeğin önden gitmesi daha doğal göründüğünden buna şaşırmışsınızdır; zaten ormanlık alanlarda, kurt ya da ayı çıkma ihtimali olan yerlerde hiç tartışmadan yer değiştiriyorlardı. Ama Axl çoğunlukla karısının önden gitmesine özen gösteriyordu; çünkü karşılaşabilecekleri neredeyse bütün ifritlerin ve kötü ruhların tıpkı sürünün sonundaki antilobun izini süren kaplanlar gibi kafilenin sonundakini av olarak seçtikleri bilinen bir şeydi. Dönüp baktığında, arkasından yürüyen yoldaşının geride hiçbir iz bırakmadan ortadan kaybolmuş olduğunu gören yolcuların sayısı az değildi. Yürürlerken Beatrice'in belirli aralıklarla Orada mısın Axl? diye sormasının sebebi de bu tür bir olaydan korkmasıydı. Axl her defasında Buradayım prensesim diye cevap veriyordu. Tanrı böyle bir şeye izin vermez prensesim. Axl bunu alçak sesle, neredeyse fısıltıyla söyledi, çünkü kendisi de içinden adını koyamadığı bir korkunun yükseldiğini hissetmişti. Açıklığı iyice görecekleri bir noktaya vardıklarında epey büyük bir yer olduğunu anladılar; eskiden, daha müreffeh devirlerde birisi buraya bir ev yapıp etrafına da meyve ağaçları dikmeye niyetlenmiş olabilirdi. Ana yoldan ayrılan patika, şimdi ot bürümüş olmakla birlikte özenle açılmıştı; geniş, yuvarlak bir alana varıyordu, tam ortasındaki dallı budaklı, devasa meşe ağacının olduğu yer hariç, üstü açıktı. Şu anda durdukları yerden, meşenin gölgesinde, sırtını ağacın gövdesine yaslamış oturan biri görülüyordu. Profilden görüyorlardı onu, üstünde zırh vardı muhtemelen; iki demir bacak, çocuksu bir şekilde çimenlerin üzerinde kaskatı öne uzatılmıştı. Ağacın kabuğundan fışkıran yapraklar adamın yüzünü kapatıyordu, ama miğferi olmadığını görebiliyorlardı. Eyerli bir at yakında memnun mesut otluyordu. Beatrice askerin ölümünden ötürü allak bullaktı. Mezar derinleşirken ağır ağır ulu meşeye yürümüş, tekrar gölgesine oturup başını öne eğmişti. Axl gidip yanına oturmak istemişti, kargalar toplanmasa giderdi. Şimdi karanlıkta yatarken, o da öldürülen adama üzüldü. Askerin küçük köprünün üzerinde kendilerine ne kadar kibar davrandığını, Beatrice'le ne kadar şefkatli konuştuğunu hatırladı. Açıklığa ilk girdiğinde atını ne kadar ustalıkla konumlandırmış olduğunu da hatırladı. O sırada bu konumlanış Axl'ın hafızasını dürtmüştü; şimdi, gecenin sessizliğinde Axl yükselip alçalan bozkırı, kasvetli gökyüzünü ve süpürge otlarının arasından gelen koyun sürüsünü hatırladı. Gerçekten de tek başına bir keşiş avluyu süpürmekteydi; yaklaştıklarında Axl adamın kendi dünyasında kaybolmuş, dudaklarını sessizce oynatarak kendi kendine konuştuğunu fark etti. Edwin onları avludan geçirip iki bina arasındaki bir boşluğa götürdüğünde dönüp bakmadı bile. Geçitten ince otlarla kaplı, engebeli ve eğimli bir araziye çıktılar; bir sıra halinde dizili, adam boyunu geçmeyen kurumuş ağaçlar bir patikanın işaretiydi. Güçlü ve garip bir duyguyla mücadele halindeydi, kendisini neredeyse rüyalara gark eden, ama etrafında bütün konuşulanları net olarak işitmesini engellemeyen bir duygu. Kış mevsimi ırmakta bir kayıkta ayakta durarak yoğun sise bakan, sisin her an dağılabileceğini, ilerideki toprakların canlı görüntülerinin ortaya çıkacağını bilen biri gibi hissetmişti kendini. Ve korkuya kapılmıştı, ama anı zamanda bir merak da veya daha güçlü ve karanlık bir şey de hissetmiş ve kendi kendine, ısrarla Her ne ise, göreyim onu, göreyim demişti. Hiç kuşkusuz annesinin sesiydi, samanlıkta onunla konuşmuş olan sesin aynısı. Benim için güçlen Edwin. Güçlen ve gel kurtar beni. Gel kurtar beni. Gel kurtar beni. Bir önceki sabah duymadığı bir aciliyet vardı bu kez sesinde. O kadarla da kalmamıştı; Edwin açık duran gizli kapaktan aşağıya, karanlığa inen basamaklara gözünü diktiğinde, bir şeylerin onu kuvvetle çektiğini hissetmiş, başı dönmüş, neredeyse midesi bulanmıştı. Sağa sola savrulan paçavralar içindeki o kocamış kadınlar da bir zamanlar masum genç kızlardı, bazıları güzeldi, zarifti, en azından tazeydi, bu da çoğu zaman bir erkek için yeterlidir. Böyle kasvetli bir sonbahar gününde önümde uçsuz bucaksız, bomboş, ıssız topraklar uzandığında bazen hatırladığım o genç kız da öyle değil miydi? Güzel sayılmazdı, ama benim gözümde çok hoştu. Onu sadece bir tek kere, gençliğimde görmüştüm, üstelik o zaman da konuşmuş muydum sanki? Yine de bazen zihnimde gözümün önüne geliyor, uykumda ziyaretime geldiğini sanıyorum, çünkü çoğu kez rüya benden uzaklaşırken esrarlı bir memnuniyetle uyanıyorum. Zaman zaman eksikliğini çektiysem de karım olmadı hiç. Ama görevini tamamlayan iyi bir şövalyeydim. Bunları duyduğunda yalan söylemediğimi anlayacak. Aldırmayacağım ona. Tatlı gün batımı, kayıkçı sandalın bir tarafından ötekine geçerken üzerime düşen gölgesi. Ama bunlar daha sonra olacak. Bugün Horace'la birlikte bu kurşuni göğün altında tırmanmak zorundayız, çorak bayırdan yukarı, bir sonraki tepeye; çünkü işimizi henüz tamamlamadık, Querig bizi bekler. Horace'la ormana vardığımızda her yer sessiz ve huzurluydu. Hatta ağaçlarda öten bir-iki kuş bile vardı; ağaç dalları çılgınca hareket etse de, aşağıda bir ihtiyarın düşüncelerinin nihayet fırtınada alabora olmadan bir kulaktan diğerine ulaşabileceği sakin bir bahar günü hüküm sürmekteydi. Horace'la bu ormana son geldiğimizden beri epey yıl geçmiş olmalı. Yaban otları devleşmiş, ısırganların eni küçük bir çocuğun avucu kadar, boyu bir adamı iki kere sarar. Horace'ı otlayabildiği kadar otlasın diye uygun bir yerde bırakıp yaprakların korunağı altında biraz gezindim. Şu güzel meşeye sırtımı yaslayıp şurada niçin biraz dinlenmeyeyim? Bir süre sonra buraya geldiklerinde, ki geleceklerdir mutlaka, o zaman ikimiz birer savaşçı olarak yüzleşiriz. Bazılarınızın, size yapılan kötülüğü yaşayanlar hatırlasın diye dikilmiş güzel anıtlarınız olacak. Bazılarınızınsa, sadece kaba tahta haçları ya da boyalı taşları; bazılarınız da tarihin karanlığına gömülü kalmaya mahkum olacaksınız. Her halükarda kadim bir kafilenin parçasısınız.


Bir de Baktım Yoksun adlı kitabıyla birkaç ödül alan Yekta Kopan'ın Kediler Güzel Uyanır adlı kitabı çıktı. Onu bir popüler kültür şahsiyeti olarak tanıyanlar var ama Yekta Kopan her şeyden önce iyi bir edebiyatçı, dahası çok önemli bir öykücüdür. Yazma aşamasında benim de fark etmediğim bir süreklilik durumuyla yüzleşmiş oldum bu soruyla. Uyumak-uyanmak, aslında sadece bu iki kitapta değil, genel olarak yazıyla ve ne yalan söyleyeyim, hayatla ilişkimde baskındır. 'Kediler Güzel Uyanır'daki çoğu izlek, önceki kitaplarımın ve elbette 'Bir de Baktım Yoksun'un izlekleriyle kesişiyor, örtüşüyor. Ama bu kez, büyük resimden çok resmin içindeki detaylara yoğunlaşmaya çalıştığım gibi, o izleklerin de bizdeki izdüşümlerine, an'larına yoğunlaşmaya çalıştım. Bilimsel bir cevap veremem. Sadece uykunun bendeki karşılığını söyleyebilirim; Genel olarak geceleri çalışan bir insanım. Öncelikle bu nedenle uyku saatlerim azdır. Ama yıllar geçtikçe uykuyla ilişkim sadece çalışmaktan öte bir yere evrildi. Çoğu gece derin uykusuzluklar çekiyorum. Üstelik bunu bir sıkıntı olarak yaşamamayı da öğrendim; üretim sürecimin bir parçası haline geldi uykusuzluk. Neredeyse eski öykülerimden 'Yayınlanmamış Bir Söyleşi'nin uyur-yazar karakterine dönüştüm. Uyuyabildiğim anlardaysa, bir bütün günün ve üretim sürecinin bir özetini yaşıyorum. Uyku, yaşamdan bana kalanlarla yüzleşmek için cesaretle girmem gereken bir alan yani. Rüyaların yaratıcılık üstünde önemli bir etkisi olduğuna inanırım. Zaman içinde sadece yaratıcılıkla ilgisi değil, kendimizi anlayabilmemiz konusundaki verileriyle de üstünde düşündüğüm bir alan oldu. Rüyalarıyla samimiyetle yüzleşebilmelidir insan. Ben hiç rüya görmem, diyen insan da bunu sorgulamalı, düşünmelidir. Doğrudan bir ilişkiden söz edebilirim kendim için; ben yazdıklarımla ayakta duruyorum ve hayatımdaki diğer pek çok alan gibi rüyalarımın alanı da bu yazılara kaynaklık ediyor. Aslında bu sorunun doğrudan cevabı 'Kediler Güzel Uyanır'daki 'Beş Duyu' öyküsünde. Yazarken deneyimlerim, hayal gücüm diye bir ayrım yapmam. Bu ikisi arasında bir denge kurmaya da çalışmam. Hatta yazma eyleminin bir noktasından sonra cümlelerimin hangisinin deneyimden, hangisinin hayal gücünden geldiğini bilmem. Çünkü bilirim ki, hayal gücümün kaynağında deneyimlerim ve deneyimlerimin kaynağında da hayal gücüm vardır. Gerçek hayatı, kurmaca bir evrene dönüştürürken, beni ben yapan her şey devreye girer. Gayet iyi hatırladığım mutlulukla, nedenini bilmediğim korkular, kaynağımı yıllardır aradığım tedirginlikler, kahkahalar, bilgiler, bilgisizlikler... Yazdıklarımın hepsiyim ve henüz hiçbiri değilim. Belirmez mi? Nasıl da sıkıntılı zamanlardan geçer insan bazen. Günlerce defterin başında elimde kalem boş boş otururum. Hatta suçu kaleme atarım kimi zaman, Öbür dolma kalemi alsaydım elime, akar giderdi cümleler, derim. Alırım başka bir kalem ama faydası olmaz. Zihnimi açan kitaplara sığınırım. Bir tablonun karşısında otururum dakikalarca. Bir müzik parçasından medet umarım. Daha neler neler... Ama yıllar içinde şunu da anladım; o sürecin önemli bir katkısı var o anda yazmakta olduğum metne. Yazdıklarımla arama bir mesafe koyabilmemi sağlıyor bu sıkıntılar. Yazdığım bir satıra koşulsuz inanma zaafını alıyor benden. Metinle soğukkanlı bir ilişki kurmak, öylesi dönemlerin güzelliği olarak kalıyor bana. En çok defterler ve kalemler var. İçinde her tür kuşun, karmaşanın, öfkenin, sevginin, sevişmenin, cümbüşün, duygunun yazılı olduğu defterler. Arada bir defterlerimi imha edeyim diye düşünüyorum; sayfalarını karıştırdığımda o duygu yükü ağır geliyor. Sonra geçmişin bir duygusuyla yüzleşmek iyi geliyor vazgeçiyorum imha fikrinden. Geçenlerde Murat Gülsoy'a Ben öldükten sonra, bu defterlerle çok uğraşma, at çöpe gitsin, dedim. Gülüştük. Okurun algısı. Okurun zihninde bütünleyebilme yeteneği. Ben okura çok güvenen bir yazarım. İyi okurun, metne girebilmek için elinden geleni yapacağına inanırım. Aynı şekilde bir kitabı, bir metni sevmediyse de, kaldırıp atabilmesini isterim. O kadar çok konuşuyoruz ki bazen, hele ben günlük hayatımda o kadar gevezeyim ki, yazarken azalmak istiyorum. O azalmanın okurun algısında yeniden çoğalacağına inanıyorum çünkü. 'Hayır!' bu kitabın en konuşkan öyküsüdür belki. Her okurun algısında farklı bir bütüne ulaşabilecek kadar konuşkan. Büyük bir boşluk. Bu duyguyu anlatmak gerçekten kolay değil. Ama kurtulmak olmadığını rahatlıkla söyleyebilirim. Yıllar içinde sıklıkla karşılaşacağımı bildiğim bir dostla yaşadığım kısa süreli ayrılıklar belki de.


Grafik tasarımcı Banu Ertuğrul ve dijital iletişim uzmanı Onur Ertuğrul, 1 Ocak 2015'te bir proje başlattılar ve Lugat365 adlı sosyal medya hesabı üzerinden her gün takipçilerine bir kelimeyi, anlamı, etimolojik kökeni ve kullanıldığı bir edebi alıntıyla sundular. Güzel bulduğumuz kelimelere dönüp bakınca, hepsinde ortak olan nokta galiba hikayeleri olması. Tarif ettiği duygu olsun, tekabül ettiği durum olsun, melodisi olsun, anlamı olsun; hepsinin sırrı o kelimenin doğuş hikayesinde galiba. Dedik ki, kelimelerin güzelliğini özellikle gençlere göstermenin, anlatmanın bir yolu olamaz mı? Epey fikir teatisi yaptık, başlamadan önce üç ay hummalı çalıştık. Cevabımız müspet çıkınca da yola koyulduk. Bugünün popüler mecralarını kullanarak, kelimeleri yeniden meşhur etmeye karar verdik. Çıkmaz olur mu! İlk başlarda çok daha fazla alıyorduk bu eleştiriyi, sonra sonra kırıldı. İnternet üzerindeki projemiz son bulmuş olmasına rağmen, halen eleştiri almaya devam ediyoruz. Hayatın normal seyrinde neden ve sonuç ilişkisi ters işliyor. Yani, kelimeler hayatın yansıması oluyor. Bizimkisi, nedenle sonucun yerini değiştirerek bir sonuç elde eder miyiz sevdası. Daha proje üzerinde çalışırken, sadece dijital platformlarda kısıtlı kalırsa yeterli etkiyi yaratmayacağını teslim etmiştik. Kelimeleri, ne yapıp edip fiziksel olarak hayatın içinde görünür kılmamız gerekiyordu. Ancak o şekilde herkesin hayatına sirayet edebileceklerdi. Projemizi hiç duymamış insanlar dahi, Lugat365 tasarımlarını görünce tanıyorlar; herkesle bir aşinalık oluşturmuş dışarıya çıkması sayesinde. Biraz sinema klişesi gibi bizimkisi... Zamanının efsane karakterleri olan bu kelimeler şimdi hayata küsmüş... Biz de hasbelkader o kahramanlarla tanışmış hevesli gençleriz. Zorla o kelimeleri ellerinden tutup insanlara yeniden tanıştırma, hepsinin bu güzelliği yeniden keşfetmesini sağlamaya çalışma derdinde yeniyetmeleriz sanki. Daha başlarken sonu olsun diyerek başladık. Bir senemizi vakfettik ve Can Öz sağolsun, çok içimize sinen bir kitapla da nihayete erdirdik. Kelime sevdası sirayet etmiş kişiler olduysa onların maceraları sürecektir diye umuyoruz. Hissikablelvuku gerçekten çok özel bir kelime. Bir kere duyan herkesi etkisi altına alıyor. Efsunlanmış gibi içinizden ve dışınızdan mütemadiyen tekrar etmek isteği uyandırıyor. Tek başına hissikablelvuku üzerine bile bir proje yapılabilirdi. Zira kelimenin anlamını bilmeyen bile etkileniyor. Galata'da açtığımız Güzel Kelimeler Dükkanı'nın önünden pek çok turist geçiyor ve hemen her gün merak edip projeyi anlamak için bir-iki kişi giriyor içeriye. Anlatınca çok etkileniyorlar. Ve dükkana gelip hikayemizi dinleyen on turistten dokuzunun ilk sordukları kelime de hissikablelvuku oluyor. Bunda, kelimenin sırf sesi ve anlamı değil, görsel olarak taşıdığı güç de etkili. Dile, sözcüklere dair bir yazı yazıyorsunuz ve okumadan yayımlıyorsunuz. Hatırım için ilk paragrafı bir okuyun. Başka sözüm yok! Haklısınız, düzelttim. Öte yandan keşke benimle didişmek yerine, bir hata yapmış olduğumu söylemekle yetinseydiniz. Çünkü öteki türlüsüne başka bir ad veriliyor. Belki güzel bir iş yapmışlardır ancak çevirmen bile değiliz nitelendirmesini gördükten sonra bir çevirmen olarak röportajı okumaktan vazgeçtim. Kendilerine de mail atıp sordum, bakalım cevap gelecek mi. Hesap sorduğunuz için olabilir mi? Şahsen ben de cevap vermezdim. Düşünün ki benim üzerimden bile yapıyorsunuz bunu. Siz biraz fazla alıngan olabilir misiniz acaba? Herkese verdiğiniz cevaplara dönüp bir bakın ve üslubunuzu gözden geçirin bence. Onlara hesap değil soru sordum. Buraya yorum yazıp kimseyi merakta bırakmamak için de o kadar süre geçtikten sonra hala cevap gelmediğine dair herkesi bilgilendirmek istedim. Sizin üzerinizden hesap sormakla uğraşmayıp direkt kendilerine mail atıp sormuştum zaten sorumu. Siz de röportajın devamındaki olaylardan haberdar olun istemiştim. Yoksa kimseyi size şikayet ettiğim falan yok, konuyu kişisel bir meseleye dönüştürmenin anlamı yok. Kişisel bir meseleye dönüştürmüyorum, başka birine sorduğunuz soruya cevap alamayışınızı niçin sürekli olarak bana yazma gereği hissettiğinizi anlayamıyorum. Bir ikinci dipnot'um size sevgili Gulenay Borekci, röportajiniza ve röportajinizin güzel ifadesine teşekkür ederim. Sevgiyle.. Türkçe düşmanı Osmanlıcıları sevindirecek bir çalışma ve de çok cahilce. Altında ticaret yatıyor ve bir dilin ticarete alet edilmesi ve bu şekilde zarar verilmesi kişinin kendi diline ihanetidir ancak. Eh, yapacak bi şey yok, siz devam edin 200 kelimeyle konuşmaya ve at gözlüğü takmaya o halde. İyi ki herkes sizin gibi dşünmüyor.


İletişim Yayınları'ndan çıkan son romanı Cemiyet Kaçkını'nda otuz yıllık bir süreçte kentin ve kahramanların değişimini, kent insanının iç sıkıntısını perçinleyen bu yol arkadaşlığını okurun huzuruna taşıyan Kemal Selçuk, Bursa'da yaşayan iki yazarın edebiyat serüvenini ve değişen kentin yüzünü aynı kadına duydukları aşk üzerinden anlatıyor. Bu soruya, ikisi arasındaki özellikler açısından yanıt verebileceğimi düşünüyorum. Kısa roman, novella diye de nitelenen bir tür. Genellikle seksen ile yüz elli sayfaya kadar olanlar bu türe giriyor. Yaşlı Adam ve Deniz, Fareler ve İnsanlar birer çağdaş klasik olarak novellaya örnek gösterilebilir. Kısa romanın dili, şiirselliğe ve yoğunluğa daha yakın gibime geliyor. Öyküden çok, romanın unsurlarını taşıyor yine de. Romanları sayfa sayısıyla değil de, yoğunluğu ve diliyle ele almak gerekli kanımca. Yaratılan atmosfer, karakterlerin işleniş biçimi, kurulan cümlelerin uzunluğu, seçilen kelimeler, kullanılan anlatım biçimleri romanın dokusunu belirler. Birinci ve ikinci tekil şahıs anlatımları bile metni hayli etkiliyor. Diyebiliriz. Anılarımın sindiği mekanlar beni kışkırtmıştır hep. Kendi kişisel tarihimden izler bulduğum o yerlerde eski günlerim kadar Bursa'nın değişimini de yaşarım içimde. Çocukluğumun Bursa'sı ile bugünün Bursa'sı hayli farklı. Dünya da öyle kuşkusuz. Ama ben bütün bu değişimi, içinde bulunduğum şehirde yaşadım. Kurmaca dünyalarda kalem oynatmak hayaller alemine dalmak bir yönüyle. Ne kadar teknik açıdan ele alsanız da metni, sonuçta düşler kuruyorsunuz. Cemiyet Kaçkını'nda otuz yıllık bir süreç var; dolayısıyla da bir şehrin o zaman dilimindeki değişimi, kahramanların yaşamında ve duygularında uyandırdıkları da. Bugün şehir denince edebiyatta da akla ilk olarak İstanbul geliyor. Tanzimat'tan Cumhuriyet'e, oradan günümüze kadar yazarlar, şairler bu şehir hakkında pek çok yapıt verdi. Bugün şehirlerin giderek birbirine benzediği dünyada, mekanlar da kimliklerini yitiriyorlar yavaş yavaş. Evet, İstanbul iki saatlik mesafeye indi günümüzde! Bir şehirde yaşamadan da orası hakkında nice etkileyici metinler kaleme alınmıştır. Ancak sorunun bu olmadığına inanıyorum. Edebiyat, aynı dili konuştuğumuz evrensel mesele aslına bakılırsa. Güney Amerikalı yazarları kendimize daha yakın bulabiliyoruz örneğin. Karayipler'e tutkun Marquez'e, neden New York'u anlatmadığını sormuyor kimse. Paul Auster, yaşadığı New York dışında Amerika'nın taşrasını da yer verdi romanlarında. Edebiyatın niteliği, verdiği edebi lezzet önemli bence. Flannery O'Connor, Carson McCullers, Truman Capote gibi güney gotiğinin yazarları ile banliyölerdeki hayatı etkileyici öyküleriyle yansıtan John Cheever farklı mı? Bu örnekleri vitrindeki isimler olduğu için verdim. Ankara ve Bursa, bugün birer metropolken, küçük birer şehir olarak kalmış olsalardı da edebiyat açısından ne değişirdi acaba? Oğuz, İstanbul'da, örneğin Beşiktaş'ta yaşayan bir cemiyet kaçkını da olabilirdi. İki adım ötesindeki deniz ve Taksim'e rağmen, aynı psikolojik gerilim içinde kıvranabilirdi. Dünyanın neresine giderseniz, kendinizi de götürürsünüz beraberinizde. 1960'lı yıllardaki şehirlerle günümüzdekiler çok farklı. Artık bütün şehirler birbirine benzemeye başladı. Metro, korkunç trafik, AVM'ler, siteler, yanaşık düzen apartmanların arasında, yani metropollerin sıkışmışlığında yaşamaya mahkumuz. Roman, anlatım olanaklarının zenginliği açısından zengin bir tür. Kurmaca dünyalarda zamanda sıçrama yapabildiğiniz gibi tek bir güne odaklanabilirsiniz. Hacimli bir roman çok kısa bir zaman aralığında geçerken, kısa öyküde koskoca bir hayat kaleme alınabilir. Bu yaklaşım, yazarın metne bakış açısına bağlıdır. 1980'den 2010'lu yıllara kadar Oğuz, Kerim ve Makbule değişirken, şehir de değişmiştir. Olay örgüsü ve karakterlerin zaman ile ilişkisi tutarlı olduğu sürece, metnin gerçekliğini koruyacağını düşünüyorum. O dönemleri yansıtacak, arka fon oluşturacak mekanlar ve tarihi olaylar, gelişimler metne ayrı bir zenginlik katar. Aşk ve ilişkiler üzerine öyle çok şey yazıldı ki günümüze kadar... Bu konularda hemen herkesin az çok bazı görüşlerinin olduğuna inanıyorum. Aşkta ideal olan diye adlandırdığımız, kendi kurguladığımız insandır bir bakıma. Oysa herkes kendi hayatını yaşar. Ve işin içine duygular, hormonlar, yani kalp girdiğinde durum hayli karmaşık hale gelmeye başlar. Oğuz'a dönersek, Makbule'yi daha ilk görüşte idealleştirmesi, hayat boyu kendini prangaya vurması anlamına gelmiş gibi görünüyor. Sonra onu, Kuyucaklı Yusuf'un Muazzez'i ile Huzur'un Nuran'ıyla bir tutarak kendi dünyasında yaşatması, sokaklarda onu araması başka neyle açıklanır? Ancak bu durum, yaratıcılığını da beslemiş olabilir. Hırçın, alaycı, kızgın biri Oğuz. Kendince basitliklere, alaturkalığa tamammülü olmayan, bir yanıyla da snop bir karakter. Sınırlarını biliyor ama; edebiyat dışında başka konularda ahkam kesmiyor. Aşk acısına karşı edebiyatın merhem olacağını anlıyor. Yıllarca yaratıcılığın o sıkıntılı gelgitlerinde yaşıyor. Eli kaleme gitmiyor belki ama kitaplardan kopmuyor, doğum sancısından farksızca kıvranıp duruyor bu uğurda. İçten içe de yazamamanın acısını, bundan doğan o tuhaf hazzı duyumsuyor. Bir nevi Bartleby sendromundan mustarip, her ne kadar bunu kabul etmediğini ifade etse de. Ve bunları kimseye belli etmiyor. Öyle de mağrur yönü olan biri. Kerim ise daha pragmatist, ne istediğinin farkında. Sakin ve işini biliyor. Her yıl bir roman yayımlıyor. Yirmi yılda yirmi roman! Belki tam bu noktada Makbule'nin kritik rolünü aktarabilirsiniz? Zira, okurken Makbule'yi de içten içe eleştirmeden edemiyor insan. Okur, kendini Makbule'nin yerine koyarak Oğuz ya da Kerim arasında bir tercih yapıyor. Makbule'nin seçimi tamamen insani. Yani içinden geleni yapıyor. Ben aşkta son sözün kalbe ait olduğuna inananlardanım. İnsan, özgürce seçimini yapar. Bu yönde baskı, zorlama olmamalı. Zaten dediğim gibi, olamaz da. Karşınızdaki kişi sizi seçer ya da seçmez. Tercih edilmeyene gelince... Bakın orada söylenecek çok şey var! Edebiyat bundan sonra başlıyor çünkü. Bu biraz da onun doğasından, mizacından kaynaklanıyor. Ulaşılan ve ulaşılamayan bir kadın olarak Makbule, daha sonra Muazzez'e ve Nuran'a dönüşüyor. Yazmanın ve yaşamanın gerçekliği arasında kalıyor Oğuz. Kerim'i mesela, ne kadar kıskanıyor? Onu küçük gördüğü bir gerçek. Sonra da Makbule üzerinden ona büyük öfke duyuyor. Kendi sürgününü kendi yaratıyor, bir bakıma gönüllü sürgünlük yaşıyor. Kaybetmek acı veriyor ama yaratıcılığını besliyor. Bu sayede yaratıcılık melekeleri, acayip duyarlı hale geliyor. Makbule sayesinde keşfettiği Tutunamayanlar'ın Selim'iyle sıkı dost olmaları gibi... Hırçın ve küskün biri de olsa ironik ve melankolik iç sesiyle, kurmaca dünyalarla hayatının sınırlarını çiziyor. Psikolojik derinliği olan felsefi bakış açısına sahip romanlar başka türlü nasıl düşünülebilir? Arayışlarımız, düşkırıklıklarımız sürdüğünce de bu sıkıntı eksilmeyecek. Cemiyet Kaçkını ironik bir roman aynı zamanda. Oğuz hırçınlığının, küskünlüğünün kendisini beslediğinin farkında. Yaratıcılığın özünde bir bakıma bu sıkıntı, gerginlik, varoluştan kaynaklanan kaygı vardır. Alay da dahil olur işin içine. Hayatın yükünü hafifletmeye yeter mi bu hırçınlıklar, alaycı yaklaşımlar bilemem. Camus'nün Yabancı'sı, Dostoyevski'nin Yeraltından Notlar'ı bu sıkıntıları iyi yansıtan yapıtlar. Bunu düşünmedim. Yazar kıskançlığının her dönemde var olduğu bir gerçek. Ancak romanda aşk daha ağır basıyor. Oğuz, küskünlüğünün kendisini nereye götüreceğinin farkında. İşin içinde aşk kırıklığı var. Yazma çabaları, edebiyattan kopamama da. Sonra kendini adeta sürgün ediş. Oğuz bunları bilinçli yapıyor. Şurası bir gerçek ki, Oğuz edebiyata tapıyor.


Zülfü Livaneli'nin Amerikalı yönetmen Elia Kazan'la arkadaşlığını anlattığı Elia ile Yolculuk, Karakarga Yayınları'ndan çıktı. Sinemanın büyük ustası, yönetmen ve yazar Elia Kazan sadece cennetini değil, cehennemini de kendi yaratan bir büyük sanatçı, tartışmalı bir karakterdi. 4 yaşındayken ailesiyle New York'a göçmüş ama kendini hiçbir zaman Amerikalı gibi hissetmemiş, Anadolulu kalmış. Hatta denen o ki dünyanın en ünlü aktörleriyle aktrislerini Anadolu gülüşüyle ikna ediyormuş birlikte çalışmaya. Bunlar da yetebilirdi ama onu tartışmalı yapan esas şey başka: Kazan, 1940'larda işbirlikçiliği seçmiş ve Hollywood'daki arkadaşlarını, birlikte çalıştığı sinemacıları senatör McCarthy ve FBI başkanı J. Edgar Hoover'ın kurduğu Amerika Karşıtı Faaliyetleri Soruşturma Komitesi'ne ihbar etmişti. Komünist oldukları gerekçesiyle. Boşboğazlığı, korkaklığı veya fırsatçılığı yüzünden birçok sanatçı hapis yattı. Bir dönem 10 binlerce kişinin işsiz kalmasına yol açan cadı avının boyutlarına dair şu örneği vermek isterim: O yıllarda bir filmde kırmızı, kızıl anlamındaki red kelimesi geçemezdi, geçerse de filmin yaratıcıları komünizm propagandası yapmak suçundan cezalandırılırdı. Aslında dünya iki süper gücün, ABD ile SSCB'nin savaşına şahit oluyordu ve kimileri bu savaştan çıkar elde etmenin yolunu böyle bulmuştu. Bilmiyorum bu konuda içinde ne fırtınalar yaşadı. Ya da yaşadı mı? Hayatının son demlerinde annesinin doğup büyüdüğü Kayseri yollarına düşmesinin sebebi belki de bir tür arınma arzusuydu. Annesinin kucağına koşan bir çocuk gibi koşmuştu Kayseri'ye. Ona eşlik edense müzisyen Zülfü Livaneli'ydi. İşte elimizdeki kitap, bu yolculuğun hikayesi. Yazar arkadaşına kıyamıyor belki de. Çoğu zaman öyle olmaz mı? Zeki, huzursuz ve dürüst diye tanımladığı Elia Kazan için, Kendini onun kadar hırpalayan, zayıflıklarını, ruhundaki gölgeli noktaları acımasızca gözleyen, neredeyse kendi kendinin yargıcı ve celladı olan bir başka kişi tanımadım diyor; onun uzun sanatçı ömrünü tek bir hatayla damgalayanlara karşı çıkıyor ve bu kişilerin Kazan'ın üstün yaratıcılığının öcünü almak istediğini söylüyor. Ben Dalton Trumbo'cuyum. Kazan'ın yazar ve yönetmen olarak ustalığına, otobiyografisindeki keskin ve acımasız diline hayran olmakla birlikte, yaptığının tek bir hata denip geçilecek iş olmadığını düşünüyorum. Ayrıca gerçekten şu hayatta tek bir hatası mı oldu, ondan da emin değilim. Diğer yandan Livaneli'nin göçüp gitmiş dostu için kullandığı ihtimamlı dili anlıyorum. Özetle, elimizde ilgiye değer bir anılar kitabı var. En güzel yanı da M. K. Perker'in illüstrasyonları. O çizimlerde Kazan kendinden bile daha zeki ve dürüst. Yazımı Kazan'dan Livaneli'ye bir tavsiyeyle bitireyim: Sakın ola hiçbir şey için üzülme. Bol bol kız, öfkelen, dövüş, savaş, küfret ama üzülme, çünkü üzüntü insanı çürütür. Bunu hem kendime hem de size bir tavsiye sayıyorum.