Agatha Christie'nin Doğu Ekspresi'nde Cinayet adlı ünlü polisiyesinin 80'inci yılında Pera Palas Oteli, Zamanda Yolculuk adlı gezi programını başlatmıştı. Programa katılanlar özel rehberler eşliğinde gündüz İstanbul'u gezip akşam da otelin restoranı Agatha'da yemek yiyecek ünlü yazarın adıyla anılan 411 numaralı odada kalabilecekti. Ben programa ilk katılanlardan biri olmuştum. Charles King'in Pera Palas'ta Gece Yarısı: Modern İstanbul'un Doğuşu adlı eseri Kitap Yayınevi'nden henüz çıkmışken, o günü hatırlamanın tam zamanı. İstanbul'un ikonik müze-oteli Pera Palas'a yeniden konuk oluyorum. Geceyi yine meşhur 411 numaralı odada, bir zamanlar Agatha Christie'nin kaldığı odada geçireceğim ama öncekinden farklı olarak bu kez gün içinde İstanbul'u gezeceğim. Çünkü otel bünyesinde Zamanda Yolculuk adlı bir tur programı başladı. Buna göre Agatha Christie hayranları bir rehber eşliğinde İstanbul'un en özel yerlerini, mekanlarını gezecek ve şehrin tarihini, atmosferini, kültürünü yakından tanıyacak. İlk konuk benim. Bir günlüğüne İstanbul'da turistmişim gibi davranmaya karar veriyorum. İnsanın aşık olduğu kişiyi tanımıyormuş numarası yapmasına benziyor bu. Müzeleri, camileri, kiliseleri, tarihi yerleri dolaşıyor, Mısır Çarşısı'nda kalabalığın enerjisi ve baharatların, kurutulmuş çiçek çaylarının kokularıyla büyüleniyorum. Ardından rehberim beni yüksek bir yere çıkarıyor, birlikte İstanbul'un eşsiz silüetini seyrediyor, bu şehre yeniden aşık oluyoruz. Otele döndüğümüzde kütüphanenin hemen yanındaki bara atıyoruz kendimizi. Nar taneleriyle renklendirilmiş Hemingway Kokteyli iyi geliyor... O da Pera Palas'ın müdavimlerindenmiş. Müzayedelerden toplanmış orijinal kitapların yer aldığı kütüphane enfes. Önde Umberto Eco imzalı Gülün Adı duruyor. Meğer Eco, her yaz burada kalırmış. Ayrıca dünyaca ünlü başka yazarlar, yönetmenler ve aktörler de sürekli buraya gelmeye devam ediyormuş. Müdavimlerden siyasetçi yazar Charles King, Pera Palas'ta Gece Yarısı: Modern İstanbul'un Doğuşu adlı bir kitap yazmış. Kitapta otelin geçmişinde yaşanmış ve tüm dünyayı ilgilendiren şiddet, seks, casusluk ve entrika hikayeleri anlatılıyor. Başlangıç noktası, 31 Aralık 1925, yani Türkiye'nin miladi takvime göre kutladığı ilk yılbaşı gecesi. Anlaşılan o tarihte otelde yeni yılı kutlayan neredeyse herkesin geleceği son derece belirsizmiş. King, Avrupa kulüpleri, operetler, kafeler, pastaneler, dükkanlar ve tiyatro salonlarıyla çok renkli bir kültürel atmosfere sahip olan Pera için Hiçbir zaman sadece Türk olmadı, Müslümanlar kadar Ermenilerin, Rumların, Yahudilerin de mekanıydı, diyor. Bir de otelin lobisini mesken tutmuş casuslar varmış; efsanevi Mata Hari, Cicero kod adlı Elysa Bazna ve Kim Philby... Eğlence üstüne eğlence düzenlenir, en şık ve Avrupai davetler verilirken, Haliç'in sularına yansıyan dolunay sayısız gizli bilginin alınıp verilişine şahitlik etmiş. Kitabın sonraki bölümlerinde dünyayı sarsan başka olaylardan da bahsediliyor. Mesela II. Dünya Savaşı sırasında Nazi zulmünden kaçıp İstanbul'a sığınan Yahudilerin hikayelerini okuyoruz. Lakin itiraf edeyim, beni bekleyen kitabın ima ettiğinden çok daha sakin bir gece... Yemeği, bir İstanbul aşığı olan annemle, Agatha Restoran'da yiyeceğiz. Orient Express mönüsünden ilhamla yaratılan yemekler harika. Karalahana çorbasıyla başlayıp somon tartarla devam ediyoruz, kırmızı lahanalı ördek budu ve çikolatalı tatlıyla bitiriyoruz. Kaotik Pera Palas tarihinin en sakin ve hadisesiz yemeklerinden biri bu. Annemle Agatha Restoran'a daha sık gelmeye karar veriyoruz. 1892'de inşa edilen otel, İstanbul'un demir ve çelikten yapılmış ilk modern binası. O dönemde özel bir sistem geliştirerek doğal bir havalandırma sistemi oluşturmayı amaçlamışlar. Girişteki Kubbeli Salon'un tavanındaki vitraylar istendiğinde tıpkı bir çiçeğin taç yaprakları gibi açılıyor ve sözünü ettiğim doğal havalandırmayı sağlıyormuş. Pera Palas aynı zamanda İstanbul'da elektrik bağlanan ilk bina. Antika değerindeki elektrikli asansör hala kullanımda. İstanbul'un ilk moda defilesi de 1926'da burada düzenlenmiş. Pera Palas'a müze-otel statüsü, 1981'de, yani Atatürk'ün 100'üncü doğum gününde verilmiş. 101 numaralı oda bugün Atatürk Müzesi. (Cumhuriyet'in kurucusu cephe dönüşlerinde İstanbul'a geldiğinde, Pera Palas'ta kalıyor, ülke için önemli kararları burada alıp üst düzey misafirlerini ağırlıyormuş. Hafta içi 11:00-12:00 ve 15:00-16:00 saatleri arasında gezilebilen 101 numaralı odada özel eşyaların yanı sıra yerli yabancı nadide Atatürk kitapları, dönemin dergileri, imzalı fotoğraflar, madalyalar da yer alıyor. Dekorasyonda Atatürk'ün en sevdiği renk olan şafak pembesi tercih edilmiş.


Sonunda durdum. Ölümden ötede, seferlerin mola yerinde tıkandığı kalabalık bir zaman diliminde bekliyorum. Gittiğim her yerde bir şeylerin daha önceden söylendiğinin yankısı içimde saklanıyor. Bir mızrak saplanıyor seslerin içinden. Sıkıca gerilmiş yayın arkamda bir yerlerden bana karşı doğrultulduğunu hissediyorum. Bir ok hızla üzerime geliyor. O ben değildim dedim. Her defasında. Uzun uzun. Bir caddede, odalarda, bazen bir dağın yamacında anlatmaya çalıştım. Bu yanlışı durdurmak için uğraştım. Yankı: O zaman sen neredesin? diye sordu. Sustum. Susmak çoğu zaman gerçeğin karışması... Herkes konuştu. Düzelsin diye. Kısacık bir akşamdı. Durdum. Ne yapsam da o ses çıkmazının derinlikleri arasından aldırmadan geçip gitsem diye düşündüm. Kısacıktı. Dalgakıranlar gibi boyun eğişimin, ona sarılmanın sonsuzluğuna aldandım. Bir bakış açısına göre sonsuz olabilirdi. Ben onu sevdim. O bakış açısını. Öyle sanıyorum ki bir apartmanın çatısında uyandım. Ya da herhangi bir binanın çatısı olduğunu düşündüğüm yerde. Şehir yıkılmış gibiydi. İnsanlar bulundukları binaların çatısındaydı. Sadece onlar mı? Arabalar, elektrik direkleri, ağaçlar, sokaklar, caddeler... Sanki her şey çatıdaydı. Gökdelenlerin yerdelen olduğu bir dünyada, yerin dibine doğru bir yükseklik içindeydim. Algının çöktüğü ters bir kurgu. Oturduğum yerden kalktım. Oturduğumu hatırlamadığım ama bir şekilde geldiğim yerden. Yeniden yola koyuldum. Daha çok konuşmalısınız. Bildiğim bilmediğim her şeyden bahsedebilirsiniz. Saçlarınız ne kadar kırlaşmış. Uykularınız ne kadar da bölünmüş. Ben anlarım. Bakışlarınızdaki kelimeler soğuk. Gözlerinizin altına çöreklenmiş bu karanlık onlardan mı kalma? Onlar ve öbür şeyler... Artık hiçbir aldanışa kanmayacak kadar yaşadım diyenlerdensiniz değil mi? Kapılarınız yok. Her şey koca koca duvarlardan ibaret ve alabildiğine renksiz. Ama hayat büyük bir gürültüyle kovalar. Zamanı ölçemezsiniz. Hepsi hepsi koca bir yanılgıdır elde kalan. Rakamların esareti sizi boğar. Perdeleri sıkıca kapattınız mı? Geldiğinizi bir gören olmasın. Biliyorum biliyorum, siz de aynı şeyi düşünüyorsunuz. Yani herkes kadar. Bitse de gitsek. Bu kovalamaca son bulsa ve sindiremediğimiz bu yaşama karşı daha fazla direnmek zorunda kalmadan kaybolsak. İnsan durdukça şüpheleri durmuyor. Büyüyor. Bu evham beni öldürecek. En çok da akşamüstleri yerleşiyor bu çetin duygu; korkmuyorum ama yine de kaçmak istiyorum. Yola çıktıktan hemen sonra, bir süre çocukların gözlerinde saklandım. O sonsuz tekrara defalarca düşmekten yorulmuştum. Rahat rahat dinlendim. Kısa bir süre. Çocuklar yakalanmazlar. Mesela bütün huzursuzluğunuzu yakan top oynarken üzerinizden atabilirsiniz. Ya da saklambaçın gürültülü yer bulma telaşında... Biri olmazsa diğerine giderim; ama mutlaka giderim. Tanır mısınız onları? Dilerseniz birgün, uyandığınızda, sizi onlara götürebilirim. Aklım hep o gecedeydi. Herkes bir şeylerden bahsediyor, etraftan yayılan müzik sesleri soğuk bir suyun şok eden etkisi gibi başımdan aşağıya doğru duyuluyordu. Katlanamıyordum. Yeraltına giden müzik... Olsa olsa bir uyurgezerin bilinçsiz hareketlerinin sonucunda, es kaza konuşabilmişse kaybolduğu yerde, mırıldandığı bir cümledir. Anlamdır. Her cümle anlamlı mıdır? Ya da her anlam bir cümle midir? O gece tek kelime etmedim. Büyük kelimelerden korktum. Ağzımdan çıkacak cümlelerin şu an ortasında bulunduğum yere gelmemi engelleyeceğinden ve belki olası bir sona beni hazırlayacağını bildiğimden sustum. Çünkü kelimeler her zaman senden önce geliyordu. Yola en önce çıkan ve o yolu en önce tamamlayan onlar oluyordu. Ancak susarsam, bu güçlü alfabenin harflerinden kendimi sakınırsam, kurtulabileceğimi sandım. Yapabildiğim tek şey yürümekti. Kısa kısa, uzun uzun yürümek... Ama insan yürürken yolun nereye düşeceğini bilemiyordu. Ve olsa olsa rüyadır tüm bunlar demek işimi kolaylaştırmıyordu. Çünkü rüya mağarasına giriş, zamandan ve mekandan bağımsızdı. O gece yeraltına giden müziği takip ettim. Karanlık bir pasaja girdim. Benim için bırakılmış herhangi bir şey, bir iz bulabilmek uğruna geldiğimi düşündüğüm bu yerde onu gördüm. Kim olduğunu hatırlayamıyordum. Daha önce hiç karşılaşmadığıma emindim. Yine de bir şekilde tanışmış olmalıydık. Alt kattaydık. Sanki metrelerce yerin altındaydık. Etrafa baktığımda, karanlığın içerisinde büyük, görünmeyen bir kalabalık var gibiydi. Ama bizden başka hiç kimse yoktu. Bu yalnızca bir histen ibaret bile olsa birilerinin varlığını hissediyor olmak beni tedirgin etmişti. Kendime kızdım. Öncesinde olduğu gibi... Telaş içinde yukarı çıkmak için merdivenlere doğru yöneldim. İçimde bir yön duygusu vardı ama karanlık her şeyi ele geçirmişti. Basamakları göremiyordum. O geldi. Beni kucağına alıp merdivenlerden yukarı doğru çıkarmaya başladı. Ama o karanlığa meydan okurcasına merdivenleri hızla ikişer üçer çıkıyordu. Merdivenler uçsuz bucaksızdı. Bitmeyecekmiş gibi görünen bir yere doğru ilerliyorduk. Bilmediğim koridorlara girdik. Birbirine açılan odalara. Her geçtiğimiz yerde bir evi geride bırakıyorduk. Bazen bir duvar dibinde, bazen koridorların orta yerinde bazı eşyalar bir görünüp bir kayboluyordu. Değişmeyen tek şey karanlıktı. Gösterişli, huzursuz, dağılmayan bir karanlık. Yürüdükçe yürüyorduk. Ben hala kucağındaydım. O alabildiğine sessiz. Daha önce hiç konuşmamış gibi. Kocaman alnında derin izler taşıyordu. O beni taşırken ben de onun yüzünde yadırgamadığım bir tanışıklığın tanımını yapıyordum. Sonra bambaşka bir kapıdan daha geçtik. İçeriden yükselen sevişme sesleri duyuluyordu. Birdenbire konuştu. Açmaa, sakın gözlerini açma dedi. Açmadım. Çaresizlikten boyun eğdim. Sonra bir kapı daha. Bu defa kapıyı ardımızdan kapattık. Birdenbire karanlığın içinden bir kadın belirdi. İkimiz birden şaşırdık. Daha önceden birbirimizi tanır gibi o şaşkınlıkla ne diyeceğini bilemeyen iki arkadaş gibi şaşkınlıktan olduğumuz yerde durduk. Kadına burada ne yaptığını sordu. Kadın yalnızca Çok yorgunum. dedi ve kayboldu. Konuşmuştu. Aynı anda kapattığımız kapıyı biri araladı. Bir erkek. O an aklıma az önce geçtiğimiz odadan gelen sevişme sesleri geldi. Kadın kimdi? O erkek kimdi? Neden her şey bir belirip sonra anlamsızca ortadan yok oluyordu? Korkmuyordum. Fakat azar azar içimize işleyen bu gece, bu kapı geçitleri beni boğmaya başlamıştı. Nereye varacağını bilmediğim bu yolda, geride bıraktığım her şeyin oldukça uzakta kaldığının hissi ansızın bastırmıştı. Uzaktaydım. Uzakta olmak kötüydü. Geride ne bıraktığını tam olarak bilmese de insan, bir yanının bağlı olduğu yerden ayrılması duygusundan kopamıyordu. İçte bir gölge gibi takip eden, rahat bırakmayan o bağlılık şimdi bulunduğu yeri yadırgıyordu. Tam da bu yüzden bir an önce kaçmak, karanlığı parçalamak, bu yanlışlığın, bana, ona, belki de hiç birimize ait olmayan bu görüntülerin içerisinden sıyrılıp yeniden yeryüzüne çıkmak ve aylardır sürüklediğim bu saçmalığa son vermek istedim. Saatine baktı. Aklımı okuyormuşçasına: Seni bu saatte hiçbir yere göndermem. dedi. Aynı anda, kaybolan kadın da birdenbire karşıma dikilip: Bir sürü oda var, birisinde kalırsınız. Ev biraz kalabalık ama olsun. Bir köşede boş bir yatak mutlaka bulursunuz deyip karanlığın içinde bir kez daha yitip gitti. Tek kelime etmedim. Üzerimi çıkardım. Yatağa girdim. Sarıldı. Yanağımla kulağım arasındaki bir yere başını dayayıp sessizce: Gözlerini açma dediğim yerde gördüğüm, senin görmediğin ama sesini duyduğun kadını tanıyorum. diyerek gözlerini kapadı ve uykuya daldı. Bense görmediğim bir kadın ama ortak yaşadığımız bir şaşkınlığın sonrasında artık iyice bana ait olmayan bir hikayenin içinde nasıl oluyorsa yine de ben olarak bir şekilde var olduğumu belki de var edildiğimi düşünerek zor da olsa uyumaya çalıştım. Yataktan kalktığımda belli bir süre geçmiş gibiydi ama sabah olunca uyanıp da kalkıyormuş gibi değildim. O gitmişti. Onunla birlikte her şey görünürden kaybolmuştu. Ne bir kadın ne bir erkek ne de odalar vardı. Karanlık dağılmıştı. Bahçeye açılan bir balkona girdim. Arkası dönük bir kadın, sarmaşık halinde beyaz çiçekleri olan bir bitkinin arasında durmuş, elindeki çekiçle pat küt sesler çıkarıyor; bir yandan da bitkiyle konuşur gibi bir şeyler mırıldanıyordu. Dediklerini anlayamıyordum. Dar patika boyunca yürüdüm. Pırıl pırıl sabah güneşinin içinden geçiyordum. Güneş ışınları coşkun bir su gibi yüzüme yüzüme çarpıyordu. Yaz gecesinin rüzgarla birlikte gelen kokuları saklanmıştı kuytulara. Gündüzün bir tek güneşi vardı. Oysa yaşamın bütün çığlığın açığa çıkaran geceydi. Benim adını bildiğim her şey geceleri ortaya çıkardı. Düzen bir kurulur, bir bozulurdu. Belki bir akşam, sadece bir akşam beni inandırabilirdi sonsuzluğa. Arada kalmış bir an; geceyle gündüz arasına sıkışmış bir akşam, bütün bunları dindirebilirdi. O boşlukta değişebilirdi, kim bilir. Bir ağustos gecesinden düşüp buralara kadar gelmiştim. Birazdan her şey yeniden değişecekti. Ara ara gelip yalancı bir aydınlığı, bu beyazlığı peydahlayan her neydi bilemiyorum ama kısacık da olsa nerede bıraktığımı, neresinde olduğumu hatırlayamadığım hayatımın bu bahçede kabuklarından arındığını, gelip gitmelere saplanıp kalan aklımın düze çıktığını, bir parça huzuru avuçlayabileceğimi düşünmek güzeldi. Durmadım, yürüdüm. O açıklıktan, bahçeden çıkıp bambaşka bir evin odasına kurulup oturdum. O da oradaydı. Tanıdığımı sandığım adamın hiç bilmediğim, hissetmediğim diğer yarısı. Sessizliğini çiğnercesine konuşuyor, o konuşurken diğerleri onu hayranlıkla dinliyordu. Soru sormak için yarışan kadınlar gördüm. Nedensiz yere kıskandım. Oysa nedeni çoktu. Bilmediğim yarısını kıskandım. Olamadığım beni kıskandım. Orada olup aslında olmayışımı kıskandım. Dirilip ölüşümü kıskandım. Yanıtladığı her sorunun cevabında kendimi bulamayışımı kıskandım. O gece ben, tanıdığımı sandığım adamın tanımadığım yarısında her ne varsa kıskandım. Onu sevmeme ve orada tamamlamama rağmen odadan çıkıp gittim. Kalbim hızla çarpıyordu. O zaman anladım onun kim olduğunu. Neden hem tanıyıp hem tanımadığımı... Birbirinden farklı mekanlardan geçişimi, zamandan mahrumluğumu, düzensiz uykularımı, yaşadıklarımın bazen gerçek bazen de bir rüyaymış gibi gelmesini. Bütün o kalabalıkların, durmaksızın konuşan insanların, beynimi kemiren soruların tek bir kaynağı vardı. Hiç bitmeyecek sandığım tek bir akşamın, bir buluşmanın, zamanla benden kopan parçalarının kalbimde bıraktığı saplantılarıyla savaşıyordum. İnkar ettikçe kök salmış, başkaldırdıkça beni iyice içine çekmiş her ne varsa, büyük bir hızla bana çarpıyordu. Sona doğru her şey hızlanıyordu. Bu sürükleniş hep böyle sürmeyecekti. Nereden gelip içime yerleştiğini aylardır çözemediğim; aşılır, çıkılır sandığım bir uykunun, rüyanın, belki de bir uyurgezerin sayıklamalarında çoğalmıştım. Sokağa çıktım. Akşamdı. İlk defa akşam vakti, duru bir ışık ve karanlık demetinin içerisinde yabancısı olduğum bir caddenin üzerindeydim. Etrafta koşturan, simsiyah giysiler içerisinde dolaşan, ağlayan insanların arasından geçtim. Şehrin uğultusu o caddedeydi. Anıların doğurduğu görüntülerin üzerine bastım. Dünya karardı. Koşmaya başladım. Bunu yapma, kendine zarar veriyorsun. diye bağırdılar arkamdan. Kimdiler? Usul usul içime sızdılar. Bağırdım. Neden dünyayı kararttınız. Niye burada ışıklar yanmıyor? Koştum. Aralıksız ve durmadan; nefes nefese. Bunları daha önce de duymuştuk. Sen ve senin gibiler karartıyor burayı. Kararan dünya değil sizsiniz. dediler. Üzerimdekileri çıkardım. Bana yeni elbiseler giydirdiler. Yapış yapıştı. Sımsıkı. Bacaklarımdaki kırmızı çoraplar ruhumu boğuyordu. Bedenime saplanıyordu. Rengarenk, karanlık kısacık bir akşamdı. Karmakarışıktı. Suların üzerinden atladım. Terk ettiğim odaya geri döndüm. Telaşla kırmızı çoraplardan kurtulmaya, o görmeden çıkarmaya çalıştım. Herkes ayaklanmıştı. Sorular bitmiş, kadınlar birer birer kapıdan çıkmaya başlamıştı. Kadınlardan biri kolumdan tutarak beni durdurdu. Bir yandan dizlerimin altına kadar sıyrılıp orada kalan çoraba bakıyor, bir yandan da bana sorular soruyordu. O ben değildim. diye cevapladım. Aklım ondaydı. Onu kaçırmamak için göz ucuyla nereye gittiğini takip ediyordum. Evin kapısı açıldı ve merdivenlerin olduğu araya çıktığını gördüm. Hızla kolumu çekip kadından kurtuldum ve koşup ona sarıldım. Elleri bir boşluğu sarar gibiydi. Çoktan beridir beklediğim kurtuluşun mutluluğunu yaşayacağımı düşündüğüm o yerde, dudaklarını dudaklarıma değdirip öylece kaldı. Soluğunu ve heyecanını yitirmiş bir et parçasından başka bir şey yoktu. Kulağına eğildim: Tanrı beni seviyormuş ki yeniden seninle karşılaşmamı sağladı. demeyi düşünürken ikimiz de aynı anda: Tanrı beni... diye başladık cümleye. Öyle uzun, karmaşık ve yorucu yollardan geçip bir şeyler anlayabilmek ve duyabilmek uğruna buralara kadar gelmiştim ki susmayı ve cümlenin devamını ondan duymayı bekledim. Tanrı benim bir anda yok olmama izin vermez dediğini duyar gibi oldum. Gözlerimi açtığımda o yoktu. Her şeyim tamamdı derken hiçbir şeyin tamamlanmayacağını anladım. O akşamı hiç unutmadım. Hepsinden kısa süren, sonunda ona kavuştuğumu düşündüğüm o akşam, son defa kaçtım. Buraya kurallara benzemekten, daha fazla tükenmekten, paslanmış zihinlerin üzerime yapışmasından ürküp, kaçtım da geldim. Ardıma bakmaksızın kendi içine gömülmeyi bekleyen bir yalnız gibi kapandım. Ellerimle örttüm üzerimi. Mezarları, insan suretlerini, güçlüyü, güçsüzü, olağanı, alçakgönüllülükleri, türlü hazları, kent kalabalığını geride bıraktım. Sonunda durdum. Ölümden ötede. Dedim ya en çok akşamüstleri. Siz geldiniz ya sizden başka kimsenin beni duymasına lüzum yok. O gece ne dedikleri umurumda değil. Çünkü bu uyuşmazlığın, yüzyılın bu berbat hastalığını düzenleyen bendim. Düzenden uzakta, bir yolculukta, kendi kendine direnen doyumsuz isteklerin tadını bilir misiniz? Ben biliyorum. Bu karanlık bir şey... Nerede yattığı belli olmayan, açıktaymış gibi görünse de en kuytu yerlerde kendisini saklamayı başarabilen bir tat. Ne tuhaf! Dedim ki madem güneş çıplak sokaklar kadar tenimi sahiplenmiş umarsızca kaçıyor, kaçsın! Baştan çıkaran bu gece gündüzle daha çok uzun zamanlarım var. Diğer bütün saatler bekleyebilir. Birini, ötekini, bir diğerini. Günlerden hangi günü canım isterse o gün terk ederim. Bütün puştlukları yapacağını bilsem de -yine de- bu ağustosta, bu hoşnutsuz kelimelerin arasında bozuk bir para sesi gibi şangırdamak, bu gizli ölüm tek başına yetiyor bana. Belki de tüm bunlar bir kuruntudur. Uyumsuzluk çoğaldıkça kendisini gösteren ağdalı bir sanrıdır. Ah benim hayal kutumun içinde debelenen gürbüz akıllı cahilliğim! Şimdi usulca kelimelerini sessizliğe yatırıyor. Konuştuğumda cezalandıracağını, yine de onun için tetikte beklediğimi, uzaklaşsa da her an yanı başımda konaklayabilecek kadar içimde olduğunu biliyor. Bir dere kenarında oturup serinleyebilecek kadar zamanı var. Çok. Bundan kaçamayacak, küçük küçük günahları peydahlayacak ve yatağın telaşlı akşamlarına denk düşecek bir anda yanıma uzanacak. Çünkü yalnızlığın bir insanı nasıl da güçsüzleştirdiğini, evin türlü odalarına saçıldığını ve duvarlara dönük bir yüz içinde hüzünleri hazırladığını o daha en başta, benden önce öğrenmişti. Korkma diyor alışkın olmadığım bir ses. Üzerime abanıyor. Temize çıkmak için çırpınan biri gibi var gücümle karşı koyuyorum. Ses durmuyor. Ses gitmiyor. Bir türlü kısılmak bilmiyor. Odalar büyük gelmeye başlıyor. Her defasında, o kapıyı her açışta onun bedensiz sesiyle karşılaşmak sevinçten öte gizli bir irkilmeye denk düşüyor. Kendime dönüyorum. Böylece benden alacaklarını ona vermiyorum. Dedim ya sustum. Susmak çoğu zaman gerçeğin karışması... Herkes konuştu. Düzelsin diye. Kısacık bir akşamdı. Durdum. Ne yapsam da o ses çıkmazının derinlikleri arasından aldırmadan geçip gitsem diye düşündüm. Kısacıktı. Dalgakıranların sonsuzluğuna aldandım. Bir bakış açısına göre sonsuz olabilirdi. Ben onu sevdim. O bakış açısını. en korunaklı hali insanın uykudadır.. Şuramda bir sancıyla parçalanıp dağılmaktansa, bir tek benim bildiğim bu tapınakta kıvrıla kıvrıla uyumayı tercih ediyorum. Eğer bu bir uykuysa... ben de bunu tercih etmek istiyorum, hem de çoğu zaman. yalın, dokunaklı, içten ve hayal dolu bir yazı.. Teşekkür ederim, ben de kocaman sarılıyorum. Neyi yazacak olsam, bir şeylerin daha önceden yazılmış olma ihtimalinin sancısı parmaklarımı dağlıyor. Ne güzel bir ifade... Bende neyi düşünsem neyi yaşasam, benden önce düşünüldüğü ve yaşandığına sanırım. Burcu; sanki benim yaşadığım onca karmaşanın duygusal ifadesini ortaya koymuş. Artık bende yaşadıklarımdan kaçmak, bu karmaşanın içinde bulunmak istemiyorum... daha fazla tükenmekten, paslanmış zihinlerin üzerime yapışmasından ürküp, kaçtım güzel söze ne denir. Ama iyi tarafından bakalım, belki biraz dinlenmene yarayabilir bu hastalık. Ve daha çok, daha iyi yazmak için vakit bulmana, malzeme toplamana. Malzeme ruhunda nasıl olsa. Kalem de zaten senin.


Cumhuriyet'in ilk yıllarında geçen Peri Efsa, ON8 kitap'tan çıkan bir roman. Yazarı Sevgi Saygı'yı biz aslında sinemadan tanıyoruz. Yıllar sonra artık kitaplarıyla da karşımızda. Sinemayı bırakmadı elbette. Zaten Herhangi bir sanat dalından istifa edileceğine ya da emekli olunabileceğine inanmıyorum diyor. En sevdiğim fotoğrafçılardan Alison Scarpulla'dan birkaç kare... Peri Efsa'nın hikayesine uyduklarını düşünüyorum. Evet. Kentsel dönüşüm denen ranta yönelik yok edicilik ve ev kiralarının gelirle akıl almaz ters orantısı... Bakmakla yükümlü olduğum hayvanlar. Bunların toplamı ve bahçeli ev özlemim, zaten bir süredir maddi manevi desteğini eksik etmeyen kardeşimle ortak bir karar almamıza neden oldu. Ve ben memleketime, Ege'ye döndüm. Yazmaya nasıl bir katkısı oldu derseniz... Daha az yazıyorum. Köy hayatı sanıldığı kadar kolay değilmiş... Bahçe ayrı, hayvanlar ayrı ilgi bekliyor. Ev ayrı hikaye... Ama yine de yazılıyor. Başlarken Peri Efsa'nın hedef kitlesi gençler değildi. Yazmam 0n yıl sürdü, araya başka kitaplar girdi. ON8 Kitap'ın macerasını en başından izliyor ve çizgisini çok seviyordum. İçinde yer almak tabii ki düşümdü. Yazdığım başka bir romanı yarım bırakıp ani bir istekle Peri Efsa'yı bitirdim, sonra da sevgili editörüm Müren Beykan'a ilettim. Ne mutlu bana ki sevdiler, yayınladılar. Acı çekmekten hoşlanan ve acıları çoğaltan insanlar, çözümün tamamen kendi ellerinde olduğunun söylenmesinden hoşlanmazlar. İnsanın gerçek düşmanı kendisidir ve onunla yapılan her yüzleşme tehlikelidir. Yazar olarak en güçlü yanımı bilmiyorum, ileride eleştirmenler söyler bunu belki. Ben sadece yazmaktan keyif alıyorum. İnsan olarak ise... Açıkçası onu da bilmiyorum. Benim erdem saydığımı karşımdaki kusur olarak görebilir. Önemli olan insanın kendini olduğu gibi kabul etmesi ve olduğu gibi görünebilme şansıdır. Ben o şansa sahip olanlardanım. Disiplinli bir yazar sayılmam. Yazacağım hikayenin tamamını hayal edebildiğimde oturup yazmaya başlıyorum ancak ve sonra kahramanın karakterine uyum gösteriyorum. Yani akışa bırakıyorum. İlham kaynağım insanın var oluş ve yok edicilik yeteneği.


Hepsi çok güzel insanlardan oluşan köklü bir aile. Zeki fakat yaralı bir genç kız. Tutkulu ve kararlı bir genç adam. Şahsa özel bir ada. Bir devrim. Bir kaza. Bir sır. Elimizdeki, yaz mevsimlerini sahip oldukları muhteşem Martha's Vineyard adasında geçiren ve Dünyayı biz yarattık havasında yaşayan New England'lı çok zengin bir ailenin hikayesi. Sarışın, güzel ve sağlıklı Sinclair'leri Sinclair'ler yapan kişi de ailenin en yaşlısı olan büyükbaba. Kendi gücünden gözleri kamaşan despot bir milyarder. Birbiriyle her fırsatta ince ince didişmeden duramayan ve seçkin zevkleri sebebiyle kendilerini herkesten üstün gören kızları düşünülürse, bir nevi Kral Lear. Tıpkı Shakespeare'in ünlü trajedisinde olduğu gibi, görünürdeki kibir cilası biraz kazındığında, altından sefil hakikatler çıkıyor. Romana adını veren Yalancılar'a gelince; dört kişiden oluşan bu grubun üyeleri ailenin en gençleri, yani torunlar... Johnny, Mirren ve anlatıcımız Cadence. Bir de Gat var... Koyu tenli, başına buyruk Gat, hikaayede etnik kökenleri karışık olan üç kişiden biri. Ele avuca gelmeyen karakteri -ve tabii ilerleyen bölümlerde yaşanacaklar- sebebiyle Uğultulu Tepelerin Heathcliff'ini hatırlatan Gat, bütün o boğucu Sinclair beyazlığının ortasında huzur kaçıran koyu bir leke gibi duruyor. Demokrat Parti'yi destekleyen ve sürekli eşitlikten, adaletten söz eden büyükbaba, Herkesin özel adası olmayabilir. Bazıları özel adalarda çalışarak kazanır ekmeğini, bazıları fabrikalarda mesai harcayarak. Bazıları için durum daha kötüdür; iş bulamaz hatta eve ekmek bile götüremezler diyen Gat'ten ilk görüşte nefret ediyor. Öte yandan bu sözler, Cadence'ın Gat'a aşık olma sebebi. İşte bu genç Yalancılar, aralarına Gat'i de alarak, alkolik anneleri, keyif düşkünü ilgisiz babaları, onları istemedikleri kişiler olmaya zorlayan büyükbabalarının dahil olamadığı sevgi dolu bir aile oluşturmayı başarıyorlar. Eğleniyorlar da. Yazları bütün gün tekneyle geziyor, yüzüyor, konuşuyor, sırlarını paylaşıyorlar. Bizse bir peri masalı okur gibi hissediyoruz kendimizi. Cady'nin aralarda anlattığı ve başta pek anlam veremediğimiz peri masalları da bu hissimizi destekliyor. Fakat bilirsiniz, masallarda kötü kalpli kraliçenin sahne aldığı kritik anlar vardır, her şey kararır... Burada da öyle oluyor. Kötü kalpli kraliçeyi görmüyoruz ama Cadence'ın 15 yaşına bastığı yaz bir deniz kazası geçirdiğini, başından yaralandığı için de olup bitenleri unuttuğunu öğreniyoruz. Baştan uyarmam lazım; benzeri çok satan'lara kıyasla kolay bir roman sayılmaz Yalancılar. Olay örgüsü bir ileri, iki geri şeklinde geçmişle günümüz arasında gidip geldikçe, okur olarak bir parça başımız dönüyor. Tonu gittikçe sertleşen ve bir süre sonra karanlık bir atmosfere bürünen masalların asıl hikayeyle paralelliğini fark etmemiz de zaman alıyor. Anlatıyı oluşturan kesik kesik cümlelere gelince; fark ediyorsunuz ki onlar şiirsel olmak adına yazılmamışlar, anlatıcı Cadence'ın ruh halinden, kafasındaki karışıklıktan kaynaklanıyorlar daha çok. Büyükbabanın inşa ettiği krallığın bedelini kimlerin ne büyük acılarla ödediğini ise finale doğru boğazımızda bir yumruyla öğreniyoruz. + Şu ünlü Pamuk Prenses masalının odağında bir ayna olması boşuna değil. Masallar normal hayatta pek de kolay dile getirilemeyecek şeyleri bizim adımıza söylemek için yazılıyorlar çünkü. Bu yüzden Grimm Kardeşler'den Andersen'e bütün masal yazarları bize birer ayna tutuyor aslında. Ve yine bu yüzden, başta sözünü ettiğim kötü kalpli kraliçe bazen kendi kötülüğünden ürkebiliyor. + Bir insanın kendini demokrat addetmesi, onu demokrat yapmıyor. Ve kötülük çoğu zaman iyilik kılığında geliyor. Hayatı boyunca ailesinin kibrinden, karanlığından, kötülüğünden kaçan, onlara benzememek için çırpınan bir karakterin sonunu da bu konudaki aşırı inadı getirebiliyor. En azından, Cadence için durum bu. Cadence, Onlara günlerini göstereceğim derken, tam da onlardan biri olup çıkıyor.


Bir zamanlar yemek yazarı olan ama sonra ani bir kararla emekli olup edebiyat dünyasına bomba gibi düşen bir roman yazan Susanna Clarke'dan; Alfa Kitap etiketli Grace Adieu Hanımları ve Öteki Öyküler. Ama önce Clarke'ın ilk kitabını anlatayım bir parça... Jonathan Strange ve Bay Norrell, o kadar büyük ilgi görmüştü ki sonradan bir TV dizisine de dönüştürüldü. bizde yıllar önce Oğlak'tan çıkmıştı ama Alfa Kitap geçmişin şanlı büyücülerinin çok uzun zaman önce yok olduğu ve büyünün unutulduğu 19'uncu yüzyıl İngiltere'sinde geçen ve dünyaya bakışları, üslupları, hedefleri bambaşka iki büyücünün hikayesini dönemin siyasi olaylarıyla paralel bir şekilde anlatan kitabı 3 cilt olarak yeniden yayınladı. Gerçi şöyle de bir durum var: Konusu büyü gibi görünmekle beraber, Susanna Clarke aslında gizem değil, ironi ve analiz üstadı olduğu için keskin bir toplumsal eleştiri örneği Jonathan Strange. Şahsi notum: Susanna Clarke'ın dünyasında büyü karanlık ve tehlikeli bir şey. Açıkçası bununla kalsaydı, sevmeyebilirdim, çünkü bu benim zevklerime biraz aykırı gibi. Fakat ne yapalım ki, kadın hakikaten acayip bir üslupçu ve kurgu üstadı, yani kendini okutturan iyi yazarlardan. Dolayısıyla seviyorum.


Fernando Pessoa dendiği vakit ben ilkin Şeytanın Saati'ni hatırlarım. Metis Yayınları'ndan çıkan o kara kapaklı küçük kitap epey bir süre elimde gezinmişti. Bir de sayısı konusunda rivayetler muhtelif olan 80 küsur alter ego'sunu... Aşağıda okuyacağınız gibi, yalnızca şiir yazmakla kalmayıp o şiirlerin şairlerini de yoktan yaratmış birisi Pessoa. Şaşırabilirsiniz ama gerçek bu. O konuyu ayrıca ele alırız. Şimdi 22 yaşındaki Bilgi Üniversitesi öğrencisi Neslihan Elagöz'ün Pessoa'nın Bulmaca Meraklısı Quaresma adlı kitabıyla ilgili yazısını okuyun. Tanımayanlar için bir not: Neslihan üç büyük aşkın peşinden gidiyor ve tesadüfe bakın ki bu aşkların hepsi P harfiyle başlıyor. Pessoa onlardan biri. Diğer aşklarını da biliyorum aslında ve ileride onlara dair birer yazı da isteyeceğim kendisinden. Şimdilik Üç P'nin Pessoa'sıyla yetineceksiniz. Uykuya olan merakıyla tanınan, hayata katılmayı her fırsatta küçümseyen, iddiaları olmayan, üstüne sinecek hiçbir sıfatı arzulamayan, herhangi bir sistem inşa etmeyi aklına hiç getirmeyen, tüm gayretsizliğiyle hayatı yalnızca seyretmeyi, geride kalanları ise reddetmeyi benimseyen ama olmuş ya işte: çelişkisiz, akla yatkın, bütün bütün bir dünya açıklamasını kendince ve tabii ki bizce bize sunmayı başaran bir düşünür: Yalnızca şiir yazan değil, o şiirleri yazan şairleri yoktan yaratan; yarattıklarının sadece bildiğimiz kadarının sayısı bile 82'ye ulaşan, karşılaştığımız bu manzarayla bize şizofreniyi hatırlatan, yazdıklarını okuduğumuzda ise aklı başındalığıyla bizi herkesten fazla şaşırtan Fernando Pessoa. Dünya onun için umutların, hırsların, taleplerin, arzuların yöneltileceği bir yer değildi. O, yaşama dair kapsayıcı bir kabullenmişliğe arkasını yasladı ve devamında tüm kişileri, şeyleri ve olayları parmağına alarak oyununa başladı. Bizler bu oyuna şahit olduğumuz zamanlarda, karanlığa sürüklenmektense gülümsedik daha çok. Öyle bir reddedişti ki Pessoa'nınki ve bunu öyle bir tarif ediş; insanı, hiçbir şeyin başaramayacağı ölçüde harekete geçirdiği bile oluyordu. Bu tüm yüzleşmeleri ve kabullenişleri en başta aradan çıkarmış ve öyle devam eden yazarın, tam olarak bu sebeple, pek az zevki vardı. İlki pastoral zevklerdi; Batan güneşi ve gündoğumunu sev, çünkü bunları sevmenin sana bile faydası yoktur. Ve beyaz bulutlar, mersinler, uzak dalgalar, yıldızlar.. Diğeri ise polisiye türü romanlar. Fernando Pessoa, mutlu anları arasındaki en iyileri olarak polisiye roman okuduğu dönemleri anıyordu. Bu tarz metinler, okurken ya da yaşarken onu en eğlendiren şeyler olduğu kadar, polisiye türü de yazmaya en önem verdiği ve yazarı olarak anılmayı kendine en uygun gördüğü türlerden biriydi. Şiirlerinin ve şair kimliğinin yanında elbette. Fakat onlarca yıl boyunca üzerinde çalıştığı polisiye öykülerden yalnızca birini, Vargas Olayı adlı öyküyü yayınlanmaya hazır hale getirebilmişti. Geri kalan öyküler ise çeşitli versiyonları çeşitli yerlere dağılacak şekilde, Vargas Olayı'yla birlikte, okurlarla buluşmak üzere işte bugünün gelmesini beklemeye başladılar. Türkçede yayınlanansa şimdilik üç öykü oldu. Pessoa'nın şiirleri ve düzyazı örnekleriyle tanışmış okurlar için yazarı dedektiflik öyküleriyle bağdaştırmak ne kadar ilginçse, bu metinleri dedektiflik öyküsü sınıflandırması altında düşünmek de o kadar ilginç ve keyifli. İçlerinden Vargas Olayı baskın ve ön planda olmak üzere bu üç öykü, Pessoa'nın, nasıl bir ana karakter yaratırsa yaratsın, bu karakter neyle meşgul olursa olsun, ona da oyunlar oynatacağını kanıtlıyor. Herkes bulmaca çözüyor diye bulmaca çözmeyi bırakıp kriminal vakaların çözümüne keyif için bulaşan Doktor Quaresma... Rahatlıkla şunu diyebiliyor: Hiçbir şeye tanık olmadım, ama her şeyi biliyorum. Ve ardından, sorulara yanıt bulmak için kullandığı tek yöntem olan 'akıl yürütme'ye dair bir sistem kurup şablonlarla bunu sunarak bizi zihinsel düzlemde bir soruşturma dünyasının içine çekiyor. Son cümledeki kelimelerden birini, öylece yazıp geçmemek gerekir belki; Quaresma'nın sorgusu, insan zihnine ve psikolojisine görülmemiş bir ısrar ve yoğunlukla göz diken, kendisi de zihinsel olan bir süreç. Sıradan dedektifler olgularla ilgilenir, kanıtlar üstüne düşünür ama Doktor Quaresma bir kenarda yalnızca insanı düşünür. Bu türden öykü yahut romanlarda, yazarın elindeki koz sebebiyle, dedektifi bir dahi olarak düşünmemiz kolaydır; metni takip edebiliyor olduğumuzdan dolayı gözlerimizin parıldaması da. Pessoa'nın öykülerinde ise, okura epey iş düşüyor. Dedektifimiz, bildiğini okurla paylaşıp okuru da kolay yoldan dedektif gibi hissettirmeyi pek matah bir şey saymıyor anlaşılan: başımıza dikilip, birbirine değen her bir nöronu için bizim de kafamızın saniye saniye çalışmasında ısrar ediyor. İlki neredeyse son haline ulaşmış, diğer ikisi ise öyküdense öykü taslağına daha yakın olan bu üç metni geride bıraktığınızda, takip ederken belki biraz zorlanmış da olsanız, Quaresma'nın üstünüzdeki emeğini hissedip, doğrusu ne de iyi etmiş diyeceksiniz: Matematiksel değil psikolojik bir zihin egzersiziydi. Fernando Pessoa'nın kitapta Quaresma için söylettiği, fakat öyle sanıyorum ki gelecekteki okurlarının kendi için içlerinden geçirmelerini isteyeceği bir şey vardı: Onun gibi bir insanın tek bir gün bile ünlenmemiş olması içimi acıyla doldururdu. Onun asla ün peşinde koşmadığını biliyordum. O hep hülyalı biriydi. İflah olmaz alkolikliğinin ve neredeyse otomatikleşmiş düşünce gücünün içine kapanmıştı. Ama adalet bana, bu ünü ona borçlu olduğumuzu duyuruyordu. Ben de onun coşkulu bir okuru olarak, bu satırları okurken yazarla ilgili tam da böyle düşünüp hissettim, ardından da bir payım ve bağım olsun diye okumuş olduğunuz yazıyı yazdım. Hayret ve hayranlık eşliğinde okumak nasıl histi unutanlara, yazarın diğer kitaplarıyla birlikte, tavsiyem olsun.


Stephen King'i severim, şefkatle karışık bir biçimde... Özellikle şimdilerde biraz küçümsediği ilk romanlarını kıyıp da kimselere veremem mesela. Peter Straub'a ise ise ne yazarsa yazsın hayranım. Gölgeler Diyarı, Koko, Hayalet Hikayesi, Gece Odasında günümüz korku romanının müthiş örnekleridir. Daha çok okunsun, keşfedilsin isterim. İki yazarın ortak özelliğiyse birlikte iki muazzam korku romanı kaleme almış olmalarıdır: Tılsım ve Kara Ev. Çok zeki, eğlenceli, cömert ruhlu, tutkulu bir adam. Karakterini anlatmak zor, üst üste binmiş o kadar çok katman var ki. Onda gördüğünüz şey elde ettiğiniz şey değildir, hatta aslında gördüğünüz şey bile değildir. Uff, zormuş anlatmak. Şöyle söyleyeyim, içinde sayısız oda bulunan kocaman bir malikane gibidir ve belki biraz da bu yüzden harikulade bir arkadaştır. Her zaman sizi şaşırtmayı başarır. Yazar olarak King'i soruyorsanız, olağanüstü bir hayal gücü vardır, kendini işine adamıştır ve insandır. O benden daha açıksözlü, söylemek istediğini doğrudan söyleyen bir yazar; olay örgüsü ve karakter yaratma konusunda benden daha az karmaşık olmayı başarıyor. Böyle söylenince kulağa basitmiş gibi geliyor bu özellik ama aslında hiç de öyle değil. Ortak özelliklerimize gelince, ikimiz de roman denen yazınsal türe eski moda bir aşkla bağlıyız. Görkem seviyoruz, bir de tabii kötücüllüğün farklı ortaya çıkış biçimleri ikimizin de fazlasıyla ilgisini çekiyor. Mizah anlayışımızın yakın olduğunu da söyleyebilirim, çünkü bir araya geldiğimizde kimi zaman gülmekten dağıldığımız oluyor. The Shining'in yazarı olmaktan müthiş gurur duyardım. Steve'se sanırım bu soruyu Shadowland diye cevaplardı. Bir de şu It meselesi var; o kitabı ilk okuduğumda çok acayip bir şeyle yüz yüze gelmiş gibi olmuştum, sanki biri benim alanıma girmişti, benim kartlarımı çalıp benim oyunumu oynuyor, üstelik bunu benden çok daha iyi yapıyordu. Londra'daki küçük, sevimli bir otelde. İlk önce bedeninin iriliğiyle dikkatimi çekti, emin olun kendisi Porter Strum'dan kat kat uzun boylu. Sonra kelimeleri kullanma biçimi, espri yeteneği ve zekasından etkilendim. Haftalardır buluşmaya çalışıyorduk o sırada, ama çeşitli aksilikler yüzünden bu buluşma bir türlü gerçekleşememişti. Sonunda otelin, deri ve kadife karışımı dekorasyonuyla bir erkekler kulübünü andıran barında karşılaştık. Steve uzaktan elini kolunu sallayarak seslendi, hayır, aslında gürledi demem gerekiyor. Barda uzun uzun konuştuk, konuştuklarımız çoğunlukla paraya dairdi, tüm yazarlar bu konuya bayılır, inanın bana. Bir de tabii kitapları konuştuk, sevdiğimiz kitapları, hemen hemen aynı kitapları seviyor oluşumuz iyiydi. Tabii ki arada farklar vardı, mesela ben Shane Stevens'ı hiçbir zaman pek sevmemiştim, o da sanırım The Good Soldier konusunda benim kadar saplantılı değildi; ne var ki sıra Raymond Chandler'a ve başka önemli suç yazarlarına gelince iş değişiyordu, o zaman keyfimiz yerine geldi. Her neyse... Arkadaşım olacağını daha ilk saniyede hissettiğim bu coşkulu, yerinde duramayan, tutkulu, zevkli, ilgi çekici ve değerli adamla nihayet tanışmak müthiş bir şeydi. Tabby ile Steve bizim Londra, Hillfield Avenue N8'deki evimize gelmişlerdi. Konu o gece açıldı. Tabby ve Susan çoktan yatmışlardı, bizse iki çatlak gece kuşu olarak uyumamakta ve bira üstüne bira içmekte diretiyorduk. Birlikte bir kitap yazmalıyız dedi sanırım, ya da onun gibi bir şey. Gelgelelim yapacak başka işlerimiz, verilmiş sözlerimiz vardı, çalışmaya dört yıl sonra başlamak üzere anlaştık, hatta kesin bir tarih belirledik. Sonra işte uykumuz geldi. Arada görüştüğümüz zaman, birbirimize hatırlatıyorduk. Sonunda, belirlediğimiz tarih geldi çattı, karımla Maine'e gittik ve bir süre King'lerde kaldık. Kafamızdaki bulanık fikirler gerçek bir öykünün ayrıntıları haline geldi, ana hatlar ortaya çıktı. Steve'in lisede yazmaya başlayıp yarım bıraktığı bir masaldan yola çıkmıştık, ölmekte olan annesini kurtarmak için kutsal bir nesneyi bulmaya çalışan küçük bir çocuğun masalından. Hikayenin önemli ayrıntılarının hepsi Steve'in eviyle Portland'daki alışveriş merkezi arasındaki yirmi millik araba yolculuklarında yaratıldı. Ama şöyle düşünün, her gün çeşitli bahaneler yaratıyor ve alışveriş merkeziyle ev arasında mekik dokuyorduk. Eve döndüğümüzde Steve daima bir şey unutmuş olduğunu fark ediyor ya da değiştirilmesi gereken yanlış bir şey almış oluyordu ve yeniden yola çıkılması gerekiyordu. Tüm bu numaralarımız gerçekten işe yaradı. İyi çalıştık yani. Bu kez Steve'ler bize geldi. Zaten artık karımla Amerika'ya yerleşmiştik çoktan. Dört gün kaldılar, ilk on beş sayfayı birlikte yazdık. Sonra o Maine'e döndü, bu arada ben konuştuğumuz her şeyi kağıda döktüm, yetmiş sayfalık bir olay örgüsü taslağı çıktı ortaya. Derken Steve hikayeyi kaldığımız yerden sürdürdü, bittiğini hissettiği zaman bırakıyor ve yazdıklarını bana gönderiyordu. Onun son cümlesini okuyup bitirdiğimde ben başlıyordum yazmaya. Böyle böyle bir buçuk yıl geçti. Aralıklı olarak toplam yüz ellişer sayfa filan yazmıştık. Bitmeye yaklaştığını hissettiğimizde karımla ben gene Maine'e doğru yola çıktık. Daktilonun başına dönüşümlü olarak oturarak son elli sayfayı birlikte yazdık, sonra da editörümüzü davet ettik. Nereleri atacağımıza, neleri değiştireceğimize onunla birlikte karar verdik. İki ay internet aracılığıyla hemen her gün yazıştık. Sonra Steve Florida'da bir ev tuttu ve bir süre orada kalarak olay örgüsü taslağını oluşturduk. Evlerimize döndükten sonra da yazışmalarımız sürdü. Steve'e son sözlerim? Vedalaşmaya gelir umarım. Onu sevdiğimi söylerdim, onu tanımanın ve onunla çalışmanın çok zevkli olduğunu anlatırdım, sonra vakit kalırsa, ona James Ellroy'un ölüm döşeğindeki babasının son sözlerini hatırlatırdım ve tabii gülmekten dağılırdık. Sakın ısrar etmeyin, o son sözlerin ne olduğunu söyleyecek değilim size, genç okurlarınız için uygun olmayabilir çünkü.


Buffalo Hunter'la ilgili bir sorunuz olmasına sevindim aslında, çünkü bu hikayeyi ben de çok sevdim ve nedense fark edilmediğini düşünüyorum. Houses Without Doors için yazdığım Yazarın notu kısmında bahsettiğim gibi bu hikayeyi bir gösteriden, heykeltraş dostum Rona Pondick'in Bad Milk Shoe adlı enstalasyonunun açılış bölümünden esinlenerek yazmıştım. Rona'nın çalışmaları son derece özgündür, bunda da üzerlerine biberon bağlanmış birkaç yatak kullanmıştı. Ertesi sabah uyandığımda baktım, bu tür bir şeyin herhangi bir sanatsal dürtü söz konusu olmadan yapıldığında neye benzeyeceğini düşünmeye başlamışım. Nasıl biri böyle bir şeyi yapma gereği duyardı? O sabah gidip bir sürü biberon aldım. Bobby Bunting daha ilk sayfalarda ortaya çıktı. Amacım bir novella yazmaktı, beklediğimden biraz daha uzun olmasıysa işi daha da keyifli hale getirdi. John Fowles'in The Magus adlı romanıyla Melville'in Katip Bartleby adlı eşsiz hikayesi Gölgeler Ülkesi ve Mr. Clubb & Mr. Cuff'ta esin kaynağım oldular. Sizin kendine güvensizlik diye adlandırdığınız türden duyguların burada herhangi bir sorun teşkil edip etmediğinden doğrusu pek de emin değilim. Yerinizde olsaydım, insanın okuduğu şeyden olağanüstü etkilenip coşkuya kapılması ve 'acaba bunu bir şekilde kullanabilir miyim?' kararını verme hali olarak adlandırırdım. Gene de, sorunuzu anlıyorum; çekingenlik ya da kendine güvensizlik gibi duygular toplumsal durumlarda olduğu gibi yazı yazarken de engelleyici olabilir. Bu, bir anlamda kelimelerin ağırlığının, daha da önemlisi yarattığınız şeylerin nereden geldiğinin en uç düzeyde farkında olmanız anlamına gelir. Kendi benliğinizden gelen baskılar sizi ele geçirmekle tehdit eder. Başınıza gelebilecek en kötü şeyse, nasıl olur da bir başka yazarın olaylarını, bakış açısını ya da yazılarını taklit ederim diye kendinizi sorgularken oluşturduğunuz labirentte yolunuzu kaybetmektir. Sürekli aynı elli sayfayı yazıp dururken bulabilirsiniz kendinizi. Çaresi -eğer buna çare denebilirse- yola devam etmek, yazmayı sürdürmek, bir de zamanla, yazdığınız şeyin daha önce yaşanmamış taze bir deneyim, sizin gerçekliğiniz olacağına, başka bir yazarın yazdıkları üzerine meditasyondan ibaret kalmayacağına güvenmektir. Sorunuzun devamına gelince... Galiba ben, yazarların kelimelerinin tükeneceğine ve yaratma sürecinin bir noktasında tıkanıp kalacaklarına inanmıyorum. Bazen zihninizdeki parçaların her birinin yerli yerine oturmasını beklemeniz gerekebilir elbette, ama bu bütünüyle başka bir mesele. Zaten o zaman bile, kimse inanmasa da üretmeye devam ediyorsunuzdur aslında. Bir kitabın başlarındayken içimden gelen yöne doğru ilerlerim; belirsizlik duygusunu henüz yenemediğim safhada kelimelerin, sayfa üzerinde yerlerini aldıkça bende -okuyucuda- yarattıkları duyguyu anlamaya çalışırım. Hem bence belirsizlik duygusu yaratıcılığı körükleyen bir şeydir. O paragrafta bahsettiğim şey, bir korku romanı yazarı olduğumu keşfetme süreciyle ilgiliydi. Çünkü bu türün malzemesi çocukluk travmalarının sebep olduğu imgeler ve duygular üzerinde çalışmama izin verdi. Bu derin ve açıklayan keşif uzun süren sayısız psikoanalitik çalışma sayesinde mümkün oldu. Sonunda aslında içinde bulunduğum durumu anladığımdaysa o durum, o travma artık beni sınırlayamadı. Ruha dair benzer malzemeleri daha gerçekçi anlatılarda kullanabilecek kadar özgürdüm artık. Demek istediğim, yaşamsal meselelerimi yazdıklarımda kullanmamı engelleyen bir şey zaten yoktu ama onları daha olgun bir dille, olayların derinine inerek kullanabilmeye başladım diyelim. Zevklerimin, sanatsal tercihlerimin aslında benim zihnimdeki temaları yansıttığını inkar edemem; ben de işte, insan hayatında var olan kederlerin, kayıpların, acıların ve gizemin ele alındığı, bunlar üzerinde derinleşen ve bunları yücelten yapıtlardan etkileniyorum. Hmm, Mrs. God az mı beğenildi? Doğrusu bu, benim için yeni bir haber! En iyisi bu novella üzerine konuşalım biraz. Eski bir evi ve sahibesini anlatan bir hikaye yazmak istiyordum, oysa birdenbire karısının başka bir adamdan hamile kaldığına inanan, bu yüzden kürtaj olmasında direterek onu buna razı eden bir adamın hikayesi haline geldi. Adam içten içe yanıldığının, bebeğin kendisinden olduğunun farkındaydı ama kıskançlığı onu yarı deli bir şeye dönüştürmüştü. Sonrasında kayıp çocukların ve öfkeli bebeklerin hayalleri musallat olup işkence etmeye başladı ona. Bütün bunların hepsi doğrudan benim hayatımdan gerçekler. Üç yıl üzerinde çalıştığım Koko'yu bitirdiğimde çok sevdiğim bebeğimi kaybettim duygusuna kapılmıştım, zaten sonuçta romanımı bir kez yayımcılara verdim mi, o artık benim olmaktan çıkıp onların oluyor. Şimdi bu anlattıklarımdan anlayabileceğiniz üzere, dört ayımı hiç de ticari kazanç sağlamayacak bir tasarı üzerinde hummalı bir şekilde çalışarak geçirmişim. Elbette ancak kısa bir roman olabildi. Normal akışta bir romanı bitirmek için bir ila üç yıl harcamanız gerekir, bu arada hayatta kalmak için yemek yemeye, çocuğunuzun okul taksitlerini ödemeye filan da devam etmek zorundasınızdır. Meslek yaşamımda başarıyı erken elde edenlerdenim, okuyucularımın sonunda nereye varacağımı görmek için hep benim yanımda olacaklarını düşündüm hep. Bu yüzden onların ilgi ve sevgilerini de korumaya çalıştım. Yazmaya şu an başlıyor olsaydım eğer, seçimlerim değişmezdi, gene otuz yıl önce yaptıklarımı yapardım. Yani hemen hemen! Belki sadece farklı türlerde bu kadar dolaşmaz, belli bir türde yazmayı seçerdim. Amacım aynı olurdu: Belli bir türde yazılan kurmacayı edebiyata dönüştürmek. Benim gerçek hedefim bu. Evet, acı, ah o acı! Yazmak insana gerçekten de acı verebilir. Zor iştir. Hatta aslında hayattan bütünüyle bağımsız bir gerçeklik yaratmak kelimenin tam anlamıyla imkansızdır. Bununla beraber, yazarların kendilerini helak ederek başarmaya uğraştıkları şey de tam olarak budur: Gerçekliği icat etmeye çalışmak! Benim durumumda acı, yazma sürecinin tam ortasında hep kendimle karşılaşmaktan kaynaklanan bir duyguydu. Bununla başa çıkmanın yollarını epey genç bir yaşta öğrendiğimi sanıyorum. Bilincimin dışında olanlara güvenmeyi, zihnimde dönüp dolaşan kelimeleri dinlemeyi, onlarla savaşmamayı ve her şeyi yazmam gerektiğini çabuk keşfettim. Nasılsa düzeltmeleri yapacak zamanınız daima vardır. Ayrıca incelikli övgülerinizden dolayı çok teşekkürler.


Yıl 1936, sahne Berlin... Kahramanımız Bernie Gunther, eski sekreteri Dagmar'ın düğününe gidiyor. 16 yıl önce İspanyol gribinden ölen ama hala çok özlediği karısından sonra kendisini günübirlik ilişkilere vermiştir. Dagmar ise güzelliğiyle olduğu kadar onu çekip çevirmesiyle de Bernie'nin fazlasıyla yokluğunu hissedeceği bir kadındır. I. Dünya Savaşı'nda Türk cephesinde savaşmış madalyalı bir asker ve eski bir polis olan Bernie, şimdi ise Hitler'in Almanya'sında özel dedektiflik yapmaktadır. Ve tahmin edebileceğiniz gibi çok fazla insanın kaybolduğu bir dönemdir. Düğünden geç vakitte kafası karmakarışık çıkan dedektifimiz, evinin önünde bekleyen kişilerle yapacağı görüşme sonrasında kendini, Hitler'in sağ kolu sayılan Himmer ile Goering'in arasında politik bir skandalın ortasında bulacaktır. Hoş geldiniz! Philip Kerr'in Mart Menekşeleri adı gibi romantik değil tam tersine her an heyecan ve gerginlik dolu. Kitaba adını veren şu mart menekşelerinin, Hitler başa geçtikten sonra Nazi Partisi'ne katılanları ifade ettiğini öğrenmek sanırım nelerle karşılaşabileceğimize dair biraz olsun fikir veriyordur. Müşterilerinin çoğu Yahudi olan Bernie'nin araştırmalarının sonucu genelde benzerdir: Gestapo veya SA'nın inceliğiyle Landwehr Kanalı'na atılmış bir ceset, Wannsee'deki bir teknede intihar veya bir toplama kampı olan KZ'ye gönderilmiş mahkumlar listesinde bir isim... Katillerin kurbanlarını öldürmek için seçtiği yollara şaşırmamak gerektiğini ise çoktan öğrenmiştir. Arabayla alınan Bernie, kendisini Herr Six'in evinde bulur. Oldukça zengin bir sanayici olan Six'in kızı damadıyla beraber vurularak öldürülmüş sonra da evleri yakılmıştır. Üstelik kasada bulunan aile yadigarı, pahalı mücevherler de çalınmıştır. Bernie'den istenen katili yetkililere teslim etmeden önce mücevherleri Herr Six'e ulaştırmaktır. Araştırmaya, kundaklanan evden başlayan dedektif ilk ipuçlarını olay sırasında izinde olup tam da kendisi eve gittiğinde dönen temizlikçiden elde eder. Birbirlerine çok aşık olan çift son zamanlarda sık sık kavga etmektedirler ve beyefendinin ceketinden düşen delikli kulaklar için küpeler ona adamın karısını aldattığını düşündürmüştür, çünkü Frau Pfarr sadece klipsli küpeler takmaktadır. Üstelik damat beyin kayınpederiyle telefonda şiddetli bir kavga ettiğine de tanıklık etmiştir. Herr Six'in, dedektifle gizemli bir şekilde görüşmek isteyen eşi ise tam tersine Herrz Pfarr'ın başını işten kaldırmadığını ama bir keresinde Frau Pfarr'ıSix'in asistanıyla gecenin ikisinde baş başa yakaladığını anlatır. Temizlikçinin terziden aldığı ve hiç açmadığı kutudan çıkan üniforma ise Herr Pfarr'ın bir mart menekşesi olduğunu göstermektedir. Olaylar ilerledikçe hikayeye giren yeni insanlarla durum iyice karmaşıklaşıp Bernie'den çok bizi meraklandırır bir hale geliyor. Şahsen yüreğim ağzımda okurken her an akıl yürütmelerime bir yenisini ekledim. Fonun Hitler Almanya'sı olması ise heyecanı arttıran bir durum oldu. Kitap boyunca Nazi kurbanlarıyla dolup taşan morglar, köhne gece kulüpleri, Jesse Owens'ın Aryan üstün ırk teorilerini yerle bir ettiği Olimpiyat Oyunları'na, ünlü bir aktrisin yatak odasına, bir toplama kampı olan Dachau'ya kadar heyecanlı ve gizemli bir yolculuk bizi bekliyor. Bir restoran duvarındaki Führer resmi, Her zaman Hitler selamı verin yazılı tabelalar, Homoseksüelliği Bastırma Departmanı'ndan polisler, kısaca Bernie'nin soruşturmaları boyunca attığı her adımda onun nefesindeki sigara ve alkol kokusu kadar Nazi Almanya'sının nasıl bir yer olduğunu da yoğunluğuna hissediyoruz. Edinburgh doğumlu İskoç yazarımız Philip Kerr'in, 1936 Berlin'ine dair böylesine detaylı ve gerçekçi tasvirler yapabilmesi ilk önce çok şaşırtıcı gelse de kendisinin Alman hukuku ve Alman felsefesi eğitimi aldığını, özellikle de Nazi dönemi üzerine çalıştığını öğrenmek kafamızdaki soruların bir kısmını cevaplıyor. Yine de bütün ayrıntılar öylesine canlı ki bir kitaptan çok bir film setinde hissettim kendimi. Philip Kerr'in Bernie Günther serisi, 11 kitaptan oluşuyor. Bunlardan sekiz tanesi Alfa Yayınları tarafından yayınlandı. Hepsi de moda deyimle zamanın ruhunu başarıyla yansıtıyor. Karakterlerin anlatılmasından mekanların tasvirine her şey adeta dönem filmi gibi. Seride ikinci favorim ise Ölümcül Prag. Philip Kerr'in Mart Menekşeleri kitabını okurken kendimi Bernie'nin gömlek cebinde bazen onunla beraber bazen de ondan bağımsız akıl yürütüyor gibi hissettim. An geldi gerginlikten gözlerimi kapatıp iyice cebin içine gömüldüm an geldi ondan daha çok şaşırıp gözlerimi iyice açtım. Gökten üç elma düşmüş, biri tarih, biri polisiye, biri siyaset sevene. Elmaların hepsi bu kitapta.


Philip Pullman'dan şahane roman: BEN BİR FAREYDİM! Ben Bir Fareydim, tekrar tekrar okumaktan hiç bıkmadığım bir kitap. O çok cüretkar ve büyüleyici Kuzey Işıkları serisinden tanıdığımız -ve bana göre bir nevi dahi olan- Philip Pullman yazmış. İthaki Yayınları'ndan. İçinde fareler, insanlar, prensler ve prensesler var. Baskısı kalmış mıdır bilmiyorum ama çocuğunuza kitap seçerken buna da bir bakın. Bulursanız, kendiniz de okumayı ihmal etmeyin. Öte yandan, yoksul Bob ile Joan çifti kemirme huyu sayılmazsa kusursuz sayılabilecek bu iyi kalpli ve epeyce saf çocuğu öyle seviyorlar ki onu evlat edinmeye karar veriyorlar. Daha da tuhaf olan şey, eskiden fare olduğunu iddia eden çocuğun perensesi yakından tanıdığını söylemesi. Bu arada her bölümün başında karşımıza çıkan Günlük Musibet Gazetesi manşetleriyle Bob ile Joan'un evinde hatta sarayda yaşananlar paralel gidiyor. İşe bir miktar felsefe, aksiyon, politika ve toplumsal eleştiri karışıyor ve masalımız hafiften Dickensvari bir drama dönüşüyor. Bu soruya cevap bulmanın pek de kolay olmadığını, bir bakış açısıyla da fareleri insanlara kolayca ve iç rahatlığıyla tercih edebileceğimizi de harikulade bir şekilde sezdiriyor. Neyse ki mutlu biten bir masal bu. Gerçi sonsuza dek mutlu yaşamanın dilemekle olmadığını, epeyce çaba, yani kan, ter ve gözyaşı gerektirdiğini de bir vesileyle öğreniyoruz. Son bir not: Kitapta en sevdiğim cümleyi Joan sarf ediyor. Bir zamanlar fare olduğunu söyleyen o tatlı çocuğa şefkatle karışık kızarken, Eskiden ne olduğun önemli değil; önemli olan şimdi kim olduğun diyor ya, işte o cümle şahane. Aldığınız Bumerang ödülü için sizi tebrik ederim. Ben de umarım bir gün o sahnede olurum. Başarılarınızın devamını dilerim.


İçiniz içinize sığmıyorsa, bunun sebebi ne olabilir? Barselona'nın canlılığı, 1820'den beri ayakta duran meşhur çikolatacısı Escriba'nın kışkırtıcı atmosferi ya da siz yoğun kıvamlı çikolatalı kekinizi yerken masanıza gelen davetsiz misafirin anlattıkları mı? Fötr şapkalı bir serçe omzunuza konup sevgilinizle sizi Picasso Müzesi'ne davet ederse, onunla gider misiniz? Hele Feridüddin-i ve Sait Faik'i biliyor, hayallerinden bahsediyorsa, şaşırır mısınız? Ve günün sonunda hangi keşif duygusuyla dönersiniz İstanbul'a? Caner Fidaner'in yazısında hepsi var. O gün, epeydir yapmak istediğimiz bir şeyi yapmıştık seninle: Barselona'ya gelmiş, La Rambla'ya ulaşmış, boydan boya yürümeye başladığımız bu caddeyi epey bir katetmiş ve şehrin en eski çikolatacısı olduğu söylenen Escriba'yı bulup önündeki masalarından birisine kurulmuştuk. Dükkanın dış duvarındaki 1820 tarihi, yalnızca bizim için değil, önünden geçen bütün yabancılar için önemli bir işaret gibiydi. La Rambla'ya, Barselona'nın bu en kalabalık yaya yoluna cadde demek yeterli değil aslında. Burayı tanımlamak için İstanbul'u bilenlere La Rambla, Barselona'daki Beyoğlu gibi bir yer denebilir. Katalonya Meydanı'ndan başlayan bu kara delik, her gün binlerce kişiyi içine çekiyor. Yolun sağında solunda yer tutmuş satıcılar, minik dükkanların sahipleri, göstericiler, kalabalığın içinden birilerini kendi önlerinde duraklatmak için çabalıyor adeta. Çoğu yabancı olan yayalar da bu çabaları boşa çıkarmıyor doğrusu. Biz o gün başka yerlerde oyalanmadık, çünkü hedefimiz belliydi: 83 numaralı dükkanı bulduk, önünde yakaladığımız boş masaya keyifle kurulduk. Az önce vitrinde, her biri birer sanat eseri gibi görünen pastaların arasında durmakta olan iki dilim, şimdi masamızdaydı, önümüzdeki tabaklardan bize bakıyorlar, onları yememizi bekliyorlardı. Pastalarımızı yeme anımızı anlatmayıp kendimize saklayacağım ama o sırada senin yüzüne bakan, içinde bulunduğun durumdan ne kadar hoşnut olduğunu anlardı. Nereden mi? Hem gülümsemenden hem de o gülümsemeye eşlik eden, dudaklarındaki kahverengi izlerden. Ben senin koluna girmiştim, fötr şapkalı serçe önümüzden uçuyordu. Kalabalığın arasından geçtik, bilmediğimiz tenha sokaklara geldik. Tabelalara bakılırsa serçe gerçekten yolu biliyordu. Serçeye bilet almamız gerekmedi, onu senin omuzunda geçirdik kapıdan. Picasso müzesi gerçekten çok güzeldi, ressamın yalnızca Barselona günlerinde yaptığı tablolar değildi izlediklerimiz, bunlara ek büyük tablolar, ilginç eskizler, son dönem seramik işleri de vardı. Ama müzenin en ilginç yeri, Las Meninas salonlarıydı: Picasso, İspanyol resim sanatının bir başka ustası olan Velasquez'in ünlü tablosu olan Las Meninas üzerine aylarca çalışmış, tablodaki bütün figürleri için kendi usulünde çeşitlemeler yapmış, ortadaki minik prenses, önündeki köpek, tabloyu yapan ressam, yandaki nedimeler, hatta kapıdan çıkmakta olan kral gölgesi... Hepsi, Picasso ile birlikte yeniden hayat bulmuş, tabii başka biçimlerle. Yani Picasso bu çalışmalarıyla hem Velasquez'e selam göndermiş hem de kendi farkını ortaya koymuş... İşte bunları konuştuk üçümüz: Sen, ben, bir de fötr şapkalı serçe. Müzeden çıktık, akşam olmuş, ayrılma zamanımız gelmişti ama, yeni arkadaşımız oyalanıyordu, ayak sürüdüğü belliydi, Belki tekrar görüşürüz? dedi. Sen cevap verdin: Ama biz çok uzaklarda yaşıyoruz, ben de başımı sallayarak seni onayladım. Serçe gülümsedi: Ben ne vadiler aştım dedi, Simurg'u unutmayın! Sonra şapkasını sallayarak bize veda etti, uçtu, fakat fazla uzaklaşmadı, az ötedeki ağacın dalına kondu. Sonra bir şey unutmuş gibi geri geldi, karşımızda durdu, bir yandan havada kanat çırparken bir yandan Ben aslında Sait Faik'in öykülerinden birinin de kahramanı olmak isterdim ama, ne yazık ki onunla tanışamadık dedi. Olsaydın, yakışırdın dedim. Gülümsedi, bu kez arkasına bakmadan, uçtu gitti.


Hotanto Venüsü. Carolina Beaumont. Kim Kardashian. Pin-up güzeli Kim Kardashian'ın Paper dergisine verdiği pozlar olay oldu. Kardashian fotoğrafların birinde elindeki şişeden arkaya, poposunun üzerine yerleştirdiği kadehe şampanya püstürtüyordu. Ne demek istediğimi anlamanız için fotoğrafları görmeniz gerekir diyeceğim ama gezegende onları görmemiş kimse kalmadı zaten. Fotoğrafçı Jean-Paul Goude uzun yıllar önce Carolina Beaumont adlı siyahi modelle çalışarak yarattığı pozların aynısını fotoğrafçılıkta devrimmiş gibi göstererek Kardashian'a yeniden satmıştı. daha garip olan şeyse, iki seride de görüntülerin fena halde Saartjie Baartman'ı hatırlatmasıydı. Saartjie Baartman'ın kim olduğunu Gerard Badou imzalı Hotanto Venüsü adlı kitaptan öğreniyorum. Siyahlara yönelik ırkçılığın ve kadın düşmanlığının simgesi haline gelmiş bu kadın Güney Afrika'da doğmuş ve çocuk yaşta kendini köle pazarında bulmuştu. Onu satın alan Avrupalı tarafından bir süre seks objesi olarak kullanıldıktan sonra olağandışı bedensel özellikleri nedeniyle sergilenmek üzere Paris'e götürülmüştü. Hilkat garibelerinin yer aldığı insanlık dışı gösterilerde insanlar Baartman'a Kara Afrodit ya da Hotanto Venüsü diye sesleniyor, onun iri ve çıkık poposuna bakarak gülüşüyorlardı. Talihsiz kadın 1815'te ölmüştü. İşte poposunu estetik ameliyatlarla büyütüp duran pin-up kızı Kardashian'ın da Goude'a verdiği pozlarla farkına bile varmadan bu tarz bir ırkçılığı beslediği söyleniyor. Dünyada pin-up tarzına öncülük eden sayısız dergiyi biliyoruz. Tabii bu dergilerin bizim buralardaki hikayesi var bir de. Osmanlı'dan günümüze kapaklarında kadınların göründüğü dergiler, başlangıçta sırf kadınlar için çıkıyormuş ama kısa sürede bu kapaklar erkeklerin de ilgisini çekmeye başlamış ve 1920'lerden itibaren de pin-up dergilerinin sayısı hızla artmış. Bunları rock müzik tarihçisi, arşivci ve yazar Güven Erkin Erkal'dan öğreniyoruz. Yeni kitabı Türkiye'nin Güzel Tarihi, pin-up kavramını bize yeniden hatırlatıyor. Erkal'a göre pin-up kızları halleri, tavırları, kılık kıyafetleriyle dönemin günlük hayatına, modasına, sanatına, eğilimlerine ışık tutuyorlar. Daha da önemlisi ait oldukları dönemin iktidarının kadın politikalarını da bu posterler ve dergi kapakları aracılığıyla öğreniyoruz. Mesela Osmanlı döneminde çıkan dergilerde epeyce alafranga görünümlü pin-up kızlarına rastlanıyor. 1920'lerdeki dergiler de daha çok kentli kesime sesleniyor. Şahsen benim dikkatimi Cumhuriyet'in ilk yıllarındaki milliyetçi vurgular çekiyor. Karikatür dergisinde Ay'ın üstünde oturan genç kadın aşağıdaki harp alevlerine bakarak, Ay yıldızımın yüksekliğini şimdi anlıyorum diyor. Genç Liseli dergisinde de liseli genç kızı uçağının önünde Sabiha Gökçenvari bir militarist kıyafet içinde görüyoruz. Resmi tarih de değil sadece, ötekilerin tarihi de bu posterlerde farklı şekillerde okura göz kırpıyor. Mesela 1960'larda kapağında seksi bir kızı gösteren dergi çelişkili bir şekilde Hac ilavesi veriyor. Hem babaanneye hem toruna hitap edebilmek için her halde... İlerleyen yıllarda daha kanlı canlı, etli butlu kadınlara rastlanıyor. Yeşilçam'ın seks filmlerine teslim olduğu 1970'lerde pin-up'lar da adeta metamorfoz geçiriyorlar. Günümüz kapak kızlarına gelince, onlardan kitapta neredeyse hiç söz edilmemesi bence bir eksiklik. Bugünün pin-up kızları da var çünkü, bilhassa da erkek dergileriyle müzik dergilerinin kapaklarını süslüyorlar... Yine de 1000 fotoğrafla 100 yıllık bir tarihi anlatan kitap, meraklısı için hazine değerinde fotoğraflar, çizimler içeriyor. Güven Erkin Erkal, Bu kitap bazı ipuçlarını sunarak okurları sahaflara ve kütüphanelere çağıran bir davetiyedir diyor. Türkiye'nin Güzel Tarihinin en enteresan kısmı bence kapaklarını pin-up kızlarının süslediği, içlerinde kariküterler, çizgi romanlar, yemek tarifleri, moda tüyolarının falan yer aldığı bu dergilerde siyasete, edebiyata ve hararetli polemiklere de mutlaka yer verilmesi. Nazım Hikmet'ten Necip Fazıl Kısakürek'e, Mehmet Akif Ersoy'dan Aziz Nesin'e birçok yazar, bu güzel kapaklı dergilerle girmiş yayın dünyasına. Güven Erkin Erkal, Zeki Müren'in bir öyküsüne de yer veriyor. Sanat Güneşinin ressam yanını biliyordum ama öykücü yanından açıkçası habersizdim.


Yazdıklarımın günışığına çıkması edebiyat dergileriyle oldu. Uyku Kaçsa Rüya Kalsa'da da yer alan Gölgede adlı öyküm Kitap-lık'ta yayımlandı ilk kez. Arkasından öykülerim, Notos, Sözcükler ve diğer edebiyat dergilerinde yer bulmaya başladı. Yazarlar hakkındaki denemeler, incelemeler yazmayı da önemsedim. Deneme ve incelemeler, kendi yazınıza da çok katkıda bulunur. İlk öyküde bile sorularla karşılaşmanın beni mutlu ettiğini hatırlıyorum. Gölgede 2. Gün öyküm için Niye 2. Gün? diye sormuştu çok kişi. Çünkü öykü tatilde geçiyordu ve yanıtım İlk gün pek bir şey yapılmaz öyle değil mi? olmuştu. Hayatın oyununu, gereksizliklerini tırpanlamayı, sorulara yol açmayı seviyorum. Pek çok gidilecek, çıkılacak yol olsun. Günün hayatın içindeki ufak görünen, ama dağları yerinden oynatacak detaylar, hareketin içinde hayatı kavrayış ve o anlar öykümün yolu. Bir tutkunun, bir kökün fidan sürmesi, gövde kazanması, tutkunun yapraklanması belki. Yazının baharı. Bahar duygusu. Hep hatırlanacağı daha o saniye bilinen bir tanışmanın unutulmazlığı nesinde midir? Işığında... diyorum bir öyküde. Sanırım bu. Bahar ışığı, tutku ışığı. Işıklı bir ağaç görmek, ışıklı bir ağacın üzerine çıkmak. Buluşma heyecanı. Yazmak zaten özgürlük. Bu özgürlük hissiyatı içinde aydınlık bir güne uyandığımı söyleyebilirim. Öncesi de olan bir öykünün ismi konuldu ve o öykü yazılmaya devam ediyor. Hareket içindeyken tek bir ana sığabilecek duygulara, düşüncelere, şuura ve olaylara, dilin yeni yollarına saparak, bir küreye bakar gibi her yerinden bakmayı seviyorum. Özgürlük, hayatın her yerden ayrı görünüşü, kapalı ve açık anlamlar, o anda ne olup bittiğinin öznesi bile olsak sonradan da anlaşılabilecek yönlerinin olduğu, dehşetin de bu çok dallı, çok yapraklı bahçede gizli olduğu... Ve elbette sözcüklerin ahengi, oturuşu, serilişi, manayı tınlayışı. Ursula K. Le Guin, Murathan Mungan'ın Seçtikleriyle dizisinden çıkan Yazıhane'de yer alan Rüyalar Kendini Açıklamalı adlı yazısında Yerdeniz için Aramadım, buldum der. Bir bakıma böyle. Aslında her öykü bulunan, bulunup da görülmeye çalışılan, görülüp de yaşanmaya çalışılan, dokusuyla, ruhuyla o ana nüfuz edilme huzmesi demek. Pırıltı, bir olayın, bir hissin, bir kişinin, bir saç telinin üzerine düşer, ben ışığı takip ederim. Hangi yerlerde hakkaniyet hayata sarılıyor, nerede insaniyet kendini gösteriyor, nerede birbirlerinin içinde eriyorlar? Akıl, his, yollar, kararlar, iyilik, kötülük, umut. Bir anda duyduğum ya da gördüğüm bir şey, bir his, bir düşünce, bir olay, sisli bir evrende onun renkli kalmasına, onu seçmeme sebep olur. İşte ben seçtiğim ya da sezdiğim anı nasıl anlatacağımın peşine düşerim. Işığı takip et... O ışık beni anlatı ormanına çıkarır. Bir sözcük bir masal yaratır, bir imge sayfalarca yazdırır. Az, çoka götürür. Öykünün güzelliği de bu. Çoğalır, çoğalır, her yere sürgün verir. Vahşi bir doğa parça oluşturur, sonra onu budamak, ona şekil vermek, hangi parçanın gidip hangisinin kalacağını seçmek sezgilerine, çalışmana ve o bahçeye verdiğin anlama göre değişir. Bu nedenle de Umberto Eco'nun Anlatı Ormanları sözünü çok severim, çok kullanırım. Dehşetin cennete benzemesi ifadesini Faruk Duman öykülerim için kullanmıştı. Neden böyle söylemiş olabilir, diye düşündüğümde kitabın adından başlamalı, dedim kendi kendime. Uykunuzun kaçması tek başına iyi bir şey gibi gözükmese de peşi sıra gelen rüya kalsa bir umut vaat ediyor. Bir İlişkinin İlk Sözlüğünde Hayat, kurgudan daha ağır ve şaşırtıcıdır deyip tesadüfler gerçektir yazmışım... Diğerlerinden farkı, anlamlıdır. Bir sanat eseri gibi... Her şey tersiyle var, doğada da, kentte de. Cennet de tersiyle, dehşetle iç içe, birbirlerini aynalıyorlar sanki. Elbette Cortazar'ın muhteşem sözü çekmiştir. Bu kadar çokun peşinde olan birinin Roman puanla kazanır, ama öykünün tek şansı nakavt etmektir sözünde öykünün capcanlı yönünü görmesi çok doğaldı. Cortazar'ın tarif ettiği öykünün nakavt etme hali belki de, dehşetin cennete benzerliği. Bana Öyküye devam et diyen, Yazmalısın, diyen Erdal Öz'dü. Onun öyküyü ne çok sevdiğini, ne kadar güzel yazdığını biliyorsunuz. Bu ivme önemli bir etkendi. Edebiyatı ayırmam. Şiir, makale, deneme, günlük, roman, öykü hepsi aynı nehre akıyor. Nasıl Nehrine. Canım ne isterse onu yazdım. Deneme ve inceleme türü yazıların da yazar için önemli olduğunu düşünüyorum. Öykü dünyası için Pınar Kür hatırlatırdı: Öykü bir oturuşta okunur, bir oturuşta bir öykü okunur... Bu çokyetişmeli hayatla ne denli örtüştüğünü görebiliyorum. Demlene demlene, sayfalar dolusundan sayfaya ininceye dek bir bahçeyi karış karış gezip hakim olduğunu sanıp yine de yeni yeni süren çiçekleri, tohumları görmektir öykü. Neresi vahşi kalacak, nereye yeni ağaçlar çiçekler ekilecek? Ve öykünün son satırlarını yazdığınızı anlarsınız, işte şimdi el sürmeyeceksiniz, tamamlandı öykünüz. O öykü ne kadar yazılacağını bilir. Bir öyküyü yazmanın kendisi masaldır. Roland Barthes, anlamların buyuruculuğunun sarsılmasından bahseder. Söz konusu yazarların hepsi bu buyuruculuğu sarsmışlar ya da sarsma ışıltısı göstermişlerdir. Yolları vardır. Tomris Uyar dedin mi, tanımış gibi olurum. Leyla Erbil, Tezer Özlü dedin mi, tanımış gibi olurum. Yazdıklarının sevincine, elemine, formuna kapılıp gitmenin dışında, onların yazma azmine ve yaşamsal değerler sistemi içinde yazınlarını güçlendirmek için çağlamalarına da kıymet veriyorum. Yazıya oturduktan ve o nehre girdikten sonra yüzerim. Her kulaç bir sözcük. Yazmak bir doğa olayı olur. Zamanın içine, tam kalbine girmek. Okumalar, izlemeler, dinlemeler hep yazmaya ulaştırır. Çok not tutarım. Bu, hem yazı ağacını oluşturacak dallara su götürür, hem anlatma sevgimi tatmin eder, elim yazıda kalır. Yazmak, dilediğim zaman dilediğim yere dilediğim şekilde, dilediğim dille ve biçimle yolculuğumdur. Okumalar, müzik, sinema, dans, heykel, resim, fotoğraf, tasarım dünyanın bir parçası haline gelir; gelsin de. Bir resim, bir çekim orada, renklerden biri olur. Keskinleşen duyularınıza kulak vermek ve deftere sarılmanın vaktidir. İstanbul hakikaten bir öykü kahramanı. Nokta nokta odaklandığım, anlattığım bir ülke. Galata, Kadıköy, Beyoğlu, buralardaki tek bir kafe, sahile vuran sabah dalgaları... Anlatıyı parçalara ayırır, tane tane devam eder ve sonra bütünlerim. Çocukluğum da İstanbul'da geçtiği için bana şehir daima özgürlük ve mutluluk verdi. Öte yandan, İstanbul nasıl olabilirdi ve nasıl oluyor, kaygı, üzüntü verici. Tüm bunlara itirazımızı dile getirmek, elden geleni yapmak ve yazmak gerek. Önce umursarım, sonra umut ederim. Tüm kavramlar öncesiyle ve sonrasıyla sürer hayatta. İstanbul ve edebiyatta İstanbul da böyle. Ne yaparsam tutkuyla... Sanat hukuku danışmanlığı yapıyorum ve sanat avukatıyım. Ayrıca, Haliç Üniversitesi öğretim görevlisi olarak hukuk dersleri veriyorum. Yazmanın ve sanatın, aynı zamanda hukuken yardım edebilmenin tadını çıkarıyorum. Hakkaniyet ve hakikat üzerine bir meslek. İnsanlara hiç olmadığını düşündükleri bir hakkın var olduğunu anlatmak, üzerine o hakkın kazanımlarını onlar için elde etmek ya da onları gelecekte oluşması muhtemel zararlardan şimdiden kurtarmak da bambaşka bir duygu. Hayatımın tüm parçaları birbiriyle bütün. Hukukun, sanat hukukunun ve sanatın içindeyim. Bunun yanında, hukuk, yazıyla çok benzerliği olan bir alan. Her davanın ya da hukuki işin bir başı, ortası, sonu var. Hukuk on adım sonrayı görmek ve işiniz insan. Değerler sistemini sorguluyorsunuz, her açıyı hesaplamak zorundasınız. Yazma sanatına ne kadar benziyor böyle söyleyince, değil mi... Ayrıca, mümkün olduğunca gün ve saatlerimi kendim ayarlayabiliyorum. Bu da önemli bir artı. Hayatın temel kavramlarından değerler sistemi ve hakkaniyet olgusu sayfalarımda hep yer aldı, alacak. Yazma anı dışındaki zamanlar da yazmaya dahil. Söylediğim o ışık, o odak, ağzımı açık bırakan ya da beni alıkoyan ayrıntılar da elbet yazıya karışıveriyor. Ama tek koşul var bunun için. Yıllardır elimin altında bir defter bulunur. Arada o defterleri de rastgele açar ve kendime dönerim. Hayat bir yolunu buluyor, büyük şehirler ve karmaşa yeni iletişim yöntemlerine zorladı insanlığı. Yazarları da yeni yöntemlere itiyor. Parça parça, sadece o dakikanın öyküsünü bile yazsanız yazıyorsunuz işte. Hemingway'in Yaşlı Adam ve Deniz'i, çekmecesinin bir kenarında bulduğu eski bir notu üzerine yazdığını hep hatırlamalı. Bunun yanında elbette İstanbul'un kütüphaneler şehri olması gerekiyor, daha çok ofis kafe olması gerekiyor, şehir hayatı ve biz bunu talep ediyoruz. Gözümün gördüğü, kulağımın duyduğu, tenimin dokunduğu her an, bir anlatı örülüyor. Çok okuduğum için yazma isteği içimde büyüdü, yazdıkça daha çok okudum. Uzun okumalarımın yanında okuma gezintilerim vardır. O kitaptan o kitaba. Paragraftan bir başka kitaptaki paragrafa atlayarak... İlk okumalar kadar yeniden okumalara da bayılırım. Okumalardır yazdıran. Woolf'un, Tomris Uyar'ın ve Sontag'ın Günlükleri, Cortazar, Yusuf Atılgan, Ferit Edgü, Kafka, Elsa Morante, Marguerite Duras, Julien Gracq, Camus, elbette Borges, Ali Smith, Judith Hermann, Paul Auster, Kundera, Baudelaire, çağdaşlarım, çokça şiir, Mungan, Cansever, Gülten Akın. Bu yolculuktur güzel olan. Sadece edebiyattaki türlerarasılığa değil, disiplinlerarasılığa da inanıyorum. Öykülerimde izine rastlanır, plastik sanatlar bakışımı çok değiştirmiştir. Nasılın engin yolunu görmek. Bir resmin içine girmek. Müzik, tasarım, fotoğraf... Sanatın her alanı ve felsefe, algı kalitesini etkiler. Hareket ve hareketin içindeki insanın keşfi hep olacak. Hız da, hız sonrası yavaşlık da... Şehir de insan da doğanın bir parçası, bunun üzerine gitmeyi ve hareket noktamı buradan almayı seviyorum. Kendisini de, işlerini de çok sevdiğim sanatçı arkadaşım Mürüvvet Türkyılmaz'ın kitabı okuduktan sonraki ilk yorumu etkilemiştir beni: Cesaret verici. Böyle bir zamanda ve bu ülkede bunu duymak keskin bir etki yapıyor. Mücadele, o anın içine girmek, doğanın bir parçası olarak insan ve kent, karmaşanın içindeki sadeliği, mücadelenin ve tesadüflerin içindeki insanın hissini, sözünü yakalamak. Bir denizde seyahat etmek gibi, ne zaman sahile çıkarım kumlara uzanırım, ne zaman açık denize açılırım, ne zaman dalar yüzerim... Hepsi yazmak ve belki en uzak sahile gitmek... Ya da piyano çalmak, bazen bir tuş, bazen dinleyici olmak... Hikayenin her yerindeyim, dilediğim noktasındayım, öyle olacağım.


Salt Beyoğlu'nda bir süredir bir sergi var. Adı, Duvar Resminden Korkuyorlar. Hikayesi şöyle: 8-11 Eylül 1980 tarihlerinde, Kuşadası Kültür ve Sanat Şenliği'nde toplanan sanatçıların duvar resmi yapmalarına izin verilmemiş. Onlar da hazırladıkları pankartlara Duvar resminden korkuyorlar yazmışlar. Serginin adı buradan geliyor. Biraz daha ayrıntı isterseniz... Sanatın toplum, ekonomi, emek ve siyasetle birebir ilişkisi ve sansür uygulamalarını inceleyen sergi, 1976 haziranında dönemin yerel belediyesinin davetiyle 13. Antalya Uluslararası Film ve Sanat Festivali'ne katılan sanatçıların yaptığı duvar resimleri ve sokak heykellerinin macerasıyla başlıyor, edebiyatçı, eleştirmen, tiyatrocu ve sinemacılardan oluşan bir grubun 11 Eylül 1980 akşamı, Kuşadası Kültür ve Sanat Şenliği kapsamında Açık Hava Sineması'nda çektirdiği fotoğrafla sonlanıyor. Öykücü Pınar Sönmez bu önemli sergiyi ve izlenimlerini yazdı. 21 Nisan'a kadar siz de Salt Beyoğlu'nda gezebilirsiniz. İşte o dönem ki yıl yıldan ayrılmıyor. Duvar resminden korkuyorlar' sergisi Haziran 1976'da Antalya Film ve Sanat Festivali'ne katılan sanatçıların yaptığı duvar resimleri ve sokak heykelleriyle başlıyor ve tarihi bir kavşakta bitiyor. 8-11 Eylül 1980 Kuşadası Kültür Sanat Şenliği ve darbeye uyanış. Tomris Uyar'ın dile getirdiği gibi yılların birbirinden ayrılmayacak denli birbirine kaynadığı, yılların tek yılmışçasına geçtiği bir dönem. Pek çok fotoğraf ve bilgiyle toplu halde ilk kez karşı karşıyayız. Serginin mihenk taşı, ele aldığı zaman. Bir slogan... Ses sadece kendi zamanına değil, zamandan ötesine de yayılıyor, çünkü baskı toprağın üstlerine geçirilen ince bir torba. İsyan da, talep de, cesaret de yeri geliyor eylemin sloganla desteklenmesiyle ve desteğin de slogana evrilmesiyle sürüyor. Sadece bir dönemin bilinmeyenleri ya da o döneme toplu bakıştan ötesi kalıyor hayata. Üstüne üstlük bu sergi, hayatı direkt etkiliyor. Yol boyunca yapılmış duvar resimleri artık daha çok dikkatinizi çekiyor. Duvar resminin isyan demek olduğunu belki de hiç bu kadar net görmediniz. Serginin ismi çoğumuzu yeni bir slogan olduğunu düşündürtüyor. Ama işin aslı, Duvar Resminden Korkuyorlar, 12 Eylül'den hemen önceki günlerde Görsel Sanatçılar Derneği üyelerinin eylemlerinin baş ifadesi, imi. Darbe öncesi günlerde, plastik sanatçılar, edebiyatçılar, sinemacı, tiyatrocu ve eleştirmenler gibi kültür aktörlerinden oluşan büyük bir grup, kültür ve sanat şenliği için Kuşadası'ndadır. Yerel belediyenin davetlisi olan GSDli sanatçıların açık havada duvarlara resim yapmaları, dönemin Aydın valisinin müdahalesiyle engellenir. Duvar Resminden Korkuyorlar yazılı pankartlarla gerçekleştirdikleri bir yürüyüşle valiliği protesto eden sanatçılar, Kuşadası meydanında büyük boy tuvallere resim yaparlar. Bu slogan '70'ler hareketinin esaslı bir buluşu olduğu kadar sonucu ve direnişin hakkı verilerek de uygulanmış örneği. İsa Çelik o zamanlar GSD'nin başkanı ve sadece kendi ülkesinde değil, Atina'da da pek çok duvar resmi yapmış. Bu bilgiyle duvar resminin ifade ettiklerinin daha da ayırdına varıyor insan. Duvar resminin kamusallığı, herkesin gözü önünde yapılıyor olması ve eş zamanlı sergilenirliği resme direkt katılımı sağlıyor. Odalara, galerilere, kişilere değil, halka açık resim. Bireyle iç içe. Sergiye '76 yılının yer aldığı en üst kattan başlamanın iyi olacağını bilsem de daha ilk katta karşı duvardaki büyük boy fotoğrafı görünce bıraktım kendimi ana, fotoğrafı uzun uzun izledim. Turgut Uyar da şunları söylüyor: O günlere yazlık bir sinemada Yılmaz Güney'in Düşman filmini görmeye gittiğimizi hatırlıyorum; sanırım orada çekilmiş. O Kuşadası gezisini hiç unutmam. Dönemin ruhunu, son gecenin sessizliğini, belirsizliğin uğultusunu hissediyorsunuz bakarken. İşte o fotoğrafın sabahında da darbeye uyanılıyor. Sadece bu bölümün yarattığı derin etki pek çok unsurla perçinleniyor. Milliyet Sanat kapakları da dönemin görsel ifadesi olmuş. Ayrıca tüm belgeler, sansür ve yasaklama haberleri, derneklerin birbirlerine destek mektupları, önemli isimleri görevden almalar, hepsi bugüne dek gelen dönemin kaotik, karanlık dünyasını, ağır baskıyı, ama aynı zamanda sanatın ve düşüncenin direnişini, cesaretini ortaya koyuyor.


Agatha Christie'ye ve kahramanlarından Hercule Poirot'ya dair her şey... Üstelik bu yazı Pera Palas'ta, tam da Agatha Christie'nin kaldığı odada yazıldı. Yani çok heyecanlı. Tarihi Pera Palas Oteli'nin artık Agatha Christie'yle özdeşleşen 411 numaralı odasında kaldığım geceyi anlatacağım bugün. Yani 19. yüzyılın sonunda, İstanbullu Levanten Alexander Vallaury tarafından tasarlanan Pera Palas Hotel'i köşe bucak gezip dolaştıktan, Greta Garbo, Ernest Hemingway ve Pierre Loti odalarına göz atıp otelin çeşitli köşelerinde sergilenen antikaları gördükten, burasının günümüz steampunk çılgınlığının merkez üssü olabileceği hissi veren birtakım araç gereçlerin tuhaf mekanizmalarını uzun uzun inceledikten, terasa çıkıp Haliç manzarasının tadını çıkardıktan, Agatha Restaurant'da şahane bir akşam yemeği yedikten ve nihayetinde siyah ve bordo renklerde döşenen ünlü 411 numaralı odanın kapısından içeri girdikten sonra bir gerçeği hatırladım: Dünyanın en ünlü polisiye roman yazarı Agatha Christie'nin başımıza musallat ettiği en büyük esrar, kendi hayatına dair olandı. Yazar 8 Aralık 1926'da, yani 36 yaşındayken 11 gün boyunca sırra kadem basmıştı. 11 gün ve 11 gece ondan haber alınamamış, karış karış arandığı halde Christie İngiltere'nin hiçbir yerinde bulunamamıştı. Arabası göl kenarında, üstelik devrilmiş halde bulununca, daha da kötüsü içinden peruğu çıkınca işler iyice karıştı. Polis onun bir cinayete kurban gittiğinden şüpheleniyordu. Bir gece önce komşular, kocası Archiebald Christie'yle yazarın şiddetli kavgasına tanık olmuştu. Lakin Archie'nin de doğrusu epey sağlam bir tanığı vardı: Kavgadan sonra kucağına sığındığı ve bütün hafta yanından ayrılmadığı metresi Nancy Neele. Gerçekten de 411 numaralı odada, süpürgeliğin hemen arkasında küçük bir anahtar bulundu. Burası aslında Christie'nin sonradan -kendi adıyla- sık sık kaldığı, hatta Doğu Ekspresinde Cinayet adlı romanını kaleme aldığı odaydı. Ama o kadar! Odada 1926'da buraya geldiğine dair bir iz yoktu. Gerisi ya hiç yaşanmamıştı, ya da ruhlar alemi bizim hakikati öğrenmemize henüz izin vermiyordu. Bana gelince; o meşhur anahtarı gördüm, 411 numaralı odanın duvarlarını süsleyen fotoğraflara ve gazete kupürlerine baktım, raflardaki roman külliyatını karıştırdım, hatta Agatha Christie'nin otobiyografisini bile inceledim. Hayır, 411 numaralı odada yaşanmış olabileceklere dair en küçük bir şey öğrenemedim. Ortalıkta yazarın hayaleti filan da görünmüyordu. Sonra? Eh, tabii ki yemekte içtiğim iki kadeh kırmızı şarabın da etkisiyle vücudumu saran uykuya teslim oldum. Gördüğüm rüya bana kalsın. Küçük yaşta edebiyata ilgi duyduğunu belli eden Agatha Mary Clarissa Christie, ilk romanı Styles'daki Esrarengiz Olay'ı 1914'te yazdı. Kitap birçok yayınevince geri çevrildikten sonra 1920'de yayınlandı. Belçikalı kahramanı Hercule Poirot, zekası, espri yeteneği, keskin gözlemciliği ve Avrupalı inceliğiyle okur tarafından çok sevildi. Cinayetleri küçük gri hücreler dediği beynini kullanarak çözüyor, bu arada İngiliz yüksek sınıfının saklı kirli yönlerini ortaya döküyordu. Yazar daha sonra Miss Marple adının verdiği başka bir tip daha yarattı. Hiç evlenmemiş yaşlı bir kadın olan bu amatör dedektif de çok sevildi. Roger Ackroyd Cinayeti: Agatha Christie'nin hiç satmayan ilk kitabından sonra yazdığı ve kısa sürede rekor satış rakamlarına ulaşan bu polisiye, okurların ilgisinin yanı sıra eleştirmenlerin de hayranlığını kazandı ve bir bakıma polisiye türünün tarihini değiştirdi. Üniversitelerde başlı başına ders olarak okutulan roman hakkında sonradan bir sürü kitap da yazıldı. 10 Küçük Zenci: Başarılı ama tartışmalı bir roman. On Küçük Zenci adı ırkçı bulundu ve Afrika kökenli Amerikalıların büyük itirazıyla karşılaştı. Bunun üzerine yazar kitabın adını On Küçük Kızılderili olarak değiştirdi. Fakat bu kez Amerikan yerlileri itiraz etti. Sonuçta kitabın adının Geriye Kimse Kalmadı olmasına karar verildi. Sonuçta 10 anlatıcısı olan ama anlatıcıların hepsinin sonunda öldüğü ve cinayeti soruşturacak kimsenin kalmadığı polisiye hikaye türün başyapıtlarından olmayı sürdürüyor. Ama bizde hala On Küçük Zenci adıyla yayınlanıyor. Doğu Ekspresinde Cinayet: Filmi de çekilen roman Agatha Christie'nin ve tabii ki dedektifi Poirot'nun finaldeki şaşırtıcı seçimiyle de unutulmaz. İnsanın iyilik ve kötülük üzerine adamakıllı düşünmesini sağlıyor. Ve Perde İndi: Daha önce yazmıştım... Yazarın belki de en tuhaf romanı. ABC Cinayetleri'yle birlikte favorim. Hercule Poirot'nun Christie tarafından yazılmış son macerası. Hiç cinayet işlemeyen bu yüzden de suçu yasalar karşısında kanıtlanamayacak olan bir seri katili anlatıyor. Nasıl mı? Okuyun. Yine de onu bir dedektif olarak farklı kılan şey, cinayetleri çözmek için kullandığı yöntemdir. Kıpırdamadan oturup saatlerce düşünür ve bu şekilde beyninin küçük gri hücrelerini çalıştırır. Bütün suçların altında psikolojik nedenlerin yattığına inanır. Adalet söz konusu olduğunda kanun dışı yöntemlere başvurabilir; kimi zaman bir perdenin ardına gizlenip mahrem bir konuşmayı dinler, kimi zaman bir kadının yatak odasını karıştırarak neler sakladığına bakar. Bir keresinde katilin daha doğrusu katillerin- gitmesine izin vermişti. Bir keresinde de katili öldürmüştü ama onu hiç söylemem. Bulup okuyun.


Buz Prenses'in yazarı Camilla Lackberg'le röportaj yapmak için gittiğim Stockholm'de, onun aynı zamanda bir yaratıcı yazarlık hocası olduğunu öğrendim. Hatta Camilla yıllar önce bu sebeple İstanbul'a bile gelmiş. Şöyle ki; İsveç'teki bir yazarlık kursu öğrencilerini zaman zaman başka ülkelere de götürüyormuş. Farklı yerler görüp farklı insanlar tanısınlar, ufukları açılsın diye... Kursun öğretmenlerinden olan Camilla da bu şekilde bir hafta İstanbul'da kalmış. Laf lafı açınca onun polisiye roman yazma derslerinin küçük bir özetini Egoist Okur'da yayınlamayı teklif ettim. O da hiç düşünmeden kabul etti. Böylece Egoist Okur'un birkaç gün sürecek mini Polisiye Okulu da başlamış oldu. Polisiye roman denen zanaata genel bir bakışla başlayalım. Evet, polisiye yazarlığı gerçekten de bir zanaattır. Doğuştan sahip olmanız gereken özel yetenekler falan gerektirmez. Elbette temel bir yazma yeteneğiniz olmalı ama onun ötesinde polisiye roman yazmak doğru araçlar kullanarak ve çok çalışarak öğrenebileceğiniz zanaattan başka bir şey değildir. O yüzden, eğer arzu ettiğiniz şey buysa; bir an önce oturup yazmaya başlamalısınız. Önce Polisiye roman nedir? sorusuna cevap aramak daha doğru gibi geliyor bana. Polisiye roman konusunda yazılmamış ama çok önemli bazı kurallar olduğunu söyleyebilirim. 1. Dedektifin kullandığı bütün ipuçları okura da açık olmalı. 3. İşlenen suç ciddi bir şey olmalı. Yan komşunun lalelerini çalan birinin işlediği cürüm kimseyi pek alakadar etmez. 4. Çözüm romanın sonunda tak diye okurun karşısına çıkmamalı, oraya aşama aşama gelinmeli. 5. Bir değil en az birkaç şüpheli olmalı ve finalde cinayetin onlardan biri tarafından işlendiği ortaya çıkmalı. Elbette bu kuralların hepsine birden kesin surette uymanız gerektiğini söylemiyorum, içlerinde serbestçe hareket edebilir bazılarını kendinize uyarlayabilirsiniz. Öte yandan bu kuralların denenmiş ve gayet işe yarar şeyler olduğunu baştan kabul etmekte yarar var. Kabul edilebilir bir başlangıç noktanız olması çok önemli, daha sonra buradan hareketle olay örgüsünü adım adım kurabilirsiniz. Deneyimli bir yazar masaya oturup kafasındaki hikayeyi doğrudan yazmaya başlayabilir ama bir çaylak, işini kolaylaştırmak için önce sinopsis, yani özet yazmalı. Yazar olarak, cinayeti kimin işlediğini, onu buna yönelten sebepleri, eylemi nerede, ne zaman, nasıl gerçekleştirdiğini, bunun için eline geçen fırsatları bilmek zorundasınız. Bunu biliyorsanız; özetinizi hızla yazmamanız için bir sebep kalmaz. Dolayısıyla önce zihninizde tüm olup bitenleri netleştirmelisiniz, böylece devamında ince işe girişebilir yani okura çeşitli tuzaklar kurmak konusunda ustalığınızı geliştirebilirsiniz. Dilediğiniz bir polisiye romanı alıp okuyun ve iki sayfalık özetini çıkarın. Daha önce okuduğunuz bir kitabı secçerseniz, daha iyi olur, böylece ilkinde dikkat etmediğiniz ayrıntıları yakalama fırsatı bulabilirsiniz. Özet için de size gereken tam olarak budur; ayrıntılar. Özet çıkarırken dört temel unsuru eklemeyi sakın unutmayın. Aşağıdaki verileri kullanarak üç farklı sinopsis yazın. Katil: Katil orta yaşlı bir kadın. Hayattan zevk almayı biliyor. Sebep: Para. Kocasının bir metresi var ve adam karısından boşanıp onunla evlenmek istiyor. Bu da kadının bütün bu zenginlikten, rahat hayattan bir anda vazgeçmesi gerekeceği anlamına geliyor. Yöntem: Arsenik. Adamı yemeğine zehir katarak öldürüyor. Fırsat Anları: Altı ay içinde yaşanacak an ve durumları belirleyecek olan sizsiniz. Farklı kişiler ve yöntemlerle farklı cinayet kurguları yaratın ve onları dört temel unsuru içiren kısa özetler haline getirin. Bunu bir oyun sayın ve hayal gücünüzü tamamen serbest bırakın. çok sağolun deneyeceğim... robert downeyjr. fikri gayet güzel.


Her şeyi ama her şeyi değiştirebilirsiniz, şehri, ülkeyi, kültürü... Sadece coğrafi farklılıklardan söz etmediğimi herhalde anlamışsınızdır. The Preacher adlı romanımda, Hulth Ailesi'ni ikiye bölmüştüm. Ailenin bir kolu büyük bir malikanede yaşarken, diğer kolu hayatını yoksulluk içinde sürdürüyordu. Buz Prenses'teyse, hikayenin bir bölümünün Göteborg'da geçmesi bana uygun göründü. Bazı karakterler orada yaşayacaktı. Böylece ben bölümler arasında geçiş yaparken çevresel farklılıklardan yararlanarak gerilimi artırabilecektik. Bunun birkaç yolu vardır. Bir tanesi cinayet işlemek için ne sebebi ne de imkanı olan, üstelik tamamen masum görünen bir karakter yaratmaktır. Şu eski katil genellikle en az şüphelendiğiniz kişidir klişesine göre okuyucu bu karakterin katil olduğuna neredeyse emin olur ve bunu kanıtlayacak bir ipucu bulabilmek için adeta avcı gibi kitaptaki hiçbir ayrıntıyı kaçırmamaya çalışır. Görüyorsunuz, okurun dikkatini başka yönlere kaydırabilmek için hayal gücünüzün izin verdiği her şeyi yapabilirsiniz. Hikayenizde cinayeti işlemesi için yeterince sebebi varmış gibi görünen en az birkaç karakter yaratmanız kesinlikle iyi olur. Elde sadece tek şüpheli varsa, romanınızın ne kadar sıkıcı olduğunu düşünsenize. İşte size gene çok etkili bir araç. Neyi mi kastediyorum, okura karakterlerinizden birinin bir sırrı olduğunu hissettirmenizi. Okur bu sırrın ne olduğunu bilmeyebilir, dahası sırrın cinayetle ilgisi de olmayabilir ama her durumda bununla ilgilenecektir. Pratikte yaptığınız aslında okurla ufacık bir bilgi kırıntısı paylaşmaktır. Şahsen en sevdiğim numara. Romanızın bir bölümünü soluk kesen bir finalle bitirmek için şahane bir yol. Neyi kastettiğimi açıklamak için televizyon dizilerinden örnek vereyim. Televizyon dizilerini her hafta izlenir kılmak için senaristler sürekli yeni tuzaklar icat etmek ve bölüm finallerine bu tuzakları yerleştirmek zorundadır. Siz de aynısını yapabilirsiniz. Böylece okur bir sonraki bölümü okumak için içinde şiddetli bir arzu duyacaktır. Diyelim ki esas karakter hayati önem taşıyan bir şey keşfetti. O bölümü tam da bu keşif sırasında bitirmeli, okura kahramanınızın ne bulduğunu hissettirmemeli, böylece merak unsurunu ayakta tutmalısınız. Başka bir örnek bulalım... Sözgelişi kahramanınız kendini zor bir durumun tam ortasında buldu. Okur onun bu durumdan kurtulup kurtulamayacağını merak ederken siz hain yazar olarak hikayenin başka bir bölümünü anlatmaya başlarsınız. Nasıl yapacağınız tamamen hayal gücünüze kalmış. Ama Acaba şimdi ne olacak? sorusu polisiye roman için vazgeçilmezdir. Tabii bu soruları sordurduğunuz bölümlerin arasına daha hafif, daha renkli sahneler sıkıştırarak okura soluk alma, bir parça dinlenme imkanı da tanımalısınız. Bir Agatha Christie romanı alıp iki kere okuyun. İkincisinde artık katilin kim olduğunu ve hangi ipuçlarını bulacağınızı bildiğiniz için, Christie'nin bütün ipuçlarını nasıl zarif bir şekilde yerleştirdiğini üstelik onları bütünüyle açık ve anlaşılır kıldığını görebilirsiniz. Dört dosya kağıdı alıp her birine dört paragraf yazın. Her biri Acaba şimdi ne olacak? sorusuyla bitsin. Durumları ve kişileri farklılaştırın. Bu dört paragrafın birbiriyle alakası olması gerekmez. Bir kadının kızıyla alışverişe gitmesini anlatın. Bunun için sekiz farklı kişi seçin ve olayların her biri dört farklı mekanda geçsin. Ülkeyi değiştirin, kültürü, dönemi yahut neyi isterseniz onu değiştirin. Böylece aynı olayın farklı mekanlar ve durumlarda nasıl farklı sonuçlanacağını göreceksiniz. Bu, üslubunuzu geliştirecek mükemmel bir alıştırma olacaktır. Harika. İlk dersten beri söz konusu alıştırmaları yapıyorum, güzel bir fikir oluştu aklımda. Umarım kısa süre içinde yayınlayabileceğim bir hikaye haline gelecek. Seni seviyorum egoistokur!


Olay örgüsünü, entrikayı, suç unsurunu konuştuk. Bütün bunlar iyi, güzel ama eğer enteresan ve inandırıcı karakterler yaratamazsanız, romanınız bir şeye benzemez. İşin güzel yanı, polisiye roman yazmanın en eğlenceli yönlerinden bir tanesi de karakter yaratmaktır. Bu da kendi zihninizde yarattığınız bir dünyayı çeşitli ruhlar ve bedenlerle zenginleştireceksiniz demek oluyor. Onları yeterince eğlenceli ve ikna edici kılmayı başarırsanız, bir süre sonra hepsi size çocukluk arkadaşlarınız kadar yakın olacaklar. Bütün bunların karşılıklarını belirlediğinizde bir karakter oluşturmaya başladınız demektir. Fakat iyi bir romancı bu özellikleri arka arkaya sıralamaz. Bu hem okuru yönlendirmek anlamına gelir, hem de epeyce sıkıcı olur. Okurun bu özelliklerin hepsini bilmesine gerek yok, birkaçını vermeniz yeterli. Diyelim ki karakteriniz pul koleksiyoncusu. Bunu ve birkaç ayrıntıyı daha kullanın yeter, gerisini okurun kendi zihninde yaratmasına izin verin. Klişelerden olabildiğince uzak durun ama ara sıra okuru şaşırtmak için tezatlardan yararlanabilirsiniz. Yukarıdaki örnekten devam edersek, hobisi pul koleksiyonu yapmak olan ve evine gittiğinde sakin sakin pullarını albüme dizen adam günlük hayatında bol bol küfreden ve katillerin gözünün yaşına bakmayan bir polis de olabilir. Her karakterin hangi durumda nasıl davranacağını dikkatlice düşünün, tasarlayın. Böylece yazmaya oturduğunuzda daha hızlı olabilir, beklenmedik durumlarda bocalamazsınız. Bunun için bir yöntem de karakterlerinizle önceden birröportaj yapmak olacaktır. Onlara canınızın istediği her şeyi sorun. Bir arkadaşınızı, akrabanızı ya da iyi tanıdığınız birini seçin ve onun hakkında bir dosya kağıdı yazı yazın. Bunu yaparken de hiç sıfat kullanmayın. yani onun güzel mi, yaşlı mı, solgun mu olduğunu belirtmeyin. Bunun yerine, okurun onu gözünde eylemleriyle canlandırmasını sağlayın. Yani göstermeyin, anlatın. Mesela şöyle: Adam, masif meşe masayı elleriyle tuttuğu gibi yukarı kaldırdı. Görüyor musunuz, söz konusu adam iri yarı ve kuvvetli ama neyse ki siz bu kelimeleri kullanmadınız. Bir notum daha var, yukarıda saydıklarımın hepsine cevap vermeniz gerekmez. Ben onları sadece size biraz yardımcı olabilmek için listeledim. Sizin aklınıza bambaşka ayrıntılar da gelebilir.


Yazarların kahinlik yönü vardır denir ama ben, 'tesadüf' demeyi tercih ediyorum. Yine de bir hikayenin içine girip onunla birlikte yaşamaya başladığında, zamanla onun biraz ötesini de görecek hale geliyorsun. Yakından bakmayı sürdürürsen, öykü senin gerçekliğin oluyor diye cevap veriyor. Demek ki yaşlandım, son 1-2 yıldır kendi hayatıma bakıyorum. Sevdiğim yazarların biyografilerini okurken, en çok yaratma sürecinde zihinlerinden geçenleri, yazdıklarıyla yaşadıkları, arasındaki paralellikleri merak ederim. Bu yüzden ben de geriye dönüp yazmanın doğası ve bunun bendeki işleyişi üzerine düşünmeye, bağlantıları aramaya karar verdim. Çok küçük şeylerle bile mutlu olabiliyorum. O an neyle uğraşıyorsam, onu düşünüyorum sadece. Kitabım yayınlanacak mı, yayınlanırsa eleştirecekler mi, akşamki konsere kaç kişi gelecek, bunlar aklıma gelmiyor. Yazı ve müzik beni fazlasıyla heyecanlandırıyor, ötesiyle meşgul olmuyorum. Neden böyle lüzumsuz işlerle uğraşıyorsun diye soranlar da var, sen sormuyorsun neyse ki. Farklı alanlarda üretmek bizde pek takdir gören bir şey değil. Halbuki birini yapmak diğerinden geri kalmayı gerektirmiyor. Planlı programlı seçmedim ben yaptığım işleri. Çocukken çok kitap okur, bir yandan da yazmaya gayret ederdim ama sokakta futbol oynamayı da severdim. Barda çalmayı da seviyorum. Ağır adam havasında ki kasıntı entelektüel imgesi bana çekici gelmedi. Yalan söylemedim ama bazı şeyleri atlamayı tercih ettim. Diyelim ki bir sihirbazlık gösterisini izlemeye gittin. Adamın, önündeki sehpaya uzanmış kadını gerçekte ikiye kesmeyeceğini baştan biliyorsun, yine de yüreğin ağzına geliyor. Gönüllü gitmişsin oraya, aldanmayı isteyerek. Yazar da sihir yapıyor ama illüzyon numaralarıyla değil, sözcüklerle. Başucumda Müzik çıktığında annen, Madem hikeyeyi yazarken her şey senin elinde, neden üzdün o insanları, neden aşıkları kavuşturmadın? diye sormuş. Aslında üzmeyebilir, kitabı mutlu bitirebilirdim. Aklımdan geçirmedim de değil. Öte yandan, o hikayede bana çekici gelen şey, trajedinin boyutuydu. Herkes adamın başına ne geleceğini az çok anlıyor, biliyor, kadın da... Yine de, Belki idam etmezler diye bir umut bekliyor. Lisedeyken çok kitap okur, arkadaşlarla çok kitap konuşurduk, bir de o dönemin anlı şanlı entelektüellerini çekiştirip dururduk. Düşünsene; bir yandan hayransın çoğuna, bir yandan da düzenle uzlaştıklarına inandığın için onları biraz küçümsüyorsun. Zaten her şeyi sen biliyorsun, dünyayı sen değiştireceksin... Haddimizmiş gibi Faulkner ya da Kafka eleştirirdik. O gençlik kibri bittiğinde, kendini o kadar da ciddiye almamaya başlıyor, meseleleri büyütmemeyi öğreniyorsun. Tabii yaşlandığında da goygoya devam edenler vardır ama ben onlardan değilim. Bizim memlekette yazarlar başka yazarların kitaplarını okumaz, müzisyenler başkasını dinlemez, sinemacılar film seyretmez. Çok mu önemsiyorlar kendilerini, bu yüzden mi başkalarını görmezden geliyorlar? Gerçi kimse yabancı yazarları övmek konusunda cimri değil. Zerre kıymetiharbiyesi olmayan bir kitabı aylarca konuşuyorlar. Kardeşim, Hemingway'in izlerini takip ediyorsun ama bir de Hüseyin Rahmi Gürpınar'ın izlerini takip et, bakalım ne bulacaksın. Orhan Pamuk müze açtı, edebiyatçılardan kaç kişi baktı? Sahici bir iş mi, uyduruk mu, romanıyla nasıl bağlantıları var, hiç mi merak edilmez? Herkes Tanpınar'ı seviyor ama okuyan az. Kitaplar reklamcı kafasıyla yazılıyor, yayıncılar slogan peşinde koşuyor, 'proje romancılığı' diye türedi. Boşuna kendilerini kandırmasınlar, dünyada ne pompalanıyorsa, onun peşinden gidiyorlar aslında. Çünkü çok kitap basılıyor ama hiçbiri heyecan verici değil. Halbuki yıllarca çok kitap basılmasını savunmuştum; yayıncılık endüstrileşsin, daha çok yazar çıksın, daha çok kitap okunsun istemiştim. Bu oldu ama o kadar. Hayal ettiğim yaratıcı potansiyel bir türlü oluşamadı. Hızlı yazılan, hızlı okunan kitaplara okuru da alıştırdılar. Popüler işler olmasın, sabun köpüğü kitaplar yazılmasın demiyorum, onlar hep vardı ama günümüzdeki gibi 'büyük roman' olarak değerlendirilmezlerdi. Oğuz Atay ve Sevim Burak çok değerli yazarlar ama kim okuyor? Adlarını cümle içinde geçirmeyi havalı buluyoruz ama hayranlığımız bizde bir dönüşüme yol açacak düzeyde olmuyor. Diğerlerini de ya görmezden geliyor ya da küçümsüyoruz. Biraz elitizm, biraz da cehaletle garip bir entelektüel ada oluşturmuşuz kendimize. Leonardo da Vinci'nin entelektüel olduğunu, sanatta devrim sayılacak işler yaptığını bu arkadaşlar kabul eder mi bilmem ama hep hayatın içinde kalmış. Ben bu tabloları şöyle akımlardan, böyle felsefelerden etkilenerek yaptım dememiş. Yapmış sadece. Ve öğrenci yetiştirmiş. Çünkü yaratıcılık başkalarına aktarman gereken bir şey... Bizdeyse entelektüel dediğimiz kişi, halktan kopuk, o yüzden de esamesi okunmayan bir mahluk haline geldi. O sırada Sevim Hanım 15 yıldır yazmayı bırakmıştı. Yanık Sarayları okuyup çok sevince yazarını aramaya karar verdim, buldum da. Dokunaklı şeyler söyledi; toplumcu değil diyerek ona ödül vermeyen jüri üyelerini, kitaplarını basmayı reddeden yayıncıları, hakkındaki eleştirileri... Küsmüş, içine kapanmıştı. Anlattıkları bir ders oldu bana, Ben kimseye entelektüel zulüm uygulamayacağım diye bir söz verdim kendi kendime. Ve birisi bana bunu yaptığında, umursamayacaktım. Saksafona başladığımda, medyadan, televizyondan, köşe yazarlığından çok sıkılmıştım. İyi geldi bana, öteki işlerin yükünü hafifletti. Gençken de müzik en büyük hayalimdi ama tembeldim, cesaretim yoktu. Medyadan uzaklaşma isteğimle birlikte, hayatımı değiştirecek bir şeye dönüştü.