BİR ZAMANLAR CEP TELEFONU: Meğer mucidi dünyanın en güzel kadınıymış! Şaka değil, gerçekten öyle! Cep telefonunun icadının hikayesini, Hedy's Folly adlı kitabı okuyunca yazmaya karar verdim. İlginizi çekeceğini umduğum yazıda dünyanın en güzel kadını lakaplı Hedy Lamarr ve geçen yüzyıl başında ortalığı kasıp kavurmuş dahi besteci George Antheil var. Fotoğrafta ikisini de görüyorsunuz. Ama hikayeye başka mühim şahsiyetler de karışıyor. Mesela Ezra Pound ve Man Ray. Hitler ve Mussolini. İnternetin ilk önemli blog ağının ve hastası olduğum Salon dergisinin kurucularından Richard Rhodes. Salon'la geçmişim epey öncelere, 90'ların ortalarında The Well isminde bir blog ağı kurdukları zamana dayanıyor. The Well okuması zevkli, merak uyandırıcı yazılarla dolu bir yerdi. Julia and Julie filmine konu olan yemek blogu bile orada başlamıştı. Bugünün birçok ünlü gazetecisi ilk kez orada yazı hayatına atılmıştı. Ortada ne Huffington Post vardı ne de öteki popüler ağlar. The Well'deki bloggerlar arasındaki en dikkat çekici isim Richard Rhodes'du. The Making of the Atomic Bomb adlı kitapla Pulitzer kazanmıştı. Rhodes bugün internetin en şahane yayın organı Salon'un sahibi. Sadede geliyorum... The Well yıllarında Rhodes blogunda sessiz sinema döneminin güzeller güzeli oyuncusu Hedy Lamarr'la ilgili enteresan şeyler yazmıştı. Buna göre Lamarr cep telefonunun öncüsü sayılacak bir cihazın mucidiydi ama hakkı teslim edilmemişti. Böylece Rhodes kendini Lamarr'ın unutulmuş buluşunun kitleler tarafından öğrenilmesine ve bir mucit olarak ünlü yıldıza hak ettiği saygınlığı kazandırmaya adadı. Lamarr Rhodes'un çabaları sayesinde ölümünden hemen önce, 1997'de, Electronic Frontier Foundation tarafından verilen Pioneer Ödülü'ne de layık görüldü. Şimdi Rhodes, Lamarr'ın cep telefonunu icat etme sürecini, Hedy's Folly: The Life and Breakthrough Inventions of Hedy Lamarr, the Most Beautiful Woman in the World adıyla kitap haline getirdi. Rhodes, bu kitap için geçen yüzyıl başı Viyana'sının finansal ve sosyal çevrelerini, sessiz sinema dönemi Hollywood'unu, 1920'lerin Paris'ini, deneysel müziğin ilk ortaya çıkış aşamalarını, II. Dünya Savaşı öncesi silah tasarımcılığını, patent yasalarını ve iletişim teknolojilerini araştırdı. Lamarr'ın icatlar dünyasına katkısının ne olduğunu öğrenebilmek için titiz davrandı, onun müthiş zekasını küçümseyenler de dahil, ulaşabildiği herkesle konuştu. Güzel ama kafasız terimini yalanlayacak kadar çok kanıt elde etti. Yahudi asıllı Hedy Lamarr'ın çocukluğu Viyana'da geçti. Olağanüstü zeki bir çocuk olduğunu söylüyorlardı. 16 yaşındayken, eğitimini bırakıp aktris olmaya karar verdi. Daha ilk filmiyle ün kazandı, afişlerde onu dünyanın en güzel kadını diye tanıttılar. 19 yaşında Ekstase adlı filmin başrolünü üstlendi. Bu filmdeki cesareti ve pervasızlığı hayranlık uyandırıcıydı. Bazı sahnelerde çırılçıplak koşuyor, yüzüyordu. Beyazperdedeki ilk orgazm sahnesi de bu filmdeydi. Hedy aynı yıl zengin ve güçlü fabrikatör Friedrich Mandel'le evlendi. Ondan 13 yaş büyük olan sıkıcı ve zorba kocasını hiçbir zaman sevemeyeceğini anladığında artık çok geçti. Mandel hem 'dediğim dedik' bir adamdı, hem de çok kıskançtı. Ekstase filminin bütün kopyalarını yaktırdı. Karısının filmlerde oynamasını da yasakladı. Lakin Lamarr'la baş etmek zordu, kendi deyişle mücevher kakmalı şık bir kutuda gece gündüz kontrol altında yaşamaktan bıkınca kusursuz bir kaçış planı yaparak Amerika'ya gitti. Ama durun; öncesi var... Kocasının her gece eve davet edip sabaha kadar sohbet ettiği ve yeni silahlar üretmek konusunda iş yapmayı hedeflediği arkadaşlarının çoğu fabrikatörler ve endüstri tasarımcılarıydı. Hitler ve Mussolini de evlerine gidip gelirdi. Lamarr'ın evliliği ve kocasıyla ilgili tahammül edemediği şeylerin başında da bu geliyordu aslında. Kocası başlangıçta el bombaları üretiyordu, derken silah üretmeye başladı. Özellikle de uzaktan kumanda sistemleriyle ilgili çalışmalar yapıyordu. İşin tuhaf yanı, konukların hiçbiri Lamarr'ın akşam sohbetlerini çok dikkatle dinlediğinin farkında değildi. Bu sohbetlerde elde ettiği bir yığın bilgiyle Amerika'ya giden genç kadın, çok geçmeden Hollywood'un yolunu tuttu, yapımcılarla görüştü ve sonunda ünlü yapımcı yönetmen Louis B. Meyer'in dikkatini çekmeyi başardı. Artık beyazperdenin yeni ilahesiydi. Dünyanın öteki ucundan devam ediyoruz. Daha doğrusu biraz başa dönüyoruz... Prusyalı besteci George Antheil, müzik eğitiminin ardından Paris'e gitti ve 1920'lerin başında konser piyanisti olarak çok büyük ün kazandı. Ezra Pound ve Man Ray gibi büyük ustalarla arkadaş olmuştu. Dünyanın en önemli avangarde bestecisi sayılıyor, Makinist lakabıyla anıliyordu. Eserlerinin adları da bu lakaba uygundu: Airplane Sonata, Sonata Sauvage, Jazz Sonata ve Death of Machines. 16 piyano için bestelediği ve uçak pervanesi, polis sireni gibi cihazların seslerinden yararlandığı Ballet Mecanique ise daha ilk çalınışında sansayon yarattı. Antheil bir süre sonra Amerika'ya giderek Hollywood için film müzikleri bestelemeye başladı. Bir yandan da çatlak dahi imajına uygun bir biçimde, Esquire dergisine aşk ve endokrinoloji üzerine tuhaf makaleler yazıyordu. Every Man is His Own Detective: A Study of Glandular Endocrinology adlı bir kitabı bile vardı. Hedy Lamarr ile George Antheil Hollywood'da bir partide tanıştı. Lamarr besteciye garip sorular sordu: Memelerim güzel mi sizce ve onları daha iri gösterecek bilimsel bir yol biliyor musunuz? Eh, sonuçta Antheil bu işin ehli sayılırdı, Esquire dergisindeki köşesinde, endokrinoloji bilgisini kullanarak insanın karısının sadakatsizliğini nasıl anlayacağını, hangi kadınların sadık hangilerinin sadakatsiz olduğunu, endokrinoloji ilminin bir kadını nasıl daha güzel gösterebildiğini filan yazıyordu. Lamarr sinemayı bırakıp sadece icatlarıyla yaşamaya karar verdiğinden bahsetti. Derken savaş sırasında torpillerin radyo frekanslarıyla uzaktan kontrol edilip edilemeyeceği konusu açıldı. Aslında bu fikir yeni sayılmazdı ama Lamarr kendi bulduğu ve frekans sıçraması adını verdiği yepyeni bir metodu denemek istiyordu. İki parlak zihin bir araya gelmiş ve partiyi tamamen unutmuştu. Gizli İletişim Sistemi'ni kurmak için çalışmalara başladılar. Birkaç ay çalıştıktan sonra da buluşlarını Ulusal Mucitler Konseyi'ne gönderdiler. İşler sandıkları kadar kolay olmadı, fikri gerçeğe dönüştürmekte epeyce zorlandılar, çünkü buluşun uygulanabilirliğinden şüphe duyanlar vardı. Lamarr ve Antheil, çalmadık kapı bırakmayarak bebeklerine maddi destek bulmaya çalıştılar. 1940'ın aralık ayında ABD Donanması, onların icadı olan frekans kaydırma cihazını üretmeyi kabul etti. Böylece Hedy Lamarr 1942 yılında bir gecede yedi milyon dolarlık bir anlaşmaya imza attı. Ancak bu buluştan bir gizli iletişim sistemi olarak yararlanan Amerikan Ordusu daha sonra üretimi kesti. Bir piyanist ve bir oyuncuyu ciddiye almıyor, yeterince güvenmiyorlardı. Bir süre sonra Lamarr ve Antheil de işin peşini bıraktı. Gene de buluşları başka bilim adamları tarafından önemseniyor, araştırılıyordu. Zaten birkaç yıl sonra patent tarihi doldu, icadın kullanım hakları serbest kaldı. 1962'de Küba krizi dolayısıyla buluş yeniden gündeme geldiğinde artık yolunu kaybetmiş gemilerin kıyıyla iletişim kurabilmesi için kullanılıyordu. Bugün bu teknoloji ABD ordusunun uydu savunma sisteminde, ayrıca cep telefonu ve telsizlerin üretiminde kullanılıyor. yakında filmi çekilir herhalde. çok ilgi çekici. belgeselini izlediğimde çok şaırmıştım gerçekten olağanüstü bir kadın. güzel kadınların da zeki olabileceğinin en güzel örneğidir hedy lamarr..


CEREN ÜNLÜ: Hadi gel manzaraya bak! Ceren Ünlü'yle, Picus yıllarında tanışmıştım. Tam olarak nasıl oldu diye sorsanız, bilmiyorum, ayrıntıları unutmuşum. Benim için hep varmış gibiydi çünkü. Picus'a yazıyor, zaman zaman da röportajlar yapıyordu. Esas güzel olansa Ceren'in hikayeler üzerine sohbet edebileceğim harika bir arkadaş olmasıydı. Ama sonra farklı işler yaptı. Bitkilere, otlara, baharatlara merak sardı mesela... Ardından ondan da yorulup uzaklara, Bodrum'a yerleşti. Derken Sabit Fikir'in Şahane Bir kitap köşesinin yazarı ve Cadı romanının yazarı Oylum Yılmaz'la birlikte Gümüşlük Akademisi'nin Bahçe Yazı'sını yazma işine giriştiler. Orada yaptıkları güzel işleri Egoist Okur'da da bazen okuyorsunuz. Pastel boyalarımı yemeyi düşünürdüm bazen. En canlı renkte olup da resim defterinin üzerinde en kolay kayanları. Temel Reis'in ıspanak kutularından çizerdim, çubuk çubuk yayılan ışınlarıyla dağların arasından batan güneş ve sıralanmış yeşil toplar gibi ağaçlar yapardım, herkes yapar. Biri gelsin arı mayayı çizsin isterdim, beceremediğimden. Hiç sıkılmadan manzarayı izledim yol boyunca. Bir ara başımı arabanın penceresinden uzatıp havayı kokladım, gözlerim kapandı. Bir tren düdüğü duyduğuma eminim. Tren seferlerinin kaldırıldığını söylemişlerdi oysa. Gözlerimi açtığımda dizili boncuklar gibi, uzun yıllar önce resmini yaptıklarıma benzeyen tepeler arasından geçiyorduk. Çevresindeki apartmanlar yüzünden nice zamandır gölgede kalmış olan bir arka bahçemiz vardı, ortasında da yaşlı bir portakal ağacı, güneşli yıllardan armağan... Resimlerimi işte bu bahçeye bakan upuzun, dar balkonda serili kilimin üzerinde yapardım. Her seferinde bir başyapıt yaratacak olmanın ciddiyetiyle... Ne var ki pek uzun sürmezdi bu macera. Kiminde kulağıma çalınan oyun cıvıltılarının kaynağını aramaya başlar, kiminde sıkılır dağıtırdım boyaları, kimindeyse yer yer yosun tutmuş balkon duvarına kayardı gözlerim; bir süre aralıksız baksam duvar çatlaklarının arasında her an değişen, tarifi zor bir resim ortaya çıkardı. Ama ben sabredemezdim, bir şey içimi yiyip yiyip bitirirdi. Yok kızım hiçbir şeyin derdi annem önce, gayet iyi görünüyorsun, karnım neden ağrıyor o zaman? derdim, nane, limon yapayım, üşütmüşsündür, ya üşütmediysem... Kaşlarını çatıp sesini yükseltirdi. kafandan uyduruyorsun bunları, yeter artık! Peşini bırakmazdım, kafamdan uydurduğuma ikna olmalıydım, çok sinirlenirse bir şeyim yok demekti. Ağır bir hastayı üzmek istemezdi herhalde, öyle vicdansız biri değildi. Apandisitim patlamış olabilir, aldırmak için geç kalmış olabiliriz! Çok sinirlenirdi sonunda, bu anı beklemek de iyi bir fikir değildi gerçi. Ama, içime kuşku tohumları düşmesin! Annem bu halim karşısında şefkat göstermekten ne zaman vazgeçti acaba? Aradığım ilgiyi annaennem ve kapı komşularında buldum. Hastalıklardan bahsedişlerindeki rahatlık yüreğime su serpti, bir çeşit kader ortaklığı... Beş yaşında bir çocuğun pimpirikli düşünceleri hayatı kabullenişlerine dahildi. Dışarıda değildim, romatizmaları kadar olağandım, normaldim. Elime tutuşturdukları salçalı ekmekler çok lezzetliydi. Unutmanın güzelliğini keşfetmek unutulmaz bir şey bence. Bir anda oluyordu aslında, bir anda boynuma, ellerime bir sıcaklık yayılıyordu. Unutmak acıkmak demekti, ben acıkmazdım. Kendi balkonumuzda değil de, onların ya da bunların balkonunda olduğumda unuturdum, başka evler, başka oyuncaklar olduğunda, kaldırımın üzerinde küçük bir kaplumbağa bulduğumda... Kaplumbağamı arka bahçedeki serin gölgeler arasında kaybedip, saatlerce aradıktan sonraydı, karnımda bu defa hiç kuşku götürmeyecek denli değişik bir burulma oldu. Emindim bundan. Üşütmüştüm ve yanılmıştım, üşütmek düşündüğüm kadar basit bir şey değildi. Kolumdan tutularak bizimkine hiç benzemeyen, kalabalık bir aile olan amcamların evine sürüklendim. Aydınlığa bakan küçücük penceresi bir telle örtülü, daima karanlık olan kilerleri, büyük kavanozlarda bakliyatlar, salçalar, tarhanalar, un çuvalları ve hepsinden de büyük bir gizemle doluydu. Karanlığa dalma isteğiyle içimi gıcıklayan türden... Yengem kilerden gülümseyerek, tombul parmaklarının arasında tuttuğu bir takım kuru otlarla çıktı. Otları hemen kaynattı, bir bardak çayı tutuşturdu elime. Yavşanmış adı. Kokusundan önce adı çarpıyordu yüzünüze. Yapış yapış, üstünüze bulaşan, kurtulunması zor bir adı vardı. Kokusu hiç bilmediğim acılara sürükleyebilirdi beni. İçmemek için çok direndim, sonrası bulanık... Baskılara direnemeyip kusma numaralarıyla, burnumu tıkayarak içmiş olmalıyım. Kısa bir süre sonra karnımın ağrısı geçmişti ve önemli bir bilgi edinmiştim. Evet, bazı durumlarda acı şeylere katlanmak gerekebilir. Yaz aylarını geçirdiğimiz anneannemin evinin bahçesi bizimkinin aksine güneşli, meyveli, çiçekliydi. Bahçeye açılan ve sıcaktan adeta eriyen balkonlara kovalar dolusu buz gibi suların dökülüp durduğu o günlerde, teyzelerle dostluğum sürmekteydi. O yaz kalp hastalıklarında bir artış görülmüştü. Yaz sıcakları kalbi yorarmış, öyle söylüyorlardı. Tırmandığım kayısı ağacından inip de yanlarına gittiğimde bilirdim o tekinsiz sohbetlerinden kaçamayacağımı. Falancanın kalbinin kapakçığı çalışmaz olmuş, falancanın kalp damarını bir pıhtı tıkamış, inşallah açılacakmış. İçlerinden biri çok üzgün görünürse, tamamen destek amaçlı anlıyorum derdim, kötü bir şey yoktur, bana da oluyor bazen. Anneannemin en yakın arkadaşı Bedriye Teyze, suskunluk anlarında derin bir nefes alır hayat... derdi kafasını iki yana sallayıp, omuzlarına sarkan beyaz tülbeltin uçlarını çekiştirirdi sonra. Kayısı ağacına tekrar tırmansam ya da ağaçtan inip çamurdan tabaklar, çanaklar yapsam ne yazar? Kulaklarım her şeyi duydu. Doğuştan kalbi delik olan çocuklar vardı işte, anlatıp durdular, yazıktı çok onlara. O yaz göğsümün tam ortasına bir ağrı yuva yaptı. Biri kalbime küçük bir çivi batırıyordu. Kalp krizi için henüz erkendi, farkındaydım ama kalbimde minicik bir delik olup olmadığını kim bilebilirdi? Hiç kimse... Sabahları çok erken uyanır, güneş, balkonu saran asma yaprakları üzerinde parlayana, anneannem kuş adımlarıyla pıtır pıtır mutfakta dolaşmaya başlayana dek dinlerdim kalbimi. Arayıp bulurdum sızlayan yeri. Kimseler uyanmadan önce, yerde dizlerimizin üzerinde sessizce çamaşır katlarken anneannemle dertleşirdim gizlice. Çamaşırları öyle yavaş katlardı, saatler, günler öyle uzundu, sanki yıllarca sürdü ağrım. Durumum ciddiydi ama zamanla bundan yakınmayı saçma bulmaya başladım. İnanılmamak daha zordu. Sesim bir başkasının sesine dönüşüyordu anlatmaya çalıştığımda. Nasılsa bir gün pat diye düşecektim yere. Kalbimdeki delik büyümüş olacaktı, bir anda bayılacaktım. O zaman evdekilerin durumu fenaydı işte. Bana inanmadıkları için hayatları boyunca pişman olacaklardı. Vicdan azabı hüngür hüngür ağlatacaktı onları... Kalp krizi geçirmedim, bayılmadım, kimse bana inanmadığı için pişman olmadı. Kalp ağrım değil, zayıflığımla iştahsızlığım konuşuldu, hatta bayağı kaygı uyandırdı ki bana kalırsa önemsiz bir ayrıntıydı.


Irmak Zileli'nin kutsal annelik kurumuyla hesaplaştığı ikinci romanı Gözlerini Kaçırma çıktığından beri elimin altında, ilk okunacaklar rafında ama itiraf edeyim henüz okumadım. Daha doğrusu okumaya yeltenmedim. Yukarıdaki alıntıdan da anlayabileceğiniz gibi acı ilaç etkili kitaplardandı ve annelikle başımın hiçbir zaman pek hoş olmadığını da düşünürsek, halihazırdaki ruh halim bunu kolay kaldıramayabilirdi. Galiba o yüzden okumayı erteledim. Aşağıda Ayfer Genç'in romanla ilgili bir yazısını okuyacaksınız. Irmak Zileli'nin Gözlerini Kaçırma romanının kahramanı Didem, romanın adına yakışır biçimde korkusuzca ve hatta belki de aşırıya -ya da acımasızlığa- kaçan dürüstlükle yüzleşiyor kadına yakıştırılan toplumsal rollerle. Bazense aynı toplumsal rollerin tuzağına düşüyor tam da onlardan kaçarken.


Lawrence Venuti'nin editörlüğünde hazırlanan ve çeviri tarihi araştırmalarında önemli bir kaynak kabul edilen The Translation Studies Reader'dan daha önceki iki yazıda söz etmiştim. Şimdi üçüncü bir yazıyla bu bir nevi mini çeviri dizisini tamamlıyorum. Şahsi fikrimi baştan söyleyeyim: Güzel olanın sadık da olmaması için hiçbir sebep yok bence, ihtimaller arasındaki en doğru ve güzel ihtimal pekala aranıp bulunabilir. Öte yandan, dünya edebiyatının çok önemli eserlerinden biri, doğru ama çeviri kokan bir şekilde aktarılmışsa, bundan sonra çeviri kokmayan, özgür bir çeviriyle aktarılmasında da artık bir sakınca yok demektir. Sadakat kelimesiyle, çevirmenin kaynak metnin anlam ve biçim katmanlarını erek dil okuruna birebir aktarma çabasını kastediyorum. Birçok çeviribilimciye göre, iki farklı dil, iki farklı kültür hatta iki farklı evren söz konusu olduğu için ve kaynak dilin olanakları erek dilin olanaklarıyla çoğu zaman uyuşmadığından, eksiksiz sadakat, gerçekleşmesi mümkün olmayan bir hedeftir. Basit bir örnek vereceğim: İngilizce It's raining cats and dogs cümlesinin sadık -yani doğru- çevirisi ne olabilir? Sözlüğe bakıp Gökten kedi köpek yağıyor dediğimizde mi doğru çeviri yapmış oluruz, yoksa kaynak cümleyi erek dilde, o gün sular seller gibi yağmur yağdığını imleyen başka bir cümleyle karşıladığımızda mı? Bu soruya cevap verecek hiç kimse, özel bir kullanım söz konusu değilse, Gökten kedi köpek yağıyor cümlesinin doğru çeviri olduğunu iddia etmeyecektir. Öte yandan, Nabokov'un vurguladığı gibi, özel kullanımların erek metni etkilediği durumlar da çevirmenin ilgi alanında olmak zorundadır. Başka bir deyişle bu cümleyi tek başına çevirmekle bir bağlam çerçevesinde çevirmek bambaşka şeyler olabilir. Kaynak metnin kutsallığını, bozulamazlığını imleyen aslına uygunluk ya da orijinaliyle tıpatıp aynılık fikri, Batı çeviri tarihinin büyük bir bölümünü oluşturan kutsal metin çevirilerinden miras kalmıştır. Geçmişte İncil gibi kitapların çevirisinde kaynak metnin erek dile mümkün olduğunca tam aktarılması gerektiği düşünüldüğünden, en küçük bir yoruma bile yer verilmediğini ve buna kalkışan kimi çevirmenlerin cezalandırıldığını hatta öldürüldüğünü çeviri tarihi okumalarımızdan biliyoruz. Nabokov'a dönelim... Onun Puşkin'in Onegin'ini kelimesi kelimesine çevirme girişimi, hiç kuşkusuz bu tür bir kutsallık anlayışından kaynaklanmıyor. Burada biz daha ziyade, bir Rus edebiyatçının hayranlık duyduğu başka bir Rus edebiyatçının başyapıtını İngilizceye okurun hiçbir ayrıntıyı kaçırmamasını sağlayarak, noksansız çevirme iddiasını görüyoruz. Nabokov, kelimesi kelimesine çeviri dışında bir yöntem teklif ediyor: Puşkin'in Fransız şiirinin etkisi altında Rusça yazdığı manzum romanını çevirecek kişinin, sadece Rusçayı ve erek dili iyi bilmesinin yetmeyeceğini, Rus ve Fransız şiir geleneklerini de derinlemesine okumuş olması gerektiğini, ayrıca şairin etkilendiği Fransız kaynaklardan etkilenmiş erek dil şairlerini tanımak zorunda olduğunu anlıyoruz. Dolayısıyla Puşkin'i İngilizceye çevirecek kişi Rus, Fransız ve İngiliz şiir geleneklerini bilmeli, ayrıca bu üç şiir geleneğinin birbiriyle etkileştiği noktaları çözümlemiş olmalı. Borges'e gelince... Borges tam da Nabokov'un tiksindiğini söylediği şeyin; hikaye anlatımının ve dilsel sürükleyiciliğin peşinde. Bu yüzden başkalarının sadakatsiz bulduğu Binbir Gece Masalları çevirilerini zevkle okurken sadık ama kuru çevirilerden uzak duruyor. Böylece sonuç bölümünün başında sorduğum ikinci soruya bir cevap da vermiş oluyor: Anlıyoruz ki, Borges'e göre çeviride eksiksiz sadakat, mutlaka istenir bir şey değildir. Yine de bana sorarsanız, ille Borges'ten ya da Nabokov'dan yana olmak zorunda değiliz. Üniversitede hocam olan Akşit Göktürk, Mina Urgan'ın bir keresinde İyi çeviri, çeviri kokmalıdır, dediğini anlatmıştı. Şair Can Yücel'se, erek dildeki söyleyiş geleneğine odaklanarak, yani yerlileştirmeyi de aşan bir adaptasyon tekniğiyle yapmıştı çevirilerini. Yabancılaştırıcı Çeviri, Yerlileştirici Çeviri başlıklı makalesinde Çevirmen Armağan Ekici ise, şair Yahya Kemal örneğini vermişti. Buna göre Yahya Kemal, Ömer Hayyam'ın Rubailer'ini, 'Hayyam bunu Türkçe söyleseydi nasıl söylerdi' diye düşünerek ve kendi zihninden çıkıp onun zihnine girmeye çalışarak çevirmiş, yani bir bakıma kendini günümüz Türkçesiyle konuşan bir Ömer Hayyam haline getirmişti. Bunların hepsi, zamana, amaca, ortama, himayeye, geleneğe göre uygulanabilir stratejiler. + Vladimir Nabokov, Lolita'nın ya da Solgun Ateş'in yazarı olan Nabokov olmasaydı, 1500 sayfalık Onegin çevirisini o şekliyle yayınlatamayabilirdi. + Yahut bir Harlequin, yani Beyaz Dizi romanını çevirecek kişiden, Nabokov'un açıklamalı kelimesi kelimesine çeviri yöntemini uygulaması katiyen beklenmezdi. + Seri cinayetler işleyen bir katilin ilhamını, Binbir Gece Masalları'ndan aldığını öğrenen polis ekibi ipucu ararken, metnin Borges'in sevdiği türden serbest bir çevirisini okumak yerine kuru ama sadık bir çevirisini okumayı tercih ederdi. Natalija Vid'in The Challenge of Translating Children's Literature: Alice's Adventures in Wonderland Translated by Vladimir Nabokov başlıklı incelemesine göre, Nabokov Lewis Carroll'un Alice's Adventures in Wonderland adlı eserini çevirirken Onegin'de uyguladığından bambaşka bir strateji uygulamış ve metni Rusça'ya yerlileştirerek aktarmıştı. Alice'in adını Anya yapmıştı mesela ve üçüncü bölümde Fare karakterinin verdiği -aşırı sıkıcı- tarih alıntılarının yerine bir Rus tarih kitabından seçtiği -yine aşırı sıkıcı ve gerçek- paragrafları yerleştirmişti. Lewis Carroll'un bu birkaç paragrafı tam da sıkıcı olsunlar diye romana eklediğini düşünürsek, Nabokov'un çeviri stratejisine katılabiliriz. Tabii onun neden Onegin'de başka bir strateji uyguladığını anlamak koşuluyla. Çevirmenin kaynak metnin anlam ve biçim katmanlarını erek dil okuruna birebir aktarması, her zaman mümkün olmayabilir. Hiçbir edebiyat metninin de tek bir kusursuz çevirisi yoktur ama stratejisi ne olursa olsun kaynak metne saygıyla yaklaşan -ya da yaklaşmayan- çevirmenler vardır. Armağan Ekici'nin Yabancılaştırıcı Çeviri, Yerlileştirici Çeviri başlıklı bir makalesi var. Oradan öğrendiğime göre Yahya Kemal, Ömer Hayyam'ın Rubai'lerini çevirme işini, 'Hayyam bunu Türkçe söyleseydi nasıl söylerdi' diye düşünerek ve kendi zihninden çıkıp onun zihninin içine girmeye çalışarak yapmış. Nazım Hikmet'se, İyi çeviri, çeviri kokmalıdır ekolündenmiş besbelli. Bunu, Kemal Tahir'e yazdığı bir mektuptan anlıyoruz.


Şu sıralar yayıncılık dünyasındaki en popüler karakterler cadılar. Üstelik masallardan bildiğimiz cadıların aksine 21. yüzyıl cadıları güzel, masum, iyi kalpli ve neşeli... Anlaşılan 17. yüzyılda Salem'de kurulan ve binlerce genç kadının yakılmasıyla sonuçlanan cadı mahkemelerinin intikamı nihayet alındı ve görünen o ki cadılar beraat etti. Yeni bir şey değil, zaten biliyorsunuz, Harry Potter dizisi, çocuklar için sihirli bir dünyanın kapılarını açmıştı. O kapıdan kaçamak bir şekilde yetişkinler de girebiliyordu ama resmen kabul edilmeleri, yani kendileri için yazılmış kitapları okuyabilmeleri için 21. yüzyılı beklemeleri gerekti. Son 10 yıldır yayın dünyasındaki en popüler kahramanlar vampirler, kurt adamlar, zombiler ve periler... Çok satan kitap listelerinin başında hep onların hikayeleri var. Lakin son birkaç yıldır en sevilenler hangisi derseniz cevap daha da şaşırtıcı: Cadılar. Tarihçi Deborah Harkness'ın akademik çalışmalarına bir parça ara verip eğlenmek için yazdığı A Discovery of Witches adlı romanın iki yıl önce kazandığı sansasyonel başarının ardından şimdi neredeyse herkes cadıların aşklarını ve maceralarını yazıyor. Üstelik 21. yüzyılın cadıları, masallardan tanıdığımız karga burunlu, çirkin ve kötü kalpli mahluklara hiç benzemiyor. Hepsi güzel, masum, iyi kalpli ve gün ışığı kadar neşeli... Yani S17. yüzyılda alem'de kurulan ve binlerce genç kadının yakılmasıyla sonuçlanan cadı mahkemelerinin intikamı nihayet alındı ve cadılar beraat etti. Yayın dünyasındaki cadı fenomeninin yaratıcısı Deborah Harkness nevi şahsına münhasır bir yazar. Doğa üstü unsurları olan aşk romanlarıyla listelerin zirvesine yerleşse de aslında saygın bir akademisyen olarak tanınıyor. Uzmanlık alanı 16. yüzyıl İngiltere'sinde simya, büyü ve diğer gizli bilimler. Romancılığının yanı sıra birçok araştırma kitabı da var. Mesela kariyerinin başlarında, bilinen en ünlü kara büyücülerden Dr. John Dee'nin biyografisini yazmıştı. (John Dee's Conversations with Angels: Cabala, Alchemy, and the End of Nature, Cambridge University Press, 1999) Tabii Harkness'ın en büyük başarısı, 1994'te John Dee'nin kayıp el yazmalarından birinin iki nadir kopyasını British Library ve Bodleian Library'nin tozlu köşelerinde bulup gün ışığına çıkarmasıydı. Anlaşılan yazarın 16. yüzyılda yaşayan ve kraliçe I. Elizabeth'in doktoru ve aşığı olarak da bilinen John Dee'yle yakın ilişkisi halen sürüyor. Zira A Discovery of Witches'ın devam romanı Shadow of Night'taki esas karakterlerden biri Dr. Dee. Bu iki romanın olağanüstü popülerliğinin ardında yatan sebeplerden biri Harkness'ın insanların, cadıların, vampirlerin ve deamon'ların bir arada yaşadığı modern ve ikna edici bir dünya yaratabilmiş olması. Birbirlerinin alanlarına bulaşmadıkları sürece bu dört topluluk yeryüzünde mutlu mesut bir hayat sürdürebiliyorlar. Daha önemlisiyse yazarın ele aldığı konuya son derece hakim olması. Simya ve büyü üzerine yaptığı çalışmalar sayesinde gizemli bilimlerle ilgili neredeyse bilmediği şey yok. Tarihçi olmanın avantajlarından da sonuna dek yararlanıyor. Mesala cadı olarak doğmasına rağmen büyü yapmamaya kararlı kahramanı güzel Diana'nın aşık olduğu Matthew bir vampir ve tam 1500 yaşında. Matthew'un yaşıyla Harkness'ın tarih bilgisi bir araya gelince, biz de kendimizi içinde bol miktarda hakikatin yer aldığı iki fantastik romanla baş başa buluyoruz. İlk roman günümüzde geçiyor. İkinci romandaysa Diana ve Matthew zamanda yolculuk yaparak 16. yüzyıl İngiltere'sine gidiyorlar. İşte o kısım hakikaten çok eğlenceli. Çünkü sayfalar arasında Shakespeare başta olmak üzere dönemin bütün ünlü simaları birer roman karakteri olarak boy gösteriyor. Yunan mitolojisinde ve okültizmde çok önemli bir yeri olan daemon'lar Harkness'ın evrenine insan anne ve babalardan doğan, olağanüstü yetenekli ama tekinsiz, tehlikeli ve huzursuz ruhlar olarak girmiş. Bu evrende Christopher Marlowe, Oscar Wilde, Jim Morrison ve Jimi Hendrix, gibi büyük sanatçılar aslında birer daemon. Düşününce, hiç de olmayacak şey gibi gelmiyor insana doğrusu. 17. yüzyılda kurulan cadı mahkemelerinin geçtiği Salem'de yani Massachusetts'te doğdu. Tarihçi olarak çok uzun yıllar İngiltere'de görev yaptı. British Library'den sonra Henry E. Huntington Library, Folger Shakespeare Library, Bodleian Library ve All Souls College Library'de çalıştı. Özel ilgi alanı Avrupa ve İngiltere'de büyünün tarihi. Bugün Güney California Üniversitesi'nde Avrupa tarihi dersleri veriyor. Bir şarap tutkunu ve eksperi de olan Deborah Harkness'ın Good Wine Under $20 adında bir blogu var. A Discovery of Witches ve Shadow of Night'ın devamını yazdıktan yani All Souls Üçlemesi'ni tamamladıktan sonra bir daha cadılarla ilgili roman yazmayı düşünmüyor.


Kötülük Çiçekleri, Yapma Cennetler gibi kitapların yaratıcısı büyük Fransız şair Charles Baudelaire'in mektubunu, Yıldız Teknik Üniversitesi'nde Fransızca Mütercim Tercümanlık bölümü lisans programı öğrencisi Alican Yüksel gönderdi. Şairlerin, yazarların, aktörlerin mektuplarının yer aldığı Des lettres'den çevirmiş. Bir küçük bilgi: Baudelaire'in annesi Caroline'le fırtınalı, yıkıcı bir ilişkisi olmuş hep, sevgiyle nefretin birbirine karıştığı... Derler ki beyaz tenli kadınlarla birlikte olamıyor, sevgililerini hep siyah kadınlardan seçiyormuş. Beyaz tenli bir kadınla yatmak ona annesini hatırlattığı ve bir nevi ensest gibi geldiği için... Hayatı annesinden borç istemekle ve çoğu zaman reddedilmekle geçmiş. Annesi gün gelmiş, parasını doğru kullanamadığı gerekçesiyle oğlunu mahkemeye bile vermiş. Aşağıdaki mektubun satır aralarında hepsi var. Şairin hissettiği sevginin ve nefretin kaleminden aynı anda dökülüşünü kendi sözcükleriyle okuyun. Alican Yüksel'e bir kez daha teşekkürler. Gerçekten annelik duygularına sahipsen ve eğer hala bezgin hissetmiyorsan kendini, Paris'e beni görmeye hatta beni bulmaya gel. Ben, bin tane korkunç nedenden ötürü Honfleur'e gelemedim. Oysa biraz cesaretle biraz da sevgiyle istediğim şeyleri orada aramak ve bulmak istiyordum. Mart ayının sonunda sana yazmıştım: Bir daha asla görüşemeyeceğiz! diye. Çünkü korkunç gerçeklerle karşılaştığımız şu bunalımlardan birini yaşamaktaydım. Oysa senin yanında birkaç gün geçirmek için nelerimi vermezdim. Sen, hayatımı 8 günlüğüne, 3 günlüğüne, birkaç saatliğine durduran dünyadaki tek varlıksın. Elveda, ben tükenmiş bir vaziyetteyim. Sağlığımdan bahsedecek olursak, yaklaşık 3 gündür ne yemek yedim ne de uyudum. Boğazım düğüm düğüm. -Ve çalışmak zorundayım. Hayır, sana elveda demeyeceğim zira seni tekrar göreceğimi umuyorum. Ah! Mektubumu çok dikkatlice oku ve iyice anlamaya çalış. Biliyorum ki bu mektup senin içine işleyecek ama kuşkusuz bu mektupta çok nadir olarak duyduğun tatlılığın, sevecenliğin ve hatta umudun bir vurgusunu bulacaksın.


Not: Bir okurdan gelen uyarıyla yazıya küçük bir ekleme yapıyorum. Borghild ilk modern şişme kadın. yoksa buna benzer ilkel bir icat 17. yüzyılda İspanyol gemiciler tarafından dama de viaje adıyla kullanılıyormuş. Dövüş Kulübü'nün yazarı Chuck Palahniuk'un Ölüm Pornosu adıyla çıkan son romanı Snuff!'ın ana karakteri, porno kraliçesi Cassie Wright. Cassie görkemli kariyerini kameralar önünde arka arkaya 600 erkekle seks yaparak taçlandırmak ve bir dünya rekoru kırmak istiyor. Ana karakter o, ama Palahniuk'u, dolayısıyla bizi ilgilendiren, karşısındaki 600 erkek... Hangisi ne zaman içeri çağırılacak bilmiyorlar. Sadece yeşil odada sıralarını bekliyorlar. İsimleri yok, tıpkı Nazi döneminde toplama kamplarına alınan kurbanlar gibi. Oraya geliş sebepleri belli, kaderlerinde ne olduğuysa kendileri dışında kimse için fark etmiyor. 1'den 600'e kadar numaralandırılmış olan bu 600 erkek ölüme, yani hiçliğe giden yolda hikayelerini anlatıp duruyorlar. Şimdi gelelim romanın ilham kaynaklarına. Casie Wright aslında porno oyuncusu Annabel Chong. Kendisi, 1995 yılında 10 saatlik bir zaman diliminde 70 erkekle 251 kez seks yaparak dünya rekoru kırmıştı. Zaten Palahniuk Linda Lovelace ve başka birçok porno yıldızıyla birlikte Chong'dan da söz ediyor. Filmdeki porno film isimlerinin de hepsi gerçek. Bildiğimiz film adlarının edepsiz versiyonları.... Fakat kitapta bunlardan daha tuhaf ve gerçek olan bir şey var. Meğer Adolf Hitler yalnızca 6 milyon Yahudi'yi katleden ve dünyayı cehenneme çeviren Nazi İmparatorluğu'nun kurucusu değil, şişme kadın denen şu sevimsiz seks nesnesinin de mucidiymiş. Haydi mucidi değil de akıl edeni diyeyim... Ölüm Pornosu'nun bir yerinde bu bilgiye rastlayınca Palahniuk yazarlık özgürlüğünü kullanarak atıyor mu diye bile düşündüm önce ama araştırınca öğrendim, doğruymuş. İlk şişme kadın Borghild, Nazilerin güzellik ideallerini aynen yansıtıyormuş, sarı saçlı, beyaz tenli, mavi gözlüymüş. Bilim adamlarından bazıları kahverengi saçlı olanlarını da üretmek istemiş, ama SS Hijyen Enstitüsü bütün şişme kadınların her bakımdan Kuzeyli özellikleri taşımasına karar vermiş. Dönemin ünlü Alman kadın atletlerinden birkaçı üretim sürecinde teknisyenlere modellik yapmış. Yüzününse aktris Kathe von Nagy'e benzemesi uygun bulunmuş. Ama Nagy buna karşı çıkarak Dr. Mrurgowsky'nin teklifini nazikçe geri çevirmiş. Borghild'i ilk test eden bizzat Himmler olmuş. Sanıyorum o kadar memnun kalmış ki, 50 adet daha üretilmesini emretmiş. Anlayacağınız dünyanın en kanlı ölüm fabrikalarını yaratan Adolf Hitler, nekrofiliye en yakın seks biçimini de akıl eden kişiymiş. Üzerine biraz daha düşününce şaşkınlığımı saçma buldum. Seksin bazı halleriyle ölüm ezelden beri aynı yerde buluşmadı mı? Hem ayrıca pornografinin dünyasıyla faşizmin birbirine uzak olmadığının bir ispatı olabilir bu bağlantı. Nazi lideri Adolf Hitler'in yakın bir zamanda yeni fotoğrafları yayınlandı. 1925 tarihinde çekilmişler. Faşist lider bu fotoğraflarda kendi konuşmalarından birini dinleyerek bir sonraki konuşmasında yararlanacağı jestleri, mimikleri seçiyor... Bakınca maskaralık gibi geliyor insana -allah benzetmesin, Jim Carrey'nin Dumb and Dumber dönemi gibi bir hal bile var- ama bu çok prova edilmiş konuşmaların etki gücünü, yarattığı sonuçları ve kaç kişinin hayatına mal olduğunu düşününce, insanın içi sızlıyor. yeni ve daha heyecan verici bir charles bukowski. chuck bana nedense bukowskinin çağdaş halini anımsatıyor.. Tuhaf di mi? Gözlerini kırpmadan milyonların öldürülmesini emrediyorlar, öte yandan şişme bebek üzerine neredeyse bir teknisyenler ordusunu seferber ediyor, saçından kirpiğine özenle tasarlıyorlar. Bu arada yazıda ha bire şişme bebek demişim, o antipatik oyuncaklara kadın demek içimden gelmemiş herhalde, şişme kadın olarak düzelttim. Ölüm Pornosu'nu yeni okudum ve benzer hisler içindeydim ki yazına rastladım. Çok güzel bir yazı olmuş eline sağlık. Toros Öztürk'e de teşekkürler.


İki ciltlik kitabı satın almak için bu adrese bakabilirsiniz. Yirmi bir yaşındayım. Hayvan Dergisi'nde çalışıyorum. Şiirleri, şairleri ve serin ilkyaz akşamlarını seviyorum. Her yeni gün yeni bir yanılsamayla başlıyor benim için. Dünya olduğundan da büyük bir yer. Sokaklarda trompetler çalıyor. Hep bir ağızdan şarkı söylüyor çocuklar. Devrim kentten mi yoksa kırdan mı gelecek diye tartışıyor birkaç gözlüklü adam. Devrimin hiçbir yerden gelmeyeceğini, kelimelerin altına saklandığını bilmiyorum o zamanlar. Ahmet Erhan haftaya dergiye gelecek, diyorlar. Söyleşi için. Sevinçten dağılıp, yitiveriyorum. Şiirlerine hayranım. Kendisiyle tanışmışlığımız yok. Bir iki kere telefonda konuşmuşuz. Onun da birçok şair gibi dünyanın sırrına erdiğini, bu yüzden bir yarı Tanrı'yla karşılaşacağımı düşünüyorum. Fakat öyle olmuyor. Tanrı zile basıyor. Kapıyı açıyorum. Tanrı'nın üzerinde oduncu gömleği, bir kolu boşlukta sallanıyor -gelmeden birkaç gün önce düşüp kolunu kırmış- çamura bulanmış ayakkabıları, pos bıyığı, dudaklarının kenarına iliştirdiği yarım sigarasıyla içeri giriyor. Tanrıların kolu kırılmaz ki diyorum. Oduncu gömleği de giymezler. Hem bu kadar güzel de gülmezler. Çünkü uzun yolculuktan dönmüş bir baba gibi özlemle gülümsüyor. Merhaba Sinan diyor. Sesi kalabalık, sıcak bir ev gibi içimi ısıtıyor. Gel böyle otur Ahmet Abi diyorum. Ahmet Abi demek hoşuma gidiyor. Saatlerce sohbet ediyoruz. Karşılıklı bira, sigara içiyoruz. Öğretmenlik yaptığından, edebiyattan, şiirden, müzikten bahsediyor. İstanbul'u pek sevmiyor. Bir iki sunturlu küfür savuruyor. Komik komik şeyler anlatıyor. Anlattıkları beni güldürüyor... Bazen hiçbir şey söylemeden dalıp gidiyor. Gittiği yeri merak ediyorum. Hayırsız oğlanları, cırcır böceklerini, belki de akasya yüklü kervanları düşünüyordur diyorum. Sonra bir an göz göze geliyoruz. Önündeki boş birayı işaret ediyor. Hemen fırlıyorum tekele. Birkaç tane daha alıp geliyorum. Bir sigara alıyor paketten. Kibriti uzatıp yakıyorum. Elimi avuçlarının arasına alıyor. Elimi değil de sanki beni avuçlarının arasına alıyor. Tebessümle gözlerini kapatıp açınca, mısraları beni sarıp sarmalıyor. Gittikten sonra aralarda telefonlaşıyoruz. Halimi hatırımı soruyor. İyiyim, diyorum. Sen nasılsın abi? İyi sayılırım ben de, diyor. Sesinde nedense hep bir hüzün varmış gibi geliyor. Aradan çoğul mevsimler geçiyor. Sonra hayat beni Ahmet Erhan'dan, şiirden, ilkyaz akşamlarından uzak yerlere savuruyor. Gözümden kaçmış bu yazı, çok güzelmiş. Keşke hayattayken yayımlansaydı kitap. Çok sevindim ilk başta ama hayattayken tek bir kitabına bile ulaşılamıyordu. Her gittiğim kitapçıya soruyordum, takıntı olmuştu. Bu kadar güzel şiirlere sahip birinin bu kadar az tanınmasını garipsiyordum. Şimdi öldükten sonra aslında herkesin tanıdığını görmek çok üzücü. Neden hayattayken gösteremiyoruz bunu? Kendime de kızıyorum. Ona mesaj gönderme şansım varken heyecandan yapamadım. 16 yaşındaydım ve onu okuduğumu bilmek sevindirmez miydi? En büyük pişmanlığım, hayattayken değer verelim artık nolur. Çok teşekkür ederim Feyzanur. niçin üzüldüğünü, hatta kendine niçin kızdığını anlıyorum ama bence hiç değilse bundan sonra okunmasını sağlamak için çalışabiliriz. Ahmet Erhan'ı yazmak istersen, ben de yayınlamayı çok isterim.


Ahmet Rasim, son yazılarından sayılabilecek ve Latin harflerine daha önce hiç aktarılmamış Çiçeklerin Lisanı adlı yazısında, sadece çiçeklerin halk arasındaki anlamlarını vermekle kalmıyor, kendisine has Türkçesi ve şen şakrak anlatımıyla kur yapmanın inceliklerini, çiçeği koklamanın adabını -raconunu da denebilir- gösteriyor. Bu yazıya Jaguar Kitap'ın muhteş blogunda rasladım ve aldım. Okuyun ama sonrasında blogu incelemeyi de unutmayın. Evlerin pencerelerindeki kafeslerinde, cihannümalarında, haremlerde göğsün başlar üzerinde, ellerde, hediye demetler halinde delalet ettikleri manalara, piyasalarda kupa arabaların karşılarında tek, çift, tutam, buket halinde de bulununca anlayış ve anlayıştaki muvaffakiyete göre yine o manaya delalet eder. Zampara burunlarının nazarları takiben bu çiçeklere doğru uzanışı, koklayışı, koku alır almaz, Vay burnum! veya Koklayanın burnu düşer! der gibi çekilen, güya kokusundan baygınlık geçiriyormuş gibi süzülüş, Oh! İçim açıldı! manasına münşerihane duruş, kaşlar, gözler, Bir tanecik olsun ver! deyiş etvar-ı taklidiyesi, araba sürtünüp geçer gibi yaklaştıkça, İkisi de çiçek! gibi sözlerle harf atış ve misali maskaralıkları arada sırada bu panoramaya mudhik manzaralar verirdi. İlkbahara müsadif ramazanlarda arabalar içinde lale, sümbül, fulya, zerrin, menekşe, gül demetleri bulundurmak adet hükmünde idi. Ben arabanın basamağına atlayarak bu çiçeklerden kapıp kaçanları ve bu hali piyasacılığın en şayan-ı iftihar bir şiarı addedenleri bilirim. O zamanın polisi böyle bir teşebbüsü adeta büyük bir tecavüz olmak üzere telakki eder, takib ve tevkif ederdi. Kırmızı karanfil: Derdinden kan kusuyorum, merhamet et. Sarı gül: Hayatımdan hiç ümidim kalmadı. Lale: Sensiz yaşayamayacağım. Beni terk etme. Zambak: Bu gece rüyamda seni gördüm! Beyaz leylak: Hiçbir mani kalmadı, benim olacaksın! Beyaz yasemin: Bana fotoğrafını gönder, bari onunla yatayım. Leylak: Dün nereye gittin? Hakkında bir şey işittim. Sarmaşık yaprağı: Sana bunun gibi sarılmak isterim. Zerrin, beyaz fulya: Amasya'nın bardağı, biri olmazsa biri dahi. Nergis: Niçin mektup yollamıyorsun? Bu akşam mutlaka beklerim. Sümbül: Ah! O senin kokusuna can dayanmayan perçemin! Itır: Gel de seni koynumda koklayayım. Menekşe gülü: Ufacıksın tefeciksin ama ne çiçeksin. Her dem taze: Beni ihtiyar ettin, sen böyle kaldın! Şeftali çiçeği: Bir busene can vermek için müşteri oldum! İnci çiçeği: Beni incitme, ah ederim! Dalı dikenli bir gonca: Etrafındakileri beğenemiyorum. Ahmet Rasim, Hakimiyet-i Milliye, 16 Mart 1927.


Çiğdem Erken, yıllardır Yıldız Teknik Üniversitesi'nde piyano ve oda müziği dersleri veriyor. Ayrıca çeşitli tiyatro oyunlarına yaptığı müziklerle bugüne kadar birçok ödül kazanmış. Geçen yıl Kız Kafası adlı bir albüm çıkardı. Bugünlerde ben ve arkadaşlarım buna takılmış durumdayız... İsmi bile albümü sevmem için sebep. Şarkılar da öyle: Ölürsen Haber Ver, Saçlarım Daha Uzunken, Soyunma, Ağlayamazsın... Bir de tabii şu hayatta en sevdiğim insanlardan biri olan Mete Özgencil var. Ne yapsa güzel ve doğru yapan Mete Çiğdem'in albümünün süpervizorü. Hüzün benim göbek adım. Daha çok küçük bir çocukken dinlediğim müziklerden bu geceye bir rota çizsek yollar hep aynı şehrin içinden geçer. Bir kenara yazdığım şeyler de hep bu duygudan bana eser. En mutlu gününde bile şen şakrak tek bir dize yazamamışlardanım. Olmamışlar, gelmemişler, sevmemişler, sevişememişler, kavuşamamışlar coğrafyasının başı dumanlı tanımı içimdeki. Bildiklerimi, sevdiklerimi, zor zamanlarda yoldaşlık etmişlerimi bir sıraya dizmek, onlardan adeta hüzünden bir kolye yapmak ne zormuş. Hüznün kolyesi yanına tanıdık anıları da aldı geldi. Benim bu şarkıların hepsiyle uzun mesailerim oldu. Çoğu da geceden güne uzanmış fazladan mesailer... Arkaik bir Anadolu töreni ile gömülsem giderken yanımda götürmek isteyeceğim, kalbime çöreklenmiş gizliler. İçime sinen efkar karmalarından birisi olmuş. Çiğdem Erken'i albümü çıktıktan çok kısa bir süre sonra dinlemeye gitmiştim. Şarkılarından bazılarını internetten biliyordum. Ama benim asıl ilgimi çeken şey piyanonun başında, şarkılarını çalarken bedeninin duruşu olmuştu. Kadınca bir duyguydu elbette hissettiğim. Orada parmaklarının ucunda başlayıp tüm bedenine ve ruhuna yayılan bir hesaplaşma, bir açıdan kabulleniş, haykırış. Bütün duygularının güzel bir karmasıydı yansıyanlar.


Tekrar tekrar okumaktan bıkmayacağım bir kitaptan, Walt Whitman'ın Çimen Yapraklarından. Walt Whitman'ı okumaya başladığımızda, içimizde zaten var olan fakat ancak onun şiirleriyle birlikte yaşamaya başlayan tanımsız bir şeyle çoğalıyoruz diyen Tolga Meriç, Çimen Yapraklarının Sel Yayıncılık'tan çıkan Memet Fuat çevirisini yazdı. Edebiyatçının kendi dünyasını kurmuş olması zaten beklenen bir şeydir. Fakat bazı yazar ve şairler bu olmazsa olmazı da aşarlar ve bize yazı üzerinde daha önce hiç kurulmamış bir dünyadan seslenirler. Büyüleyici gelense, yazı üzerinde daha önce kurulmamış olan o dünyanın, okudukça, bize kendi dünyamızı, kendi doğamızı da açıklamaya başlamasıdır. Bilmediğimiz hayatlarla, tatmadığımız zevklerle ya da bastırdığımız duygularla ilgili değildir bu. İçimizin karanlığında başıboş kalmış, yani bilmediğimiz halde aslında bizde hep var olan fakat ancak o edebiyatçı sayesinde aydınlanıp yaşamaya başlayan bir şeydir söz konusu olan. Ve okur için edebiyat deneyimi diye bir şey varsa, o da budur çoğu zaman. Amerikalı şair Walt Whitman, okura işte bu türden bir deneyimi yaşatan edebiyatçılardan. Çimen Yaprakları adlı büyük yapıtından Memet Fuat'ın çevirip seçtiği şiirlerinden birinde Bir şey vardır insana şimdi gelen ve sürekli/ Basılı değildir, buyurulmuş, tartışılmış değildir, tartışmadan da, basımdan da kaçar/ Bir kitaba sokulamaz, bu kitapta da yok/ O senindir kim olursan ol, duyman ya da görmen sana ne kadar uzak olabilirse, o da ancak o kadar uzaktır/ En yakın, en sıradan, en hazır şeylerde gizlidir, hep onlarla canlanır... diyor. Sonra da bütün şiirlerinde peşine düştüğü şeylerden biri bu oluyor. Ve aslında bizde hep var olduğu halde, ancak onun şiirleriyle tanışınca içimizde yaşamaya başlayan da aynı şey oluyor. En yakında, en sıradan, en hazır şeylerde gizli olanlar her şiiriyle birlikte içimizde ve çevremizde biraz daha canlanıyor. Walt Whitman 1892'de öldüğünde, büyük yapıtından Avrupa'da övgüyle söz edilir olmuş. İşçilerin, kadınların, kölelerin ve sıradan insanların hikayelerini destansı bir anlatıya dönüştürmesiyle Amerikan edebiyatının yapıtaşlarından biri haline gelişi içinse biraz daha zaman geçmesi gerekmiş. Şiirini, şiirden uzaklaşarak kuran bu şair her zaman şaşkınlık yaratmış. Kimileri onun bireyci, kimileri de toplumcu olduğunu öne sürmüş. Kimileri doğaüstü güçlere inandığını ileri sürerken, kimileri de tam bir materyalist olduğu fikrinde birleşmiş. Hatta insana ve insan bedenine duyduğu sevgiyle yazdığı şiirlerde kadınla erkeğe aynı hayranlıkla seslendiği için onun eşcinsel olduğunu söyleyenler de çıkmış. Whitman ise İngiliz edebiyatçı John A. Symonds'a yazdığı mektupta şiirleri bir bütün halinde okunmazsa hakkında öyle düşünülebileceğini belirtip, eşcinsellikten aklından bile geçirmediği, hastalıklı, hiç hoş görmediği ve tiksindiği bir şey olarak söz etmiş. Zaten eşcinsel olsa bunu saklamayacak güçte bir şair olduğu bütün şiirlerinden bellidir.


Epeydir okumak istiyordum Gregory Maguire'ın imzasını taşıyan Lanetliyi. Okuyunca gördüm ki, kötüler değişmiyor. Katıksız iyilerse masallarda bile yok artık. Gregory Maguire imzalı bir kitapta rastladım ona. Epeydir okumak istiyordum zaten adı Lanetli olan bu kitabı. Gerçekte zayıf ve korkak bir adamdan başka bir şey olmayan ama gölge oyunu efektiyle kendisini olduğundan çok daha büyük gösteren sahte büyücüsü, iyi ve kötü cadıları, güzel ve çirkin yaratıkları, iksirleri hatta bol entrikalı büyücülük okuluyla, nasıl söylemeli, tam ağzıma layıktı. Ama işte okuyamamıştım bir türlü, denk düşmemişti. Geçen gece arkadaşlarımla peynir, şarap, sohbet üçlüsünün tadını çıkarıyorduk ki masanın ortasına pat diye düşüverdi. Yani aslında tam öyle olmadı galiba ama şarabın etkisiyle bana düşmüş gibi geldi. Lanetli, aslında Oz Büyücüsünün ters yüz edilmiş hali. Kahramanı, Batının Kötü Cadısı. Bebekliğinden itibaren onun hayatı anlatılıyor. Nasıl kötü biri olduğu, daha doğrusu nasıl bir türlü tam kötü olamadığı... İyi Cadı'nın hainliğini görüyor, büyücülük okulunda en hızlı yükselenlerin entrikayı en iyi becerenler olduğunu keşfediyoruz ve kötülüğe alet olan sersem iyilere üzülüyoruz. Yeşil teninden ötürü azınlıkta kalmaya mahkum olan Elphaba, en sevdiği insanın başına gelenlerden sonra yüzünü karanlık tarafa çeviriyor. Beden yaptığı yanlışlar için ruhtan özür diliyor, ruh ise davet edilmeden girdiği bedenden kurtulmayı arzuluyor... Oysa bazen insan çirkin olduğunda daha güzel. Görüyorsunuz ya, kötüler pek değişmemiş. Katıksız iyilerse masallarda bile yok artık. Ne biri ne öteki olamayanlara gelince; hep ve en çok onlar hatırlanıyor. Gregory Maguire'ın yarattığı dünya öyle canlı ve zengin ki, Oz artık o çocuk filminde seyrettiğimiz Oz değil. Hayvanlar sadece konuşmuyor, birinci sınıf vatandaşlık hakları için mücadele ediyorlar. Munchkindlandliler'se orta sınıf konforuna kavuşmaya can atıyorlar. Teneke Adam'ın astığı astık, kestiği kestik. Büyüdüğünde Batı'yı şerriyle titreten, küçük yeşil kız çocuğu Elfaba da işte zeki, sinirli, hayatı boyunca yanlış anlaşılmaya mahkum bir mahluk. İyi ve kötü hakkında içimize nakşolmuş tüm önyargılara meydan okuyor. Lanetli, Nazi Almanyası'ndan Nixon Amerikası'na kadar her şeyi taşlayan muhteşem bir alegori. Mükemmel bir kara mizah ürünü, edebi bir şölen, iyi ve kötü üzerine derin bir felsefi çalışma, Oz'un gizli kalmış tarihi. İnsan her ayrıntısından zevk alıyor ve Elfaba'yı anlamaktan, ona hayranlık duymaktan kendini alamıyor.


Doğrusu böyle bir sükseyi beklemiyordum. Fakat küçüklüğümden beri tarihi kitaplar okumayı, bir de eski Türklerle ilgili hikayeleri seviyordum. Karikatürist olarak kendime yer edinmeye başladığımda, yani 29 yaşımdayken, benden Viyana Muhasarasını anlatan bir çizgi roman hazırlamamı istediler. Astronomik bir ücret teklif ettiler hatta. Fakat ben öyle emperyalist bir hikaye anlatmayı istemedim. Gitmişiz, şehri kuşatmışız, kaba kuvvetle almaya, o dönemin kuvvetlisi olarak zayıfı ezmeye çalışmışız... Bunu marifetmiş gibi anlatacak mıydık yani? 50'lerin sonuydu, solcu gençler Go Home Amerika sloganları atarken böyle bir şey çizmek yakışık almazdı. İlk Türkleri anlatmak geldi aklıma. Dağlarda başıboş çobanlar halinde dolaşan Türkerin bir bayrak altında toplanma süreci daha enteresandı. En zengin dönemimizi bırakıp en yoksul dönemimizi mi anlatacaksın? diye sordular hayretle. Yoksul ama soylu dedim. Gazetedeki tefrika böyle başladı. Önceleri sadece kendi egomu tatmin ediyorum zannediyordum. Fakat sonra ortaya çıktı ki, meğer millet böyle bir hikayeye susamış. Gazetenin tirajı 30 binden 120-130 binlere çıktı bir anda. Herkes sokaklarda haytalık ederken ben oturup ilk çizgi romanımı yaptım. Fakat öyle tecrübesizim ki, önce kurşunkalemle çizmek gerektiğini bilmiyorum. Doğrudan mürekkeple çizdim. Çiziyorum, balonu çekiyorum, yazıları yazıyorum... 80 sayfayı böyle bitirdim. Yıllar sonra Bedri Koraman'la Altan Erbulak'a gösterdim, Kurşunkalemleri iyi silmişsin dediler. Ne kurşunkalemi! Kayseri'de yaşayan bir çocuk olarak dünyadan habersizdim, çizgi rmancıların önce kurşunkalemle taslak yaptığını bilmiyordum. Yıllarca her şeyi öyle çizdim ben, kurşunkalemsiz, silgisiz. Şimdi anladım ki işin kolay yolu bu, bir de gözlerim diabetten dolayı biraz zedelendi, artık imzamı bile kurşunkalemle atar hale geldim... Ama sorunuza dönersem; küçük yaştan beri hep at resimleri yapardım, ama üzerine de muhakkak kendimi çizerdim. Kılıç kuşanmış olarak, koştururken, tırmanırken, uçarken... Karaoğlan biraz da benim hayallerimdir o yüzden. Sinemada Recep İvedik fırtınası esiyor ya; çirkinlik, pislik adilik, avamlık... Karaoğlan o zaman aynı fırtınayı estirmişti, yiğitlik, mertlik, güzellik, kahramanlıkla... O yıllarda millette olan aynı açlık ve susuzluğun şimdi de var olduğunu görüyorum. Tek endişem bizim film piyasasının hem kaypak hem ürkek olması. Çok hızlı çalışmak gerekiyor dizilerde, Karaoğlan'da da zahmetli sahneler var ya, yetiştiremiyorlar bir türlü. Bir gün daha yaşlı ve tecrübeli bir rejisörle konuşuyoruz, bunu anlattım. Gülerek Yahu Suat Bey, siz zaten kare kare çizmişsiniz filmi, onlara bir tek çekmek kamış, diyaloglar da hazır, niye yetiştiremiyor? dedi. Sizin çizgi romanlar ayrıntılı birer storyboard gibi zaten. Evet ama ellerindeki hazır malzemenin de kıymetini bilmiyor işi bilmeyen adamlar. Benim yazdığım diyalogları çıkarıp yenilerini yazmaya kalkıyorlar. Niçin? diye soruyorum, Beğenmemiştir diyor yapımcı Abdullah Oğuz. Nasıl söylersin sen bana bunu, benim yazdığım diyaloğu beğenmeyen adam benden önce bir şey yazmış mı acaba? Yaşar Kemal gelse, o bile Suat Yalaz'ın yazdığını değiştiremez. Gayet tabii. Buna benzer güçlüklerle karşılaştım. Birkaç yıl önce nihayet yeni bir Karaoğlan filmi çekmek için yola çıktık. Kenan İmirzalıoğlu'nun oynamasını istediler. Olmaz ki, Karaoğlan nihayetinde 23 yaşında, atılgan. devrimci, delişmen bir çocuk. Babası var, Baybora, o daha farklı, muhafazakar. Bir denge kurdum ben; Karaoğlan bir delilik yaptığında babası onu durduruyor, Baybora fazla tutucu davrandığında oğlu ona cesaret veriyor, silkeliyor, zamanın değiştiğini söylüyor. Gerçi bazen babası bile durduramıyor Karaoğlan'ı. Cengiz Han'a kafa tutabilecek kadar cüretkar çünkü. Ve tabii tam da bu yüzden bir kahraman. Elbette, elbette. Düşünebiliyor musunuz, kavgaya gittiklerinde babanın oğlu aklında, oğulun aklı babasında. Kolluyorlar birbirlerini. Kenan İmirzalıoğlu bence bu filmde Baybora'yı oynayabilir. Hatta daha iyisi Karaoğlan'ın can düşmanı Camoka'yı oynasın. Camoka, dazlak kafalı, ne idüğü belirsiz, vahşi ve kuralsız bir adam, onu oynayan aktör büyük sükse yapar. Bir de şu var, bu filmin bir starı var zaten; Karaoğlan. Çizgi kahramanları tanınmamış insanların oynaması her zaman daha iyi sonuç vermiştir. Biz o zaman Türkiye çapında ilanlar vermiştik, Karaoğlan aranıyor diye... Halbuki o dönemin iki büyük ismi olan Ayhan Işık ve Yılmaz Güney oynamak istiyordu. Ama biz ilanla bulduğumuz isimsiz bir oyuncuyu, Kartal Tibet'i seçtik. Bu defa da öyle olsun istiyorum. Bakalım, göreceğiz. Çekimler sonbaharda başlayacak. Daha önce çizdiğim karikatürlerde güzel kadınlar olurdu. Karaoğlan'da o güzel kadınlar da olmalıydı. Hem yetişkinler için çizgi roman yaptığım için erotizm şarttı. Bu yüzden onları rahatça soydum. Fransa hariç! Orada Karaoğlan 18 yaş altındakiler için yayınlandığından, benim o güzel kızlarımı hep giydirdiler. Karaoğlan önüne çıkan bir Türk kızıyla halvet olamazdı ki, Türk kızları bu konularda yasaklıydı. Yasağa uymazlarsa, kötü kadın olurlardı. Evlendiler diyelim, bu defa da Karaoğlan'ın kahramanlığı kalmazdı. Bayırgülü vardır mesela, yavuklusu... Kız hep evlenmek isterdi, Karaoğlan da tam evlenecekleri sırada bir punduna getirerek kaçıp giderdi. Orada birtakım önemli şahsiyetler, irili ufaklı kahramanlar üzerinden Fransa tarihini anlatan çizgi romanlar gördüm. Bu çeşit bir şey bizde de yapılabilirdi. Düşünsenize; yakın tarihimize damgasını vuran birçok kişiyi tanımıyoruz. Enver Paşa'dan, Çerkes Ethem'den, Topal Osman'dan, Atatürk'e yapılan suikastlerden, İstiklal Mahkemelerinin adsız kahramanlarından bihaberiz. Önce Enver Paşa'yla birlikte Babıali baskınını gerçekleştiren fedaileri anlatmaya karar verdim. Silahları çekip atlarına binerek baskını gerçekleştiren bu adamların hikayesinden western filmlerine benzer bir şey çıkabilirdi. Sonra sıra diğerlerine geldi. Mesela Atatürk'ü Samsun'a niçin gönderdiler biliyor musunuz? Topal Osman denen ve adamlarıyla Rumlara, Ermenilere ve İngiliz Müfrezelerine saldıran deliyi hizaya getirmesi, durdurması için. Ama Mustafa Kemal tam tersini yaptı; susturmasını, etkisiz hale getirmesini bekledikleri Topal Osman'a tam destek verdi. Elbette. Çerkes Ethem mesela kimilerine göre hain kimilerine göre kahramandır ve çok enteresan bir adamdır. Padişaha kafa tutmuştur. Hollywood gibi bir film sektörümüz olsa, hepsinin defalarca filmi çekilmişti... Şöyle diyelim; ben 50 milyon dolar harcamadan onların filmini çekmenin bir yolunu buldum, yani çizgi romanlarını yaptım.


Hayatı alacakaranlık kuşağı içinde geçen insanları severim, belki kendim de onlardan olduğum için. Eski kitap eksperi Peter Kolinsky'i de sevdim. Kendisi garip biri, epeyce prestijli bir müzayede evinde antika kitap alıp satarken istemeden mafyaya bulaşıp suçun kıyısından dönmüş. Şimdiyse gündüzleri nefret ettiği bir işte çalışıyor, geceleriyse uykusuzluğunu katlanılır hale getirmenin yolunu arıyor. Derken bir gün kendi gibiler için açılmış Insomnia Cafe'de Angela'yla tanışıyor. Angela ona çılgın ve güzel bir kütüphanenin, Yazılmamış Kitaplar Kütüphanesi'nin kapılarını açıyor. Çizgi üstadı, yazar ve yayıncı Kutlukhan Perker'in yıllar öncesinden gelen Insomnia Cafesini okurken, oturup ben de düşündüm... Acaba sevdiğim hangi yazarın henüz yazılmamış kitaplarını okumak isterdim... Hayattaki yazarları katmamaya karar verdim. Diğerlerinden açık ara öne çıkan birkaç isim oldu elbette. Andersen'in kayıp masallarını, Lewis Caroll ya da Dickens imzalı birkaç roman taslağını bulduğumu hayal ettim. Bronte'lere de hayır demezdim. Peki bizden kim olabilir? diye düşündüm sonra. Reşat Ekrem Koçu'nun yarım kalmış İstanbul Ansiklopedisi'nin G harfinden sonraki maddeleri de baktım Yazılmamış Kitaplar Kütüphanesi'nde beni bekliyor. Eh, kimlerin henüz yazılmamış kitaplarını okumak isteyeceğini röportajımızda Kutlukhan'a da sordum haliyle. Yazılmamış Kitaplar Kütüphanesi'nde bir sürü Asimov ve Stephen King hatta bir de Salinger var ama ben o kütüphaneye girsem, yeni bir Metin Kaçan romanı bulmayı isterdim dedi. Sürekli aldığım notlar, kaydettiğim anekdotlar üzerine yaptığım mühendislikten geliyor. Metroda kulak misafiri olduğum bir diyalogdan tut televizyonda izlediğim bir reklamdaki detaya kadar birçok referans noktasının üzerine kuruyorum hikayelerimi. Hatta bir ara bu notlar artık o kadar çoğaldı ki bazılarını bir hikaye kurgusunun içinde harmanlamak yerine, doğrudan aktardığım Defterler isimli bir çizgi seriye dönüştürdüm. Penguen ve Karakarga'nın ardından buna şimdi Ot Dergi'de devam ediyorum. İlham bence beklediğinde değil, peşine düştüğünde gelen bir tür enerji. Eğer daimi bir kreatif motivasyona sahipseniz, kendisiyle daha sık karşı karşıya gelebilirsiniz. Dolayısıyla bu her an mümkün olabilir; etrafına baktığında da, gözlerini kapattığında da... Mesela bazı hikayelerin fikirleri bana uzun yürüyüşler sırasında geliyor. 35 yaşıma kadar ben de bir gece kuşuydum, son 9 yıldır öyle değilim. Yine de hala az uyurum. Neden, çünkü başarı için değil ama mutlu olmak için çok çalışmak, çok emek harcamak gerektiğine inanıyorum. Kitaplarla ilişkim her zaman çok iyi oldu. Pulp romanlardan ansiklopedilere kadar her tür neşriyatı didiklemeye bayılırım. Eski kitapları karıştırmaksa, tüm modern zaman insanları gibi benim için de bir zihinsel aklanma seansı gibi... Şiir çok severim ayrıca, ezberimde de kalır. Bir de dergileri önemsiyorum. Herhangi bir erkek dergisinden sektör dergisine her tür periyodik yayını alır, beğendiğim sayfaları kesip saklarım. Norman Mailer, Elmore Leonard, Daniel Woodrell, Murat Menteş, Metin Kaçan, Tom Perrotta çok sevdiğim yazarlardan. Umarım çok çalıştığı için uykusuz kalır, uzun zamandır üzerinde çalıştığı bir çizgi romanın son sayfasını çizdiği için uykusuz kalır, çok sevdiği bir arkadaşının doğum günü partisinde eğlendiği için uykusuz kalır ya da 3 aylık bebeği uyandığı için uykusuz kalır. Umarım böyle güzel şeyler için uykusuz kalır... Hayale gelince; ne hayal ediyorsa, umarım bu hayalde yalnız kalmaz. Oblomov'u söylüyorsun. O bir hommage... Hikaye yazarken ya da çizerken göndermeler yapmayı, sevdiğim eserlere ya da sanatçılara saygı duruşunda bulunmayı çok seviyorum. Bilgiçlik taslamak ya da gösteriş yapmak gibi durmadıkça da bu tür hommage'ların kıymetli olduğuna inanıyorum. Çok teşekkür ederim. Zaman zaman bunu soranlar oluyor hatta teşvik edenler de. Ama açıkçası ben sözünü ettiğin türler arasında fark göremiyorum, yani roman ve çizgi roman ya da hikaye ve çizgi öykü arasında bence pek fark yok. Öyle olunca da roman yazayım diye bir ihtiyaç duymuyorum. En azından bugüne kadar böyle oldu. Yıllar evvel Öküz dergisinde şiiri çizgiyle birleştirdiğim bir seriye başlamış ve onu daha sonra Türk Mucizesi'nde devam ettirmiştim. Utangaç Balıklar İçin Buzlu Camdan Akvaryumdu adı. Evet, en bilinen işlerinden biri Sin City serisidir. Hala Küçük kardeşim der bana. Insomnia Cafe hazır, bitmiş bir kitap olduğu için ciddi bir çalışma yapmadık aslında. Bir kafede ona hikayeyi uzun uzun anlatmıştım, o da çok sevmiş, hemen basmak istediğini söylemişti. Ama birlikte mesai harcadığımız işler de yaptık. Örneğin suç hikayeleri antolojisi Noirda ve Pulitzer ödüllü yazar Michael Chabon'ın romanı Kavalier ve Clayden uyarlanan The Escapists serisinde çalıştık. Bütün bu tecrübeler bana dev gibi adamların domine ettiği bir sektörde neden bu ufacık tefecik kadının sözünün geçtiğini ve bir çizgi roman festivali ya da fuarına girdiği zaman onu gören kalabalıkların neden Kızıldeniz gibi ikiye ayrıldığını gösterdi. Onu bir David Lynch filmi gibi hayal ediyorum.


Henüz yüz yüze tanışmasak da Twitter'da laflamayı sevdiğim Kaan Kavuşan genç bir gazeteci. Epeydir Akşam gazetesinin hafta sonu eklerinde kıyak işler yapıyor, futbol, sinema, müzik falan yazıyor. Kafa dengi birkaç arkadaşıyla açtıkları Moon Station Z diye bir blogları var, açıkçası tam ağzıma layık bir yer, tavsiye ederim. Klasik Futbol diye bir blogu da var ama futbol beni pek alakadar etmediği için orayı es geçiyorum. Kızın yaşamayacak olması çok kötü ama zaten kim yaşıyor ki? der keskin nişancı Gaff, Blade Runner'ın son repliğinde. Bu soru, hayatın, düşlerimizin ve neyin gerçek olduğuna dair düşüncelerimizin yarattığı bin bir türlü paradoks bulutuna verilen yağmurlu bir cevaptır aslında. Ama cevabını düşündüğümüzde işin içinden çıkamadığımız için, bir cevaba da ulaştırır bizi. Hepimiz için cevap farklıdır. Aynı kişi için bile farklı zamanlarda değişkenlik gösterebilir ve nihayetinde algımızla sınırlıdır. 2019 yılında, Dünya, savaşların ardından yıpranmıştır. Dünyadışı koloniler revaçtadır ve oralarda daha iyi bir hayat sağlanmıştır. Çok gelişmiş, düşünmeye ve hisleri taklit etmeye programlanmış androidler dış kolonilerde köle ve ağır işçi olarak kullanılmaktadır. Yaşam süresi 4 yıl olan bu androidlerden herhangi birinin dünyaya girmesi yasaktır. Amaçlarıysa piramit şeklindeki binasında androidler yaratan tasarımcı Dr. Tyrell'e ulaşarak, bu önceden belirlenmiş süreyi ortadan kaldırmaktır. Polis teşkilatının göz bebeği Rick Deckard'ın göreviyse bu androidleri emekliye ayırmaktır. Bu işleme 'emekliye ayırma' denir, çünkü cansız olan bir şeyi öldüremezsiniz. 'Kanlı canlı' karşınızda olsa bile cansızdır çoğunluğun gözünde. Bir nevi vicdani mastürbasyon yaptıran bu kelimeyi kullanmak zorundasınızdır eğer polisseniz. hay allah tüylerim diken diken oldu şimdi. birinin Blade Runner hakkında mantıklı ve amaca hitap eden bir yazı yazmasına sevinelim yoksa böyle bir filmin varlığına mı bilemiyoruz. ama blade runner demişken, pk dick demişken filmdeki görsel setting'in çıkış noktasından da bahsetmemek olmaz. Mr. Scott ciddi şekilde Jodorowsky-Moebius ikilisinin işlerinden etkilenmişdir. laf lafı açar, konu konuyu ama bir gün belki Jodorowsky ve Moebius ikilisinin işlerinden de bahsetmek isteyebilirsiniz.


Bir eleştirmen, Andrew Solomon'un Armut Dibine Düşmeyince adlı kitabı için Ötekiliğin zarif bir anatomisi demiş. Başka bir eleştirmenin, Her on yılda bir ortaya çıkabilecek türden anıtsal bir eser yorumu da dikkat çekici. Nobel Fizyoloji/Tıp Ödüllü Eric Kandel ise, Toplumdaki farklı kimlik gruplarına ilişkin kavrayış, empati ve akıl dolu zihin açıcı bir deneyim tarifini yapmış. Başta 50 kategori açacaktım ama çoğunu eledim, sonunda 12 kategori kaldı. Körlük ve sağırlık için iki ayrı kategori açabilirdim mesela, çünkü çok farklı kültürel anlamları olduğunu biliyordum ama sadece birini almayı tercih ettim. İlk bölümü, engel ya da hastalık olarak görülen durumlara, ikinci bölümü ise sosyal farklılıklara ayırdım. Görüştüğüm, konuştuğum aileler rehberim oldu; çok şaşırtıcı hikayeler dinledim onlardan. Her şeyden önce, hayatta esnek olmak gerektiğini öğrendim. Sıra dışı çocukları olması bazı ailelerin dağılmasına sebep olurken bazılarında ebeveynleri birbirlerine daha da sıkı bağlamıştı. Onları bir araya getiren şeyin ne olduğunu görmek istedim. Zor deneyimleri kolaylaştırmanın, onların altında ezilmemenin en iyi yolu, yaşadıklarınızda anlam aramak, bulmak... Bu kitabı yazarken, çocuklarımızı oldukları gibi kabul etmemiz ve gelişim süreçlerinde yanlarında olmamız gerektiğini daha iyi anladım. Alışılagelmiş klişe mutluluk tarifi, kesinlikle tek mutluluk tarifi değil. Farklı olanı tedavi edip normalleştirmeye çalışmak ya da görmezlikten gelerek dışlamak yerine, insan çeşitliliğinin güzelliğini, kıymetini fark etmek zorundayız. En yaygın hata, farklılıkları tıbbi olarak iyileştirmeye çalışmak. Evet, elbette çocuğunuz cüce olarak doğmuşsa, omurga sıkışması problemi vaktinde yapılan bir ameliyatla tedavi edilebilir. Öte yandan şizofreni öyle değil. Cücelerin tek sorunu uzun insanlar için yaratılmış bir düzenle başa çıkmakken, şizofrenilere karşı inanılmaz önyargılı davranılıyor. Sıra dışı çocuğu olan aileler, umutsuzca onları kendilerine benzetmeye çalışmak yerine, değişmeyi göze almalı. Sıra dışı bir çocukla geçirilecek bir hayatın eksik ya da trajik olacağı önyargısı da var toplumda. Farklı bir hayat olacağı açık ama mutlu günler de yaşayacaklar. Çocukluğum ve gençliğim boyunca kendimi yetersiz ve küskün hissettiğimi, eşcinsel kimliğimi talihsizlik olarak algıladığımı hatırlıyorum. Utanç duyuyor, kendimi gizliyor ve olduğumdan farklı biri gibi görünmeye çalışıyordum. Öğrenilirse artık kimse beni sevmeyecek gibi geliyordu. Keşke anlayışlı bir çevrede büyüseydim! Farklı sayılan çocukla için çaba göstermemin sebebi bu. Bu sorunun net cevabı yok. Bugün bir şey söylerim, yarın başka bir şey. Ama her şey yolunda... Kalabalık bir aileyiz; çocuklardan hangisinin hangi ebeveynle, ne kadar kalacağı ya da nasıl bir okula gideceği gibi konularda farklı görüşlerimiz olsa da önemli olan, temel ahlaki değerlerde fikir birliğine varmamız. İlk yıllar daha çok tartışma çıkıyordu ama artık sakin ve huzurluyuz. John ile ben, George'la harika vakit geçiriyoruz. George ile Blaine birbirlerini çok seviyor. Yaşça daha büyük olan Oliver ve Lucy ise küçük kardeşlerine karşı hep çok iyi ve şefkatli. Dediğim gibi, özellikle şizofreni çok zor bir rahatsızlık. Kişiyi kalıcı bir biçimde ve uzun süreli harap ediyor ve haliyle bir ebeveyn için bu durum yıpratıcı olabiliyor. Tabii bununla hayranlık uyandıran bir kuvvetle başa çıkanlar var. Yine de bence en zoru, suçluların, cinayet işlemiş kişilerin ailelerinin yaşadıkları. Yardım edenleri olmuyor, tüm yükü kendileri taşıyorlar. Normalliğe takıntılı olmamalı, algımızı esnetmeliyiz. Bir örnek vereyim... Otistik çocukların yardıma muhtaç, yaralı bireyler olduğu varsayılıyor. Oysa birçoğu, kendilerine has düşünce biçimleri olan ve hepimizden daha yüksek kavrayış becerisine sahip insanlar. Mutlu olmalarını istiyorsak, korumak adına karşılarına engeller çıkarmak yerine, kendi düşünce sistemleriyle yaşamalarını sağlamalıyız. Normal anlayışımızı genişletirsek, hem biz daha mutlu oluruz hem de dünyayı daha güzel bir yer haline getirebiliriz. Çocuğum yok ama olsa, bunu kabul etmezdim. Neden biliyor musunuz, çünkü çocuklarımızı oldukları gibi, kusurlarıyla seviyoruz. Bu kusurların varlığı, bizim sevgimizi test ediyor, güçlendiriyor. Hem kusursuz bir çocuğun ebeveyne ihtiyacı olur muydu? Mevlana, Işık yaradan girer derken haklı. Bütün kusurlar iyidir demiyorum. Yine de onların bizi birbirimize yaklaştırdığına inanıyorum. İnsanın en kötü şeyi yapmış olsa da çocuğunu sevmeye devam ettiğini gördüm. Ayrıca suç unsurunun mutlaka ailelerin hataları sonucunda ortaya çıkmadığını anladım. Bu tür suçlular söz konusu olduğunda ailelerini suçlayanlar çok adaletsiz davranıyor. Ben, tüm yaşananlara rağmen Klebold'ların olağanüstü birer ebeveyn olduğunu düşündüm. Şu var, harika çocuklarım olmasına rağmen, günün birinde korkunç bir şey yapma ihtimalleri yok değil. Bunu hayal etmek bile acı veriyor ama meseleyi iyi tarafından görelim: Bu ihtimalin varlığı beni daha iyi bir ebeveyn yapıyor. Batı'da sağlık hizmetleri, eğitim, sosyal destek gibi kaynakların daha gelişmiş olması, sıra dışı çocuklar üzerinde dönüştürücü bir etki yaratabiliyor. Ayrıca bireyci Batı toplumlarının aksine, kolektif bir bakış açısı taşıyan Doğu toplumlarında farklılıkların daha fazla problem yarattığı kesin. Öte yandan, Doğu toplumlarında aile bağları daha güçlü, bu da sıra dışı bir çocuk için harika bir şey. Zaten tanık olduğum kadarıyla o ülkelerde farklı çocuklar mucizevi bir şekilde daha fazla desteklenip korunuyor. Anlayacağınız, ortada evrensel bir sorun var. İnsan, beklentilerinin boşa çıkmasına ve farklılıklarına rağmen, çocuğunu nasıl sevebilir? sorusunun cevabı her yerde aynı. Çocuğu olan bir kadın iki yeni ilişki içine girer: İlki çocukla olan ilişkisi, ikincisi anne olduğunda kazandığı yeni kimlik. Bu iki ilişki birbiriyle çelişebilir, yani çocuğunuzu sevmenize rağmen annelik rolünden rahatsız olabilirsiniz. Ebeveyn olmak insanın büyük bir değişimden geçmesini, başka bir insanı kendinden daha çok düşünmesini gerektiriyor. Bazıları buna kolay adapte olurken, bazıları zorlanabilir. Ama en zor haliyle bile hayatınıza mutluluk katacağı kesin.


Hayranı olduğum Çek asıllı Amerikalı yazar-çizer Peter Sis'ten Küçük Prens ve Pilot, naif ve dokunaklı çizgileriyle tanıdığımız İtalyan Nicoletta Ceccoli'den Bir Çift Söz, geç de olsa keşfettiğim için kendimi mutlu hissettiğim enteresan Fransız yazar Pierre Gripari'den Broca Sokağı Hikayeleri ve bir edebiyat seminerinde Ahmet Ümit'in söyledikleri... Bu hafta çocuklar şanslı. Peter Sis'in kitabından hatırlıyoruz: 1900'da Fransa'da, uçağın icat edilmekte olduğu bir dönemde doğan Saint-Exupery, çocukken hep uçmayı hayal etti. Sonunda genç yaşta pilot olunca soluk kesen maceraları başladı. Uçakla posta taşıyan ilk pilotlardan biri oldu, pilot arkadaşlarıyla uzak diyarlara yeni uçuş rotaları yarattılar. Uçağıyla dağları, çölleri aştı, rüzgarlarla, fırtınalarla boğuştu, hatta havacılık rekor denemelerine girişti. Birkaç kez uçağı düştü. Yukarıdan yeryüzünü seyrederken dünyadaki ve gökyüzündeki hayat üzerine uzun uzun düşünmeyi severdi, bu düşünceler ona yazma konusunda ilham verdi. Peter Sis'in resimli Saint-Exupery biyografisi Pilot ile Küçük Prens, dünyanın en sevilen yazarlarından birini gökyüzüne yerleştiriyor. O da zaten Küçük Prenste buna benzer bir şey yazmıştı: Birinde ben oturuyorum, ben gülüyorum diye, geceleri gökyüzüne baktığında bütün yıldızlar gülüyormuş gibi gelecek sana; gülmeyi bilen yıldızların olacak. Birkaç ay sonrasında, yani babalar gününde, bir kurye adama kişiye özel basılmış bir kitap getirmiş. 'Broca Sokağı Hikayeleri'nin ilk sayfasında küçük bir kalple birlikte, 'Küçükken beni çok eğlendiren bu hikayeleri sen de kızınla oku, kızınla gül diye... Babalar günün kutlu olsun!' yazıyormuş.


Birkaç ay önce Egoist Okur'da yazmaya başlayan Gökçe Gökçeer benim için harika bir keşif oldu. Artık biliyorum; o bir kitabı severse, ben de seveceğim. Sevmezse de ona hak vereceğim... Çünkü Gökçe tıpkı benim gibi çocuk kitaplarına, masallara çok düşkün biri ama yeri geldiğinde eleştirilerini de esirgemiyor. Bir de doğaya, çocuklara, hayvanlara, masum ve renkli diğer şeylere bayılıyor. Philip Pullman'dan şahane roman: BEN BİR FAREYDİM! Ayı olmak ya da olmamak, işte bütün mesele bu! Bir ayının kış uykusuna yatması, son derece alışılagelmiş bir durum. Bahar gelince uyanıp hayatına kaldığı yerden devam etmesi de... 'Ayı olan ayılar' genellikle böyle yaşar! Ayı Olmayan Ayı'nın yaşadıkları ise pek böyle değil. O da kış uykusuna yatıyor, mışıl mışıl uyuyor ama uyanınca hiçbir şey beklediği gibi olmuyor. 'En zoru çocuk kitabı yazmaktır' diye boşuna dememiş Roald Dahl! Zeka ve mizahı herkesin kaleminden tatmak imkansız zira, en iyi o biliyor olmalı. Frank Tashlin bu nevi şahsına münhasır yazarlardan biri ve sadece yazar olarak değil çizer olarak da çocuklar için büyük şans. MGM ve Warner Bros. için çizgi filmler hazırlayan Tashlin bir dönem Disney stüdyolarında çalışmış ve Dr. Seuss ile ortak çalışmalara imza atmış şanslı bir dahi. Mükemmel mizah anlayışının onu sinema sektöründe Jerry Lewis ve Bob Hope'la çalışma noktasına getirmesine de şaşmamalı! Ayı Olmayan Ayı, David Hume'un 'yarın güneş doğmayacak' önermesini hatırlatıyor. Yatılan her uykunun ertesinde her zamanki gibi uyanılamayabileceğine dair bir paranoya, korkunç bir şüphe gibi... İnsanoğlunun doğaya ve hayvanlara verdiği açık ve seçik zararın trajikomik hikayesi. Tam uykuya yattığının ertesi günü ininin üzerine kurulan fabrikanın başına getireceklerinden habersiz bir ayının büyük kabusu. 'İyi bir tıraşa ihtiyacı olan, kürk palto giymiş budala adamın teki' olmakla suçlanan ve bir fabrika işçisi olduğuna inandırıldığı için kafası fena halde karışan bir zavallı ayının acısı... Bir acıya bu kadar gülünür mü? Bir çocuk kitabının altmetinleri bu kadar güçlü olur mu? İşte o da Frank Tashlin'in dehası! Ayı Olmayan Ayı'da, gayet ayı olan ama hiç de budala olmayan bir ayının hayatının zorla elinden alınma çabasını okuyacaksınız. Okumak yetmez, izlemek de isteriz diyenler için aşağıda küçük bir sürpriz de yer alıyor. Bitirirken; bu kitabı kitaplığınızın en özel rafında ya da başucunuzda tutsanız, hatta başınızın üzerinde taşısanız yeridir!


Bizim nesil resimli çocuk kitaplarıyla büyümedi ama o zamanın koşullarıyla üretilmiş ne kitap varsa bizim eve girmiştir sanıyorum. Net olarak hatırladığım Ayşegül serisi. Bu görsellerin içine düştüğümü hatırlıyorum. Sonrasında tabii ki çizgi romanlar, Tommiks-Teksas serileri benim için vazgeçilmez oldu. Yani resimlenmiş her tür kitap ilgimi çekerdi. Önce hayran olduğumu sonra çizmeye çalıştığımı hatırlıyorum. Anlaşılan güzel çizimler kanıma girmiş. Güzel Sanatlar Akademisi'ne girdiğimde aklımın derin bir köşesinde kitap resimlemek vardı. Ne yazık ki bu istek uzun yıllar o köşede kaldı. İlk çizdiğiniz kitap Kırmızı Kuş olmuş. Okuduğum için iyi biliyorum, görselleştirmesi zor bir kitap ama siz mükemmel bir iş çıkarmışsınız. Kırmızı Kuşun hikayesi biraz farklı. Kurguladığım öyküyü çizdim ama yazmayı beceremedim diyebilirim. Yaklaşık 15 yıl sonra Arslan Sayman öyküye hayat verdi ve çok da güzel yazdı. Yani önce resimler sonra metin geldi. Kitap resimleme isteğim büyüktü ama koşullar çok elverişli değildi. Belki yazabilseydim durum farklı olurdu ve zor piyasa koşullarına dayanmayı deneyebilirdim. Kırmızı Kuş, benim üniversiteden sonra ilk kitap atağım ve sonra Yıldız Cini var. İkisi de yıllarca yazarını bekledi. Ben de bu sevdayı aklımın derin köşesinde sakladım. Ta ki reklam ajanslarından emekli olana kadar. Evet ilk kitap ortaklığımızdan sonra devamı da geldi. Birlikte epeyce kitap yaptık. Arslan yazıyor ben resimliyorum. Öyküyü ilk ben okuyorum, sonra eleştirim varsa söylüyorum, görseli çok zorlayacak bir durum varsa bazı isteklerim de olabiliyor. Arslan çizere çok saygılı bir yazar, resimde mantık hatası olmadığı sürece karışmaz. Çizgisini, öyküyü yorumlama şeklini, renklerini, titizliğini tanır ve buna göre öyküsünü teslim eder ya da etmez. Aslında her koşulda önce hikaye var. Ben yazamayan bir çizer olarak Kırmızı Kuşta olduğu gibi hikayeyi kurgulayıp çizebilirim. Bir metin olmasa da hikayeyi resimle anlatabilirim. Ama önce hikaye... Yaratmak biraz da güzel tesadüfler, aniden ortaya çıkan fikirler ve ortak heyecanlarla gelişiyor, bu nedenle de ucu bucağı yok sanırım. Keşke, ama kendimi yeterli görmüyorum. Kafamda fikirler uçuşuyor ancak yazmak başka bir ustalık. Çocuk kitaplarında resim kesinlikle bir aksesuar sayılmaz. Kitabı daha verimli veya daha çekici hale getirmek için ilave edilen bir unsur değil, hikayenin kendisidir. Hikayeyi tekrar tekrar renklendirir. İyi resimlenmiş bir kitap hikayenin değerini de güçlendirir, anlamını da. Türkiye'de de özellikle son yıllarda kitap resimlerinin süsten öte bir şey olduğunu çizerlere verdiği önemden anladığımız, öyküsünün ruhuna uygun çizer arayan yazarlar var. Bu ortaklıkla çıkan kitaplar zaten kendini gösteriyor. Öykü-resim ilişkisi çok önemli. Resim öykünün söylediğinden farklı bir şey söyleyemez; kelimelerin, duyguların renklenip hareketlenmiş halidir. Öykünün içindeki mekan, duygu, insan, hayvan, doğa unsurlarını canlandırır, yorumlar. Her çizer kendine özgü çizgisiyle, rengiyle, birikimi ve iç dünyasıyla yeniden okur öyküyü. Ben renkleri çok ciddiye alıyorum, renk uyumuna ve dengesine çok önem veriyorum. Öykünün özündeki duyguyu, iyiyi, kötüyü olabildiğince çarpıcı vermeye çalışıyorum. Mesela içinde karanlık duyguların olduğu bir öyküyü doğru renkler ve doğru ifadeler kullanmadan veremezsiniz bence. Dünyada müthiş çizerler var, bakıp bakıp doyamadığım işler yapıyorlar. Bizden birkaç adım öndeler sanki. Ben farklı tarzları seviyorum. Klasik çizgisiyle Feridun Oral, resim tadıyla Can Göknil, komik karikatür tiplemeleriyle Behiç Ak, daha geleneksel motifleriyle Mustafa Delioğlu, ayrıntılı çizgisiyle Ayşe İnan Alican, kıvrak bileğiyle Sedat Girgin, canlı renkleriyle Huban Korman, sevimli tiplemeleriyle Ferit Avcı, yumuşak çizgisiyle Gözde Bitir, az çalışsa da özenli çizgisiyle Şafak Okdemir bazıları. Biraz da yurtdışından; Ofra Amit, Gabriel Pacheco, Monica Barengo, Paul Hess, Elena Odriozola, Maurizio Quarello, David Mckee, Rob Scotton, Emily Carew Woodard ve daha pek çok isim diyebilirim. Çocuk kitaplığımda yerli-yabancı pek çok güzel kitap var. Bunlardan bazıları benim için daha etkileyici. Wolf Erlbruch'dan Ördek, Ölüm ve Lale, Mei Matsuoka'dan Karda Ayak İzleri, Roald Dahl'dan Bay ve Bayan Kıl gibi. Aslında o kadar çok birbirinden güzel kitap var ki ara ara sayfalarını çevirmeyi, göz gezdirmeyi seviyorum.


Elimizde, içinde saf sevgiyi, sıcacık dostlukları ve şahane bir mutluluk formülünü barındıran bir kitap var ve 7'den 70'e her okuru sarıp sarmalıyor. Çocuk, Köstebek, Tilki ve At, şimdiden rekor satış rakamlarına ulaşmış durumda. İngiliz karikatürcü ve çocuk kitapları ressamı Charlie Mackesy, üç yıl önce Instagram hesabına küçük bir çocuk ve tombul bir köstebek resmi yükledi. Bugün tüm dünyada satış rekorları kıran Çocuk, Köstebek, Tilki ve At adlı tatlı mı tatlı çizgili romanının hikayesi de işte tam olarak o gün başladı. Mackesy her gün yeni bir resim yayınlıyor ve resimlerin altlarına kısacık öyküler yazıyordu. Çocuk, kırlarda dolaşırken umutlarını, zayıflıklarını, korkularını, üzüntülerini arkadaşlık ettiği hayvanlarla, yani köstebek, tilki ve atla paylaşıyor, onlarla zihnini kurcalayan derin meseleleri konuşuyordu. İnsanın okulda değil, sadece yaşayarak ve başkalarıyla iletişim kurarak öğrenebileceği cevapları vardı çocuğun sorduğu soruların. Mesela en güçlü olduğu zamanı soruyordu ata bir sayfada, o da Zayıflığımı göstermeye cesaret ettiğim zaman cevabını veriyordu. Pandeminin ve küresel ekonomik krizin yarattığı zor zamanlarda dünyanın dört bir yanından insanlar bu çocuğu ve arkadaşlarını öyle sevdi ki, çok geçmeden Mackesy'nin Instagram postları bir kitaba dönüştü. Başarı inanılmazdı. Aylarca çok satanlar listesinin üst sıralarında kaldı, 34 dile çevrildi, ödüller kazandı... Çocuğun Çok tuhaf değil mi? Sadece dışımızı görebiliyoruz, oysa hemen her şey içimizde oluyor, cümlesi o dönem dünyada en çok paylaşılan kitap alıntısı oldu. Kitabın bu hızlı yükselişini, Antoine de Saint-Exupery'nin Küçük Prens'ine, A. A. Milne'nin 1926 tarihli Winnie the Pooh'suna ve Richard Bach'ın 1970 tarihli Martı'sına benzetenler oldu. Küçük Prens'ten söz etmeye gerek bile yok, herkes neredeyse ezbere biliyor çünkü. Diğerlerine bakalım... Tıpkı Çocuk, Köstebek, Tilki ve At gibi ilk Winnie the Pooh kitabı da küresel bir kaosun hemen arkasından yayınlanmıştı. Birinci Dünya Savaşı çoktan geride kalmıştı ama güvensizlik ortamı ve ekonomik kriz olanca ağırlığıyla devam ediyordu. 7'den 70'e her yaştan insanın, iyilik, sevgi, umut, dostluk aşılayan güvenli bir sığınağa ihtiyacı vardı ve bu sığınak adeta bir kitap formunda gelmişti. Martı'ya gelince... Amerikalı emekli pilot Richard Bach, Vietnam Savaşı henüz sürerken, tüm o kayıpların ve umutsuzluğun ortasında bir dergi için küçük yazılar kaleme almaya başlamıştı. Bu köşe yazıları öyle sevilmişti ki, kısa sürede kitaplaştırılmış ve milyonlarca okura ulaşmıştı. Charlie Mackesy'nin yazıp resimlediği ve Tankut Baler'in çevirdiği Çocuk, Köstebek, Tilki ve At da yukarıda sözünü ettiğim kitaplar gibi hiçbir kasırganın sonsuza kadar sürmeyeceğini, zor zamanların ancak sevgi ve iyilikle atlatılabileceğini anlatarak tüm okurların kalbine dokunuyor. Kim bilir, ihtiyacımız olan şey şimdilik sadece budur belki de.


Neden kaşı bıyığı gür bir kadın kahraman yarattınız? Pek alışkın olduğumuz bir şey değil bu. Evet. Pala'lık fazlasıyla erk'ek bir dünyaya erkeksi bir dille dayılanmayı, bıyıkları yeni terlemiş biri olmayı imliyor. Hayriye 90'ların üniversite ortamında, basın dünyasında gezinerek kendine bir kimlik arıyor. Bu meşakkatli dönemde birey olmak, bağımsız düşünebilmek, kendi beden bilincine, diline sahip ve hakim olmak gibi bilgileri yavaş yavaş öğreniyor. Bitirgen, 80'lerde çocuk olmayı anlatıyordu. Hayriye de kadın olmanın 90'lı yıllardaki günlüğünü tutuyor bir bakıma. Ama dönem değişse de kadın olma uğraşı aslında her dem edebiyatın konusu olageldi... Simon de Beauvoir Kadınlığımın Hikayesi başta olmak üzere nerdeyse bütün eserlerinde bunu pek de güzel anlatır. O cümlenin içinde, Hayriye'nin Bitirgen'lik günlerine bir selam var, adam adama mücadele etme yetisine, sokağa çıktığı anda yeniden sarılma ihtiyacı var. Hayriye canı yandığında, canını yakanlardan değil kendinden hesap sordu hep. İktidar diliyle diklenenlere, güç ilişkilerine tabi olmasını isteyenlere yadırgayarak baktı... Çocukken kolay küser, yetkişkinlikte kolay kırılırız. Biri öpünce geçer, diğerine bazen en güçlü tutkal bile kar etmez. Bitirgen gibi bir çocuk büyüdüğünde nasıl biri olabilir sorusunu çok sordum kendime. Bitirgen'in o çocuksu boş boğazlılığı, büyüklerin dilini anlamayıp kendi dilini yaratması, kendine hayali bir ülke kurup sık sık oraya yolculuğa çıkması aslında Hayriye olmaklığın hamurunu da mayalandırdı diyebilirim. Küçükken ailesine, evine ait hissedemiyordu kendini, büyüdüğünde de bir çatı altında bitişik nizam durmayı beceremedi. Nereden gelirse gelsin iktidarın soluğunu ensesinde hissettiği anda ya kürküne küstü, ya da oradan hemen tüydü. Büyümek bir türlü bitmiyor diyorsunuz bir yerde... Bir kadın nasıl büyür, Hayriye büyürken hangi sancıları çekiyor? Emeklemeyi bırakıp iki ayağımızın üzerinde durduğumuzda büyümenin kronometresi de çalışmaya başlar. Hiçbir yere tutunmadan yürümeyi, ayakta kalmayı, dengeli durmayı öğrenirsin ve bu bilgi hayatı boyunca eşlik eder insana. Üstelik sadece ayakta durmak yetmez, dik de duracaksın, kendinden emin adımlarla yol alacak, son durağa gelene kadar da önüne çıkan engelleri bir bir aşacaksın. Bu serüven sadece kadınları değil herkesi yorar, yıpratır. Sonuçta bizden beklenilenin aksine yalpalayarak yürüdüğümüz bir yoldur büyümek... Kahramanım Hayriye de bu yola çıktığında epey yıprandı, ona güçlü ve kendinden emin bir birey olma payesi vermektense dediğiniz gibi mahrem anlarına da eşlik ederek, beden, zihin ve ruh dünyasında ne gibi değişimler yaşadığını, ayrı başlıklar altında topladığım hikayelerle katman katman açarak anlatmaya çalıştım. Hayriye'nin evden çıktığı anda içine düştüğü dünya onu hem şaşkına çeviriyor hem de kucağında biraz fazla sallayarak ve sarsarak büyütüyor. İlk gençliğinden yetişkinliğine kadar uyumsuzluk, aidiyetsizlik, yalnızlık gibi sancılar çekiyor. 43 yaşıma geldim ama ne kadar büyüdüm hala bilmiyorum. Öyle yaşlılık korkusu falan da yok üzerimde. Bizim gibi toplumlarda birey olma yaşının bir hayli geç başladığını düşünürsek aslında yeni yeni kaidesine oturuyor her şey diyebilirim. Hayriye'yle elbette benzeşiyor tabii ki çok ayrışıyoruz. Dizimiz kanamadan, canımız yanmadan, bol bol hata yapmadan büyümek mi olur? Böyle bir süreç kimin için kolay olmuş ki, benim ya da Hayriye için kolay olsun. Siyasi bir roman mı emin değilim ama 90'ların politik atmosferine yakından bakmaya çalışma denemesi diyebilirim. 80'lerde çocuk olan benim kuşağımın bugün yapıp ettiklerine bakıp, hepsini aynı kefeye koymayı, yargılamayı hiç istemem. Her birimiz yaptığımız seçimlerle yerimizi, tutumumuzu yeterince belli ettik. Gezi bize korkusuz büyüyen bir kuşağın, hiç de politik argümanlara ihtiyaç duymadan, kendi varoluşlarına, yaşam biçimlerine nasıl sahip çıktığını gösterdi. Gezi deneyimi farklı dünya görüşünden birçok insan için milat oldu. Aynı zamanda siyasetle uğraşanların, kendilerine devrimci diyenlerin, başkasının derdiyle dertlenenlerin, iktidarın karşısında olmayı haysiyetiyle hizalayanların önünde durduğu kocaman bir boy aynasıdır. O gençlerin eylem biçimleri, slogan dilleri, protesto yöntemleri, paranın dolaşımda olmadığı bir dayanışma becerisi ezberleri bozdu. Bu yeni muhalefet anlayışı 12 Eylül'den bu yana toplumun nasıl bir değişimden geçtiğini ama devletin zulüm etme, can alma, kendi gençlerine kıyma konusundaki kararlılığından bir adım geri sapmadığını da gösteriyor. Bence Gezi sürecinin en acıklı yanı da budur. Yazarken mizah yapmaktan çok korkarım hatta hiç yeltenmem. Edebiyatta zaten mizahın terazisi pek hassastır. Dozunu fazla kaçırırsanız kahramanınızı karikatürize eder, kendinizi de komik duruma düşürürsünüz. Sorunuzdan anladığım kadarıyla yazar olarak ben bu sınavdan gayet bilinçsiz bir şekilde geçmişim. Kitaptaki mizahi ton sanırım karakter özelliğimden, Bitirgen'in Bilinmeyenler Ülkesi'ne kaçısı gibi benim de en karanlık zamanlarda olaylara biraz sarkastik bakmaya çalışmam, mizahla en azından kendi önümü aydınlatma, yoluma devam etme refleksimin yazım sürecinde pırt diye ortaya çıkmasında, benim de buna karşı bir önlem almayışımdandır.


Bazı kitapları karıştırmaya başladıktan sonra bir bakmışsınız ki son sayfaya gelivermişsiniz. İşte Kipri benim böyle bir vapur seyahati sırasında aşık olduğum kitaplardan. Anlatayım... Mahallede bütün kirpilerin gitmeye can attığı bir park vardı. Parkın önündeyse vızır vızır işleyen bir cadde... Ah ne zordu caddeden karşıya geçmek! Arabalar, bisikletler, kamyonlar, hepsi kirpiler için hayati tehlike taşıyordu. Bizim küçük kahraman yavru kirpimizse karşıdan karşıya geçmek için güvenli bir yöntem bulabileceğine inandı. İnsanları izledi, azmetti ve sonunda önce trafik canavarını yendi, sonra da Azmi adını alarak bir efsaneye dönüştü. Kitabın adının niçin Kipri olduğuna gelince, işte onu söylemeyeyim. Sürpirizi kaçmasın. Kipri onun bol resimli, bol eğlenceli kitaplarından biri. Gökçe Ateş Aytuğ'un harika çevirisiyle yayınlandığını da eklemek isterim.


Biliyorsunuz, yaratıcı yazarlık tavsiyelerini seviyorum ve bu konudaki kitapları, ufuk açıcı, cesaret verici olduklarına inandığım sürece, destekliyorum. Sevmediklerim, edebiyatın ne olduğundan dem vurarak kafa ütüleyen, iç sıkıcı kitaplar... Okuyanda yazma arzusu uyandırmak yerine, yazmayı korkutucu bir şey haline getirdiklerini düşünüyor ve onlardan titizlikle uzak duruyorum. Parlak, heveslendiren örneklere ise bayılıyorum. Domingo Yayınları'nın çocuklar için yayınladığı En Güzel Öykünü Yaz, tam da böyle bir kitap. Soldaki illüstrasyon Christopher Edge'in Twelve Minutes to Midnight kitabından. Sağdaki illüstrasyon ise En Güzel Öykünü Yazdan. Evet, yapabilirsin! İşte en iyi öykünü yazmak için ihtiyacın olan HER ŞEY! diye başlıyor ve bir dolu küçük ama mühim dersle devam ediyor. Yaratıcılığı parlatacak öneriler, ilham verici fikirler, yazarken kesinlikle uzak durulması gereken tuzaklar da var. Okumayı seven bir çocuğun hemen şimdi, burada kalemi eline alıp yazmaya başlaması için gereken her şeyi içeren harika ve kesinlikle çok eğlenceli bir alet çantası... Üstelik Domingo ekibi kuru bir çeviri yerine Türk yazarlardan örnekler seçerek ve bizden deyimler ekleyerek kitabı yerlileştirmeyi ihmal etmemiş. En güzeli korku, polisiye, aşk, fantastik, bilimkurgu gibi türlerin de ayrı ayrı ele alınması... Senaryo yazımına dair bir bölüm bile mevcut. Derslerin hepsi şahane illüstrasyonlarla süslenmiş. Büyüleyici kelimeler kullan: Hatta dilersen kendi kelimelerini yarat. Ve okuru sersemletecek bir sonla noktayı koy: Harika öyküler harika sonlara ihtiyaç duyar.


Çocuklar James Joyce okuyor. Ve daha neler neler! En genç yayınevimiz Hep Kitap'ın çocuk kitaplarına kelimenin tam anlamıyla bayıldım. Hele Franziska Biermann'ın yazıp resimlediği Bay Tilki'nin hastası oldum. Gerçi Bay Tilki'nin kitaplarla ilişkisi biraz farklı. Kendisi edebi tat aldığı kitapların kütüphanesinde değil de midesinde durmasını tercih ediyor. Eh, iştahlı da... Dolayısıyla başı dertten derde giriyor. Israr etmeyin sonunu anlatmayacağım. Troisdorf Resimli Kitap Ödülü ve Fallt aus dem Rahmen Edebiyat Ödülü sahibi Kitapsever Bay Tilkiyi kendiniz keşfedin. Hoşunuza giderse ikinci macerası da hazır ayrıca... Biraz ipucu: İkinci macerada Bay Tilki, kitabı çoksatanlar listesine girip filme çekilince, uluslararası üne kavuşan bir yazar olarak çıkıyor karşımıza. Ama bir problemi vardır: Bir sonraki kitabı için aldığı tüm notları ve karalamaları çalınmıştır. (Kendi mi yedi mi acaba diye sormak geliyor içimden ama İyiliksever Bay Tilkiyi henüz okumadığım için cevabı bilemiyorum. Aynı yayınevinden çıkan ve İçinde resimler yoksa, kitap okumak neye yarar! kategorisine dahil edebileceğim bir diğer James Joyce imzalı bir mücevher: Kopenhag'ın Kedileri. Yazarın 1936'da postayla küçük torunu Stephen'a gönderdiği ve çok yakın zamanda keşfedilen bu kısa öykünün kahramanları caddede karşıdan karşıya geçerken çok zorlanan ve kendilerine yol gösterecek, yardım edecek birine ihtiyaç duyan kediler. O tarihte Kopenhag'ta bulunan Joyce, Sana şeker ya da kedi göndermek isterdim ama burada ikisi de yok, o yüzden bir öykü yazdım demiş torununa. Buradan şu sonuca varabiliriz: Bence Joyce gerçek bir kedi aşığıymış. Nihayetinde, torunu için yazdığı bir diğer öykünün adı, Kedi ile Şeytan... İletişim'den çıkmıştı. Ama belki de kedileri seven aslında Stephen'dı, kim bilir. Fakat ben ısrarlıyım... 20'inci yüzyılın en önemli romanı Ulysseste kahramanımız Leopold Bloom'la tanıştığımız bölümünü hatırlamakta fayda var: Yumuşak kalpli Bloom ile çok acıkmış bir sokak kedisi arasında geçen diyalog, bence Joyce'un kedi sevgisini de açıklar nitelikte. Napoli Dörtlemesi ile tüm dünyada milyonlarca okura ulaşan Elena Ferrante bu kez bir çocuk kitabıyla okur karşısında. Kumsalda Bir Gece, Ferrante sevenlerin kaçırmak istemeyeceği bir masal. Yarının Ferrante sevenleri için de şahane bir tanışma fırsatı. Kitabı resimleyen Mara Cerri'nin de harika bir iş çıkardığını söylemek isterim. Arkadaşları, prenses bir annesi ve aktör bir babası olduğu için çok şanslı olduğunu söyleseler de küçük Elias'ın derdi büyük: Annesi ve babası hep meşgul; hep meşgul! Düşünsenize; yedi yaşına gelmişsiniz ve 'Uzaylılar' oyununun nasıl oynandığını hala bilmeyen bir anneniz ve uçurtma yapmayı doğru dürüst öğrenememiş bir babanız var. Olacak şey değil! Çek yazar Iva Prochazkova'nın Büyükannem Cebimde adlı kitabı, yalnızlık çeken çocukların düşlerini renklendirecek sıcacık bir dostluk öyküsü anlatıyor. Kitap Marion Goedelt'in tatlı resimleriyle ete kemiğe bürünmüş. Tuhaf şeyler olmuş, olmaya da devam ediyor! Önce herkesin kitapçılarda kuyruk olup beklediği şimdiye kadar yazılmış en güzel öykü kimse onu okuyamadan ortadan kaybolmuş. Sonra, Alba ve Diego kardeşler en sevdikleri kitap Peter Panı okurken, öyküde hiç olmaması gereken bir sahneye rastlamış; Kaptan Kanca'nın lazer tabancası kullandığı bir sahneye! Eh, merak etmek iki kardeşin hakkı: Bir tarafta kimse okuyamadan ortadan kaybolan yepyeni bir kitap, diğer tarafta içine tuhaf karakterler sızan ünlü bir klasik. Bu ikisi arasında bir ilişki olabilir mi? Alba ve Diego hem kayıp kitabı bulmak hem de Peter Panı eski haline döndürmek zorundalar. Ama bunun için önce o öykülere sızmaları, içine girip neler döndüğünü anlamaları gerek... Kitapçılardan oluşan çok gizli bir örgüt onların Peter Panın sihirli dünyasına girmelerine yardım edecek. Sonra mı? Sonrası hayal edebileceğinizin bile ötesinde. Owen Skye'ın hayatı tehlike ve maceralarla doludur. Bataklık Adam yakındaki tarlada pusuda bekler, uzaylılar mesaj yollar... Bir de gözleri tıpkı birer mücevher gibi parlayan Sylvia vardır. İşler karıştığında insanın, yanında kardeşlerinin olduğunu bilmesi güzel şey! Ve Andy ve Leonard hep Skye'ın yanında neyse ki.


Unutmadan; Yavaş röportajın sonunda en sevdiği çocuk kitaplarının bir listesini de verdi. Aralarında adlarını bile duymadıklarım var ama aramaya, okumaya şimdiden başladım. Gökçe Gökçeer yazdı: Çok acayip bir amca ve arkadaşı zebra! Fotoğraf, Kürşat Bayhan imzasını taşıyor. Genç Osman Yavaş'ın kitaplarındaki çizimlerse Nalan Alaca'ya ait. Zebra mı? O aslında bir ihtiyaçtan doğdu. Yeğenlerime ne okusam, ne anlatsam, onları nasıl oyalasam diye düşünürken, kendimi bir hikaye anlatırken buldum. Birincisi, doğru tahmin ettiniz, bu hikayelerin içinde ben de varım. Uydurukçuluğuna gelince; esas kahramanımız Zebra'nın geçmişi hakkında pek bilgi sahibi değiliz zaten, dolayısıyla amcanın anlattıklarına inanmaktan başka çaremiz yok. İşin aslı onun çatlaklığını ben de seviyorum... Düşünsenize; çocukken masalları çok seven birçok kişi onları artık hatırlamıyor bile. Günlük hayatın zorlukları, tatsızlıkları bu kadar ağır basarken, çocuklarla çocuk olmam ve zaman zaman hayal alemine balıklama dalabilmem beni çatlak yapıyorsa, üstüne üstlük bu şekilde çocukları ve bazı büyükleri eğlendirebiliyorsam, 'çatlak' lakabını iltifat olarak kabul ederim. Mümkün tabii! Karakterim sınırları zorlayabiliyor. Ama aslında bize doğru olarak sunulan bazı şeylerin esasen ne kadar eğreti, ne kadar yanlış olduğunu anlatmak istiyordum sadece. Bunun için gerekirse ve işe yarayacaksa, her şeyi baş aşağı gösterebilirim. Artık çok fazla gülmüyorsak ve hayatın eğlenceli taraflarını neredeyse unutmaya başlamışsak, 'uydurmak' elbette çok zor. Ama tutunabildiğiniz, keyif aldığınız şeyler varsa, çok da zor olmuyor. Bu çok zor bir soru. Mümkünse o an için en zor görünen yolda, hiçbir yalana başvurmadan, yani dürüstlükle ilerlemek, sonra da bunun verdiği 'kuş gibi hafiflik' hissiyle uçmak en güzeli. Beni en mutlu edecek yol bu olurdu. 'Yalan' kısmım galiba bunun devamında başlıyor. Artık altında ezilebileceğim bir şey kalmayınca, büyük bir vicdan rahatlığı ve mutluluk hissiyle hikayelerimdeki devasa nesneleri minicik taşlarmışçasına sağa sola fırlatmaya başlayabiliyorum. Hayatımı güzelleştiren kuyruklu yalanlarım oluveriyor bunlar. Kesinlikle katılıyorum. Ebeveynler çocuklarını korumak adına onlara hayvanların cısss, kötü! olduklarını anlatıyor ve bu şekilde çocukların hayvanlardan korkmasına sebep oluyor. Bu yüzden, çocuklara hayvanları güzel bir şekilde anlatmak çok önemli... 'İnsanı yalanlarına bağımlı kılan türden bir uydurukçu' olduğum kısmına gelince; doğru, yeğenlerim beni gördükleri her yerde Hadi sonra ne olduğunu anlatsana! diye sıkıştırıyor. Demek ki gerçekten de bağımlılık yapan bir tarafı varmış uydurukçuluğumun. Çevirmenlikte de, müzisyenlikte de okullu değil alaylıyım. Haliyle beni zorlayacak her şey ilgimi çekiyor. Müzikte elime geçen her enstrümanı çalmayı öğrenmek istiyorum mesela. Edebiyatta da böyle oluyor. İsviçre'de doğup büyüdüm, Almanca biliyorum ve bu dili Türkçe'ye çevirirken ne kadar ileri gidebileceğimi de görmek istiyorum. Kitapların sonunda, kare kodlar aracılığıyla ya da internetten dinlenecek şarkılar var. Sözleri de, müzikleri de kendisi yazmış. Böyle bir düşünce yoktu aklımda ama sonra, çocukken böyle bir şeyin beni ne kadar mutlu edeceğini düşününce üşenmeyip şarkı da yazdım ve haliyle bunu yaparken çok eğlendim diyor. Babama arkadaşlarının bir gitar hediye etmesiyle başladı her şey. Nasıl kimileri, yakın çevresinde birileri ona boksör dedi diye boksör oluyorsa, ben de etrafımda bir gitar bulunduğu için müziğe bulaştım. Evet, Mavisakal, solist olarak dahil olduğum 'Kan Kokusu' albümüyle 'efsane' sayılıyor, 2012 tarihli solo albümüm 'Gökyüzü Masmavi' bugün hala dinleniyor ve bunlar beni inanılmaz mutlu ediyor. Öte yandan müziğe büyük bir aşkla bağlı olsam da hiçbir zaman iddialı olmadım. Ama şu var: İnsan tutkusunu bulduktan sonra ondan ayrılmamalı. Zihne de bedene de bundan iyi gelen şey yok. 1990'larda kimi müzisyenler sırf imaj uğruna yaz sıcağında deri ceketle kameralara yakalandılar Bodrum sahillerinde. Yani rockçı da olsa birçok insan istediği gibi bir hayat sürmüyor. Ben mecbur olduğum şeyleri değil, içimden gelenleri yapıyorum. Madem rock'çıyım, bana şöyle her şeyi yerden yere vuracağım bir kitap yakışır düşüncesiyle yazsam, sadece piyasaya bir 'zoraki' eser daha eklenmiş olurdu. Ah, o kaygılar! İnsan kesinlikle mecburiyetleri bir kenara itip kendi seçtiği yoldan devam etmeli. inal Kültür Yaynınları'na Amcam ve Benin ilk macerası olan Havaalanında Bir Zebrayı ilk verdiğimde, bana birkaç illüstratör ismi önerdiler. Aralarında Nalan Alaca da vardı. Çizimlerini görünce hemen kararımı verdim. İlk taslakları gönderdiğindeyse artık dönülmez bir yola girmiştik. İkinci kitap olan Restoran Macerasında da birlikte çalıştık. Bu şekilde devam edeceğimizi ve daha birçok macerayı onunla birlikte anlatacağımızı ümit ediyorum. Nalan, anlattıklarımı ve hayalimde canlananları harika bir üslupla resimliyor. Çizimler o kadar tatlı ki bazen sırf onlara tekrar tekrar bakmak için kitapları açtığım oluyor. Uyumlu ve çalışılması çok keyifli biri.