37. Uluslararası İstanbul Kitap Fuarı'nın Onur Yazarı olması vesilesiyle çağdaş edebiyatımızın büyük ustası Selim İleri'nin iki romanı arka arkaya yayımlandı, bir de elbette fotoğraflı anılar kitabı. Romanların ikisi de birer ikisi de birer yalnızlık haykırışı... Kumkuma bir dönem Şair-i Azam olarak anılan ve yere göğe sığdırılamayan ama sonra hızla unutuluşa terk edilen Abdülhak Hamid Tarhan'ın 21'inci asrın İstanbul'una bir hayalet olarak geri dönüşünü anlatıyor. Beklenen Sevgili: Elimde Viyoletler ise kendinden başka konuşacak, dertleşecek kimsesi olmayan şizoid bir karakteri merkez alarak bizi, üzerimize düşen gölgelerle yüzleştiriyor. Selim İleri'yle Sabir Fikir'in Egoist Okur sayfaları için buluşmaya arkadaşım Mustafa Akar'la birlikte gittik. Hem yeni romanlarını konuştuk onunla hem de edebiyatımızın çözülmez görünen meselelerini. Abdülhak Hamid'i yaşadığı dönem içinde tutarak da anlatabilirdiniz ama siz tuhaf bir hayalet hikayesi yazmayı, üstelik bunu alaycılığı elden bırakmadan yapmayı seçtiniz. Neden? diye soracağım bir kez daha. Gençliğimde hemen her gün Teşvikiye'deki evimizden çıkıp Beşiktaş'a yürüyordum. Maçka Palas'ın önünden geçerken de, üzerinde Abdülhak Hamit Tarhan bu evde yaşadı yazılı tabelayı görüyordum. Tarhan sanki ölmemiş, hala oralarda dolaşıyormuş gibi geliyordu bana ve unutulmuş olmasını trajik buluyordum. Bunun etkisi vardır muhakkak. Ama bakın, yazarken onun yalnızlığını trajik boyutuyla ele almak, deyim yerindeyse sulandırmak istemedim. Bir de, Abdülhak Hamid Bey'in üslubunda ironik bir yan vardır ama görülmez. Bu açıdan benzeşiyoruz. Bana hüzünlerin yazarı etiketini uygun görenler yüzünden, ben de ironik tarafımı pek gösteremiyorum. Ama artık 70'ime geldim, giderayak da olsa bu yanımı ortaya çıkarmakta fayda var. Anne Rice'ın vampir romanlarının bana göre en güzel yanı, karakterlerin dilin yüzlerce yıllık değişimine şaşırıp durmaları. Yeni dünyaya halleriyle, hareketleriyle, giyimleriyle uyum sağlayabiliyorlar ama dil konusunda bunu pek yapamıyorlar. Romanınızda Abdülhak Hamid, Şu eskiden şöyle yazılırdı, hala öyle mi yazılıyor, şu kelimeler bitişik kullanılmaz mıydı diye bir merak içinde. Durmadan yeni imlamıza şaşırıyor, onu sorguluyor. Bazılarını kendi bulduğu öztürkçe kelimeler bile rafa kalkmış. Maçka Palazzo mu, Maçkapalas mı, yoksa Maçka Palas mı? Oturduğu evin adı bile sürekli değişiyor. Abdülhak Hamid Bey'in dil meselesindeki yalnızlığı hepimizin yalnızlığı. Benim 1968'de kullandığım Türkçe ile bugün kullandığım Türkçe arasında bile dağlar kadar fark var, o yıllarda seçtiğim kelimelerle yazmıyorum artık. Bu tabii olgunlaşmayla, sentez arayışıyla da alakalı ama bir yandan da arada kalmışlığımızın işareti. Öte yandan, eski dili her daim şiddetle savunmuş olan Samiha Ayverdi'nin, eserlerinde son derece duru, pırıl pırıl ve sade bir dil kullandığını hatırlayalım. Normalde insan imla kurallarını hayatı boyunca bir kere öğrenmeli, sonra da yoluna bu kuralları öğrenmiş olarak devam etmeli. Bizde böyle olmuyor, çünkü kurallar sonsuz bir döngüyle durmadan değişiyor. Bir bitişik bir ayrı, bir şapkalı bir şapkasız... 70 yaşımdayım, hala yeni imla kurallarına intibak edebilmek için kafa patlatıyorum. Bunu bilmiyorum. Ama söylemlerimizi değiştirmemiz gerektiğini iyi biliyorum. Konuşurken, tartışırken karşımızdakini anlamaya çalışmalı, belli terbiye sınırları içinde kalmalıyız. Oysa biz, gitgide hiçbir konuda uzlaşamaz hale geliyoruz. Çok acı bir durum... Bunca yılın ardından, hiç değilse asgari müştereklerde buluşabilmeliydik. Ama itiraf edeyim, dilin acılaştığı, keskinleştiği tartışmaları izlerken ben hep şunu düşünürüm: En çok kavga edenler aslında en çok sevilmeyi, beğenilmeyi arzu edenler. Tarhan bu edebiyatçılar için bu kadar kötü şeyler düşünmemiş de olabilir, öyle değil mi? Belki sadece benim iblisliğimdir ona romanda bunları düşündüren. Belki ben Abdülhak Hamid aracılığıyla aslında kendimi anlatmışımdır. Hep denir ya, her roman bir nevi otobiyografidir. Bazı kitapları okumaya, bazı yazarları sevmeye şartlandırılıyoruz. Kitapçı raflarını her hafta sayısız çok satan kitap dolduruyor ve çoğu anında unutuluyor. 1990'larda aylarca 1 numara olmuş bir kitabı bugün arasanız bulamıyorsunuz, çünkü yeni baskısı yapılmıyor. Yazıldıktan 70 sene sonra da okunan kitaplar var oysa. İnsan edebi değeri ölçek alıyorsa, hangi kitabın kalıcı olacağını, hangi kitabın silinip gideceğini kestirebilir. Edebiyat konusunda azıcık sezgisi, bilgisi olan bir okur bunu anlar. Bizdeyse hiçbir değer yargısı çok da tartışılarak, ölçülüp biçilerek verilmiyor ve okur göklere çıkarması beklenen yazarları övgülere boğarken, diğerlerinin yüzüne bakmıyor. Abdülhak Hamit Bey için de öyle olmuş. Sağlığında ne yazsa başyapıt denmiş, şiirlerindeki dile başka hiçbir şairin erişemeyeceği söylenmiş, sonra da işte şimşek hızıyla unutulmuş. Onun şatafatlı hayatından uzak bir insanım ben. Öyle bir hayatım olsaydı, altından kalkabilir miydim, onu da bilmiyorum. Beceremezdim. Ama sanırım onunla yalnızlıkta buluşabiliriz. Benim iç dünyamda kopan fırtınalar da operavari olmuştur. Tarhan'ın insana dair ihtirasların, tutkuların en şiddetli halleriyle çarpıştığı oyunlarında iç dünyamın bir aksini bulduğum söylenebilir. Kimsesiz yazarlar var tabii, olmaz olur mu hiç, hem de bir ordu kadar çoklar. Edebiyat dünyamızın dörtte üçünü onlar oluşturuyor ve öldüklerinde hepsinin üstüne ölü toprağı serpiliyor. Bir dönemin çok önemli yazarlarını hatırlayalım: Ahmet Hamdi Tanpınar, Yusuf Atılgan, Oğuz Atay, Bilge Karasu... Günümüze bir Tanpınar, bir de Atay kalmış gibi görünüyor. Öte yandan, Tanpınar dirildi mi gerçekten? İşte o konuda şüphedeyim. Bir dönem Yusuf Atılgan çok parlak bir isimdi ama bugün öyle değil. Ya Vüs'at O Bener, Erhan Bener? Erhan Bey, Cemal Süreya'nın Hakkı en yenmiş romancı dediği müthiş bir kalemdi. Hak ettiği ilgiyi gördü mü? Fransa'da her yıl sadece Flaubert üzerine sayısız araştırma yayınlanır, arşivde bir makalesi keşfedilse, fırtınalar kopar. Buradaysa öyle şeyler olmaz, arada kitap tanıtma yazıları da çıkmasa eski yazarları kimse hatırlamaz. Evet, oralarda buluşulup edebiyat konuşuluyormuş ama bana kalırsa gene de herkes kendi bildiği yolda, yapayalnız yürüyormuş. Başka bir deyişle, edebiyat konusunda kimse kimsenin elinden tutmuyormuş. Tabii benim yetiştiğim yıllarda durum değişmiş, usta-çırak ilişkisi güçlenmişti. Ustalar çıraklara el vermede hasislik etmiyor, bir sonraki kuşağın edebiyatçılarına mümkün olduğunca katkıda bulunuyorlardı. Attila İlhan mesela 70 küsur yaşındayken, yorgunluk-morgunluk dinlemez, gençlerin yazdıklarını satır satır okuyarak ciddiyetle değerlendirirdi. İtiraf edeyim, ben onun gibi değilim. Ne o kadar çok şey okuyacak enerjim var, ne de vaktim. Yol göstericilik işi yarım yamalak yapılmamalı. Ama esas sebep şu: Ben, bir kılavuzla yürümenin edebiyat açısından tehlikeli olduğuna inanıyorum. Behçet Necatigil başkalarının yazdıklarında kendi sesini okumayı önemsemezdi ama mesela Atilla Abi şiirde kendi sesinin devamını önerirdi, büyük bir zarafetle de olsa. Çok doğru, artık gençlere edebiyatçılar değil, sektör yol gösteriyor. Elle üretim tamamen bitti, artık fabrikasyon devrindeyiz. İnsanların bir araya gelip edebiyat konuştuğu salonlar kalmadı. Şiirde de böyle, düz yazıda da. Kalmadı diyemem; var. Arka planda işleyen fabrikalaşmanın dışında durarak edebi ölçütlere bağlı kalmak için direnen genç yazarlar tanıyorum. Ama kabul edelim, seçtikleri yol çetin bir yol, çünkü edebi değer günümüzde bir dezavantaj da sayılabilir, çünkü 'Ne yazarsak okuru daha kolay tavlarız, nasıl yazarsak kitabımız daha çok satar' gibi kaygılar üzerine inşa edilmiş bir yapı söz konusu. O yoldan azıcık sapmaya kalkışsanız, karşınıza Kimse kitabını okumayacak, diyen yayıncılar çıkabilir. Okurlarım beni hiçbir zaman yapayalnız bırakmadılar, çok şükür. Her Gece Bodrum çok satmıştı ama bunda mutlak suretle Attila İlhan'ın da etkisi olmuştur. Ben ilkin başka bir isim seçmiştim romanım için. Attila Bey okuduğunda, Kitabın içi zaten yeterince çetrefil, bari adı anlaşılır olsun, demişti. Bodrum o tarihte yeni yeni parlıyordu, Mazhar Alanson'un Bodrum, Bodrum şarkısı henüz çıkmıştı ve benim anlattığım hikaye de işte Bodrum'da geçiyordu. Her Gece Bodrum adına itiraz etmek aklımın ucundan geçmedi ama başlığın yanlış kurulduğunu düşündüğümden açıkçası kaygılandım. Oysa yanlış kurulduğunu sandığım bu isim büyük bir şairin yüksek sezgisiyle üretilmişti, romanım inanılmaz ilgi gördü, Bir Akşam Alacası'na kadar da bütün kitaplarım çok sattı. Fakat içim rahat değildi, bu yolda gitmenin edebiyatımı, dilimi baltalayacağını düşünmeye başladım, hep aynı şeyleri yazıyordum. Aynı ortamları, aynı ilişkileri, aynı küçük burjuvaları... Ani bir kararla Ölünceye Kadar Seninim'i yazdım. Unutulmuş bir aşk romancısının yaşlılık günlerini. Ve o romandan sonra, okurlarımın büyük bir kısmı anında sıvıştı. Nereye gittiklerini bilmiyorum. Geriye, 'hakiki Selim İleri okurları' diyebileceğim okurlar kaldı. Elli yıldır yanımdalar. Kalp kırmadan, kimseyi incitmeden ayrılmak istiyorum bu dünyadan ve ne yaparsam yapayım, ne söylersem söyleyeyim dikkatli olmaya çalışıyorum. Bulunduğum ortamda yapıcı olamayacağımı hissettiğimde de, sırra kadem basıyorum. Son 10 yıldır sevmediğim hiçbir kitabı eleştirmedim mesela, bunun yerine sevdiğim kitapların yaşaması, okurla buluşması için çaba gösterdim. Kalp kırmayayım, o yeter bana. Tek ilaç, zaman. Zamanın dindiremeyeceği hiçbir acı yok. Ne yapacağım, üzüldüğüm şeyleri kafamdan atmaya çalışıyorum, bunu yapamazsam da üzülmeme sebep olan kişinin iyi yanlarını hatırlamayı deniyorum. Bana bunları bunları yaptı, tamam ama şöyle bir iyiliğini de gördüm diyorum kendi kendime. Bir tür dengeyi bulma politikası... Kin tutmak istemiyorum. Tutuyor muyum? Evet. Yalan söylemeye lüzum yok, kin tutuyorum. Fakat tutmak istemiyorum. Kötü hatıraları silmek, kötülük edenleri unutmak, kin defterimi kapatmak istiyorum. Toplumsal olayları bireye yansıdığı gibi aktarabilmek istiyorum. Kimse günde 24 saat 27 Mayıs'ı düşünemez ama 27 Mayıs'ın sizin belleğinizde bıraktığı tortular kalır. Ben toplumsal olanı bu yolla anlatmaya çalışıyorum. İnsanın kendini dillendirmesi çok komik ama toplumsalı anlatmadığımı, sırf bireyselle yetindiğimi sananların aksine, ben eserlerimin gayet politik olduğunu düşünüyorum. Dünyada korkunç şeyler yaşandığı için ben bahçeleri yazmayı tercih ediyorum gibi mi? Belki o da bir tür direniştir. Eh tabii, başka türlüsünün olması hemen hemen imkansız zaten. Oradaki karakter, yani Şefkati ben değilim ama Kumkuma'daki Abdülhak Hamid'de olduğu gibi, onda da benden çok şey var. İçeriğe en uygun olan, karakterimin şizoid dünyasını en çok yansıtabileceğim araç mektuptu. Şefkati'nin gündelik duyumsayışlarını yazsam, herhangi bir ruh çözümlemesi kitabı olacaktı ama mektuplar aracılığıyla doğrudan zihninin içine girebildim. Ama bunu baştan planlamadım. Yazarken, sezgiyle yol alıyorum ben; plan, program ve biçimlendirmeyle değil. Romanlarınızda da tamamlanmış bir yapıyla başlamıyorsunuz yazmaya. Hayır, yapan yazar çok tanıdım, onlara özendim de ama ben bunu hiçbir zaman yapamadım. Başlangıçta her şey boşlukta oluyor, parçalar bulanık ve yığışık vaziyette bir nebulanın etrafında dönüp duruyor. Sonra sonra kütleleşmeye başlıyorlar, sonunda da bütün o rengarenk gaz bulutları sıkışarak bir gezegene dönüşüyor. En başta şöyle bir şey oluyor; kitabı açıyoruz ve okurken yavaş yavaş bir evrene girmeye başlıyoruz. Romancıların evren kurma meselesi sanki son dönemde yavaş yavaş sonlanmış gibi. Romancılar evren kumayı bir tarafa bıraktılar, sürekli olay yazıyorlar. Sizse bundan hiç vazgeçmediniz. Buna özel bir hassasiyet gösteriyorsunuz anladığım kadarıyla. Beni yetiştiren romancılar hep evren kurmuş romancılar. Refik Halit Karay kurmuş, Yakup Kadri kurmuş. En hakkı yenmişlerden biri, ayrıca bana sorarsanız politik söylemi çok yüksek olan Reşat Nuri kurmuş. Sonraki yılların sevdiğim romanları da hep evreni olan romanlar. Oktay Rıfat'ın Bir Kadının Penceresinden romanını çok severim. Onda da olay var ama hepsi evrenin içinde eriyip gitmiş. Ama bugünün romanıyla ilgili büyük endişem şu: İnsan acısı yok! 20'nci yüzyılı hazırlayan James Joyce muydu, Virginia Woolf muydu? Benim için asla Joyce değildir, çünkü acısını unutup biçime yenik düşmüştür. Virginia Woolf'sa insan acısını olağanüstü bir şekilde yazmış, ona yepyeni bir boyut getirmiştir. Bizde şimdi yazılan romanlara bakın, anlatılanlar kimsenin derdi değil. Sait Faik'in Tüneldeki Çocuk'u gibi bir kitap yok. Ya da Refik Halit'in Eskici'si gibi. Çiviler ağzına batmaz mı senin? Burada ağlamayan insan varsa, o kesin Türkçe bilmiyordur diye düşünürüm ben. O sizin yüksek kalbiniz. Sizin yaşınızdaki bir insanın bunu söylemesi edebiyatın yaşayacağının bir kanıtı. O hikayeyi Füsun Akatlı'dan başka seven insan tanımadım ben. Oturalım da Eskici'yi konuşalım diyene rastlamadım. Oysa Türk edebiyatının herhalde doruk noktalarından biridir.


Edebiyatta 43 yılı geride bırakan Selim İleri, uzun süre ara verdiği öyküyle çıktı karşımıza. Yağmur Akşamları yazarın edebiyat dünyasıyla ilgili anılarının kırgınlık ve mutluluklarının tuhaf bir toplamı. Kurmacayla hakikat arasında bir alacakaranlık kuşağı... Çok sevdiğim, saydığım, edebiyatımızın can damarlarından biri olduğuna inandığım Selim İleri'yle son kitabını Habertürk Gazetesi'nde edebiyat söyleşileri gerçekleştiren Ümran Avcı konuştu. Evet beş yıl sonra. Öyküden hep uzak durmaya çalışıyorum. Beni çok yoruyor. Yani 400 sayfa roman yazmak yormuyor, ona bir alışkanlığım var herhalde. Ama öykü olunca ilk başladığım gün bitsin telaşına kapılıyorum. Bitinceye kadar da ben yazı masasının başından kalkamıyorum. Evet tabii. Bizim edebiyat tarihimize baktığımız vakit yenilik edebiyatımız bütünüyle edebiyat dergilerinin sağladığı olanaklarla bugüne yol alabilmiştir. Hatta Türkçe'nin en önemli şairlerinden biri olan Cemal Süreya'nın bir sözü vardır; edebiyat dergileri için Edebiyatın atardamarıdır der. Kan temizleyici olarak görür. Ama bakıyorsunuz bugün artık edebiyat dergisi diye bir şey kalmadı. Edebiyat dergisi olmak isteyen bile yer yer sayfalarını magazinleştirmek zorunda kalıyor. Damar kesildi diye düşünüyorum. Edebiyat diye bugün okunan şeyler artık insanın edebi sanısıyla aldıkları kitaplar ne yazık ki çoğu alfabe üslubuyla yazılmış ve alfabenin de gerisine düşmüş kitaplar. Kolay yazılanı, kolay okunanı tercih eden, kendisinde var olanın ötesine geçmek istemeyen bir okur var. Müthiş tembel. Kemal Tahir, yıllar evvel 1970'lerde bir yazar okurunun gerisinde kalırsa korkunç bir şey diye çok yerinirdi. Acaba öyle bir şey mi oldu diye çok üzülürdü. Şimdi okurun ilerisine geçmeyi bir yana bırakın, okurun gerisinde kalmadığınız takdirde var oluş şansınız giderek azaldı gibi geliyor bana. Daha da acısı, yetişmekte olan genç yazarlar bu alfabe üslubuna özeniyorlar. Kitapta iyi edebiyatın, iyi edebiyatçıları görmezden gelinmesine bir isyan var. Ben çığlık diye düşünüyordum ama sizin bu saptamanız çok daha hoşuma gitti. Çığlıktan çok isyan herhalde bu. Çığlık olsa ne olacak ama iç dünyamda büyük bir isyan var. Giderek daha yozlaşan, giderek çizgisini kaybeden, ne idüğü belirsiz bir hal alan bir yayın dünyamız var. Bunu pek fazla konuşmak istemiyor kimse. Öyle bir canhıraş noktaya gelindi ki, meslek mi oldu yoksa birtakım insanların pınar başlarında kalıp geridekilerin de su içemez hale geldiği bir ortam mı oldu çok şüphedeyim. Tuhaf bir sulta, dikta ortamı var. Onun dışında kaldığınız taktirde siz de yok olmaya mahkumsunuz. Ben bunu kendimi uzak tutarak söylemiyorum. Maalesef insan bazen hiç yapmaması gereken şeyleri de bu düzenin içinde var olmak için yapabiliyor. Tabii edebiyat göçüyorsa biz de göçüyoruz, muhakkak. Zaten 'edebiyat göçüyor'un arkasında bir şey daha görmemiz gerekiyor. Toplumda bir göçüş olmasının sonucunda da edebiyat göçüyor. Edebiyatı hiçbir zaman şu yaşadığımız siyasi ortamdan ayrı tutmuyorum. Siyaset de edebiyatı belirleyen faktörlerden bir tanesi muhakkak ki. Türkiye'ye baktığınız vakit çok iç açıcı bir tablo ortaya çıkmıyor. Birbirini yok etmeye yöneltilen insanlar topluluğu haline getirildik. Çok teşekkür ederim bu cümleye temas ettiğiniz için. Gerçekten okura sonsuz saygım var muhakkak. Beni bugüne kadar getirdi ama bazen düşündüğüm vakit bazı kitaplar pekala yayımlanmasa da olurdu. Onları tam istediğim gibi mi yazamamışım, yoksa o yılların artlarından mı? Mesela bir dönem vardı her yıl ille bir yeni kitap. Böyle bir şey olamaz. Bazen hakikaten yılda bir değil iki de olabilir. Ama bazen de yıllarca bir şey olmayabilir. Öyle bir çarkın içindeydim. Ama şimdi o çark da daha farklı oldu. O televizyon programına koşacaksınız, onu duyurmak için buraya yetişeceksiniz. Ama bizde de, dünyada da var, kendi kıyısı köşesinde kalmış hatta bazen nerede yaşadığı adresi bile bilinmeyen yazarlar var. Biz ise var olabilmek için sürekli kendimizi ön planda gösteriyoruz. Bir popstar için, bir pop şarkıcısı için bu çok hoştur, güzeldir. Mesleğinin gereğidir. Ama bir yazar için bu çok gerekli midir? Bence değildir. Bugüne kadar 'billboardlarda kendimi görsem herhalde dehşete kapılırım' diye düşünüyordum. Hatta Bu Yaz Ayrılığın İlk Yazı Olacak romanında bununla alay eden birkaç bölüm vardır. Ama sonunda şartlar sizi oraya bile götürebilir. Kendinizi gördüğünüz vakit belki de çok yabancılaşırsınız ama olmuştur artık. Yani böyle bir noktaya gelindi. Benim yetiştiğim yıllardaki ortam ile bugünkü ortam arasında hiçbir bağ kuramıyorum. Bırakın devamlılığı en küçük bir bağ kuramıyorum. Öykü yazamadığım uzun zamanlar oldu. Ama gazete yazısını makineye bağlanmış gibi hep yazıyorsunuz. Büyük bir endişe oluyor yazamamak. Çünkü benim tek uğraş alanım bu. Ve çalışmayı seviyorum. Ayrıca çalışmanın insanı başka lüzumsuz şeyler yapmaktan uzak tuttuğuna da inanıyorum. Yazamadığınız vakit en basitinden bende alkol fazlalaşıyor. Çünkü ertesi gün çalışılmayacak. Halbuki, siz bir şeye başlamış ve çalışacaksanız o bir disiplin getiriyor. Öte yandan yetenek elbet körelmeye mahkum bir şey. İnsanın 20-25 yaşında yazdığıyla 60 yaşındaki arasında üslup açısından büyük bir fark var. Olumlu veya olumsuz. Ama o gençlik coşkusunun usul usul sizden uzaklaştığını görüyorsunuz. Bu da tabi yazınıza bir şekilde yansıyor. Hiç bakmam, hayır hayatta bakmam. En korktuğum şeydir. İlham İrem'in şarkısı var ya, 'Bu ben miymişim fotoğrafta'. Ödüm kopar. Benim çok az fotoğrafım vardır. Çok ödüm kopar fotoğraftan, ölenler, kalanlar. Evet gene gençlik işte burada devreye giriyor. Gençlikte yazarken müthiş bir ümitti. Değiştireceğinizi sanıyor, kendinizi fazla önemsiyorsunuz. Sonra anlıyorsunuz ki edebiyat çok narin bir silah. İnsan öldürmek için yapılmış bir silah değil. Ancak belki bir su tabancası. Çok masum bir tarafı var ve etrafınızdaki ortamsa çok korkunç silahlarla donanmış.


Gazete ve dergilerdeki müzik ve life style yazılarıyla tanıdığınız Selin Özavcı mesleği şimdilerde bağımsız olarak, daha doğrusu internette sürdürüyor. Çağdaş ozan, hüzün abidesi... Ağlamaklı ses tonu ve güçlü sözleriyle Elliot Smith... Ölüm için tercih ettiği yol yeterince hüzünlü ve yalnız. Smith'in son stüdyo albümü 'From a Basement On The Hill'den 'A Fond Farewell'. Hüznü bu kadar sakin anlatabilen bir şarkı daha az bulunur. Biten aşkı tasvir etmek ziyadesiyle zor iş. Gelmiş geçmiş en iyi veda şarkısı: İster aşk olsun konu, ister yaşam... Bugüne kadar 'Grace' albümünü dinlemediyseniz mutlaka dinleyin. Benim için: Grunge sularından çıkışın, ergenlik döneminden yetişkin biri gibi hissetmeye geçiş döneminin soundtrack'idir bu albüm bütünüyle. Oyunculuğu kadar şarkı yorumculuğu da naif. Bu şarkının sözlerindeki naiflik, hayata dair genel bir hüzün veriyor bana nedense. 'Acaba bugüne kadar onlar için söylediğimiz, mırıldandığımız şarkıları duydular mı?' merak etmemek zor. Acının tiryakisi olduğunu söyleyen bir şarkı çok çok ağır. Tabii Gencebay'ın en az şarkının kendisi kadar hüzünlü yorumuyla birlikte. Müzik dinlemeye ilk başladığım yıllarda babam Beatles 'Red' albümle tanıştırmıştı beni, ben daha ilkokula bile gitmezken... Bir şey anlamayacağımı biliyordu ama 'iyi' müziği ne kadar erken tanırsam o kadar iyi olmalıydı. Tamamen kişisel düşüncem olarak... Babamın FM kayıtlarından birinde yer alan bu şarkı, yıllar sonra yetişkin bir kadın olduğumda daha anlamlı geliyor benim için tabii yine çok kişisel bir algıyla. Kendi kendini incitme ruh hali hüznün en büyüğü sanırım. Özellikle de acıyı hala hissedebildiğinden emin olmak için. Çok acıklı gibi görünse de bence insana çok yakın bir durum. Aslında hüzün değil de yalnız hissini ağır bastıran bir şarkı. Kimse durmaz kimse beklemez, eskitirler durduğu yerde zamanı, hayatı... Zaman bir yerden sonra çok çabuk eskiyen bir kavram oluyor sahiden de. Valla tam olarak nasıl tasvir edeceğimi bilemediğim bir şarkı. Bir dinlemek gerek tekrar... 'Sakin sakin, incitmeden kır beni?' Sanırım daha önce dinlememiş olanlar için bir dinleyin demek en iyisi olacak. En sevdiğim şarkılar listesinde bolca yer ikili ile karşı karşıya gelmiş ve sohbet etme şansı bulmuş olmak, hayattaki en büyük keyif anlarımdan biriydi. 'Build-Up' hüzün veren bir şarkı bana. Su gibi akan bir şarkı, su gibi akan kısa sözleriyle yeterince özetliyor.


Evde pinekleyerek geçirmeyi düşündüğüm tek izin günümde son anda karar değiştirip kendimi sokağa atıyorum: Beyoğlu'ndaki İşte Benim Zeki Müren sergisine gideceğim. Yağmur çiseliyor, Bostancı'dan Taksim'e giden erguvan renkli otobüse son duraktan biniyorum. Elimdeki kitabı okumaya niyetlenmişken, otobüste onca boş yer olmasına rağmen yaşlı bir adam gelip yanıma kuruluyor. Gözlerimi devirip ters ters bakıyorum, oralı olmuyor. Oya Baydar'ın Can Yayınları'ndan çıkan Yetim Kalacak Küçük Şeyler kitabı bir haftadır elimde, her boş anımda okuyorum. Birkaç ay önce O Muhteşem Hayatınız'ın üstünden iki yıl geçti, bu kış kesin yeni bir roman gelir, diyordum; an'lar kitabı geldi. İyi de oldu. Otobüs Kadıköy ve Üsküdar'ın caddelerinde, ara sokaklarında gezindikçe dolmaya başlıyor, camlar buğulanıyor, sıcaklık artıyor. Dışarısıyla ilişkimi kesip Yetim Kalacak Küçük Şeyler'in son sayfalarına gömülüyorum. Üç çeyrek asra yayılmış hüzün, acı, keder, heves, mutluluk, heyecan, haz anlarının şahitliğini; darbelere, kıyımlara, zorunlu göçlere, sürgünlere maruz kalmanın yorgunluğunu; bireysel ve toplumsal değişimlerde yaşanan hayal ve umut kırıklıklarını okumak, ince bir keder barındırmasının yanında insana kendi geçmişini de çağrıştırıyor. Yetim Kalacak Küçük Şeyler'le ilgili söyleyebileceğim en net iki şey: Cesur ve sahici. Çünkü yazılan her şey insana dair, insani, insanca. Daha önce bu tarz bir kitap yayınlandı mı bilmiyorum fakat cesaret, içtenlik ve yalınlık; edebiyatın, an'ları edebi bir dille aktarmanın bahşettiği hazla birleşince unutulmayacak bir kitap çıkmış ortaya. Kitabı kapatıyorum. Meydandan çok, beton bir ovayı andıran Taksim'i hızla geçip sergiye ulaşıyorum: Zeki Müren'in sahnedeki, askerdeki, okuldaki siyah beyaz fotoğraflarına, notlarına, mektuplarına, ışıltılı kıyafetlerine, topuklu ayakkabılarına; sevgilerine, özlemlerine, koca bir ülkenin ikiyüzlülüğüne meydan okuyuşuna birkaç santim uzaklıktayım. Sevinmekle üzülmek arası, zıt, tarifi güç duygularla geziyorum sergiyi... Büyülenmiş bir şekilde ayrılıyorum salondan. Tünel'den Karaköy'e inip ilk vapura biniyorum.


Can Yayınları'ndan çıkan Belki Sonra Başka Şeyler de Konuşuruz, Türk edebiyatının en önemli eleştirmenlerinden Semih Gümüş'ün ilk romanı. Geçen hafta Tolga Meriç'in yazdığı yazının ardından biz de bu hafta Gümüş'le romanını konuştuk. Yo, olur mu? Bu soruyla başladım, çünkü bir doğa romanı yazdınız ve bu, sizi iyi tanıyanları şaşırtmadı. Bir yanıyla evet. Özellikle gençlik yıllarımızdan başlayarak çok sert bir hayatın içinden, sayısız kişiyi tanıyarak geçtim. Dolayısıyla pek çok sorunun ve acının tanığı oldum. Bu ülkenin hoyratlığından bizim kuşağın çektiğini hiçbir kuşak çekmemiştir. Siz gençsiniz ama bizim kuşağın yaşadığı hayat gerçekten roman gibiydi. O yıllarda okuduğumuz devrimci romanlar, sonraları bizim için sıradanlaştı. Çünkü aynılarını yaşamaya başladık. O hayatın içinden ne çok roman çıkar, şimdi gözümde canlandırmaya çalıştıkça daha iyi anlıyorum. Soruna dönersem; yaşadıklarımın izleri yazdıklarımda elbette görülebilir. İnsan da önce en iyi bildiklerinden yararlanır. Ama romanın asıl kişisi olan Sinan, tanıdığım pek çok kişiden çeşitli özellikler alarak oluştu. Mina da öyle. İkisini de çok iyi tanıyorum ve denir ya, fiyakalı bir söz olarak alma bunu ama hala ikisiyle birlikte yaşamayı sürdürüyorum. İstanbul gibi bir cehennemde yaşıyorum, doğadan büyük ölçüde kopuk sayılırım. Yalnızca düşünüyorum, hayal kuruyorum... Bir hayal dünyası içinde yaşadığımı söyler yakınlarım. Sosyalizm için de öyle, onu zihnimde ütopik dünyalar kurarak yaşamayı sürdürüyorum. Hem o kadar hayalci olmasaydım, şimdiki gibi de olmazdım sanki. Hayata benimle birlikte başlamış yakınlarımın çoğunun sahip olduklarına sahip değilim, yine de başka bir insan olmayı hiç düşünmedim. Kendime ait bir bahçem olmasını istedim hep ama o da tam olamadı. Gene de hayatımın bir bölümünde, bulabildiğim fırsatları değerlendirerek doğaya savrulmaya çalışıyorum. O zaman doğanın tam ortasında, ona bakıp onun bütün ayrıntılarını hissetmeye çalışarak duruyorum. Yazarken kırlarda, tepelerde dolaştım, uzun uzun denize, bulutlara, ağaçlara baktım. Ağaçları tanımaya çalışırken ağaçlar üstüne, kuşları dinlerken kuşlar üstüne yazılanları okudum. Öyle olmasaydı romanda doğayı yazamazdım. Hapishaneyi içerde kalmadan yazabilirsiniz de, doğayı içerden gözlemeden yazamazsınız. Hayatta her şden önce doğaya inanıyorum. Bütün barındırdıklarıyla... Tapılacaksa doğaya tapılır. Bir de ben dağlara denizden daha yakınım, romanı yazarken bunu daha iyi anladım. Doğadan kopukluk, bu zavallı toplumu onunla yaşamayı bilmeyen bir topluma dönüştürdü. Bu toplumun insanları doğadan korkar, onunla mücadele etmeye hiç yatkın olmadığı için denize, dağa, ormana sırtını döner. Yağmur da felakettir onun için, kar da, rüzgar da. Talihsiz bir toplum bu. Bu yüzden dünyanın dağlarındaki ve ormanlarındaki gerillalara da bütün çatışmaların üstünden bakıyorum. Sanırım Batı'da insanlar doğayla daha barışık, daha dirençli. Öyle görünüyor. Kendi hayatını kurmak için doğanın parçası olmayı da, doğaya karşı mücadele etmeyi de biliyorlar. Dediğin gibi, asıl sorun kaçıp gitmek değil de doğadan kopukluğun nasıl bir felaket olduğunu anlamak. Romanımda Sinan kendi sorunlarından, dolasıyla şehirden kaçıp giderken kendine doğanın içinde yeni bir hayat kurmayı deniyor ve doğayı tanıdıkça başkalaşıyor. Tam bunda başarılı olmaya başlıdığında da onu doğadan koparan sorunlarla karşılaşıyor. Hem de nasıl. Ben yirmi yıldır söyler dururum bunu. Kaçıp gitmek mi, bilmiyorum. Sanki çok erken yaşlardan başlayarak çok şey yaşadım, ne öğrendiysem yaşadıklarımdan öğrendim ama artık istediğim hayat insanlardan uzakta. Konfüçyüs'ün güzel sözünü okumuşsundur belki, Öykünün Bahçesinin başına almıştım, Bir bahçesi ve bir kitaplığı olan insanın başka hiçbir şeye gereksinimi olmaz diyordu. Bugüne kadar gidemediysem, olanaklarımın olmayışından. Yapamazsam gözüm arkada gideceğim bu dünyadan. Çok ama çok iyi geldi. Hep şunu düşünürdüm. Ben günde ortalama on beş saat çalışıyorum ve hiçbir zaman yazmak istediğim kitabı yazacak zaman bulamayacağım. Belki Sonra Başka Şeyler de Konuşuruzu yazmaya önce o orman baykuşunu gördüğüm zaman karar verdim, bu romanı bana adeta o yazdırdı, gönül borcumu unutmam. Okuyanların zihninde sürecek bir romansa, bu da harika bir şey. Sen de roman gibi roman diyorsun ya, çok övgü dolu bir söz, ben onu Batılı anlamda roman olarak çeviriyorum. Ben geleneksel anlatılardan derin izler taşıyan, anlatıcının tahtından inmediği, içirkişilerin içinde yaşamadığı romanlar yazmak istemiyorum. Batılı anlamda roman ile bizim edebiyatımızdaki egemen roman anlayışı arasında temelli bir ayrım var. Yazarın kendisini gizlemeye çalıştığı ama anlatıcının onun yerine romanda yaşananların iplerini elinden bırakmadığı anlatılar yerine, bizden bağımsız, içinde bir hayatın yaşandığı, sahici insanlara benzer kişilerin kendi hayatlarını yaşadığı, önemli ya da önemsiz bazı sorunlar çevresinde kurulan bir hikayesinin olduğu bir roman olmasını amaçlayarak yazdım Belki Sonra Başka Şeyler de Konuşuruz'u. Ben eleştirmen olarak değil, herhangi bir yazar nasıl yazıyorsa öyle yazdım romanı. Dolayısıyla eleştirmenin yazdığı roman değil, bir romancının yazdığı roman olarak algılanmasını beklerim. Evet, kendi okumak istediğim romanı yazmak istedim. Hangi yazar okumak istemediği romanı yazar ki? Öte yandan, daha pek çok yazarın pek çok romanı var okumak istediğim. Yeniden ve yeniden okuduğum ve okunmasını ısrarla önerdiğim romanlar, kıskandığım öykü kitapları. Dolayısıyla romanın en çok cesaret sözcüğüyle karşılandığını gördüm ama böyle düşünülmemeli. Cesaret, genellikle olumlu anlamda söylendi ama değil! Hangi romancı romanını yazmaya başladığı, sonunda bitirip yayımladığı zaman benzer bir cesaret göstermek zorunda değildir ki? Eleştirilmeye gelince, hayır, ürkmem. Birincisi, otuz beş yıl boyunca hemen hep sevdiğim kitaplar ve yazarlar üstüne yazdım, edebiyatın içinde kavga etmedim, polemik yapmadım, bunun için. İkincisi, eleştiriye tamamıyla açık olduğumu düşündüğümden. Söylenenlere ya da yazılanlara dahi hiç yanıt vermedim. Başkalarının düşünceleridir onlar, gerekirse yazarım kendi düşüncemi dedim. Yeni bir roman yazıyorum. O daha farklı bir yolda ilerliyor. Hem biçimi hem de taşıdığı sorun bakımından. Bir insanın ayrılık, kayıp ve yalnızlık gerçeği içinde kalırken düşlerin içinden geçen dünyası. Başlangıçta düşündüğümden farklı oluyor. Daha küçük hacimli ama tamamlanmasına çok var. Bunun ciddi bir sorun olduğunu biliyoruz. Hepimiz biliyoruz. Fakat edebiyat dünyamız nitelikli sorunları tartışma alışkanlığını yitirdiği için, bunlar konu edilmiyor. Edilmesi de istenmiyor. Yazılarımda zaman zaman bunları da konu etmeye çalışıyorum. Ama her zamanki gibi, kişilere değil yazdıklarına vurgu yaparak. Onlardaki değişimi, yaptıkları yanlışları anlamaya ve anlatmaya çalışarak. Anlatım sorunları üstüne çok yönlü düşünüp yazanlar ne yazık ki çoğunluğu oluşturmuyor. Oysa yaratıcı yazı inceliklerle, dolayısıyla çözüm bekleyen sorunlarla dolu. Bazen birkaç ay kapanıp romanı yazdığını söyleyenler yok mu? Olmaz öyle şey! Birkaç ayda roman yazılmaz. Çok ama çok iyi bazı Batılı yazarlar burada yayımlandığında pek fark edilmiyor bile. Onları bulup çıkarmak ve karşıma çıkan herkese okutmak, sıradan günlük çabalarım arasında. Yaratıcı yazarlık derslerimiz onlarla dolu. Merak, işte, en önemli sorunlarımızdan, yeterince meraklı olmayan, nelerin yazıldığını yakından izlemeden olmaz. Bir roman yazarak, oturduğu sırça kuleden sıradan insanlar arasına katıldığı için kutlarım kendisini. Mülakatlarında, kendi eleştiri yazılarında neredeyse hiç kullanmadığı sank, belki gibi ifadeler görmek de bu görüşümü teyit ediyor. Hoş geldiniz ölümlülerin arasına Semih Gümüş. Birbirimizi kandırmayalım, hepimiz cips yiyen insanlarız Gülenay Hanım. Adalet değil belki ama, en azından insaf istiyoruz. Bu roman hakkındaki gerçek görüşlerinizi ne zaman okuyacağız? Haydi ama, bizim gibi sıradan okurların gördüğünü siz görmemiş olamazsınız. Egoist Okur, Egosemihtist Okur olmasın. İnsaf! Size ne cevap vereyim diye düşündüm, sonuçta yayınlanan kitaplar şu veya bu sebeple önemli olabiliyorlar. Bu roman da öncelikle bir eleştirmen tarafından yazıldığı için önemliydi bana kalırsa. Ama romanın benim romanım olup olmadığını öğrenme konusunda ısrarlıysanız, 2015'te yayınlanan birçok kitabı dahil ederek şöyle söyleyebilirim: Dergiler yılın en iyilerini seçiyorlar ya, bana da bu soruyu sordular haliyle ve ilk kez bu yıl çok zorlandığımı açıklayarak liste vermeyi reddettim.


Sinan Karış karış bildiğim bu yoldan kaçıncı gidişim, çukurları, tümsekleri, sanki ben gidip geldikçe güzelleşiyor bu eski yol, diyor romanın başlarında. Semih Gümüş'ün roman yazması edebiyat medyasının kayıtsız kalamayacağı bir olaydı elbette. Yanlış da olsa eleştirmenliğini öne çıkararak sorulan sorularsa ilk etapta kaçınılmazdı herhalde. Semih Gümüş, roman nasıl yazılırmış göstermek gibi bir derdinin olamayacağını, yazarlığını en başından beri eleştirmenliğinin önünde tuttuğunu hatırlatarak açıkladı. Bu ayrıca konuşulması gereken, çok uçlu, önemli bir edebi tavır ama biz şimdi bu hatırlatmanın önümüzü sadece romana bakmak üzere açmasıyla yetinelim. Her şeyden önce, şunu saptamakta fayda var: Belki Sonra Başka Şeyler de Konuşuruz, doğa dışı bir varlık haline gelmiş olan çağımız insanın yeni acısının romanı. Çok uzun zamandır anlatılmayı bekleyen, artık usancımıza, utancımıza, ayıbımıza, gizli ırkımıza, suçumuza ve çaresizliğimize dönüşmüş olan, bizi kendimize ve birbirimize düşman eden, canımızı yaktıkça yakan bu acının hakkından ancak edebiyat gelebilirdi. Bilip bilmeden çektiğimiz bu sinsi acının doğadan kopmamızla birlikte başladığını ve sonunda bizi neyin nesine dönüştürdüğünü gösterip halimize gözyaşı döktürterek. Semih Gümüş'ün romanı, işte en çok bunu yapıyor. İnsanı değiştirip çürütmüş ve edebiyat tarafından henüz anlatılamamış bu yeni acıya bakıyor. İnsanın bundan böyle ancak bu acıdan da bakıldığı zaman edebiyatta ve hayatta eksiksiz biçimde anlaşılıp anlatılabileceğini gösteriyor. Roman, Sinan'ın bir deniz kıyısında, köyden uzak bir kır evine yerleşmek üzere yola çıkışıyla başlıyor. Yeni acımızın günün birinde hepimize kurdurttuğu, şifa bulmak için doğanın koynuna yerleşme düşünü, gerçek bir maceraya dönüştürmek üzere açılıyor yani roman. Sinan'ın, okuru son derece tedirgin edecek başka bir acısı daha var. Yakın geçmişte, kendi ayağıyla gidip tıkıldığı hücrede, işkenceci polislerin elinde, insan doğasının barındırdığı bozulma potansiyeliyle tanışmıştır. Başı eğilip duvarlara dayandırılarak copla ve fiziki temasla uğradığı tecavüz ve tacizler, içinde kapanmaz bir yara açmakla kalmamış, benliğinde okuru allak bullak edecek lanetli bir alanın da açılmasına neden olmuştur. Açıkçası, o tekinsiz alanı tarif etmek hem çok güç, hem de bunu yapmaya çalışmak romanı haksız yere kısıtlar. Fakat şu kadarı söylenebilir: Yaşadığı ve taşıdığı acı, edebiyatımızda daha önce rastlamadığım biçimde, Sinan'ı acısının erotik nesnesine dönüştürüyor. Akıllardan çıkmayacak bir ayna sahnesinde, kır evinde tek başına yaşarken artık, çırılçıplak haline bakıyor ve işkenceciler için acı verme aracına dönüştürülmüş olan penisine, okura kışkırtıcı bir ihlal etme çağırısı çıkarırcasına eziyet ediyor. Sinan acıtılabileceğini pervasızca kabullenmiş erotik bir nesneye ve kendi acısının malına dönüştüğünde, okur da, pekala onun despotuna ya da işkencecisine dönüşebileceğini sezip sarsılıyor. Hatta romandaki polislerin yerine de geçiyor, hazzın akıl almaz karanlıktaki sınırsızlığında. Okuru, roman boyunca kendi karanlığına çekip sarsansa, elbette, Semih Gümüş'ün romancılık anlayışı. Çünkü Semih Gümüş, anlatan ya da aktaran değil, gösteren ve yaşatan yazarlardan. Bir romanda bu kadar mı güzel yemekler yapılır, bu kadar mı güzel içkiler içilip sigara dumanları savrulur, diye düşündüğünüzde, verandalarda otururken, tavandaki kirişlere bakarken, muhteşem doğa deneyimlerinden geçerken, ötücü kuşları dinlerken, yılanlardan tedirgin olurken, kayısıların tadını çekirdekleriyle birlikte alırken, böceklerin kabuklarının nasıl kavrulduğunu görürken, ağaçlar sayesinde doğmuş olabileceğinize inanırken, romandaki adaya ya da dibine vurmuş gölgesiyle yürek yakan başıboş bir kayığa uzun uzun bakarken, aşık olduğu kadınla sevişmeye çabaladığında Acımaz benim canım, ne yapılacaksa sen yap bana, diyen Sinan'a ağlarken, dahası, neredeyse Sinan'a ve diğer roman kişilerine seslendi seslenecekken, onlarla konuşup onlarla yaşayıp gidecekken yakalıyorsunuz kendinizi. Doğaya yeniden dahil olma çabasındaki insanın, kendi doğası gereği insansız ve aşksız da yapamayacağını görüyoruz romanda. Sinan'ın kendisi gibi bir kır evine yerleşmiş olan Mina'ya duyacağı aşk, edebiyatımızda ender olarak inanabileceğimiz aşklardan biri. Çünkü doğaya karışıp insan doğasının sırlarıyla bütünlenen aşk, kendi doğasını da söylemeye başlıyor romanda. Ayrılık acısına ya da bitip gitmiş bir aşkın anısına inanmak, bunları aşkın kendisi sanmak çok kolaydır da, romanın şimdiki zamanında başlayıp gelişen bir aşka inanmak bayağı bir zordur edebiyatta. Burada, Gümüş'ün, erkeği ve kadını birbirine eş bir başarıyla yaşatabildiği, Mina'nın da tıpkı Sinan gibi unutulmaz roman kişileri arasına gireceği ayrıca belirtilmeli. Doğanın görkemiyle kuşatılmış yatak odalarında bir kadınla erkeğin neler yaşayabileceğine dair romanın ulaştığı uçlar da, aynı şekilde, hafızalardan silinecek gibi değil. Sinan'ın acısından kurtulmak için doğadan ve aşktan başka sığındığı bir alan daha var. O da edebiyat. Sinan, kır evine yerleşirken, yaşadıklarını edebiyata geçirerek de iyileşmeyi ummaktadır. Bu umudunun nasıl sonuçlandığını görmeyi okura bırakıp biz artık yazının başına dönelim. Semih Gümüş, bir eleştirmen olarak değil tabii ama bir yazar olarak, roman gibi bir romanın nasıl yazılabileceğini büyük bir ustalıkla göstermiş Belki Sonra Başka Şeyler de Konuşuruzda. Kullandığı edebiyat tekniklerini genişçe tartışanlar çıkacaktır nasılsa. Biz burada şu kadarını söyleyelim: Böylesine kısa bir yazıya sığanlar bile, romanın mesele edindiklerinin öyle kolay kolay, bir çırpıda yazılamayacağını göstermeye yetmiştir. Doğayı, doğamızı, içerdiği şiddet ve vahşete rağmen doğal olandaki iyiye evrilme eğilimini gösteren bu roman, aynı zamanda roman dediğimiz türün hakiki, has doğasını da gözler önüne seriyor. Bir yazarın her yıl bir roman yazamayacağını birkaç kez söylemiş olan Semih Gümüş, iki buçuk yılda bitirmiş romanını. Fabrikasyona, konfeksiyona, şipşakçılığa hep karşı olmuş bir yazar, tohumlanmasından tutun da olup çatlamasına kadar, talep ettiği bütün zamanı sabırla vermiş romanına. Altı ayda pıtrak gibi bitivermediği için hormonsuz, anlatmak yerine gösterip yaşattığı için genetiği değiştirilmemiş ve özgünlüğüyle katkı maddesiz, doğal bir roman dokumuş. Sinan Karış karış bildiğim bu yoldan kaçıncı gidişim, çukurları, tümsekleri, sanki ben gidip geldikçe güzelleşiyor bu eski yol, diyor romanın başlarında. Belki Sonra Başka Şeyler de Konuşuruz da, roman gibi bir roman olduğundan uzun yıllara dayanacak, biz onu dönüp dönüp okudukça daha da güzelleşecek.


Seran Demiral'ın Sanal Kent romanını henüz okumadım ama Selahattin Özpalabıyıklar'ın yorumu sebebiyle dikkatimi çekmişti. Tam bu sırada Demiral'la Ünver Alibey'in röportajı geldi. Okuyalım o halde. Tek kelimeyle özetleyecek olursam, hareketliydi. Hareketli ve eğlenceli. Çok konuştuk, koşturduk, insanlarla tanıştık, söyleştik, bol bol gülüştük, birlikte bilimkurguya kafa yorduk. Müthiş çocuklarla bir araya geldik, hevesli, işine aşık öğretmenlerle tanıştık. Kütüphaneden kitapçıya, televizyondan radyoya çeşitli yer ve mecralarda kitaplarımız hakkında sohbet etme fırsatı bulduk. Dolayısıyla Kıbrıs seferinin verimli, dolu dolu geçtiğini rahatlıkla söyleyebilirim. İlk fırsatta yeniden yolumu düşürmeye can atıyorum. Fakat tabii dilerim ki, kitaplarımızın yayınlandığı dillerin okunduğu ülkelerde de imzalarımız, söyleşilerimiz olsun. Malum, Kıyamet Alametleri İtalyancada artık. Darısı Sanal Kent'in başına! Elbette. Sanal Kent, Orman, Bina ve Kent olmak üzere gayet basitçe isimlendirdiğim üç temel mekanda geçen bir kurmaca, temel meselesi de bu farklı mekanlarda süregelen hayatlar ve kişiler arasındaki kesişimleri ortaya koymak... Roman, Orman'da yaşayan genç bir karakterin sınırın dışına çıkışıyla başlar. Dışarıda herhangi bir yaşamın var olmadığını zanneden halkına karşın Nigar, Bina'yı keşfeder ve burada Bina'dan beslenen bir başka uygarlıkla karşılaşır. İlkel bir yaşamın, uygarlık öncesi topluluktan bir genç insanın, bildiğimiz teknolojinin ötesinde bir yere geçişi bu... Kentlerle ise ilerleyen sayfalarda, karakterler arası ilişkiler vasıtasıyla karşılaşırız. Ve bütün kurgu boyunca, farklı mücadele tipleri, uzlaşmalar ve çatışmalar sürer diyerek özetleyebilirim. Bir kısmı için evet. Temel olarak teknoloji ile doğa arasındaki karşıt olduğunu düşündüğümüz ilişkinin distopik bir atmosferde tartışıldığını söyleyebilirim. Kitabın temel meselesi, insan uygarlığının kendi sonunu getirmesi, buna karşılık başka yaşam ihtimallerinin olanaklarının farklı topluluklar aracılığıyla ele alınması. Yani ütopyaya doğru evrilen bir distopya gibi de düşünebiliriz. Kitabı genel okur kitlesine yönelik bir bilimkurgu eseri olarak tanımlamak da mümkün. Yazarken herhangi bir yaş ayrımı düşünmedim. Yetişkinlere genç karakterleri anlatmak da çocuk edebiyatında yetişkinlerin hayatını gerektikçe detaylandırmak da hoşuma gidiyor sanırım. Kafamda çocuk kategorisini yetişkinden ayrı tutmuyorum çünkü. Edebiyatın bizzat kendisi pedagojik, dolayısıyla hangi yaşa yazarsam yazayım temel bir meseleden yola çıkıyorum. İlhamımı hayatımızdaki belli başlı sorunlardan aldım diyebilirim. Yaşadığımız şehirlerde plansız kentleşmenin sonuçlarıyla yüzleşmemiz, farklılıklara tahammülsüz insanların yarattığı problemlere cevap arayışım, iklim krizi gibi bir gerçekliğin ortasındayken bunu görmezden gelişimiz gibi pek çok güncel konunun etrafında gezinirken ortaya çıkan iki başka kurgudan birisi Sanal Kent. Açmak isterim. Hatta bunu eğitim ve pedagojiyi ayırdığımı söyleyerek açmaya çalışayım. Genelde edebiyatın eğitsel bir işlevi olduğu düşünülür ama eğitecek bir romanı okumayı hiçbirimiz istemeyiz, değil mi? Eğitim daha çok bilgiyle ve toplumsal olarak şekillendirilmemizle ilişkili. Pedagojideyse, bireysel olarak bir yere yönleniyoruz, insan olmakla ilgili bir deneyim ediniyoruz. Edebiyatta da bu var. Sadece kitap sayfaları arasında gezinirken, hiç yaşayamayacağım hayatları yaşayabilirim, kendi hayatımda, yaşadığım yer ve zamanda karşıma çıkması mümkün olmayan karakterlerin her biriyle dost olabilir, onların öykülerine yoldaş olabilirim. Bütün bunlar benim bir insan öznesi olarak gelişmemi sağlar. Edebiyatın pedagojik işlevi derken kastettiğim böyle bir şey. Hayatın içinde yetişir gibi, kurgusal evrenlerin arasında kendimizi yetiştirmek bir bakıma. Romandaki orman kabilesinin hayatı bende şu sıralar solarpunk'a da göz kırptığın izlenimini uyandırdı. Solarpunk'ın daha adını duymadan önce ona hep göz kırpıyordum ben aslında. Kibbutzlardaki yaşam pratiklerine bakarken, eko-ütopyalar okur, üzerine düşünürken... Mimarlık okuduğum senelerde, mezuniyetimin hemen sonrasında, sadece inşa etmek değil bazen inşa etmemenin, bazense bambaşka yollarla bir hayatı deneyimlemenin mümkün olduğunu hep hayal ediyordum. Çizerek, yazarak... Orman kabilesi, tarihsel referanslarla da açıklanabilir, ütopik bir gelecek tahayyülü olarak da düşünülebilir. Gelecekteki ilkel bir hayat gibi şimdilik ama orayı teknolojiyle de birleştirmenin gayretindeyim aslında. Belki de yakında Bina ile Orman'ın kesişiminde başka bir evren tasarımının içine girerim. Kurgusal olarak yarattığım yerleri yeniden ziyaret etmeyi seviyorum. Orman'dan birisi Bina'ya giriyorsa, belki ben de İstanbul'un 3000 sene sonrasında Orman'ı ziyaret eden bir yazar oluveririm. Kim bilir. Yazınsal serüvenimiz sürprizlerle dolu!


Seray Şahiner'i tanıyorsunuz, Gelin Başı ve Hanımların Dikkatine adı kitaplarından, Egoist Okur'da yayınlanan röportajlarından. Seray Egoist Okur için bu kez en seksi bulduğu roman kahramanını anlatmayı denedi. Sonunda da Aziz Nesin'in Tatlı Betüş'ünde karar kıldı. Fakat hayır, spor salonuna gitmemizin, 40'tan büyük beden numarasına sahip olmayı sosyal intihar addetmemizle alakası yok. Platon'un felsefe okulunda bile temel derslerden biri beden eğitimi değil miydi? Hem ne demişler, sağlam kafa sağlam vücutta... Ayrıca spor salonları gerçekten düşünmek için birebir. Mesela koşu bantları; sürekli adım atıyorsun ama bir yere gittiğin yok. Ah, ne kadar hayata benziyor değil mi? Evet, birkaç kilo verir vermez eşofman altı-bol tişörtten, sırtı elma yeniği kesimli atlet-tayt kombinasyonuna geçsek de biz o spor salonlarında aslında kaloriden çok metafor yakıyoruz kimsenin haberi yok. O zemin kattaki penceresiz salon uygun sanki. Aziz Nesin, hicvederken kimi durumları abartsa da hikaye bana çok gerçekçi geliyor. Hayatın Aziz Nesin'inkiyle yarışan bir kara mizah duygusu var: bütün erkeklerin peşinde olduğu, yalnızca bir gece geçirebilmek için bile kendini paraladığı Betüş, seksten zevk almaz. Evlatlıkken uğradığı tecavüzler onu her türlü cinsel hazdan soğutmuştur. Ama sonraları sürdüğü lüks yaşamı, cinsel cazibesi sayesinde elde etmiştir. Akılları baştan almayı, akılsızlarla inceden alay etmek için kullanır. Onun güzelliği de seksiliği de; zekasının, sınıfsal alt yapısından gelen kininin hizmetine sunduğu silahlardır. Romanın, 'Yüksek sosyetenin kız endüstrisi' bölümünde, Betüş, daha güzel, daha alımlı, daha cazibeli görünmek için çabalayan kadınları alaya alarak kendisine hayran olanları da ters köşeye yatırır. Taktiklerini öğrenip uygulamak isteyen kadınların da, bunlara kapılıp ona aşık olan adamların da zekasını ve ahlakını yargılar. Betüş'ün eleştiri oklarının ana hedefleri ise, evvela bu kızları 'peşinde koşulan kadın' olmak için güdüleyen çevreleri, sonra dergiler, gazeteler, modayı ve imajları zerk eden sistemin tamamıdır. Evet, Betüş, olunmak istenen kadındır. Her türlü koca adayı peşinde pervanedir. O bir Truva atı olarak kaleyi içerden yıkmaya yeltenir. Erkeklerin gözünü boyamak için yapılması öğütlenen her türlü numarayı bilir ve uygular. Nerde nasıl yırtmaç verilir, topuk nasıl yere vurulur, topuklu ayakkabıyla nasıl salınarak yürünür, saç nasıl ordan oraya atılır, hangi parfümü kullanmak lazımdır, kiminle ne kadar hangi konuda konuşulsa tavlamak için kafidir, nasıl cilve yapılır, bürokrat- tüccar- okumuş gibi erkek türleri ayrı ayrı yöntemlerle nasıl tavlanır... Bu 'geçer akçe' addedilen bilgilerin hepsiyle donanmıştır. Hatta kendisine akıl danışmaya gelen kızlardan bunalır da toptan çözüm için bu konularda öğütler verdiği bir dergi bile çıkarır. İmaj konusunda söylevlerinde de yazılarında da çok ciddi görünse de kendisini muhattab alanlarla alttan alta dalga geçer. Betül'ü, yalnız kaldığında -çok basmakalıp olacak ama- 'acı bir gülümseme'yle tahayyül ederim hep. Kendisine fikir danışanların Betül'ün iğnelemelerini anlayacak zekası olsa bir daha değil güzel- seksi kadın; yakışıklı-güçlü erkek imajı vermek çabasıyla davetlerde salınmak, insan içine dahi çıkmaya bile yüzleri olmaz. Her türlü moda, o sıralar pek meşhur falanca artiste benzemek için sarf edilen çabalar, dışarıya mutlu aile fotoğrafı sunmak için verilen pozların külliyatı; Betüş'ün müstehzi gülüşünden nasibini alır. Kısmet olmadı, ben de Tatlı Betüş'ün ve Aziz Nesin ustanın 'haince alay'ından nasibimi aldım. Güzel bir siteniz var, hazırlayanların ellerine sağlık. Harika bir yazı olmuş. Okurken çok keyif aldım.:) Farklı bir yerden yola çıkmış. İyi de olmuş.


Ne yazarlarsa merakla beklediğimiz, çıkar çıkmaz okuduğumuz yazarlar vardır. İhsan Oktay Anar onlardan biri... Az konuştuğu, mülakat vermekten de hiç hoşlanmadığı için okurun onunla esas iletişimi romanları aracılığıyla gerçekleşiyor. Bu sebeple de açıkçası İhsan Oktar Anar ne yazacak diye beklerken sevdiğimiz öteki yazarları beklerken olduğumuzdan daha heyecanlı, daha sabırsız oluyoruz. Benim de ne yazarsa okuyacağım yazarların en başında geliyor İhsan Oktay Anar. Galiz Kahraman'ın çıkmasını heyecanla bekliyorum. Güzel yazınız ve tadımlık bölüm için teşekkür ederim.


Roald Dahl'ı eminim tanıyorsunuz. Charlie'nin Çikolata Fabrikası, Koca Sevimli Dev, Dev Şeftali, Matilda, Cadılar, George'un Harika İlacı ve Büyülü Parmak gibi kitapların benzersiz yazarı. Bu yıl onun 100. doğum yıldönümü tüm dünyada kapsamlı etkinliklerle kutlanıyor. Can Çocuk Yayınları da kutlamalara Dahl'ın Benek Tozu ve Diğer Müthiş Sırlar adlı kitabıyla katılıyor. Benek Tozu ve Diğer Müthiş Sırlar, çok tatlı bir kitap. Aynı zamanda bir yazarın çocuklar için kaleme aldığı ilk otobiyografi. Hele Dahl'ın her ay için özel yazdığı mevsim güncesi şahane. Casus, savaş pilotu, çikolata tarihçisi ve tıbbi buluşları olan bir mucit... Aynı zamanda çok büyük bir yazar. Yetişkinler için de erotizm, gerilim ve mizah dozu yüksek romanlar, film senaryoları yazdı. Mesela James Bond filmi İnsan İki Kere Yaşarın senaryosu ona ait. Ama o, öncelikle çocukların tekinsiz, hınzır, kışkırtıcı ve acayip eğlenceli öyküler anlatan Roald Amcası. Kitaptan öğrendiklerimizden biri şu: Dahl, eğer yazar olmasaymış, doktor, boksör, golfçü, biliminsanı, bitkibilimci ya da çerçeveci de olabilirmiş. Bu alanlarda doğuştan gelen ve dehaya benzeyen bir yeteneği varmış. Hatta galiba aslında hemen her şeye ilgisi varmış. 19. ve 20. yüzyıllara ait tablolarına, 18. yüzyıla ait İngiliz mobilyalarına, bahçıvanlığa, orkidelere, müziğe, şaraba, şans oyunlarına, iyi yemeklere çikolataya... Bu çikolata meselesi önemli. Eğer ben okul müdürü olsaydım, tarih öğretmeninden kurtulup yerine çikolata öğretmeni getirirdim demiş bir yazar o sonuçta. Çok uzun boyluydu; 1 metre 98 santimdi, yani neredeyse 2 metre. İmlası berbattı, ama harika bir Scrabble oyuncusuydu. 18 yaşındayken, biri Londra Kraliyet Fotoğraf Topluluğu'ndan, diğeri Hollanda Fotoğraf Topluluğu'ndan olmak üzere, fotoğrafçı olarak iki ödül kazanmıştı. Kedilerden hoşlanmazdı ama köpeklere, kuşlara ve keçilere bayılırdı. Evcil bir saksağanı vardı. Bir zamanlar Hollywood'un ünlü oyuncusu Patricia Neal'la evliydi. Torunuysa süper model Sophie Dahl. İyi yazabilmelisiniz. Yani demek istediğim, okurun zihninde canlanacak sahneler yaratabilmelisiniz. Gayretli olmalısınız. Başka bir deyişle, işinize dört elle sarılmalı ve asla pes etmemelisiniz. Mükemmeliyetçi olmalısınız. Yani tekrar tekrar yazıp, elinizden gelenin en iyisini yapana kadar tatmin olmamalısınız. Keskin bir mizah anlayışınızın olması da ayrıca çok işinize yarar. Alçakgönüllü olmalısınız. Yazdıklarını muhteşem bulanların başı belada demektir. Roald Dahl ile Quentin Blake, sözcüklerle resimlerin mükemmel uyumunu temsil ediyorlardı. Birlikte çalışmaya 1976'da başladılar ve Dahl'ın ölümüne kadar devam ettiler. Blake başlarda bu kadar ünlü bir yazarla işbirliği yapma konusunda tedirgindi, ancak Koca Sevimli Dev için çalışırken, sıkı dost oldular. Blake, ilk taslağı eline alana kadar, resimleyeceği öykü hakkında hiçbir şey bilmezdi. Bununla çok eğleneceksin ya da Bu öykü sana biraz sorun çıkaracak derdi Dahl. Blake bir sürü eskiz yapar ve fikrini almak için onları Dahl'ın oturduğu Çingene Evine götürürdü.


Çok ama çok güzel bir aşk romanı bu. Kederli olması gerekir, çünkü yazarı onu gerçek bir hikayeden; kendisinden çok genç olan eşi Aura'nın gecikmiş balayları sırasında bir surf kazası sonucu boynu kırılarak ölmesinden yola çıkarak yazmış. Ama hayır, bu kederli bir kitap değil, zira yazar tek bir satırda bile ölümü anlatmıyor, tam tersi hayatı ve aşkı kutsuyor. Kolektif Kitap'tan çıkan Sevgiliye Veda Francisco Goldman imzasını taşıyor. Goldman, derin aşkını da anlatıyor, trajik kazadan sonra neler olduğunu, mesela Aura'nın ailesinin onu kızlarının ölümünden sorumlu tuttuğunu da... Daha önemlisi, Aura'nın günlüklerini ve mektuplarını kullanarak onun çocukluğuna, geçmişine gidiyor, hiç tanık olmadığı anları hayal ediyor, zihninde yaratıyor. Bütün bunları kelimelere dökmeseydim, hayatımda devasa bir boşluk kalır ve sonunda belki de beni yok ederdi. Sanırım Sevgiliye Veda'yı yazmak aynı zamanda Aura'yı en azından kelimeler aracılığıyla hayata döndürme çabasıydı benim için. Bu kitap hiç de kederli bir kitap değil tam aksine aşık olduğum kadının kelimelerden oluşmuş bir portresi aslında. İlişkimize, yaşadıklarımıza olabildiğince sadık kalmaya çalıştım. Elbette onun hayatında benim tanık olmadığım dönemler de var, çocukluğu ve gençliği, o bölümlerde kurmaca sanatından kararlanmaktan başka çarem yoktu. Bir de tabii insanların mahremiyetine özen göstermeliydim, bu yüzden onunla geçirdiğim yılları anlatırken de bazı kurmaca karakterler yaratmak zorunda kaldım. Yasımı tutma biçimi de kısmen kurmaca içeriyordu, örneğin Aura'nın ölümünden sonra her yıl onun adıyla bir düzenlenen bir ödül var, genç kadın yazarların katılabileceği Aura Ödülleri. Bir karakterin karısına olan hayranlığını bu şekilde göstermesi hayatta olabilecek bir şey ama romanda yersiz kaçar hatta rol gibi dururdu. Her romanın bir yapısı, kurgusu, mimarisi, imgeler dizilimi vardır... Sevgiliye Veda dalgalanan bir formda yazıldı. Travmatik bir keder var özünde; delilik, halüsinasyonlar... Aura'yı kelimeler aracılığıyla hayata döndürebileceğime olan adeta sihirli inancım... Bunların hepsi gerçek ama aynı zamanda romanın kurgusunun bir parçası. Neden böyle yazdığımın bir önemi yok, tek amacım o büyük boşluğun içine düşmemeyi başarmaktı. Anıların hiçbiri anı gibi gelmiyor bana, solup gitmediler. Hepsi hala canlılığını sürdüren, gerçek ve fiziksel deneyimler. Evlenmiş ya da derin bir ilişkiyi hayatının bir döneminde sürdürmüş insanlar bilir, ilişkilerin, paylaşılan hayatın ritüelleri vardır. Sadece o kişiyle mümkün olabilecek kendine has rutinleri, şakaları... Kendi adıma bunu yaşamış olmak ve o süreçte kendimden başka birinin sorumluluğunu üstlenebilmek bana gurur veriyor, bunu bu şekilde kaybetmekse yıkıcı bir duygu. Oaxaca kitap Fuarı'nda iki yılda bir veriyoruz bu ödülü. Dediğiniz gibi 25 yaşın altında ve İspanyolca yazan kadın yazarlara. Elbette edebiyata yaratıcı bir katkıda bulunduğunu düşündüğümüz kişilere... Kazanan 10 bin dolar alıyor, ayrıca yeni kitabını yazmak için Tuscany'deki ünlü Santa Maddalena Yazar Evi de dahil olmak üzere yazarlar için inşa edilmiş üç mekandan biri seçiyor. Ortaya çıkan yapıtı Granta'nın İspanyol versiyonu yayınlıyor. Ayrıca her yıl Oaxaca Kitap Fuarı'na ünlü bazı yazarları davet ediyoruz, Aura Estrada Ödülü için konuşuyor, konferanslar veriyorlar. İlk yıl Paul Auster ve Siri Hustvedt gelmişti. İkinci yıl Jon Lee Anderson ve Alma Guillermoprieto, ardından Nicole Krauss ve Rivka Galchen. Bu yıl Colm Toibin geldi. Gelecek yıl Richard Ford gelecek.


İstanbul Üniversitesi Adli Tıp Enstitüsü öğretim üyesi Sevil Atasoy'un kitaplarını herkese tavsiye ederim. Atasoy, Labirent, Bu Ayak İzi Senin Dr. Watson!, Karanlığa Yolculuk ve Her Çikolata Yenmez adlı kitaplarında soluk kesen, çok acayip hikayeler anlatıyor. Şu farkla ki, hepsi gerçek! Bazıları çok ürkütücü aslında, ama bilmemek kesinlikle bilmekten daha fena. Bu söylemle, görgü tanıklığının, zanlı ifadelerinin güvenilmezliğine dikkat çekmek istiyorum aslında. Bir suçu gördüm diyene de, ben yaptım ya da yapmadım diyene de itibar edilmemesi ve gerçeğin, delillere dayanarak ortaya çıkartılmasının gerektiğini söylemekteyim. Dünya tarihi, tanık ifadelerine ve ikrarlara dayalı haksız idamlarla doludur. Öte yandan, sizin de belirttiğiniz gibi, bir olaydan yıllar sonra delillere, oradan faile ulaşmak mümkündür. Örneğin, henüz DNA analizlerinin yapılmadığı 20 yıl öncesinde, bir cinsel saldırının gerçekleştiğini ve suçlunun bulunamadığını varsayın. Üzerinde sperm lekesi bulunan iç çamaşırı, bugün incelenerek saldırganın DNA profili belirlenebilir. Şüpheli ölmüş olsa bile, mezarı açılarak kemiklerinin DNA profili ile karşılaştırılabilir ve saldırganın o kişi olduğu kanıtlanabilir. Günümüzde, DNA profili ile tek yumurta ikizlerini birbirinden henüz ayıramıyoruz. Bu konudaki çalışmalar, henüz araştırma aşamasında. DNA analizine dayalı olarak robot resim henüz çizilemiyor. Mavi göz, kızıl saç anlaşılıyor ama, bu bilgi henüz yeterli değil. DNA profil yer aldığı DNA veri tabanları henüz yeterince yaygın değil, bunların sayısı arttıkça ve ülkeler arası paylaşıma açıldıkça, suçluları bulmak kolaylaşacak. Parmakizleri her zaman bulunmaz, buluna da karşılaştırmaya elverişli olmayabilir. Halbuki parmakizinden DNA eldesi mümkün. Bu uygulamaya da henüz yeterince başvurulmuyor. Ölüm zamanı, atış mesafesi, imza ve yazının kime ait olduğu konularında da henüz ciddi hata payları var. Kuzey, 5 yaşındaki torunum. Umarım günün birinde benimle gurur duyar. Şimdilik, kendisiyle yeterince oynamadığım için şikayetçi. Üstelik sadece o değil, annesi Selin de sıklıkla oğlunu ihmal ettiğimden dem vuruyor. FBI'ın efsanevi davranış bilimleri birimi, bundan yıllar önce sadece seri cinayetleri değil, seri kundaklama ve tecavüzleri de inceleyerek, olay yerinden delillerin nasıl toplanacağı, tanık ve sanık ifadelerinin nasıl alınacağına ilişkin 400 sayfayı bulan Suç Sınıflama Elkitabını yayınladılar. Amacı, faili belli olmayan bir cinayet yerinin özellikleri, cesedin bulunuş şekli ve otopsi bulgularına dayanarak, seri katil elinden çıkıp çıkmadığını belirlemek, katilin kim olabileceğini öngörmek, tekrar öldürmeden yakalayabilmek ve en önemlisi bir sonraki kurbanın özelliklerini saptayarak, onu korumaktı. Psikologların ve psikiyatrların acımasız eleştirilerine rağmen, hala alanının tek kitabıdır ve dünyanın pek çok ülkesinin polis teşkilatında kaynak kitap olarak kullanılır. Sözünü ettiğim Elkitabı, suçluların ancak küçük bir bölümünün yakalanmamayı düşünebilecek ve bu yönde önlemler alabilecek kadar plan yapabildiğine dikkat çeker ve bunların genellikle olay yeri incelemesini, kriminal laboratuvar olanaklarını, sorgu tekniklerini bilen profesyoneller, ya da doktor, hemşire, diş hekimi gibi meslek sahipleri olduğunu belirtir. Günümüzde suçluluğun arttığını sanmıyorum. İletişim olanaklarının gelişmesi ile birlikte, gerek ülkemizin, gerekse dünyanın diğer yerlerinde olan bitenden hızla haberimiz olmaya başladı. Bu yüzden suçluluğun arttığı sanılıyor. Buna bağlı olarak, bir suçun mağduru olabilirim algısı arttı. Kanımca suçun artışından çok, mağduriyet korkusunda artış var. Kişiye suç işleten özgür irade mi, yoksa genetik determinizm mi tartışmasının 40 yılı aşkın bir geçmişi bulunuyor. Önceleri iki Y kromozomu taşıyan, yani XY olacak yerde, XYY olan erkeklerin suç işlediği sanılmış, daha fazla erkek olan bu kişilerin, kalıtımsal kusurları nedeniyle, elinde olmadan, şiddet göstermeye ve suç işledikleri ileri sürülmüştür. Amerikan ve Alman mahkemeleri, böyle bir savunmaya hiçbir zaman itibar etmemiştir ama, bir Avustralya mahkemesi, yaşlı kadını öldüren XYY kromozomlu kişiyi, cezaevine değil, akıl hastanesine göndermiş, bir Fransız mahkemesi, mahallesindeki fahişeyi boğarak öldüren kişinin hapis cezasını, XYY kromozomu taşıdığından yedi yıla indirmiştir. Sonraki yıllarda, suç işleyenlerde XYY kadar, XXY anomalisine de rastlandığını ortaya çıkınca, bu kusurların şiddete değil, ama zeka geriliğine yol açtığı kesinlik kazanmıştır. Davranış biçimi ve ruhsal hastalıklara, tek bir gen neden olmuyor. Bunlar, birden fazla genin birbiriyle etkileşiminin bir sonucu. Üstelik bu genler, çevre faktörleri tarafından da denetlenir. Dolayısıyla, genetik determinizme dayanarak, suçluları savunmak mümkün değil. Steven Spielberg'in Azınlık Raporu'ndaki gibi gibi, teker teker avlamak da mümkün değil. Saldırgan davranışlar sergileyen kişilerin büyük bir bölümü, küçükken anne ya da babasından dayak yediğini söylemiştir. Yani, çevre koşulları, ileri yaşlardaki şiddete yatkınlığını belirliyor. Suçu önlemek istiyorsak, aile içi şiddeti mutlaka engellemeliyiz. İşte bunun genetik bir nedeni var. MAOA adlı gen bulunuyor. Bu genin, uzun ve kısa diye nitelenen iki şekli var. Uzun şeklini taşıyanlar, çocukluklarında fena muameleyle karşılaşsalar bile ileride şiddet göstermiyor, antisosyal davranışlar sergilemiyorlar. Kısa şeklini taşıyanlar ise, risk altında. Dayak yerlerse, onlar da ileri yaşlarda şiddet gösteriyorlar. Buna karşılık, huzurlu bir ortamda büyürlerse, antisosyal davranışlar gözlenmiyor. Kısa ve uzun MAOA'ların görülme sıklığı ırklara göre değişiyor. Henüz etnik kökene göre bir farklılık olup olmadığı bilinmiyor. Genin bir diğer ilginç özelliği, X kromozomu üzerinde bulunması. Yani, çocuğun cinsiyetini baba belirlerken, şiddet gösterme riskini taşıyıp taşımayacağına anne karar veriyor. Kadınların, özellikle yaşlı olanlarının, erkeklerden daha az tehlikeli olduğuna inanılır. Aslında, erkek gibi davranmayıp, cinayet silahı olarak tabanca ya da bıçağı değil, ilaç ve zehirleri tercih ettiklerinden, birçok kadın katil hiç yakalanmamış olabilir. 62 seri katili değerlendiren bir araştırma var. Toplamda 500 kadar kişiyi öldüren kadınlar bunlar. Genellikle tek başına hareket etmiş ve geç yaşta öldürmeye başlamış dul ya da hemşireler. Daha öncesinde başka suçları yok. Bu nedenle erkek katillerden daha zor yakalanmışlar. Kadınlar, genellikle para ve statü için öldürür. sabırlı ve organizedirler. Çoğu, zehir kullanır. Terk edilme, cinsel istismar, aşırı disiplin birçoğunun ortak geçmişidir. Bu arada, çok sayıda kadının, cinayetlerinde erkekleri kullandıkları, böylelikle yakalanmak ve hapse girmekten kurtulmaya çalıştıkları, belki de kurtuldukları, unutmamalı. Kadının sevgiliyi ya da kocasını kaybetme korkusu elbette önemli bir motif. Ancak kadınların sıklıkla, cinayet işlemede erkekleri kullandığı, kiralık katil tuttuğu da unutulmamalı. Seri katiller genellikle çok ilgi çeker. Bunların hayvansı insanlar olduğu kanısı yaygındır. Aralarından genç, eğitimli ve yakışıklı olanlar, bu istisnayı bozduğundan, diğerlerinden daha fazla konu edilir. Örneğin, sayıları 40'ı bulan genç kızı öldürmekle suçlanan, uzun dalgalı saçlı, güzel yüzlü, Wahington Üniversitesi Psikoloji bölümü mezunu Ted Bundy, 1989'da elektrikli sandalyeye oturduğu ana kadar, her gün en az 200 hayranından mektup almıştır. Söylenecek pek fazla birşey yok. Eğitim meselesini çözemiyorsak, okulları kapatalım diyemeyeceğimiz gibi, zararlı etkilerinden kurtulamıyoruz, interneti yasaklayalım demenin de bir anlamı yok. Yasaklanan sitelere de, meraklısının bir yol bulup girebildiği ortada. Demek ki, bir yandan kullanıcının aydınlatılması, diğer yandan toplumsal sorumluluk bilincinin geliştirilmesi gerekiyor. Annesini nasıl öldüreceğini facebook'taki arkadaşlarına soran çocuğun yazdıkları, polise iletilmiş olsaydı, IP numarasından nerede oturduğu saptanır, çocuk bir psikiyatra yönlendirilir, cinayet önlenirdi. Bu arada, özelliklere küçük çocukları koruyabilmek amacıyla, internette karşılaştıkları kişilerin, hiç de sandıkları kişi olmayabileceğini öğretmek gerekiyor. Yeri gelmişken, chat odalarında çok sayıda polisin gezindiğini ve ciddi biçimde suçların önlenmesine ve suçlunun bulunmasına katkıda bulunduklarını da belirtmekte fayda var. Dünya Sağlık Örgütü intiharı, önlenebilir bir hastalık olarak kabul eder. Dünya genelinde yılda yaklaşık 10-20 milyon kişi intihar girişiminde bulunuyor ve her 35-40 saniyede bir kişi yaşamını yitiriyor. Hindistan ve Çin dışında, intihar etmek isteyenler genellikle kadın, son noktayı koyabilenler ise erkeklerler. Çok şükür Türkiye, intihar oranı en düşük ülkelerden biri. Öte yandan, birlikte intihar, yeni bir olgu değil. Yüzyıllar geride kalan, liderlerinin acısına dayanamayan 47 Japon savaşçının efsanevi toplu intiharı, Japonların hala aklında. Bundan on yıl kadar önce, Kaliforniya'da 38 kişi, Hz. İsa'yı taşıdığına inandıkları uzay gemisine binebilmek için bir örnek giyinmiş, yanlarına Neme lazım, belki yolda lazım olur diyerek beşer dolar almış, fenobarbitalli votkaları içtikten sonra kafalarına naylon poşet bağlayarak intihar etmişti. Vaiz Jim Jones, Halkın Tapınağı tarikatının 913 müridini aynı anda siyanür içmeye teşvik edebilmişti. Şimdilerde internet sayesinde kurban bulmak kolaylaştı. Birbirini hiç tanımayanların bir arada intiharına, Japonya, Güney Kore, Avustralya ve Avrupa ülkelerinde rastlanır oldu. Bu kişiler birbirlerini, chat odalarında, forumlarda, MySpace bloglarında buluyor. Aralarında, niyetlerini, son dakikalarını videoya kaydedip Youtube'a gönderenler bile var. Ancak, intihara meyilli olmayanın, bu yolla kandırılabileceğini sanmıyorum. İntiharı düşünen, ama yalnız ölmeye korkanların ise işini kolaylaştırdığı muhakkak. Evet, genetik bilimi, ırkçılığa darbe vurmuştur. Belirttiğiniz gibi, popülasyon genetiği topluluklar arasındaki akrabalıkları, nereden nereye göç ettiklerini genetiğin ışığıyla aydınlatmaya çalışır. Yarım asır kadar önce başlayan çalışmalar sayesinde, milliyetçi ve ırkçı ideologların kendi amaçları doğrultusunda yorumladığı, dil ve kültür birliği gibi kavramlar sarsılmıştır. Genetik açıdan insanlar, kuşlar gibi ırklara ayrılamaz. Hepimiz, bundan yaklaşık 140 bin yıl önce Afrika'da yaşamış bir kadının mitokondriyal DNA'sının özelliklerini taşıyoruz. Erkeklerin Y-kromozom DNA'sı da, bundan 60 bin yıl kadar önce yine Afrika'da yaşamış bir erkeğin özelliklerini koruyor. İnsanların, cilt rengi, göz rengi gibi fiziksel özellikleri kodlayan genlerinde farklılıklar var ama, bir ırkı diğerinden ayırmaya yarayacak gen bölgeleri bulunmuyor. Kısacası, DNA düzeyinde, sınıflanabilir alttürlerimiz yok. Sadece, kuşaklar boyu aynı coğrafyada yaşamış olanlarda bazı işaretlere daha sık rastlanıyor. Bir toplulukta gözlenen ve diğerlerinde hiç rastlanmayan bir genetik özellik bulunmuyor. Dolayısıyla, DNA analizleriyle etnik grupları birbirinden ayırmak mümkün değil.


Bu gece bir ödül aldı bi tanecik Sevin Okyay'ımız, Sinema Yazarları Derneği SİYAD'ın verdiği Tuncan Okan Sinema Emek Ödülünü... Orada değildim, alkışlayanlar arasında olamadım. Kendimi affettirmek için de onunla 5-6 yıl önce Picus dergisi için yaptığım bir röportajı yayınlamaya karar verdim. Affettirme kısmı şaka tabii, röportajı yayınlamayı istememin esas sebebi sıkı okur ve sıkı çevirmen Okyay'ın orada polisiye edebiyat üzerine söylediklerinin hala yeni ve taze olması. Bir not: O röportajda Yaşasın Peter Straub'u benim kadar seven biri daha varmış meğer diye havalara uçmuştum. Sonra da Sevin'in tavsiye ettiği bazı yazarları ve kitaplarını bulmak için İstiklal Caddesi'nin yolunu tutmuştum. Siz de aynısını yapın, tavsiyeleri sizi faslazıyla mutlu edecek. Elinizde ciddi ciddi bir polisiye roman okurunun kütüphanesinde bulunması gereken kitaplar rehberi bulunuyor. Aslında, Neden aynı zamanda polisiye? demek daha doğru olur belki. Henüz okuma yazmayı öğrenmeden önce akşamları yatma vaktinde annesinden Tom Sawyer'ın Maceraları, Oliver Twist, Pollyanna gibi kitaplar dinleyen bir çocuk olarak, ümmilikten sıyrılır sıyrılmaz, aile büyüklerinin, daha çok da annemin tasvip ettiği kitapları, kaybedecek hiç vaktim yokmuş gibi bir hızla okumaya başladım. Evde çok kitap vardı, boyuna da alınıyordu, ancak hızlı okursam yetişebileceğimi düşünüyordum. Şimdi yetişilmediğini biliyorum ama hızlı okumakta gene de fayda var. İlkokulu bitirme yaşında, mevcut tüm Steinbeck, Hemingway, Caldwell, O. Henry'leri okumuştum. Masal olarak yalnızca Andersen'lerle Eflatun Cem Güney'lere aşinaydım. Geri kalanları, çocuğu korkutur gerekçesiyle benden uzak tutulurdu. Bütün o korkutucu masalları ortaokul yaşından sonra okudum. İlkgençlik çağımız varoluşçulukla şenlendi; ama zaten o sıralar bu işin sınırı olmadığını anlamıştım. Polisiye ise daha sonradır. Akba ve Ak'tan namütenahi Agatha Christie, Ellery Queen macerası çıkıyordu. John Dickson Carr/Carter Dickson ve Edgar Wallace kitapları, bu eğitimin başını çekti. Annem iyi polisiyeleri sevdiği için, polisiyeyi sadece edebiyatın farklı bir kolu olarak gördüm, tepeden bakmadım hiç. Ayrıca çok da heyecanlıydılar, komik karakterleri vardı. Mayk Hammerler yasaktı ama babam sayesinde onları da okudum. Akba Yayınları, iyi çevirileri, orijinal kitapta kesinti yapmayışları, kitabın başına koydukları ve ipuçlarını, polisleri, zanlıları belirten listeleri, bazen haritalarıyla, polisiye sevmemin başlıca nedenidir. Yoksa işimiz yalnızca Ak ile diğerlerine kalsaydı, şu anda fantezi ya da bilimkurgu programı yapıyor olurdum herhalde. Aslında bu tür tartışmalar pekala yapılıyor. Val McDermid, George Pelecanos ve başka bir yazarla bir panele katıldığında, paneli yöneten şahıs hepsine birtakım sorular sorduktan sonra o üçüncü kişiye, Şimdi de yalnızca size bir sorum var, demiş ve üslup tutturmakla, yazarlığın sair gizleriyle ilgili şeyler sormuş. McDermid, George'la birbirimize bakakaldık, diyor. Adam düpedüz bizi yazardan saymadı. Yazık, oysa. Çünkü ikisi de iyi yazardır. Zaten polisiye romanın tarihinde de, bugününde de çok iyi yazarlar var. Bazıları aynı zamanda çok satıyor diye türe kara mı çalalım yani? Ciddi kitap yazanların bir kısmının kitapları da çok satıyor. Polisiye, bir edebiyat türüdür. Bu nedenle de, edebiyat için geçerli olan şey, polisiye için de geçerlidir. İyi yazılmışsa, iyi kitaptır. Saf edebiyat numunesi olarak piyasaya çıkan binlerce kitabın içinden iyi kitapları nasıl cımbızla çekip alıyorsak, polisiyenin de hem iyisi var, hem kötüsü... Dime novel tabir edilen on paralık romanlardan kimse pırıl pırıl edebi eserler olmalarını beklemez. Buna karşılık, Nick Carter'la Nat Pinkerton'un bugün bile sayısız hayranı vardır. Eco'ya gelince, Gülün Adı ve Baudolino, daha önce anlamamış olanlara gerçek yazarların da bu türü seçebileceklerini gösterdi. Zaten başka ciddi eserler, örneğin Faulkner'ın Kutsal Sığınak ile Dostoyevski'nin Suç ve Ceza romanları da polisiyeye uzak değildir. Ernest Mandel de Hoş Cinayet'te bu türü yüceltmiştir. Ama polisiye okumayı bulmaca çözmekle sigara içmek arasında değerlendirilebilecek bir kötü alışkanlık sayanlar hep olacak. Aksi gibi, ikisini de severim. Edebiyat neden önemli? Hele hele, malum ufukları yırtıp geçmek, daha önce tahayyül edilmemiş dünyalar bulmak, çevresindekilerden farklı insanlarla tanışmak için can atan çocuklarla gençler için birebirdir edebiyat. Polisiye de öyledir, hatta daha fazla. Eğer yazarınız konusunu iyi bilen, araştırmasını yapmış bir yazarsa, başka türlü dahil olamayacağınız dünyalara, insan ruhunun ürkütücü derinliklerine dalabilirsiniz. Polisiye roman apaçık bir toplumsal olgudur, diyor Erol Üyepazarcı. Çok satar, bunun doğal bir sonucu olarak da çok okunur. Heyecanlıdır, bilmece çözmenizi sağlar; bir kaçış peşindeyseniz eğer, size bunu sunar. İyi kitap okuma ihtiyacınızı da karşılayabilir; çünkü iyi bir polisiye, iyi bir edebiyat eseridir. Her ikisi de, çünkü polisiyeden polisiyeye fark var. Kimileri, özellikle Altın Çağ'dan örnekler, insanı tatlı tatlı oyalar. Kötü adamları da, ruha dehşet verecek kadar kötü değildir. Daha önceki dönemin ya da başarısız detektif romanlarının karton kötü adamlarını hiç saymıyorum. Ama aralarında modern yazarların da bulunduğu kimi polisiye yazarları, insan ruhunu gerçekten titretiyor. Val McDermid'in Tony Hill maceralarında ve Michael Connelly'nin Harry Bosch ya da Terry McCaleb kitaplarında rastlanan bazı karakterler de öyle. Ki, bazı okurlar Bosch'un kendisini de yeterince kötü buluyorlar. Buna karşılık Maigret'de de zaman zaman dondurucu kötülükler olabilir. Aslında örnek vermekle bitmez. Bir de, bu türde sahiden çok sayıda iyi yazar var. Peter Straub, edebiyatın her türünde aynı derecede ağırlığını koyabilecek kadar iyi bir yazardır mesela. Patricia Highsmith'in Ripley'i de ürperticidir, üstelik de esas kahramanımızdır. Özellikle Barbara Vine adıyla yazarken Ruth Rendell'ı, yazar olarak ruhuma çok hitap etmese de bazı sağlam kötü karakterler yaratan Patricia Cornwell'i ve daha nicelerini de sayabilirim. Evet, kadınlar bu işte çok başarılı. Polisiye yazarlarının neredeyse yarısı kadın. Demek ki işin sırrı sadece İngiliz köylerinde yün ören haminneleri tahlil etmekle ortaya çıkacak gibi değil. Kronolojik özelliği de olan bir sınıflandırma yapmak en iyisi, belki. Bu konuda Türkiye'de en derin ihtisasa sahip kişi olarak gördüğüm Erol Üyepazarcı'nın Korkmayınız Mr. Sherlock Holmes'ta da dediği gibi, genel kanaat, polisiyenin iyi haydutlar hakkındaki popüler edebiyatın bir uzantısı olduğudur. Türün ilk kitabı da, elbette Edgar Allan Poe'nun Morgue Sokağı'nda Cinayet'i... Poe'nun kitabı muamma romanın ilk örneği, detektifi Dupin de kendi cinsinin ilki. Gaboriau, Doyle, Leblanc, Leroux, Allain ve Souvestre'la devam eden muamma/çözüm/sorun roman, altın çağına iki dünya savaşı arasında ulaştı. Bu kitaplarda, cinayetin hikayesiyle soruşturma hikayesi paralel gider. En iyi tanınan yazarlarından biri Agatha Christie, en iyi örneklerinden biri de Christie'nin Şark Ekspresi'nde Cinayet'idir. Bir Katil Kim şaheseri... ABD'de ise, İngiliz Okulu'na karşı, Black Mask dergisi kaynaklı kara roman ortaya çıktı. Ustaları arasında Hammett, Chandler, Mallet vs. var. Bu romanlarda acımasız, karanlık sokakların şiddetine karşı lekelenmemiş ve cesur bir kahraman söz konusudur. Sonra, zincirleme olayları ve beklenmedik sonuyla, suspense/thriller/gerilim romanı gelir. Sinemadaki en büyük ustası, söylemeye bile gerek yok belki, Alfred Hitchcock'tu. Sürümden kazanan dime novels; kara romanın çocuğu, gözümüzün bebeği hard-boiledın yanı sıra, hukuki ve tarihi polisiyeler, seri cinayetler, adli tıp sayesinde çözülen esrarlar, police procedural tabir edilen ve polis soruşturmasını adım adım izleyen kitaplar da polisiyeye zenginlik katar. Aslında kati kronolojik hatlarla ayırmak da zor. Kara roman, eşsiz Jim Thompson'a kadar uzanır. Ruth Rendell ile P. D. James muamma roman, Highsmith gerilim ustasıdır. Lawrence Block'un Matt Scudder'ı da, dört dörtlük bir hard-boiled karakteridir. Teknoloji çok ilerledi. Ellerinde not defterleriyle dolaşan, katili parmak izinden bulmaya çalışan polisler geride kaldı. Doğrusu bundan çok memnun olduğumu da söyleyemeyeceğim. Tıpkı hard-boiled tabir edilen kitaplar gibi, İngiliz Altın Çağı'nın örneklerini de severim. Buna karşılık Patricia Cornwell'in, özellikle duygularından sıyrılmaya çalışan patolog karakteri Kay Scarpetta'dan pek hazzetmem. Oysa kimileri onun polisiyeden uzaklaşan gençlere bu türü yeniden sevdirdiğini iddia ediyor. Ben ise, belki de teknolojinin bin türlü esrarına vakıf olmadığım için, pek iyi gözle bakmıyorum. Buna karşılık, Michael Connelly'nin kahramanlarından Terry McCaleb gibi birinci sınıf profilerlara gönlüm açık. Artık Altın Çağ türü yazarlar pek kalmadı, devran o devran değil çünkü. Oysa hoşturlar, halen keyifle okurum. Hatta bazıları çok komiktir. Bir suçun esrarını çözme alanındaki bütün gelişmelere rağmen, benim gözdelerim eski usül polisler: Maigret, Wexford, Brunetti, Beck vs. Aslında o yaşlı İngiliz hanımlar, Miss Jane Marple'dan farksız. O da insanda benzer duygular uyandırırdı ama açıkgöz, hatta tehlikeli bir kadındı. Bir dönemde kısaltılarak ya da kolayına getirilerek çevrilen Agatha Christie'ler yüzünden gözden kaçırmış olabiliriz ama Miss Marple basbayağı dedikoducudur, hayatınızın ondan uzak tutulan tek bir anı kalmaz, üstelik çok da tehlikelidir. Hanım hanımcık, yaşını başını almış, hem tarihi, hem çağdaş romanlar yazan, Çekçeden çeviriler yapan Ellis Peters da, iki polisiye dizinin yaratıcısı. Biri kıymetli Cadfael'imiz, diğeriyse Müfettiş Felse. Bir keşiş için bunu söylemek tuhaf olsa da, Cadfael ap Meilyr ap Dafydd, tam bir dünya adamı. 1080 yılında Galler'de doğmuş, keşiş olmaya hayatının ileri yıllarında karar vermiş. Sakin sulara demirleme kararını alana kadar da Haçlı Seferleri'ne katılmış, türlü iş yapmış, aşklar yaşamış. Birçok yeri ziyaret etmiş; bu arada Türkiye ve İtalya'yı da... Yıllar sonra İngiltere'ye döndüğünde, Peki, şimdi ne? diye düşünmüş, sıkılmış bu hayattan. Manastırda yaşamayı seçmiş. Biz onu tanıdığımızda, yani asıl adı Edith Pargeter olan Ellis Peters'ın Cadfael Birader dizisinin ilk kitabı Marazi Bir Kemik Merakı'nda da aynı yerde; üstelik hayatından memnun. Şifalı bitkilerle dolu, küçük, güzel bir bahçesi var. Tek sorumlusu o; çömezleriyle birlikte kazıyor, ekiyor, bakıyor, hatta yeni türler yetiştiriyor. Ona göre, bütün krallıkta bundan iyi bir Benedikten bahçesi yok. Cadfael, kamil ve kalender bir adam. Ellili yaşlarının ortalarında, tıknaz, sağlıklı bir gemici gibi, ki aslında öyle zaten, yalpalayarak yürüyor. Manastırda Galce'ye hakkıyla vakıf olan tek kişi. Mizah anlayışı en gelişmiş keşiş olduğu da söylenebilir. Hayatını dine vakfetmemiş insanların halinden anlıyor. Yaptığı seçimden memnun ama fazla çalışmaya niyeti yok. Dualarla toplantılarda, punduna getirip uyuklamak için kendine sütunun arkasında bir yer seçmiş. İdare edip gidiyor. En büyük özelliklerinden biri de, araştırıcı, sonuçlar çıkarıcı zekası. Bu sayede, her kitapta bir cinayetin failini ortaya çıkarıyor. Devir icabı, Kral Stephen ile Kraliçe Maud arasında, dizinin ikinci kitabı Fazladan Bir Ceset'ten itibaren ortaya çıkan ölümcül taht mücadelesinde insanların sapır sapır döküldüğü düşünülürse, şüpheli ölümlerle karşılaşmakta fazla zorluk da çekmiyor. Maalesef yalnızca bir bölümünü; bir ara burada oynuyordu oysa. Derek Jacobi fizik olarak Cadfael'e hiç benzemiyor ama öyle büyük bir oyuncu ki, ortaya muhterem keşişin hayranlarını hiç yadırgatmayacak, Peters'ı da hayal kırıklığına uğratmayacak bir Cadfael portresi çıkarmış. Doğru tahmin etmişsin, Derek Jacobi'yi çok severim. I, Claudius, cümlenin malumu; ama onun üstüne bir de, sanırım TRT'de, fevkalade bir Cyrano'sunu izlemiştim. Onun yerine yazar/kahraman adı vereyim, en iyisi: Bir Michael Connelly kitabı, Hieronymous Bosch'lu tarafından; Donna Leon'dan mutlaka bir Commissario Brunetti; Ellis Peters'dan bir Cadfael esrarı; Ruth Rendell'dan bir Müfettiş Wexford; Simenon'un eşsiz Maigret'si, şöyle Flamanlı falan bir macerada; Highsmith'in soğukkanlı katili Ripley'den bir örnek; Maj Sjöwall'ın Martin Beck'i, herhangi bir kitabıyla ; herhangi, ama sahiden herhangi bir Peter Straub kitabı... Kaç etti? Sekiz... Lawrence Block'tan bir Matthew Scudder, onu sahaf/hırsız Bernie'den fazla seviyorum; son olarak da, yeni gözdemiz: Alexander McCall Smith'in kaleminden çıkma, Bir Numaralı Kadınlar Dedektiflik Bürosu'nun sahibesi, Mma Precious Ramotswe'nin bir kitabı. Bunları seçmek bile zor oldu. Kendimi Hammett ve Chandler'a, hatta Poirot'ya ihanet etmiş gibi hissediyorum. Elinize sağlık bu güzel yazı için teşekkür ederiz. Böyle güzel bloglar ile karşılaşınca mutlu oluyoruz. Biz de benzer konularda yazan bir bloguz o nedenle bize de bekleriz.


Yıllardır beklediğim kitap nihayet çıktı. Şimdi bir süredir unuttuklarımı hatırlıyor, bilmediklerimi keşfetmek istiyorum. Ve elime Selim İleri'nin Edebiyatta Sevdiğim Romanlar Kılavuzunu alıp sahaf turlarına çıkıyorum. Edebiyatta Sevdiğim Romanlar Kılavuzunu anlatmadan önce kadri bilinmemiş eserleri her vesileyle hatırlaması, hatırlatması açısından edebiyatta hakkaniyetin, merhametin de simgesi saydığım Selim İleri'den söz edeyim ve size onu birkaç küçük sırrıyla anlatayım. Çocukken yumurta kabuğundan kasap kağıdına kadar pek çok şeyi saklarmış. Bugün de çöp evleri olanların farklı bir yaratılışları olduğunu, bambaşka bir merhamet taşıdıklarını düşünür. Olağanüstü duyarlı ve vicdanlıdır. Kendi deyişiyle ipte kalmış mandalların yağmur altında üşüdüğüne, parçalanmış kağıtların canının yandığına inanır. Bunları anlattım, çünkü Everest Yayınları'ndan çıkan Edebiyatta Sevdiğim Romanlar Kılavuzu tam da böyle bir ruhun ürünü. İleri, yarım yüzyılı aşkın okuma serüveninde yolunu aydınlatan ama bazıları ihmal edilmiş ve bir kısmı unutulmuş kitaplara ve yazarlara gönül borcunu öderken, Türkçe romanın tarihteki seyrini takip etmek, roman sanatımızın inceliklerini öğrenmek isteyen günümüz okurlarına da bir yol haritası sunuyor. İçinde Hüseyin Rahmi Gürpınar, Halide Edib, Peyami Safa, Nahid Sırrı Örik ve Sabahattin Ali'nin eserleri de var; Safiye Erol, Samiha Ayverdi, Kerime Nadir, Muazzez Tahsin Berkant'ın yazdıkları da... Ahmet Mithad Efendi'yle başlayan kitap uzun bir yol kat ediyor ve Adalet Ağaoğlu'yla son buluyor. Rica ediyorum PR gücüyle pompalanan Ölmeden Önce Okumanız Gereken 1001 Kitap tarzı ithal derlemeleri unutun. Selim İleri, edebiyatımızın 1874-1980 arasında yazılmış binlerce eseri arasından seçtiği 229 romanı tanıttığı eşsiz bir rehber kitap yaratmış. Sözünü ettiği kitapların bazıları dünyanın belki de hiçbir mühim antolojisine girmeyecek, adı sanı çoktan unutulmuş, yüksek eleştirmenlerin horgördüğü romanlar. Ama lütfen kaşlarınızı öyle havaya kaldırmayın, başta söylemeye çalıştığım gibi, işin güzelliği de zaten burada.


Fatih Akın, Sinema Benim Memleketim adlı kitabında bunları söylüyordu. Benim de aklıma Sezen Aksu'yu Nubar Terziyan'a benzettiğim eski bir yazım geldi, okuyun istedim. Babaannemin ölüm haberi geldiğinde, sebepler bende kalsın, biz görüşmeyeli 20 yıl olmuştu. Babamı dünyaya getirmesi dışında, bir yabancı sayılırdı benim için. Üzülememiştim bile. Bölük pörçük birkaç çocukluk hatırası dışında hakkında pek az şey biliyordum, yani onu sevmek için yeterince sebebim yoktu. Aylar sonra İzmir'e gidip bütün bir günü babaannemin evinde geçirdim. Sararmış fotoğraflara baktım, el işi yatak örtülerine, sedef kakmalı mobilyalarına dokundum. Sonra yine işlemeli bir bohçada, onun Rodos'ta, gemiye binmeden hemen önce çektirdiği fotoğrafını, üzerinde Osmanlıca-Rumca yazılar olan pasaportunu ve gelinliğini buldum. İnsan eski pasaportunu niye saklar diye düşündüm. Demek ki hep dönmek istemişti. Boğazımda bir ağrı hissettim. Toz pembe gelinliği annemin eline tutuşturup soyundum. Tuhaf, kozmik bir andı... Gelinlik yıllardır orada benim onu bulmam için bekliyordu sanki ve nihayet görevinin bittiğine kanaat getirmişti, zira onu üzerime geçirdiğim an, bir toz bulutu halinde, parça parça yere döküldü. İşte o zaman ağlamaya başladım. Tanısam sevebileceğimi hissettiğim babaannem için. Ailemin bir bölümünün mazisini artık öğrenemeyeceğimi idrak ettiğim için. O unutulmuş mazinin benim hayatımda açtığı boşluk bundan sonra hiç kapanmayacağı için. Rodoslu babaannemin fotoğraflarıyla işlemeli yatak örtüsünü alıp çıktım o evden. 'Kalbim Ege'de Kaldı' diyen Sezen Aksu teskin etti ruhumu. Müziğin böyle şifalı bir etkisi var, evet. Burası tıpkı benim ailem gibi patchwork misali parçalardan oluşmuş bir ülke ve bizler, her biri farklı topraklardan gelen, kederi de sevinci de ayrı şekillerde yaşayan bir insanlar topluluğuyuz ya; müziklerimiz dertlerimizi, mutluluklarımızı paylaşmamızı; birbirimizi anlamamızı sağlıyor. Puzzle'ın eksik parçaları usul usul tamamlanıyor, tutunacak bir dalımız oluyor. Dinlerken hissettiklerimizin adını koyamasak da, bu böyle. Şimdi mesela Sezen Aksu'nun 'Deniz Yıldızı' albümünü dinliyorum. Zihinlerin karışık, geçmişin bulanık, geleceğin belirsiz olduğu bir zamanda yapılmış cüretkar bir albüm... Aksu hayatla, tarihle, düzenle meselesini hiç olmadığı kadar açık seçik ortaya koyuyor. Geçmişe ve geleceğe bakıyor, başta Onno Tunç olmak üzere yitirdiklerini hatırlayarak karanlıkta yolunu bulmaya çalışıyor, toz haline gelmiş hatıraları rüzgara soruyor, başka bir dünyanın mümkünlerini arıyor... Şık şıkıdım 'Menajer' bile ağır şeyler söylüyor. Herkes helak, bize yeni menajer lazım sözü eski menajeriyle arasındaki şahsi dargınlıktan fazla bir şeymiş, ortada hepimizi ilgilendiren daha geniş kapsamlı bir beğenmezlik varmış gibi geliyor bana... Her insan meyillidir ihanete, cinayete, her insan merhametli ve zalimdir ve gücün suç ortaklığında vicdan ilahi bir takiptir diyen Aksu bireysel mücadelenin gücünü hatırlatıyor öte yandan: Deniz yıldızının hikayesidir hayat, ne kadar kurtarırsan kar... Yeryüzünde kendimi ait hissettiğim tek yerin, yani bu coğrafyanın müzikal simgesi olan Sezen Aksu müziğiyle birbirimizi daha çok sevmemiz için bir sebep teşkil ederken ben dahil bir sürü deniz yıldızının da ruhunu kurtarıyor. Öyle ya; Kırık Vals şarkısında dendiği gibi, şefkatle sırtımızı okşayacak bir Nubar Terziyan'ımız yok belki artık ama nefes alıp verirken elimizi tutacak bir Sezen Aksu'muz var, neyse ki.


Ben de zaten kitapta en çok bu fikri sevmiştim. Eh, neticede aşık olduğunda herkes karşısındakini etkilemek için bazı şeyler yapması gerektiğini bilir. Talihli olanların işi kolaydır; doğru zamanda sarf edilmiş bir söz, belki bir demet çiçek yetebilir duygularını anlatmasına. Ulaş'ın işiyse sanki daha zordu. Sonunda mutluluğa erişebilmek için onun, doğru şarkıları doğru sırayla bir araya getirmenin ve bu şekilde hazırladığı kasetleri aşık olduğu kıza vermenin bir yolunu bulmak zorundaydı. Bu uğurda ne kadar çok kaset dolduruyordu, öncesinde ne kadar çok düşsel şarkı listesi yapıyordu bilseniz. Arada olanları öğrenmek içinse acayip güzel, kimi bölümlerde insanı kalbinden yaralayan, kimi bölümlerde sımsıcak gülümseten bu romanı okumanız gerekiyordu. Okumadıysanız okumalısınız. Hatta üzerine başrollerini Özge Özpirinççi ile Sarp Apak'ın paylaştığı sinema filmine de gitmelisiniz. Adını artık modası geçmiş sanılan ama hala bir biçimde var olmaya devam eden bir şeyden; eskinin toplama kasetlerinden alan kitapta, pop müzikle alakalı neredeyse aklınıza gelebilecek her şarkı ve her müzisyen var. Sezen Aksu, Mazhar Alanson, Barış Manço, Arto Tunçboyacıyan, Göksel ve diğerleri... Hepsi bu görkemli karışık kasetin içinde hepsi bir arada. Kaset denince aklımıza gelenler var öncelikle. Şarkılar, anılar, aşklar... Üstelik bunların çoğu dinlediğimiz ilk şarkılar, hatırladığımız ilk anılar, yaşadığımız ilk aşklar. Etkileri çok büyük ve kalıcı. Ayrıca, çocukluğumuzda her şeyin daha güzel olduğuna dair inancımız da bu özlemi tetikliyor. Hem de en etkililerinden biri. Pek çok zaman hatıralar ve şarkılar birbirlerine tutturulmuş halde duruyorlar hafızamızda. Bir şarkının bizi eski bir güne ve o andaki hüzne ya da mutluluğa adeta ışınlar gibi taşıması bu yüzden. Hatta bazen olayı belleğimizden silmiş oluyoruz, şarkı yine de gidiyor o sinir ucuna dokunup hissi uyandırıyor. Bir şarkı çaldı mı Pavlov'un köpeğine dönüyoruz. Çocukluğumuzdan itibaren karışık kasetler yaptık, birilerine verdik. Çoğunlukla da aşık olduğumuz insanlara. Zaman geçti, sevgililerimizden ayrıldık, başkalarıyla birlikte olduk ve bu sefer o insanlar için karışık kasetler, CD'ler, sonra da playlistler hazırladık. Karışık kaset yapma eylemi değişmedi, sadece kasetleri verdiğimiz insanlar değişti. Bunları düşündüğüm bir gün aklıma bir soru takıldı: Ya hayat öyle gelişseydi ki, hep aynı insana aşık kalıp, tekrar tekrar rastlayıp, hep ona karışık kaset verseydik? Bu fikir şu anda romanda bir ayrıntı, ama hikaye bu sorudan doğdu. Tuhaf bir ilişki. Çok dinlemişim ama hem bu kadar dinlediğimin farkında değilmişim hem de dinlemekten utanmışım. Bunları -mişim, -mışım diye anlatıyorum çünkü hepsini yakın sayılabilecek bir süre önce fark ettim... Kitabı yazarken tüm bu şarkılara geri döndüm, 70'lerden bugüne ne bulduysam. Çeşitli barlarda, club'larda yapılan 90'lar gecelerine gittim. Baktım, şarkıların çoğunu biliyorum. Felaket şarkılar var içlerinde, onları da biliyorum. Böylece hafızamla romanın birbirini beslediği bir süreç başladı. Hatırladıklarımı romana koydum, roman unuttuklarımı hatırlattı. Tabii kitaptaki her şey bu dağarcıktan gelmiyor. Hazırlık sürecinde okuduğum kitaplar, özellikle 70'ler ve 80'lere dair yaptığım araştırmalar sayesinde tanıştığım şarkılar ve müzisyenler de var. Pop müzik her zaman bir eğlence ve kendini ifade aracı olmuş, bugün de böyle. Bugünün biri olumsuz diğeri olumlu iki farkı var bence. Birincisi, özellikle geniş kitlelerin dinlediği şarkı ve şarkıcılara baktığımızda ciddi bir gerileme var. 90'ların dalga geçtiğimiz kimi şarkıları başyapıt, kimi şarkıcıları da virtüöz gibi görünüyor şimdi. Olumlu tarafı ise bugün farklı türlerde müzik yapan çok sayıda müzisyen görüyoruz. Tamam, ana sahnede dinlenecek bir şey yok ama öbür tarafta Kardeş Türküler'den Ceylan Ertem'e, Birsen Tezer'den Duman'a, Göksel'den Kırıka'ya sayısız alternatif var. Ben bu açıdan son 5-10 yılı, seçeneklerin daraldığı 80 ve 90'ların aksine, pop müziğin ilk büyük patlamasını yaptığı 70'lere benzetiyorum. Kaset sandığımız kadar eski bir şey değil. Bugün 25-26 yaşlarında olanların bile çocukluklarında kasetin yeri var. Birkaç gün önce bu yaşlarda iki genç arkadaşla uzun uzun kitabı konuştuk, 40'larındaki okurlardan duyduklarıma benzer şeyler söylediler. O günleri yaşayanlar kendi hayatlarına dair bir şeyler bulacaktır muhakkak, ancak sadece onlara hitap eden bir roman olmasını istemedim. Kaldı ki, dediğim gibi, bizim kasetlerimiz varsa gençlerin de CD'leri, playlistleri var. Romanda Ulaş'ın babasına Bu konuda bir kitap yazılmalı dedirtecek kadar teferruatlı bir konu bu, üstüne söz söylemek çok zor. Bir cümleyle, pop müziğin Türkiye'deki politik gelişmeleri bir ayna berraklığında yansıttığını söyleyebiliriz. Bunu Derya Bengi ile Murat Meriç'in küratörlüğünü yaptığı Uzayda Bir Elektrik Hasıl Oldu sergisi 60'lar için enfes bir şekilde anlattı. Keşke o proje devam edip bugünlere kadar gelse. Ulaş'ın müziğe duyduğu tutkunun, saplantıya varan merakın ailesindeki birinden gelmesinin iyi olacağını düşündüm. Baba karakteri böyle çıktı ortaya, sonra dallanıp budaklandı. Öyle ki romanı yazmaya başladığımda baba artık sadece Ulaş'ı değil, hikayeyi de bir yandan kendi yörüngesinde tutup diğer yandan iten bir merkezkaç kuvveti yaratmıştı. Hayatımızda kim ya da kimler kurucu özellik taşıyorsa o. Kurmak derken hem inşa etmeyi kastediyorum hem de saatimizin zembereğinin kurulmasını. Çocukluk ve ergenliğimizdeki bazı insanlar ve olaylar böyle yaratıyorlar bizi. Kurulup masaya bırakılan bir oyuncak gibi yolumuzu çiziyorlar ve huylarımızı, takıntılarımızı, güçlerimizi, zaaflarımızı armağan ediyorlar. Bunlar ayağımızdan tutup bizi aynı şeyleri tekrar tekrar yaşamaya itiyor ve Bu neden başıma gelip duruyor? sorusuna doğru düzgün cevap verip halleşmeden gitmiyorlar. İşin fenası, bizi biz yapan, değerli kılan özelliklerimiz de bunlar. Evet ama otobiyografik mi dersen 1990'da geçen bazı bölümler hariç değil. Ulaş yazdığım romanlara ve senaryolara iliştirmeye çalıştığım bir isim. İlk romanım Anne Tut Elimide boy gösterdi önce. Ondan beri, bana benzeyen ya da tam tersi, hiç benzemeyen ama benim benzemek istediğim karakterlere Ulaş adını verebiliyorum. Sürprizi bozmamak için ayrıntısına girmeyelim ama, Karışık Kasetin son bölümünde, Ezgi Mola ile Umut Kurt'un devreye girdiği film hikayesinde olanlar da Ulaş-Uygar meselesine denk düştü. Bu laf daha önce söylenmişti sanırım: Sezen Aksu, Türkiye'nin soundtracki. Dolayısıyla kitabın, Ulaş'la İrem'in aşkının ve Ulaş'ın hayatının da soundtracki. Mazhar Alanson her şeyin mümkün olduğu çocukluğumuz. Büyümeyen bir yetişkin, deli bir akıllı ve dünyevi bir bilge olma ihtimali ve özgürlüğü. O kadar çok ki seçmek imkansız... Romanın akışında nispeten daha önemli yer tutan 12 şarkı var, onları blog'uma koydum. Böylece Karışık Kasetin soundtracki gibi bir şey oluştu. O şarkıları diğerlerinden ayrı tutabilirim. Aldatıldık demek suçu başkasına atmak olur, aldandık demek lazım. Bir tanesi kişisel ve masum bir aldanış, bir çocukluk hatası: Büyüyünce, istediğimiz her şeyin olacağını sandık. Diğeri toplumsal ve kirli bir aldanış: Türkiye'yi, bu topraklarda yıllar boyu işlenmiş pek çok suçun ve günahın olmadığı bir ülke sandık.


Hikaye kitaplarımın dördünün hikayesi de aynı. Önce mektupkardeşlerime yazıyorum eğlencelik, sonra bakıyorum birikmiş. Eh, müfettişler çok sağlam, sözünü esirgemeyen dostlarım hepsi, Çok sevdim! Mutlu oldum! dediyse doğru demiştir diyen. O zaman ben de diyorum ki tanıdık tanımadık, daha fazla dost mutlu olsun. Mektupkardeşlere yazılan hikayeler kitaba da yazılıyor böylece. Jules Verne'e Çok uçtun! diyorlardı bir zamanlar. Bugün bakıyorsun, meğer az uçmuş, hatta yerden havalanmamış bile neredeyse. Ne oldu? Amma da ütopik yazmış herif! dediğin her şey ütopyayı aşıp gerçek oldu da Jules Verne'in kurduklarını taş devrinde bıraktı değil mi? Hangisi daha şaşırtıcı geliyor şimdi? Onun yazdıkları mı, olup bitenler mi? İşte böyle! Hayat yazının yüz bin misli şaşırtıcı, yüz bin misli fantastik. Yazı arkadan gelen bir taklitçisi onun. Yazdığını beğeniyorlarsa hayatı iyi yazıyorsundur da ondandır. Niye ki? Ayıplayan mı olur? Olursa ne olur? İnsanı kınayan bakışlardan koruyabilecek bir zırh icat edilmedi henüz. Ya da belki vardır, ben bilmiyorumdur. Bana kalırsa kendin çalar kendin oynarsın, bir boya küpünden çıkar bir başkasına girersin, onu kandırırsın, bunu kandırırsın, bazen kendini bile kandırır, aynanın karşısına geçip Ayna ayna... falan dersin, Aa, beni ne de çok beğeniyorlar filan da dersin. Kendin gibi olmanın, olduğun gibi olmanın o kadar eğlenceli sayılmadığını tembihlemişlerdir sana çünkü, sen de inanmışsındır; eğlenir oyalanır gidersin şu hayatta. Oysa tam tersine, bir kerecik kendin ol da gör; öyle bir eğlenceli ki. Hayvanlar edebiyatınızın vazgeçilmez karakterlerinden. Onlarla ilişkinizden bahseder misiniz? Lucky'i hiçbirimiz unutmadık. Onun hikayesini yavrusu üzerinden devam ettirmeyi düşünüyormuşsunuz. Bunda bana tuhaf gelen hiçbir şey yok inanın. Hatta hoş gelen bir şey bile yok. Hayvanat, elimiz kolumuz gibi, sesimiz konuşmamız gibi, havamız suyumuz gibi varlık sebebimiz, parçamız, devamımız bizim. Ya da biz onların parçası, devamı, varlık sebebiyiz. Konuşmasız roman olmaz mı? Olur elbet. O zaman hayvanatsız roman da olur. Ama dünya olmaz onlarsız. Dokunduğu her şeyde, uzandığı her yerde, sızıp girdiği her delikte, ölümde bile varken hayat, hayvanat nasıl olmasın o hayatın içinde? Tam gaz devam eden, yavrusu üzerinden yürüyen bir yeni Lucky romanı var, evet. Maceradan maceraya koşan bir enik. Öbürünün devamı olduğunu söyleyemeyeceğim. Bu başka bir şey, başka bir it. İnsanların kaderine çomak sokup duruyor. Ne edecek, neyi nereye bağlayacak bilmiyorum, meraktan da çatlıyorum ama yakında sonunu görür, rahata ererim. İnsan kendini bildi mi her şeyi bildi demektir! der Şems. Hayattan öğrendiğim budur derim; kendini bilmek. Bildim mi bilmedim mi bilemem ben, bunu karşıdan bakanlar söyleyecek. Oradan bakarken de buradan bakar gibi görebiliyorlarsa, hah, onlar beni benim kendimi bildiğim gibi bildi, ben de kendimi olduğum gibi bildim demektir. Mevki, makam, sıfat manyağı olmuşuz. O oluyoruz, bu oluyoruz, şu oluyoruz duruma göre, her halt oluyoruz da bir kendimiz olamıyoruz. Yazık! Bunun sebebi çok masum. Deccal'ın Hatırı basılmak üzereyken İletişim'in Ankara temsilcisi, dostum Tanıl Bora'dan bir tefekkür edip üçlemeye isim koyma konusunda yardımcı olmasını istemiştim. O düşündü taşındı, Sevinç Kuşu dedi. İşe bak, ben de ondan habersiz Keşke Tanıl 'Sevinç Kuşları' dese! diye heves edip duruyordum. Sevinç Kuşu teklifi gelince eğrisi doğrusuna denk gelmiş oldu, Çoğullaştıralım gitsin! dedim, öylece Sevinç Kuşları oldu ismimiz. İçeriğiyle çok alakalı oldu tabii. Birbirini sevindirmeyen adam bulamazsın o üçlemede. Üzerken bile sevindiriyor herkes. Hoş. Bunun sebebi de çok masum. April ilk kitabı beyaz kapak basınca Madem öyle, bundan sonrakileri hep beyaz basalım. dedim. Başka bir kastım yok. Ama İletişim'deyken kapak çerçevesinin siyah olmasını ben istemiştim. Siyahı severim; reddetmez, içine çeker. Edebiyatıma uygun bulduğum renk siyahtır aslında. Beni rahatlatan odur.