Bir tatil macerası: Zevkli rezilliğe dönüş! İnternette bir sitede geziniyordum. Ama sandığınız gibi koltuğa yayılmış, bilgisayarı kucağıma almış, bir yandan kahve içerken diğer yandan lakayt bir şekilde yaptığım sanal bir gezinti değildi bu. Masamda tıpkı bir banka memuru ciddiyetiyle, dimdik oturmuş, pür dikkat ekrana bakıyordum. Çünkü internette gezmek artık eskisi gibi tekin değil ve bu büyük bir stres kaynağı benim için. Sağdan soldan üstüme gelen reklam bannerlarına basmadan sayfayı aşağı doğru ilerletmeye çalışmak ya da okumak istediğim haberin tam üstünde kabak çiçeği gibi açılan reklamı kapatmaya çalışmak büyük bir dikkat ve inatlaşma gerektiriyordu. Ben mi kazanacaktım yoksa o neon ışıklarıyla yanıp sönen, flaşlar patlatan, fotoğraflar oynatan reklam şeritleri mi? Bu iş giderek kızışan bir savaşa dönüşmüştü. Ama elimde de değildi. Onları görmezden gelmeye çalıştım, üzerinde yazanları asla okumamaya gayret ettim ama hiç beklenmedik yerlerden bir anda karşıma çıkınca, ya da ben köşesindeki oka basarak onu kapatmaya çalışırken onların birden kocaman bir site olarak açılıvermesi bende gerçek bir travma yaratmaya başlamıştı. Birine sus dediğinizde daha çok konuştuğunu, gözümün önünden kaybol dediğinizde tam tersine dibinize kadar girdiğini ve siz nereye dönerseniz dönün hep onu gördüğünüzü düşünsenize, bu sizi de çıldırtmaz mı? İnternette gezinmek beni bu derece çıldırtmaya başlamıştı. Bir gün ne kadar uğraşsam da reklam bannerlarından birine yanlışlıkla bastım ve buum! Evet mayın patladı ve üzerine bastığım reklamın sayfası önümde açılıverdi. Ama garip ve beklenmedik bir şey oldu. Açılan sayfayı görünce o ana kadar hissetmediğim bir duygu kapladı içimi. Huzur ve sonsuz barış! Çünkü bilgisayarımda tam sayfa açılı duran, bir tatil sitesiydi! Ben tam da çıldırmışken, bir stres topunun patlamış halindeyken, gözümün önünden yeşilimsi dümdüz bir deniz, tertemiz el değmemiş bir sahil, özel tasarım şezlonglar, ütülü çarşafları olan otel odaları, XXXL yataklar, köpüklü jakuziler, şemsiyeli kokteyller, tatmin olmuş müşteri suratları geçmeye başladı. Hayır hayır bu bir serap değildi. Bu 'sınırsız fırsatlar' sunan tatil beldesinin hazırladığı slayt gösterisiydi! O güne kadar, hiç böyle pahalı ve lüks bir otelde kalmamıştım. Köylü bir ailenin memur oğlu olan babamın şehirli kızıydım ama her yaz tatilinde dedemlerin bahçesine giderdik. Her yıl üç aylık yaz tatilinin değişmeyen planı buydu. Şehre ait ne varsa şehirde bırakıp bahçeye gitmek, o bilim kurgu kitaplarında okuduğunuz zaman makinesiyle yapılan maceralardan halliceydi. Düzgün kıyafetlere, aşırı temizliğe, sahte kibarlığa, rutin uyku saatine, evin önünden uzaklaşmama kuralına ve düzenli beslenmeye ara verdiğim özgür tatillerdi. Yırtık pırtık kıyafetlerle çamurla bulanmak, saçına bit düşmeye bir kalaya kadar yıkanmamak, tuvaletini toprağa yapmak, bahçenin alt tarafındaki kuzenini yemeğe çağırırken avazın çıktığı kadar bağırmak ve gece olunca damın üstünde milyon tane yıldıza bakarak, hayaller kurmak, herkes evde sıcakta yanarken üşüyerek efil efil esen rüzgarda uyumak. İşte benim bildiğim tatil böyle rezil ve böyle zevkliydi. Medeniyetler aramda ne kadar mesafe varsa o kadar mutluydum. Ama aradan bunca zaman geçmişti, belki de ufak ufak sınıf atlamanın tam zamanıydı. Ve sanki o an beni mutluluğa götürecek tek yol, bu bol yıldızlı otelin önünden geçiyordu. Hiç düşünmeden hipnotize olmuş gibi, hemen karar verdim. Son kuruşuma kadar harcadım. Tabii ki yetmedi, bir de üstüne borç para aldım ve cennetin bile vaat etmediği fırsatları sunan reklam bannerından çıkma o tatil köyüne gittim! Hollywood filmlerinden alışkın olduğumuz o Hawaii karşılama törenini aratmayacak bir giriş yaptım otele. Adım attığım her an, ne kadar iyi yaptım bunu hak etmiştim deyip duruyordum içten içe. O slayt gösterisindeki müşteri suratlarının abartı olduğunu düşünmekle ne ayıp etmiştim. Benim o anki memnun suratımı çekseler, mutluluğun fotoğrafı diye sitelerine koysalar yeriydi. Odama yerleştim. Halılara, fayanslara bal döküp yalamayı bile düşündüm ama sonra vazgeçtim. Belki daha sonra jakuziyi yalayabilirdim ama. O kadar para verdim ama değdi demekten yorulmuştum ki kapı çaldı. Yine filmlerden aşina olduğum gibi, gelen oda servisiydi. Sipariş verdiğim yemeği getirmişti. Kuş kadar bir et parçası ile yanında da bir tas patates püresi. Ne bir yeşillik ne bir fırında sebze! O kadar para veriyoruz, bu yapılır mı şimdi? deyip sinirle fırlayıp kalktım. Telefonu elime almadan önce derin bir nefes aldım ve resepsiyonu aradım. Bıdı bıdı ama gayet kibar ve nezih ve hatta zengin bir insanın soğukkanlılığıyla şikayetimi anlattım. Resepsiyondaki görevli de nezaketle, bu menünün fiks olduğunu, bir dahakine ekstra istediğim şeyler olursa özellikle belirtmemi rica etti de sinirim biraz olsun yatıştı. Ama yine de manzarayı filan unutup, söylene söylene yemeğimi yedim. İlk akşam bu mükemmel kusursuz odanın tadını çıkarmak niyetinde olduğum için yatağa girip biraz kestirmek istedim. Pikeyi havalı bir şekilde kaldırdım ama gözlerime inanamadım. Çarşaf bildiğin ütüsüzdü. Hatta üzerinde toz gibi şeyler bile vardı! Asla kabul edilemeyecek şeylerdi bunlar. Çünkü o kadar para vermiştim! Öyleyse verdiğim paranın karşılığını da almalıydım. Derin bir nefes almadan hemen resepsiyonu aradım. Orta karar bir kibarlıkta, dişlerimi sıkarak, iğneli ve ağdalı bir konuşma yaptım. Görevli, yarın daha özenli olacaklarına söz verdi de bir nebze rahatladım. Kendimi temiz çarşaf kokusuna boğmak için yatağa girip televizyonun kumandasını elime aldım. Evimde televizyon olmadığı için burada ne kadar kanal varsa hepsine göz gezdirmek niyetindeydim ki kanallar 25'den sonra tekrar başa döndü. Nasıl yani? Bu bir şaka mıydı? Sadece 25 kanalı olan bir otele mi o kadar para vermiştim? İyice sinirlenmeye hatta stres olmaya başladım. Yoksa bir hata mı yaptım sorusu işte o an ilk kez su yüzüne çıktı! En iyisi uyumadan önce, gidip bir havuza gireyim, su sakinleştirir diye düşündüm ve aşağıya indim. İnmez olaydım! O havuzun suyu temizse ben de rahibe teresayım! Sinirlerim iyice gevşemeye başlamıştı. Verdiğim onca paraya karşılık aldığım hizmet hiç de sınırsız değildi! Benim yaylar iyice gerilmeye başlamıştı. Kendimi sakinleştirmeye çalıştıkça sanki daha da sinir olmaya başlamıştım ki telefonum çaldı. Arayan arkadaşım, otelin biraz yukarısındaki ormanlık alanda çadır kurduklarını söylüyor beni de ateş başında sohbete çağırıyordu. Bir çadır kurmuşlardı onun bile sağı solu yırtıktı. Kullanmak için kısıtlı su vardı. Lokanta yok tabii kavun, peynir, ekmek o kadar. Plastik bardaklarda içiyoruz! Üstleri başları toz toprak içinde. Rezillik diz boyu. Ama herkes rahatlıktan birazdan ölecek gibiydi sanki. Ateşin etrafına oturduk, şarkılar türküler, masallar derken oksijen patlaması yaşayarak kahkahalar attık. O gece birçok insanla tanıştım, başımıza yıllarca fıkra gibi anlatacağımız acayip olaylar geldi. Yani tam olarak ne kadar acayipti hatırlamıyorum. Gecenin karanlığında, ay ışığında birden beliren bir boz ayıyla göz göze gelip, sanki bir ayıdan fazlasıymış gibi duran o efsunlu anı hiç yaşamadık. Ama muhtemelen, her iyi kafanın yapacağı gibi, basit bir sivrisineğe kafayı takıp, onun üzerine saatlerce felsefe yapıp sonunda da bu derin bilinçaltının anlamsızlığıyla dalga geçerek uykuya dalmışızdır. Ertesi gün de ne acayip bir geceydi deyip bir tevatür dalgası yaratmışızdır herhalde. Sonra da herkes kendi acayip hikayesini uydurup sağda solda anlatmıştır. Tıpkı şu an benim yaptığım gibi! Velhasıl çadırdaki o gece de tıpkı bahçedeki medeniyete uzak geceler gibi zevkliydi. Benim gibi orta sınıf birinin, verdiği paranın karşılığını almayı sistemden öç almak olduğunu sananlar için en iyi tatil para vermeden yaşanılan rezilliktir. Ha yok ben orta sınıfken siz rezillik nedir hiç bilmeyen üst sınıftansanız, lanet olsun bu düzene, yemişim zevkli rezilliği bunlar hep yokluktan edilen afilli laflar.


Bilim kesinliğin peşine büyük bir tutkuyla düşmüş olabilir ama sanatın böyle bir iddiası ve gündemi olduğunu söyleyemeyiz. Hatta kesinsizliklerin sivrileştiği, bir bıçak gibi keskinleştiği yerde boy verir çoğu büyük sanat yapıtı. Elbette roman için de geçerlidir bu. Hatta roman mükemmellikten oldukça uzak ve sadece içerik olarak değil, biçim olarak da ele avuca sığmaz yapısıyla dünyanın toplam ruhu ve karmaşası hakkında büyük fikir verir bize. Bu fikir, oluş halinin imkanlarına, hayatın olanaklarına dairdir; varoluşsal tereddüdümüzle ilgilidir, sadece şüpheyle açıklanamayacak, ondan daha büyük bir tereddüttür bu. Romancı ne zaman kendini bir peygamber, bir müjdeleyici gibi görür, kanımca işte o zaman yazmayı bırakmalıdır. Hiçbir şey bilmeyen bir yazardan daha sıkıcı olan bir şey varsa o da her şeyi bilen bir yazardır çünkü. O kadar ki, bu yazar sadece karakterleri inceden inceye tasarlamakla kalmayacak, onların size ne ifade etmesi gerektiğini de söyleyecektir size güvenmeyerek. Zarifce işaret etmekten ötesidir bu. Yazar, kitabı kapadığınızda neye inanmanız gerektiğini bildiriyordur size. Aslında her yazarın az çok bunu yaptığını söyleyerek itiraz edenler olabilir bu düşünceme. Hak vardır bu itirazda. En azından konuşmaya değer bir konudur bu. Çünkü her yazar gerçekten okuyucusuna şöyle ya da böyle bir yön işaret eder, bir şey işaret etmediğinde bile ediyordur aslında. Ancak bu yanıltıcı olmamalıdır, çünkü bu başka bir şeydir. Bir yön göstermiş olmak buyurgan olmayı içermez, hepimiz biliriz bunu. Bazı yazarlar sadece sorulara işaret eder, bazıları bunu bile yapmak istemez ve bir ayna tutarlar hayata, bir kısmı da çok sesli bir dünyanın olanaklı olduğunu ispatlamak ister bize, adeta bir sahne kurar sayfalar arasında, o sahnede hayalinden oyunlar oynar bir çocuk pervasızlığında, dilediğince, dilediği gibi. Kırılma noktası buradadır. Ayrım buradadır işte. Çünkü müjdeleyici ve buyurgan romancı gerçeğin sesiymişcesine ve çoğu kez oldukça didaktik bir tavırla gösterir kendi yüzünü metninde. Uzun çözümlemeler eşliğinde dünyayı kendi fikrine tabi kılmaya kalkabilir ve olası en iyi ahlakın ne olduğunu söyleyebilir mesela size. Peyami Safa -kısmen- bunlardan biridir mesela. Dokuzuncu Hariciye Koğuşu gibi eşsiz bir kitabın yazarıdır o. Özel bir yetenekle, bir ruhun neredeyse her kıpırdanışını mercek altında izleme yeteneğiyle doğmakla kalmamış bunu kendine has bir üslupla, bir dille birleştirmiştir o. Evet, dilinde büyüleyici, benzersiz bir yan vardır Peyami Safa'nın. Bir ritim tutturur, o ritim zihnimizde benzersiz vurur. Ne var ki Safa, sonsuzluğu hapsetmek isteyen bir ölümlünün tipik kusurlarına sahiptir. Özgürlüğün geniş imkanlarından korkar ve kendisindeki başka başka Safa'ları ve o Safa'ların kendinde yarattığı tüm tereddüdü boğmak istercesine sarılır zaman zaman kalemine. Böyle olunca da sadece kendine değil, romanına da zarar verir. Roman hayata dahil olacak, Picassovari bir deyişle yapıt doğaya eklenecekken, metin doğayı da, insanı da, hayatı da bir metne, üstelik bir yazarın metnine hapseder sanki. Sanki o anda tüm yollar kapanmış, gerçek ilan edilmiş, tarihin sonu gelmiş ve son insanın nasıl olması gerektiği bulunmuştur. Yazarın kusuru, tereddüdü ve eylemin zengin imkanlarını dışlaması ve her türlü eminliğe bir emniyet arzusuyla sarılmasıdır. Okuyucu affetse roman affetmez bunu. Michel Foucault, Heidegger'den yola çıkarak kendi kitaplarının önemli kısmının deneyim kitapları olduğunu söyler. Bunlar sadece okuyanın değil, hatta daha ziyade yazarın, daha kitabı yazarken değiştiği, başka biri olduğu kitaplardır. Bu kitaplar olanaklı olanı genleştiren, olasılıkları çoğaltan, imkanın sınırlarını genişleten kitaplardır. Ancak bazen yazar imkanını daraltmayı seçer ve bunun için en güçlü silahına, kalemine sarılır, umudunu -umutsuzluğunu hatta- yazdığı metne bağlar, yani aslında yazar, mesela romancı diyelim, bir fikre angaje olmuştur yahut olmayı istemektedir ve angaje olduğu fikrin ilanını kitabıyla yapar. İşte Peyami Safa birçok kitabında bu yolu seçmiştir. Safa bana kalırsa sanılanın aksine bir tereddüdün adamıdır aslında. Hayatı da zıtlıkların birleşiminden oluşmuş gibidir. Onun gibi söyleyelim, zıtlıklardan mürekkep bir haletiruhiyedir onunkisi. Daima bir kesinlik arzusuyla yanıp tutuşur, çünkü kesinlikten uzaktır. Doğu'yu onaylar ama yaslandığı kaynaklar daha ziyade Batı'dandır. Korktuğunu yere çalmak ister ama en çok korktuğu kendisidir aslında. Bu müthiş bir kavgadır. Çünkü beri yandan savrulmamalı, yere sıkı basmalıdır. Kesin inançlı bir adam olma arzusu duyar Safa. Çünkü kesin inançlı değildir. Onun tereddüdü tüm romanlarına sinmiştir. Çünkü ruh onda durağan değildir, daima salınır. Kontrolsüzce salınır üstelik. Yazdığı makaleler, yaptığı tartışmalar ve meslektaşlarıyla atışmalar, içindeki sesi boğmaya, ikizini öldürmeye yetmez. Onun için makalelerden uzun bir halat, her türlü kavgadan sıkı düğümler lazımdır. Kendini kendi sesinde boğacaktır, planı budur, bunu da romanla yapmayı seçecektir Safa. Safa'nın tereddütleri vardır, doğru, Dostoyevski'nin tereddütlerine benzer tereddütlerdir bunlar ama o bir Dostoyevski değildir. Dostoyevski'den başka kim Dostoyevski'dir ki zaten! Petersburglu Usta'nın neredeyse yalnız makalelerde yaptığını o romanına taşır, kendini tek, sabit, değişmez bir adam yapmak arzusu duyar. Bu adama ihtiyacı vardır, çünkü inanmaya ihtiyacı vardır. Bu adam ayakta kalmalıdır, çünkü tereddütten batıyordur. En azından bir zamanlar batmış olduğuna kanaat getirmiş olmalıdır. Foucault deneyim alanını genişletirken, Safa daraltmayı seçer. Çünkü ve sanki tüm kahramanları gibi bir muvazeneye ihtiyacı vardır. Muvazene, Safa'nın sözlüğünde karşımıza belki de en çok çıkan kavramdır. Bir denge bulmak mecburiyeti Safa'da hayat memat meselesidir. Çünkü masadaki adam gazetesine makalelerini yazmalı, üstelik bunu her gün yapmalıdır. Az çok para kazanıp hayatını sürdürmeli, iyi kötü bir hayata tutunmalı, içinde salınan imanı makul bir hayata bağlamaldır. Yazar yeterince büyükse -Safa oldukça büyüktür- kendisi bile boğamaz kendi sesini. Bir Tereddüdün Romanı'nın öyle bir yanı vardır ki romanın sonuna doğru, kapanışına yakın egemenleşen teksesliğe rağmen, metin çoksesliliğe selam gönderir, hatta dahil olur, yazarın iktidarına gizlice başkaldırır. Bu da romanın yapısındaki üstkurmaca tekniğiyle ve metnin kendi kendine yaptığı atıflarla mümkün olmuştur. Peyami Safa tereddüdü boğmak üzere masanın başına geçmiş gibidir. Bunu Safa'nın başka romanlarından da biliyoruz. Bir düşü, bir inancı vardır ağız dolusu anlatmak istediği. Evet, bazı yerlerde uzun tek yönlü anlatılara dönüşür roman ve bir romancıyla mı yoksa ahlakçıyla mı karşı karşıya olduğumuza karar veremeyiz. Bizi sürekli belli bir çıkış kapısına doğru sürer, iter Peyami Safa, bunu da görür, farkederiz. Ancak roman hayata benzer, bir yer bulur kaçar elinden avucundan yazarın. Roman, kendi olanağının peşine düşer adeta. Yazar yeterince büyükse roman ikinci bir benlik gibi çalışır, bir oyun oynar yazara ve tıpkı hayat gibi köşeye sıkıştıralamayacağını sezdirir. Tereddüdün sadece mümkün değil, olmazsa olmaz olduğunun sezilmesidir bu. Aslında tereddüt araçsallaşamamış, romanın ruhu lafzına, biçimi içeriğine direnmiştir. Senin ve benim olasılıklarımızın olmasıdır demektir bu.


Bir yarayı hiçbir şey aşk kadar kolay onaramaz! Bir yarayı hiçbir şey aşk kadar kolay onaramaz! Kaç gündür bir adamın gözlerini düşünüyorum. Duruşu, elleri, dünyaya karışması ve elbette benim için çok önemli olan kelimeleri onun nasıl kullandığı. Her şeyi bir fotoğraf duruluğunda aklımda. Ama gözleri işte; tekrar tekrar gözlerini düşünüyorum. Gözlerinde nasıl taşıyor hayatın ağırlığını, gözlerinde neleri saklıyor onu anlamaya çalışıyorum. Anladıklarımın ne kadarı doğru ne kadarı olanı biteni benim hayal ettiğim hikayeye yakıştırmam hiç bilmiyorum. Memnunum üstelik bilememe halinden. Ben daha çok rüya görürüm bu ben onu çok eskiden tanıyormuşum coşkunluğundan. Aşkın en kıymetli hallerinden birisi bu bilinmez anlardır zaten. Toprağın altından bin yıllık bir heykeli elinizde ince uçlu bir fırça ile çıkartır gibi karşınızdaki kişiyi tanımaya çalışmak. Birazdan kişisel tarihinize bir not düşülecek bulduklarınızdan. Belki yalan belki avuntu belki de kim bilir başka bir gerçeğiniz. Ben hala adamın gözlerindeyim. Gözlerini düşündükçe hiçbir şeyin tesadüf olmadığına inanıyorum. Bir kitap aldım, bir köşeye çekildim. İnsan en iyi kendinden kaçarken, kendini anlamaya çalışırken öğreniyor. Ruh dediğimiz şey ne garip, hem bütünüyle hissettiği hem bir yere varamadığı bir şey insanın. Bir yere varamasa da herkes görür görmez tanıyor bir yandan. Bazen gözlerinden tanıyorsun bazen kokusundan bazen de bir kelimeyi ancak seni tanıyorsa öyle kullanabileceği fikrinden. Sadece bir insanı sevmekle de ilgili değil üstelik. Bazen ilk defa geldiğim bir yerde hep orada yaşıyormuşum gibi çıkarıp makyaj malzemelerimi masaya dizme isteği, mutfağa geçince her şeyin yerini elinle koymuşsun gibi bulmak. Bazen de tam tersi ne yapılsa edilse rahat edememek karşında dünyanın en kusursuz bedeni ve aklı olsa bile yabancı kalmak. Göz, ruh, eşya... Ne kadar garip ve ne kadar manalı her şeyin birbirine bu kadar bağlı olması. Gözden ruha varmak, ruhun eşyaya sinmesi, ve yine herhangi bir eşyadan o kişinin ruhunu anlayabilmek. İnsanın yaşadığı bütün hikayelerin an an toplanıp sonra süzülerek bir bakışta ortaya çıkması. İlk görüşte aşk varsa bu biraz da bütün ortak hikayelerin izlerini tanıyabilmektir. Hatta tanımadan o izlerin peşinden gidebilmek. Carlos Castaneda, bizi gizemle doğa arasında birbirinden ilginç yolculuklara çıkardığı kitaplarından birinde Doğada hayatta kalabilmek için iki şey çok önemlidir der Biri iz sürmek biri de iz bırakmamak Doğa hayatı ile pek aram olmasa da iz sürmek üzerine epey düşünmüştüm. İzleri tanımak, izleri takip etmek aslında hayatın her yerindeydi. Bir insanı sevmek de böyle bir şeydi hatta. Yüzündeki, gözlerindeki, ellerindeki izlerden tanımak ve yaklaşmak. İz bırakmamak ise belki de daha zor olanı, doğada nereye nasıl gittiğimizi gösteren ayak izlerinin takip edilmeyi ve yakalanmayı kolaylaştırması gibi günlük hayatta da ruhumuzu ele vermemek belki de korunmak için izlerimizi yok etmek. İzleri yok etmek denilince ise bana hep bir şey yanlış anlaşılıyormuş gibi geliyor. Nerede ise bütün kadim inançlarda bilge olan, muteber olan yaşlılık iken modern zaman bir garip şekilde genç olmayı över durur olmuş. Biz de bir dakika bile demeden bu yola girmişiz. Saçlarımızdaki beyazlar, yüzümüzdeki izler her biri kurtulunması gereken dertler gibi görülmeye başlanmış. Elbette bilgeliğin salt yaşla geldiğini iddia edecek değilim ama yılların da mutlaka insana getirdiği bir şeyler vardır. İzleri yok edeceksek işe yaralarımızdan başlamamız gerekiyor. Bir yarayı ise hiçbir şey aşk kadar kolay onaramaz. Çünkü Tanrı'dan da gittikçe uzaklaştığımız bu dünyada ancak aşk bizim hayatla ve dünyayla bağımızı yeniden kurar, o bütünlüğü sağlar. Hayatımdaki çok ilginç tesadüfleri düşündüğüm bir gün bütün o inanılmaz rastlantıların hepsinin ya çok aşıkken ya da başka birisi için bir şey yapmaya çalışırken denk geldiğini fark ettim. Belki insan ancak başka birisini öylesine güçlü düşündüğü için kendini aşıp bütüne yaklaşıyordur belki bu da bir türlü kendini yeterince sevemeyen içimizdeki küçük canavarlar yüzündendir. Evet illa ki geldiğinde bir şeyleri söker, canınızı acıtır. Aşk kötümserdir çünkü, kötümser olması da iyidir bir yandan. Hep o baş edemez hal, insanı maceradan maceraya sürükler, alır küçük dünyasından kendinden de beklemediği hikayelerin içine koyar. Aşkın bu hali bana hep şamanizmde şaman olacak kişinin göreve hazır olduğunun işaretlerinden birinin de kişinin zor bir hastalığa yakalanması olduğunu aklıma getirir. Çünkü ancak kendi hastalığını yenen kişinin başkalarına da çare bulabileceğine inanılır. Belki de derdine razı olduktan sonra mucizeyi buluyordur insan. Tanrı hepimize aşık olmasak bile aşk halinde günler versin, hayatla flört etmeyi eksik etmesin içimizden. Susuz kalmaktansa dalgalarla boğuşalım. Aşkın derdi bile güzeldir bazen. Gök yüce tanrı dizlerini Engin Yer'in üzerine koydu, Sevinçle yaşam bitkilerini doğurmaya koyuldu Yer, Ey muhterem yedi ata, bana alkış veriniz. der. Önünden ay, arka tarafından güneş doğsun. der. Başkalarının tutamadığı yerden sen tut der. Kutlu ve mutlu ol! der ve merasim biter.


Bir yoğurt tanıtım broşürü: Tam Biorgeslik! Jorge Luis Borges ve Adolfo Bioy Casares... Edebiyat dünyasının en verimli ortaklıklarından birini, Biorges'i anlatıyorum bu yazıda, daha doğrusu Biorges'in ilk ve en şaşırtıcı adımı olan yoğurt tanıtım broşürünü. Okuyun, çünkü eğlenceli. Bence biraz da öğretici. Bir yoğurt tanıtım broşürü: Tam Biorgeslik! Jorge Luis Borges, 1899'da Buenos Aires'te, içinde devasa bir kütüphanenin bulunduğu bir evde doğdu. 1923'te ilk kitabı Buenos Aires Tutkusu'nu yazdı. Ardından inanılmaz bir hızla arka arkaya başyapıtlarını üretmeye başladı. Eserleri, büyülü gerçekçilik türünün ilk örneklerinden oldu. 1955'te Arjantin Ulusal Kütüphanesi'nin müdürlüğüne atandı. Görme yetisini kaybetmesi de o yıllara denk geldi. Bu gerçeği, Bana aynı anda hem 800 bin kitabı hem de karanlığı veren Tanrı'nın muhteşem ironisi, diyerek kabullendi. Bioy Casares'in dedesinin kurduğu ve daha sonra yönetimini dayısının devraldığı La Martona süt fabrikası 1935 yılında Arjantin'de pek bilinmeyen bir ürünü, bildiğimiz yoğurdu piyasaya sürmeye karar verir. Dayısı, yeğeninden yoğurdun bilimsel özelliklerini ve faydalarını anlatan bir tanıtım broşürü hazırlamasını ister. Sayfa başına 16 peso ödeyecektir. Bioy, işin içinde arkadaşı Jorge Luis Borges'in de olması koşuluyla teklifi kabul eder. Böylece iki edebiyatçı kafa kafaya verip büyük ustanın Pardo'daki aile evine gider ve bir broşür hazırlamaya koyulurlar. Adolfo Bioy Casares'in günlüklerine bakılırsa, terk edilmiş haldeki, harabeden farksız ev çok büyüktür, sayısız odası vardır. Bu kadar büyük olduğu için ısınması da zordur. La Martona broşürünü işte orada, soğuktan titreye titreye, içinde okaliptüs yapraklarının yandığı şömineden gelen tatlı çıtırtılarla arka arkaya içtikleri sıcak kakaolar eşliğinde yazarlar. Şair Adnan Özer, Tam Borgeslik bir olay! diyor bunun için. Uruguaylı eleştirmen Emir Rodriguez Monegal'inse itirazı var. Ona göre doğru sıfat, Biorgeslik! Olayın kahramanlarından Bioy Casares'e gelince; yoğurdun faydalarını anlatan bu broşürü hazırlamanın kendisi için ömre bedel sayılacak çok değerli bir eğitim süreci olduğunu söylemiş o sonradan ve Bitirdiğimde adeta başka bir yazara dönüşmüştüm, demiş. Siz şimdi Borges ile genç dostunun bu gayet ticari iş için neler yazdıklarını, orada da bir şeyler uydurup uydurmadıklarını merak ediyorsunuzdur haliyle. On sekiz bölümden müteşekkil broşürde kuşkusuz bol bol gerçek olmayan alıntılar, uydurma ata sözleri falan vardır. Sıhhati yerinde olanın umudu da olur, diyen sözde Arap atasözü bunlardan biridir mesela. Borges ve Bioy Casares bu atasözünün hemen ardından, çöl şahinlerinin sıhhatli olmalarını sağlayacak o çok önemli şeye, yoğurda sahip olduklarını yazarlar. Birkaç sayfa geçtikten sonra da yoğurttan Bulgaristan'ın temel gıda maddelerinden biri olarak bahsederler. (Meğer Bulgaristan'da insanların 100 yıldan uzun yaşamalarının sebebi buymuş, öyle düşününce yoğurt, ölümsüzlüğün anahtarı bile olabilirmiş. Fakat siz bunları, doğruluk aramadan okuyun lütfen. Mevzubahis olan şey, doğruluk değil, yaratıcılık çünkü.) Devamında okuyuculara sayfalar arasında bir çeşit dünya turu yaptıran ikili, yoğurdun Bretonlar, Fransızlar, Tatarlar ve Kalmullar tarafından da çok faydalı sayıldığını anlatır, çeşitli yemek tariflerine yer verirler. En matrağı bütün bunları, 1917 devrimi yüzünden ülkesini terk edip güya Arjantin'e yerleşen Rus yemek yazarı Elias Metchnikof'un imzasıyla yazmaları olur. Yemek tarifleriyle yazınsal alıntıları harmanlamak hesapta bu bilge Rus yazarın icat ettiği parlak bir tekniktir. Hadise bundan ibaret. Broşür basıldıktan ve şehre dağıtıldıktan sonra neler yaşandığını merak ediyorsanız, La Mortana'nın aranan bir marka haline geldiğini söyleyebilirim. Gerisi tarih. La Martona mamullerinin satıldığı dükkanlardan biri ve La Martona Süt Barı. Yapılışı: Fırını 180 dereceye ayarlayın. Kuru malzemeleri karıştırarak elekten geçirin. Yumurtaları, yoğurdu ve tereyağını da katıp yoğurun. Yağlanmış tepsiye yayın ve sıcak fırında 50 dakika pişirin. Don Isidro'nun 1940'larda Buenos Aires'te karanlıkta kalan cinayetleri, failleri bir türlü yakalanamayan hırsızlık olaylarını, gizemli intiharları adeta bilmece çözer gibi aydınlattığı bu eşsiz serüvenler, polisiye edebiyata bir saygı duruşu aynı zamanda. Bustos Domecq Vakayinameleri enfes bir parodi, Jorge Luis Borges ile Adolfo Bioy Casares'in edebiyat dünyasına büyük bir şakası olarak kabul ediliyor. Kurmaca yazar Honorio Bustos Domecq, okurla ilk olarak Don Isidro Parodi'ye Altı Bilmece adıyla yayımlanan polisiye öykülerle bir araya gelmişti. Bustos Domecq Vakayinameleri ise yazarın bir edebiyat ve kültür muhabiri olarak Ultima Hora gazetesi için kaleme aldığı yazıları içeriyor. Domecq bu denemelerinde adı sanı duyulmamış sanatçıları, yazarları ve şairleri tanıtıyor okuyucuya, edebiyat, tiyatro, mimari, resim, heykel ve moda gibi pek çok farklı sanat dalındaki yeni ve deneysel çalışmalardan, gelişmelerden bahsediyor. Kitabın çevirmeni, Sena Akalın. Zaten ben de bu yoğurt broşürü hadisesini ilk onun blogunda okumuştum yıllar önce. Okurken onlarla birlikte sıcak çikolata içip sıhhatli çöl şahinlerini görmüş kadar oldum. Yazıdaki Meğer Bulgaristan'da insanların 100 yıldan uzun yaşamalarının sebebi buymuş, öyle düşününce yoğurt, ölümsüzlüğün anahtarı bile olabilirmiş bölümüne gönderme yaptım sadece. Güzel aydınlatıcı makale için teşekkürler daha iyisi samda kayısı umarım faydalı çalışmalarınızın devamı gelir.


İnternet sitesi Metafilter'a göre, Facebook'tan önce içeriği değilse bile işleyişi ona çok benzeyen The Republic of Letters vardı. 17. yüzyılda entelektüellerin oluşturduğu kalabalık ve karışık bir ağ olan The Republic of Letters, coğrafi sınırları ve dil farklılıklarını aşarak Aydınlanma Çağı'nın en önemli fikir adamlarını bir araya getirmişti. Kendini resmi olmayan bir cumhuriyet diye tanımlayan topluluğun bünyesinde Voltaire, Leibniz, Rousseau, Linnaeus, Franklin, Newton, Diderot ve daha birçok yazar, felsefeci ve bilim adamı bulunuyordu. Birbirleriyle iletişimleri yazışma yoluyla gerçekleşiyordu. Bugün Stanford Üniversitesi'nde kalabalık bir araştırmacı ordusu, Aydınlanma Çağı'nın 6400 mühim temsilcisinin 300 yıl önce birbirlerine gönderdiği 55.000 mektubu tarayarak kapsamlı bir The Republic of Letters haritası çıkarmayı deniyor. Stanford Üniversitesi'nin The Republic of Letters için hazırladığı internet sitesinde ve açtığı YouTube kanalında projeyle ilgili bir tanıtım videosunu da seyretmek mümkün.


Sicilya'da, Piazza Armerina kasabası yakınlarındaki Villa Romana del Casale'nin odaları ve koridorları eşsiz güzellikte mozaiklerle doluymuş. Üstelik mozaiklerden bazıları epeyce şaşırtıcıymış. Hele bir tanesi varmış ki, müthiş! Günümüzün bikinilerine çok benzeyen yazlık kıyafetlere bürünmüş genç hanımları gösteriyormuş bu mozaik. Peki ya konunun feminizmle bağlantısı? Okuyun en iyisi. Dünyanın en büyük antik Roma mozaik koleksiyonlarından biri, M. S. 4. yüzyılın başlarında inşa edildiği tahmin edilen Villa Romana del Casale'de. Koleksiyondaki mozaiklerden en ilginç olanı hiç kuşkusuz girişte sözünü ettiğim mozaik. Villanın Sala delle Dieci Ragazze, yani On Kızın Odası adlı bölümünde yer alıyor. Kızlar bikiniler içinde koşuşturup duruyor. Tabii arkeologlara göre bu kıyafetin bikiniyle hiç alakası yokmuş aslında. Bu iki parçalı kıyafetin alt kısmı kumaştan ya da deriden yapılmış bir tür ufak peştemaldan ibaretmiş, adı da subligaculummuş. Üst kısmıysa eski Yunan'da mastodeton veya apodesmos, eski Roma'daysa strophium adı verilen bir tür göğüs bandından oluşuyormuş. Kaynaklara bakılırsa, bu göğüs bantları genellikle ketenden yapılıyor ve spor yapan kadınlar tarafından giyiliyormuş. Yukarıda açıkça görüyorsunuz zaten, kızlardan bir tanesinin elinde dumble benzeri iki ağırlık var. Fakat bunlar kasları güçlendirmek için değil, uzun atlamada daha yükseğe ya da daha uzağa sıçrayabilmek için kullanılıyorlarmış. Mozaikte disk atmaya ya da koşmaya hazırlanan hatta top oynayan kızlar bile var. İlginç bir ayrıntı: Bu tür oyunlarda kaybedenler kazananları sırtlarında taşımak zorundaymış. İzin verilmeyen şey, kadınların erkeklerle yarışmalarıymış. Sebebi şu: Erkeklerin çıplak egzersiz yapması son derece doğalken kadınların kamusal çıplaklığı hiç hoş karşılanmıyormuş o yıllarda. Dolayısıyla bikiniye benzeyen bu iki parçalı kıyafet, kadınların kamusal alanda spor yapmalarını mümkün kılan çok önemli bir araç haline gelmiş.


Meğer Instagram tarzı fotoğrafçılığın babası, yani bütün o acayip güzel filtrelerin esas yaratıcısı, çok eskilerde, 20. yüzyılın başında yaşamış bir Fransız bankermiş. 1909 yılında milyoner Fransız banker ve sanat koleksiyoncusu Albert Kahn o dönemde yaşayanların çok tuhaf bulacağı bir maceraya atıldı. Lumiere Kardeşlerin 1907'de icat ettiği autochrome'u, yani renkli fotoğrafı kullanarak, yeryüzünde insana dair ne varsa görüntüleyecek ve tüm canlılığıyla, renkleriyle insanlığa dair devasa bir katalog oluşturacaktı. Gerçekten de bugün Büyük Çöküş diye anılan mali kriz patlayana kadar tam 20 yıl bunun için çalıştı. Emrinde 20 farklı ülkeye yayılarak an be an, harıl harıl fotoğraf çeken dev bir fotoğrafçı ordusu vardı. Toplam 72 bin fotoğraf elde edildi, ayrıca bol bol da film çekildi. Ve tüm zamanların en kapsamlı renkli fotoğraf arşivlerinden biri oluşturuldu. İrili ufaklı insan topluluklarının dini ritüellerinden gelenek, göreneklerine hatta siyasi olaylara, isyanlara, devrimlere kadar her şey kaydedildi. Adına da Gezegen Arşivleri dendi. Gezilen ülkeler arasında Osmanlı İmparatorluğu'nun bazı bölgeleri de vardı. İşin acı yanı bu devasa koleksiyonun gün ışığına çıkması çok sonraları, 1980'lerde oldu. Bütün bunları BBC'nin hazırladığı belgeselde izleyebilirsiniz. En güzeli şu bence, renkli fotoğrafın bugününü hatta şahsen son aylarda hayatımı çekilir kılan yegane zevk olan Instagram filtrelerini bile onun bu neredeyse fetiş haline getirdiği fotoğraf tutkusu belirlemiş.


Bir Zamanlar Teknoloji bölümündeki yeni örnek, Tom Standage'ın The Victorian Internet adlı kitabından. Standage, 19. yüzyılın ikinci yarısında geliştirilen ve önlenemez bir furya halinde yayılan telgrafın hikayesini anlatıyor. 19. yüzyılda telgraf kullanananlar da tıpkı bugün internet kullananlar gibi, başka bir şehirde hatta başka bir kıtada yaşayan kişilere zaman farkı engelini aşarak mesaj yollayabiliyorlarmış. Telgraf başlangıçta sadece zorunlu iletişimler, yani ticari, askeri ve politik haberleşmeler için kullanılıyormuş ama bir süre sonra insanlar şahsi iletişim için de kullanmaya başlamışlar. Bu şekilde chatleşerek tanışıp evlenen çiftler bile olmuş. Dahası o yıllarda da tıpkı bugünün hacker'larına benzer şifre kırıcılar varmış. Görüyorsunuz; tıpa tıp aynı değiller ama aralarındaki benzerlikler aşikar.


Facebook'tan ayrılan bir grubun kurduğu Quora, Türkiye'de henüz çok fazla kullanıcısı olmayan bir sosyal medya platformu. Siz soru soruyorsunuz, birileri de o sorunun cevabını sizin için araştırıp buluyor. Birçok akademisyen de faydalanıyor. Anlayacağınız bir nevi bilgi paylaşımı modeli. Yahut Gönül Abla köşesinin akademik versiyonu. Meğer Quora'nın da kökeni 17. yüzyıla dayanıyormuş. 1690-1697 yılları arasında Londra'da yayımlanan The Athenian Mercury adlı bülten retro bir Quora gibi çalışarak okurların aşk, edebiyat, bilim, din ve diğer birçok konuda sorularını cevaplıyormuş. Cevaplar, yayıncı John Dunton ve üç yakın arkadaşından oluşan The Athenian Society tarafından kaleme alınıyormuş. Hatta bu cevapların en enteresan olanları daha sonra, 1020'lerde The Athenian Oracle: Being an Entire Collection of All the Valuable Questions and Answers in the Old Athenian Mercuries adlı kitapta toplanmış.


M. Ö. 2. yüzyılda Çin'de icat edilen ve sinemanın atası sayılan sihirli fenerleri belki bilirsiniz. Batı, onların varlığını, 17. yüzyılda Ars Magna Lucis et Umbrae adlı kitaptan öğrenmişti. Lanterne Magica adıyla 19. yüzyılda yaygınlaşan bu aletler daha sonra iyice küçüldü ve çocuklar için oyuncak olarak da üretilmeye başladı. Fotoğraf makinesinin keşfi, önünü epeyce açmıştı. Meşhurların kartpostalları ve manzara fotoğrafları kullanılarak 24 karelik kısa filmler bile oluşturulabiliyordu Lanterne Magica'da. Derken... Pufff! Hareketli film kamerası keşfedildi ve Lanterne Magica tarih oldu. Aşağıda Lewis Carroll'un Alice Harikalar Diyarında'sının Lanterne Magica için hazırlanmış 24 görüntüsünü bulacaksınız. İllüstrasyonların tarihi, tahminen 1910-1925 arası. Bir not: Ahmet Mithat Efendi'nin lanterne Magica için kullandığı Sihr-i Siraci deyişini de çok sevdiğimi söylemek isterim. O konudaki ayrıntılar Nüket Esen'in Hikaye Anlatan Adam kitabında.


Güneşin altında belki de gerçekten yeni bir şey yoktur! Bugün okuduğum bir haber, Twitter, Facebook, Quora, YouTube ve Tumblr gibi sosyal medya araçlarının aslında hiç de yeni olmadığını, bazılarının kökeninin çok çok eskilere dayandığını bana hatırlattı. Mesela gündelik meşguliyetimiz olan tweetler, bundan tam 100 yıl önce, Rimbaud ve Joyce gibi edebiyat dehalarını keşfeden anarşist sanat eleştirmeni Felix Feneon tarafından Paris'te icat edilmiş. Maurice Marullas adlı polis memuru kendi silahıyla beynini patlattı. Bu dürüst adamın unutulmasına izin vermeyelim. twitter kısa ve öz iletişim aracı olma özelliğiyle bana 2000 yılına kadar kullanılan 2 satır ekranlı çağrı cihazlarını anımsatır zamanında sahip olamanın verdiği üzüntümdenmidir bilinmez twittere o kadar sahip çıkıyorumki birileri eliminden alsa sanki oyuncağı alınmış bir çocuk gibi mızmızlanıyorum bazen.


Maru the Cat tarzı saçma ama çok eğlenceli kısa filmleri seyredebileceğiniz en iyi yer neresi? YouTube mu? Eh, elbette. YouTube, zamanımızın sosyal medya fenomenlerinin neredeyse en önemlisi. Ama aslında o bile yeni sayılmaz. Güneşin altında yeni bir şey olmadığını ve Twitter, Facebook, YouTube gibi sosyal medya araçlarının aslında hiç de yeni sayılamayacağını çeşitli vesilelerleyazdım, okudunuz. O halde şunu da okuyun: Thomas Edison olmasaydı YouTube da olmazdı. Sırf elektrik ve ampul faaliyetlerinden ötürü değil... Edison 1800'lerde çektiği, çektirdiği yüzlerce komik kısa filmle YouTube'un ilk provalarını da yapmış aslında. Edison ve ekibinin çektiği kısa filmler arasında boks yapan kediler bile var. Boks yapan kadınlar filmi daha da garip. Otantik bir eğlence için size de tavsiye ederim. Bu adrestedaha fazlasını bulabilirsiniz. çok harika bilgiler bunlar! edison benim gözümde sadece lamba demekti =) harika bir site, emeğinize sağlık.


Bisikletli Sahaf'ın işleyişi şöyle: Ellerinde hangi kitaplar olduğuna ve fiyatlarına internet sitesindeki listeden bakıp siparişinizi veriyorsunuz, onlar da nerede oturursanız oturun, kitabı size getirip bırakıyorlar. Bisikletleriyle. Karda, kışta, çamurda... Yorulmadan, üşenmeden. Rüzgar'ı size biraz daha anlatayım... Elinden geldiğince para harcamadan yaşama kararı almış. Hem o yüzden hem de hayvan yememek için freegan'lığı seçmiş. Cep telefonu bile yok. Fosil yakıt kullanmadan on binlerce kilometre katederek Avrupa'yı dolaşmış. Ortağı Filiz'le de o yolculuk sırasında, Belçika'da tanışmışlar. O gün bugün bir aradalar. Yakında Anadolu'yu köy köy gezerek tohum ve masal toplamaya başlayacaklar. Uzatmayıp burada kesiyor ve sizi onların anlattıklarıyla baş başa bırakıyorum. Rüzgar ve Filiz, geçen yıl çıktıkları Avrupa turunda kullandıkları hiçbir şeye para ödememiş, ya emekleriyle almış ya da ödünç istemişler. Fotoğraf makinesi, dizüstü bilgisayar; yola çıkarken ödünç aldıkları her şeyi dönüşte geri vermişler. Herkes gibi. Türkiye'deki her çocuk biz de baskıcı toplumun ezberi eğitim sistemiyle yetiştik ve bundan kurtulup kendimizi bulmamız yıllarımızı aldı. Üniversitede de durum parlak değildi, bize para kazandıracak bölümler seçmeye zorlandık. Tam da gerektiği kadar tembel insanlarız. Tembelliğimiz sayesinde bize bol bol enerji ve zaman kalıyor, bunları kullanarak bize keyif verecek, fikirlerimize uygun işler yapıyoruz. Yusuf Atılgan'ın ünlü romanındaki Aylak Adam gibiyiz, tek fark bizim parasız olmamız. Amaçlarımızdan biri tabii ki eğlenmekti, fakat dikkat çekmek istediğimiz noktalar da vardı. 2014'ün baharında bisikletle çıktığımız Avrupa turunu hiç fosil yakıt harcamadan, hayvan yemeden, gerektiğinde çöpten beslenerek tamamladık. İnsanlara, yola çıkarken söz verdiğimiz gibi, Görün işte, böyle de olabiliyormuş diyebildik. Yolda olan herkes gibi biz de birçok ilginç şeyle karşılaştık. Parasızdık, bu yüzden normalde olabileceğinden daha fazla insanla temas etmemiz gerekti. Yemek bulamadığımızda birilerinden istedik. Bazısı kapısından kovarken, bazısı bizi evinde konuk etti, yedirdi, içirdi. Yemek bulamayıp geceyi aç geçirdiğimiz de oldu. Bazen uyumak için şehir parklarını, otobüs duraklarını veya birilerinin bahçelerini kullandık. Biz Freegan'ız. Buna, insanın kendi kendinin efendisi olması denebilir. Vegan ve hem bedava hem özgür anlamına gelen free sözcüklerinden türetilmiş. Freegan'lar yani Türkçesiyle çöpçüler, para harcamadıkça özgürleşen ve kesinlikle et yemeyen insanlar. Ellerinden geldiğince ekonomik sistemin dışında yaşamaya çalışıyorlar, çünkü o sistemin efendileri var ve para kullanmak bir yerde onlara biat etmek oluyor. Freegan'lar ya yiyeceklerini çöpten kurtarıyor ya da bahçelerinde meyve sebze yetiştiriyorlar. Fosil yakıt yerine de kas gücünü tercih ediyorlar. İstanbul'da, paraya dokunmadan yaşamak pek mümkün değil. Bisikletli Sahaf'ı o yüzden kurduk. Gündelik hayat ve fikirlerimizle çatışmayan bir iş olduğundan, seve seve yapıyoruz. Aksi takdirde kendimizden ödün vermiş olurduk. Güzelmiş. Oğuz Atay da Hayatım, hayatımın romanı olsun demişti. Gerçekten her insan bir kahraman, hepimiz kendi hayatlarımızda kahramanca işler yapmak istiyoruz. Sonra bir şekilde başka kahramanlar dahil oluyor romanımıza ve ulaşmak istediğimiz yere ulaşmamıza engel oluşturuyorlar. Ama zaten iyi bir romanın olmazsa olmazı çatışma, öyle değil mi? Biz de işte biz olabilmek için romandaki diğer kahramanlarla savaşan iki kişiyiz. Cep telefonumuz olmadığı için, bizi arayamazsınız. Ama ulaşmak için bisikletlisahaf. com adresine yazabilirsiniz. Her tarz. Edebiyat, felsefe, tiyatro, sanat ve tarih kitaplarından oluşan mütevazı ama bol çeşitli bir arşivimiz var. Öyle bir durumda, kitap elimize geçince haber vermek üzere çalışıyoruz. Bulursak seve seve getiririz. İstanbul bazen bizi ruhen yoruyor ama bedenen pek yorulmuyoruz. Haftada ancak 3-5 kitap sattığımız için, yetişme sorunumuz olmuyor. Tıngır mıngır götürüyoruz kitapları. İnternet sitemizden herkes bize ulaşabilir. Destek olmak için okumak isteğiniz kitaplar var mı diye listemize göz atıp satın almak istediklerinizi yazabilirsiniz. Bir destek yolu da eski kitaplarınızı topluma kazandırmamız için de bize bağışlamanız veya satmanız olur. Şimdi sırada Türkiye Turu var. Mart'ta yola çıkıyoruz. Amacımız organik tohumlar ve yaşlılardan masallar toplamak. Tohumla masal benzer şeyler: Biri ekilmezse ölüyor, diğeri anlatılmazsa... Bu yolculuğa da parasız başlayacağız, gerektiğinde takas veya günlük işlerle geçimimizi sağlayacak, köylere uğraya uğraya 10.000 küsur kilometre dolaşacağız. Ulaşımımızı bisikletle sağladığımız için, her şeyden önce işimizi kolaylaştırıyor. En basitinden İstanbul' da hiçbir yere geç kalmıyoruz. Trafik sıkışabilir, hava koşulları berbat olabilir ama biz bundan etkilenmeyiz. Bunun dışında bisiklet bize başka bir dünya resmi çiziyor. Güçlü olanın zayıf olanı ezmesi ilkesi üzerine kurulu bu motorize faşizmde bizim için kendimizi ifade etmenin, üstümüze üstümüze gelene Dur! demenin bir yolu. Her şey bizim kontrolümüzde, en büyük artısı bu. Sürerken rüzgara eşlik ederek ıslık çalmak, şarkı söylemek gibi artıları da var. Tabii ki herkes bisiklete binebilir, binmeli de. Biz her yerde biniyoruz ama ikinci sorunuzun cevabı kişiden kişiye değişir aslında. İstanbul' da her şey gibi bisiklet sürmek de tehlikeli bir şey. Siz ne kadar dikkatli olursanız olun, her an bir araba gelip üzerinize kırabilir. Yine de biz oyumuzu İstanbul'da da bisiklette binmekten yana kullanalım. Bu iki muhteşem insanı bu kadar cesur olabildikleri için tebrik ediyorum. Son zamanda okuduğum en güzel ve umut verici yazı.


Berlin bir özgürlük adası. Almanya'da bütün baskı dönemlerinde iktidarların en çok yok etmek istedikleri yer. Nazizmin yükseliş sebebi neredeyse... Ama onca şeyden sonra 90'larda hiç hayal edilemeyecek bir şey oldu ve şehri ikiye bölen duvar yıkıldı. O travma döneminde Almanya'da yazılanlara bakarsan, Gezi'den sonra bizde yazılanlara eşdeğer olduğunu görürsün. Duvarın yıkılmasıyla birlikte, aniden başka bir dünyanın içine düştüler. İki farklı dünyanın insanları bir anda birbirleriyle karşılaştı; Doğu tarafı Batı'yla, Batı tarafı Doğu'yla yüzleşti. Duvarın yıkıldığı gece mi? Oradaydım. Sonra da gittim defalarca. Duvar yıkılmıştı ama hala orada, görünmez bir şekilde şehrin ortasında duruyordu... Tamamen ortadan kalkması çok yavaş oldu. En çok ilgimi çeken de milletçe geçmişleriyle yüzleşmeleri ve yanlışlarından ötürü af dilemeleri oldu. Bu bizim yapamadığımız bir şey. 100 yıllık acıların bile üstünü örterek yaşamaya çalışıyoruz biz. İkinci Dünya Savaşı sırasında Yahudilere yaptıklarımızı konuşmuyoruz mesela. Yahut Aşkale'den bahsetmiyoruz hiç. Halbuki travmalarımızla baş edip işlediğimiz suçlarla yüzleşmemiz gerekiyor. Kendimizi affetmenin yolu bu. Hiçbir şey bir günde değişmez, bunu bekleyenler hayal kuruyor. Ama uzun vadede bir şeyler değişecek. Yavaş yavaş... Tıpkı dünyanın dört bir yanında 1968'in etkilerini hala görüyor olmamız gibi. Gezi'yi olumlu ya da olumsuz bir şekilde anmadan politika yapmak bile mümkün değil artık. Gezi'nin çocukları bir gün politikaya da girecekler elbette. Ve 20 sene sonra ülkeyi onlar yönetecek. Kendi çocuklarını nasıl yetiştireceklerini artık biliyoruz. Muhtemelen çok daha özgür, çok daha iyi insanlar olarak... Biz göremeyeceğiz belki ya da görsek bile çok yaşlanmış olacağız ama fark etmez. Emrah Serbes'le senin romanlarınız tesadüfen eşzamanlı yayınlandı. Okurken benzer damarlardan yürüdüğünüzü fark ettim. Çok genç karakterleri yazmışsınız ve arka planda Gezi var. Ayrıca referanslar hep edebiyat yapıtlardından; karakterler çok kitap okuyor ve bunu sıklıkla dile getiriyorlar. Türkiye'nin son beş senesini hatta gelecek beş senesini arka planda Gezi olmadan anlatmak mümkün değil. Anlık bir şey değildi Gezi, ağaçlar kesiliyor diye patlak vermedi. Çok uzun zamandır arka arkaya gelen baskıların birikmesiyle büyüyen bir toplumsal hadiseydi. Brezilya'da bile Gezi diye pankart açıyor insanlar. O yüzden günümüzde geçen bir hikaye anlatıyorsan ve içinde Gezi yoksa, sen aslında yaşamıyorsun demektir. Uyar galiba. İçimde çok uzun zamandır uyuyan bir hikaye vardı ve artık dışarı çıkması gerekiyordu. İnsanlar okusun, hikayem unutulmasın istedim. Hikayemizi herkes öğrensin diye değil, biz unutmayalım diye yazdım diyor Eren. Gezi esnasında yaşadıklarımız 10 sene sonra da hatırlanacaksa, bu edebiyat sayesinde olacak. Benim romanım sayesinde bir kişi bile hatırlasa gelecekte, yeter bana. Ama bu hatırlayışın şahsi bir yanı söz konusu. Eren'in söylediği bir şey daha var çünkü... İnsan yazdıkça kendi içindeki kuyulara çekiliyor bilmeden; kazdıkça, derine indikçe siyahlaşıyor suları o kuyuların da diyor. İnsanın kendi içine inip hatırlamaya başlaması acılı, korkutucu bir süreç. Unuttuğunu sandığın hiçbir şeyi unutmadığını fark ediyorsun. Hatırlamamayı seçmişsin sadece. Yazarken her şey bir başka şeyi tetikliyor ve birdenbire net ve apaçık görmeye, hatırlamaya başlıyorsun. Keşke unutmak diye bir şey olsa ama yok. Ben de yazarken, üç yaşından beri duyduğum, gördüğüm, hissettiğim her şeyi teker teker yeniden yaşamaya başladım. Zamanla keder veren anılar artık incitemiyor, güzel anılar aynı şiddette haz vermiyor gibi bir şey yok o zaman. Hayır, hayır, hayır. Aksine. Ama şu oluyor, acılarınla hesaplaşabiliyorsun. Yüzleşiyorsun çünkü, sana o acıyı yaşatanı affediyorsun. Ama unutmuyorsun. Isherwood 1930'larda Berlin'e gidiyor ve hikayelerini orada yazıyor. Elveda Berlin'deki Sally Bowles'u orada yaratıyor mesela. Sonradan Cabaret filminde Liza Minelli'nin canlandırdığı meşhur karakter... Berlin'in ve Sally Bowles'un temsil ettiği o özgürlük hissi, hiç yok edilemeyen, dipten dibe hep kaynayan bir şey. Truman Capote yıllar sonra Sally Bowles'dan etkilenerek Tiffany'de Kahvaltı'yı yazdı. Filmde Audrey Hepburn'un canlandırdığı Holly Golightly aslında Sally Bowles'dur. Başlarken hiç bilmiyordum onlarla ilgili bir şey yazdığımı, farkında bile değildim. Ama Tiffany'de Kahvaltı'ya saygı duruşu gibi bir şey çıktı sonunda. Evet, Yasemin, Holly Golightly, yani bir özgür ruh. Eren'se bir gün ünlü bir yazar olmayı hayal eden o gay çocuk. Bunu roman bittiğinde fark ettim. Eleştiride acımasız biri olduğumu ve eleştirdiğim insanların bazılarının romanıma karşı tavır alabileceklerini biliyor ama aldırmıyorum. Öte yandan edebiyat torpil gerektirmez, beğenirsen beğenirsin. Kimse kimseye bir kitabı zorla beğendiremez. Pat diye söylerim. Ama her zaman yazmayabilirim. Eleştirmekte özgürler, dilediklerini yazıp söyleyebilirler. Ama eleştirmek için iyi bir donanıma sahip olman lazım. 1940'lardan kalma edebiyat bilginle eleştiri falan yapamazsın. Türkiye'deki birçok eleştirmenin sorunu bu, dünyada ne olup bittiğinden ve çağdaş edebiyatın nereye gittiğinden haberleri yok. Oturup uslu uslu jüri üyeliği yapsınlar daha iyi. Bunu söylemen iyi oldu, bu ülkedeki bütün önemli edebiyat ödüllerinde jüri neredeyse hep aynı isimlerden oluşuyor. Bu tuhaf bir durum. Tuhaf gerçekten. Sen de ben de kitap okuyoruz, üstelik bu işi profesyonel yapıyoruz ve bir insanın senede okuyabileceği kitap sayısını biliyoruz. 23 jüride de aynı kişi varsa, o kişinin aralarından seçim yaptığı bütün o kitapları ne zaman ve nasıl okuduğunu merak ediyorum açıkçası. Bunun tek bir anlamı var: Demek ki kitap okumuyor aslında ama okumadığı kitaplara ödül veriyor. Bazılarının romanımı beğense bile yazmayacağını düşünüyorum hakikaten. Ama bu bir endişe mi; hayır. Hala okurun gücüne inanıyorum. Edebiyat eleştirmeni bütün gücüyle bir kitabı övse bile onun çok okunmasını sağlayamaz. Aynı şekilde ne kadar yererse yersin, iyi kitap okur tarafından er ya da geç keşfedilir. Twitter'da kendi aralarında haberleşen ve birbirlerine kitap tavsiye edenler var ya, onlar benim için daha önemli. Arkadaşım Sırma Köksal'ın ne diyeceği önemliydi. Can Yayınları'nın genel yayın yönetmeni, biliyorsun. Yayınlasın diye değil, hakikaten fikrini merak ettiğim için gönderdim. Bir de gene yakın arkadaşım olan yazar Ünver Alibey okudu. Onun tavsiyelerine uydum açıkçası hatta romanın yarıdan fazlasını attım. Kelime kelime ayıklayarak, cımbızlayarak... Ama esas beğensin istediklerim elbette gençler. Arkadaşların seni tanıyor ve iç dünyanı biliyor sonuçta; beğenmeye hazır hepsi. Karakterler benden izler taşıyor ama bu doğal, çünkü sadece ilk romanlar değil bütün romanlar otobiyografiktir. Yazdığım her şeyde benden, ailemden, arkadaşlarımdan, beni etkileyen insanlardan, teyzemden, ablamdan, ne bileyim Ayşe Kulin'den, Murat Somer'den, senden izler olacak. Ama bunların toplamı otobiyografik mi diye sorarsan; hayır, değil. Ben kendimi anlatmak için değil, bu ülkede yaşayan gençlerin mutsuzluğunu anlatmak için çıktım yola. Ne yapsalar umutlarını, heveslerini kıracak bir şey çıkıyor karşılarına. İstedikleri zengin ya da ünlü olmak değil, daha özgür ve mutlu olmayı istiyorlar sadece. Ama söylediklerine kulak asan yok. Her seferinde önleri kesiliyor. Gezi onların seslerini duyurmalarını sağladı. Edebiyatçılar gençlere çok aldırmıyor sence, genç karakterleri anlatmıyor kimse mesela. Ve genç edebiyatçılara kimse destek olmuyor. Mesela 1980'lerde genç edebiyatçı denen kişiler hakikaten gençti. Latife Tekin ilk romanlarını 20'lerinde yayınladı. Buket Uzuner de şöhret olduğunda çok gençti. Onlara kendilerinden önceki kuşaklar el verdi. Bir önceki jenerasyonun desteğiyle parladılar. Şimdiyse şöhretli edebiyatçıların hepsi belli bir yaşın üstünde. Yayınevleri de yeni edebiyatçıları parlatmak adına çok şey yapmıyor. Roman keşfetmiyorlar mesela. Genç edebiyatçılar sadece okur gücü ve desteğiyle var oluyor. Yayıncılığın sanayi olma yolundaki hızlı gidişinin fazlasıyla garantici seçimlere sebep olduğunu düşünüyorum, neticede bundan edebiyat zarar görüyor. Bağımsız yayıncılar, küçük ve orta ölçekli yayınevleri bu yüzden kesinlikle desteklenmeli. Kitap ekleri ve edebiyat dergilerinde de görebiliyorum bu risk almama halini. İlk romanını yazan harika bir yazarı kapakta göremiyorsun hiçbir zaman, hep 300 yaşındakileri kapağa çıkarıyorlar. Olgun bir yazarın genç bir yazara itirafları. Okudum, çok güzeldi. Ama o yazıyı kapağa koymamışlar işte. Hiçbir şey değişmedi hayatımda. Şu anda çalıştığım yazarların çoğuyla çok uzun süredir çalışıyorum. Hepsi arkadaşım hatta ailemden insanlar gibi. Roman yazacağımı söylediğimde hepsi müthiş destekleri beni. Bitirdiğimde fikirlerini ilk aldıklarım da Latife Tekin, Ayşe Kulin ve Kürşat Başar oldu. Uzun uzun konuştuk, kendi kitapları gibi sahiplendiler romanımı. Hayatımda değişen tek şey, yazmaya devam edecek olmam. Ama bu saatten sonra yazar ajanı olarak yeni yazarlarla birlikte çalışmayacağım. Belki de yazmaya çalıştığım bu kitabı hiç bitiremeyeceğim. Ya da bitirebilirsem de yayımlatamayacağım. Yayımlatmak istemediğimden ya da kimse yayımlamak istemeyeceğinden değil. Tam tersine, yazdıklarımı herkes okusun istiyorum. Ama bu kitabın içinde herkesi, tamam, herkesi değil belki ama sevdiğim herkesi incitecek şeyler var. Onları incitmek için yazmıyorum oysa. Bunu onlara anlatmak çok zor, biliyorum. Ne kadar roman yazıyorum, desem de ben bile bunların yaşanmış olduğunu biliyorum. Sadece isimleri değiştiriyorum; belki biraz da dış görünüşleri. Ama işte babam orada duruyor; bu kitabı okuyabilse Halit'in kendisi olduğunu anlamamasına imkan yok. Başkaları anlayacak elbette, o anlayamasa da. Çünkü o en azından ne yaptığını biliyor. Annemi de tanıyacaklar; çünkü onun da ne yapmadığını biliyorlar. Bana elini uzatmadığını, beni öylece, istemediği, yanlışlıkla alınmış ya da hatırası var diye saklanan ama hiç yüzüne bakılmayan bir eşyaymış gibi kenarda tuttuğunu biliyorlar. Halbuki ben kimseyi üzmek için yazmıyorum; sadece kendimi iyileştirmek için yazmaya başladım. Başka bir hikayeydi bu üstelik ilk başta; kendi başlarına büyüyen üç çocuğun hikayesi. Anasız babasız ama sokaklarda da değil; başka bir dünyanın olabileceğine dair bir umut hikayesi. İnsan yazdıkça kendi içindeki kuyulara çekiliyor bilmeden; kazdıkça, derine indikçe siyahlaşıyor suları o kuyuların da. Sonunda yazdığım her şeyi silip bu hikayeyi yazmaya başladım. Aslında çok da farklı değil başlarken düşündüğümden; yine üç çocuğun hikayesi. Yine birbirlerine tutunarak büyüyorlar; ama bu kez anasız babasız değil hiçbiri. Aksine, şimdiki yalnızlıkları onları hep ana babalarıyla olan hikayelerine çekiyor. Babasının terk ettiği bir evde hayatını kızına adayan annesiyle büyüyen bir çocuk, harcadığı hayatının acısını çocuklarından çıkaran bir babanın izlerini silmeye çalışan bir başkası, kendisi olmasına izin verilmeyen bir diğeri. Ve o gece var bir de. Ama Yasemin; o kırılacak. En çok o kırılacak. Çünkü onun bu kitapta anlattığım hikayesini sadece ben biliyorum. Bu hikayeyi kitabıma koyduğumu da. Evet, bu kitap bitse bile yayımlanmamalı. Yasemin bu kitaptaki hikayeleri okumamalı. Yayımlanırsa ilk o okuyacak. Biliyorum. Fotoğraflar Berlin'de çekildi. Küçük fil Panchali romanda geçen fil. Önünde bisikletler olan kafe, romanda Yasemin'in hep gittiği yer, sonunda Eren de gidiyor. Oda Barbaros'un Berlin'deyken kaldığı ve romanını yazdığı oda. Eren'in de odası o aynı zamanda. Gökyüzüyle heykele gelince; Biz Burada İyiyiz'in kapağı oradan ilhamla tasarlandı. Barbaros'un perişan haline gelince; sorun değil, o sayede güzel bir kitap okuduk.


Biba; bugün internette bile adı geçmeyen sevgili dergimiz... Bunun üzerine Seray'ın kitabı Gelin Başı'nı elbette bir solukta bitirdim. Başka türlü olsa okumaz mıydım, okurdum elbet Fakat bu kadar acele eder, iki elim kanda olsa havasına girer miydim, bilmem. Bu ülkede çıkmış en nevi şahsına münhasır kadın dergisi olan Biba beni en mutlu eden işlerimdendi çünkü. Başına buyruk, kural tanımayan, neşeli, kışkırtıcı, kimi zaman melankolik ama asla kasvetli olmayan acayip güzel bir dergiydi. Yayın yönetmeni Simten Danışman'la benden, bir de şimdi neredeyse sadece facebook'ta filan görüştüğümüz ekibimizden başka kimse de hatırlamıyor gibiydi. Meğer öyle değilmiş. Seray hatırlıyordu mesela. İlk buluşmamızda Biba'dan çok söz etti. Bugün öyküler, oyunlar yazıyorsam eğer, bunun müsebbibi biraz da Simten'le sensin, sizin güzel yazılarınız, hayata bakışınız, duruşunuz dedi, elinde kalan Biba sayılarına gözü gibi baktığını anlattı. Saçlarımın o zamanlar kızıl olduğunu bile biliyordu. Dinlerken gözlerim doldu. Hayatta hiçbir şeyin boşuna yaşanmadığını, iyi işlerin asla unutulmadığını, görmesi gerekenler tarafından muhakkak görüldüğünü bir kez daha fark ettim. Bugün öykülerini hayranlıkla okuduğum, romanını sabırsızlıkla beklediğim Seray Şahiner'le işte böyle arkadaş olduk. Yazarken hayata çiçek dürbününden bakmıyorum. Yazmak dünyanın en huzurlu işi değil ama heyecan verici. Ben ne yazacağımı bilerek oturuyorum masa başına, ama içimde olduğunu bilmediğim şeylerle karşılaşıyorum yazarken. 'Beynelmilel' filminin yönetmeni Sırrı Süreyya Önder, ' Bir şarkının neden söylendiğini bilmiyorsanız, nasıl söyleneceğini de bilemezsiniz' der ya... Ben de dünyanın farklı yönlerini tanımayı önemsiyorum. Sadece yazmak değil, layığınca yaşamak, anlamak, yorumlamak ve mizahını yapabilmek adına da... Henüz çocukken hayatını yazarak sürdürmeye karar vermiş biri olarak tüm bu dünyaları görmeyip kendimi masa başında eğitmeye kalksam, yazdıklarım eksik kalırdı. Sonuçta yaptığım işlerin hepsi farklı çalışma ve yaşama disiplinleri gerektiriyor. Tecrübe de insana iyi hikaye anlattırıyor, türlü çeşit jargondan konuşmayı öğretiyor. Yaşlıların o kadar iyi anlatıcı olmasının sebebi budur belki de. Anneanem kadar iyi hikaye anlatsam, daha ne isterim! Akvaryum balığı değilim. O korunaklı camın dışına çıktığında, lağım sularının denize karıştığı yeri de, mercan kayalıklarını da nefesin yettiğince gidip görüyorsun. İncelemek değil sadece, orada yaşamayı öğreniyorsun. Sıradan şeylerin çok enteresan olduğunu, figüran sandıklarımızın aslında başrolü hakettiğini... Sırf bu terbiyeyle yazıya oturmak için bile o kadar farklı işi yapmaya değerdi. Gitar çalmak ve resim yapmak, röntgenci yönümü perçinledi benim. Dikkatle dinleyen, bakan biriydim zaten ama gitar çalarken daha iyi dinlemeyi öğrendim, resim yaparken de hareketsiz bir cisme saatlerce sıkılmadan bakabilmeyi... Yazarken bunlar çok işe yarıyor. Bir de şu var, daha 25 yaşındayım, 'anlatsam roman olur' diyebileceğim kadar çok şey yaşamadım. Dolayısıyla hayat beni içine karıştıkça besliyor. Hayat. Ama hayatın ne kadar heyecan verici olduğunu edebiyat sayesinde öğrendim. Çok kadınlı bir ailede büyüdüm, dillerini ve iç dünyalarını iyi biliyorum. Ve tuhaf bir biçimde onları daha çok merak ediyorum. Kendimizi ne kadar açarsak açalım, sırlıyız. Kadın kuaförlerinin camekanları jaluziyle örtülüdür mesela, erkek kuaförlerinin camındaysa tül bile yoktur. Biz gizliden prenses olmaya hazırlanırken, erkekler seyirlik şekilde tıraş olup kulak kıllarını aldırabilir. Kadınlarınsa bir yanları hep gölgeli... Ben onların ışıkta bıraktıkları yanları yerine üzerini örttükleri hislerini, sahneye hazırlıklı çıktıkları anları değil, kamera arkası görüntülerini yakalamayı istiyorum. Bizi şahane eş olmak, temiz sevgiyi bulmak gibi idealler mahvediyor. Aşka düştüğümüzde o duyguyla ilgileneceğimize, kalıplarla ilgileniyoruz. Acaba şöyle mi deseydim, hakkımda şunu mu düşünmüştür, ay beni hafif kadın sanmasın... Adamların hakkımızda ne düşündüğüne kafa yorduğumuz kadar kendimizle ve hayatla ilgilensek dünya başka türlü bir yer olurdu. Doğruyu, yanlışı sözlük anlamlarına göre yaşasaydık, doğar doğmaz hayattan emekli olmamız gerekirdi. Annelerimizin doğrularının dışına çıkmak öğretiyor biraz bize yaşamayı. Umarım yıllar geçip hayatımız film şeridi gibi gözümüzün önünden akarken bunca badireyi 'annem haklıymış' demek için mi atlattım? demeyiz. 80 sonrası kuşağın kendilerine kurdukları en büyük tuzak, filmlerden rol seçmekti. Karşımızda birbirini tutmayan iki model var: Türkan Şoray ve Müjde Ar. Türkan Şoray, gurur, Müjde Ar tutkudur benim için. Aşka takılınca ayağa kalkabilmek için iki seçenek... Tercih yapmak zorunda kalmayan şanslı bir kadın var mı, bilemiyorum. Hakkımda ne düşünürler kaygısıyla gurur ya da tutkudan birini seçmeye kalkınca ikisinin arasında arafta kalıyor zaten insan. Söylediklerimden azade mi yaşıyorum aşkı, bilmiyorum. Farkında olmak çözmeye yetmiyor. Matematiğe vurmamaya çalışıyorum. 'Seni üzmek istemiyorum' diyen erkek. Mutlaka üzüyor onlar çünkü. Akıllı davranıp riski önceden söylüyorlar. Kırkıncı odanın kapısını açmak istemeyecek kadın var mı? Neticede, bile bile lades demiş olmakla kalıyorsun. Tersine bir Pamuk Prenses hikayesi gibi... Pamuk Prenses daha en başta Avcı'ya aşık oluyor. 'Seni üzmek istemiyorum' imasıyla Avcı, Pamuk Prenses'i bırakıp bir ceylan kalbi aramak üzere yola çıkıyor. Prenses de onun peşine düşüyor, 'Kalbimi niye almadın, ben onu sana vermek istiyordum zaten' diyerek... Bunun üzerine bir tiyatro oyunu yazıyorum şimdi. 'Seni üzmek istemiyorum' diyen erkekler karşısında, 'Erkekler karakterli kadın sevmiyor şekerim' diye üzülen kadınların hikayesi.


Bedri Rahmi'nin hem kendi yakınları hem de yakın tarihimizin önde gelen sanatçıları, siyasetçileri ve iş adamlarıyla mektuplaşmalarından oluşan Bedri Rahmi Eyüboğlu ve Çağdaşlarından Mektuplar Biz Mektup Yazardık 20 Haziran'a kadar gezilebilecek. Sergide yakın tarihimize ayna tutan bu mektupların yanı sıra sanatçının eserlerinden seçmeler de yer alıyor. Bir dönem sanatçıların çektiği maddi sıkıntılara da şahit oluyoruz bu mektuplar aracılığıyla, siyasi tarihimizin çalkantılarına da. Bedri Rahmi'nin hayatındaki en önemli insan olan eşi Eren Eyüboğlu'yla yazışmalarını okurken aşkın gücünü hissediyoruz. Araya sanatçının kırık bir aşk hikayesi yaşadığı Mari Gerekmezyan'ya ilişkisine dair belgeler de giriyor. Fakat en güzeli neydi biliyor musunuz; mektup yazmanın ne kadar güzel bir şey olduğunu hatırladık. Serginin oluşumunda büyük katkısı bulunan Hughette Eyüboğlu'nun da istediği bence buydu. Her neyse, sergiyi gezip bitirenleri eski tip bir çalışma masası bekliyor. Dileyenler, oraya oturup sanatçının desenleriyle hazırlanmış kağıtlarla zarfları kullanarak sevdiklerine mektup yazabiliyordu. Sırf bunun için bile gidilir bence. Sergide yer alan parçalardan birkaçı. Solda Bedri Rahmi ve eşi Eren Eyüboğlu'nu gençlik yıllarında görüyoruz. Elimize kalemi kağıdı alıp sevdiklerimize, kızdıklarımıza, kalbimizi kıranlara, sevgilimize, arkadaşlarımıza veya ne bileyim sadece uzakta yaşayan ama iletişimde olmayı istediğimiz kişilere mektup yazmayı, kartpostal göndermeyi çoktan bıraktık. Telefonda konuşmak, görüntü bakımından şahsilikten tamamen yoksun e-postalar veya SMS mesajları atmak bize yetiyor. Ona gelen yahut onun gönderdiği yüzlerce mektup arasından seçilerek sergiye alınan mektuplar, Bedri Rahmi Eyüboğlu'nun 64 yıllık hayatına sığdırdığı her şeyi; aşklarını, sevinçlerini, hüzünlerini, kırgınlıklarını, özlemlerini, dostluklarını, en önemlisi sanat tutkusunu, zihninin her daim resimle ve şiirle meşgul olmasını olanca canlılığıyla bugüne taşıyor. Eyüboğlu'nun hem yazısından kağıda hem de sanatından tuvale yansıyan naifliği, coşkusu mektuplarında da kendini gösteriyor. Zarif el yazısıyla kaleme aldığı ve tablolarındaki gibi narlar, dutlar, ayvalar, antik uygarlıklardan miras kalmış şekiller, kanlı canlı kırmızı ve mavilerle süslediği bu mektuplar aracılığıyla büyük sanatçının iç dünyasına giriyor; onun Güzel Sanatlar Akademisi'nde başlayıp Paris'te süren eğitim macerasını, öğretmenlik yıllarını, resim tutkusunun peşinden gittiği Anadolu'da yaptığı birbirinden verimli seyahatleri öğreniyor, yakın tarihimize içeriden; sanatçıların, siyasetçilerin ve iş adamlarının gözüyle, kalemiyle şahitlik ediyoruz. Bedri Rahmi'nin Aşık Veysel'e bir ses kayıt cihazı alınabilsin diye hazırlayıp satışa çıkardığı kartpostal. O dönem sanatçıların yaşadığı maddi zorluklara bir misal. Sanat tarihimizde Bedri Rahmi Eyüboğlu gibi bir isme çok da sık rastlamadığımızı söyleyen Ruken Kızıler haklı bence; Eyüboğlu hakikaten benzersiz bir figür: Sadece ressam ve şair değil, aynı zamanda heykeltıraş, öğretmen, yazar... Ayrıca mozaik, seramik, vitray ve yazma sanatçısı. Nazım Hikmet'ten Ahmet Hamdi Tanpınar'a Fikret Mualla, Aşık Veysel, Adalet Cimcoz, Orhan Veli Kanık, Necip Fazıl Kısakürek, İbrahim Çallı, Andre Lhote, Fahrünisa Zeid, Abidin Dino, Reşat Nuri Güntekin, Cemal Tollu, Nurullah Berk ve Arif Kaptan'a kadar hemen her sanat dalından çok çok önemli isimlerle mektuplaştığını düşünürsek, Eyüboğlu'nun yazışmaları da bu zengin yelpazeye yakışır çeşitlilikte. Her biri tarihi belge niteliğindeki ve çoğu zaman olağanüstü bir açık sözlülükle yazılmış bu mektuplaşmalarında hangi dalda üretirse üretsin sanatçılar arasında o dönem kurulabilmiş kuvvetli bağlara tanık oluyor, yaşadıkları ekonomik sıkıntılara dair fikir ediniyor, bütün bu zor koşullara rağmen umutlarını yitirmemelerine ve ideallerini gerçekleştirebilmelerine hayranlık duyuyoruz. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları tarafından uzun soluklu ve titiz bir çalışmayla hayata geçirilen Bedri Rahmi Eyüboğlu ve Çağdaşlarından Mektuplar Biz Mektup Yazardık kitabı vesilesiyle ortaya çıkan sergi, 20 Haziran 2015'e kadar İş Sanat Kibele Galerisi'nde ziyaret edilebilecek. Sergiye giderlere tavsiyem, sanatçının gelini olan Hughette Eyüboğlu'nun hazırladığı, editörlüğünü ise Ruken Kızıler'in üstlendiği kitabı da edinmeleri. Çünkü sergide olan her şey bu kitapta var. Ayrıca mekan yetmediği için kullanılamayan fotoğraf, mektup ve belgelere de yer verilmiş. Serginin ve kitabın tasarımını Emre Senan üstlenmiş. Sergi, pazar ve pazartesi günleri hariç her gün 10.00-19.00 saatleri arasında gezilebilir. Sanatın çok farklı dallarında ürün vermiş Bedri Rahmi Eyüboğlu 1911'de, Görele Kaymakamı Mehmet Rahmi Bey ve Lütfiye Hanım'ın ikinci çocuğu olarak Trabzon'da doğmuş. Yeteneği lise yıllarında, resim öğretmeni Zeki Kocamemi tarafından keşfedilmiş. Yine bu dönemde edebiyata da merak salmış ve ilk şiirlerini yazmaya başlamış. 1929'da İstanbul Güzel Sanatlar Akademisi'ne girerek, Nazmi Ziya ve İbrahim Çallı gibi büyük ressamların öğrencisi olma şansına erişmiş. Ahmet Haşim'den de estetik ve mitoloji dersleri alıyormuş. 1930'larda Fransa'ya gitmiş, Dijon ve Lyon'da bir yandan çalışarak Fransızcasını geliştirirken, bir yandan da Gauguin, El Greco, Cezanne gibi beğendiği ressamların eserlerini kopya eder. Ernestine Letoni'yle de orada tanışır. 1940'larda kalbine kara saplı bir bıçak gibi saplanan Mari Gerekmezyan girer hayatına. Bedri Rahmi Eyüboğlu 1975'teki ölümüne kadar geçen çeyrek asrı, aşkla, resimle, edebiyatla, dostlarıyla, dönemin önde gelen kültür ve düşünce insanlarıyla bir arada grir.


Tolga Meriç'in bir anne kediyle yavrusunun ayrılığını anlatan Pati İzleri adlı kitabı, sert bir konuyu çırılçıplak bırakıp sevgiyle örüyor. Tolga, Epsilon Yayınevi'nden çıkan kitabını bu kez Volkan Varlıker'e anlattı. İki yıl kadar önce, 22 yıl yaşadığım ve çok sevdiğim İstanbul'dan ayrılıp Seferihisar'a yerleştim. Düşlediğim doğaya, hayata, bahçelere kavuştum. Fakat gelişimizden kısa bir süre sonra, bir yaşındaki kedim Bıdık maalesef bir köpek tarafından öldürüldü. Ölümünden üç dört ay sonra, Bıdık'ı çok özlerken yazmaya başladım Pati İzlerini. Evet, Bostancı'da, bir apartmanın yüksek girişinde oturuyordum. Sokaktan balkonuma gelen kediler vardı. Arka bahçeye bakıyordu balkon. Bıdık'ı o bahçede, annesiyle birlikte görmüştüm ilk olarak. Önceleri annesinden hiç ayrılmıyordu tabii. İkisine düzenli mama götürüyordum, Bıdık balkona atlayamadığı için. Sonra, kitaptaki öyküyü, günbegün gördüm: Her yavru kedi gibi, Bıdık'ın da annesinden ayrılacağı o gün geldi. Anne kediler, zamanı gelince, hayatta kalabilsinler diye yavrularını tanımaz olurlar, onların kendilerinden kopmalarını sağlarlar. Keskin bir kopuştur bu. Dönüşsüz bir ayrılıktır. Annesi Bıdık'ı bahçede bırakıp başka yerlere gitti. Gitmeden önce evimin pencere pervazlarına koyduğum mamaya nasıl ulaşacağını öğretti Bıdık'a. Sonra da ortadan kayboldu. Bıdık da, pencere kenarında birkaç kere mama yedikten sonra, tatlı tatlı eve girip yerleşti. Annesi geceleri yine geliyordu penceremize ama kendini Bıdık'a göstermiyordu. Bıdık bir iki kere yakaladı onu, sevinçle yanına koştu fakat annesi ayrılıkta kararlıydı, Bıdık'ın iyiliği için her defasında onu reddetti. Evet ama dediğim gibi, bu bütün anne kedilerle yavrularının yaşadığı bir ayrılık hikayesidir. Tabii incelmiş ya da dönüşmüş biçimde, aslında bütün annelerle çocuklarının hikayesidir aynı zamanda. Annesinin Bıdık'a söylediği gibi, yaşayabilmeleri için çocuklardan kopmak gerekir. Bu ayrılış sevgiden doğar. Ve ancak sevgiyle mümkündür. Bu ayrılıktan kaçıldığında, çocukların hayatı çalınmış olur bir bakıma. Bu galiba işlediğiniz konunun dünyasını çırılçıplak görebilmekle ilgili. Koyunların, tavukların, yani yenilebilen hayvanların çizgi filmlerde konuşturulmasını çocukların ruh sağlığı adına yasaklamış ülkeler var. Gerçeğin doğası bu şekilde örtbas edildiğinde sevinç de, sevgi de ölür ve insan asıl o zaman hastalanır. Adına ister medeniyet hastalığı deyin, ister şizofreni. Kitabın, dediğiniz gibi sert bir konusu var ama bu sertliği ayrılığa yakıştıran biziz. O ayrılığı neyse o olarak görme çabası, insanın yakıştırması olan o sertliği kendiliğinden yok etti sanıyorum. İletişimi, anlamayı ya da anlatmayı sözle ilgili sayıyoruz. Oysa, Heidegger'in dediği gibi, gündelik konuşmaların kişinin kendisiyle de, gerçekle de hiçbir ilgisi yoktur. Bence anlamak da, anlatmak da ancak görmekle, göstermekle mümkün... Hatta bağımlılıklarımızda bile gözün önemli bir payı olduğuna inanıyorum. Raymond Carver'ın bir öyküsünde körlerin genelde görenler kadar sigara bağımlısı olmadığı geçer. Tiryakiyseniz, gözü kapalı içmeyi deneyin; gerçekten de o sigarayı bitiremeyecek derecede tat kaybına uğrarsınız. Kedilerse tıpkı burunları, kulakları, patileri gibi, gözlerinin de sırlarına insanlardan daha hakimler. Bıdık, kartondan yapılmış yuvalarına baktığında, aylar önce yağmış olan karı bile görebilmeyi bu sayede öğreniyor annesinden. Sevdiğimiz çocuk kitaplarının çoğu öyle değil midir? Dijitalleşen yaşamla birlikte insanın da dijitalleştiğini ve bunun insanı daha önce hiç olmadığı şekilde yasallaştırdığını düşünüyorum. Ne yazık ki bu yasallaşmaya çocuklar da dahil ediliyor, çocuk edebiyatı da. Pati İzlerini yazarken hayatı bir yavru kedinin ve annesinin gözünden görmeye çalıştım. Onların gözünden görünen hayat, çocuk edebiyatına kendiliğinden çağırdı beni. Fakat yetişkinlerle arasına mesafe koyan bir edebiyat olmadı bu. Sonuçta, hem sevgi dolu hem de itaatsiz kedilerin dünyasını yasallaştıramazdım. Bir pedagog gibi düşünerek kitabı tıbbileştiremezdim de. Keşke kedi edebiyatı diye bir kategori olsaydı da, yetişkin-çocuk ayırt etmeksizin, o edebiyata dahil edilseydi Pati İzleri.


Altay Öktem'in Tanrı Acıkınca adlı romanını okurken, Ne şahane bir çizgi roman olur bundan diye düşündüm. En iyi bildiğimiz yahut öyle sandığımız bir yerde, tam içimizde büyüleyici bir dünya, bambaşka bir coğrafya tasarlamış Altay. Bu coğrafyada engebeli dağlık araziler, kıvrımlı patikalar, yüzeyi düz ve parlak olan uçsuz bucaksız ovalar var. Aralarından şırıl şırıl sular akıyor. Biraz ilerlerseniz koyu kırmızı durgun göllere, fırtınalı denizlere varıyorsunuz. Bu diyarın sakinlerinden bazıları kutu gibi evlerde yaşıyor, bazıları şaşaalı saraylarda. Şölen sofraları kuruluyor zaman zaman, amansız savaşlar patlak veriyor. Sonra o dünyada da tıpkı burası gibi düzenden yana olanlar ve düzeni bozmaya niyetlenenler var. Bu ikinci gruptakiler, yani baş kaldıranlar her şey yıkılsın ve daha adil, daha parazitçe yeni bir dünya kurulsun istiyorlar. Dünyalar güzeli Shigella ile aşıklarının sözünü bile etmiyorum. Aslında bir bağırsak paraziti olan Shigella o kadar duygulu, tatlı ve seksi bir dişi ki anlatmaya benim kelimelerim yetmez, en iyisi Altay'ın romanını okuyun. Neyse işte... Görüyorsunuz, sonunda bir biyolojik fantastik romanımız da oldu. Lütfen biri çıksın bunu çizgi roman haline getirsin. O zamana kadar da herkes hemen bir tane edinip okumaya başlasın. İçimizde öğrenecek çok şey var, emin olun. Tanrı Acıkınca, bir yanıyla biyolojik bilimkurgu. Bir yanıyla fantastik ama asıl felsefi ve gerçekçi bir roman. Ben belli bir kalıp içine girmeyi sevmediğim gibi, kitaplarımı da tek bir türün özellikleri çerçevesinde kaleme almaktan hoşlanmıyorum. Rahatsız oluyorum bundan. Romanda, bir yandan dış dünyada geçen bir kurgu var, onun paralelinde de insan vücudundaki bakterilerin, parazitlerin hayatı anlatılıyor. Bu yanıyla dünyada çok az örneği olan biyolojik bilimkurgu örneği olarak ele alınabilir; yani insan vücudunun bir evren olarak konu edildiği, hikayenin vücudun içinde geçtiği bir kurgusal roman. Bu hiç üzerinde düşünmediğimiz, ciddiye almadığımız bir konu. Vücudumuzun içinde yüzlerce çeşit canlı yaşıyor ve onların da kendine özgü hayatları var. Kimisi bizi canlı tutan yaralı mikroorganizmalar, kimisi de zararlı! Zararlı olarak kabul ettiklerimizi, hangi antibiyotikle, ne kadar sürede öldürebileceğimizi hesaplıyoruz ve bu konuda inanılmaz bilimsel araştırmalar yapıyoruz. Milyar dolarlık bütçeleri olan büyük bir ilaç endüstrisi kurmuşuz. Oysa onlar da doğadaki diğer canlılar gibi yiyen, içen, üreyen, gezip dolaşan, uyuyan, kendilerine ait hayatları olan varlıklar. Doğadaki her türlü canlıyı inceleyen belgeseller var. Oturup merakla, keyifle izliyoruz onları. Ama kendi bünyemizdeki canlıları nedense yok sayıyoruz. Oysa mikroskopta bir baksak, hayata bakışımız değişir. Kesinlikle öyle. Birçok şeyi yok saydığımız gibi onları da yok sayıyoruz. Çünkü bir yanıyla da rahatsız edici canlılar bunlar. Hiç kimse içinde milyonlarca başka canlının yaşadığı gerçeğiyle yüzleşmek istemez. Bunu bilirse, yatağında rahat uyuyamaz. Çünkü biz uyurken onlar uyumuyor olabilir! Bu soruyla işin fantastik kurgu tarafına geliyoruz. Anlattığım mikroorganizmaların hepsi gerçek. Hatta fiziksel özellikleri bile gerçeğe çok yakın. Elektron mikroskobuyla binlerce kez büyütülmüş hallerini gördüm çoğunun. Ama yaşadıkları hayat, elbette kurgu. Fantastik kurgunun öğeleriyle bambaşka bir dünya kurdum onlara. Bu anlamda hayal ürünü ama hayalin gerçekle örtüşmesine de çok dikkat ettim. Elbette bir bağırsak paraziti bizim gibi yaşamıyor. Bizim gibi sevişmiyor, entrikalar kurmuyor. Onların gerçek hayatlarını biraz içinde yaşadıkları canlıların, yani bizlerin hayatlarıyla kesiştirdim. O da işin gerçeklikle ilgili kısmı. Sadece insan için geçerli değil bu; doğadaki tüm canlıların dişileriyle baş etmek zordur. İnsanın içindeki canlılar da, biz göz ardı etsek bile, yine de doğanın bir parçası. Eh, onların dişisiyle de baş etmek zor tabii. Shigella, sahiden de çok çekici, baştan çıkartıcı bir canlı. Bir o kadar da zor, baş edilmez biri. Aynı bizim dünyamızda rastladığımız kadınlar gibi. Elbette. Eğer doktor olmasaydım, insan vücudunu bu kadar yakından tanımasaydım böyle bir kurgu yapamazdım. Paralel kurguyla, insan vücudundaki yaşam, gerçek roman kahramanlarının yaşamıyla beraber ilerliyor romanda. Aşk, aldatma, entrika, sevgi, nefret ve gittikçe karmaşıklaşan insan ilişkileri... Tüm bunlar yaşanırken, içimizdeki canlılar da bizden habersiz, benzer şeyleri yaşıyorlar. Romanda sarışın, güzel, hırslı bir kadın gazeteci karakteri var. Evet, Ayşegül Harman karakterini yaratırken, tam da ben romanı yazdığım dönemde popüler olmaya başlamış, yaptığı röportajlarla dikkat çeken bir gazeteciden, Ayşe Arman'dan esinlendim. Ama gerçek karakter romandaki gazetecinin karakteriyle ne kadar örtüşür, o konuda bir şey söyleyemem. Evet, paralel kurgu, paralel evrenler aslında bizi paralel tanrılar kuramına götürüyor. Bizim içimizdeki canlılar, başka bir bedenin içinde yaşadıklarını bilmiyorlar elbette. Ama bizim her hareketimizden etkileniyorlar. Öksürdüğümüzde, dalağımızdaki mikro organizmalar bundan etkilenmiyor ama akciğerlerimizdekiler için bir fırtına, bir hortum demektir bu. Midemiz bulanıp kustuğumuzda midemizdeki canlılar sele kapılıp gidiyor. Doğal afet diye adlandırdığımız şeylerin de kendi vücudumuzda bire bir karşılıkları var. Madalyonun tersinden bakarsak; bizim dünya dediğimiz şeyin başka bir canlı olmadığı ve bizim onun içinde yaşayan mikro organizmalar olmadığımız nerden belli? Belki o da kendinden milyonlarca kat büyük bir canlının içinde yaşayan küçük bir mikro organizmadır. Biz Tanrı'yı keşfetmeye çalışıyoruz. Bizim içimizdeki canlılar da yaşadıkları dünyayı keşfe çıktıklarında, aslında bizi keşfetmiş oluyorlar. Belki onların Tanrısı biziz. Böyle bakarsak, kendiliğinden bir zincirleme tanrılar kuramı oluşur. Doğruluğu tartışılır ama yanlışlığı da o oranda tartışılır! Aslında çok görkemli sahneler ve insan vücudunun birebir yeryüzü gibi ele alınması ama organların yapısına da bağlı kalınmasından kaynaklanan uçuk bir dünya profili var. Sinematografik olarak da insanın gözünde canlanıyor. Aslında yazarken bunu amaçlamamıştım ama görsellik ve karakterlerin fiziki özellikleri çok net olunca, bu açıdan da birçok kişinin ilgisini çekti. Özellikle animasyon film ve çizgi roman olarak kafasında canlandıran, bunu benimle paylaşan çok oldu. Ama animasyon yapılması Türkiye şartlarında çok zor, hatta imkansız. Bu boyutta bir çizgi roman da ciddi bir emek ister ki bu da ciddi bir maliyet getirir. O yüzden de hayalinde canlandıran çok oldu ama bu konuda ciddi bir teklif gelmedi henüz. Sanıyorum Tanrı Acıkınca yurtdışında yayımlanmış olsaydı, şimdiye kadar çoktan çizgi roman olurdu. Eh, bu da yaşadığımız coğrafyaya ilişkin bir şey. Biz de Shigella'nın ülkesinin buradaki eşdeğerinde yaşıyoruz. Shigella da bağırsakta değil de beyinde ya da karaciğerde yaşasaydı, bambaşka bir hayatı olurdu.


Tabii ona da söyledim bence tersi de geçerliydi, birey olmanın, tek olmanın tehlikelerine karşı da uyarılıyorduk durmadan ve bir arada durmanın tuhaf, sakinleştirici güzelliğine de alıştırılıyorduk. Mehmet Sait Aydın'dan Efkar Karması: Türküler Eylül'e yakışır! Kızıltepe'den önce İstanbul'a, sonra Ankara'ya, ardından gene İstanbul'a göçmek gibi bir şey yaşadım, evet. Diyarbakır doğumluyum ama o kadar, sadece birkaç ay yaşadım orada çok sonradan. Şimdilerde ülke yıkan, evler bozan, sinelere yangın düşüren dersanelerden birinde talebelik ettim birkaç ay Diyarbakır'da. Bahar ayıydı, devletin izin vermek zorunda kalarak alan tahsis ettiği ilk Newroz'a gitmiştim orada yaşarken. Yoğun ilişki meselesi netameli aslında, tatile gidebiliyorum anca artık. İki yaz evvel kuzenimin nişanı için birkaç günlüğüne Kızıltepe'ye, oradan da nişanın yapılacağı yere, Elazığ'a gitmiştim. Yaz ayıydı ve hasta düştüm nişan evinde. Bizimle gelen doktor akraba bakıp, Üzüleceksin ama biz buna kendi aramızda 'turist hastalığı' diyoruz. demişti. Şimdi bir parça daha eklenebilir Alataş'ın bu dediklerine; sanırım artık gömleğinin altında silah görünmeyen yerlilerin çocukları da benzer şeyler yapıyor, anneleri benzer şeyler giyiyor ilanihaye. Tersine İstanbul'un, Ankara'nın, Antakya'nın, Eskişehir'in bazı sokaklarının da oradaki o sokaklara benzediğini gördük yaz başında. Cevabın başında dediğimle, sonunda çelişmek pahasına diyeyim aslında: Sokak, sokaktır. İş ki biz ona nasıl muamele ediyoruz. Masallarda ve haberlerde bize neden hep sokağın tehlikeli olduğu söylendi, söyleniyor? Geçmişte ve bugün bizi neye karşı uyarıyor, neden sokaktan, dışarıdan uzak tutmak istiyorlar? Bence tersi de geçerli... İnsanları birey olmanın, tek olmanın tehlikelerine karşı da uyarıyor ve onları bir arada olmanın sakinleştirici güzelliğine de alıştırmaya çalışıyorlar. Görünürde kalıp uyuşmuş halde gezinmen istenen bir şey çünkü genellikle... Yeter ki düşünme! Mustafa Irgat'ın bir kitabı var, adı Sonu Zor. Aklıma nedense o geldi. Sokağın aksini; içeriyi, suhuleti, sükuneti, itidali telkin edenlerin aklında öyle bir şey olmalı sanki. Sonu zor. Çıkma, konuşma, düşünme, bağırma. Sokak ancak mutenalaşırsa sokak. Ofisten öğlen yemeğine gittiğimde bir sitenin önünden geçiyorum. Müthiş güvenlikli falan olması artık zaten enteresan değil ama kale duvarı gibi duvar inşa etmişler. Fatih'in toplarıyla saldırsan yıkılmaz. Neyden nasıl korkuyorlarsa artık. Ama onlar için bence trajik olan şu ki, alt kattakiler karşıdaki şahane manzaradan mahrumlar. Korku, estetiğin önüne geçiyor. İki manada da öyle sanırım. Olumlu ya da olumsuz. Bunu biraz sık anlatmış olabilirim muhtelif yerlerde yahut bana öyle geliyor... Edebiyatla ilişkim önce amcamın kitaplarını aşırmak, sonra lisedeki edebiyat öğretmenim Erdal Can, sonra kıymetli arkadaşlar, edebiyat dergileri, kitapçı ziyaretlerinin sıklaşması ve devamı. Çoğumuz gibi iyi öğretmene rastlamak talihi aslında. Nasıl sürüyor? İşte okumaya, yazmaya devam ederek sürüyor. Biraz da çeviri faaliyetiyle sürüyor. Emeğimin edebiyata doğru, edebiyattan doğru olmasına gayret ediyorum. Dünya kimi zaman seviyor, kimi zaman dövüyor. Bu konuda da ilk kitap çıktıktan sonra anlatıcı mevzuu üzerinden Orhan Pamuk emsaliyle cevap vermiştim. Aynı yerde duruyorum. Alıntının sahihliği yahut ciddiyeti bir yana, Pamuk'un Saf ve Düşünceli Romancı'da söylediklerine sempatim büyük: 1. Hayır, ben kahraman Kemal değilim. 2. Ama romanımı okuyanları Kemal olmadığıma asla inandıramam. Şiirimin personası, personaları konusunda ben bile spekülasyon yapabilirim ama sokağın bir tehlikesi varsa ve benim de bununla ilişkim varsa, şiirimin bununla doğası gereği bir ilişkisi var. Dal ağaçtan mesul değildir belki ama parçasıdır. Kerametli söz gibi oldu bu ama öyle düşünüyorum aşağı yukarı. Bir şair olarak değil, bir dili layıkıyla öğrenmeye çalışan biri olarak da yanıtlayabilirim bunu. Bence diller müthiş şeyler. Çok dil biliyorum sayılmaz ama bildiklerimde bazı etimolojik bağlantılar, kimi alelacayip kurallar, kimi kuralsızlıkların zamanla kural oluşu, o dille yıllar içinde yapılanlar, geri dönüşler, eskiyi ithal etmeye kalkışmalar, başarılar ve başarısızlıklar müthiş ilgi çekici geliyor bana. Tietze'nin sözlüğünün E harfinde kalmış olmasına epey üzüldüğüm vakidir. İyi şiirin karşısında heyecanlanmamak mümkünse, o kara parçasına henüz vakıf değilim. Bu defa da keramet umdum gibi oldu, kendi kendimi şerh etmeyim daha fazla, evet. O bölümde kendi şiirim için yeni bir şey denediğimi sanıyorum. Yoksa Türkçe şiir için biyografi yazmak, daha doğrusu üçüncü kişilerin ağzından kendilerine dair bir şeyler yazmak yeni ve ilginç değil. Aslında dünyada yazılan şiir için de geçerli bu. Flaubert yazarken doğru kelimeyi aradığını söylüyor. Ben o kısımda, başkasının ağzından o doğru kelimeyi bulmaya çalıştım. İçim bütünüyle rahat değil ama denemek istediğim bir şeyi denemiş oldum. Nasıl ortaya çıktı? Orada konuşanların hepsi Kızıltepe'den, ya tanıdığım ya dinlediğim insanlar. Mahsum mesela, çocukluk kahramanım olan delidir. Süreyya Abla, bizim köy askerler tarafından boşaltıldıktan sonra, çocuklarıyla bahçede bizimle yaşamaya başlayan biriydi. İki küçük oğlu kardeşimle büyüdü. Köylü İbo 80 öncesinin mühim devrimci karakterlerindendi, hep dinlerdim. Delirmişti ben onu gördüğümde. Sonra da intihar kokan bir trafik kazasıyla göçtü buralardan. Ahmet Amca'yı göremedim ama TİP'li ve çok acayip hikayeleri anlatılan biriydi hep. Kilis sınırına gidip elinde kireçle sınır çizmişti mesela. O kısımda genel olarak bir dilsizlik, sessizlik, suskunluk gibi bir şey de sezilebilir ama ben daha gürültü olsun diye yazdım. En azından Süreyya Abla'ya okuyabilsem, mutlu addedeceğim kendimi. Aslında bir süredir konvansiyonel yayıncılığın biraz daha dışında bir iş yaptım ben. Fakat yayıncılık yaptığım zamanlarda da kendimi şanslı sayabileceğim bazı kitaplar hazırladım diyebilirim kolaylıkla. Ama biliyoruz evet, bir sürü kağıt israfı da oluyor memlekette ve kahir ekseriyeti şiir değil. Ticari olarak şiir zayıf halka günümüzde, dağıtımcısından kitapçısına, okurundan yayınevi sahibine herkesin bildiği bir şey var demek ki. Müşterisiz meta zayidir denmiş eski zamanlarda. Müşterisi az ama iyisi asla zayi olmayan bir şey edebiyat. Şiir de bundan vareste değil. Şikayet son tahlilde sıkıcı bir şey oldu artık. Biz işimize bakalım. 160. Kilometre'nin derdi şiir ve şiir üzerine metinler yayımlamak. Bazılarının neredeyse hiç satmayacağından emin olduğu bu işi yapması, çok akıl karı olmasa gerek. İşte o zayi olmayacak duygusuyla yapılıyor aslında yapılan. Sadece 160. Kilometre de değil, Pan da, Dedalus da, İkaros da ve daha başkaları da benzer bir şey yapıyor. YKY, Metis gibi şiir de yayımlayan yayınevleri artık neredeyse hobi haline getirmiş durumda şiir yayıncılığını, o da gerçek. Eskiden YKY'nin kare kitapları vardı en azından, şimdi mevsimde bir adede düşürdüler neredeyse. Başarmak büyük kelime, o kısmı geçeyim. Ama şiire bunca yüz verilmeyen bir zamanda Raskol'un Baltası'yla beraber 50 sayısına ulaşmak ve devamını omuzlamak kolay sayılmasa gerek. Bunun cevabı klişe ama güzel klişe. Şiir çoğu zaman her yerde. Yeni şiir kitabı yayımlamak, dağıtmak, satmak ve almak konusunda nazlı olabiliriz ama halen güzel bir şeyi tarif ederken neredeyse en üst mertebe olarak şiir gibi diyoruz. Gezi'de hepimiz, hep beraber bir daha gördük ki, şiir duvara da çok yakışıyor, sokağa da. Tomris Uyar, Turgut Uyar'ın tababet kitaplarını çok sevdiğini ve çok sık başvurduğunu anlatıyordu. Orada da bir şiir kıymeti görmüş olmalı. Ya da şimdi ben yakıştırıyorum.


Kemalettin Tuğcu: İçindeki yaşama sıkıntısına iyi gelen tek şey hiç durmadan yazmaktı! 20. yüzyıl Türk yayın dünyasının en üretken kalemlerinden biriydi. 94 yıllık hayatı boyunca üç yüzün üzerinde roman yayınladı, tercümeler yaptı, dergiler çıkardı. Onu daima 70'li yıllarda yayımladığı iç burkan çocuk romanlarıyla hatırlarız. Oysa Tuğcu yaşamı boyunca yazının her türlüsüne bulaşmış, çok farklı alanlarda kalem oynatmıştı. Bütün bunları da çoğu kez bilinçli bir tercihle değil, daha çok maddi zaruretler nedeniyle yazmıştı. Kısacası, o sadece hayatını yazarak kazanmaya çalışan üretken bir yazardan başkası değildi. Ama hayat gailesi onu tarzdan tarza, konudan konuya savurmuş. Çengelköy'deki o büyük bahçeli evde doğduğunda ruhu gibi ayakları da içe dönüktü. Tedavi edilemeyen bu fiziksel sakatlık yüzünden hayatı boyunca daima zorluklarla karşılaştı. 30 yaşına kadar ne okula gitti, ne de doğru düzgün bir işte çalışabildi. Kendi kabuğunda yaşadı, okudu ve tercüme yapacak kadar Fransızca bile öğrendi. Ama içindeki yaşama sıkıntısını ezmek için tek bir çare bulabiliyordu: Hiç durmadan yazmak! 27 yaşındayken kısa bir süre için demiryollarının bir taşra şantiyesinde memuriyeti denedi. Dayanmadı. İstanbul'a döndü. 1932'de hayatını değiştirecek ilk işini buldu: Tahsin Demiray'a ait olan Türkiye Matbaası'nda dizgici olarak başladı. Kısa süre patron bir de yayınevi kurunca Kemal Tuğcu'nun imzası matbaa mürekkebiyle tanışıyor. 1936 tarihli bu çocuk gazetesinin fiyatı 100 para, yani 2,5 kuruş. Tuğcu küçük okurlar için Altın Bilezik adlı masalı kaleme almış. Daha sonra aynı adla bir roman da yayınlayacak. Ve ilk kitap! Kemalettin Tuğcu çalıştığı yayınevinde düzenli bir şekilde hakkının yendiğini düşünmektedir. Hem dizgi ve cilt gibi fiziksel işlere, hem de yazı yazarak içeriğe katkıda bulunduğu halde arzu ettiği kadar parayı bir türlü kazanamıyor. Bu yüzden çareyi ek işler alarak başka yayınevleri için yazmaya başlıyor. Bu sayede 1942 yılında ilk kitabını Arif Bolat Yayınevi'nin Dişikuş serisinde yayınlamayı başarıyor: Kocanızı Nasıl Muhafaza Edebilirsiniz? Bu küçük eserin kısa sürede 4 baskı yapması Tuğcu'ya hayatının ilk eleştiri yazısını da armağan edecek. Akşam'ın efsane yazarı Şevket Rado kitabı yererken, 'Koca, Öküz mü ki Muhafaza Edilsin?' diye sormaktan kendini alamıyor. Zor soru doğrusu. Patron Tahsin Demiray, kendi elemanının dışarıda kitaplar yayınlamasına bozulur. Bir çeşit terfi ayarlayarak yeni çıkardığı Ev-İş dergisine yazı işleri ve teknik sekreter olarak atıyor Tuğcu'yu. Konular tamamen kadınlara yönelik. Nisan 1943 tarihli bu nüshada erkekler için kolsuz kazak nasıl örülür konusu işleniyor. Sağ üstteki künyede iki kişilik dev kadro okunuyor. Ve Tuğcu'nun kitap halinde basılan ilk romanı: Saadet Borcu. Yine 1943'te Evin Romanları serisi yayınlanmaya başlıyor. Hissiz Adam, Uçurum, Taş Yürek, Küçük Sevgili hep bu seriden çıkacak. Yetişkinler için yazılmış aşk temalı kitaplar bunlar. Yukarıda aynı kitabın 1943 ve 1976 tarihli iki farklı baskısı yan yana görünüyor. Tuğcu bir yandan da Fransızca'dan tercümeler, daha doğrusu adaptasyonlar da yapıyor. Kahraman İzci Fransız yazar Arnould Galopin (1865-1934) tarafından 1908'de yayınlanmış olan Le Tour du Monde de Deux Gosses adlı eserin serbest bir adaptasyonu. Karakterlerin bazıları Türkleştirilmiş, bazı olaylar Türkiye'ye getirilmiş. Kitap Türkçe'de iki ayrı cilt halinde basılıyor. 1947 tarihli ilk cildin iç kapağında orijinal eserin yazarının adının altında Kemalettin Tuğcu nakleden olarak geçiyor. Ne hikmetse 1948'te çıkan ikinci ciltte, Galopin adı düşüyor, sadece Türkçe'ye nakleden kalıyor. Binbir Roman adlı dergi için yazıyor Tuğcu. Yıllar boyunca tekrar tekrar çıkarılıp, sonra kapatılan bu derginin üçüncü serisinde tefrika romanlar kaleme alıyor. Bu dergide çıkan Tuğcu romanlarından bazıları şunlar: Kan Yağmuru, Maymun Adam, Istırap Kulesi, Istırap Kasırgası, Dişi Kurt, Ayrılık Gecesi. 17 Mayıs 1950 tarihli bu sayıda çıkan Sırat Köprüsünün klişesinde 'aşk ve macera romanı' yazıyor. Bu tanımlama diğer tefrikaları da kapsıyor aslında. Yıl 1958. Yine küçük okurlara yönelik bir dergi: Çocuk Haftası. Aynı adlı başka bir dergi 1950'lerde çıkmıştı. Bu ikinci seri. 9 Temmuz tarihli bu sayının kapağı Kemalettin Tuğcu'nun tefrikasını kapaktan anons ediyor. Üç Arkadaş adlı tefrika içerideki sayfada hissi ve öğretici roman olarak tanıtılıyor. Fukaralık içinde kıvranan Ömer, Kenan ve Özcan'ın acıklı maceraları. Üç Arkadaş romanın 1972 tarihli baskısı. Bu kitabı okurken en çok neye takıldığımı hatırlıyorum. Kapaktaki çizime bakıp bakıp Ömer, Kenan ve Özcan üçlüsünü gözümün önüne getirir, hangisinin hangisi olduğunu düşünürdüm. 1960 yılıyla birlikte Türk sineması bir Ayşecik fırtınasına tutulur. İlk filmin afişinde Eser: Kemalettin Tuğcu yazmaktadır. Oysa Tuğcu'nun bu isimli yazılmış bir eseri yoktur. Senaryoyu çocuk yıldız Zeynep Değirmencioğlu'nun babası Hamdi Bey, Tuğcu romanlarının birkaçından aynı anda yararlanarak yazmıştır. Ayşecik izleyiciler tarafından hemen benimsenir, çok tutulur, gişe rekorları kırar. Muhterem Nur, Turgut Özatay ve Hulusi Kentmen başrolde. Babıali esnafı sinemanın ticari başarısını gözden kaçırmaz. Ceylan Yayınları derhal filmin fotoromanını çıkarır. Ancak ne bu baskılardan ne de sonradan çevrilip sinemaları dolduran devam filmlerinden Tuğcu'nun cebine para girecektir. Zaten ikinci filmle birlikte yazarın adı ortadan tamamen kaybolur. Tuğcu bir ara olayı mahkemeye götürecekken, yapımcı As Film'in sahibi Muzaffer Aslan kendisine bin lira vererek konuyu kapatır. Kemalettin Tuğcu 1954'te Türkiye Yayınevi'nden tamamen kopmuş, Doğan Kardeş'e matbaa müdürü olmuştur. 1955'te Hayat Dergisi çıkınca yayıncı Şevket Rado'ya yardımcılık etmeye başlar (Evet, 1942'deki ilk kitabına o acımasız eleştiriyi yazan Şevket Rado'ya!) Emekli olana dek burada kalacaktır. Bu arada Hayat Tarih'te yazıları çıkmaktadır. Ekim 1966 tarihli bu sayıda Yazma Eserler Satın Alınacaktır ilanında ilgililere mektuplarını Bay Kemalettin Tuğcu'ya yazmaları bildiriliyor. Hayat Dergisi bir yayıncılık olayına imza atıyor ve Resimlerle Hazreti Muhammet'in Hayatı adında bir ek yayınlıyor. Yıl 1966, ekin metin yazarı Kemalettin Tuğcu. Şubat 1967 tarihli Resimli Hayat'ın kapağında ressam İbrahim Çallı bir nü tablosuyla görünüyor. İçeride ise Kemalettin Tuğcu okurlara Üsküdar'daki Yeni Valide Camii'ni tanıtıyor. Aynı yıllarda Kemalettin Tuğcu romanları artık İtimat Yayınevi markasıyla çıkmaya başlıyor. 1968 tarihli bu iki kitap, çok belli olmasa da çocuk kitapları serisine aitler. 1970'ler boyunca Türk çocuklarının neredeyse tek okudukları yazar Kemalettin Tuğcu olacak. Parasızlık, kimsesizlik, hayat zorlukları, maceralar, acımasız üvey anneler, doğuştan gelen sakatlıklar, zorlu kış şartlarında açıkta kalan yetimler... Ama hep çalışan kazanır diyor Tuğcu, zenginler o kadar mutlu değil, merak etmeyin diye ekliyor. İnsafsız kaderimi yazı yazmakla yendim... Kemalettin Bey'in şairliği de var. Ölümünden bir yıl önce, 1995'te derlenen bu kitap ismiyle gayet uyumlu şiirler içeriyor doğrusu. Özgeçmişim şiirinde anlattığı hayat hikayesi ise onun tüm eserlerini oluşturan temel sorunları kısacık bir özet halinde sunuyor kuşaklar dolusu okura. Bütün şansızlıklarına rağmen bazı açılardan da epey talihli bir adam Tuğcu. Belki de en büyük talihi yeğeni öykücü Nemika Tuğcu. Nemika'nın titiz çabası, amcasına olan bağlılığı olmasaydı 2004 yılında Can Yayınları böyle bir kitap basmazdı büyük ihtimalle. Sırça Köşkün Masalcısı da, onu var eden zorlu hayat koşulları tamamen ihmal edilerek, sadece eserlerindeki eksiklikler ya da fazlalıklarla eleştirilmekten kurtulamazdı. Ben Türkçe öğretmeniyim. Çocukluğumda hep Kemalettin Tuğcu okudum. Yaşadığı dönemin toplumsal gelişmelerini çok iyi ele almış fakat bana edebi anlamda hiçbir getirisi olmadığı gibi hayata karamsar bakmaya güdülemiştir. İyi ile kötünün keskin çizgilerle ayrıldığı bu eserler güvensizlik aşılıyor. Ben öğrencilerimi bu eserleri okumamaları yönünde yönlendiriyorum. Ruhsal gelişimlerini olumsuz etkilediğini düşünüyorum. İleriki yaşlarda tercihleri doğrultusunda okumaları daha sağlıklı olacak kanısındayım. Dilek'cim çocukken hep okumak isterdim fakat annem Kemalettin Tuğcu görürse elimden alırdı. Galiba onlar da senin gibi düşünüyorlardı. Aslında sana katılıyorum, çünkü açıkçası sonradan baktığımda ben de pek sevemedim. Demek ki sadece arkadaşlarımın elinde gördüğüm için hevesleniyormuşum. Öte yandan bir çocuk bir kitabı okumayı çok istiyorsa bırakalım okusun derim. Tabii dediğin gibi ona hakikaten güzel kitaplar önermekten ve almaktan vazgeçmeyerek. Bilmiyorum Osman, sanırım ben de okumadım onu. Nadir Kitap sitesinde arayabilirsin.


Çocuk Ölümü Şarkıları, Melekler Erkek Olur, Çiçeklerin Tanrısı gibi romanların yazarı Hamdi Koç'un Ulysses'le ilgili bu yazısını James Joyce seven herkes okumalı. Okuma hayatı bir büyüme hayatı olduğu kadar bir bozulma hayatıdır da. İnsan, diyelim, gençliğinde tutkuyla bağlı olduğu kimi kitapları on sene, yirmi sene sonra görmezden gelmeyi tercih edebilir. Ya da hatta bütün bir külliyatıyla koskoca yazarları. Zevk, elbette, değişir. Hayalgücü genişler, ruhun ihtiyaçları çeşitlenir, artar ve biraz da belirsizleşir. Heyecanlanmak zorlaşır; yeni şeylere eskisinden daha büyük bir açlık duyulur: İçimizde yaratamadığımız, hayatımızdan üretemediğimiz yeniliği bize yeni kitaplar, yeni yazarlar yaşatsın isteriz. Kaybettiğimiz neşenin, vazgeçtiğimiz hayallerin, gidip içine düştüğümüz tatminsizliğin suçlusu o eski kitaplar, o eski yazarlarmış, yol boyunca bize yetmemişler, yetmeyi becerememişler gibi, onları kişisel geçmişimizin diplerine doğru kaybolup gitmeye bırakırız. Yirmi yıldır aynı romanı sevmekle yirmi yıldır aynı kadına aşık olmak arasında bence bir fark yok. Birini yapabilen diğerini de yapabilir. Yapmalı mıdır, ayrı konu. Hiç olmazsa bu akşam bu yazıyı yazarken öyle bir düşünceye kapılıyorum. Yarın vazgeçme hakkım saklı, ama. Yarın abarttığım kanısına kapılırsam cevabım hazır: Derim ki, O zaman gençtim, o zaman öyle hissediyordum. Klişeler üzerinden çalışmak her zaman işe yarar. İdeal olan, hızlı anlaşılmaktır. Hayır, ben o kadar ileri gitmezdim. Alimallah, yayıncılar adamı n'apar! Sektörle iyi geçinmek de hızlı anlaşılmak kadar önemlidir. Ayrıca atıp tutarken bile sevimli olmak şarttır. Bugünün çocukları olarak hiç değilse en kaba kurallara uyalım ve mesela tutup 'Ulysses'den başka roman tanımam baba, gerisini kaldır at, lüzumsuzdur, külfettir, israftır, abesle iştigaldir, fuzulidir, tayyaredir demeyelim. Gençken derdik, herkes bizi dinlemek için can atıyor sanırken. Sevdiğimiz şeyin önemi bizim kendi önemimizmiş sanırken. Artık, olmadığını, biliyoruz. Onun yerine başa dönelim, yaşımızın bize vermiş olması gereken olgunluğu içimizde arayıp şöyle diyelim: Hayatta en çok 'Ulysses'i sevdim. Bunun için üzgünüm. Keşke sizinle aynı romanı sevseydim. Daha mutlu olurdum. Şaka değil. 1980 senesiydi ve o yıl ve ertesi üç, dört yıl boyunca ne İstanbul'da, ne de Ankara'da hiçbir kitapçıda Ulysses satılmadı. Ciddiyim. Tek bir nüsha bile. Getirilmedi, satılmadı. ODTÜ'nün koca kütüphanesi ve British Council dahil, ulaşabildiğim hiçbir kütüphanede de bir Ulysses kopyası bulamadım. Istırap böyle başladı. İlk kopyamı edinmem iki yıldan fazla sürdü. O zaman Merkez Bankası'nda genel müdür olan eniştem IMF'yle kredi görüşmesi için devlet heyetiyle New York'a gidiyordu. Bütün utangaçlığımı yenip ondan rica ettim. Zeki abi, ya böyle böyle bir durumum var... Yabancım olduğundan değil, ama meşgul adam. Memleket batarken çarşıya çıkıp bana kitap mı arayacak? diye dertlendiğim için. Evet, bende memleket sevgisi çok eskiye, çok derine gider. Yine de kitabın adını yazıp verdim. Hani belki bir fırsat olur filan. Fırsat olmamış. Dönüşünü yüreğim ağzımda beklediğim Zeki abim kitabı almadan geldi, iyi mi! Üstelik krediyi de alamamışlardı. Öyle fena oldum ki memleket gibi ben de battığımı hissettim. Ama Zeki abi hatırşinas biri olduğunu gösterdi. Çarşıya çıkamamış ama IMF'den bir ahbabına kitabın adını vermiş, Al da bir gelenle gönderiver, demiş. Böyle. Hayatımın kitabı, bütün edebi istikbalim IMF'nin ellerindeydi! Bekledim. Eliot'ın şiirindeki gibi: Ümit etmeden bekledim! Yine Eliot'ın bir başka şiirindeki gibi: Yana yana bekledim! Yani, şimdi, koskoca IMF görevlisi, te New York'dan kalkıp elin Hamdi'sine kitap getirsin! Bu Ulysses kopyam şimdi lime lime ve hala kitaplığımdaki en aziz tuttuğum şey. ODTÜ'nün dandik yurdundaki masamda elim titreye titreye iç kapak sayfasının üst köşesine adımı yazışımı hala unutamıyorum. Yarabbi! Aylarca nasıl mutlu oldum! Ve aynı zamanda nasıl mutsuz oldum ara ara, anlayamadığım yerler çıktıkça! O gün bugün, benim için, Ulyssesi okumak, tıpkı önümdeki hayatı yaşamak gibi, kendime seçtiğim ve beni kendine seçen aşkı yaşamak gibi, sürdürmek gibi, inişli çıkışlı, başarı ve başarısızlık dolu, vaat ve engel dolu bir yaşantı oldu. Bir sır, okur sırrı: Zevk alabildiğim yerde zevk aldım, alamadığım, mutsuz olduğum yerde de, hayatın öyle bir anında ne yapıyorsak onu yaptım: Yoluma devam ettim. Zamanla, hayatındaki sorunları çalışarak ve bekleyerek aşan biri gibi romandaki sorunları da birer ikişer aştığımı gördüm. Sonunda, diyelim iki üç sene sonra, romanda bana bu da ne ya? dedirten bir engel kalmadı, istediğim yerden açar, bir iki paragraf, birkaç sayfa okur ve öyle küçük anlar içinde de romanla sarmaş dolaş olur bir hale geldim. Öyle çok yer ezberime yerleşti ki bazen kendi romanımda yazdığım bir cümlenin Ulyssesteki bir şık cümlenin ritmini yakalamaya çalıştığını farkederim ya da bazen bunu bilerek yaparım. Sonra da kendi kendime derim ki Gayet Joycean bir cümle oldu, gayet zarif! Yalnızlık, işte, başka birşey değil. Ama dedim ya, beni mutsuz eden şu büyük roman diye, romanın okunmasını dolambaçlı hale getiren o engeller ortadan kalktıkça romanın etkisi de hacmen arttı. O etki, adına Joyce etkisi diyorum, biraz altedici bir etki. Joyce'u çok sevmiş her genç yazar bir gün yeni bir Ulysses yazmayı hayal etmiş ve bu yüzden kendini epeyce hor görmek zorunda kalmıştır. Ezra Pound, mesela, genç Beckett'la Joyce'un da bulunduğu bir akşam yemeğinde alay etmişti, Sen ne zaman Ulysses yazacaksın? diye. Belki Hemingway gibi kıvrak bir yazarsan bir hikayende şöyle deyip işin içinden sıyrılır ve yol yakınken kendine büyük iyilik yaparsın: Bir dahiyi ele al. Joyce'u ele al. Joyce'u dahi olarak sınıflayınca kendi sınıfının üzerindeki baskı ortadan kalkar ve elinde ne varsa onunla yazarsın ve olabileceğin en iyi yazar olursun ya da olmazsın. Belki başarırsın, belki de başarının sadece aptalların düşü olduğuna inanmak zorunda kalırsın. Çalışma, sabır, irade, inanç iyi hoş da, yetmiyor. Yeter diyene inanmayın. Çünkü yetenek diye ayrı birşey var. O da, malum, eşit dağıtılmıyor. Ve dağıtılırken nedense sen orada olmamış oluyorsun. Ta ki zaman her gerçek yazarı kendi yoluna sokuncaya, kendi üslubuna götürünceye ve okuruna ve nihai adına teslim edinceye kadar. Ulyssesle, şimdi, otuz yılı doldurmak üzereyim. Otuz yılda eski yeni yüzlerce roman okudum. Tahminen yazılmış ve az çok önem kazanmış tüm romanları okumuşumdur, ihtiyaçtan, meraktan ya da bazen sadece mecburiyetten işim bu çünkü, ve başkaları bu işi nasıl yapıyor, neleri kovalıyor, bilmek isterim. Ulyssesten sonra, ne mutlu ki beni mutsuz eden başka bir roman olmadı. Çok sevdiklerim, hatta kıskandıklarım oldu elbette. Ama hiçbiri içime çöreklenip kalmadı. Onlarla daha kolay hesaplaştım ve, Moby-Dick, Molloy, Middlemarch ve başka birkaç roman hariç, pek azını bir kereden daha fazla okuma isteği duydum ve daha da azı karşısında yenilik, orijinallik karşısında uğranan şaşkınlığa uğradım. Ulysses başka. Ulysses yorulmuyor. Çok kullanılan şeylerin zaman içinde üreyen yavanlığına karşı baştan izole edilmiş. Çok sevilen şeylerin zaman içinde sahteleşmesine karşı baştan terbiye edilmiş. Somutlaşmış bir sadakat, Ulysses, benim için. Gücün, esinin, neşenin kaybedildiği zaman aranacağı tek yer. Ve bulunacağı tek yer. Bilirim, o an içimde olmayan ve ihtiyacını duyduğum şey, ruhsal birşey, mutlaka Ulysseste vardır. Ulysses okumaya başlamaktan korktuğum bir kitap, galiba kafamdaki kitap kavramını değiştirmesinden korkuyorum.


Ben romancı olarak yaşıyor, insanlara, olaylara romancı gözüyle bakıyorum. Aklımda, notlarımda birçok roman konusu bir arada, karmakarışık halde bulunuyor. Yavaş yavaş olgunlaşıyor bunlar. İçlerinden biri, çoğu zaman dış etkiler altında, ağır ağır ötekilerin önüne geçiyor. Bu ilk hazırlığa 'romanın maddi temeli' diyorum. Bunun, romanın esas alanına ayak atabilmesi için kendi kanunlarıyla canlanması lazım. Bu canlanışı, Mikelanj'ın 'İnsanın Yaradılışı' tablosuna benzetiyorum. Romanın kişisi de bir duygu esintisiyle aniden canlanıyor, gidip gelmeye, öfkelenip sevinmeye, insanı yücelten ya da aşağılaştıran şeyler düşünmeye başlıyor. İşte bu an, romanın duygu üst yapısının maddi temelin üzerinde yaşamaya başlaması demektir. Bu yaşayış, o güne kadar dünyada örneği hiç bulunmayan yepyeni, yüzde yüz orijinal bir yaşayıştır. Kendisiyle beraber kendi kanunlarını da getirmiştir. Romancının bundan sonraki işi, bu yeni yaşayışı, romancılık zanaatıyla düzenleyip yürütmektir. O zamana kadar dünyada benzeri bulunmayan bir kişiyi kendi özel kanunları içinde yaşatmaya başlarken, bence en usta romancı bile, aslında çıraktır. Ustalığı bu çıraklık süresini kısaltmaya yarar. Bu sebeple başlangıç her zaman zordur; usandırıcı ve yıprandırıcıdır. Romancı, burada, bilgisini, romancılık gücünü, kısacası nesi var, nesi yoksa her şeyini ortaya atar. İlk müsveddeler bu hava içinde yürür. Yazma gidişinin romana kattığı ayrı bir canlılık, 'teferruat' vardır. Romana önceden düşünülüp bulunması imkansız zenginlikler verir bu.