Mario Levi ustalık eserim dediği son kitabı Bir Cümlelik Aşklarla Türk edebiyatında bir ilke imzasını attı. Tek cümlelik yüz hikayeyle, kader yolcularını anlattı. İlk sorumuz aşk olunca, sandım ki söyleşi orada bitecek, kitaba bir türlü gelemeyeceğiz. Kolay olmadı aşktan çıkabilmek. Karşımdaki, bir yazar olmaktan öte, aşkı tüm halleriyle yaşamış, aşık olmanın hakkını vermiş bir adam... Romanlarında hep kadın kahramanları oldu onun. Ama yüreği öylesine kocaman ki yazdığı karakterler çeşit çeşit; yorgancı, boyacı, fahişe, psikiyatr, öğretmen, bilgisayar programcısı... Herkesin anlatacak bir hikayesi olduğuna inanıyor, belki onları dinlemiş, belki de uydurmuş, ne önemi var? Ama hissetmiş... Hani o es geçtiğimiz ayrıntılar, hani o her gün görüp de selam vermediğimiz, yüzüne bakmadığımız insanlar ve her gün okuyup geçtiğimiz üçüncü sayfa haberlerinin ardındakileri... İşte onlar, bu kitabın başkahramanı. Zaten yazmışım 100 cümle ama yine de söyleyeyim. Aşk en güzel, en sahici ve en anlamlı sarhoşluk halidir. Bana göre, aşkı yaşamamış olmak çok büyük kayıp. Aşkta her zaman mutluluk yoktur. Aragon Mutlu aşk yoktur lafını boşuna söylememiş. Aşk bir savaş aslında. Bir iç savaş, insanın içinde bulunduğu durumla ve kendisiyle savaşı. Ve aşkta mutlaka bir çatışma var. Bunların ikisinin bir araya gelmesinden başlangıçta toz pembe bir tablo gözükür, ama derine indikçe, aşkın beraberinde getirdiği sorunlar çıkar. Çünkü ortada güçlü bir duygu vardır. Ben her zaman şunu savunurum; herkes aşık olma kapasitesine sahip değildir. Aşık olmak bir yetenektir. Aşkı sürdürmek ise bir cesarettir. Bu yüzden aşkları yaşamak, her zaman için hem hayata daha çok bağlar hem de hayatımızı daha anlamlı kılar. Tabii benim bu kitapta biraz da anlatmak istediğim, bir erkeğe ya da kadına duyulan aşkın ötesinde, hayatta en önemli olan, ne yaşıyorsak yaşayalım ya da ne yapıyorsak yapalım, onu aşkla yapalım... Ben aşkın kendisine aşığım. Böylelikle kendimi hem daha çok tanımış, hem daha çok sorgulamış hem de daha çok deşmiş oluyorum. Aşık olabilmek büyük bir kazanç aslında. Kitapta ironiler ve tezatlar var; ne kadar çok alçaklığa ne kadar yüksek değer biçtiğini anlayan adam, hayatını dilediği gibi programlayamayan bilgisayar programcısı... Kahkaha ve hüzün, bütün duygular karışıyor. Bu benim olgunluk eserim. Geniş bir okur kitlesiyle tanışmamı sağlayan kitap, Bir Şehre Gidememekti. O kitap bir öykü kitabı, bu da öyle. 25 yıl aradan sonra tekrar öykü yazmaya cesaret ettim. Çünkü benim için çok önemli bir tür. Bu yüzden heyecanlıyım. İroni aslında çok anlamlı bir duruş. Bir direniş... Gülmek en büyük başkaldırıdır denir ya; zulmedene boyun eğmediğini gösterirsin gülerek. Bu yüzden de gerçek komediler gerçek trajedilerden doğar. İroniyi sevdiğimi söyleyebilirim. Hayata gülümseyerek bakıyorum. Bazı öyküler soru işaretiyle bitmiş. Bu, bir terapi, sorgulama. Bu çok yerinde bir tespit. Gerçekten de bunu yapmak, biraz da okuru düşündürmek istedim. Her kesimden insanı anlatıyorsunuz. Boyacı, psikiyatr, fahişe... Üçüncü sayfa haberlerine de rastlıyoruz. O üçüncü sayfa haberlerinde de hayat yok mu? Şöyle bir haber düşünün: Şehrin yeni göç almış bölgelerinin birinde oturan çekirdek bir aile. Birdenbire kadın, kocasını ve çocuklarını terk ediyor. Ve mahallenin taksi şoförüyle kaçıp kayıplara karışıyor. Bu bir haber oluyor, ama baktığımızda ne kadar çok trajedi ve ne kadar çok insan hikayesi var. Düşünebiliyor musunuz? Kadına ne oluyor da çocuklarını bile terk edecek duruma geliyor? Bir çeşit Anna Karenina. Kadının durumu ne? O çocuklar nasıl büyüyecek? Geride kalan erkek ne yapacak? Taksi şoförünün üzerine aldığı sorumluluk ne? Analiz ettiğinizde 4-5 kişinin derinine inebilirsiniz. Bunların hepsi edebiyatın malzemesi. Böyle bakıldığında, Konu sıkıntısı çekiyorum diyeni anlayamıyorum. Mümkün değil. Önemli olan duyarlı olmak. Başkalarının acılarına, başkalarının hayatlarına, duygularına duyarlı olmak. Tek gereken bu. Bazılarını uydurdum, bazıları da gözlemlerinden çıktı. Ben sadece baktım, gördüm, yorumladım; gördüklerimin bende çağrıştırdıklarını yazdım. Her bir hikayede bazen bir, bazen iki kahraman olduğunu düşünürsek, belki de yüz elli insan hikayesi var kitapta. Yazarken şimdi şunu yazacağım demedim. Kendiliğinden gitti. Kendimi çağrışımların akışına bıraktım. Demek ki intihar meselesi benim için önemliymiş. Herkes kitabı baştan sona okusun ve sonra da kendi üç hikayesini seçsin. Hangi hikayeleri seçerseniz, bilin ki oradaki hikayeler sizi anlatacaktır.


Bob onun adı. Tüm kuşlar gibi bir kuş o da. Kendinden de pek memnun, kendiyle barışık. Ama bacakları sıska mı sıska! Kendisi bunun farkında bile değil üstelik. Diğer kuşlarsa acımaz mı acımasız! Bob'u küçümsemek, onun sıska bacaklarıyla alay etmek ne kadar da eğlenceli geliyor onlara. Ve Bob, kendine saygılı bir kuş da olsa, tüm kuşların yapacağını yapıyor ve aykırı olmamaya çalışıyor. Bacaklarının daha da kalınlaşacağı ümidiyle bol bol yiyor, spor yapıyor. Bacaklarını saklamak için bol elbiseler giyiyor. Peki sonra ne oluyor? Devamını Marion Deuchars'ın Bob ve Gaga Sanatı adlı kitabında okuyalım mı? Kitabı Sima Özkan çevirmiş, bu yazıyı da o yazdı. Bob onun adı. Tüm kuşlar gibi bir kuş o da. Kendinden de pek memnun, kendiyle barışık. Ama bacakları sıska mı sıska! Kendisi bunun farkında bile değil üstelik. Diğer kuşlarsa acımaz mı acımasız! Bob'u küçümsemek, onun sıska bacaklarıyla alay etmek ne kadar da eğlenceli geliyor onlara. Ve Bob, kendine saygılı bir kuş da olsa, tüm kuşların yapacağını yapıyor ve aykırı olmamaya çalışıyor. Bacaklarının daha da kalınlaşacağı ümidiyle bol bol yiyor, spor yapıyor. Bacaklarını saklamak için bol elbiseler giyiyor. Ancak hiçbiri işe yaramıyor. Çünkü o sıska bacaklı bir kuş. Onu Bob yapan o bacakları. Deuchars, kitabın sonunda bizi şaşırtıyor. Bir gün, Bob gagasını doğal renginde bırakıyor. Diğerleri, bu gaganın parlak olduğunu düşünüyor. Muzipçe ve parlak bir fikir. Sanatçı Bob, bu süreçte kendisini ve benlik saygısını geliştiriyor. Kendine güveninin dönüşü muhteşem oluyor! Marion Deuchars'tan Bob ve Gaga Sanatı, farklı olmanın, aykırı olmamaya çalışırken bambaşka olmanın, kendini sanatla ifade etmenin ve sanat sayesinde sınırların nasıl da aşılabileceğinin heyecan verici hikayesi. Bir olma anlatısı, olduğun gibi olma ve bunu gururla taşımanın resmi. Aslında akran zorbalığını, kendine güven ve yaratıcılıkla ne de güzel aşılabileceğini anlatan benzersiz bir kitap. İçimizdeki ya da dış görünüşümüzdeki farklılıkları sevmenin bir hayat sanatı olduğunu dillendiriyor. Siyah, beyaz ve kırmızının hakim olduğu, basit ve yalın çizimleri, kısa ama her bir kelimeyle pek çok şey anlatan metniyle çocuklar kadar yetişkinlerin de başucu kitabı olabilir. Bob ve Gaga Sanatı, Marion Deuchars'ın 2016'da yayınlanan ilk kitabı. İskoçya doğumlu Deuchars dünya çapında Samsung, HP, Formula 1 gibi pek çok reklamda kullanılan el yazısı çalışmaları ve The Royal Mail pullarındaki orijinal tasarımlarıyla tanınan bir illüstratör. Aldığı ödüller arasında en dikkat çekici olanı George Orwell'ın Burma Günleri için tasarladığı kitap kapağıyla aldığı V&A 2010 Kitap Kapağı İllüstrasyonu ödülü. Ayrıca çocuklar için hem yazıp hem de resimlediği, Türkçeye de çevrilen iki de sanat ve çizim kitabı var. Bob ve Gaga Sanatı, Fom Kitap'tan çıktı, ben de çevirdim, sonra da gagam olmadığı için, içimdeki en aykırı rengi kendi rengine boyayıp kalbime astım.


Bir tanecik Gökçe Gökçeer bu hafta favori kahramanlarımdan birini Mary Poppins'i yazmış. Herkesin sinemadan tanıdığı şekerli Mary'i değil tabii; sarışın Julie Andrews'a da, teatral Emma Thomson'a da benzemeyen gerçek Mary'i, yani keskin ve öfkeliyken yanına yaklaşılmaması gereken ve buna rağmen çok çok sevdiğim o acayip kadını... Barbie bebek şefkatinden tiksinen tehlikeli ve tekinsiz Mary, hayvanların diliyle konuşup insanlara hak ettikleri muameleyi eden maceracı bir ruh. Vefalı biri ayrıca, eski arkadaşlarını unutmuyor. Yılda birkaç kez buraya gelip koca kadın olmama rağmen beni bile elimden tutup uzak diyarlara götürmesi bundan. Gökçe'yle tanışıklığımız da zaten oralardan. Gökten şemsiyesiyle inen bir dadımız olsaydı keşke! O zaman hayat hepimiz için çok daha eğlenceli geçebilirdi. Yüzü pek gülmese de, rüzgarın yönü değiştiğinde sessiz sedasız çekip gitse de kabulümüzdü. Yazar Helen Lyndon Goff'un, yani hepimizin bildiği adıyla P. L. Travers'ın hastalandığı bir dönemde karalamaya başladığı ve bir arkadaşının çok beğenip yayımlattığı Mary Poppins, kısa sürede büyük bir başarıya ulaştı. İlk kitabın ardından beş macera daha yazan Travers, dünyanın en ünlü çocuk kitabı yazarlarından biri oldu. Kitabın ünü, onu 30 yıl sonra beyazperdeye taşıdı. Kızlarına Poppins'in filmini çekeceğine söz veren Walt Disney, bu sözünü tuttu ve kitabından bile daha ünlü olan bir müzikale imza atarak hem kızlarına hem dünyaya büyük bir hediye verdi! Sözünü tutması 20 yıl sürse de... Şu an vizyonda olan Saving Mr. Banks, Disney'in bu sözü tutabilmesi için Travers'ın peşinden nasıl koştuğunu anlatıyor. Çünkü Travers kitabın beyazperdeye tam yansıtılamayacağından korkuyor. Filmin çekim süreci boyunca neler yaşandığı ve yazarın hayatında babasının rolü hakkında bir şeyler öğrenmek mümkün Saving Mr. Banks'ten elbette ama Mary Poppins'in sihri ne yazık ki bozulmuş. Bu yüzden onu 'izlenmesi çok gerekli olmayan filmler' dolabına kaldırıyoruz. Fantastik bir roman kahramanı olarak satır aralarında, belirgin olarak da hayvanlar üzerinden barış, dostluk ve sosyalizm mesajı veren Poppins'in Disney'in eline düşmesi üzücü. 1964'te düşmesi yetmemiş, 2014'te de kimse onu Hollywood'un elinden kurtaramamış. Travers'ın Disney'e yıllarca direnmesi boşuna değil. Biz de Mary Poppins'i sadece kitaplardan hatırlamak için direneceğiz!


Bu hafta Külkedisinde kesilen parmaklar ve kuşların oyduğu gözlerle başlıyor, Italo Calvino'nun Küçüklere Masallarında kafası ızgarada kızartılan kızla devam ediyor, yani bir bakıma masalları tartışıyoruz. Eski zamanlardan günümüze kalan veya Calvino gibi edebiyatçıların sözlü kültürden yazılı kültüre aktardığı masalların bazılarının vahşi ve çok acımasız olduğu bir gerçek. Ama gözden kaçırdığımız bir nokta var: O masalların hiçbiri çocuklar için değildi. Hele 3-5 yaş arası çocuklar için hiç değildi. Her şey 6-9 yaş için ibaresiyle yayınlanan Küçüklere Masallar adlı kitapla başladı... Kadın Cinayetlerini Durduracağız Platformu, Papatya Gülpapatya boynunu tahtanın üstüne dayamış, Afacan Can da kıyma bıçağını eline alarak kızın başını kestikten sonra tavada kızartmaya koyulmuş gibi şiddet içeren cümlelere dikkat çekti. Tartışma büyüyünce de iş Yayınevi bir açıklama yaptıktan sonra kitabın satışını durdurmalı noktasına kadar geldi. Yapı Kredi Yayınları'ndan gelen açıklama metninde ise kitabın çevirisinde aslına tamamen sadık kalındığı ama bundan sonraki baskılarda okur hassasiyetini gözetecekleri ifadesi yer alıyordu. Açıkçası, masal okumayı çok seviyorum ama masum olduklarını iddia edemem. Hele Pamuk Prenses, Uyuyan Güzel gibi birçok masalın ne kadar vahşi bir dille yazıldığını düşününce... Mesela yine Yapı Kredi Yayınları'ndan çıkan Külkedisi de epey sert. Bıçaklar bileniyor, parmaklar kesiliyor, kanlar akıyor; kuşlar Külkedisi'nin kötü kalpli üvey kardeşlerine saldırıp gözlerini oyuyor. Dilde bir sorun yok aslında, zaten Grimm Kardeşler'in masalını dilimize aktaran en sevdiğim çevirmenlerden biri olan Kamuran Şipal. Terslik, kapaktaki 3-8 yaş için ibaresinde. Başa dönersek; en YKY'nin yerinde olsam, 200 masaldan oluşan bu kitabı içeriğini değiştirmeden, şiddet ifadelerini çıkarmadan yayınlarım; yazarın önsözü, dipnotlarıyla... Ve çocuk kitapları arasına değil, yetişkin kitapları rafına koyarım. Üzerindeki o 6-9 yaş için ibaresini de hiç düşünmeden kaldırır atarım. Çünkü doğrudan çocuklar için yazılmış hatta bizzat Calvino'nun kaleme aldığı o kadar güzel masallar var ki! Yok ille bunu yayınlayacağım diye tutturuyorsam da hiç değilse masalları çocuk diline uyarlarım. Elbette aynısını Grimm Kardeşler için de yaparım. Neticede küçücük bir araştırmayla Grimm Kardeşler'in tüm Almanya'yı dolaşıp halk masalları toplarken yola bir çocuk kitabı yazmak amacıyla çıkmadığını öğrenebilirler. Kardeşler, köy köy gezerek topladıkları anlatıları hep yetişkinlerden dinlemişler. Masal denen şey, o çağ için bugünün sineması gibi bir şeymiş. İnsanlar bazı akşamlar bir handa veya mevsimlerden yazsa bir meydanda toplanarak birbirlerine kimi zaman cinsel kimi zaman politik imalar içeren masallar anlatıyormuş. Ve doğal olarak her anlatıcıdan sonra masallar birazcık değişiyormuş. Hatırlayalım, birkaç yıl önce Kuzey Işıkları serisinin yaratıcısı Philip Pullman, Grimm Kardeşler'in masallarını günümüz okurları için -çocuklar için değil- yeniden yazmıştı. Üstelik eşsiz bir edebiyatçı zarafetiyle, tek bir cümlenin bile anlamını değiştirmemiş, sadece kelimelerin ağırlığını hafifletmişti. Benim merak ettiğim, editörlerin, çevirmenlerin, yayın kurullarının ne iş yaptığı. Italo Calvino da, Grimm Kardeşler de farklı sebeplerle çok önemli anlatıcılar ama burada sözü edilen masallar çocuk edebiyatına değil, antropolojiye, halkbilime dahil edilebilecek ve kesinlikle yetişkinlere yönelik çalışmalar. Kendim zevkle okurum ama üç yaşında çocuğum olsa, açıkçası bu masallardan olabildiğince uzak dursun isterim. Yayıncılara söylemiş olayım. Okumadım sözünü ettiğiniz versiyonu ama haklısınız, ben de bu türden sert anlatıları çocuklara dosdoğru vermeyi hatalı buluyorum. Yazıda anlatmaya çalıştım, toplumların bilinçdışı diyebileceğim masal, çocuklar için yaratılan bir tür değildi. Bugünse bu konuda çok özensiz yayınevleri. Beş yaşında çocukların tavada kızartılan kafaları falan okuyabileceğine inanıyor olamayacaklarına göre, gerçekten ne bastıklarına aldırmıyorlar. YKB'de uzun zamandır bir tuhaflık, sanki kendi aralarında bir iletişim kopukluğu var. Bunu kendilerine söyediğinizde beylik laflarla cevap veriyor, sorunla yüzleşmeyi nedense hiç düşünmüyorlar. Umarım bu olay artık akıllarının başlarına gelmesini sağlar. Bir yayınevi, üstelik kurumsallaşmış, marka olmak için on yıllar harcamış, okurun güvenini kazanmış bir yayınevi bu şekilde yönetilemez. Bu konuyla ilgili bir konferans yaptık geçen hafta. Evet şu karıştırılıyor. Aynı her animasyon çocuklar için yapılmadığı gibi her masal da çocuk için değildir. Masal bir edebi türdür. Çocuk masalları da onun alt grubu. Dikkate alınmayan bu. Sadece şiddet değil mesela Binbir Gece Masalları ve Hint Masalları'nın daha farklı yetişkin içerikleri var. Öncelikle veli bilinçli olacak ve elbette yayıncıların da önemli bir sorumluluğu var. Çok haklısın Esra, temel yanılgı bu zaten.


Arzu Akgün ve Selim İleri bu röportajda edebiyattan konuşup tarihe daldılar. Edinilmiş romantizmden, öğrenilmiş tebessümden, insandaki ölümsüzlük arzusundan, rüyalardan, telepatiden, ispirtizmadan, acının gerekliliğinden, merhametten, çöp evlerin güzelliğinden bahsettiler. Okudukça daha da çok sevdim ikisini de; Selim İleri'yi hayranlığım arttı. Sonra canımın, hafızamın, ruhumun acısı geçsin diye kendimi Mel'un'a teslim ettim. Siz de öyle yapın. Mel'un havalı civalı o yüzden de şu son zamanlarda beni sürekli düşkırıklığına uğratan edebiyat dünyamızda karşıma çıkan en güzel şey çünkü. Hayal kuruyorum. Sonbaharı seviyordur diyorum, yağmuru mutlaka. Kibar bir adamdır, onun masasında bir kadın sigarasını asla kendi yakmaz. Gözünün içine bakarak konuşur ve bildiklerini güldürerek anlatır. Her şey düşündüğüm gibi çıkıyor. Üstelik bir mucize oluyor, rakı içerken üstümüze yağmur çiselemeye başlıyor. Ve yanılmıyorum yağmuru çok seviyor. Selim İleri'nin son kitabı Mel'un inanılmaz bir dostluk oldu benim için. Kitaba daha doğrusu kitabın kahramanı Sayru'ya inanamadım. O da benim gibi terapiye gidiyor, kendi kendine doktorunu çekiştiriyordu. Aynı benim gibi Osmanlıca öğrenmediğine hayıflanıyor, sık sık yeniden resim yapmaya karar veriyordu. Ve yine benim gibi rüyalarına çok önem veriyordu. Tam Köprülü'nün Bizans Müesseselerinin Osmanlı Müesseselerine etkisi kitabı üzerine kafa yorarken daha kitabın onuncu sayfasında Sayru da kafamdan geçenleri söylüyordu. Okuyup bitirdiğimde çok sevdiğim bir arkadaşım yurtdışına taşınmış gibi hissettim. Evet aramızdaki bağ kopmayacaktı ama onu bir daha göremeyeceğim için çok üzgündüm. Koşa koşa Gülenay'a gidip Selim İleri'yle röportaj yapmak istediğimi söyledim. Aslında röportaj bahaneydi uzun uzun hayranlığımı anlatmak istiyordum. Selim Bey de kabul edince ilk önce kendisine yeşil mürekkeple bir teşekkür mektubu yazdım. Neden yeşil mürekkep olduğu da Mel'un okuyucularıyla aramızda bir sır olarak kalsın. Çıkan kısmın özeti; siz henüz Mel'un'u okumayanlar, Sayru'yla geçireceğiniz günler olduğu için çok şanslısınız. Ancak böyle yazabildiğim için böyle yazıyorum. Ben de elbette okunmak istiyorum ama başka türlüsü olmuyor. Böyle olunca da ister istemez bir has okuyucu ihtiyacı doğuyor. Fakat III. Richard'ı mutlaka okuyun. Kara bir alay var orada, Richard karanlık bir adam zaten. Sayru da biraz öyle sanıyor kendisini. III. Richard bize masum geçinenlerin hiçbirinin kötülüğünün iktidardakilerden daha az olmadığını gösteriyor. Rüyalarımı yazmıyorum ama rüyalara önem veriyorum. Şimdi yazmakta olduğum uzun öyküde de rüyalar önemli bir yer tutuyor. Mel'un'un türevi bir kitap olacak. Ruh sarsıntıları olan bir insanı anlatıyor. Rüya sahneleri hep var onda da. Sanırım rüya motifi Tanpınar'dan geliyor. Özellikle de Yaz Yağmuru hikayesinden. Geçişler için çok uğraştım. Birleştirici bir şey bulmaya çalıştım. İlk başlarda klasik bir roman karakteri yaratır gibi bu adamın bir işi ve bir yaşı olmalı diye düşündüm. Bu adamı ne yapacağımı aradım. Hangi işi yaparsa yapsın, hikayenin kalanının bununla uyum içinde olması gerekecekti. Bunun şu an farkına varıyorum. Ben hep ailesinden miras kaldı ve o parayla çalışmadan yaşıyor diye düşünmüştüm. Neden böyle düşündüğümü de bilmiyorum. Herkes kendine göre bir yorum yaptı işte ama işi yok aslında. Sayru inanılmaz gerçek bir karakter olarak kaldı bende. Bir dönem onunla aynı apartmanda oturduğuma ya da ne bileyim aynı okula gittiğime yeminler edebilirim. Çünkü Sayru Gönül şifasızlığı olan bir adam... Bu da onu gerçek yapıyor. Aslında tarihten ziyade yazı yazma tutkusu ölümsüzlük isteğinden geliyor. Sizi yönlendiren, alıp götüren bir tutku. Ama bir süre sonra o da geçiyor. Kalsa ne olur kalmasa ne olur diyorsunuz. İnsan belli bir yaşa geldikten sonra yazmak da bir alışkanlığa dönüşüyor. Başka bir şey bilmiyorum demeye başlıyorsunuz. Hatıraların kederi ruhumu boyuna hırpalıyor. Belki yazı yoluyla bunları değiştirebilirim diyorsunuz başka bir yerde de. Yazı kederi ve geçmişi değiştirebilir mi? Sayru değiştirerek anlatıyor çünkü bazı yerlerde geçmişini. Evet Sayru bazen uyduruyor. Yazmak hatıraları değiştirmez ama incinmişliğe cila çekebilir. Aslında bu konuyu Hepsi Alev adlı romanımda anlattım. Orada temel motiftir ikonaklastik dönem. Bir Bizans imparatoriçesi olan Irene aynı İskender gibi, Fatih gibi dünya imparatorluğu kurmak istiyor ve sadece erkeklere verilen bir unvan olan Vasileus ünvanını alıyor. Ben, İslam'ın etkisi olduğunu düşünüyorum, başörtüsü motifi de öyle. Her şey iç içe geçmiş durumda. Maalesef resim yasağı yeterince tahlil edilmemiş. Bu konuda Malik Aksel'in Anadolu'da Halk Resimleri kitabını okuyabilirsiniz. Bizde bu konu enteresan: Fatih yaptırmış, II. Bayezid yıktırmış. Örneğin Leonardo da Vinci İstanbul'a gelmek istiyor ama II. Bayezid izin vermiyor. Verse belki bambaşka, İtalyanvari bir İstanbul olacak. Yine de en azından kan dökmekten uzak olduğu için Bayezid'i savunmak gerekiyor bence. Bizim memlekette sürekli Mevlana'nın Gel; kim olursan ol, gel mısrası tekrarlanır. Halbuki asla böyle bir hoşgörü söz konusu değildir. En çok konuşulan şey genelde en uzak olunan şeydir. Bizde çoğu kişi kendisinden farklı olanı suçlama eğilimindedir. Kutsamıyorum ama gerekli olduğuna inanıyorum. Ağır bir ruhsal sarsıntının bile çok faydası olduğuna, acının insan ruhunun eğitimine büyük katkısı olduğuna, itici bir güç sağladığına inanıyorum. Dostoyevski hep başkalarının acısını hissetmekten bahsediyor. Başkalarının acısını hissetmek sayesinde merhamet oluşuyor. Necati Cumalı da İyi ki böyle yaratıldım, iyi ki ay başına cebimde para kalmadan geldim. Başka türlü olsa zengin züppe bir şair olurdum diyor. Ben inanmıyorum ama inanana saygı duyarım. Fakat itiraf etmeliyim ki bu konuda tam bir dolandırıcıyım. Bir keresinde yaz turnesine gelen bir tiyatro grubuyla aynı otelde kalıyorduk. Beraber ruh çağırıyoruz. Ruh da rahmetli yengemin ruhuymuş. Herkes içinden sorular soruyor, ben de az çok tahmin edebildiğim için bir şeyler yazıyorum. Artık onların otelden ayrılma vakitleri geldiğinde dolandırıcılığım ortaya çıkmasın diye bir daha çağırmamaları için son ruh çağırmamızda ruha Artık beni çağırmayın çünkü çok büyük acılar çekerek geliyorum diye yazdırdım. Çok sonra o tiyatro grubundakilerle tekrar karşılaştığımda, Biz senden sonra da ruh çağırmaya devam ettik dediler. Nasıl olur, onları ben yazıyordum dedim. Artık benden sonraki dolandırıcı kim, cevapları kim yazdı, o kadarını bilmiyorum. Diğer yandan ise ipte kalmış mandalların yağmur altında üşüdüğüne, parçalanmış kağıtların canının yandığına inanırım. Çocukken yumurta kabuğundan kasap kağıdına kadar pek çok şey saklardım. Kitapta da çöp evlere duyulan yakınlıktan bahsediyorsunuz. Evet, Yarın Yapayalnız romanımda da ünlü bir sopranonun canı o kadar yanıyor ki, çöp evleri olanlara gitmeliyim, çöpleri bile atamadıklarına göre bana da bir iyilik yapabilirler, diyor. Çöp evleri olanların farklı bir yaratılışları olduğuna, bambaşka bir merhamette olduklarına inanıyorum. Onu tabii ki yalnızca Sayru için yazmadım. Kimsenin kendisi olabileceğine inanmıyorum. Olamazsınız. Toplum, aile, okul, baskılar, belirleyiciler izin vermez. Ancak deliliğe sığınarak bir parça kendiniz olabilirsiniz. Size biçiyorlar, siz de oynuyorsunuz. Leylakları beğenmem lazım diyorsunuz. Sürekli böyleyiz. Erkekler ağlamaz da böyle bir kalıp. Oysa Ortaçağ'da ülser hastalığına rastlanmıyor çünkü erkeklerin ağlaması asil bir davranış olarak algılanıyor. Bunda, bizde kentsoyluluk oluşmamasının da etkisi var bence. Mesela benim çocukluğumda da birbirine Bonsoir diyen aileler vardı. Bonsoir'ın anlamını bildiğinden değil Yüksek aileler birbirine bonsoir der diye bir kalıbı var sadece. Bu taklit değil, akünün dolması meselesi. Bende bugün bile Nezihe Meriç ve Oktay Akbal'ın etkisi vardır. Bu meseleye ilk defa kendisinin el attığını söyleyen cehaletini ortaya koyar. Resim, edebiyat, sinema hepsi için geçerlidir bu. Mel'un'u yazarken kaynakları özellikle not aldım, karşılaşabileceğim eleştirileri tahmin ettiğim için. Elbette bir yandan da bu bir roman ve anlatılanlar romancının fantezisi de olabilir ancak kaynak o kadar çok ki fanteziye gerek kalmıyor.


Nişanlısı bir başkasına aşık olmuştu. Ama bunu bir yenilgi olarak algılamamıştı Sibel, o güçlü bir kadındı. Kemal'in itirafı üzerine döktüğü gözyaşlarıyla kendini yenileyip sevdiği adamın edindiği bu 'geçici takıntı'dan kurtulması için elinden geleni yapmaya hazırdı. Kararlılığı ve azmi Kemal'e güven vermişti. Sibel' göre Kemal bir hastalığa yakalanmıştı ve iyileşecekti. Kemal de hemen razı olmuştu güzel nişanlısının onu iyileştirmek için hazırladığı küre uymaya. Böylece Anadoluhisarı'nda Sibel'in ailesine ait yalıya taşınmışlardı. İki kadın arasında kalmış ve acısına inatla tutunan bu adamın kendisini artık arzulamadığını fark etse de aşkla çabalıyordu Sibel, Kemal'i içinde bulunduğu halden çekip çıkarabilmek için.


Simyacı'nın yazarı Paulo Coelho meğer satanistmiş! Simyacı'nın yazarı Paulo Coelho meğer satanistmiş! Julia Roberts'ın en sevdiği yazar olması umurumda değil, tüm dünyada kitapları 100 milyondan fazla satan Paulo Coelho'nun yazdıklarını ben gayet sıkıcı buluyorum, birkaç sayfa geçmeden esnemeye başlıyor, ardından da yapacak daha iyi bir şey bulup kitabını bir kenarda unutuveriyorum. Lakin geçen gün çıkan biyografisini sonuna kadar okudum ve yazdıklarından çok daha enteresan, hareketli ve heyecanlı bir hayatı olduğunu fark ettim. Özet isterseniz... Gençlik yıllarının bir bölümünü Rio de Janeiro'da bir psikiyatri kliniğinde geçirmiş, lakin ağır sakinleştiriciler ve elektro-şok tedavisi ruhundaki fırtınayı azaltmak yerine daha da şiddetlendirmiş. Çıktıktan sonra gazetecilik yapmaya başlamış ardından müzisyen Raul Seixas'la tanışmış ve birlikte popular şarkılara imza atmışlar. Biri yazıyor biri söyüyormuş. Bu süre boyunca hep uyuşturucu kullanmış. İyi de bu bilgiler hala yeterince heyecan verici değil! Ama bizde yeni çıkan biyografisi, Brezilyalı yazarın epeyce karanlık ve vahşi hayatını açıkça ve dürüstçe göz önüne seriyor. Tabii meraklıyım ya; gerçek adı Büyücü olan kitabın bizde niçin Bir Savaşçının Yaşamı olarak çevrildiğini de bilmeyi istedim. Türkiye'deki yayıncısı, yazarın o çok acayip biraz da ürkütücü hayat hikayesine bir nevi saygınlık kazandırmayı istemiş olmalı. Fernando Morais, Can Yayınları'nın tercih ettiği isimle Bir Savaşçının Yaşamını yazmak için üç yıl Paulo Coelho'nun izini sürmüş, kendi deyimiyle yaşamını didik didik etmiş, özel ilişkilerini derinlemesine incelemiş, vasiyetini okumuş, ilaçlarını öğrenmiş, ceplerini karıştırmış ve aşk maceralarının meyvesi olabileceğini düşündüğü çocukları aramış. Hepsinden önemlisi, Coelho'nun kırk yıldır tuttuğu günceleri incelemiş. Ve yazarın altmış yıllık yaşamına sığdırdıklarını bir yapbozun parçaları gibi birleştirerek onun kitaplarının toplamından çok daha etkileyici bir iş ortaya çıkarmış. Varmış meğer. Coelho'nun 200 cildi bulan günlüklerini okuyup onunla karşılıklı konuşarak arkalı önlü 100 kaset dolduran Morais'in vardığı nokta bu: Paulo Coelho bir zamanlar satanistmiş. Yıllarca kara büyü yapmış, hatta hayvan kurban ederek büyüler yapan, bu şekilde dünyayı değiştirmeyi amaçlayan Şeytan'ın Kilisesi'ne girmiş. Girmekle de kalmayıp sadık bir mürit olmuş. En büyük arzusunun gerçekleşmesi için, yani büyük bir yazar olabilmek için ruhunu Şeytan'a satmayı bile denemiş. Denemiş diyorum ama belki başarmıştır da. Nihayetinde o artık çok zengin ve ünlü bir yazar. Acaba? Yok, daha neler! Gerçi bu Coelho denen adama hiçbir durumda güven olmuyor, çünkü sonradan feci şeyler yaşadığı için korkudan titreyerek Şeytan'la sözleşmesini iptal etmiş. Gene de o dönem Roman Polanski'nin hamile karısı Sharon Tate'i ve arkadaşlarını katleden Charles Manson'ın ömür boyu hapis cezası alması üzerine günlüğüne İnsanlar Manson'ı anlamadıkları için çarmıha geriyorlar diye yazmış. Anlayacağınız, bugün tatlı tebessümüyle spiritüellikten söz eden Paulo Coelho'nun işte bu kadar fena bir geçmişi var. İşin tuhafı okurları günlüklerini elimizdeki biyografideki alıntılar dışında hiçbir zaman okuyamayacak. Zira ölümü halinde bunların bir an önce yakılmasını vasiyet etmiş. Biyograficisi Morais, Coelho'nun cinsel deneyimlerinin de epey şok edici olduğunu söylüyor. Bunların çoğunu kitaba almamışlar. Mesela günlüklerinden birinde yazar, henüz ergenlik çağındaki kız arkadaşıyla kızın yaşlı, felçli ve dilsiz akrabasının önünde nasıl seks yaptıklarını anlatıyormuş. Kitaptan öğrendiğimiz kadarıyla yazarın gençliğinde ortalıkta çıplak dolaşmak gibi irkiltici zevkleri varmış. Bana gelince; ne düşüneceğimi şaşırdım. En iyisi içeri gidip Ira Levin'in yazdığı Rosemary'nin Bebeği'ni okuyayım. Satanizme dair bir kitap ama o kadar güzel ki! Simyacı kitabı bence aşısı güzel bir hikayesi var.


Arkadaşım Mehmet Açar en sevdiğim sinema eleştirmenlerinden. Ayrıca Hayatın Anlamı Ya da Akhisarlı Hasan Tütün'ün Maceraları ve Siyah Hatıralar Denizi gibi romanların yazarı. Yeni kitabı Kayıp Hastaya gelince; bence büyük bir şey. Kahramanı Ali Z. adında biri. Olaylar bir hastanede geçiyor ve bunun dışında her şey müphem. Ali Z.'nin sırt çantası kayıp zaten, kimliği ve evrakları bulunamıyor. Oraya niçin geldi, nasıl çıkacak hatta aslında kim; belli değil... Alttan alta hissedilen ve dozu gittikçe artan gerilimse cabası. Benim için en büyük sürpriz, Açar'ın bir tür saplantıyla sevdiğim Douglas Hofstadter'in kitaplarından etkilendiğini öğrenmekti. Cinsellik baskı altına alınabilir ama kontrol edilemez bence... Bu yolla insanların kontrol edilip edilemeyeceğini ise bilmiyorum. Ama hastanedeki deneylerden birisi olduğu kesin. Sonuçta, Ali Z. aşkla cinsel arzuyu ayıramaz hale geliyor. Benim için önemli olan, Ali Z.'deki o kafa karışıklığı... Ben şöyle düşünürüm: Kadınlar aşığım dediklerinde gerçekten aşıktırlar. Onların aşkı daha gerçek gelir bana, erkeklerin aşkı ise sahip olmakla ilgilidir biraz... Her neyse, bu bir aşk ve cinsellik romanı değil ama Ali Z.'nin bu konudaki kafa karışıklığı romanın önemli motiflerinden biri. Romanda okurun üstünde durduğu gerçeklik zemini sürekli kayıyor. Özellikle finale doğru anlatım Escher'in resimlerine dönüyor adeta. Bunu çok bilinçli yaptım. Yani, sonuçta böyle düşünmekte haklısın ama ben hala rüyaların gerçeklerden daha gerçek olduğunu düşünüyorum. Gerçeklik ve rüya arasında bir anlatı labirenti kurmaya çalıştım. Ama sonuçta, gerçekliğe giden yol rüyalardan geçiyor. Çünkü hafızamızın en saf hali rüyalarda karşımıza çıkıyor. Rüyalar gerçeklerden bile daha dürüst. Rüyaları anlarsak, kendimizi daha iyi anlarız. Açıkçası bu romanda alegori yok ve roman Türkiye'de geçmiyor. Nokta. Gerisi tümüyle aşırı yoruma girer. Olup bitenler derin devlet yapılanmasına sahip bütün ülkelerde olabilir. Edward Snowden CIA'de çalışırken Obama gelince bu işler bitecek diye düşünürmüş. Yani liberal Obama gelince derin devletin başta Amerikan halkı olmak üzere dünyadaki bütün insanların özel hayatını gözetlemekten vazgeçeceğini sanıyormuş... Sonra ne olduğunu hepimiz biliyoruz. Obama geldi, o işler aynen devam etti. Snowden şimdi vatan haini. Sinema kültürüm, romancılığımı mutlaka besliyordur; aksi düşünülemez. Filmler popüler kültürün bir parçası olduğu için romanlarımda bu tür göndermeler her zaman vardır. Öte yandan, romancılığım da eleştirmenliğimi besliyor. Sonuçta, roman yazarken bir anlatı yapısı kuruyorsunuz. Film de senaryo yazarı ve yönetmen tarafından kurulan bir yapıdır. Filmi seyrederken bir yazar olarak o yapının kuruluş aşamalarını görebiliyorum... Romancılık, analiz sırasında gerçekten çok işime yarıyor. Daha önceki romanlarımın sinemaya çok uygun olduklarını düşünmüyorum. Yani, üçünden de film çıkar ama çok şeyin değişmesi, atılması gerekir. Kayıp Hasta ise filme uyarlanmaya daha müsait galiba. Zaten sinema bir karakterin öznel bakış açısını yansıtmak için çok ideal bir dil sunar. Roman da baştan sona Ali Z.'nin bakış açısı üzerine kurulu. Özellikle son üç bölüm, film grameriyle etkili ve çarpıcı bir hale gelebilir. Ama malum, romanın en güzel yanı, herkesin kendi filmini kendi hayalgücünde çekiyor oluşu... Film haline geldiğinde yönetmenin hayalgücüne mahkumsun.


Pablo Picasso'nun savaşı konu alan ünlü tablosu Guernica'dan bir detay. Mehmet ve Emine romanlarındaki Hasan Hoca karakterini, daha İhsan Eliaçık bilinmezken ve Antikapitalist Müslümanlar ortada yokken, politik islamın nerelere varacağını düşünmeye başladığım 1993 yılında tasarlamıştım. İnanmayan, Yürek Sürgününü okusun. Hasan Hoca, Mehmetin yazılmaya başladığı 2006'da yani Gezi'den tam yedi yıl önce ortaya çıktı ama 2009'da İhsan Eliaçık'ın metinleriyle karşılaştım ve Hasan Hoca şaşırtıcı bir sahiciliğe kavuştu. Gezi olayları sırasında ilk düşüncem hayatın romanımı taklit ettiği oldu. Şaşırmadım. Sadece üç yıl önce Emine çıktığı zaman Müslümanlarla ilgili politik öngörümü eleştirenlere bakıp güldüm. Sizinle ilgili edebiyatçının kahin olarak rolünden bahsedebilir miyiz? Bunun size bir nevi kült şöhreti kazandırdığı da söylenebilir. Kahinlik iddialı bir benzetme olur. Bence kahinlik Fay Kırığından çok 1993'de Yürek Sürgününde yazdıklarımda aranmalı. Politik İslam'ın bir kolunun yeraltına çekilip yöntem olarak şiddeti seçeceğini, ana damarınınsa sosyalizmin boşalttığı alanı doldurup toplumun antikapitalist tepkisini kullanarak iktidar olabileceğini söylemiştim... Kült şöhret meselesine gelince, ne diyebilirim, insan yazarken cömert ve açık, kendinden söz ederken ketum olmalı. Toplumcu refleksleri olan Müslümanlarla solun stratejik bir ittifak gerçekleştirip gerçekleştiremeyeceğini söylemek zor. Bu işbirliği spesifik koşullara bağlı olur. Belki Gezi Olayları gibi, iktidarı ciddi şekilde hırpalayan bazı durumlarda birlikte hareket edebilirler. Ama bundan daha önemlisi klişe önyargılardan kurtularak solun Müslümanlığı, Müslümanların solu tanıması. Sanırım bu sorun mevcut İslam kültürü, kentleştikçe çözülecek. Şu anda Müslümanlığın ana karakteri taşralı. Mevcut iktidar da bu taşralılığı gayet açık bir şekilde yansıtıyor. Hatırlayın, Avrupa'yı biçimlendiren hadiselerden birisi 17. yüzyıldaki 30 yıl savaşlarıdır. Bizdeki savaş da 30 yıl sürdü. Savaşa katılan nesiller arttıkça, acılar biriktikçe barışmak, yatışmak giderek zorlaşıyor. Unutulmamalı ki, her savaşın nihai amacı barıştır; biz bunu gözardı ettik. Reel politik açısından bakarsak, barışa en son razı olacak taraf Kürtler'den çok Türkler'di. Şimdi olan bu. Bir türlü sonuçlandırılamayan Güneydoğu savaşı, Kürtlerin taleplerinin nihai yönü, Türkler için Cumhuriyetten sonra büyük bir travma. Ama barış kaçınılmaz. Ertelenmesi neticeyi değiştirmeyeceği gibi, faturayı kabartmaktan başka bir şeye yaramayacak. İnsan, kendisinin geliştirdiği ölçütlerle yargılandığında, ortadan kaldırılması gereken bir türdür diye yazmıştım bir romanımda. Ama Romain Gary de haklı, insan her seferinde kendi küllerinden yeniden doğan bir tür. Sonuçta insanlık için umut, erdemlerimizin anası olan vicdanımızın derinleşmesinde yatıyor bana kalırsa. Vicdanı derin olan barışı seçer, barışı kollar. Ankara'da neredeyse 15 yıldır haftada iki gün edebiyat seminerleri veriyor ve iki yılda bir de roman yayınlıyorum. Hiçbir yere, hiç kimseye mesafeli durduğum falan yok, başından beri olduğum yerdeyim. Mesafe tespitinizi tersine çevirirsek, İstanbul bana uzak duruyor da diyebiliriz... Şaka bir yana, 7 ay boyunca bahçeli bir evin güzel manzaralı bir odasında yazıyor ve dersler veriyorum, yazın üç ayını da İzmir/Karaburun'da denizin koynunda geçiriyorum. Baharda ve sonbaharda da iki ay yurt dışına gidiyorum, müzik dinlemeye... Gördüğünüz gibi durum pek sıkıcı sayılmaz. Bu arada, kendimi hiçbir zaman Ankaralı bir yazar olarak görmedim. Romanlarımda genellikle trajik temaları yazarım ve bunları Karaburun'da tasarlar ve bitiririm. Hem maksat yazmaksa, Ankara verimli çalışmak için uygun bir yer. Eğer, '7 ay deniz yok derseniz,' ben de gülümseyerek, 'Serüven seven yazar kendi denizini içinde taşır' derim. 10 yaşımdan beri inatla başkalarına benzememeye çalışıyorum. Zaman zaman bunun zararını çekmedim değil, ama inatçılığımın yararı zararından daha fazla oldu. Bana sorarsanız insanlarla değil, fikirlerle birlikte olmak çok daha yararlı. Hem yazmak tek başına ve herkesten uzakta yapılır. Nietzsche, Pazar yerinden ve şöhretten uzakta oluşur bütün büyük ve değerli şeyler der. Edebiyatta yandaş arayanlar genellikle bu işi bugün için yapanlar arasından çıkar. Ben yazmanın gelecek için yapıldığına inanıyorum.


İlk olarak Türküler Sevdamızın içinde dinlemiştim. Unuttuydum, kendini şedit biçimde anımsattı sonra. Erdal Erzincan'ın zalimane bağlaması ve abartısız icrasıyla. Bir Alevi deyişi. Piri Mecnun olanların, pirine Leyla olmaya talip oldukları türküler de söyleniyor elbette. Nasılsın? sorusuna, Hal böyle böyle diye cevap verenler de. Şimdilerde Kırıkkale sınırlarında olan fakat hiç tereddütsüz Kırşehir diyebileceğimiz yöreden, Keskin'den Hacı Taşan'ın bozlağı. Ömrümün en kokusuz zamanlarında, Mehmetçik İnternet Kafeden defaatle dinlemişliğim, kişisel tarihim açısından çok kıymetlidir. Sevdiğine pambığım diyen biridir bu yüzden en çok, Keskinli Hacı Taşan. Cengiz Özkan'ın Veysel Dalsaldı'yla beraber yaptığı CRR'deki Hasan Hüseyin Aşkına konserine gidenler, içeriden ağlamakla çıkmadılarsa, büyük bir şişkinlikle çıktılardı. Bu türkü de Elazığ derlemesi; birçok icrası var fakat Kalan Müzik'ten çıkan Gelin albümündeki Özkan'ın bu icrası kadar fenası azdır. Eylül akşamlarına, şüphesiz yaraşacaktır. Bu türkünün kaydolunduğu gün, stüdyonun civarında olup oraya intikal etmemiş olmamın kusuru bir ömür yeter. Bağlamayı Mazlum Çimen çalıyor, türkü Pirimiz Abdal'ın, icra Yasemin Göksu. Şu anda türkü diye bir şeyin üzerine bunca konuşabiliyorsak, Kalan Müzik'in büyük emeğiyle konuşuyoruz; bu türkünün içinde yer aldığı albümü de Kalan yayınladı, ardından da Urumeli Hatırasını. İmdada on iki imam yetişsin için. Türkü denince, herhalde ilk akla gelenlerden biridir bu türkü. Binlerce defa, binlerce türlü söylenmiştir; siz bunları okuyorken yüksek ihtimalle biri tarafından, bir kere daha söyleniyordur. Bozkırın Tezenesi konserine çıkarken, Bu kadar insan kim için gelmiş? diye etrafındakilere soran Çiçekdağlı Muharrem Ağa'nın oğlu Neşet Ertaş'ın kategori dışı türküsü. Turgut Uyar'ın ben de bu dünyaya geldim geleli/ ucu mor püsküllü marpucum mu var? dizelerini anımsamamıza kim engel olabilir? Videonun sonunda adını soracak korosunda olduğu Burhan'ın, Neşet Usta ve soyadının da Ertaş olduğunu duyacak. Onun için çekilen Garip belgeselinden, arkada dünyanın en şahane korosuyla.


Carroll'dan mektup yazma dersleri: Yazdığımı geri alamam! Bu arada, Carroll, bu minicik kitabı güzel mi güzel bir mektup kitinin parçası olarak yazmış. Mektup kiti de ne ola diye soruyorsanız, içinde kağıt ve çeşitli fiyatlarda pullar bulunan ufak bir zarf. Bir de sözünü ettiğim o el kitabı... Fotoğraflar daha iyi anlatabilir. Naomi Bulger'in blogundan. Araştırmacı yazar Simon Garfield, Mektup: Yazışmanın Hayli İlginç Tarihi adlı kitabında bundan bahsediyordu. Aşağıda kitabın o bölümünden parçalar okuyacaksınız. Lewis Carroll, 1888'de bir ürün icat etti. Bu öyle bir üründü ki, Carroll onu yaratıcı ve tatminkar bir yaşamın olmazsa olmazı sayıyor, onsuz bir yaşam hayal edemiyordu. The Wonderland Case For Postage-Stamps adındaki bu ürün ortadan ikiye katlı cüzdan şeklinde bir pul defteriydi. Yarım peniden bir şiline kadar çeşitli değerde pulların yerleştirilebileceği on iki cebi bulunuyordu. Postacılık teknolojisinde bir devrim değildi elbette ama gene de Carroll bu cüzdanı, denizaşırı ülkelere yolladığı onca mektup ve farklı posta ücretlerine tabi diğer paket gönderileri sırasında başına gelen aksiliklerden sonra icat ettiğini öne sürüyordu. Tam teşekküllü bu Harikalar Diyarı sayesinde doğru pul gereken zamanda hep yanınızda olacaktı. Tabii cüzdan, adını Alice'ten almıştı ve Harikalar Diyarı'nın başarısını tescilleyecek kişi de gene Alice olacaktı. Çok yakında taklitleri de çıkar tabii, demişti Carroll. Ama bu cüzdandaki iki Resimli Sürprizi taklitlerinde bulamayacaksınız, çünkü onların telif hakkı saklı. Sürprizden kastı iki yeni Alice resmiydi. Birinde kucağında bebek tutuyordu Alice, ötekindeyse domuz. Fakat bu cüzdanı almak için bir sebep daha vardı: Eight or Nine Wise Words About Letter-Writing adındaki kitapçık. Kendi adresinizi nereye yazacağınızla ilgili bilgiler de mevcuttu. Hatta Carroll, Adresinizi eksiksiz bir şekilde kağıdın en üzerine yazacaksınız, diye buyuruyordu. Adresi değişen arkadaşlar size gönderdikleri bir önceki mektuptan -ki siz onu muhtemelen çoktan imha etmiş bile olabilirsiniz- ezberlediğinizi tahmin ederek mektubun tepesine sadece 'Dover' diye yazıp bırakınca, durum gerçekten çok sinir bozucu oluyor. Bunu acı deneyimlerimden yola çıkarak söylüyorum. Tarihi de eksiksiz yazmak gerektiğine dikkat çekiyordu Carroll çünkü bu da eski mektupları düzenlerken size faydalı olacaktı. Bir dostunuza şakayla karışık hakarette bulunmak istiyorsanız, bunu belirgin bir şekilde yapın.


Melisa Kesmez, Sel Yayıncılık'tan çıkan Bazen Bahar adlı yeni öykü kitabını Semih Büyü'ye anlattı. Evet, yazdığım öyküler kadınlığın hallerinden doğuyor, anlattığım hikayelerin mayasında kadının duygu dünyası var. Bir erkeği de anlatsam, bir babayı mesela, onu kızının gözünden anlatmayı seviyorum. Bunun kuşkusuz kişisel bir tarafı var: Her şeyi kadınların üstlendiği erkeksiz bir dünyada, kadınların arasında büyüdüm; hepsi hayatın içinde iyi ya da kötü izlerini bırakan, buradan öylece geçip gitmeyen kadınlardı. Bu dünya benim hem iyi bildiğim hem de hep merakla kurcalamaya devam ettiğim bir dünya oldu. Bu elbette bir takıntı değil, sadece bir yazar olarak en çok beslendiğim, eğip bükmeye en hevesli olduğum ham malzeme. Ama bir yandan da hep mesafemi korumak istedim o içimde kaşınıp duran ve yazılmak için can atan kadın hikayelerine; gözümü boyamasınlar, başımı döndürmesinler istedim. Bağrıma basmak istemedim onları. Kadınlığa kadınlığı yücelten fanatik duygularla değil bilakis biraz da didikleyerek bakmayı tercih ettim. Bu da sanırım sizin bahsettiğiniz cinsiyetsiz dili yaratmamı ve korumamı sağladı. Bir yazar olarak kadın konusuna olan ilgim, erkeği ve erkekliği dışlayan bir ilgi değil. Tam tersine onu da içine katan ve böylelikle çoğalıp insanı anlamaya yönelen bir şey. Biz aslen İstanbullu bir aile değiliz, daha iyi bir hayat hayaliyle 80'lerde İstanbul'a göç eden ailelerden biriyiz. Ben dokuz yaşındaydım geldiğimizde. Ama İstanbul'dan başka bir şehirle manevi bağ kurmadım, sanki öncesi yaşanmamış gibi. Şimdi geri dönüp bakınca, beni ben yapan her şeyin fonunda İstanbul var. Büyümek adına heybeme attığım neredeyse her şeyi burada tanıştığım insanlardan öğrendim. Kadıköy, Beşiktaş, Beyoğlu, Şişli, şimdi de Üsküdar... Aile eviyle pek barışık olmayan ve bağımsızlığını erken ilan etmiş biri olarak, bu şehirde evim dediğim bir sürü yer oldu. Dolayısıyla yazmaya giriştiğimde hemen yanımda yazılmayı bekleyen kocaman bir İstanbul vardı. Ben ne yazsam o içine sızacaktı, başka çaresi yoktu. Gözümü kapasam orada İstanbul belirecekti. Bazen Beşiktaş'ta bir oda, bazen Beyoğlu'nda bir masa, Kadıköy'de bir sokak... Ama artık İstanbul her sabah başka bir şehir, hızla dönüşüyor, artık benim şehrimmiş gibi gelmiyor. Şehirli modernler olarak boğuşup durduğumuz her şeydi beni o öyküyü yazmaya iten. İnsanın doğadan kopuşu, duyguyu ve maneviyatı dışlayan kapitalist bir dünyada yolunu kaybetmesi, her şeyin içinin boşalması, her türlü anlamın yitirilmesi... Buna sebep olan şeyin, hayatın her alanında eril olanın dişil olan üzerindeki tahakkümü olduğunu düşünüyorum. Ortaya çıkan cehennemden kadın da erkek de nasipleniyor ama yıkım en çok ve en hızlı kadını ve doğayı hedef alıyor. Doğanın varoluş mücadelesi, kadının varoluş mücadelesiyle benim için aynı şeye denk geliyor. Kurtlarla koşan ve evcilleşmeyi reddeden kadınlardan yana umutluyum. Mutlaka öyle olmalı. Bu tür ortak noktalar -benim irademin ve tercihimin dışında- kitaplarımın ya da tek bir öykümün etrafında neredeyse manevi bir çember yaratabiliyor. Bu duygudaşlık okurla yazarı arkadaş yapıyor, hatta şahit olduğum kadarıyla okurla okuru da. Uzaktan da olsa, birbirimizi hiç görmesek de, bir öyküde geçen mesela bir Ahmet Kaya şarkısı yüzlercemizi bir anda yan yana getirebiliyor. Bizi yan yana getiren, birlikte sevinip üzüldüğümüz şeylerden başkası değil çünkü. Sık sık okur mektupları alıyorum ve yazdığım bir öyküyü okuyup orada kendini bulan birinin kurduğu içten cümleler, bana asla boş bir çabaymış gibi gelmiyor. Geçenlerde bir okurum yanlış hatırlamıyorsam Kars'a doğru giden bir otobüste benim kitabımı okuyormuş ve yol arkadaşım diye benimle paylaştı. Bu, insanın ne güzel deyip geçebileceği basitlikte bir şey değil. Sevgisizlikten kırıldığımız bir ülkede bizi inatla yan yana getiren, kardeş yapan her şey o kadar kıymetli ve o kadar güçlü ki. İnsanı insandan uzaklaştıran her şeye inat, bir cümlenin altında toplanmak bile bana çok şey anlatıyor. Atları Bağlayın Geceyi Burada Geçireceğiz'le Bazen Bahar arasında iki yıl var. Kıyas gibi değil ama iki kitap arasındaki farklılıkları ve iki yıl içinde sizin öyküye bakışınızdaki değişimleri merak ediyorum. Nereden baktığınıza göre değişir ama iki yıl benim hayatım özelinde uzun bir iki yıldı. Hiç kuşkusuz kişisel olarak tecrübe ettiğim her şey yazdıklarıma da temas etti. Biraz içime döndüğüm, az insanla görüştüğüm, az biraz büyüdüğümü hissettiğim bir dönemde yazdığım bu öykülerde, öncekilere göre daha sabırlı bir ses var. Edebi açıdan bu sabrı nasıl anlatırım bilmiyorum ama yavaşladığımı ve gerektiğinde durmak için kendime fırsat verdiğimi hissediyorum artık. Daha cesur olduğumu ve kendimi daha az sansürlediğimi. Hem yazarken hem de yaşarken... İlk kitabım beni gururlandıran bir kitap, bana yazmak için alan açan, yazabilirsin diyen bir kitap. İkinci kitabım ise bana bir yazar olarak yolumun devamının olduğunu söylüyor. Şimdi bir üçüncü kitap için yoldayım. Ne yazacağım ben de çok merak ediyorum.


Çıkarken çok sevdiğim bir arkadaştan ayrılmışım gibi üzgün olduğumu fark ettim. Buraya yine gelebilir, her şeyi baştan gezebilirdim elbette ama yine de bitti diye üzülüyordum işte. Bu harikulade sergiye siz de gidin lütfen, Paşa'yı hatırlayın, onu yalnız bırakmayın. Vay be, meğer Harry Potter aslında Zeki Müren'miş! Sergide önce yuvarlak gözlükleri, zayıf yüzü ve ince vücuduyla Harry Potter'a adeta ikizi kadar benzeyen küçük Zeki Müren çıkıyor karşıma. Açılışta, Aaa, meğer Harry Potter aslında Zeki Müren'miş diyen birine rastladıysanız, o bendim işte. Şaka bir yana, Sanat Güneşinin büyümesini fotoğraflar ve anılar eşliğinde adım adım izliyorum. Çok sevilen birinin çocukluk hallerini görmek tuhaf bir deneyim, o yüzden burası sergide en uzun kaldığım yer oluyor. Üst kattaki ikinci bölüm de mükemmel... Tam köşeye minik bir sinema salonu inşa edilmiş. Kırmızı kadife perdeler açılıyor ve perdede Zeki Müren'i izlemeye başlıyorum. Bittiğinde gördüğüm manzara ise soluğumu kesmeye yetiyor. Karşımda Müren'in işlemeli, pullu, tüylü şahane sahne kostümleri duruyor. Kule misali yükselen platform ayakkabıları, kocaman gösterişli güneş gözlükleri de... Cennetteyim sanki! Bizzat tasarladığı kıyafetlerine Dağ Gelinciği, Dr. Jivago'nun Aşkı, Zirvede Açan Lale, Buzlu Çiğdemler, Eskimonun Sevdası gibi isimler de verdiğini öğreniyorum. Zeki Müren'in siyasi bir yönü, bir tavrı olduğunu söylersem ileri mi giderim, bilmiyorum ama onun bir de manifestosu var... 16 Ağustos 1970'de Haftasonu gazetesinde yayınlanmış. Sahnede mini ve maksi etek giymesinin bazı çevrelerde büyük tepki yaratması üzerine, İcap ederse günün birinde dünya çapındaki bir revüde Adem ile Havva'nın Adem'ini temsil eder, bir tek yaprakla sahneye çıkarım. Bu biraz cesaret işidir demişti. 8. Dünya seyahatimde Batı'da son entarili erkek modasını önce ben de hayretle izledim. Artık uzun saçlı rengarenk kılıklı erkeklerin sokaklarda rahatça dolaştığı memleketimizde nasıl olsa başkaları tatbik edecekti bunu... Sahne yeniliklerinin naçizane öncüsü olarak erken davrandım... İyi yi yapmadım mı? Alkışlarınız neticenin müspet olduğunu göstermeseydi devam etmezdim. 5. Mevleviler kloş etekleriyle semaya varmıyorlar mı? O ne ulvi bir görüntüdür. 8. Yıldırımlar yüksek tepelere düşerler... demiş Atalarımız. Sizler benim siperisahikamsınız. Çıkarken çok sevdiğim bir arkadaştan ayrılmışım gibi üzgün olduğumu fark ediyorum. Buraya yine gelebilir, her şeyi baştan gezebilirim elbette ama yine de bitti diye üzülüyorum işte.


Yemekle olan ilişkim aslında çocukluğa dayanıyor. Şanslıydım, annem çok küçük yaşta mutfağa girmeme izin verdi. Anneannem onu mutfağa sokmamış hiç, o yüzden de yemek yapmayı çok geç yaşta öğrenebilmiş. Aynısını yaşamamı istemediği için herhalde, beni mutfaktan uzak tutmadı hiç. Et yemeklerini annemden öğrendim, balığı da babamdan... Ama esas öğretmenim anneannem oldu. Saray'da yetişmişti, o yüzden her yemeği bilir ve muazzam sofralar hazırlardı. Yemeklerinin lezzeti dillere destandı. Çocukken onu seyrederek bile o kadar çok şey öğrendim ki. Hayır, bırakmadım. Okumak için Fransa'ya gittiğimde yanlarında yaşadığım aile sayesinde başka kültürlerin yemeklerini de öğrendim. Evde beş çocuk vardı, yani en aşağı yedi kişi otururduk sofraya. Bütün sohbetler yemekle başlar, hep oradan ilerlerdi. Sofraya oturmak paylaşmak anlamına geliyor. İnsanı yemeği yemekten çok, paylaşmak mutlu ediyor. Emek sarfediyor, bir şeyler hazırlıyorsunuz, sonra da onları cömertçe başkalarına, sevdiklerinize ikram ediyorsunuz. Sofrayla ilgili olarak en sevdiğim şey bu. Elimde değil, önüme bir tarif koysam bile onu kendime uyarlamayı başarırım. Bir malzemeyi çıkarırım mesela ve yerine o an elimin altında bulunan başka bir şeyi eklerim mutlaka. Yemek işini ancak böyle yaptığınız zaman o bir görev olmaktan çıkıp eğlenceye dönüşür, yaratıcı bir iş haline gelir. Sadece filmde ya da sahnede oynamaz insan, mutfakta da oyun oynar. Bardak yemeklerim vardır mesela benim, onları yapmayı çok seviyorum. Buharda enginar yaptım geçen gün. Normalde üzerine yoğun bir hardal sos dökerim. Gene yaptım ama yetmedi, bir eksik var duygusu taşıyordum... Sonra dolapta zencefil olduğunu hatırladım. Taze zencefili ince ince, pudra halinde rendeledim. Nefis oldu. Öyle bir şansım yok, maalesef ben her şeyi seviyor ve yiyorum. Sadece tatlı yiyemiyorum, sağlık meselelerinden ötürü. O yüzden en tereddüte düştüğüm konu bu oldu. Tatlı konusunda uzman olan Güney Fransa'da yaşayan kızım. Mutfakta beni aştı diyebilirim. Foie Gras'yı çiğden alıp kendi yapıyor mesela, o kadar usta. Doğrusu yok. Ben organik ürünlere falan bakmıyorum ve alıştığım, sevdiğim Pınar Hanım'dan alışveriş ediyorum. Organik tarım yaptığını iddia etmiyor ama doğal yetiştirilmiş sebzeler meyveler sunduğunu söylüyor, ben de ona güveniyorum. Bazen eciş bücüş görünüyor bazen ondan aldıklarım ama çok da lezzetli oluyorlar.


Mensa fahişelerini duydunuz mu? Rivayet bu ya; kendileri karşılaştırmalı edebiyat doktorası yapmış bir hanımın genelevinde çalışan güzel ve pek entelektüel birkaç kızmış. Müşterilerin entelektüel şehvetlerini doyuruyorlarmış. Mesela adamlar orada, kafası çalışan bir fahişeyle Dostoyevski yahut Proust tartışabiliyorlarmış. Fazladan 200 dolara kıyarlarsa, Chomsky'nin dil kuramını çürütecek kızlarla bile sevişebiliyorlarmış. Kime göre? Öykülerini filmlerinden bile daha çok sevdiğim Woody Allen'a göre... Cenneti dev bir kütüphane olarak hayal eden Borges'ten de ileri gitmiş Woody Allen ve cenneti içinde kitaplar olan dev bir genelev olarak hayal etmiş. Bugünlerde malum sebeplerden ötürü Woody'nin W'sini bile telafuz etmem tüyleri diken diken edebilir ama elimde değil, kendisi hala sevdiğim sinemacılardan. Ve ufff, siyaseten doğrucu bir tartışmaya girmeyeceksek şayet; size Allen'ın -bizde Siren Yayınları'nın bastığı- öykü kitaplarını filmlerinden bile daha çok sevdiğimi söylemek istiyorum. Neticede hem doyasıya gülersiniz hem de hayatta başınıza gelebilecek olası saçmalıkları sizin yerinize yaşayıp sizin yerinize acı çeken 'küçük' kahramanlar yaratan bu açıksözlü ve cesur sinemacının, büyük bir yazar da olduğunu hatırlarsınız. Üniversitedeyken, canım arkadaşım Rose'la 'espri defteri' diye bir şey icat etmiştik. İnternet falan da yoktu henüz. Defterler alıp içlerine komik bulduğumuz şeyleri yazıyorduk. Aniden olayların matrak yanlarını görmeye başladığımız için herhalde, hayat bizim için daha katlanılır; hafif ve eğlenceli bir hale gelmişti. Akşit Göktürk'ün eleştiri sınavından 100 alışım pek kıymetli espri defterim sayesinde olmuştu mesela. Woody Allen'ın Hızlı okuma kurslarına gidip Savaş ve Barışı okudum, olay Rusya'da geçiyor sözünü insan ilişkilerine uyarlayarak paçayı kurtarmıştım. Yaşadığımız her ilişkinin esasen bir yorumlama, tercüme, editörlük ve eleştiri sürecinden ibaret olduğu, dahası süratin muhtevayı zayıflattığı yolundaki teorimi o gün oluşturmuştum. Sonradan teorime riayet edemedim, o ayrı. Olaylar karşılaştırmalı edebiyat doktorası yapmış bir hanımın genelevinde geçiyordu. Kızlar, müşterilerin entelektüel şehvetlerini doyuruyordu. Mesela adamlar, kafası çalışan bir fahişeyle Dostoyevski yahut Proust tartışabiliyorlardı. 200 dolara kıyarlarsa, Chomsky'nin dil kuramını çürütecek kızlarla bile sevişebiliyorlardı. Borges, 'Cenneti dev bir kütüphane olarak hayal ettim hep' demiş ya; anlayacağınız Allen daha cüretkardı. Ona göre cennet, içinde kitaplar olan dev bir genelevdi. Türkiye'de yaşasa, vay haline! Kugelmas Hadisesi vardı bir de. Romans istiyorum diye inleyen New Yorklu Yahudi, taşranın bayağı tekdüzeliğinden kurtulma özlemiyle yanıp tutuşan Madam Bovary'nin kollarında buluyordu kendini. Çok komikti. Adamcağız, Ya beni kitaba geri gönder, ya da hemen evlenelim diye tutturan Emma ile Dünyayı başına yıkarım, seni gene terketmem diye çemkiren karısı arasında kalıyordu. Eleştirmenlerse ara sıra Madam Bovary'i öpücüklere boğan kel kafalıyı daha önce nasıl fark etmediklerine hayıflanıyorlardı. Bir klasiği klasik yapan şeyin, bininci okuyuşta bile yeni şeyler sunabilmesi olduğunu hatırlamalıydılar oysa. Woody Allen'ın hikayelerini sevmek için su katılmamış bir edebiyat manyağı olmak gerektiğini söylemiş miydim size? Sokrates'ten Kierkegaard'a, Novalis'ten Nietzsche'ye, Hannah Arendt'ten Philip Roth'a düşünce ve edebiyat aleminin mühim şahsiyetleri teker teker sahne alır, birer hikaye kahramanı olarak olarak en karmaşık önermelerini, olağanüstü bir hafiflikle dile getirirlerdi. İşte Rose'la gözlerimizden yaşlar gelene kadar gülerek bunları okur, Mensa fahişeleri gibi cümlelerimize alıntılar karıştırıp dururduk. Kendisi yıllardır arayıp bulamasa bile, saklıyor galiba defterlerini. Bense dağınık biri olduğumdan ve giden şeyleri kalanlardan daha çok sevmek gibi bir karakter zayıflığı taşıdığımdan, hepsini kaybettim! Lakin güzel haberler de gelmiyor değil: Kayıp espri defterlerimi bulamadığımı öğrenen Siren Yayınları, Woody Allen'ın hikayelerini yeniden basmayı akıl etmiş mesela. Rastladığınız ilk kitapçıya girip alabilir ve okumaya başlayabilirsiniz. Hem doyasıya gülmek için, hem de hayatta başınıza gelebilecek olası saçmalıkları sizin yerinize yaşayıp sizin yerinize acı çeken 'küçük' kahramanlar yaratan bu açıksözlü ve cesur sinemacının, büyük bir yazar da olduğunu hatırlamak için.


Hep siz mi gezi kitapları okuyup yurtdışı seyahatleriniz öncesinde planlar yapacaksınız? Boynuz kulağı geçiyor, haberiniz yok! Özge A. Lokmanhekim'in yazdığı Kemal'in Londra Günlüğü, çocuklara farklı ülkeleri, farklı kültürleri tanıtmayı amaçlayan şahane bir serinin ilk kitabı. Hep siz mi gezi kitapları okuyup yurtdışı seyahatleriniz öncesinde planlar yapacaksınız? Boynuz kulağı geçiyor, haberiniz yok! Özge A. Lokmanhekim'in yazdığı Kemal'in Londra Günlüğü, çocuklara farklı ülkeleri, farklı kültürleri tanıtmayı amaçlayan şahane bir serinin ilk kitabı. Ayrıca dediğim gibi, bir seyahat planına isteyerek ya da zorunlu olarak dahil olan çocuklar, Londra'ya gitmeden önce bu kitabın sayfalarını karıştırıp, gidecekleri yer hakkında bilgi edinebiliyorlar. Kemal, anne ve babasıyla birlikte gezmekten çok hoşlanan meraklı bir çocuk. Gittiği yerleri tanımak istiyor, her meraklı çocuk gibi... Londra onun ilk durağı. İkinci durağının Brüksel olacağını şimdiden biliyoruz. Londra'yla ne güzel bir başlangıç yaptı hem Özge hem de Kemal. Kitapta, sömestir tatilinde Londra'ya gidecek olan Kemal'in bavulunu hazırlama sürecinden dönüşüne kadarki tüm tatili anlatılıyor. Kahramanımız, Londra'nın en ünlü yerlerini gezerken okurlara anlaşılır ve eğlenceli bilgiler veriyor. Big Ben, Buckingham Sarayı, Trafalgar Meydanı, Covent Garden, Madam Tussauds Müzesi, Londra Kalesi, Hyde Park gibi şehrin en ünlü, ikonlaşmış yerlerini keşfe çıkan Kemal, İngiliz kültürüne ait birçok bilgiyi de vermeden geçmiyor. Özge'yle bundan birkaç yıl önce tanıştım. Buluştuğumuz gün, bana bu harika projesinden bahsetmişti. Ben de ona Pöti'den bahsetmiştim... Ve çocuklar için yazmanın ne kadar güzel olduğunu konuşmuştuk. Başka güzel şeyler de konuştuk o gün. Bana, o dönem duymaya çok ihtiyacım olan, çok güzel şeyler söylemişti. Söyledikleri, birkaç yıl sonra sadece moral cümleleri olmaktan çok öteye geçecek, bir süre sonra tamamen gerçek olacaktı... Özge'nin benim için böyle ilginç bir yeri ve hafızama kazınan unutulmaz anıları var. Dilerim kitabı çok sevilir ve Kemal dünyanın her yerini karış karış gezer. Bu arada Kemal'in Özge'nin oğlu olduğunu ve bu tatlı, şanslı çocuğun annesiyle birlikte bol bol gezmekte olduğunu da, bilmeyenler için belirtmekte fayda var. Özge aynı zamanda Şehrin Çocuk Hali ve Seyahatperest adlı blogların da kurucusu. Anneler için birbirinden şahane önerilerini ise Milliyet gazetesinde hafta sonları paylaşıyor. Takipte kalmanızı tavsiye ederim.


Muhteşem Yüzyıl'dan ve hastalığının ortaya çıkışından kısa süre öne konuşmuştuk Meral Okay'la. Ümit Ünal'ın yazıp yönettiği Kaptan Feza diye bir filmde oynuyordu. Masumiyet özlemimize, arayışımıza karşılık geliyordu o film. Meral Okay da bir uzaylıyla dostluk kuran kadındı. Fakat o uzaylı hiç de uzaklardan gelmiş sayılmazdı aslında, çok vardı aramızda onlardan, çoğu zaman görmesek, görmezden gelsek bile... Alçakgönüllü Kaptan Feza filminin en önemli yanı bence ilişki denen şeyin değerini vurgulamasıydı. Şunu gösteriyordu bize: Eğer onunla ilişki kurmayı denerseniz, anlamaya, dinleyemeye, yaklaşmaya çalışırsanız; tamamen farklı ve yabancı birinin bile size düşman olma olasılığı azalır. Hayatın hep böyle sürprizleri, tatlı şakaları oluyor. İyi ki oluyor. Böyle bakmadım ben. Ölümün oluşturduğu o büyük boşluğu doldurmaya imkan yok. Hayat o kadar akışkan da değil, her boşluğu dolduracak kadar. Yaman'la aşkımızı bu kadar güçlü kılan belki de trajik finalidir. Çalışmak. Durduğumda canım acıyordu çünkü, içimde bir yangın vardı. Böyle deli gibi çalışarak yas sürecini uzattığımı, hayatımın akışını kestiğimi de düşünmüyor değilim şimdi. Ama şunu biliyorum: Yazmasaydım, o acıyı kağıda dökmeseydim, yasım sonsuza dek sürebilirdi. Dünyada yoksulluktan ve savaştan daha pornografik görüntü var mı? Ve şiddetten... Haberleri de yasaklasınlar o zaman. Dün gördüm, ailesinin beş yaşındaki çocuğa nasıl işkence yaptığını... Bu toplum çıldırıyor, cinnete gidiyor. Hep beraber deliriyoruz. Televizyona gelince; ben bir Daha Ne Kadar Dibini Görebiliriz yarışması bekliyorum yahut Daha Ne Kadar Bayağılaşabiliriz... Yarın, öbür gün naklen yayın cinayet izletebilirler bize, sonu yok ki! İnsan ruhunun vahşetinin sonu yok. Kapak açılınca oradan melekler çıkmıyor, canavarlar çıkıyor. Hepimiz ruhumuzun bu tarafını terbiye etmeye çalışıyoruz, ama günümüzde bu çok zor. Sistem insanların hayallerini, gelecek tasarılarını yok etti çünkü. Bunu kusursuz bir başarıyla gerçekleştirdi. İşsizlik ve yoksulluk inanılmaz boyutta. Gelecek yoksa bir insan için, o artık her şeyi yapabilir. bu organizasyona sizinde sitenizde yer vermenizi rica edeceğim.


İntihar. Yazması kolay, telafuz etmesi çok zor kelime. Bu kaçıncı, ben de bilmiyorum. Öyle dayanıklılık eşiği falan da yükselmiyor insanın, zamanla... Halim yok, diyeceğim sadece şu: Bir yazar en çok okunmak ister. O yüzden size Ağır Roman'ı, Fındık Sekiz'i, Harman Kaplan'ı, Adalara Vapur'u, Cervantes'in Yeğeni'ni; yani Metin Kaçan'ın eserlerini, sesini, dilini hatırlatacağım.


Bir öykücünün bir başka öykücüyü yazması çok da sık rastlanan durumlardan değil, o yüzden aradan çekiliyorum. Mevsim Normalleri, son zamanlarda adından sıkça bahsedilen Neslihan Önderoğlu' nun ikinci öykü kitabı. Yaşamın olağan gidişinin bir yerinden başlayan ve mekan ayrıntılarına çok yer verilmeyen kitapta, anlatılanlara göndermeler yapan öykü isimleri tercih edilmiştir. Kısa öykü tekniklerinin de kullanıldığı Mevsim Normalleri, söylenmeyenlerle okura düşünme imkanı veren boşluklarla sürer. Gündelik hayat ve sıradan insanlara dair anlatıların metaforlarla derinleştirildiği katmanlı dil sayesinde, öykünün iç zamanında gezinen acı bilgisi okura neredeyse birebir yansır. Burada dikkat çekici olan, okura yansıyan duygunun yoğunluğunu anlatının değil, okurun kendisinin belirlemesidir. Hissedilen duygunun okur nezdinde yoğunluk yönünden değişkenlik göstermesinin sebebi, yazarın odaklandığı, çatı seçtiği kavram veya durumu anlatmaktansa bizatihi ona dair yaşantıyı gözler önüne sermesidir. Böylelikle okur, okuma zamanında yaşadığı şeyi; durumu/ hali/duyguyu, kendi yaşamında hangi bilgi ve tecrübeye karşılık gelecek şekilde alacağına ve okuduklarının ne kadarını deneyimlemeden kabul edeceğine kendi karar verir. Aktif okurun yazarıdır Önderoğlu, özgür okurun. Her şeyin ayrıntısıyla anlatıldığı, yazarın ayak sesinin duyulduğu öyküler yerine, aktif okuma sürecinin canlılığını barındıran öyküler yazmayı tercih etmiştir. Mevsim Normalleri'ndeki öykülerde noktalarla verilen ve okura soluk aldıran anlatım biçiminin kullanılması tesadüf değildir. Noktanın metindeki işlevine müdahale etmek isteyen yazar, nokta ile sustuğunu sandığımız cümleye dair bir sahne kurma fırsatı tanır bize aslında. Biz, farklı kullanılan noktaları, bizden geçmeyen ve bitmeyen cümleler sayesinde fark eder, gerçekliğin kabul edilebilirliğini sınarız. Bu nedenle de yeni bir işlev ile öykülerde boy gösteren nokta sayesinde öykü bittiğinde kaç sayfalık bir öykü okuduğumuzu merak edip yutkunarak ve bekleyerek sayfaları yeniden sayma ihtiyacı hissederiz. Geçmiş ile şimdi arasındaki mücadelede nerden başlarsanız başlayın hep ortadan başlayan cümlelere mecbur kalacağımız konusunda bir kez daha ikna eder bizi yazar. Öykülerinde cinsellik, kadın ve beden konularına değinmekten çekinmeyen yazar, kadın varlığının bedenden ibaret olduğu yargısının farkındalığını hissettirir. Karakterin bizzat yaşadığı veya onun çevresinde gelişen olayların aktarılması esnasında bedeninin aldığı şekiller, düşünceler, konuşmalar ve başka beden ve nesnelerle kurduğu ilişkiler çerçevesinde bedensel rejimler toplamı olan bedenin, metinlerde kurgusal düzeyde gerçekleşmesi gerektiğinin ayırdındadır. Bu anlamda yazar kültürel kodlarımızın birikimi olan bedeni, toplumsal cinsiyetin karşısında olan şey olarak ele alır. Cinselliğin denetimsiz ve değişken olan yanına yani şehvete değinirken, tanımlı kadın kimliğini ezici ruhsal deneyimlerle sunar. Ontolojik önemi dinsel bağla kurgulanmayan beden, bağımsız olarak işlenir ve öykü karakterlerinin ruhsal yapısının oluşumunda önemli bir rol oynasa da aşktan neredeyse hiç bahsedilmemiş olması dikkat çekicidir. İnsanın kendisiyle, insanlarla ve dünya ile ilgili temel kabullerinin temelinde olduğu düşünülen aşk, Önderoğlu'nun öykülerinin oluşum sürecinin kurucu öğesi olarak elbette vardır. Ancak tam bu noktada Agamben'in yabancı biriyle mahremiyeti yaşamak ve bunu ona yakınlaşmak ya da onu tanımak için değil de uzaktaki bir yabancı olarak tutmak için yapılmışsa aşktan bahsediliyor demektir. yorumundan söz etmek yerinde olur. Bu anlamda, 'yabancı olarak tutmak' için aşka değinilen öyküler yazar Önderoğlu. Toplumsal kodlarla hayatını sürdüren kadınların ne kadar cesur olurlarsa olsunlar, karşılaştıkları zor durumlarda yanındaki erkekten medet umarak acziyeti yaşamaları ve erkek gibi görünme çabalarına rağmen kadın olmaktan kurtulamamaları da anlatılır kitapta. Gecenin Ayazı öyküsünde bira alırken tacize uğrayan kızın erkek gibi görünse de erkeklerin dünyasına kabul edilmeyişi kız mı lan bu?, yok be saçlara baksana benimkinden kısa., kız mısın yavrum sen? memen var mı, memen?, Ozan'a bakıyorum., bir şeyler yapsın, diye bekliyorum., büfeci araya girmese heriflerden dayak yiyeceğim. cümleleri ile verilir. Erkek arkadaşından beklediği yardımı alamaması; var olma gayesinin; erkeğe benzeme ve erkek gibi yaşadığını sanma, elinden alınması ile yine tek silahı olan gözyaşına teslim olur kadın. Adı bile yoktur: Gül-pe-ri bile olamayandır artık o. Adı Gülperi olan kız nasıldır? diye sorandır. Kitabın 'sonra ne oldu' sorusu eşliğinde okunması, öykülerin bazılarının beklenen bir sonla bitmesi; Çorba öyküsünün sonunda parmakların pişmesi, Kavunlar öyküsünde Hüsniye hanıma baklava değil de kavunun gitmesi; Evrim teorisi öyküsünde aileye özellikle babaya iş bularak yardım eden bir tanıdık amcanın anneye göz koyması, yukarıda bahsedilen nokta ile bölünen cümlelerin ahengini sekteye uğratmaktadır. Evet, metnin yazarı bir sona zorladığı doğrudur. Ancak bu son, bitmeyi bir imkan olarak sunmamalıdır okura. Son bazen şaşırtılmak ister. Beklenen son, çoğu zaman öyküyü erken unutturur. Yaşananların sonu, unutmanın başlangıcıdır. Okumanın sonu değil.


İngiliz yazar Patricia Duncker'ın bol ödüllü romanı Foucault'yu Sayıklamak; bir yazarla okuru arasındaki, diğer her türlü ilişkiden daha kuvvetli o tuhaf zihinsel ilişki üzerine çok etkileyici bir kitap. Romanın ilham kaynağı ise Fransız sosyal teorist, tarihçi, edebiyat eleştirmeni, antropolog ve sosyolog Michel Foucault. Dilimize henüz çevrilmeyen Sisters and Strangers ve Writing on the Wall gibi kitapların yaratıcısı Patricia Duncker'a, ON8 Kitap'tan çıkan romanı Foucault'yu Sayıklamaktan önce ülkesinde yeni yayınlanan ve edebiyatçıların en İngiliz olanı diye tarif ettiği George Eliot'la ilgili olan Sophie and the Sybilı sordum, zira bu enteresan kitabın bir bölümü 150 yıl öncesinde, Osmanlı topraklarında geçiyordu. İtiraf edeyim, yazar olmadan önce de bir okurdum, önceliğim bu. Okumayı öğrendiğim günden itibaren, kitaplarla iç içe yaşıyorum. Foucault'yu Sayıklamak kitabımda birkaç farklı okur var. Bir tanesi kitapların kenarlarına notlar düşüyor, bir diğeri metinle ilgilenirken yazarı umursamıyor... Paul Michel'inse tuhaf fikirleri var; Michel Foucault'nun aslında onun için yazdığına inanıyor. Bilmiyorum bir yazarın belirli bir okur için yazması mümkün mü? Fakat unutmayın, Paul Michel neticede yasa kararıyla hastanede tutulan bir deli. İsmini bir türlü öğrenemediğimiz anlatıcı, romanda önce yürüttüğü akademik projenin kontrolünü, ardından da kendini, kendi üzerindeki kontrolünü kaybediyor. Araştırmaları sırasında arşivlerde Foucault'ya yazılmış bazı mektuplar buluyor ve o mektupları yazan kişinin peşine düşüyor. Başka birinin hayatıyla bu derece derinden ilgilenmek, bence tehlikeli iş, hiçbir araştırmacıya tavsiye etmem. Kitaplarımı okuyan herkes benim okurumdur. Öte yandan ben okuduğum yazarlarla ilgilenmem, özel yaşamlarını umursamam. Sadece ne düşünüp ne hayal ettiklerini hissedebilirim, aramızda bir özel bağ varsa, budur. Hikayemdeki durum farklı tabii, orada okuyucu ve yazar bir deliler evinde buluşuyorlar. Bu hem Foucault'nun delilik üzerine çalışmalarına bir gönderme hem de yaptıkları şeyi pek akıllıca bulmadığımı söylememin bir yolu. Şahsen okurlarımla tanıştığımda onlarla ilgili beni çarpan tek şey, birbirlerinden çok farklı olmaları... Onlara ne okuduklarını sorarım ve bu sorunun cevabı hep çok ilginç olur. Gerçek okurlar çok geniş bir yelpazede ve her şeyi okurlar. Evet, Foucault'yu Sayıklamak, bir queer roman. Burada eşcinsel değil queer kelimesini tercih ediyorum. Anlatıcı, kendini heteroseksüel olarak görüyor, yine de ondan büyük bir adama aşık oluyor. Cinsellik bana kalırsa oldukça akışkan bir şey, onu titizlikle kontrol altında tutmaya çalışmaları bundan. Oysa ben şimdiye dek kendi cinsinden birini sevmemiş kimseyi tanımadım. Bazen bu sevgi tutkulu bir arkadaşlık oluyor, bazen de cinsel bir ilişkiye dönüşüyor. Erkeksilik ve kadınsılık da kişiden kişiye değişkenlik gösteren özellikler. Romanımdaki Germanist karakterini hatırlayın; oldukça erkeksi bir kadın, sırlarını hep kendine saklıyor, çocukken de zaten bir erkek çocuk gibiymiş. Gaddarlığını takdirle karşılıyorum ama umarım onunla hiç tanışmam. Bu konuda bir şey daha eklemek istiyorum: Okumak da bana kalırsa bir queer deneyim olabiliyor. Benim roman okuma tarzım bir erkeğinkini andırıyor mesela. Meselem öncelikle biçim, dil ve fikirlerle. Ama kurgunun sahip olması gereken iki temel noktanın, gerilim ve duygunun da es geçilmemesi gerekir. Açıkçası beni kemiklerime kadar sarıp sarmalamayacaksa, bir kitabı okumam. Öte yandan kurgu, aksiyon, olaylar veya dilin yepyeni bir şekilde kullanımı sizi etkisi altına alabilir hatta dilin şiirselliğinden bile etkilenebilirsiniz. Okurken başka bir zihnin, bir metnin içine hapsolmuş sesini duyarsınız. Okumak ayrıca mahrem denebilecek, benzersiz bir deneyimdir. Aynı kitabı okumuş iki kişi hiçbir zaman birbirine benzemez, hepimiz farklı şekillerde okuruz. Okurla yazar arasındaki en önemli fark ise okurun isimsiz olmasıdır. Ben mesela yazar olmama rağmen güzel bir kitaba gömüldüğümde yeniden o isimsiz, esrarengiz okur oluyorum.


Peki Milan Kundera'yla ne ilgisi olabilir bütün bunların? Eh, İsmail'in yazısını okuduktan sonra kendiniz karar verin. Gerçeklikten kaçmamızın nedeni onunla aramızın iyi olmaması... 150 kiloluk arkadaşınıza şişko dediğinizde arkadaşınız bu gerçekliği kaldıramıyor. Arkadaşınızın sevgilisine çirkin olduğunu söylerseniz, kendisi duygusal yönden rencide oluyor. Size gösterilen bir tabloyu inceleyip hiç beğenmediğinizi söylediğinizde eserin sahibi bozuluyor vs, vs. Haliyle hepimizin kulağa hoş gelen şeyler duymak istediği ve bunların duruma göre yalan olması gerektiği açık. Yani gerçeği söylemek kötü olabiliyor ve muhatabımızı üzüyorsa, o zaman yalan söylememiz gerekiyor. İyi ama, yalan söylenmesi gerektiğini de herkes bildiğine göre o zaman söylenen her bir yalan, yalan olduğu bilinmesine rağmen, göz göre göre söyleniyor. Çoğu zaman bu da söylenen yalanın direkt gerçekliğini ortaya çıkarmış oluyor. Bunun çok basit bir örneğini şöyle verebilirim: Bazen sokakta, bir kaldırıma oturmuş bira içen insanlar görürsünüz. Bira içtikleri anlaşılmasın diye birayı gazeteyle sararlar. Bira içmek hoş karşılanmayan bir şeyse, o zaman bu adamlar yalan söylemek durumunda kalmışlar ve içtikleri bira kutusunu örtmüşlerdir. Oysa birayı gazeteyle örtmek, onun bira olduğunu daha fazla vurgulamaktan öte anlam taşımaz. Gerçeklikten kaçmak için uydurduğumuz yalan, bizzat gerçekliğin kendisine dönüşür. Chantal mektubu Jean-Marc'ın yazdığından şüpheleniyorsa mektuptaki yazıyla Jean-Marc'ın yazısını karşılaştıracaktır. Burada kendimizi Chantal'ın yerine koyup daha derin düşünebiliriz. Jean-Marc, eğer başkasının el yazısını taklit edecekse o zaman illa ki başka bir el yazısını kullanmak zorunda kalacaktır ve Chantal da bunu kesinlikle tahmin edecektir. Mektubu kendinizin yazmadığını göstermek istiyorsanız yapacağınız ilk şey başka bir el yazısı kullanmaktır. Oysa bu gerçeği, bu basit gerçeği hepimiz bildiğimize göre, belki de Jean-Marc ufak tefek değişiklikler dışında başkasının el yazısını hiç kullanmamalı. Yine kendi el yazısıyla ama tek tük değişikliklerle yazmalı mektubu. Chantal mektubu okuduğunda yazının Jean-Marc'a ait olduğunu anlayıp oyunu bozduğu için hemen sevinecektir, ama Jean-Marc madem kendisine bir oyun kurdu, o zaman kendini açık açık bu kadar deşifre eden bir el yazısıyla yazmış da olamaz! Demek ki bu kişi Jean-Marc değildir! Şimdi içine yuvarlandığımız delik çok daha eğlenceli artık: Jean-Marc kendi el yazısını kullandığında doğru, başkasının el yazını taklit ettiğinde yalan söylüyordu. Oysa şimdi -tekrar- kendi el yazısını kullanmasına rağmen, yani az önceki cümleye referansla doğruyu söylemesine rağmen, yalan söylemiş oluyor!


Hem tatil yeri hem okul hem de hapishane... Proustvari! Açıkçası bugüne dek başka türlüsüne rastlamadım, Milan Kundera'nın Varolmanın Dayanılmaz Hafifliği, Gülüşün ve Unutuşun Kitabı, Ölümsüzlük ve Yaşam Başka Yerde'sini okuyanlar ya seviyor ya da ondan nefret ediyor, görünüşe göre arası pek olmuyor. Kundera romanlarında, yola başlangıçta müzisyen olarak çıktığını unutturmaksızın tuhaf döngüsel yapılar inşa ediyor. Farklı dönemlerden kalan anekdotları kendi hayatından anlarla, deneme denen yazınsal türü kurgusal olanla harmanlıyor ve araya mutlaka keskin bir mizah katıyor. Hafıza ile yavaşlık, unutuş ile hız arasında gizli bağlar olduğunu dile getiren Yavaşlık en sevdiklerimden. Yavaşlığın hız arzusuna yenik düştüğünü anlatırken iki örnek veriyor. Demek ki Kundera'ya göre, hafızanın ele avuca gelmeyecek bir anıyı, imgeyi, sesi, durumu yakalaması bekleniyorsa, bedenin koşması değil durması gerekiyor. Sanırım günümüz insanını tarif eden ikincisi, yani unutmak için hızlanmak. İstesek de istemesek de çok uzun zamandır bu formüle uygun yaşıyoruz. 19. yüzyılın hiçbir ayrıntıyı kaçırmamak için Paris'i dolaşırken bir iple kaplumbağa gezdiren flaneur'leri artık yok. Hem fiziksel hem de zihinsel olarak hep koşuyoruz ve dijital çağın sunduğu olanakların yardımıyla konudan konuya atlayıp duruyoruz. Hayatı, TV kanalları arasında zap yapar gibi yaşayabileceğimizi, kendi hayatımızın seyircisi olarak kalabileceğimizi ve böylelikle yaralanmayacağımızı sanıyoruz belki. Ve haliyle yüzleşmediğimiz ne varsa en beklemediğimiz anlarda gelip bizi buluyor. Sonrası mutsuzluk, bezginlik, o pek moda deyişle tükenmişlik... Hayatımızı sürdürmek adına yaptığımız bilumum mecburi işlerin yanında her ne olursa olsun vazgeçemediğimiz tam zamanlı bir diğer işimizse, şikayet etmek. Biteviye mızıldanıyoruz. Bu noktada Alain de Botton'un Proust Yaşamınızı Nasıl Değiştirebilir? adlı kitabı yetişiyor imdadıma. Kitapta Kayıp Zamanın İzinde'nin yaratıcısı Marcel Proust'la ilgili enteresan bilgiler ediniyor, mesela münzeviliğini öğreniyoruz. Hayatının son 14 yılını daracık yatağında, kat kat battaniyelerin altında, loş bir gece lambası ışığında bir milyon 250 bin kelimelik dev romanını yazarak geçirmiş Proust. Acayip bir adammış: Cildi aşırı hassas olduğu için sabun kullanmayıp bedenini ılık suyla ıslatılmış havlularla siliyor, sonrasında keten çarşaflarla uzun uzun kurulanıyormuş. Nazenin bünyeli olduğundan ikide bir soğuk alıyor, davetlerde bile kürk paltosuyla oturuyormuş. Bir tür muhallebi çocuğuymuş, kazık kadar adam olduğu halde gece güzel uyuyup uyumadığını, rüya görüp görmediğini ve günlük hayatının burada yazamayacağım en mahrem detaylarını her gün annesine bir bir rapor ediyormuş. Eh, edebiyatçılığını bir yana bırakırsak, insan bu huzursuz ve her anlamda son derece 'ağır' adamdan hayata dair ne öğrenebilir ki, acılarını sevmeyi mi? Bana o kadar da çekici gelmiyor doğrusu. Bir insana her şey dert oluyorsa şayet, hayatı da başkalarından daha farklı algılayacağı kesin sayılır. Tıpkı Hans Christian Andersen'in ünlü masalında, yedi kat döşeğin altındaki minicik bezelye tanesi yüzünden sabaha kadar uyuyamayan kızın hakiki prenses olduğunun sonunda anlaşılması gibi. Mutluluk bedene iyi gelir, zihni kuvvetlendirense acıdır diyen Proust'a belki bu gözle bakabilir, onu yalnızca muazzam yapıtıyla değil, acılarıyla da hatırlayabiliriz. Acaba kendi ne söylerdi bu konuda? Ölümünden topu topu dört hafta önce bir gazetenin anketine verdiği cevaptan anlıyoruz ki, 'acılarından ibaret bir ruh' algısına en çok o karşı çıkardı. Dünyanın sonunu getirecek bir felaketin çok yakında gerçekleşeceğini öğrenseniz, hayatta olduğunuz son dakikaları nasıl geçirirdiniz? sorusuna verdiği cevap, Proust'un acıdan ve kapristen daha fazlası olduğunun kanıtı. Anlıyorsunuz değil mi, Proust'a göre hayatın sırrı, 'yaşamayı göze almakta' bir bakıma. Demek ki hıza teslim olduğumuz bir çağda bile bu münzevi ruhtan öğreneceklerimiz var. Gerçi Bilgelik öğretilmez, onu kendimizden başka kimsenin göze alamayacağı bir seyahatte bizzat keşfetmek zorundayız diyen de kendisiydi, hatırlatayım. O halde, hızımızı kesip hakiki seyahate başlamanın yollarını aramanın şimdi tam zamanı.


Hey, alaycılar, kendinize gelin, roman ölmedi! Yaşayan en büyük yazar Milan Kundera hala hayatta ve şimdi onun yeni kitabını okumaya hazırlanıyoruz. Yeni çıkan 'Kayıtsızlık Şenliği', görkemli, güneşli, derin ve komik bir kitap diye yazmıştı geçen yıl bir Fransız eleştirmen. Kayıtsızlık Şenliği, Paris'te yaşayan dört arkadaşın, Alain, Ramon, Charles ve Caliban'ın hikayesi. Milan Kundera neyin gerçek neyin fantezi olduğunu çözemediğimiz kitabında dünyayı bu dört arkadaşın zihniyle anlamlandırmayı deniyor; hayata, aşka, cinselliğe ve politikaya onların gözünden bakıyor. Alain mesela çekip gitmiş annesiyle hala canlılığını koruyan anıları aracılığıyla hesaplaşıyor. Ramon ölmekten korkuyor. Oyuncu Caliban bir türlü iş bulamıyor. Charles, insanoğlunun sığlığını ve budalalığını gösteren bir kukla oyunu sahneleme hayali kuruyor. Araya Sovyet diktatör Josef Stalin'in çevresindeki herkesle birlikte dünyayı da hizaya sokma hırsı ve siyasi tezleri giriyor. Milleti tehdit ederek dolanan Stalin bile mani olamıyor başta Nikita Kruşçef olmak üzere karşısında tir tir titreyen yoldaşlarının, o sırtını döner dönmez kahkahalara boğulmasına. Ölümsüzlük, Kimlik, Bilmemek, gibi romanların dahi yaratıcısı, bir tek belki Varolmanın Dayanılmaz Hafifliği ve diğer birkaç ilk dönem eseri hariç kitaplarını hep roman sanatının olmazsa olmaz unsurları sayılan karakteri ve hikayeyi es geçerek yazdı. Başrolü fikirlere verdi, hikaye yerine de fikir teatileri sundu... Bir eleştirmen, Bakkala giden birinin hazırladığı alışveriş listesini alıp kolaylıkla varoluşçu bir romana dönüştürebilir diye yazmıştı, haklı olabilir. Madem öyle, biz bu romanları neden okuyoruz? sorusuna da hazırlıklıyım. Çünkü Kundera alışveriş listesi yazsa bile, onda mutlaka kendimize dair bir şey bulabiliyoruz. Üstelik neyi anlatırsa anlatsın bunu olağanüstü bir zeka, derinlik ve espri kuvvetiyle yapıyor. Onu okurken kendimizi kitaptaki Stalin'in yoldaşları gibi hissetmiyoruz, yani gülebiliyoruz ve bu tam da yazarın istediği şey olduğu için, kimse bize dik dik bakmıyor. Özetle Kundera üslubunun kusursuz bir simgesi olan ve bize gülmeyi nasıl da unuttuğumuzu hatırlatan Kayıtsızlık Şenliği, katısız kalınamayacak bir roman.


Beş Sevim Apartmanı, Kırmızı Zaman, Şahbaz'ın Harikulade Yılı 1979, Madam Arthur ve Hayatındaki Her Şey romanlarının yazarı Mine Söğüt, Akşam gazetesinde, 3 yıl önce yeniden gittiği Katmandu'yu yazdı. Umarım, ben de giderim bir gün diyerek yayınlıyorum. Rus şair Andrey Voznesenski'nin çok sevdiğim bir dizesi vardır: Neden çekip gitmiyoruz kıyılara? der şair. Şu koskoca dünyada birbirinden onca farklı hayat yaşanır ve bazı hayatlar bence hep kıyılardadır. Mesela binlerce yıldır Katmandu'da yaşanan hayat... Hep kıyılarda yaşanır. Katmandu aslında yeryüzünün en büyülü dağının eteklerindeki verimli ovaya kurulmuş bir 'dağ ülkesi'dir ama 'kıyılarda'dır. O şehir, kim ne derse desin, benim için bir şehirden öte bir ülkedir ve Himalayalar'ın evladı olmasına rağmen dağlarda değil kıyılarda bir dünyadır. O yüzden Katmandu'ya çekip gitmek hayatın kıyısına gitmek demektir. Binlerce yıldır bu böyle olmalı. Yani bence. Nepal'deki hayatı kısa bir süre seyrettim, ne kadarını anlayabildim, bilmiyorum. Ölülerini yakışlarını seyrettim mesela. Uzun uzun. Hayattan daha çok kıymet verdikleri ölümle kurdukları ilişkiyi seyrettim. Kokulu otlarla üstü kaplanan cesetlerin turuncu alevlerle nasıl uzun bir törenle uğurlandığını seyrettim. Beyazlar içindeki yakınlarının ölenlerin ardından nasıl gözyaşı döktüğünü seyrettim. Sonra tapınak avlularında esrarlı sigaralar içen ve yıllardır saçlarını hiç kesmeyen, üzerlerine hiçbir şey giymeyen ve devamlı gülümseyen yaşı belirsiz Sadu'ları seyrettim. Onların 'hiçbir şeye sahip olmama' erdemiyle 'her şeye sahip olma' bilgeliği arasındaki ip köprüde ustalıkla gidip gelişlerini seyrettim. Rengarenk boyanmış harabe evlerinin kapısının önünde birbirlerinin bitlerini ayıklayan ve gelecekleri muhtemelen hiç de ışıklı olmayan küçük kızları seyrettim. Kaldırım kenarlarından akan lağım sularının içinde sokak köpeklerine sarılıp uyuyan ve uykusunda ölüp giden kimsesiz çocukları seyrettim. Katmandu'da birbirini iterek hızla ilerleyen ama bir yandan da nasıl oluyorsa duran, hep duran, durduğu gibi kalan hayatı seyrettim. Bu şehre içinden kirli suların aktığı, telaşlı kalabalıkların koşturduğu, bin bir türlü iyi ve kötü kokunun birbirine karıştığı dar sokaklardan bakarsanız başka bir şey görürsünüz; her mevsim dorukları karlı ve bulutlu ve hülyalı Himalayalar'dan bakarsanız başka... Bu şehre Batı'dan bakarsanız başka bir şey görürüsünüz, Doğu'dan bakarsanız başka... Bu şehre içinizden bakarsanız başka bir şey görürsünüz, dışınızdan bakarsanız yine başka... Ama her koşulda kendinizi bakmaktan alıkoyamazsınız. Nereden bakarsanız bakın göreceğiniz her şey ama her şey daha önce hiç duymadığınız bir dünya hikaye anlatır. Katmandu'da şimdiki zaman binlerce yıldır duran bir zamanın içinden ve dışından akıp gider. Dağlardaki köylülerin nasıl olup da komünistleri desteklediğini anlamak için; ya da tapınaklarda gece gündüz dua eden, tanrılarla bağlantıya geçmeden şuradan şuraya adım atmayan Hinduların, Tibet'teki baskıdan kaçıp gelen sürgün Budistlerin hayatlarının her anını nasıl inançlarının kolaylaştırıcı ve zorlaştırıcı, bağlayıcı ve koparıcı, koruyucu ve yıpratıcı rüzgarıyla biçimlendirdiklerini görebilmek için, zaman gibi gerçeğin de göreceli olduğunu hep hesaba katmak gerekir.


Mine Soysal'ın yeni romanı Uzakta'nın kahramanları birbirlerinden çok farklı hayatlar yaşayan iki genç. Biri yoksul bir ailenin yaralı oğlu Erdo, diğeri zengin bir ailenin kızı olan ve en az Erdo kadar yaralı Dünya... Bütün romanı acaba birbirlerini görecekler mi, görseler ne olacak diye merak ederek okuyoruz ama kısacık, varla yok arası bir rastlaşma oluyor onlarınki, denizin ortasında karşılaşan iki vapur gibi geçip gidiyorlar birbirlerinin yanından. Gençler için yazılmış bir romandan beklemeyeceğimiz kadar sert ve günümüz Türkiye'sinin önemli sorunlarını ele alan gerçekçi bir kitap Uzakta. Ama tabii yazan Mine Soysal. Çocuk ve gençlik yayıncılığının primadonnası Mine Hanım, yetkin bir yazar, harika seçimler yapan bir yayıncı ve matrak bir dost olmasının yanı sıra tanıdığım en açıksözlü ve cesur insanlardan biri. Dolayısıyla Uzakta'nın içerdiği sert ve gerçekçi ton beni pek şaşırtmadı. Ama onunla bu kitabı yazarken hissettiklerini ve genel olarak gençlik yayıncılığıyla ilgili düşündüklerini konuşmayı da çok istedim. Umarım röportajımızı ve Uzakta'yı siz de benim kadar seversiniz. Hatlar birbirinden keskin şekilde ayrıldı çünkü. Yetişkin dünya, insanları doğdukları andan itibaren ekonomik koşullarına, etnik-kültürel yapılarına bakarak gruplamaya başladı. Türkiye'de bu ayrım daha da belirgin: Farklı kesimlerden gençlerin bir araya gelme koşulları tamamen değişti; karşılaşmaları mümkün değil, bulundukları ortamlar, gittikleri mekanlar, ilgi alanları, merakları başka. 80'ler ve 90'lardaki büyük tufandan sonra oldu bu. İhtimal bırakmadık geride; yakınlaşma, birbirini anlamaya çalışma ihtimalini yok ettik. Gençler kendilerini çok yalnız hissetmeye başladılar; kitabımda bunu anlattım. Öyle zıt iki karakter yarattım ki bir kafede karşılaşmaları mümkün değil, sokakta bile karşılaşamazlar. Buluşmaları için gerçekten çok önemli bir şey olması gerek. Halbuki genç olmak hayata aynı ilgiyle, aynı merak, sevinç ve kederle hatta aynı can sıkıntısıyla bakmayı gerektiriyor. Genç insan zevk, endişe ve hevesle donanmış eşsiz bir yaratık. Onları aynı noktada buluşturabilmeyi bir başarabilsek, belki bir gün bütün sorunlarımız çözülecek. Hayat muhteşem olurdu. Gezi'de yaşadık bunu; bambaşka hayatlardan gelen insanların buluştuklarında yarattığı büyüyü hissettik. Gençlerin birbirlerini anlamaya ve yakınlık duymaya, bir de tabii deneyim özgürlüğüne ihtiyacı var. Öbür türlü dünyayı yetişkinlerin gösterdiği kadarıyla tanıyabiliyorlar. Bizde gençlerin en büyük problemi özgürlük alanlarının yok edilmesi. Onları her konuda yönlendiriyor, okul hayatıyla da eğittiğimizi sanıyoruz... Bedelini de nesiller boyu ödüyoruz. Heyecanlı, coşkulu 70'lerin ardından gençlerin apolitize edildiği 80'li ve 90'lı yılları yaşadık. Bir yandan insanları ağır bir kıyımdan geçiriyor, bir yandan da gençleri apolitize etmeye çalışarak durumun olağanlaştırmaya çalışıyorlardı. Kesinlikle. Bunun bedealini nesiller boyu ödedik, ödüyoruz. 70'lerin heyecanlı, coşkulu döneminin ardından gençlerin apolitize edildiği 80'li ve 90'lı yılları da yaşamış biri olarak bunu rahatlıkla söyleyebilirim. Bir yandan insanları ağır bir kıyımdan geçiriyor, bir yandan da gençleri apolitize etmeye çalışarak durumun olağan bulunmasını sağlıyorlardı. Evet, edebiyatın en önemli sorumluluklarından biri dönemsel meselelerin, trajedilerin bellek kaydını tutması... Eğitim eşitsiz, sağlık güvencesi yok; her konuda en azı sunan bir ülkede yaşıyoruz. Edebiyatın günlük meselelerden uzak kalmaması, yaşanan problemleri analiz etmesi, gençlere umudu, cesareti aşılayacak bir pınar sunması bu yüzden elzem. Kesinlikle çok etkili bir araç... Daha lise yıllarında uzaklaştırılıyoruz edebiyattan, gençler bütün engellemelere ve olanaksızlıklara rağmen ciddi ciddi okumaya çalışıyorlarsa bu bize umut vermeli. Biz hem Günışığı Kitaplığı hem de ON8'de onlarla sık sık bir araya geliyoruz. Akıllı kurgular, inandırıcı karakterlerle yaratılan öyküleri, romanları ne kadar ilgiyle okuduklarına, sonradan üzerlerine ne kadar kafa yorduklarına şahit oluyoruz. Kitaplarımızda eşcinselliğini sorgulayan bir gencin öyküsü de anlatılabiliyor, okulda şiddete maruz kalan bir gencin sorunları da... Bu konuları tartışmak, ders kitaplarının da aile sohbetlerinin de sunamayacağı bir şey bu. Gençlerin sorunları, mesela ilk aşkın yarattığı sarsıntı en basitinden önemsiz addediliyor, ciddiye alınmıyor... Bizim daha mühim meselelerimiz var diyor aileler... Oysa çocuk için o her şeyden mühim. Aşk bizim memleketimizde iki gencin öldürülme sebebi bile olabiliyor, gazetelerde okuyoruz. Dinle harmanlanmış geleneğin sokakta töre kırbacıyla dolaştığı bir ülkede bizim konuştuğumuz şeyler biraz da lüks aslında. Edebiyat kitaplarının okurması, elden ele gezmesi bu yüzden daha da önemli. Çocuk ve gençlik edebiyatının iyi örnekleri gerçekten de yaşsız kitaplardır. Ben gerçekten bir temayı, bir söylemi, bir tartışmayı merak edip mesele edindiğim ve ayrıca da zevk aldığım için okuyorum. Eğitimci ve kütüphaneciler bana kalırsa çocuklara ve gençlere didaktik olmayan eserleri de önermeliler. Sadece onlara değil aslında, yetişkinlere ve bilhassa kadınlara da... Anadolu'nun çok büyük bir bölümünde temel eğitimin yetersizliğinden dolayı okuma, yazma, okuduğunu anlama sıkıntısı yüksek. Arayı kapamak için çocuk ve gençlik edebiyatı iyi bir kaynak. Çocuk ve gençlik edebiyatı gerçekten de 2005'ten beri yayıncılığın yüzünü güldürüyor hatta sektörün motor gücü olma işlevini üstleniyor. Zor bir iş tabii... Yetişkin edebiyatında yayınevi her kitabı benzer tasarımlar ve grafiklerle yıllar yılı yayınlayabiliyor. Ama bizim böyle bir şansımız yok. Gelen projenin nasıl desteklenmesi gerektiğini hangi yaş grubuna, hangi ihtiyaca, meraka, ilgiye, algıya sesleneceğine göre belirliyoruz ve her kitap için upuzun bir yapılacaklar listesi çıkıyor karşımıza. Çocuk kitabı yayınlayan yayınevleri daha fazla çalışmak, dünyayı daha çok izlemek, farklı akademik disiplinlerle daha çok işbirliği yapmak zorunda kalıyorlar. Yani kapılarını daha fazla açmak zorundalar. Böylece yayıncılığın niteliği yükseliyor. Dini yayınevleri çocuklar ve gençler için her konuda nasıl davranmalı, nasıl yaşamalı kitapları yayınlıyor. Hiçbiri edebiyat değil tabii. Gençlere flörtten cinselliğe kadar her konuda akıl veren, onları dizayn etmeye çalışan kitaplar. Güdümlü bir okuma yaratılıyor bunlarla ve bu kitaplar dini eğitimin parçası sayıldığı için aileler tarafından da destekleniyor. Çocuk ve gençlik edebiyatının nitelikli örneklerinin kütüphanelere girmesinin gerekliliğini vurgulamamın sebebi buydu zaten. Çocuk okur en zeki, en uyanık, en ne istediğini bilen okurdur. Onu, Ya bir dişini sık, 50 sayfa sonrası çok keyifli diyerek kandıramazsın. Gerçekten de çocuklar kurgunun, karakterlerin, konunun, alt temaların tadına hızla bakar ve o lezzetin seviyesine göre elindeki kitabı okumaya devam edip etmeyeceğine karar verirler. Yani sağlam dururlar, o yüzden de güven veren bir okur kitlesi oluştururlar. Okur kimliğiyle çocuğun güçlü ve öğretici bir karakter olduğunu düşünüyorum ben. Ayrıca kitabı büyük bir hevesle tutuyor. İlk notu da dürüstçe veriyor. Günışığı Kitaplığı olarak çok sevdiğim bir kitabı yayınladık. Ömer Açık'ın yazdığı Menekşe İstasyonu, gerçekten çok güzel. Edebi lezzeti var. Bataklıkta yürürken çevrende ne kadar çok tutunacak dalın olduğunu hissediyorsun onu okurken, bataklığın bir gün kuruyacağını hatta çevresinin yeşereceğini... Edebiyata ve daha güzel bir Türkiye'ye olan umudumu, çocukların ve gençlerin 'yarın' umudunu simgeleyen bir kitap Menekşe İstasyonu.


24 renk gazlı kalemim olsun isterdim, ilkokul yıllarında. Şimdi çok komik geliyor ama, benim en büyük çocukluk hayalimdi. Gözüm tüm renklere doyacaktı. 24 renk, hepsi bir arada. Yoktu o yıllarda Türkiye'de. Elimde bir kitap beni çocukluğumun kurşun, gazlı, dolma, tükenmez binbir çeşit kalemine götürdü. Birden düşündüm, benim hediye ettiklerimi, bana hediye edilenleri. Anlatacak ne çok şey vardı kalemlerle ilgili. En yakın tanığımız olmuş kalemler. Tutulan günlüklerde, hatıra defterlerinde, mutluluk imzalarında, verilen sözlerde, aşk mektuplarında... Biz ne çok şey paylaşmışız kalemlerle. Yine elimdeki kitaba dönüyorum. Çünkü bana bambaşka bir mutluluk yaşatan bu kitap, kalemlerle ilgili. Kalemler dile geliyor ve dolu dolu geçen, idealist, yürekli Sicilyalı bir kadının öyküsünü anlatıyor. Concetta Leone'yi, 2001 yılında arkadaşım Giusy Aprile'nin annesi olarak tanıdım. O benim İtalyan annem. Mafya Öldürür, Susmak da... isimli kitabımda Giusy'nin annesi olarak gerek fikirleri, gerek mamma italiana olarak yaptığı yemeklerle hep yanımızdaydı. Concetta Leona, bugün 87 yaşında. Mayıs ayında Giusy'den bir e-mail aldım. Annemin Torino Kitap Fuarı'nda, yeni çıkan La Penne Raccontano, Fissano i ricordi scrivono la storia isimli kitabını tanıtımı var. İlk önce inanamadım, şaşırdım. Senin mi, annenin mi? diye sordum. Concetta Leone, 1949-1992 yıllarında öğretmenlik yapmış, kendini öğrencilerine adamış, güçlü bir kadın. O Vespa'sıyla okula giderken, San Remo Müzik Festivali, Fellini'nin Dolce Vita filmi konuşuluyordu. Ve henüz tuşlara basmadığımız yıllardı. Duygulara kalemler eşlik ediyordu. Leone için kalemlerin yeri ise bambaşkaydı. Çocukluğundan bu yana biriktirdiği ve ona armağan edilen kalemleri büyük bir özenle saklamıştı. Sadece kalemleri mi? Bir bir onların öykülerini de. Sonra bir gün bu kalemler dile geldi ve ona hediye edilen kalemler, kişiler ve ülkeler kitabın bir öyküsü oldu. Çocukluk kalemleriyle başlayan bu yaşam öyküsü içerisinde belki de en değerli kalem, Eşinin ona sevgi dolu satırları yazmak için kullandığı dolmakalem. Neler yok ki kitapta, İtalya'nın seçim kampanyaları, Dünya Kupası maçları, Pinokyo öyküsü... Ve Almanya, Portekiz, Malta, İspanya gibi ülkeler. Concetta Leone'nin kitap tanıtımında, bugün 50 yaş üstü doktor, mühendis, avukat... olan öğrencileri onu yalnız bırakmadı. Hepsini tek tek isimleriyle anımsıyordu Leone. Onu sımsıkı kucaklarken, bir kez daha teşekkür ediyorlardı sevgili öğretmenlerine. Türkiye de vardı kitapta. Sayfa 77, una giornalista turca arriva a Siracusa, bir Türk gazeteci Siracusa'ya gelir isimli bölümde, benim ona Türkiye'den hediye ettiğim kalemle Türkiye'den ve benden, Giusy ile başlayan dostluğumuzdan ve benim kitap çalışmamdan, Giusy'nin İstanbul seyahatinden söz ediyor. Çok duygulandım. Ben tüm kentleri sokak aralarıyla, insanlarıyla sevdim. Ama Sicilya ve özellikle Siracusa'ya tanımlayamadığım bir aşkla bağlandım. Özlemini yaşarım sık sık, sokakların sesi gelir kulağıma, orada bıraktığım dostluklarla, arkadaşlıklarla, kalbimin bir yarısının Siracusa'da olduğu kesin. 14 senedir devam eden, Siracusa İstanbul hattında, her gittiğimde, sanki hep orada yaşıyormuşum, hiç gitmemişim gibi buluşurum arkadaşlarımla. Tunuslu arkadaşım Ramzi Harrabi'nin bana hediye ettiği ve o gün bugündür hiç çıkarmadığım Sicilya'nın simgesi Trinacria kolyemle geçen 14 sene. Neler olmadı ki... Yine paylaştık mutlulukları, üzüntüleri... Bana Sicilya'yı sevdiren, Lentini'de gittiğim kampın sorumlusu sevgili Guglielmo Tocco artık aramızda yok. Koca yürekli bir adamdı Guglielmo Tocco. Bağımız hiç kopmadı. Onu en son gördüğümde, kızlarımın göbek bağını, Siracusa'da bir ağacın altına gömdüm dediğimde, o kadar etkilenmişti ki, duygularını bir yazıyla dile getirmişti. Kayıplar yanında mutluluklar da yaşadık birlikte. Arkadaşım Marilia'nın üçüzleri oldu, Francesca, Margherita, Matteo, bizim Turketto lakaplı, Türkiye aşığı Thoni, Noto'da doğanın tam ortasında bir butik otel işletmeye başladı, Livia, Lucia, Cettina, Giusy, Francesco, Dino, Helene, Carmelo... hepsi bana Siracusa'yı sevdiren dostlarım, arkadaşlarım. O kadar çok anımız var ki birlikte. Aslında anlatmak istediğim Giusy'nin annesinin kitabıydı. Ama bir kitap beni aldı nerelere götürdü. Ben Sicilya'yı Sicilyalılarla sevdiğim için, hepsinin ayrı bir yeri var yüreğimde. Ve yaşamıma Giusy'nin annesi olarak giren, kitap çalışmamız sırasında hem anaç, hem de güçlü kişiliğiyle tipik bir İtalyan annesi olarak bize destek olan Concetta Leone, mamma Italiana ne diyebilirim ki, ti voglio tanto bene.


Burada hava en güzel olduğu zamanda bile soğuk. O yüzden Otel odalarında termoslu bardaklar oluyor. Siz de elinize bir bardak kahve alıp otelden çıkın ve eski şehir merkezinde yürüyerek sabah saatlerinin tadını çıkarın. Fazla değil, yarım saat... Peki sonra? Eh, madem Prag'ın buz gibi soğuğunda dolaşmayı göze aldınız, tereyağlı ekmekler, dilim dilim peynirler ve füme etlerle donatılmış geleneksel bir Çek kahvaltısını da hak ettiniz demektir. Ben öyle yaptım. Prag Kale'sine çıkmanın tam zamanı. Emin olun, şehrin kırmızı çatılı evleri, tarihi binaları, parke taşlı sokakları ve gölgeli meydanları yüksekten baktığınızda daha da şahane görünecek. Ulusal Müze'den başlayıp Prag Kalesi'ne uzanan yolda şehrin en önemli tarihi eserleri teker teker karşınıza çıkacak. Işıltılı vitraylarıyla da göz alan St. Vitus Katedrali ise haşmetiyle sizi büyüleyecek. Kadetralin hemen yanında, sarıya boyalı bir yapı var, Çekler ona Aslan Avlusu diyor. Hikayesi enteresan: 16. yüzyılda yaşamış Çek İmparatoru II. Rudolph hayvanları çok seviyormuş; kalenin yakınlarında onlar için ayrı bir yapı tahsis etmiş. Bahçesinde egzotik papağanların tünediği meyve ağaçları bulunan yapıda yok, yokmuş; Rus Çarı'nın hediye ettiği leoparlar, Floransa Dükası'nın gönderdiği kaplanlar, orangutanlar, ayılar... Günün birinde Osmanlı Sultanı, II. Rudolph'a bir aslan armağan etmiş. Ve İmparator da adını Muhammed koyduğu bu aslanı çok sevmiş. Fakat astrologu Tycho de Brahe, yıldız haritasında gördüğü uğursuz bir işaret üzerine imparatoru acilen uyarmış. Güya aslanla imparatorun kaderi birmiş ve biri öldüğü gün öteki de ölecekmiş. Gerçekten de öyle olmuş. Aslan Muhammed öldükten bir gün sonra imparator da son nefesini vermiş. Bugün bu mekan 16. yüzyıldan kalma lezzetlerin tadılabildiği bir restorana dönüştürülmüş durumda. Tarihi yerleri gezip gördükten sonra aşağıya epey üşümüş ineceksiniz. Çeklere özgü bir yemek olan gulaş, soğuk kış günlerinde içinizi ısıtacak tek şey olabilir. Çek ekmeklerinin ve tereyağının leziz ötesi olduğunu söylemiş miyim? Kavanoz içinde marine ederek ikram ettikleri peynirlere gelince; açıkçası giderken birçok arkadaşım ısrarla tadına bakmamı istedi ama doğrusu pek bana göre değildi. Yemekten sonra Narodni meydanını çevreleyen küçük kafelerden birinde kahve içebilir, bir yandan da etrafı seyredebilirsiniz. Arkadaşlarımla ben, aylaklık etmek için meşhur Cafe Slavia'yı seçtik. Geniş mi geniş, aydınlık mı aydınlık bir mekandı. Kekleri, turtalarıysa çok lezizdi... 110 yıllık bu tarihi mekanın eski müdavimleri arasında sürgün yıllarının bir kısmını Prag'da geçiren Nazım Hikmet de varmış. Nazım'ın duvardaki fotoğrafıyla göz göze gelmek güzeldi. Artık müzeleri gezmeye başlayabilirsiniz. Gerçi ben, sadece Kafka Müzesi'ni görmekle yetindim. Gastronomi, oyuncak ve çizgi roman müzelerini görmeyi de istedim ama vaktim yoktu. Bunlar yerine kuleleri, köprüleri, meydanları görmeyi tercih ettim, Prag'a gidip IV. Charles Köprüsü'nden geçmemek olmazdı çünkü. Buraya Karel Köprüsü de diyorlar. Geniş ve sakin Vltava Nehri'nin üzerine inşa edilmiş sayısız köprüden biri aslında ama en güzeli. Üzerinde sağlı sollu 30-40 heykel var. Bazılarına dokunanın dilekleri gerçekleşiyormuş, onlar ellene ellene daha parlak, daha ışıltılı hale gelmişler. Fırsatı kaçırır mıyım, teker teker dokunup dileklerimi diledim. Köprünün Kafka Müzesi tarafında bir Osmanlı askeri yani yeniçeri heykeli de vardı. Ona Paşa adını taktım. Pala bıyıkları, koca göbeği, belinde kılıcıyla ve öfkeli mi, sarkastik mi, bıkkın mı, yoksa hepsinin tuhaf bir karışımı mı olduğunu çözemediğim yüz ifadesiyle çok matrak görünüyordu. Sonrası rüya gibiydi... Hatırladıklarımı anlatayım. Saat 24'e yaklaşmış... Daracık bir sokak arasındayım. Ayışığında parlayan parke taşlar. Köşe başlarındaki eski moda sokak lambaları. Ağaçların üzerinde uyuklayan kuşlar hatta tombul martılar. Eski yapıların gölgeleri uzadıkça uzuyor, atmosfer gizemli bir hal alıyor. Prag'ın güzelliğine bir kez daha vurulurken bu şehirden niçin bu kadar çok sayıda büyük edebiyatçının çıktığını anlıyorum. Barların kapanma saati çoktan geçti, otele dönme saati. Ama biliyor musunuz, ilk kez gidilen bir şehirde uyuyakalmak da güzel. La Degustation Boheme Bourgeoise adlı restoran, sıkıcı ve yağlı Çek yemeklerinden farklı alternatifler sunacak. Charles Bridge gerçek ve gölgeli Prague ruhunu hem de günün her saatinde keşfetmenizi sağlayacak. Grafittileri ve tuhaf tasarımıyla Bunkr Parukarka adlı gece kulübü size savaş sırasındaki Prague'ın atmosferiyle tanıştıracak. U Medvidku Beer Hall and Restaurant'ta inanılmaz bira çeşitleri tadacaksınız. Komünizm Müzesi'nde nice rüyalara ve kabuslara şahit olacaksınız. Zizkov civarındaki 300 barda sabaha kadar eğlenebileceksiniz. Petrin Hill mini Eiffel Kulesi, manzaralı bahçeleri ve aynalı salonlarıyla size çok farklı bir eğlence vaat edecek. David Cerny'nin etkileyici heykellerini şehrin dört bir yanında arayıp bulma oyunu oynayacaksınız. Eski şehir meydanında alışverişe çıkacaksınız.