Bir süre önce kaybettiğimiz Talat Sait Halman önemli bir kültür ve edebiyat adamı, ayrıca şair ve çevirmendi. Türkçe'ye bugüne dek çeşitli dillerden 2500, İngilizce'ye Türkçe'den 2000 şiir çevirmişti. Can Kulağı, Canevi, Tuyuğlar, Uzak Ağıt gibi kitaplarda topladığınız şiirlerinizin yanı sıra İngiliz ve Amerikan şiirinden pek çok önemli eseri de sizin çabalarınız sayesinde tanıdı Türk okuyucusu. Bu durumda size, neden şiir çevirisi diye sormak isterim. Hangi dilde yazılmış olursa olsun, her şiir bir bestedir. Başka bir dile çeviri, o bestenin icrası gibidir. Şiir çevirisi; çünkü besteye yeniden ses ve yaşam verir o. Şiir çevirisi; çünkü yüzlerce dilde yazılmış milyonlarca şiir, yalnız kendi dillerine sıkışıp kalır çeviri yapılmasa. Şiir çevirisi; çünkü 'söz'ün doğuşundan bu yana, dünyanın şiir güzelliklerini bütün insanlığa ancak çeviriyle yaşatabiliriz. Benim neden şiir çevirdiğime gelince; kişi, iyi yapabildiği işi yapmalıdır. Türkçe'nin en iyi çevirmeni olmak gibi bir iddiam yok. Ama bazı çevirilerimin başarılı olduğunu sanıyorum. Üstelik, Türkçe'ye çevirdiğim kadar İngilizce'ye de şiir çevirdim, çeviriyorum. Eski ve çağdaş Türk şiiri, yurdumuz o kadar az biliniyor ki boşlukları elimden geldiğince doldurmaya çalışmanın bir görev olduğunu düşünüyorum. Ben çevirmeseydim belki 2000'den fazla şiirimiz İngilizce'ye aktarılmamış olacaktı. Bir de şunu vurgulamam gerek: Benim vezinli kafiyeli çeviri yapmak gibi bir yeteneğim var. Yunus'u ve Divan şairlerini İngilizce'ye, Mevlana'nın rübailerini Türkçe'ye ve İngilizce'ye, Shakespeare'in sonelerini ve başka nice İngiliz ve Amerikan şairini Türkçe'ye benzer vezinlerle ve asıllarına uygun uyaklarla çevirebildim. Başkaları bu zor işi pek üstlenmek istemiyor. Şunu da söylemeliyim: Güzellik, bir meydan okumadır. Bir dildeki şiir güzelliğini başka bir dilde baştan yaratmak da öyle. Bunu başarılı yapabilirse insan, zevk ve gurur duyuyor. Çeviri, bence aktarı değil, yaratıdır. Meydan okuyan güzelliğe yeniden can verebilmişseniz derin bir mutluluktur. Belki bunu bir çeşit bencillik diye düşüneceksiniz ama, ortaya çıkan çeviri yapıtı başkalarına da heyecan veriyorsa çevirmen, demek ki bir 'hizmet eri' olmuştur. Yoksa, sorunuz 'Neden bu kadar çok şiir çevirisi yaptınız' anlamına mı? Öyleyse, bunun yanıtı, önce söylediklerimde var bir ölçüde. Sanırım, Türkçe'ye en az 2500, İngilizce'ye en az 2000 şiir çevirip yayımladım. Bazıları, düşünülebilecek en çetin çevirilerdir. Belki bunca yıl, bu denli emek vermeseydim, kendi şairliğimi daha çok geliştirebilirdim, daha fazla bilimsel ve eleştirel yayın yapabilirdim. Şiir çevirisi, bence en zor çeviri türüdür. Düzyazıda, genellikle, anlamı doğru aktarmak zorundasınız. Tiyatro yapıtlarında, konuşma dilinin karşılıklarını bulmak elverir. Ama, şiirde, özlü, yoğun, bazen muğlak, karmaşık, çokanlamlı, gizemli söyleyişlerin hakkını vermek gibi bir görev üstleniyorsunuz. Hem de, şiirin yapısını, veznini, ritmlerini, musikisini başka bir dilin estetiğine uyarlamak gerekiyor. Düzyazıyı kelime kelime aktarmak mümkündür; mekanik bir işlem gibi düşünebiliriz bunu. Çok uzak olmayan bir gelecekte, birçok metni bilgisayarlar çevirebilecek. Şiir çevirisi ise, bir 'yeniden yaratma'dır. Bilgisayarda hiçbir zaman bulunamayacak olan bir ruh ile yapılabilir ancak. Heyecan, duygu, aşk, sezgi, önsezi, ilham olmadan gerçekleştirilemez. Deha eseridir denilebilir. Çevirmenliğinizin yanı sıra şairsiniz. Bu bir avantaj olmalı. Bence şiir çevirmeni mutlaka şair olmalıdır. En başarılı şiir çevirmenleri arasında, iyi şair olmayanlar pek azdır. Bu, Türkçe'miz için de doğru, başka diller için de. Dilimize en güzel şiir çevirilerini şairler kazandırdı. İlk ağızda aklıma gelenler: Sabri Esat Siyavuşgil, Orhan Veli Kanık, Oktay Rifat, Melih Cevdet Anday, Necati Cumalı, Can Yücel, Sait Maden, Cevat Çapan, Hilmi Yavuz, Ülkü Tamer, Ahmet Necdet, Ataol Behramoğlu, Şavkar Altınel, Nazmi Ağıl. Bence şair olmayan, şiir çevirisi yapmayı düşünmemelidir bile. Shakespeare'in sonelerini çevirmek, Yunus Emre'nin şiirlerini çevirmek kadar çetin bir iş. Ömrüm boyunca yaptığım en zor çeviriler... Temel zorluk, elbette, İngilizce ile Türkçe arasındaki yapı, ses, ritm, ahenk ve kavram uyuşmazlıkları... Türkçe bitişken -iltisaki- bir dildir, ekler ve takılarla doludur. Oysa İngilizce'de sözcükler genellikle bağımsız durur. Sonelerdeki kelimelerin kabataslak bir tahminle yüzde 80'i tek heceli. 73 sayılı sonenin son mısraına bakınız: To love that well which thou must leave ere long. On heceli satırda on ayrı kelime. Türkçe'si, toplam 14 heceli altı kelime. Benzer bir ritm sağlamak o kadar zor ki. Üstelik, İngilizce'nin ve Shakespeare'in en yaygın vezni, 'iambic pentameter', bir nitelik ölçüsüdür, vurguya dayanır. Her cüz'ünde bir vurgusuz, bir vurgulu on hece vardır. Oysa, ne yazık ki, Türkçe'mizde nitelik vezni yoktur, hiç olmamıştır. Aruz vezinlerimiz niceliğe dayanır, hece vezinlerimiz sayıya... Ben, sone çevirileri için 7+7 hece veznini seçtim. Bu kalıbın içinde, orijinallerin ruhunu, ritmini, rengini, ahengini yaratmaya çabaladım. Eski çağların şiirlerine öteden beri tutkum var. Onları da kendi zevkim dolayısıyla çevirdim, aynı zamanda başka çevirmenlerin ihmal ettikleri bu geniş ve büyüleyici alanın boşluklarını doldurmak için bir çeşit görev anlayışıyla... Türk şiir aleminin dünya şiirindeki gelmiş geçmiş tüm lezzetlere kavuşması gerektiğine inandığım için yapıyorum bunu. Şimdilerde Sümer, Sanskrit şiiri üzerinde çalışıyorum. İstiyorum ki şiir bilgimiz evrenselliğe yönelsin. Serbest nazım tarzında ve Batı şiiri doğrultusunda, tadında yazılmış olan Türk şiirleri, genellikle, İngilizce'de çok zenginleşebiliyor. Divan şiirleri, İngilizce'nin kafiye yetersizliği yüzünden, çoğu zaman çeviride zorlama ve yapay gözüküyor. Tasavvuf ve tekke şiirleri, birçok özel terimlerin karşılıkları İngilizce'de bulunmadığı için, kayıplara uğruyor. Halk şiirimiz, yerel ve karşılıksız deyimlerle dolu, hem de bol kafiyeli olduğu için, çeviriye elverişli değil. Ama, hiç yılmadan, her çağın, her türün şiirlerini İngilizce'ye ve başka dillere çevirmeliyiz. Türkçe'ye enfes çeviriler de yapıldı, yapılıyor, berbat çeviriler de. Ne yazık ki, edebiyatımız için hiçbir çeviri kuramı yaratamadığımız gibi, doğru dürüst çeviri eleştirisi de yapamıyoruz. Birçok bakımlardan, dünya edebiyatının düzeyindeyiz. Çeviri sanatında bazı ülkelerden üstünüz, ama kuram ve eleştiride bir hayli geri kaldık. Türkçe'ye çevirilerdeki hataların giderilmesi, hiç değilse asgariye indirilmesi, aslında çok kolay bir işlem gerektiriyor: Her çeviriyi yetkin bir denetlemeden geçirtmek. Sanırım, bazı yayıncılar, bu yüzden, kitapların masrafı artacak diye korkuyorlar, yalapşap çevirileri düzelttirmeden piyasaya sürüyorlar.


Hayvanlar her daim en sevdiğim elbette, birinciliği kaptırmazlar. Dr. Tatiana da aslında yok. Yani var ama yok. Eh, o halde? En iyisi, okuyun, bu şahane kitapla tanışmanın tadını çıkarın. Bu arada... Kitapta sadece hayvanlar yok, kendi içinizdeki bazı sırları çözmeniz için de müthiş ipuçları var. 1952'de Cinsel Bilgiler Ansiklopedisi diye bir kitap yayınlanmış ve büyük bir fenomene dönüşmüş, yok satmış. Esrarengiz yazarı Dr. A. Costler de bu sansasyonel başarıdan cesaret alarak yazdıklarında gerçek adını kullanmaya başlamış. Meşhur Arthur Koestler'den bahsediyorum. Hani şu Gün Ortasında Karanlık, Ölüm Hücresi, Militanlar gibi karanlık kitapların yazarından... Şaşırtıcı ama onu özgürleştiren bir bakıma cinsellik olmuş. Dr. A. adında başka bir sansasyonel doktor daha var, 1970'lerde Şehvetli Kirli İhtiyar diye bir kitap yazarak şöhreti yakalamış. Daha sonra da gerçek adıyla dünyanın en ünlü bilim kurgu yazarı olmuş. Bildiniz; Isaac Asimov. Bundan şunu anlıyorum ben: Cinsellikten söz eden bir yazar, ancak isminin başına Dr. ünvanını koyunca ciddiye alınıyor, insanlar onun yazdıklarını bir tek o zaman pür dikkat kesilerek okuyor. Şimdi elimdeki kitabın adı Dr. Tatiana'nın Tüm Canlılar Alemine Seks Tavsiyeleri. Cinselliğin karanlık labirentlerinde kendilerini kaybeden canlılar; kedi, zebra, fil, aslan, tavşan, sincap, meyve sineği, balarısı, örümcek, akbaba, solucan, peygamberdevesi gibi türlü çeşit mahluk güya Dr. Tatiana'ya mektup yazarak kimselere açamadıkları dertlerini anlatmış. Ama ne şeker, ne dokunaklı mektuplar! O da üşenmemiş hepsine teker teker cevap vermiş. Biz niye okuyalım bunu? Çünkü çok eğlenceli. Olabilecek en geniş kapsamlı seks kitabı. Kıskançlığın, iktidarsızlık korkusunun, orgazm olma güçlüğünün, depresyonun, anksiyetenin, gecenin bir vakti ıslak rüyalardan tek başına uyanmanın sırf biz insanlara özgü şeyler olmadığını öğrenmek içinizi rahatlatır mı bilmem. Neticede hayvanlarlardan bahseden ve bir TV dizisine de dönüşmüş olan bu çok güzel kitabın içinde insan cinselliğine dair de her şey var. Ha bu arada Dr. Tatiana diye biri yok elbette, hayvanların Gönül Ablası aslında ünlü evrimsel biyolog Olivia Judson.


Türk edebiyatına 50 yılı aşkın zamandır birbirinden değerli eserler kazandıran Necati Tosuner, otobiyografik özellikler de taşıyan yeni romanı Çırpınışlar; zihinden kopan bir çığlık. Kitabını konuşmak için buluştuğumuzda söz romanın adına gelince Tosuner, Okur, romanın adını görünce 'Bu adam galiba yine kamburunu anlatıyor ' gibi algıya da varacak. Öyle bir risk var ama beni seven kamburuma katlanacak! dedi. Tosuner ile Çırpınışlar'ı konuştuk. Telefonda kitabınızı müjdelerken 70 yaşına gelmiş Necati'nin çırpınışları. Düşüne düşüne çırpınıyor demiş, yarı otobiyografik özellikler taşıdığını da söylemiştiniz. Kendimden yola çıkarak anlatmayı sevdim ama daha önce hiç kendi özyaşam öykümü yazmadım. Çırpınışlar, otobiyografik özellikler taşıyor. Burada elbette zihin akışı, bilinç akışı var ama onun bir röntgen filmi gibi gerçekçi olması gerekmez. Çırpınışlarda Alnımın eğri büğrü yazısı diyorum mesela. Alınyazımla ilgili belki 12-13 yaşımdan beri kafa yordum Niye diye? diye. Hep deniliyordu ki Alnının yazısı böyle... Şimdi denk geldi, yazdım alnımın eğri büğrü yazısı diye. Çırpınışları yazarken hastaneden çıkmıştım. Akciğer sorunları, KOAH... Böyle durumlarda insan ya çok bırakıyor her şeyi ya da büsbütün saldırıyor; orta karar gitmiyor. Bunları not alırken hastaneye daha yatmamıştım, nereye varacağımı da bilmiyordum. Çocukluğum çırpınışlarla geçti. 70 yaşından sonra da çırpınışlar... Zihinsel çırpınışlar... Görenler, Bu adam galiba yine kamburunu anlatıyor gibi algıya varacak, öyle bir risk var ama ne yapalım, beni seven kamburuma katlanacak başka türlü olamaz. Gençken de kamburumu seve seve yazdığım dönemler yaşadım. Hep kamburunu yazıyor gibi eleştiriler aldığım olurdu. Özellikle yazmakta titizlendim de. Yani yıllarca kambur öyküsü yazdım ama biri bir diğerine benzemez. Kendimi övmek gibi olsa da söyleyebilirim. Şiirle de iç içe geçmiş metinler var. Kitabın biçemiyle ilgili konuşalım isterim. Dert ortağı olarak okura güvenilmez. Okur kitabı kendi yazıyormuş gibi kabul etmeli, onun içine girebilmeli. Hele karşısında bir yol gösteren, akıl veren biri varsa okur nefret eder. Akıl veren zaten edebi metin dışıdır. Bugün Ey okur sen bundan bunu anlamalısın! diyen bir yazar anlayışı kalmadı artık. Yaşam da bir kitap gibi... Edebiyat da ona benzemeye çalışıyor. Farkı, kitabı fiziksel olarak elinizde tutmanız. Her gün bir sayfayı çeviriyoruz, sona yaklaştığımızı gözümüzle de görüyoruz. Yaşamda öyle değil. Okunmakta olan bir kitap gibi sona yaklaşıldığı hepten belli olan bu yaşam senin... Son söz olarak yerleştirdim. Yerleştirince cuk! diye bir ses geldi. Birçok yazar bunu ister; okuyan Vay be! desin. Bunun içindir yazarın çabası. Onun kim olacağı bilinmez, yalnızca varsayılır... Kitap bittiğinde insanların bir tat alması, bir filmi beğenmiş olarak sinemadan çıkması gibidir. Ancak okur sinemadaki gibi kalabalık arasına değil tek başınadır. Vay be diye onu kastettim. Söyleyenler de oluyor, duyuyorum. 1963 yılından beri yazıyorsunuz ve 1977'de ilk roman geldi. 19 yaşımdaydım yazmaya başladığımda, geldim kaç yaşıma. 50 yılı geçti. Gençken o melankoli ve yalnızlık çırpınışları içerisinde benim çok yaşamayacağımı düşünürlerdi, 40'ı bulmaz gibi bir kanı vardı. Ben de öyle yazıyordum zaten. Şimdi 70'i de geçince bu sefer ayıp olmaya başladı. Yani 52 yılda 20-22 kitap. Çok üretken bir yazar sayılmam. Çok değil ama az da değil. Dilden yararlanan bir yazar olmak istedim. Dili doğru kullanmaktan söz etmiyorum; o, zaten her yazarın görevi. Dili iyi kullanmak övgü gibi söyleniyor, oysa olağan bir şey. Dilin anlatım için verdiği olanaklardan yararlanmak istedim. Sanki bir zorunluluk gibi... Biraz da metin kendisini öyle yazdırdı. Kitapların ince olması da diyet yapan gurme durumu gibi... Çünkü ben kalemle yazıldığı gibi makasla da yazıldığına inanırım. Bu içerikle kitap 200 sayfa da olurdu. Ama bir yerde metin, Yeter, doydum diyor. Çok yazmak için koşturmuyorum. Yazarken sabahlıyorum ama Bugün şu kadar yazacağım gibi şeyler yapmıyorum. Şimdi de evet, zaman daralıyor ama bunu düşünerek yazarsam bu sefer de başka bir telaş olur, her şeyi doldurmak gibi bir durum ortaya çıkar. Halbuki ben onları ayıklamışım, almamışım. Fazla yazma derdi olursa, ayıkladıklarımdan bir şeyler kotarmaya çalışacağım ama bu da öncekilere haksızlık olacak. 90 yaşındaki şairimizin yeni şiirinin yayımlanması çok önemli ama nerede 20 yıl önce yazdıkları? Cemal Süreya İnsan 60'ından sonra şiir yazmamalıdır der. Belki roman için de bu geçerlidir, bilemiyorum. Gerçi Cemal Süreya o lafı Dağlarca'nın damarına basmak için söylüyordu.


Röportaj öylece uyumuş. Yıllar sonra Curiel tam da yeni bir eve taşınırken, karton bir kutunun dibinde dört sayfalık röportaj metnini bulmuş ve bütün sohbet boyunca Mahfuz'un ne kadar içten, ne kadar sevgi dolu olduğunu hatırladığı için kalbi sızlamış. Sonra da o metni blogunda yayınlamış. Pek değil. Elbette yazarken aileme, şehrime bakıyor, gördüğüm problemleri yazıyorum ama gazetelerde okuduğum, çevremdekilerden işittiğim problemler de bir biçimde hikayeye dahil oluyor. İşin gerçeği ben çok mutlu bir adamım. Fakat elbette çocukken o kadar mutlu değildim, okul bana hapishane gibi geliyordu. Bilirsiniz, her çocuğun hissettiği şeyler... Öte yandan arkadaşlarımın ailelerine baktığımda çocukluğum şahaneydi. Nutkum tutuldu, gerçekten, bu benim için düşünülmeyecek bir şeydi. Var tabii. Radikaller ikisinin aynı olduğunu düşünüyor muhtemelen ama değil. Açıkçası, Salman Rushdie'nin kitabında İslam'a yönelik çok aşağılayıcı bölümler var. Okumadım ama o kadar çok kişi anlattı ki, içeriğini aşağı yukarı biliyorum. Gerçi biliyor musunuz, onunla ilgili olarak bana gelen gazeteci ve televizyoncular da kitabı okumuş falan değil. Dediğim gibi sonuçta kitabı İslam dinini aşağılıyor. Benim kitabıma gelince; ben hiçbir dini küçük görmedim, hakaret etmedim. Sadece insanlığın belirli bir dönemini hayal ettiğim gibi yazdım. Bu konuda özgür davrandığımı inkar edemem elbette, yine de amacım kimseyi rahatsız etmek değildi. Bütün Araplar barış ve huzur istiyor. Bunu İsraillilerin de en az yarısı istiyor. O açıdan iyimserim, Filistin meselesinin çözüleceğine inanıyorum. Hayır, sadece siyaset üzerine düşündüm, yazdım. Yazdıklarım hep edebiyat çerçevesindeydi. Yeni bir roman yok. Yayınlanmamış kısa öykülerimi düzenliyorum. Çünkü yaşlandım; gözüm görmüyor, kulaklarım duymuyor... Günde iki saatten fazla çalışamıyorum artık. O iki saatin de yarısını okumaya ayırıyorum, yarısında da yazıyorum. Eskiden üç saat yazar, beş saat okurdum. Ben Hemingway kuşağından geliyorum. Arapça, Fransızca ve İngilizce kitapları okuyabiliyorum sadece, onlar da pek parlak sayılmaz. 20'inci yüzyılın başındaki gibi büyük yapıtlar üretilmiyor, yeni bir Sartre, yeni bir Camus yok. Edebiyat, umarım. Londra'yı tanımak isteyenler Dickens okur ama o romanlarda eşsiz bir yaşama sevinci bulur. Paris'i tanımak isteyenler de Balzac okur ve aynısı onlar için de geçerlidir. Esas amacım bu. Geri kalan hiçbir şey benim için sanat kadar mühim değil.


İlk okuduğum kitap Orhan Veli'nin Şiirler'idir. Ortaokul birinci sınıfta şiire olan meylimi fark eden edebiyat hocamız beni sürekli tahtaya kaldırıp Orhan Veli şiirleri okuturdu. Sonra bir gün babamdan şairin kitabını almasını istedim. Fakat babam kitaptaki kağıtların birçoğunun iki dizeye ayrıldığını görünce bu harcamayı gereksiz buldu. Aslında bu tutumluluğu bana bambaşka kapıların açılmasını sağladı. Giresun'daki Çocuk Kütüphanesi başka kitapları keşfetmemi sağladı böylece. Günlerimi ve saatlerimi o kütüphanedeki kitaplar arasında geçirirdim. Orhan Veli haricinde Jules Verne hayranıydım. O kütüphanede hangi kitabını bulduysam okudum. Bir de Beyaz Balina, Moby Dick. Daha o yaşımda herhalde ortaokul 2 olmalı- kitap beni acayip etkilemişti. Aslında bile isteye olmasa da yukarıda bahsettiğim Çocuk Kütüphanesi'ndeki Beyaz Balina'yı geri vermediğimi hatırlıyorum. Bir de bir üniversite hocamızın odasından o zamanlar çok arayıp baskısını bulamadığım Ebubekir Eroğlu'nun Modern Türk Şiirinin Doğası kitabını aşırmıştım. Bunlar haricinde sabıkam çok kabarık değildir. Bir kitabı sevdiysem gidip kendim almayı severim. Bir de Giresun'dayken günlerimi geçirdiğim Halk Kütüphanesi'nde bazı kitapların arasına gizli mektuplar koyar ve bu mektuplar aracılığıyla bazı insanlarla acayip dalgamı geçerdim. Uzaktan izlediğim bu insanların bir kısmı korkar, bir kısmı da kendini bir hafiye macerasının ortasında bulmuş sanarak mutlu olurdu. Halen görüştüğüm bir dostumu bu yolla tanıdım. Okuma eylemini sıkıcılıktan kurtarmak isterdim böylece. Muhakkak oluyor böylesi ara dönemler. Ama neden saklayayım ki, ben düpedüz hazcı bir okurum. Sevdiğim, tat aldığım şeyleri okumak isterim. Yine de bazen görev okumaları dönemim olur. Bir de inat okumalarım vardır. Sırf inattan Ulysses'i baştan sona okumuşumdur. Yine Tristram Shandy'yi inat ede ede okudum. Hiç böyle planlı okumalarım yoktur. Her yerde, hatta gürültülü ortamlarda bile rahatça okuyabilirim. Bir arkadaşım eskiden takılırdı, gittiğin her yere küçük küçük kütüphaneler kuruyorum diye. Askerde bile hatırı sayılır bir kütüphanem olmuştu koğuşumuzdaki dolapta. Bu anlamda otobüste de okurum, vapurda da. Özellikle kış geldiğinde uzun romanlar okumayı çok severim. Bir de bir alışkanlığım ya da diyetim vardır ki, uzun yıllardır zoraki durumlar haricinde çok bozmadım, o da günde 50 sayfa okumak alışkanlığıdır. Elimdeki kitap çok sevdiğim bir metinse tabii ki 100, 200 sayfa okuduğum olur ama mutlaka günde 50 sayfa okumaya çalışırım. Öyle yatakta, uykudan önce falan da okumayı sevmem. Gün içinde, herhangi bir yerde okuyabilirim. Dergi editörü olduğum için her tür kitabı okurum. Bir de Lacivert Dergi'de her ay bir dosya konusu çalışıyoruz. Dolayısıyla bazı dosyalar ek okumalar gerektiriyor. Haricinde, dediğim gibi fena halde hazcı bir okurum. Roman, hikaye okumaktan asla vazgeçmem. Şiir okurum demiyorum çünkü şiiri bir ders kitabı okur gibi okuyorum artık ya, o ayrı bahis. Bir de özel çalışılmış denemelerin hastasıyımdır. Gözle ilgili, bahçelerle ilgili mesela. Mesela zamanla ilgili diyelim. Sevdiğim bir eseri tekrar tekrar okurum. Her okuyuşta yeni bir yanını, tarafını keşfediyorsam, o eseri yıllar içinde okumayı bırakmam. Eski bir dostla yeniden sohbet etmek gibidir bu okumalar. Hem öğreticidir, hem de müthiş bir tanışıklık hissiyle doldurur insanı. Düzenli bir kütüphanem olmadı hiç. Orda burda kalmış çok kitabım var. Ama şiir rafım her zaman çok iyidir. Yaşayan/yaşamayan birçok şairden imzalı özel şiir kitaplarım var. Bir de sözlükler. Eskiden her türden sözlük alırdım. Şimdi pek almıyorum eskisi gibi. İstanbul'daki evimde. Giresun'da annemin evinde ve Turkuvaz Medyadaki ofisimde dağınık halde kitaplarım. Yine de ben içlerinde ne ararsam bulabiliyorum. Haruki Murakami'nin son romanı Kumandanı Öldürmek duruyor. Bir beş yüz sayfa okudum, araya dergilerin baskı takvimi girdiği için yarıda bıraktım ama bugün yarın bitiririm kesinlikle. Soner Karakuş'un ilk şiir kitabı Gece Geç duruyor mesela. Bu sene okuduğum en iyi şiir kitabı diyebilirim. Ayrıca Enrique Vila Matas'ın Portatif Edebiyatın Kısaltılmış Tarihi de Murakami'yi bitirince okuyacağım kitap. Refik Halit Karay mesela. Bana sorarsan kitapları tek başına bir Türkçe Üniversitesi. Yine Dostoyevski'nin Cinler'i. Her sene mutlaka orasından burasından tekrar okurum. Bir de hala Jules Verne beni heyecanlandırıyor. Şu kişisel gelişim şeysinden hiç hazzetmem. Bir de Türkçesi bozuk, özenilmemiş kitapları okuyamam. Niteliksiz Adam mesela benim için hayal kırıklığıdır. Türkçede çok daha iyi yazarlar var. Ahmet Cemal çevirisinden sonuna kadar okudum iki cildi de. Elde var hiç. Mesela Thomas Mann çok daha iyi, büyük bir yazar. Niteliksiz Adam bir Büyülü Dağ etmez gözümde. Geçtiğimiz sene yayınlanan Taksitle Ölüm'den de hoşlanmadım. Oysa Celine'in Gecenin Sonuna Yolculuk'unu iki defa okumuştum, tam bir başyapıttır. Çok var ama Henry Miller derim kesinlikle. Türkçede doğru düzgün bir toplamını bulmak zor. Birçok yayınevi bastı. Bir kitabı orda, biri şurda. Toplu temiz bir basımı yapılamadı. Oysa çok kafa bir yazardır. Şaşırtıcı gözlemleri, enteresan fikirleri vardır. Üslubuna da hayranım. Bir de Milorad Pavic'in kitaplarını söyleyebilirim. Hazar Sözlüğü iyi kötü basıldı ama Rüzgarın Tersi kitabı mesela, baskısı kalmadı. Hikayeleri doğru düzgün çevrilmedi. Oysa Pavic Türkçeye tam çevrilseydi, kişisel görüşüm ama, Borges'in esamisi okunmazdı. Marquez ayarında bir kafadır bu adam. Sırp bir dil bilimcidir. Harun Candan'ın polisiyelerine hayran kaldım. İleride hakkından çok söz edilecek muhakkak. İlginç bir dili var. Kitapları da iyi yayınevlerinden çıktı ama hak ettiği yerde değil. Bence artık okur tarafından keşfedilme sırası geldi.


Ne zaman, nerede olursa. Daha az roman okuyabiliyorum diye bir parça endişeleniyordum, neyse ki okuma gözlüğü denen şeyin benim gibi ihtiyarlar için bu işi nasıl da kolaylaştırdığını fark ettim. Sanırım benim için bu, atomun parçalanması kadar büyük bir keşif oldu. Gene Wolf'un The Sorcerer's Houseu muazzamdı. Ne kışkırtıcı bir roman o! Sürekli büyüyen bir ev hakkında zeka dolu bir masal. Tarot destesindeki Büyük Arkana kartları gibi birbirinden önemli bölümleri var. Mary M. Talbot ve Bryan Talbot'un yazıp resimlediği Dotter of Her Father's Eyes da nefis. Bryan çiftine 40 yıldır hayranım. Biyografiyle otobiyografi karışımı, bilgece yazılmış eşsiz bir kitap. Hem James Joyce'un kızı Lucia'nın hayatını anlatıyor hem de Mary Talbot'un babasının çok önemli bir Joyce araştırmacısı olduğunu düşünürsek epeyce otobiyografi içeriyor. Utandırıcı zevkim, Harry Stephen Keeler. Amerika'nın bugüne kadar yarattığı en büyük kötü yazar. Ya da en kötü büyük yazar. Kitaplarına Yürüyen Kurukafa Bilmecesi ya da Takma Bacaklar Davası gibi isimler veren bir yazarı insan sevmez mi! New York'taki Mysterious Bookshop'un sahibi Otto Penzler, Hayır Neil. Keeler katiyen kötü bir yazar değil diyerek bana itiraz ediyor ve ondan Dans Eden Soytarının İskeleti gibi Keeler romanları almaya gittiğimde parasını muhakkak istiyor. Tek bir kitap gelmiyor aklıma. Okuduğum kitapları birinin yazdığını fark etmemi sağlayan ilk yazar C. S. Lewis'ti. Küçüktüm, Yazar olduğumda ben de araya girip okurla konuşacağım ve dipnotlar verecek, italikler kullanacağım. Acaba italik nasıl yapılır? diye düşünmüştüm. Bugün bir çocuğa fontların nasıl oluştuğunu ve yazıların nasıl italik hale getirildiğini anlatmak kolay, bilgisayarlar yazının sihrini kısmen yok etti. Ama eskiden fontlar elle yapılırdı. Gazetecilik yıllarımda redaktörlerin düzeltme yaparken kullandığı kısaltmaları da öğrenmiştim. Mary Poppinsin yaratıcısı P. L. Travers da bana yazar olmayı, ezelden beri varmış gibi duran ve gerçek saydığımız şeylerden çok daha gerçek şeyler anlatan kitaplar yazmayı istetmişti. Sevdiğim yazarların ortak noktaları yazarlığı eğlenceli göstermeleri. Resim yaparken boya kutusunu deviren, gene de kararlılıkla devam eden bir çocuğun enerjisiyle yazan G. K. Chesterton, mitoloji ve sihiri bilimkurgunun parçası haline getiren Roger Zelazny... Harlan Ellison ve Michael Moorcock. Biraz cesaretimi kırsa da Ursula K. Le Guin ve sadece tek bir kitap yazmasına rağmen Hope Mirrlees. Ne zararı var, şahane bir kitap yazmışsanız başka kitap yazmaya ihtiyaç duymayabilirsiniz. Benim kitaplarımdan biri elbette. Bir basın toplantısında onu çok zorlayan ve cevaplamamayı tercih edeceği bir soruyla muhatap olduğunda. Şöyle diyebilir mesela: Ekonomi? Savaş? Wall Street? Ah, boşverin... Geçen gün Neil Gaiman'ın muhteşem romanını okudum. Aranızda 'Amerikan Tanrıları'nı okuyan var mı? Allah aşkına, orada tam olarak ne oluyor? Unutmayın, Kennedy, James Bond sevgisini öyle sık dile getirmişti ki, serinin doğal PR'cısı haline gelmişti. İlle bir tercih yapmak zorunda mıyım? Hepsini birden seçemez miyim? Ağlatan, güldüren, eğiten, kafa karıştıran kitapları... Daha da iyisi bunların iç içe geçip birbirine karşı çalıştığı kitapları. Yok. Artık birbirimize uygun olmadığımızı fark ederek ayrılmayı seçtiğim bir kitap olmadı. Yani okuduğum hiçbir kitaptan boşanmadım. Ama okumayacağımı hissettiğim için görmekten vazgeçtiğim, sonra yeniden görünce kendimi kollarına attığım kitaplar çok oldu. Şaka bir yana, yarım bıraktığım ilk kitabı hatırlıyorum. 17 yaşımdaydım. Başladığım her kitabı bitirmek zorunda olmadığımı fark etmek benim için özgürleştiriciydi. Anlayacağınız, başlamışsam sonunu görürüm. Yani en azından Arthur C. Clarke Ödülleri'nin jürisine katılana kadar öyleydi. İki yıl boyunca İngiltere'de basılmış her bilim kurgu romanını okuyacaktım. İlk yıl yaptım. İkinci yıl ise çoğunlukla ilk bölümleri okudum ama ikinci bölümü okuma isteği uyandırmadıysa elimdeki kitabı zevkle öteye fırlattım. Gençken R. A. Lafferty'e mektup yazıyordum. O da öykülerindeki üslupla cevaplıyor, dolambaçlı yollara sapıyordu. Kendine has tuhaf bir yazardı. Benim gibi başka sevenleri olduğuna eminim. Fakat hiç tanışmadık. Son kez Alzheimer tanısı konduğunda yazmıştım ona. Mektubumu okuduğunu, okumuşsa bile anladığını sanmıyorum, yine de yazmak kendimi iyi hissetmemi sağlamıştı. Çok kısa bir süre sonra da öldü.


Okuduğum en tatlı hikayelerden biri. Üstelik Neil Gaiman yazmış. Babamı İki Japon Balığı ile Değiş Tokuş Ettiğim Gün ya da kısaca BİJBİDTEG için, çocukların çok renkli, benzersiz hayal alemiyle yetişkinlerin miskin, ruhsuz dünyasının çatışması da diyebilirsiniz. Aşağıdaki yazı Sima Özkan Yıldırım'ın imzasını taşıyor. Kendisi editör ve çevirmen, aynı zamanda çocuk kitapları tanıtımları, eleştirileri kaleme alıyor. Kendi yazdığı Gece ile Gündüz serisine de mutlaka göz atmalıyız. Üstelik, Neil Gaiman'ın Babamı İki Japon Balığı ile Değiş Tokuş Ettiğim Gün adlı kitabını da dilimize o çevirmiş. Sima'ya ve kitabı yayınlayan Sırtlan Kitap'a teşekkürler. Babamı İki Japon Balığı ile Değiş Tokuş Ettiğim Gün ya da kısaca BİJBİDTEG için yetişkin okurlar, Çocukken en sevdiğim masaldı diyerek kendilerini kandırabilirler, çocuklarsa, Her zaman, büyüdüğümde bile en sevdiğim kitap olarak kalacak diyecek ve buna en başta anne babalarını inandıracaklar. Demem o ki BİJBİDTEG aslında her yaştan Neil Gaiman ile Dave McKean takipçisinin okuyacağı, okutturacağı bir kitap. Adını bilmediğimiz kahramanımız, küçük kız kardeşi ve gazetesine gömülmüş babasıyla evdedir. Baba kendi dünyasında, iki kardeş de oyuncaklarıyla oynadıkları ve birbirlerini sinir ettikleri dünyalarındadırlar. Derken kahramanımızın arkadaşı Nathan çıkagelir. Elinde bir fanus, içinde de yüzen iki japon balığıyla. Kahramanımız, Karşılığında her şeyimi veririm gibi bir takıntıyla ister o balıkları. Ve varını yoğunu değiş tokuş için ortaya sürer. Yani Transformers robotları ve beyzbol kartları gibi kıymetli eşyalarını da, ipleri birbirine karışmış kuklası ya da artık suyun üzerinde bile duramayan eski uzay aracı gibi değiş tokuştan karlı çıkmayı planladığı eşyalarını da arkadaşına teklif eder. Birlikte uyuduğu palyaçosunu bile. Ama Nathan hepsine burun kıvırır. Derken kahramanımızın aklına harika bir fikir gelir: Babamı değiş tokuş edebilirim. İnanması zor ama bu teklif, sıkı pazarlıkçı Nathan'ın ilgisini çeker. Nihayetinde bir baba iki japon balığından daha büyüktür, ayrıca artık yüzemeyen bir uzay aracı iyi yüzen bir babanın yerini elbette tutamaz. Böylece Nathan, gazete okuyan babayı alıp gider. Abisinin yaptığı şeyi başına kakmaya hazır kız kardeş, annelerinin olayı öğrendiğinde vereceği tepkiden emindir. Eh, bu durumda kahramanımız da sussun diye onu bağlar. Evet, yapar! İşin kötüsü anne yine de babanın yokluğunu fark eder, iki çocuğunu da durumu düzeltmekle görevlendirir. Gidip babalarını arayacak, onu almadan da eve geri dönmeyeceklerdir. İşte macera da tam burada başlar. Ne yazık ki, Nathan gazete okumaktan başka işe yaramaz görünen babayı başka bir çocukla, başka bir şey karşılığında değişmiştir. Öteki çocuk da başka bir çocukla ve başka bir şey karşılığında... Bir diğeri, yine başka bir çocukla... O da şehrin ta diğer ucundaki başka bir çocukla... Kahramanımız ve ispiyoncu kız kardeşi şehrin ıssız sokaklarında evden eve, babalarının peşinde dolanıp dururlar, kapılar hep suratlarına kapanır. Sonunda da babalarını bir tavşan kümesinde oturmuş, gazete okuyup havuç yerken bulurlar. Ellerindeki tavşanı verip babalarını geri alırlar. Hem babaları pek de iyi bir tavşan olamamıştır. Sanki başına gelenlerin farkında bile değildir. Eve geri döndüklerinde, anne bir daha babasını hiçbir şeyle değiş tokuş etmeyeceğine dair kahramanımıza yemin ettirir. Kahramanımız yeminine sadık kalır ama sadece babasını değiş tokuş etmeme konusunda. Kız kardeşiyle ilgili herhangi bir söz vermemiştir ki. Kardeşi de babası kadar sıkıcıdır bazen. BİJBİDTEG'i, bu kadar özel bir kitap haline getiren şey tabii ki başta Gaiman'ın kullandığı dil, çizgi romanın tüm nimetlerinden yararlanarak yarattığı diyaloglar ve çocukluğu anlatırkenki doğallığı. Bir de tabii Mezarlık Kitabı, Mirror Mask, Crazy Hair ve en çok da Sandman serisinden tanıdığımız Dave McKean'in yarı-kolaj diye tarif edilebilecek resimleme tekniği. Sadece resimleri için bile sahip olunası bir kitap bu. Metnin yalın dilinin, bu resimlemeyle daha çok konuştuğu ortada. Her bir sahnede seçilen açılar ve çizimlerin yanı sıra fotoğraf, gazete kupürü parçalarından oluşturulan fonlar, gerçek objeler, pastel boya izlenimi veren mürekkep çizimler çok güzel. İlk defa 1997'de yayınlanan BİJBİDTEG'i gülmeden okumak elde değil. Hatta diyebilirim ki Kung Fu Pandadan sonra beni bu kadar güldüren tek şey. Alışık olduğumuz çocuk maceralarından epey farklı, sonuçta bir çizgi roman. Umarım çocuklar bu kitabı büyüklerin elinden alabilir. Kitaba yazdığı Sonsözde Neil Gaiman böyle alışılmadık, tekinsiz bir öyküyü yazma fikrini kimden aldığını da anlatmış. Babasını iki japon balığıyla değiştirmek gibi şahane bir fikir kimin aklına gelir ki, demeyin! Gaiman'ın oğlu Michael'ın aklına gelmiş işte! Senin yatakta olma vaktin gelmedi mi daha? diyen babasına çok öfkeli olduğu bir gün Michael tutup söze Keşke bir babam olmasaydı diye başlamış ve cümlesini Keşke senin yerine iki japon balığım olsaydı diye bitirmiş.


Hayaller, efsaneler, tanrılar, dünya dışı varlıklar ve tüm bunların ortasında olanca sıradanlığıyla kalakalan insanlar; Neil Gaiman'ın bağımlılık yaratan, bol çatışmalı ve karanlık fantastik dünyası onlardan sorulur. Yazarın, romanlarından kısa öykülerine şiirlerinden senaryolarına kadar eser verdiği her türde kucakladığı bu unsurlara bir de rüyaları eklemek gerek. Hele bu sefer, kitabına verdiği adı doğrudan bir rüyasında duyduğu sözden almış: Ahlaki sorumluluklardan kaçınılarak geçirilmiş bir hayattansa kırılgan şeyler uğruna tüketilmiş bir hayatı tercih ederim. Ve böylece daha önce dergi, antoloji ve müzik albümlerinin kitapçıkları gibi çeşitli ortamlarda yayımlanmış olan 32 öykü ve şiir, Kırılgan Şeylerde biraraya gelmiş. Gaiman, bu kitapta hem efsanelere ve mitolojiye hem Lovecraft, A. C. Doyle, C. S. Lewis gibi yazarların eserlerine hem de Mavi Sakal ve Alaaddin'in Sihirli Lambası gibi masallara selam göndererek, kırılgan ama kalıcı hikayelerin anlatıcısı olduğunu gösteriyor bir kez daha. Kitabın en ilgi çeken hikayelerinden biri Zümrüt Dosya olacaktır büyük ihtimalle. Hikayenin adı A. C. Doyle okurları için bazı ipuçları vermeye başlamış olmalı. Her ne kadar açık açık Sherlock Holmes'un ve Watson'ın isimlerini son sayfaya kadar görmesek de Baker Sokağı, Holmes ve Watson'ın tanışmaları, Holmes'un ziyaretçileri, İngiltere Kraliçesi ve bunun gibi daha pek çok bildik öğenin varlığıyla kendimizi Doyle'un dünyasında hissediyoruz. Yine de bazı tuhaflıklar var. Lovecraft'ın Cthulhu miti mi? Ayrıca Yüce Eskiler'in Holmes hikayesinde ne işi var? Bunun İngiltere Kraliçesi'yle bağlantısı ne? Gaiman, Doyle'un mantıklı dünyası ile Lovecraft'ın gizemli yaratıklarını aynı öyküde buluşturmakla kalmıyor, hikayenin sonunda tek bir mektupla okuru öyle şaşırtıyor ki gerçeğin ve hayalin onlara yüklenen anlam kalıplarından sıyrılarak usta bir yazarın elinde nasıl iç içe geçtiğini görüyoruz. Gerçek dünya ile hayaller dünyasının sınırlarını kaybettiği bir diğer hikaye, Vahşi Arzuların Gecesinin Gizli Evindeki Yüzü Olmayan Kölelerin Yasak Gelinleri, hiç kuşkusuz. Hayatı olduğu gibi resmeden, onu en ince detayına kadar yansıtan bir roman yazmak için çabalayan ama edebi klişelere kaymaktan kurtulamayan bir yazarın ve o yazdığı hikayenin hikayesini okuyoruz bu kez. Yazar hayatı olduğu gibi, normal akışında anlatmak için çabalarken, yavaş yavaş onun hayatının normallikle uzaktan yakından alakası olmadığı çıkıyor ortaya. Tavan arasında çığlıklar atan bir hala, tekinsiz bir kahya ve uzun yıllar önce kaybolduğu halde birden ortaya çıkan ağabey... Yazar, sonunda kuzgunun fantastik şeyler yazma önerisine kulak vererek hikayesini yeniden kurguluyor. Ve bu noktada Gaiman, yine fantezi ile gerçekçi edebiyat tanımlarını ters yüz ederek yüzümüzde hafif alaycı bir tebessüm oluşturmayı başarıyor. 'Ötekiler' ve 'Vadinin Hükümdarı', kitaptaki diğer etkileyici hikayelerden. Ötekiler, kendini cehennemde ve iblisin karşısında bulan bir adamın hikayesi. Önce fiziksel işkence başlar; gri duvarlara dizilmiş 211 işkence aleti vardır. Bunun ne kadar süreceği bilinmez çünkü iblis, Burada zaman izafidir diye açıklar. Yine de adam, görünüşü açısından onu insanlıktan çıkaran fiziksel işkenceyi arayacaktır, çünkü yaptıklarıyla ve geride bıraktığı hayatıyla yüzleşmesi ona her şeyden fazla acı çektirecektir. İblisin, unutmanın rahatlatıcı örtüsünü yırt ve onun her günahını, bütün detaylarıyla milim milim açığa çıkar da öyle... Ama elbette bitmemiştir. İşkence yeniden, yeniden başlar ve dünyadaki eylemlerinin diğer insanları nasıl etkilediği, adamın beynine tek tek kazınır. Gaiman, hikayenin sonunu ve bu elbette her şeyin bittiği bir son değildir , basit bir tekrar motifi ve imalar üzerinden kurgulayarak aklımızdaki öteki kavramını sorgulatıyor bize. Vadinin Hükümdarı, bir Amerikan Tanrıları öyküsü. Bay Alice ve Smith, zenginlerin katıldığı gizli bir partide muhafızlık yapması için Gölge'ye teklifte bulunur. Sıradan bir parti değildir bu. Onların adamı ile insanların tuttuğu adamın savaştığı ve neredeyse bin yıldır insanların kazandığı bir dövüş yapılır partide. Gölge'nin insanlık adına dövüşeceğini ve asla kaybetmemesi gerektiğini söyleyen Bay Alice, onun oyunu kurallara göre oynamayacağını hesaba katmaz. Canavarları kötü, insanları iyi ve sonunda hep kazanan taraf olarak gösteren masalların iyi bildiğimiz temel mantığını ters yüz eder Gölge: İnsanlık bu savaşı kazanmayı hak ediyor mudur? Hatta bu savaş gerçekten gerekli midir? Vadinin Hükümdarı, tek başına bir öykü olarak da okunabilir ama Amerikan Tanrılarını okuyanlar için çok daha farklı çağrışımlar yapacaktır. Özellikle de Gölge'nin Amerikan Tanrılarında yaşadıklarını ve dönüşümünü bilenler, hikayedeki bazı boşlukları daha rahat dolduracaktır. Ray Bradbury'ye adanmış Koltuğa Ekim Oturduğunda, Uslu Çocuklar Ödülü Hak Eder, Kapanış Saati ve C. S. Lewis'in Narnia Günlüklerindeki Susan'ın Sorunu gibi diğer öyküler, başka bir yazının konusu olmaya değer. Talimatlar ise masallarda, efsanelerde ve fantastik hikayelerde yolunu kaybetmeden yürüyüp evine geri dönmeyi dileyen okurlar için mutlaka okunması gereken bir şiir. Bu yazıyı, kitabın değerli çevirmeni Zeynep Heyzen Ateş'e teşekkür etmeden bitirmek haksızlık olur. Ateş, Yolun Sonundaki Okyanusta bizi Gaiman'ın naif ve masum dünyasına dupduru bir Türkçeyle götürmüştü. Kırılgan Şeyler de farklı değil. Sonuçta aynı yazarın kaleminden çıkmış olsalar da her öykü ve şiirin ayrı bir tadı, havası var ve Ateş tam da iyi bir çevirmenden beklenen titizlikle bunları okurların beğenisine sunuyor.


Bazı şeyleri öğrenmenin yeri okul değil, hayat çünkü. An itibariyle muhtemelen yazmaktan vazgeçmeye hazırsın. Her karakterin taze, her fikrin eğlenceli geldiği ilk çılgın vecd hali geçti. Kelimelerle imgelerin, daha zihnine doldukları anda, sen onları yakalamaya fırsat bile bulamadan son hızla kağıda döküldüğü o çok önemli bitiş bölümlerine henüz yaklaşmadın bile. Tam ortadasın, yarı yolu belki azıcık geçebildin, hepsi o kadar. Parıltı soldu, sihir kayboldu. Klavye başında oturmaktan sırtın ağrıyor, ailen, arkadaşların, e-posta ahbapların yüreklendirici olmaktan çok uzak. En kötüsü artık seni göremedikleri için şikayet edip duruyorlar, gördüklerinde de çalışıyor oluyorsun zaten, o yüzden kimse bu işten pek memnun değil. Romanına niçin başladığını dahi bilmiyorsun. Ne oldu da birilerinin bunu okumak isteyebileceğini düşündün, kestiremiyorsun. Dahası, bir gün onu bitirebilirsen eğer, harcadığın zamana, enerjiye değeceğinden emin değilsin. Arada şöyle bir durup yazdıklarının kafandaki o ilk fikirle ne derece örtüştüğüne bakıyorsun. Her kelimenin alev alev yandığı parlak, göz alıcı, harika bir roman tasarlamıştın, o güne kadar okuduğun en iyi kitaptan bile daha iyi olacaktı. Ama şimdi elindeki taslak acı verecek kadar cılız geliyor sana, o kadar ki her şeyi çöpe atsan, hakkında daha hayırlı olacak gibi. Yazıyorsun. Kimsenin bilemeyeceği kadar zorlu bir iştir bu. İyi günde de yazıyorsun, kötü günde de. Köpekbalığı gibisin; ya ilerleyeceksin ya öleceksin... Yazmak kurtuluşun olabilir ama olmayabilir de. Kaderinde bu olabilir ya da olmayabilir. Fark etmez. Şimdi önemli olan arka arkaya gelecek kelimeler. Sonrakini bul. Yaz. Yeniden. Yeniden. Yeniden. Bomboş, taş bir duvar, tatlı bir şeydir, bilmediğin bir yeri çevrelediğini bilirsin. Ama onun harç kullanılmadan inşa edildiğini, duvar ustasının tüm girinti ve çıkıntılarıyla birbirini tamamlayan taşları özenle seçip yerleştirdiğini anladığında, durum daha da etkileyici olur. Yazmak duvar örmek gibidir. İnsanın metne uyacak doğru kelimeyi bulmak adına bitmek bilmeyen arayışıdır. Olay örgüsü ve karakter ve metafor ve üslup; bütün bunlar kelimelerin yanında ikinci plandadır. Duvar ustası her seferinde bir taş ekleyerek örer duvarını, ona verilen alanın sonuna gelene dek. Duvarı örmeyi başaramazsa, ardındaki alanı da göremeyecek, öyle düşün. Bu yüzden her seferinde eğilip elindeki taş parçalarına bakar ve içlerinden en uygununu seçerek boşluğa yerleştirir. Kelimelerin peşindeki bu yolculuk kolay değildir, daha beteri kimse romanını senin yerine yazamaz. Anansi Boys adlı romanımın son üçte birlik bölümüne geldiğimde menajerimi aramış ve ona kimsenin okumak istemeyeceği bir şeyle vakit kaybettiğimi; karakterlerin ne kadar cılız olduğunu, olay örgüsünün anlamsızlığını falan anlattım. Bu kitabı yarıda bırakıp başka bir şey yazmaya fena halde hazırdım. Kitabı yarıda bırakıp kendime bahçıvan, banka soyguncusu, fast food aşçısı ya da sualtı biyologu olarak yeni bir hayat kurabilirdim. İşe bakın, kederim bile pek orijinal değilmiş meğer! Ben de telefonu kapatıp kitabımı yazmak için seçtiğim kafeye gitim ve kalemi elime aldım. Roman dediğin böyle yazılır işte. Gece cinler gelip hikayeni senin yerine dokuzuncu bölüme falan ilerletmez. Roman yazmanın bildiğim tek yolu, budur. Demek istediğim devam et, devam et. Hikayene bir kelime ekle, sonra bir tane daha. Çok geçmeden son virajı geçtiğini göreceksin. Yolu tamamlaman da artık imkansız değil.


Ben bir nevi 27 Ağustos konserini kutlama niyetine grubun Erciyes Şokta, Baba, Foklar, Yok Var, Dedikodu gibi birkaç parçasını buraya ekliyorum. Ama unutmayalım, yüzde yüz bir konser dinamiği olan Nekropsi, esas canlı dinlenirse Nekropsi olur. Nekropsi, enstrüman hakimiyeti, sürprizlerle dolu sahnesi ve doğaçlamalarıyla yurtiçi ve yurtdışında çok geniş bir dinleyici kitlesine sahip olan gruplardan. 1996'da yayımladığı ilk albümü Mi Kubbesi'ni 2007'de Sayı 2, 2009'da 1998, 2013'te Aylık albümleri izledi. 2018 yılında Sekizler ve Ta Ta Du, 2019'da Dedikodu, 2020'de Helezon adlı teklileri yayınladı. 27 Ağustos'ta sahnede izleyeceğimiz grup üyelerine gelince: Gitarlar ve vokallerde Cem Ömeroğlu ve Gökhan Goralı, davullar ve vokallerde Cevdet Erek, bas gitar ve vokallerde ise Kerem Tüzün. Her birinin solo projelerinden parçalar da dinleyeceğiz. Bu arada konserin ön grubu Peyk olacak. 100% Müzik katkıları ve URU organizasyonuyla düzenlenen konserin biletleri Biletix'te ve KüçükÇiftlik Park gişesinden temin edilebilir.


Bir süredir Barselona'da yaşayan Nermin Yıldırım'la Doğan Kitap'tan çıkan son romanı Unutma Dersleri vesilesiyle bir röportaj yaptık ve romanını, Barselona ile İstanbul arasında mekik dokuduğu hayatını, rastlantı eseri bulduğu Mazi İmha Merkezi'nde aşkının acısını değil ama ona yaşattığı mutlulukları unutmak isteyen kahramanı Feribe'yi konuştuk. Doğru söylediğini nereden biliyorum, onu da anlatayım. Daha doğrusu anlatmayayım da sizden şu linke tıklayarak Nermin'in dünya tatlısı mini mini bir ufaklıkken yayınlanan ilk kitabına bakmanızı rica edeyim. Yazın hayatımı kişisel ve toplumsal bellek meselesi üzerine kurayım diye bir karar vermedim. Dolayısıyla benim açımdan doğru cevap ikinci şık. Çoğu yazarın aslında dönüp dolaşıp aynı şeyi yazdığı söylenir. Benim de yolum her defasında bir biçimde geçmişe, geçmişin bugün üzerindeki izlerine çıkıyor. Bilirsin, insanlar üçe ayrılır: geçmişte yaşayanlar, bugünde yaşayanlar ve gelecekte yaşayanlar... Geçmişte yaşayanlar hep maziyi kurcalar, 'keşke'lere, pişmanlıklara saplanmış yaşar. Gelecekte yaşayanlar yarının kaygılarından kafasını kaldıramaz. Bugünü yaşayanlarsa, çocuklardan ve delilerden mürekkep şanslı bir azınlık... Ben kendimi bildim bileli ilk kategoriden paçayı kurtaramadım. Sürekli Neden? diye sormak ve cevabı bulmak için geriye doğru bakmak gibi fena bir huyum var. Yazarken de bunu yapıyorum. Aile kavramıyla, toplumsal cinsiyet tanımları ve pratikleriyle, günlük hayatımızda bize roller biçen bütün etiketlerle derdim var aslında. Annelik müessesesine atfedilen kutsiyeti çok sorunlu buluyorum, ayrıca bir toplumun ruh halinin bireylerin ruh haline doğrudan sirayet ettiğini düşünüyorum. Hasta bir toplumda bireyler de hastadır. Sanırım bu durum, romanlardaki unutuşları, kopuşları, yabancılaşmaları bir biçimde açıklıyor. Daha iyi bir dünyada ben de daha neşeli ve gezegenle barışık romanlar yazabilirdim. Uzaktan bakmak görüş açını genişletiyor ama seni telef olmaktan kurtarmıyor; hepimiz aynı bataklıkta debeleniyoruz. Öyle mi, kim demiş? Şaka bir yana, bilhassa ilk romanların otobiyografik olduğu söylenir; ben de sızmışımdır elbet romanın bir yerlerine. Unutma Beni Apartmanı, gölge yazarlık yapan bir kadının hikayesi, o yüzden içinde 7-8 roman var. Hem ana romanı hem de kahramanın roman içinde yazdığı romanları okuyoruz. Onca romanın içine bir yerlerden girip çıkmış olabilirim yani. İşin doğrusu, o romanda bir sürü şey oluyordu ve bence bazıları azıcık sıra dışı, hani insanın başına her gün gelmeyecek türden tuhaf işlerdi. Hepsini kurgulamıştım, bir başka deyişle uydurmuştum. Ama bir tanesi gerçekten olmuştu. İşin komiği diğer her şey makul karşılanırken, o kısım için Olur mu böyle şey, hiç gerçekçi değil eleştirisi gelmişti. Ama ne olduğunu sorma, söylemem! Ama şu var: Bu örnek bana hayatın kesinlikle romanlardan daha acayip olduğunu gösteriyor. Hayattaki en tuhaf şey hayatın kendisi! Unutma Derslerinin bir yerinde Feribe, Asıl imkansız aşk, hayatla aramızdaki aşk diyor, tamamen katılıyorum. Unutma Dersleri'nin esas karakteri Feribe. Bu ismin bir anlamı, bir önemi var mı? Bana aşk acısını unutabilmek için evini terk edip uzaklara kaçan Çalıkuşu Feride'yi hatırlattı. Tabii, bir daha yaşanamayacaklarını bildiğin güzel günleri hatırlamak da acı verir bazen. Feribe oraya Eternal Sunshine of the Spotless Mind filmindeki gibi hafızasını sildirebileceği umuduyla gidiyor. Ama MİM'de işler o kadar kolay yürümüyor. Fiziksel bir işlem söz konusu değil, uzmanlardan dersler alıp verilen ödevleri yapması gerekiyor. MİM'in vaadi hatıraları unutturmak ya da hiç değilse sahiplerinin hayatında kapladıkları yeri azaltmak... Neticede bir şeyi unutmaya gerek duymak, o şeye hayatını zindan etmesine müsaade edecek kadar önem atfetmekle ilgili. Merkez de işte o şeyi önemsizleştireceğini vaat ediyor. Bunu hep söylüyorum. Bu bir kişisel gelişim kitabı değil. Unutturma vaadi yok, edebi lezzetten başka hiçbir vaadi yok. Hatta bu tür vaatlerle eğlenen, modern dünyada MİM'in muadili olabilecek kurumları eleştiren bir roman. Öte yandan bir psikolog danışmanlığında yazıldı. Merkezdeki ders bölümlerinde muhtemelen benzer bir dertle psikologa gidecek birinin duyabileceklerine yakın şeyler var. Yasın aşamaları anlatılıyor temelde. Söyleşilere gelenler arasında Romanı doktorum önerdi diyenler hatta kitapla ilgilenen psikologlar oldu. Fakat sonuçta edebiyat bu; unuttursun diye yazılmadı. Hatta tam da böyle işlere meyledenlere başka bir şey söylemek için yazıldı. Unutturacağını söylersem romanı yazma sebebime ters düşmüş olurum zaten. Ben de hayatta sorunlarla yüzleşmekten, onlarla hesabımızı kesip dostça ayrılmaktan yanayım, çünkü bu sağlıklı bir veda şekli. Doğru şekilde vedalaşamadıysak unutmak mümkün olmayan bir şey bence. Kaçtığımız, halının altına süpürdüğümüz travma, hiç ummadığımız anda karşımıza dikilip bize daha çok acı verebilir. Bir de ben tecrübenin faydasına inanırım, buna acı tecrübeler de dahil. Hatırlamak hiç değilse tekrar etmeyi engeller. Feribe'nin hikayesini hicran hıçkırık yazmak da mümkündü. Hatta böyle bir hikayeden beklenen oydu. Ama o zaman da ama ortaya bu roman çıkmazdı. Unutma Dersleri her anlamda sağ gösterip sol vuran, ters köşeye yatıran bir roman olsun istedim. Çok depresif hikayeler yazdıktan sonra kişisel olarak da mizahi bir sese ihtiyacım vardı sanırım. Yaşadığımız dönem itibariyle hepimizin var. Chagall tabloları gibi bir roman yazmak istedim. Hani orada da damlarda keman çalan ihtiyarlar, el ele tutuşup uçan aşıklar filan vardır. Oysa hava soğuktur, köyde yoksulluk, açlık kol gezmektedir muhtemelen... Ama işte her şeye rağmen çocukça, haşarı, muzip, insana iyi gelen, yaşama kudreti ihtiva eden bir neşe... Feribe'yi yazmak bana iyi geldi. Gülerek, eğlenerek yazdım. Okurdan da benzer tepkiler alıyorum, çok mutluyum bu açıdan. Bir de şu var tabii: Yaşadığımız acılara biraz uzaktan bakmak, onlarla eğlenmek iyidir. Gülerek direnmek diye bir şey de var! Ona danışıyorum, çünkü romanlarımın genellikle psikolojik bir katmanı oluyor. Sağlıksız bir toplumda sağlıklı insanların romanını yazmak sağlıklı bir tutum sayılmaz zaten. Karakterleri kurarken birtakım okumalar yapmam gerekiyor. Bu anlamda Tolga'dan destek alıyorum. Okuma listeleri öneriyor bana. Ayrıca özellikle karakterlerde patolojik durumlar varsa onların da sağlamasını yapıyorum Tolga'ya sohbet ederek. Bu karakterin şöyle bir geçmişi var diyorum mesela. Ona şöyle bir şey yaptırıyorum ama tıbbi olarak da bir karşılığı var mı bunun diye soruyorum. İlle bilimsel bir gerçekliğe dayandırmadan da yazabilirdim elbet ama böylesini seviyorum. Tolga'nın danışmanlığı genel olarak bununla sınırlı. Unutma Derslerinde Feribe'nin MİM'de aldığı ders basamaklarını hazırlarken de Tolga'dan çok destek aldım. Biri benzer dertlerle doktora gitse işitebileceği tavsiyeler üzerinden kurmak istedim dersleri. Yazarken araştırmayı, kurguyu gerçek bir tarihi, sosyal, psikolojik zemine oturtmayı seviyorum. Sadece psikoloji değil, romanlarda hukuki bir durum varsa avukatlardan da danışmanlık alıyorum. Yazdıkları alanın profesyonelleriyle görüşen, sohbet eden, onlara danışan çok yazar var elbette. Mesela Osmanlı döneminde geçen bir roman yazıyorsanız, tarihçilere danışırsınız. Kriminal bir roman yazıyorsanız, o konunun uzmanlarıyla görüşürsünüz. Öte yandan, her şeyi tek başınıza yazıyorsunuz aslında. Yani danışman siz yazarken yanınızda değil, metne müdahil olmuyor, ne yazdığınızı bilmiyor bile. Sadece kafanızdakileri mantıklı bir zemine oturtmak, terminolojiyi doğru kullanmak için ona alanıyla ilgili sorular soruyorsunuz. Tolga romanı ancak çıktıktan sonra okudu, yine de onun varlığı metnin psikolojik referanslarına daha fazla güvenmemi sağladı. En tuhaf görünen yerlerde bile Böyle şey olmaz canım dedirtecek bir nokta kalmadı. Esasen edebiyat tam olarak bunu beklemez sizden; dünyanın gerçekliğine uymanızı değil, kendi kurduğunuz gerçeklik içinde tutarlı olmanızı bekler. Her şeyi baştan sona uydurmak da mümkündü ama ben o yöntemi seçmedim. Gerçekçi bir yalancıyım; edebiyat bir tür güzel yalan söyleme egzersiziyse, yalanlarımı bilimsel temellere dayandırıyorum. Tanıştığımızda farklı ülkelerde yaşıyorduk, hakiki bir ilişki yaşamak zor gibi görünüyordu. Aşk pek çok imkansızlığın üstesinden gelebiliyor. Bir hastalık neticede, bir tür obsesif kompülsif bozukluk; insana acayip şeyler yaptırabiliyor. Aşıkken insanın beyni kokain bağımlılarının beyniyle aynı şekilde çalışıyormuş, biliyor musun? Yani aşık olduğun kişi yanında değilse, onun yokluğunu çekiyorsan, tıpkı madde bağımlısının yaşadığına benzer bir kriz hali doğuruyor bu. Benzer bir hormonal süreç yaşanıyor beyinde. Neyse işte, sonra olaylar gelişti tabii... Bizim beyinler müptela gibi çalışmaya başlayınca, sık sık uluslararası hatlarda gidip gelmeye, seferi hayatlar sürmeye, derken en nihayetinde yolları kesiştirip birlikte yaşamaya başladık, arada da baktık evlenmişiz. Evliliğe pek bir anlam yüklediğim söylenemez. Bu hikayede mesafeleri aşıp bir araya gelmeyi becermemizdi. Düşünsene, hayatını birlikte geçirmek istediğin insan dünyanın öbür ucunda... Ama bunu hakikaten istiyorsan, dünyanın uçlarını değiştirebiliyorsun.


Çocukken en sevdiğim kitap kesinlikle Pal Sokağı Çocukları'ydı. Kutsal kitap gibi başucumda dururdu, açar açar okurdum. Benim için okuduğum bir kitaptan çok içinde yaşadığım bir dünya gibiydi. Macun Çetesi'ne üyeydim, Er Nemeçek en iyi arkadaşımdı, Boka'ya fena halde aşıktım. Yıllar sonra çocukluğumun geçtiği o sokaklarda dolaşmak için Budapeşte'ye gittim, Ferenc Molnar'ın anlattığı yerleri aradım. Uğruna savaşılan arsayı, çelimsiz Nemeçek'in öldüğü evi, hepsini buldum. Bir kitabın izini sürmüş gibi değil de çocukluğuma dönmüş gibi oldum. Büyüklerden gizli kitap okumamı gerektirecek bir durum hiç oluşmadı. Evin kütüphanesi kullanımıma açıktı. Bizimkiler her kitabın herkese söyleyecek farklı bir lafı olduğunu, her metnin her okur tarafından başka şekillerde anlamlandırılacağını biliyor olmalıydılar ki, Bu sana göre bu değil diye sınırlamadılar beni. Kafka'nın Dönüşüm'ünü ilk okuduğumda 9 yaşımdaydım. Dokuz yaşında bir çocuk ne anlayabilirse o kadarını anladım. Yıllar sonra yeniden okuduğum vakit, romanın fabl türünde olmadığını ve Gregor adlı bir hamamböceğinin acıklı hikayesini anlatmadığını fark edince epey şaşırmıştım! Kendi kitaplığıyla duygusal bağ kurmuş biri olarak, ödünç aldığım kitapları geri vermek konusunda hep titiz davrandım. Bir tek Latife Tekin'in Gece Dersleri kitabına el koymuşum farkında olmadan. Yıllar sonra fark ettim ama bir biçimde geri de vermedim. Fark etmemiş gibi davranmaya devam ediyorum. Üniversite yıllarında kitap çalmayı denemiş ama elim ayağıma dolaşınca beceremeyeceğimi anlayıp vazgeçmişliğim vardır. Becerebilsem yapardım. Kütüphanem mazi gibi kalbimde yaradır. Yıllarca bir şehirden öbürüne, bir evden diğerine benimle gelmiş, kolilerden çıkıp kolilere girmiş, taşınmama yardım eden cümle arkadaşımı bezdirmiş kitaplarımla maalesef ayrıldık. Barselona'ya taşınırken kütüphanemi yanımda götüremedim. Şimdi her defasında boş bavulla geliyorum memlekete. Yanıma giyecek doğru düzgün bir şey almıyorum ve dönerken kütüphanemden seçtiğim kitaplarla dolduruyorum bavulumu. Kütüphanem şiirlerle açılır. Edip Cansever, Turgut Uyar, Cahit Zarifoğlu, Cemal Süreya, Melih Cevdet, Yahya Kemal, Ahmet Haşim, Kavafis, Lorca... Çünkü ben kelimelere değil, şiire inanırım. Kitaplarımı öncelikle edebiyat ve edebiyat dışı kitaplar olarak ayırırım. Edebiyat dışında en çok sinema, kadın çalışmaları ve kitle iletişimi üzerine yapılmış çalışmaların kitapları bulunur kütüphanemde. Bunlar farklı zamanlarda beraber ve solo ilgilendiğim alanlar çünkü. Edebiyata gelince, tanınmamış yazarlar keşfetmeye bayılırım. Pek kimselerin bilmediği ama benim çok sevdiğim yazarları kitaplığımda güzel sürprizler gibi saklarım. Bir memleketten öbürüne bavul bavul kitap taşıyarak kendini telef eden biri olarak, elektronik kitap meselesinde epey yol kat etmiş olmam gerekirdi ama hayır. Henüz bu sulara yelken açamadım. Gereksiz bir muhafazakarlığım var ama yakında çaresiz aşacağım. İnternetten kitap almayı da sevmiyorum. Kitapçı gezmekle aynı şey değil. Ben kitapçı gezmeyi kitap almak kadar seviyorum. Yine de kimi durumlarda internetten alışveriş yapıyorum tabii. Tek tek kitaplardan ziyade bazı yazarlar, en çok da kadınlar geliyor aklıma. Yaşarken tuhaf karşılanmış, dehaları anlaşılmamış, hayatları zorlaştırılmış kadınlar. Öldüklerinde birdenbire kıymete binen ama yaşarken hakları yenen kadın yazarlar. Sanırım kişisel gelişim türündeki kitapları... Büyük laflar etmek istemem ama galiba onlar için gönül rahatlığıyla Almam ve okumam diyebilirim. Takip ettiğim yazarların yeni kitaplarını görmek beni heyecanlandırıyor. Ama hiç tanımadığım bir yazarın bilmediğim bir kitabı da bir sebeple dikkatimi çekerse ve kitabı elime alınca onu çok seveceğimi hissedersem, bu da yeni bir keşif ihtimaliyle heyecanlandırır beni. Şu an Çehov'un Üç Kızkardeş oyununu okuyorum. Sonra da Saklı Bahçeler Haritası'nın tanıtım filmini çeken arkadaşlarımdan sevgili Neslihan Oskay'ın, çekim gecesi ballandıra ballandıra anlatıp sonra da hediye ettiği bir kitaba, Sam Savage'ın Firmin'ine başlayacağım. Benim keşfim değil tabii, daha pek çok sevenlerinin olduğuna eminim. Ama kesinlikle çok daha fazla ilgiyi hak ettiğini düşündüğüm bir kitap var. Er ya da geç o ilgiyi göreceğini ve bir gün herkesin Ayhan Geçgin'in Son Adım'ından söz edeceğini umuyorum. Bir de henüz çıkmamış ama çıkışını büyük bir sabırsızlıkla beklediğim bir roman var: İki sene evvel Masumlar ile Sedat Simavi ödülünü alan Burhan Sönmez'in yeni romanı. Yazım sürecine ucundan köşesinden tanıklık etme şansına sahip olduğum için, çok güçlü bir roman geldiğini biliyorum ve çıkınca hepimizin ondan söz edeceğini düşünüyorum.


Unutma Beni Apartmanı, Rüyalar Anlatılmaz ve Saklı Bahçeler Haritası adlı romanların yazarı Nermin Yıldırım'dan yaralarımıza ilaç niyetine. Geceydi, ağustostu. Sokağı yıkayan cırcır böceklerinin sesi, evlerden yükselen bebek ağlamalarına karışıyordu. Aşağı eğilince içim çekilmişti aniden, dizlerim titremişti. Ne zaman böyle balkondan aşağı baksam ürperir, pat diye düşüvermekten korkardım. Paldır küldür ölmekten değil, palas pandıras düşmekten. Düşmeden ölmenin ve yaşamanın da tabii, bir yolu olmalıydı. Henüz bulamamıştım. On dört yaşındaydım ve dünyadan çok sıkılmıştım. Bana kalırsa yeterince yaşamıştım. Yara gibi bir şeydi hayat. Ağılıysa, hele de acıyorsa, en temizi kesip atmaktı. Kesip atmakta usta sayılırdım. Çünkü korkaktım. En kolay korkaklar kesip atar. Korktuğum için vazgeçmiştim sevdiğim kızdan mesela. Reddedilmekten ödüm koptuğundan, onu ne kadar sevdiğimi, gece uyumadan evvel ve sabah uyandığımda ilk onun adını aklımdan geçirdiğimi, gülümsediği vakit kalbimde filler tepiştiğini söyleyememiştim. Sonra mesela, milletin önünde azar işitmekten korktuğum için çabucak yapmıştım ustamın her dediğini yıllarca. Şıp diye anlamış, leb denmeden leblebiyi uzatmıştım. Herkes beni akıl küpü, becerikli, cevval bir çırak sanmıştı. Alakası yoktu halbuki. Sadece felaket korkaktım. Hepsi geçmişti ama. Ustam beyin kanamasından ölmüş, babam birkaç hafta aksadıktan sonra iyileşmiş, kız da gidip başkasıyla sözlenmişti. Bilmiş bilmiş kafa sallayıp geçer dedikleri ancak böyleydi. Zaman geçse posası kalırdı. Aşk geçse acısı, sızı geçse yarası, yara geçse kabuğu kalırdı. Hep bir iz kalırdı işte. Dermansız hastalıktı dünya ağrısı ve geçmiş olsun temennisi, alabildiğine manasızdı. Yapacak çok şey de yoktu. Ben de sadece üzerime düşenleri yapmıştım. Ustamın ardından hakkımı helal etmiş, babamdan temiz bir dayak yemiş, sevdiğim kız için de kaldırıma yapışacak kadar çok içmiştim. Sonra işte... Hep olduğu gibi... hayat devam etmişti. Ne bitmek bilmeyen şeydi zaten bu hayat. Nasıl da uzundu günler. On dört sene, elli bir bin on yedi gün, yüz yirmi iki bin sekiz yüz sekiz saat... Felaket uzun, müthiş sıkıcı ve kesinlikle berbat! Yaşlanmış hissediyordum kendimi. On yaşından beri filan, böyle hissediyordum aslında. Çok yaşlı, çok yorgun, çok kırgın adını bilmediğim bir şeylere. Kalbimde tepişip duran hislere, o hislerle kuşatılmış kendime, umutsuzca isim arayıp duruyordum: Kumda iz bırakamayan salyangoz, kendinden başkasını acıtamayan kirpi, kabuğu kırık kaplumbağa, açıkta kalmış sızılı yara. Koca bir çile yünü yavaş yavaş sarar gibi çekiyordum dünya misafirliğimi. Yok vardan az acıtır diyor, yok olup gitmek için gün sayıyordum. Tespih boncukları misali art arda dizilmişti günler. Fakat hiçbiri geçmek bilmiyordu, boşuna bekliyordum. İtikatlar hayatta tutar insanı. Elhamdülillah Müslümandım. Bu nedenle, çok canım çekmesine rağmen, şöyle helalinden bir ip geçiremiyordum boğazıma yahut banyo rafındaki jiletlerden birini çekip, bileklerimde ince dikey patikalar açamıyordum. Bizzat kendi ellerimle kesemezdim biletimi ama bunu yordamıyla yapacak uygun bir kiralık katil arıyordum. Sigarayı günde üç pakete çıkardım, cillop gibi ciğerlerim bana mısın demedi. Karşıdan karşıya geçerken önce sola sonra sağa sonra tekrar sola bakmayı bıraktım lakin bütün şoförlerin pürdikkat kesileceği tutmuştu; kimse dalgınlığa kapılıp üzerimden geçmedi. Evin tüm pencerelerini açık unutup öyle uyudum ancak değil zatürre, nezle bile olmayı beceremedim. Hakkın rahmetine kolayına kavuşmak kabil değildi. Velhasıl, talihim yaver gitmeyince, huzur içinde ölemedim. Sonra işte o ağustos gecesinde, balkondan aşağı bakıp, yaşamaktan ve düşmekten deli gibi korkarken, elimdeki sigarayı aşağı attım. Ateş böcekleri gibi ışıklar saçarak düştü meret. Ve sonra neyin rüzgarına kapıldı bilmem, hiç dokunmadığım halde, alüminyum balkon korkuluğunda dengede duran sigara paketi, yuvarlandı aşağıya. Kendi kendini vuran gonglu saatler gibi, dünyaya eyvallahı olmayan vakur bir tavırla. Düşmemişti de atlamıştı sanki. Şaşırdım, ardından bakakaldım. Kıskandım da galiba. Bir rüyadan uyanır, bir gerçeğe ayılır gibi, aniden fark ettim. Atıldığım bu uğursuz bahçeye zaten düşerek gelmiştim. Düştüğüm için böyleydi her şey. Düşmek, başa gelen demekti, ille de çekilecekti. Ama düşmez de kendi atlarsa insan, bizzat seçerse ne yaşayacağını yani, işte o zaman her şey değişirdi. Bir kötüye koşmak icabında, bir iyiyi beklemekten yeğdi. Öyleydi. Hayat, fikrim sorulmadan sunulmuş ve üstelik müteşekkir olmam beklenen bir hediyeydi madem, istemiyordum, geri verecektim! Hayır, çok teşekkür ederim ama namuslu bir delikanlıyım ben, bu kıymetli hediyeyi kabul edemem efendim! Omuzlarımdan ağır bir yük kalktı sanki, hafifledim. Sonra korkuluklara uzandım, hiç tereddüt etmeden yarı belime dek aşağı sarktım. Toprak, gözlerimin önünde uğursuz bir atlıkarınca gibi bulantıyla dönmeye başladı. Ustam, babam, sevdiğim kız ve hatta onun kıtıpiyos sözlüsü bile... herkes aşağıdaydı. Sonra, saatte iki yüz kilometre hızla giden otomobilin ön camını sevgiyle kucaklayan kuş saadetiyle kavuştum toprağa. Vuslat; pat! Önce cehennemde miyim diye düşündüm. Ama nerede bende o şans, ölememiştim. Baktım, iki bacağım da askıya asılı, alçıdaydı. Elimi sancıyan başıma götürdüm, sargılıydı. Korkmak da yetmemişti demek bu uğursuz bahçeden kaçıp gitmeye. Üstelik benim kadar uzun yaşayacak sefil bir yatağa saplanmıştım. Ne yapalım, neticede birilerinin de hayatta kalıp öyküsünü anlatması lazımdı. Hadi şimdi bir çay koyun da karşılıklı içelim.


Edebiyatımızın Er Nemeçek'i Nermin Yıldırım yazdı bu yazıyı. Aylar önce Ot Dergi'ye... Dünyanın en şahane çocuk kitabı olan Pal Çokağı Çocukları'nın kıyıda kalmış, unutulmuş bir karakterinin ağzından. Her şeyi gören, işiten, bilen ama ko-nu-şa-ma-yan bu karakteri az sonra hatırlayacaksınız. Ve bana hak vereceksiniz; doğruya ulaşmak için bazen unutulmuş karakterlere kulak vermek gerek. Ben ceket, Bay Çetneki'nin ceketi. Kalbi kırık çocuklar çetesindenseniz, muhtemelen Bay Çetneki'yi de beni de bilirsiniz. Fakat kim bilir, belki kimi feci hatıralar gibi bizi de unutmak istediniz. Keşke hepimiz unutmayı becerecek kadar şanslı olsaydık, ama değiliz. Size biraz kendimden bahsedeyim. Bundan yüz yedi yıl evvel yazılmış bir romanın içinde gizliyim. Buda ile Peşte'yi birbirinden ayıran kudretli Tuna Nehri'nin Peşte yakasında dünyaya geldim. Bende talih olsa azıcık büyük yahut küçük biçilir; Bay Çetneki'nin sırtına göre dikilmezdim. Lakin maalesef tam da onun bedeniydim ve bir gün ansızın hayatta kimseye yastık olmamış karanlık omuzlarına bırakılıverdim. Çenteki, Jozsefvaros'da, Maria Sokağı'nın bitip Pal Sokağı'nın başladığı yerde yaşardı. Beni gündüzleri sırtında gezdirir, mesai bitti mi de evine koşup penceresinin önündeki askıya asardı. Hayattaki tek eğlencem, pencereden dışarıyı, mahrum kaldığım hayatın lütufkar akışını seyre dalmaktı. Esasen Pal Sokağı, fener alaylarının geçit töreni yaptığı destansı bir yer sayılmazdı. Günler, her yerde olduğu gibi orada da sıkıcı ve durağandı. Ama tam pencerenin önüne geçtiğim saatlerde, okul kapısından dışarı fırlayıp hayat dolu bir gürültüyle sokağa akan muhteşem çocuklar vardı. Son ders zili çaldı mı, sesleriyle, neşeleriyle, acemi hevesleri ve kırılgan yürekleriyle, yükselen dalgalar gibi ele geçirirlerdi Pal Sokağı'nı. O minicik boylarına rağmen, sokağı ve hayatı güzelleştirmeye muktedir, görkemli varlıklardı. Pencerenin önünde sessizce durup dünyanın güzel bir yer olabileceğine inanmak ister gibi seyrederdim onları. Bilhassa gözlediğim, günbegün takip ettiğim bir grup arkadaş vardı; macun çetesinin hınzır üyeleri. Boka, Çele, Çonakoş, Barabas, Gereb, Vays, Kolnay ve elbette Erno Nemeçsek; Pal Sokağı'nın yoksul ama mutlu, küçük ama onurlu çocukları. Okul çıkışı soluğu arsalarında alır, bir aşağı bir yukarı koştururlardı. Çetenin lideri, en büyükleri olan gözü pek Boka'ydı. En rütbesizleri ise yaşça küçük, bedence çelimsiz, sarışın Er Nemeçek. Hikayelerini duymuşsunuzdur; yurt bildikleri oyun alanlarını, arsalarını müdafaa etmek için yukarı mahallenin zengin çocuklarıyla, namı diğer Kızıl Gömlekliler'le çekişip dururlardı; güya iki çete arasında amansız bir savaş vardı. Sıradan bir cekettim ben. Ama hakiki savaşlarla mahsusçuktan yapılanlar arasındaki farkı pekala bilirdim. Bu nedenle Pal Sokağı Çocukları'nın, krokiler çizerek, barikatlar yükselterek, kumdan kaleciklere bayraklar dikerek yaptıkları masum savaşlara gülüp geçerdim. Fakat sonra beklenmedik, feci bir şey oldu. Korkaklığının nişanı olsun diye çete defterine adı küçük harflerle yazılan Er Nemeçek, arsayı koruyup cesaretimi kanıtlayacağım derken Botanik Bahçesi'nin ortasındaki gölde sırılsıklam ıslanıp zatürreye tutuldu. Ateşlendi, hastalandı, yataklara düştü. Ölümcül hastalığının kara gölgesi, sokaktaki tekmil oyunu sırça vazolar gibi bin parçaya böldü. Aşağı ve yukarı mahallenin çocukları, keder içinde onun Rakoşi Sokağı numara üçteki yoksul evinin kapısına doluştu. Kızıl Gömleklilerin Lideri Feri Ats bile aralarındaydı. Hepsi şaşkın, hepsi üzgün, hepsi ağlamaklıydı. Çocuklar çünkü, bir savaşta gerçekten ölünebileceğini bilmez. Çocuklar, sadece şakacıktan yere düşer kendi savaşlarında. Büyüklerin savaşlarına bulaşmış olanlarsa, ancak oyun bittiği halde biri yerden kalkamayınca tanışırlar ölümle ilk defa. Ölmeyi bilmeyene ölümü öğretmek hep büyüklerin işidir. Düşenin halinden, ölenin halinden, geride kalanların halinden anlamamak hep büyüklerin işidir. Yüz yedi sene evvel bugün, canım Nemeçek, yatağında incecik uzanmış, ateşler içinde sayıklıyordu. Sarışındı, çelimsizdi ve nihayet isminin büyük harflerle yazılmasını hak etmişti. Ne var ki kahraman olabilmesi için ölmesi gerekecekti. Zavallı anneciği, ümidini korumakla yas tutmak arasında yükselen gamlı köprüde bacakları titreyerek gidip geliyor; o gün ruhunda açılan söküğü asla dikemeyecek olan terzi babası, kendi ömründen alıp evladınınkine veremeyen bütün babalar gibi çaresizliğin tarihini sil baştan yazıyordu. Evin halini nereden mi biliyorum? Tam o gün, söküleceğim tuttu; sahibim Çetneki de soluğu Nemeçek'in babası terzi Andraş'ın evinde aldı. Buraya kadar çıkaramadıysanız, Bay Çenteki'yi şimdi hatırlayacaksınız. Çocuklar ölürken, malın mülkün peşine düşen, kar zarar hesapları yapıp tuttuğu çeteleleri alt alta dizen adamdı Bay Çetneki. Sadakat kadar ihaneti, sevinç kadar sefaleti, korkaklık kadar gözü pekliği anlatan romanların ve içinde ne yapacağımızı bilmediğimiz kırık dökük hayatların tek kötü karakteri. Çünkü hiçbir şey ama hiçbir şey; ne ihanet, ne korkaklık, ne de bırakıp gitmek seni seven birini; hiçbir şey daha kötü değildir umursamamaktan diğerlerini. İşte bu yüzden Bay Çetneki, bizim hikayemizin en zalim karakteriydi. Sadece kendini düşünürdü o, bir tek kendini. Bu yüzden hiç sevmedi, hiç sevilmedi. Onun sırtında girdim ben Rakoş Sokağı'ndaki evden içeri. Yoksul bir ev, hasta yatağında can çekişen masum bir çocuk... Roman bu ya; içerideki acıdan duvara toslayıp gerisin geri gitmek yahut sessizce oturup dua etmek yerine, Nemeçek'in babasına bakıp ceketimi tamir et dedi, diyebildi sefil Çetneki. Anlamak, hissetmek, bir acıyı paylaşarak iyileşmek nedir bilmedi. Çocukların ölmesi sıradan bir işti ona göre, dünya malı elbet daha mühimdi. Bilirsiniz, her devirde vardır bu uğursuz Çetnekiler ve onların kahrolası çeteleleri. Derken canım Nemeçek uyanamayacağı bir uykuya dalıverdi. Ve sonra, başka zamanlarda, başka haritalarda, başka çocuklar da. Cesaret ve inanç yetmedi onları oyunda tutmaya. Sıradan bir cekettim ben. Ne çocukları kurtarabildim ne de temizleyebildim Çetnekilerin karanlık kalplerini. Şimdi ben, Bay Çetneki'nin perişan ceketi, yaşarken isimleri küçük harflerle yazılmış bütün güzel NEMEÇEK'lerin üzerine şefkat ve kederle ilikliyorum yaşlı düğmelerimi. Biliyorum, hayat adil değil. Biliyorum, yeri gelince can da ödeniyor bedel diye. Ama sinmiyor işte içime. Neden ölüyor bütün güler yüzlü çocuklar, kahramanlar neden hep ölü olmak zorundalar? Biri çıkıp dese ya onlara; ne dünyanın ne arsanın manası var siz olmayınca. Çetnekiler çoğalıyor siz azaldıkça. Hem ölüm de benzemiyor sandığınız şeye. Düşülüyor, kalkılmıyor bir daha. Ne olur ölmeyin çocuklar, ölmeyin be!


Fotoğrafta gördükleriniz sadece bir kısmı; listede harika şarkıcılar ve enfes şarkılar var. Bu yazıya başlarken, Unutma Derslerinin müzikal haritasını çıkarmak gibi bir fikir vardı aklımda. Unutma Derslerinde yer alan unutma şarkılarını yazacaktım. Oysa literatürdeki unutma şarkılarının yekünü elbet bundan fazlasıydı. Romanda sadece aşkın -de ve -den halinden bahseden şarkılar yer alsa da unutmanın binbir türlü hali vardı. Velhasıl ben de romana misafir olan şarkılara geçmeden evvel unutma repertuarı üzerine kısa bir girizgah yapmaya karar verdim. Hadi başlayalım! Unutma mevzusu üzerine yapılmış şarkıların çoğu unutma arzusundan ziyade unutamayışın acısını dile getirir. Neden? Çünkü kalp bir kere Veli Efendi'ye çıkmış gibi dörtnala koşmaya başladı mı, biçare sahibine ancak ardından nal toplamak kalır! İşte kalp, rahmetli beygir Bold Pilot gibi koşarken, beyin obsesif kompulsif bozukluk olarak formüle edebileceğimiz maraz neticesinde yerinde saymaya başlamışsa, yani insan bir kere aşık olmuşsa, unutmak zikredildiği kadar kolay iş değildir. Bir noktadan sonra aşığın içinden Boşver ya, unutursun diyen arkadaşların ağzına terlikle çat çat vurmak gelir. Eh, haksız da değildir. İşin aslı türküde unutursun diye telkinde bulunulan kişi şair Abdurrahim Karakoç. Şiiri vaktiyle gönül verdiği genç kıza yazmış. Daha doğrusu kızın evlendiğini öğrenince şu meşhur Sarı saçlarını deli gönlüme bağlamışım Mihriban şiirini yazmış. Sözler türkü olup kızın kulağına gittikten sonra, şaire Unutmak kolay değil diye başlayan bir mektup gelmiş Mihriban'dan. Bunun üzerine Abdurrahim Karakoç da ileride aşağıdaki türkünün sözlerini oluşturacak şiiri kaleme almış. Açıkçası ben Selda Bağcan yorumunu ayrıca severim ama listemizde zaten bir Selda Bağcan olduğu için, türküyü bestecisinden dinleyelim. Velhasıl hatırı sayılır nicelikteki şarkı da unutamayacağına kani olmuş aşıkların halini ve unutursun diyenlere sitemini anlatır. Bu şarkıyı ilk Ajda Pekkan'dan dinleyip sevdik. Lakin Deniz Seki bir sürü sebepten dolayı bu listede olmayı hak ediyor. Uzatmayıp susuyorum. O konuşsun güzel sesiyle. İşte unutamamış biri daha. Anlaşılan ablamız vaktiyle filinta gibi delikanlıyı terk etmiş. Ama şimdi bin pişman. Aklı karışmış, kalbi balkonda dövülen halılar gibi toz atmış. Hem aşkım hem arkadaşım diye sesleniyor oğlana. Arkadaş kalalım mı demişler acaba? Bu tür arkadaşlıkları bilirsiniz... Güzeller güzeli Marie Laforet, Sensiz yaşayamıyorum, nedendir bilemiyorum makamında çok tatlı bir şarkıyla taçlandırıyor pişmanlığını ve unutamayışın hezeyanını. Unutmak fikri etrafında yazılmış başka bir kısım şarkı da unutulma korkusunu konu edinir. Unutulmak, unutmaya gerek duymaktan bile daha kederlidir. Zira böyle durumlarda, en çok varolmak istediğiniz dünyada artık yaşamamak manasına gelir. Yani bir tür ölüm şeklidir. Bir deyişle ölmekten, başka bir deyişle de sabık sevgilinin aklından çıkmaktan ödü kopan aşık, derhal bir türkü yakar ve temennilerini arka arkaya sıralar. İşte bu kategorinin en meşhur örneklerinden biri. Sabık sevgilisinin kendisini unutması fikrine katlanamayan aşık, onun hayatına yeniden girmenin, kendini hatırlatmanın yollarını arıyor. İstiyor ki o da acı çeksin, o da özlesin. İşte bu gamlı duygularla Boğazında düğümlenen hıçkırık olayım, unutma beni, unutama beni diye inliyor. Bir de sabık sevgiliye olan biten her şeyi unutmayı öneren şarkılar vardır. Geçmişi, hataları.. Yeter ki gitmesin, terk etmesin. Yeter ki devam edilebilsin o yarım kalmış aşka. Bu son çırpınışlar, belki de olan biten her şeyden daha acıklıdır. Aşağıdaki şarkıyı elbette Jacques Brel'den seviyorsunuz ama İspanyol şarkıcı Silvia Perez Cruz'dan da dinleyin lütfen. Müthiş bir ses ve harika bir performans. Ha, çoğu zaman biçare aşığın sesini işiten olmaz, o ayrı. Zira zalim kural şudur: Unutulmaktan korkanlar, genellikle korkmayanlardan hızlı unutulur. Neyse. Bu yüzden bazı unutmalı şarkılar da korktuğu başına gelen ve kendini unutan sabık sevgiliye sitem eden aşığın sesiniden yazılmıştır. Malumunuz, sitem sevgiden doğar ve böyle olduğu için bilhassa yaralı kalpleri fena halde yorar. Mesela Zeki Paşa Acem Kürdi usulden bir Unuttun Beni Zalim! çektiğinde, rakıdaki buz bile olduğu yerde titreyip ağlar. Hemen bu minvalde bir örnekle, yine İspanya dolaylarından tatlı bir havayla devam edelim. Unutulmanın kederini en güzel anlatan şarkılardan biri de budur. Malum, aşk da unutulmak da dünyanın her yerinde ve bütün dillerde aynı acıtıyor. Kimi yaralar her yerde aynı biçimde kanıyor. Bu şarkı da Küba'dan, Buena Vista Social Club'dan gelsin madem listemize. Compay Segundo ve Omara Portunondo, yirmi senelik bir aşkın ardından, Uzun zaman evvel hayatının aşkıydım, ama artık geçmişinin parçasıyım ve buna dayanamam diyor. Yine aynı minvalde şifacı bir şarkı. Hiçbir şey dünyanın sonu değil diyor, hayat dopingi veriyor. Unutma ve daha da önemlisi yaşama enerjisi ikram ediyor. Ama bazen de umuttan ziyade öfke gerekir toparlanmak için. Ulrike Meinhof bile konumuzla tamamen alakasız bir durumda Öfkeli olmayı üzgün olmaya yeğlerim dememiş miydi? Açıkçası şu durumda konumuzla alakalı olmasına gerek de yok zaten. Zira aşıkken dünyanın kendi acınız etrafında döndüğünü düşünür ve politik, sosyal bütün önermeleri üstünüze alırsınız. Bu sizin en doğal hakkınız! Velhasıl, bu noktada imdadınıza koşabilecek öfkeli şarkı da Bahçede tekmelenecek futbol topu değilim. Bana böyle davranamazsın! diye feveran eden Sinead O'Connor'dan geliyor. Bu kısa girizgahtan sonra şimdi gelelim Unutma Dersleri'nde zuhur eden şarkılara. Aslında romanda Ben sana muhtacım diyen İlhan İrem'den, onun kıvırcık saçlı kafasını Mein Herz Brennt eşliğinde gürzlerle parçalayan Rammstein'a, İzel Çelik Ercan koalisyonundan Angara'nın Bağları'na kadar pek çok konuk sanatçı ve şarkı mevcut. Ama listemiz çoktan dolup taştığından minik bir seçki yapmaka yetinelim. Gerçi sözlerin sahibi Ülkü Aker bir noktada Bir daha dönülse şu yalancı dünyaya, bir ömür verirdim ben yine, seninle bir günlük mutluluğa. diye fena yan çiziyor ama biz unutma serüvenimizde elbet o kısmı örnek almıyoruz. Efendi gibi yasımızı tutalım, işimize bakalım. Sevmek Zamanı filminden alınmış görüntülerle Işıl German'ın sesi birleşince ortaya imkansız bir güzellik çıkmış. Ayrılık sonrası ağrısına dair şiirsel sayıklama, harika bir Nazan Öncel şarkısı. Unutma Dersleri'nin Mazi İmha Merkezi'nde, santral müziği olarak kullanılıyor. Merkezin acil destek hattına telefon ettiğinizde karşınıza ilkin bu şarkının Unuttum gitti geberik, unuttum gitti geberik kısmı çıkıyor. Mazi İmha Merkezi'nin asansörlerinde çalan şarkılardan. Maalesef çok kötü bir kayıt ama bir fikir verir. Eğer vaziyetiniz buysa, kendinize haksızlık ettiğinizi bilmenizi isterim. Böyle olsun istemediniz. Hiç kimse istemezdi. Ama işte hayat... Ne bütün bunlar olup bittiği için hayata, ne de böyle hissettiğimiz için kendimize kızabiliriz aslında. Nihayetinde acı çekebilme kudreti de yaşadığımızın delili. Bazen de böyle bakmak gerekir sanki. Ama olsun. Ben burada ne yazarsam yazayım, yine de böyle hissedilecek. Tekdirle uslanmak fıtratımızda yok. O acı buraya gelecek ve ille de bizzat çekilecek! Hepinize tek saniyesini dahi unutmak istemeyeceğiniz; her anını mutlulukla, neşeyle, gönül ferahlığı ve iç huzuruyla anacağınız şahane bir ömür dilerim.


Nermin Yıldırım: O ateşi siz yaktınız! Nermin Yıldırım'ın 4,5 yaşında ölen Diyarbakırlı küçük kız için birkaç ay önce yazdığı ve OT Dergi'de yayınlanan bu yazıyı uzun uzadıya giriş falan eklemeden yayınlıyorum. Özgecan Aslan'ın feci şekilde öldürülmesinin üzerinden zaman geçmedi; üzgünüm, öfkeliyim, çaresizim, hepiniz gibi... Dergiye düştüğü küçük notta Çocukların erkenden yaşlandığı bu alemde, neşe bizim neyimize! diyen Nermin gibi hissediyorum. Yazmayı bilsem yazardım. Anlatırdım bütün bunları herkese... Ama dört buçuk yaşında yazmayı bilmiyor daha insan. Aslında konuşmayı da. Hoş, galiba insan konuşmayı hiç öğrenemiyor. Kaç yaşına gelirse gelsin. Daha doğrusu bazı şeyler, hiçbir zaman, hiçbir dilde anlatılamıyor. Dilin kemiği yok, ama kalbin içinde çok acıyan bir yer var. Ondan. Dört buçuk sene aşağıdan baktıktan sonra size, en çok kötülüğünüze şaşırdım. Bir de kötülükleri, tekinsiz tohumlar gibi, susarak yeşertmenize... Sizin sessizlikleriniz bana fazla büyük geldi. Aşağıdan bakarken ben dünyanıza, korkunç kötülüğünüz nefesimi kesti. Nasıl söylenir bilmiyorum ama... bakın, benim canımı çok acıttılar. Can deyip durdukları şeyin ette değil, daha içeride, iyice derinde bir yerde saklandığını o zaman anladım ben. Etin çünkü acısı geçiyor. Et uyuşuyor, kan duruyor. Ama o derindeki yer var ya, siz galiba ruh diyorsunuz adına, işte o hep, o daima, o hiç geçmeyecekmiş gibi sızlıyor. Benim canım orada, dışarıdan görünen her şeyin altında, çok kötü birinin etimi acıtmaya geldiği günden beri yanıyor. Sonra O... elleri artık masallardaki korkunç canavarların kanlı pençelerine benzeyen o cehennem zebanisi, etinizi acıtmak için uzanıp ruhunuzu kanatır. Dört buçuk yaşında, bütün ellerin başınızı okşamak için uzandığını sandığınız bir zamanda, böylesi bir fenalığın şaşkınlığında, başınız dönmeye, kulaklarınız uğuldamaya, gözleriniz birer alev topu gibi yanmaya başlar. Daha önce hiç bilmediğiniz, daha sonra hiç unutmayacağınız bir his gelip yerleşir kalbinizin ortasına. Korku desem değil, öfke desem değil, acı desem değil; hem hepsi olan hem de hiçbiri olmayan, yangın gibi bir his. Bir de tuhaf, her şey sizin kabahatinizmiş gibi kırık dökük bir mahcubiyet. Utanmayı unutmuşların yerine utanacak kadar masum olduğunuzdan herhalde. Ağlamak, çığlık atmak, hiçbir şey yokmuş gibi şen şakrak akmakta olan hayatı durdurup yardım kırıntısı aramak istersiniz. Ama O; ağzı, bir dudağı yerde bir dudağı gökte masal mahluklarının küfre batmış tiksinç ağzına benzeyen O... boğazından yükselen çakal hırıltıları arasında, leş kokulu nefesini yüzünüze üfleyerek susmanızı söyler mesela. Susmazsanız susturacak kadar büyüktür elleri. Kolları kocaman ve damarlıdır; damar damar şişmiştir görmek istemediğiniz her yeri. Dedim ya, dört buçuk yaşındayken, zaten her şey sizden daha büyüktür, ya da öyle görünür. Sağa sola koşturan minik karıncalar gibi, aşağıdan bakarsınız dünyaya. Üstünüze abanmış olan O, elli kilo, altmış kilo, yetmiş yahut seksen kilo değil; tonlar çeker. Öyle ağırdır ki, bütün karıncalar ölür. Bütün karıncalar ölür ve siz nefesinizi tutarsınız. Zaman yorgun bir atlas gibi, öncesi ve sonrası olmak üzere ortadan ikiye bölünür. Sonra işte, şimdi size, şimdi kimseye anlatamayacağım kadar korkunç şeyler olur. Nefesinizi tuttuğunuz anda asılı kalır zaman. Siz hemen geçsin istersiniz ama uzar da uzar; hayatınızın kalanı boyunca orada durur. Zaman durur, kalbinizin atışı durur, yağıyorsa yağmur, dönüyorsa dünya durur. Kuşlar susar ötüyorsa, bildiğiniz bütün şarkılar eski bir pikapta unutulur. Renkler solar, dünya siyah beyaza, hayır dünya dipsiz bir karanlığa boğulur. Evet, orada bir şey olur kıymetli büyüklerim. Öyle bir şey ki, dört buçuk yaşında bir çocuk büyür, dünyanın kalanı küçülür, küçülür, un ufak olur. Toprak kaynar, gök yırtılır, Allah baba kaybolur. Bakın ben size sahildeki minik bir soyunma kabininden bahsedemem, yaşım yetmiyor. Size bahçenin aralanan kapısından içeri süzülen bir yabancıdan söz edemem, dilim dönmüyor. Size kendi evimin salonundaki terli koltuklardan, kafakağıdımda bile ismi yazan kötü kalpli adamlardan dem vuramam, gücüm yetmiyor. Dedim ya, dört buçuk yaşındayım. Dünya yıkıldı ve ben altında kaldım. Öldü bütün karıncalarım. Bakın, bütün sahiller, bahçeler ve üçlü koltukları karanlık salonların, cehennem ateşinde gürül gürül yanıyor. Cehennemi başka yerde sananlar, bana sırtını dönmüş, şekerli sevaplar biriktiriyor. Dört buçuk yaşındayım ve pekala biliyorum ateşin alasını ve yanmaya nereden başlandığını. Dört buçuk yaşındayım ve maalesef biliyorum ihtiyarlamayı. Susmayı ve canımın altında bir yerde usul usul kanayıp henüz yazılmamış kağıtlar gibi eriyerek buruşmayı. Fakat hakkınızı teslim etmeliyim kıymetli büyüklerim; susmakta asıl sizsiniz liyakatli usta. Susmakta ve başkalarının felaketini göremeyecek kadar ama olmakta. Hem her yerde olup hem hiçbir yerde değilmiş gibi davranmakta. Hatırlasanıza, siz de vardınız. O sahilde mesela, uzanmıştınız güneşin altında, pembe beyaz tenlerinizi bronzlaştırıyordunuz; beni görmediniz. Bahçemin sokağından gülüşerek geçiyordunuz; sesimi duymadınız. O evde yaşıyordunuz siz de, benimle aynı evde; fakat çok derindi kahrolası uykunuz çok, hiç uyanmadınız. Beni O'nunla, beni minicik canımla, beni korkunç azabımla baş başa bıraktınız.


Aslında bu türden çok roman çevriliyor ama 'genç-yetişkin' diye etiketlenmedikleri için arada kaynıyorlar. Z Yalnızlığını yayınlayan ON8 ise sadece genç yetişkin romanları basan bir yayınevi ve çok iyi seçimler sunuyor. Her şeyden önce, bu türün iyi bir okuruyum. Gençleri seviyorum ve yaşım ilerledikçe onları daha iyi anladığımı hissediyorum. Gençlik, dünyaya doğrudan baktığımız, bu yüzden gözlerimizin yandığı, nefesimizin kesildiği, her türlü yaralanmaya müsait olduğumuz bir dönem. En yalansız dolansız çağımız. Öte yandan bizim ülke gençliği iyice bahtsız, dolayısıyla onlara dair yazacak şey de çok. Genç olmanın olağan acılarının üstüne, korkunç bir eğitim sisteminin, sevgisizliğin, evde ya da sokakta sıkıntıları ekleniyor. Gençlerin mutsuzluktan ölmesi kadar korkunç bir şey yok. Genç edebiyatını işte bu nedenlerle de çok önemsiyorum. Aslında bu alanda müthiş çeviri romanlar yayınlandı. Ensest, aile içi şiddet, yalnızlık, iletişimsizlik, eşcinsellik, tecavüz gibi konuları cesaret ve dürüstlükle ele alıyorlardı. Bizim yazarlar konusunda ise haklısın. Romanımın kahramanı Serap, fazlaca duyarlı bir kız. En yakın arkadaşı sınav stresi yüzünden intihar etmiş, onu unutamıyor. Sağlıklı bir aile ortamı yok, okul ortamı da berbat. Sevgisizlik ve rekabetin ortasında kısılıp kalmış; yolunu sezgileriyle buluyor. Karşısına çıkan iyi insanlara da midye gibi yapışıyor. Bir de kitaplara, filmlere sığınıyor. Ailesi parasız olduğundan, insanların ancak satın aldıklarıyla var olabildiği bu tüketim dünyası, ona kendini bir hiç gibi hissettiriyor. Tek amacı, mutlu olmak! Bir de gerçek bir arkadaşı olsun istiyor. Gerçek arkadaş kimdir diye sorayım sana. İnsanın hayatında neyin eksikliği giderir, hangi kırıkları onarır. Serap zevk aldığı şeyleri konuşacağı, paylaşacağı birisi olmadığında kendini eksik hissediyor. Kendilerini sosyal medyadaki takipçi sayısıyla tanımlayan günümüz gençleri, sahici arkadaşlıklar da kuramıyorlar. Mutsuzluklarının bir nedeni bu... İnsan, beğenilmek, takdir edilmek ister ama anlaşılmayı daha çok ister. Ve 100 bin takipçi bile, seni gerçek bir arkadaş kadar anlayamaz. Hem de nasıl var! Hasarlı gençlik dönemi yaşamış olanlar, sonradan kendilerini tümüyle korumaya alıyorlar. Geçmişte çok fazla acı çektikleri için, artık kimse onlara ilişmesin istiyorlar. Bu nedenle kalpleri küfleniyor, bir nevi zombiye dönüşüyorlar. Ama benim gibiler de var; acı çekmiş olsalar bile insanlardan korkmamayı seçen, onları anlamaya çalışanlar. Ben bu yüzden yazar oldum. Sonuçta hepimizde büyük bir kötülük potansiyeli var. Öte yandan, çok büyük bir iyilik potansiyelimiz de var. Çocukları eğitmek değil öğütmek için dizayn edilmiş okullar, şiddete başvuran aileler, sevgisiz yetişkinler çocukların içinde iyi ne varsa öldürmeye çalışıyor. Evet, kendileri hayatı ıskalamış, bozuk para gibi harcamış olabilir ama gençler için hala umut var. Yaşamanın büyüleyici bir deneyim olduğunu bilmek. Biz çok korkutulduk. Yüreğimizin sesine kulak tıkamamız ve hep bir kurallar silsilesine uymamız istendi bizden. Liseyi birincilikle bitirmiştim ama zırcahildim. En zorlu kimya formüllerinin içinden çıkabiliyordum ama günlük hayatta tam bir eblehtim. O yüzden okullarda hayata dair şeyler de öğretilsin isterdim. İlkyardım mesela ya da toprağa bir şey ekip biçmek... Dünyayla ve diğer canlılarla doğru iletişim kurmayı, saygı duymayı, anlamayı keşke daha önce öğrenebilseydim. Bunları sonradan el yordamıyla öğrendik; kitaplardan, filmlerden, arkadaşlardan... Neyse ki asi bir yaradılışım vardı. Haklısın. Öğretmek, öğrenmek özgür süreçler olmalı, dayatma içermemeli. Bizdeki eğitim sistemi 40 yıl önce de kötüydü, bugün de kötü. Sadece şekli farklılaştı. 40 yıl önce laik ama özgürlük içermeyen, katı bir sistem vardı. Askeri okulda okuyormuşuz gibi sürekli Hazır ol, rahat! komutları duyardık. Öğretmenler ürkünç bir disiplinden yanaydı; tartışmak, fikirleri sansürsüz ortaya sermek mümkün değildi. Yerdin tokadı, soluğu disiplinde alırdın. Tarih, coğrafya, edebiyat, hepsi resmi versiyondu, gerçekle ilgisi yoktu. Sistem ezbere dayalıydı. Şimdi de dini eğitim gelip çöktü. Bir de eğitim bir ticaret mevzusu gibi görülüyor, her taraf özel okul dolu! Pahalı ama kötü okullar. Devlet okulları ise Allah'a emanet! Dediğim gibi, tümüyle çağdışı, yararsız, faydasız bir sistem! Kesinlikle. Ben mesela çok şanslı bir çocuktum, ilk okuduğum roman Mark Twain'in Huckleberry Finniydi. Hayatta ne öğrendiysem, kitaplarla filmlerden öğrendim. Çok kitap okuduğunda hayata farklı bakar, insanlara farklı yaklaşırsın. Empati duygun gelişir, daha anlayışlı, cesur olursun. Ve bu da insanı kaçınılmaz olarak daha fazla yaşamaya iter. Bizde insan ya beceriksiz bir kitap kurdu olur ya da kurnaz bir hayat insanı haline gelir şeklinde bir yanılgı var; çok okuyan aşağılanıyor. Oysa hem kitaplarla dost olup hem de hayatın üstesinden gayet güzel gelebilmek mümkün. Bizdeki en sakat düşüncelerden biri de iyi filmlerin, iyi müziklerin, iyi kitapların sadece yüksek gelir grubundan, pahalı eğitim almış insanların hakkı sayılması. Yalnızlık: Sevilmemek, anlaşılamamak. Sevememek, anlayamamak. Bağ kuramamak. Tüketim: Modern çağın dini. Tapınakları da AVM'ler. Daha çok tüketenin daha çok insan sayıldığı acımasız bir düzen. Yaratıcılık: İçinde taşıdığın cevherleri gün ışığına çıkarmak... Ruhuna kazı yapmak. Bir şeyi başkalarının dikte ettiği şekilde değil, içinden geldiği gibi yapmak. Herkesin gittiği yollardan değil, başka yollardan yürümek. Yol yoksa, yeni yol açmak. Arkadaşlık: Paylaşmak. Birlikte sevinmek ve üzülmek... Sohbet etmek. Sıcaklık. Uyumsuzluk: Kurallara uyma güçlüğü çekmek, öte yandan kendi kurallarını koyacak kadar güçlü olamamak ve dolayısıyla kapana kısılmış bir halde, doğru düzgün ilişkiler kuramadan yaşamaya debelenmek. Sosyal medya: Yalan dolan. Sahte dünyalar. İmajlar alemi. Mutluluk: Sevildiğini, anlaşıldığını, sevdiğini, anladığını hissettiğin o an. Bu kuşak meseleleri Gezi olayları sırasında gündeme geldi. İlk kez orada gördüğümüz Y Kuşağı gençleri bizden farklı olarak aileleriyle yakın olabiliyorlar. Bir de aynı anda hem özgür olmak hem de rahat etmek istedikleri için özgürlük uğruna türlü çeşit acıya katlanmaya razı gelmiyor ve ailelerinin sahip olduğu olanakları sonuna kadar kullanıyorlar. Z Kuşağı ise onlardan bir sonrakiler, yani 2000 ve sonrasında doğanlar. Teknolojinin çocukları. Aynı anda birçok şeyle uğraşmaya alıştıkları için, hiçbir konuya tam odaklanamıyorlar. Aynı anda bir sürü cihazı kullanıp çok yaygın iletişim ağları kurabiliyorlar ama normal iletişim konusunda zayıflar, yüz yüze sohbet edemiyorlar. Çok yalnız ve mutsuzlar bir de. İyi bir dünyada yaşamak istiyorlar ama bunu nasıl başaracaklarını bilemiyorlar.


Neslihan'ın başka özellikleri de var. Tanıdığım en tutkulu, en iştahlı insan bir kere. Sanata ve hayata duyulan bir iştahtan söz ediyorum. Filmlere, müziklere, çizgi romanlara... Çok cesur ve kararlı sonra; kafaya koyup da elde edemediği bir şeye şahit olmadım bugüne dek. Onunla konuştuğum zamanlarda, isteyip de ertelediğim pek çok şeyi ucundan tutsam ben de kolayca yapabilecekmişim gibi hissediyorum. Demek istediğim, bulaşıcı bir enerjisi var. Ayrıca kimi zaman fırtınalı dönemlerimiz olsa da şahane bir arkadaş. Çocukken -kelimenin tam anlamıyla- ne bulursam okuyordum. Mahallede çizgi roman çılgınlığı vardı. TomMiks, Teksas, Zagor. Ayrıca Tina, Mickey Mouse, Blondie ciltleri ve elbette her hafta Doğan Kardeş... İple çekerdim Doğan Kardeş'in çıktığı günü. O yıllarda en sevdiğim kitaplar Mark Twain'in Tom Sawyer'ı ve Huckleberry Finn'i. Bir de Alice Harikalar Diyarında. Annem Cep Fotoroman okurdu. İtalyanlardan çeviri. Onları da okurdum. Ses ve Hayat mecmualarını da. Evde kimse ne okuduğuma karışmazdı. Sadece çok okuduğum için azar işitirdim. Jules Verne'in romanlarını yutar gibi okurdum, o derece severdim. Bizden en çok Kemalettin Tuğcu okudum ama fazla acıklı bulur, pek sevmezdim. Tercihim her zaman macera romanlarından ve çizgi romanlardan yanaydı. Evet, itiraf ediyorum, ödünç aldığım kitapları geri vermeye hiçbir zaman gönlüm razı olmadı. Hele çok sevmişsem. Böyle böyle iç ettiğim çok kitap var. Ama direkt bir çalma olayım olmadı hiç. Kesin yakalanırım diyerek denemedim bile. Neslihan'ın çocukluğu, gençliği... Sondaki kare, efsane dergi Doğan Kardeş'i misafir olduğu zamana ait. Ben kitap konusunda çocukluğumda ve gençliğimde pisboğazdım. Ne bulursam okurdum. Çizgi romanların arasında gidip dayımın kitaplığından Karamazof Kardeşler'i alır, rastgele bir sayfayı açar, ne yazmış bu adam diye anlamaya çalışırdım. Benim çocukluğumda çizgi roman okumak kötü alışkanlık sayılırdı. Okulda falan baya azarlandırdık bu yüzden. Gençlik yıllarımda cep kitapları vardı. Aşk romanları ve macera romanları, mesela SAS. Aşk romanlarından pek hazzetmezdim ama SAS'lara bayılırdım. Sonra Agatha Christie'yi keşfettim ve polisiye roman çılgınlığım başladı. Polisiyeyi eski yıllarda kimse edebiyattan saymazdı. Simenon'un kitapları falan, hafif kitaplar arasında geçerdi. Neyse ki ilerleyen yıllarda bu yazarın büyüklüğü ve derinliği ülkemizde de anlaşılabildi. Okuma pisboğazlığım bence iyiydi. Zamanla beni gurmeliğe götürdü. Ama kitap okuma konusunda temel özelliğim, başıma buyrukluğum. Bana kötü gelen hiçbir kitabı, iyi dediler diye zorla okumadım. Sevdiğim kitapları da, başkaları nasıl sınıflandırırsa sınıflandırsın, sevmekten hiç vazgeçmedim. Lafın kısası bende Aman şu önemli kitapları okumalıyım baskısı ve bu baskıdan bunalıp yaramaz kitaplara kaçış olayı hiç olmadı. Severek okuduğum her kitabı ciddiye aldım. Sevmediklerime ise ilerleyen yıllarda yeni şanslar verdim. Kimisini ikinci okuyuşumda çok sevdim, kimisini yıllar sonra. Her kitabın bir zamanı var! Her koşulda ve her saatte okuyabilen biriyim. Okumak benim için bir boş zaman aktivitesi değil, yaşamsal bir konu. İyi bir kitabı, roman, araştırma, denemeyse sessiz bir ortamda, tercihen koltuğa yayılmış olarak okumayı severim. Okurken genelde müzik dinlemem. Yemek yerken çizgi romanlarımı okurum. Sabah uyandığımda başucumda duran sevdiğim bir kitaptan bir iki sayfa okuyarak güne başlarım. Gece uyumadan önce okumayı çok severim. Yolculuklarda okumak da çok keyif verir. Kitaplıkta bir şey ararken bir kitaba dalıp ayakta bir saat okuduğumu bilirim. Okumakla ilgili önemli bir avantajım var. Çok hızlı okuyabiliyorum. Bu sayede çok fazla okuyabiliyorum. Bir kitabı sadece 1 kere okumakla yetinmem. İlgimi çeken bir şeyse, düzenli aralıklarla şurasını burasını tekrar tekrar okurum. Bazı kitapları sürekli okurum. Romanlar, sinemayla ilgili kitaplar, biyografiler, polisiyeler ve popüler bilim kitaplarını çok okuyorum. Son yıllarda gençlik romanlarına merak saldım. Yeme içme kültürüyle ilgili kitapları çok seviyorum. Araştırma kitaplarını seviyorum. Sosyoloji ve psikoloji konularında bir şeyler okumayı seviyorum. İyi bir şiir ya da öykü kitabı elime geçtiğinde, çok mutlu olurum. Bunların iyisi gerçekten az bulunur. Çizgi romanlar hayatımın parçası zaten. Çizgi roman koleksiyonu yapıyorum. Çocukluğumdaki çizgi roman aşkı beni hiç terk etmedi. Okuduklarım değişti sadece. Artık yetişkinler için olanları okuyorum. Küçük bir çalışma odam ve büyük bir masam var. Çünkü yayıntım çoktur. Duvarlar boydan boya kitap. Odamın penceresinde ağaçlar görünüyor, çok aydınlık ve havadar. Bir çalışma odasında en mühim bulduğum konu bu. Mahzen gibi yerlerde asla çalışamam, başımı kaldırdığımda ağaç, bulut bir şeyler görmem lazım. Odamı göreni en çok şaşırtan şey, dağınıklığı olur herhalde. Kaos içinde bir düzen tutturmuş gidiyorum. Bir de her tarafı sarmış Dylan Dog, Julia, Ken Parker ve Tex ciltleri odaya ilk kez giren biri için şaşırtıcı olabilir. Hemen bakıyorum. Oscar Wao'nun Tuhaf Kısa Yaşamı, Fang Ailesi, Unutulmuş Bir Suikastın Anatomisi, Gece Uçuşları ve bir Dylan Dog albümü var sehpanın üstünde. Masanın üstünde ise Ülkesi Olmayan Adam, Einstein'ın Düşleri, Kavgam, Makul Bir Saatte Yeniden Uyansam, Dünyanın Tüm Dertleri var. Hayvanlardan Tanrılara Sapiens, Kavgam, Mango Sokağındaki Ev, Katilin Gözyaşları, Ağaçtaki, Galeano'nun Biz Hayır Diyoruz'u, dünyanın en tuhaf ama güzel polisiyesi Süper İyi Günler, Bay Tanrı, Kamçatka, Her Gün, Büyük Defter/Kanıt/Üçüncü Yalan üçlemesi, Hintli yazar Vikas Swarup'un Altı Şüpheli'si, Yasımı Tutacaksın, Yıldız Ecevit'in Oğuz Atay'ı anlattığı kitabı Ben Burdayım, Sevgili Arsız Ölüm, Stefan Zweig'ın tüm kitapları, Kurosawa'nın hayatını anlattığı kitabı Kurbağa Yağı Satıcısı. Galiba raflara koyduğum tüm kitaplar heyecanlandırıyor beni. Heyecanlandırmayanları arkalara diziyorum zaten. Uyduruk kitaplara hiç tahammülüm yok. Türkiye'de bunlardan acayip çok var. Sırf satılmak üzere yazılmış, okura hap gibi bilgiler, oradan buradan çalma çırpma aforizmalar sunan yamalı bohça türü deneme kitapları... Benzer şekilde yazılmış çakma romanlar... Bunlara cidden fitil oluyorum. En gıcık olduğum yazar türü de, hiçbir şey okumadan yazar olandır. Bu gibiler, sağdan soldan arakladıkları duygular ve bilgi kırıntılarıyla kitap yazıyorlar. Evet, duyguların bile araklanabildiği bir ülkede yaşıyoruz. Uyduruk olmayan ama aşırı kasan ve kibir tonları içeren romanlara da hiç tahammül edemem. Bizde bunlardan da çok var. Lafın kısası sahici, içten olmalı ve farklı bakış açıları sunabilmeli bir kitap. Zeka ve mizah içermeli. Oldu tabii. Mesela ilk aklıma gelen İnternette Balık Avlamak. Nasreen Akhtar'ın bu kitabı kesin bir hayal kırıklığıydı. Adam Fawer'in Olasılıksız'ı hayal kırıklığıydı. Bilgi kısımları iyiydi ama roman olarak çok kötüydü. Özellikle Türk yazarlardan böyle büyük yaygaralarla sunulan ama kesin hayal kırıklığı olan çok fazla roman var. İsim vermeyeyim. Hakkı yenmiş kitaplar olayını Türkiye bazında düşünürsek, şöyle bir durum var: Tüm dünyada ilgiyle karşılanmış, iyi satmış, gerçekten iyi kitaplar Türkiye'de hak ettikleri ilgiyi görmüyorlar. İlk aklıma gelenler Kamçatka, Yukarıda Ses Yok, Lütfen Anneme İyi bak, Oscar Wao'nun Tuhaf Kısa Yaşamı... Dünyada ve Türkiye'de çoksatar olayı çok farklı işliyor. Şöyle ki, iyi romanlar gelişmiş ülkelerde çoksatar olabiliyor. Bizde ise genelde abur cubur şeyler çoksatar oluyor. Bu anlamda, genel olarak tüm iyi kitapların Türkiye'de hakkının yendiğini rahatça söyleyebilirim. Tamamen okur kalitesi ile ilgili bir durum bu. Ve çok üzücü.