Anlayacağınız, şair ve öykücü Aktunç'un hayatında ve öykülerinde dolaşan kediler Egoist Okur'da da anılmayı epeydir bekliyordu. İbrahim Bey'den özür dileyerek nihayet yayınlıyorum. Açıklayayım: Çünkü ben, Aktunç'un öykülerindeki kedilere yeterince eğilmeden yapılacak okumaların az da olsa eksik kalacağını düşünüyorum. Öte yandan Aktunç'un kedilere bakışının, onun kedilerle giriştiği ilişkilerin, kedili öyküler yazmış ya da kedisever olan bir çok yazardan biraz farklı olduğu kanısındayım. Şöyle ki: O, kedilerin sahip olunan değil, sahip olan canlılar olduğunu düşünen bir yazardı ve bunu öykülerinde ve denemelerinde bir kaç kez dile getirmişti. Bu arada Hulki Aktunç'un öyküleriyle yeni tanışacaklar ya da onun öykülerine yeterince eğilmemiş olanlar için şunu söylemek de gerekir: Aktunç'un kedili öykülerini okurken zihninize dokunacak olan patilerin bazıları yumuşacık, bazıları hırçındır. Dolayısıyla hem okşanmayı, hem de tırmıklanmayı, hatta ürkmeyi- korkmayı göze almalı; avlanmamak için kimi göndermelere dikkat etmelisiniz. Gerçi ben, bazı ipuçları vererek bu konularda -ne biliyorsam- elimden geldiğince yardımcı olmaya çalışacağım, ama sizler de gayret etmelisiniz. Okurlara oksijenli su, tentürdiyot, yara bandı önermiyorum, fakat uyarıyorum: Örneğin, Alkarısı İçin Dua'yı okurken çok dikkatli olmalı metinden yara bere alamadan çıkmak için her sözcüğün, her göndermenin üzerinde dikkatle durmalısınız... Hiç kuşkusuz kedilerle hoş beş edip aşna fişneye kalkışanlar; kısacası onlarla adı çıkmış olanlar Aktunç'un kedilerini daha iyi anlayacaklardır. Bana gelince, yıllar sonra yeniden kediyle yaşamaya başlayan biri olmanın kışkırtıcı olanaklarını, yeni bakış açılarını tabii ki kullanacağım; ancak haddimi aşıp öyküleri çözümlemeye yeltenmeyeceğim. Amacım izlenimlerimi notlar halinde paylaşıp, arkadaşımı o çok sevdiği kedilerle hatırlayıp hatırlatmak. Bu yazıda sözü edilecek olanlar dışında bence, Hulki Aktunç'un iki de muhayyel kedisi vardı. Birini zihninde, ötekini kalbinde taşırdı. Zihnindeki çok meraklı, bir o kadar hınzır, ama çok dürüst bir oyunbazdı; ne kumpas bilir, ne de düzen kurardı. Bu kedi, su mercimeğinden aylandıza yararlı yararsız, yasaklı yasaksız bütün bitkileri sever; avlanmayı bekleyen çayır kuşlarına da hınzır kargalara da eşit ilgi gösterirdi. Dahası, akvaryum balıklarının yanı sıra zehirli trakonyaları hiç mızıkçılık yapmadan merak keşif yolculuğuna dahil ederdi... Kalbindeki kedi ise yufka yürekli yardımsever bir çelebiydi: Hak teslim etmeyi, hak aramayı, üleşmeyi, merhameti ve vefayı; yaşamın, insan olmanın olmazsa olmaz kuralları bellemişti... Onun 7 Mayıs 2011 tarihli son okuduğum yazısı, bu söylediklerime çok iyi bir örnektir; çünkü bu metin, hem onun merakının nerelere değin ulaştığının kanıtlıyor, hem de tırmalayarak hesap soruyordu. Eski zamanlardan bir fotoğraf. Selim İleri, Hulki Aktunç ve İbrahim Yıldırım. Bence vefa, tam da böyle bir şeydir. Sisip ve Uşu, Güz Her Şeyi Bilir' deki iki öykünün baskın kişilikleridir. Bu kitap, Bir Yer Göstericinin Hayatı ile birlikte kedilerin adlarıyla karşımıza çıktığı ikinci toplamdır. Ten ve Gölge'de de kediler vardır, ama onların adları yoktur. Son üç öykü kitabındaki kedi yoğunluğuna karşın, Aktunç'un ilk iki öykü kitabı olan Gidenler Dönmeyenler ve Kurtarılmış Haziran'da kediye hiç rastlanmaz. Dikkatimden kaçmadıysa bu iki kitapta kedi sözcük olarak bile yer almaz... Kedilerle birçokkedisever yazardan çok daha fazla haşır neşir olan, Kedilerin Sonsuzluğu Üzerine adlı yazısında yaşamı boyunca hep kedileri olduğunu belirten Aktunç'un kalemini gençlik döneminde kedilerden uzak tutmasının nedenini bilmiyorum, ama şöyle düşünüyorum: Yazar, büyük olasılıkla bu kitaplardaki öyküleri yazdığı sırada, kedi acıları ya da kedilerden kaynaklanan acıları henüz yaşamamıştı. Beklenmeyen eylemin ve taş gibi kasılıp kalmanın Uşu'nun babayı koklaması ile ilgili olduğunu düşünüyor; yanıldığımı sanmıyor ve bunu dışarıdan bir kediye giderek şöyle açıklıyorum: 2007 yılında Hürriyet gazetesinde yayınlanan Medyum Kedi başlıklı haberde Amerika'da Oscar adlı iki yaşındaki bir kedinin ölüm habercisi olduğu duyurulmuştu. Üç yıl sonra CNN' de ölümü koklayan kedi başlığıyla Oscar'dan bir kez daha söz edilmiş, onun bir kitabın konusu olduğu haberi verilmişti. Kedilerin, ölümü yaklaşan insanları koklaması bilgisinin 1985' te yayınlanan Ten ve Gölge'de verilmesi Hulki Aktunç'un ilgi alanlarının ne kadar geniş olduğunu bilenler için şaşırtıcı olmamalı. Ten ve Gölge'nin Algılar Efendisi bölümünde yer alan Alkarısı İçin Dua başlıklı metinde ise hastanenin hilkat garibesi doğuranlar bölümünün koridorlarında kediler dolaşır. Hastanenin karşısındaki gömütlükten her gece yeniden ağan ikizlerden birinin görevi kedileri kovalamaktır. Göbeğine kadar inen kırçıl sakalı olanı ise elinde gergedan zekeriyle dolaşıp yepyeni bir dua okur... Bu çetin metni anlamak için, okurun öncelikle Alkarısı söylencelerini okuması, bu yaratığın loğusalara neler yaptığını bilmesi gerekir. İsteyen şeytandan çocuklar doğuran Lilith'le de ilgilenebilir. Çünkü efsanelere göre ikisi de şeytanın kadınlarıdır. Aktunç'un metnin dua bölümünde Alkarısı'nın şeytanın iki teyzesinden biri olduğunu söyler. Bu öyküyü çok daha iyi kavramak için metindeki bazı rakamlara da dikkat edilmelidir. Örneğin iki yüz seksen üç ve bin iki yüz seksen üç, otuz üç bin. Ten ve Gölge'deki kedilerin dolaştığı bir başka öykü de Lodos Düğünü'dür. Gerçi bu öyküdeki kedi ya da kediler oldukça siliktir, ama yine de önemsenmesi gerekir. Çünkü Selim İleri ile birlikte 1985 yılında Hulki Aktunç'la Gösteri dergisinde (3) Ten ve Gölge üzerine yaptığımız söyleşide, Aktunç'un kimi öykülerinde karşımıza çıktığı için hikaye meleği olduğunu öne sürdüğüm İsrafil Tayfa bu öykünün baş kişisidir ve bence bu melek, kendi kıyametinin borusunu üflemeye şu satırlarla hazırlanır: Tayfa, kedi gibi mırıldanıyordu. / Anacığım, anacağımız yalnız sen anlarsın beni. Bu yakınmadan birazsonra, daha doğrusu bir kedinin içki masasından düşen turpu yalamasının hemen ardından deniz azmaya başlar, yıkılması tebliğ edilen baraka, iskele ve tekne kendiliğinden yok olur: Yaz sonlarının bağışlamaz lodosu. Halatları koparan, tekneleri batıran, parçalayan Lodos. İskele yıkan, kıyı göçüren lodos./ Uğulduyor. Vuruyor./ Üç adam, hayatlarında ilk kez lodosa karşı davranmıyor, ağızlarındaki şarap tadını yutkunarak tekne çatırtılarını dinliyorlar. Ten ve Gölge'deki öykülere sızan adsız kediler için bu denli abartılı yorumlar yapmam ve onları bu denli önemsemem bazı okurları şaşırtmış olabilir. Hatta Aktunç'un öykülerini ilk kez okuyacak olanlar, bu kitaptaki kedilerin varlık nedenlerini sorgulayabilirler. Sorgulasınlar da! Çünkü böylece kuşatıcı ve bütünsel bir okumaya kapı aralamış, Bir Yer Göstericinin Hayatı'ndaki kedilere ve Güz Her Şeyi Bilir'deki Sisip'e Uşu'ya kendilerini hazırlamış olurlar. Hulki Aktunç'un, Kedilerin Sonsuzluğu Üzerine adlı yazısında, iyi bir kedi adında mutlaka S olmalıdır, ya da S ile akraba bir harf demesi, ebedi ve edebi olana bir gönderme olduğu kadar kedilerin yok olmayacağını imlemektedir. Bu yorumum kimilerini biraz şaşırtacak olsa da ben içtenlikle inanıyorum. Hatta şu sıralar kedilerin yeniden ortaya çıkıp, herhangi bir yerde hatta bir fotoğrafta bile- kendilerini gösterebilecekleri kanısındayım ya da sanıyorum. Bu görüşümü, bu yazı dolayısıyla üstü açılan çok eski anıya, az önce sözünü ettiğim Ten ve Gölge söyleşine değinerek tartışmak istiyorum: Gösteri dergisinin Cemal Nadir Sokak'taki ofisinde büyük olasılıkla Doğan Hızlan'ın odasında- yapılan konuşma sırasında çekilen; Hulki Aktunç, Selim İleri ve benim yer aldığım fotoğrafta bence bir de kedi var: Tam arkamda duruyor, başını kaldırmış bakınıyor. Bence demenin nedeni, 1985 yılının sıcak mayıs öğleninde o odada kedi olup olmadığını hatırlamamam ve kedinin fotoğrafa sonradan girmiş olabileceğini düşünmemdir... Belki o, yalnızca iri ve beyaz bir leke, belki açık kalmış kalınca bir kitabın buruşuk sayfaları! Ama her ne olursa olsun büyüteçle baktığımda o görüntünün kedi olduğuna inanıyor, kendimi ikna ediyorum. Bu konuda görüşlerine başvurduğum kişiler, benimle pek aynı fikirde değiller: Bazıları beni kırmamak için belki demekle yetindi; bazıları ise yalnızca sen daha iyi bilirsin, biz orada yoktuk diye çerçeve dışına çıkmayı yeğledi... Geçen yıl Ankara'dan bir kedi getirip bize bırakan oğlum, İstanbul'da olsaydı ona da sorardım, belki o bambaşka bir yorum yapardı. Kim ne derse desin, bence o fotoğraftaki beyaz leke bu yazının gereği olarak- muhayyel de olsa bir kedi. Böyle düşünmemin bir nedeni de klavyenin üzerinde dolaşmayı çok seven, dolayısıyla bilgisayar ekranında upuzun sözcüklerin çıkmasına neden olan, balkondaki kumruları avlamak için binlerce desise kuran evimin yeni sahibi olmalı! Bu sözcük oyunbazına, yavruyken arka ayaklarından birinin aksaması nedeniyle -oğlum tarafından- Aşil adıuygun bulunmuş. Şimdi aksamıyor deli gibi koşuyor. Onu tedavi edip aşılarını yapan işgüzar veterinerin kimlik kitapçığına adını Achil diye yazması beni biraz öfkelendiriyorsa da pek aldırmıyorum, çünkü adında söyleyiş bakımından- S'ye çok yakın akraba olan Ş'yi taşımasından memnunum. Aşil, benim elli yılı aşkın süre sonra sahip olduğum ikinci kedi. İlki, çocukluğumun bahçeli dönemlerinde yanımızdaki evin kafesteki kanaryasını yemiş, güya iyi komşumuz olan nobran herif tarafından gözümün önünde kadim avcılığı hiçe sayılarak hırpalanmış ve onun, yalnız beni değil, bütün sokağı terk edip, kayıplara karışmasına neden olmuştu. Bunu anlattım. Zira ilk kedimin, Ankara sokaklarından kurtarılıp yeniden bana geldiği kanısındayım. Dahası Gösteri dergisinde çekilen fotoğrafa Uşu'yu ya da Sisip'i çağıran da o olmalı. Böyle düşünüyorum ve aksinin kanıtlanacağını hiç sanmıyorum. Biz de Aktunç'un bu kitabındaki kedilerin beklenmedik bir anda ya ansızın belirivermesine şaşırmamalıyız, çünkü bu hınzırlar canları istediğinde karşımıza çıkıp oyunlar oynar. Örneğin, Yek Yek Oynayanlar'da vitrindeki kedi, bir sürpriz gibi öyküye dahil oluverir: Tasmalı bir tekirdir bu; anlatıcı cama tık tık vurduğunda asılı duran dansöz giysisine pençe atar, bütün pullar deniz gibi dalgalanır. Bu öyküyü okuyanlar, büyük olasılıkla tekir kedinin, iki sayfa sonra Almanların Glück dedikleri Yek Yek oyununda kullanılan zarlarının peşine -kısacık bir vurguyla- düşmesine şaşırmışlardır. Ben de şaşırmış ve öyküyü baştan okumuş, bununla da yetinmemiş, pek ilgi kuramama karşın, bu öyküdeki Seni seçmiştim artık. Hikayeni seçmiş oldum böylece göndermesini dikkate alarak Ten ve Gölge'deki Adını Yok Eden Hikaye'yi bir kez da okumuştum. Merak eden okur da bu öyküye bir göz atsın, ama kediye rastlamayacağını bilerek. Fakat kim bilir, belki o öyküde de satırların arasına pusmuş bir kedi vardır! Bir Yer Göstericinin Hayatı'nın önemli özelliği, ilk kez bir kedinin, öykünün sahibi olmasıdır, hem de adıyla: Sonuncu Paskal İkinci Dereceden Tarihi Bir Şeytan adlı bu öyküde, doğrusu Şeytan adlı kedi mi Fehmi Paskal'dır; yoksa Fehmi Paskal mı Şeytan adlı kedidir, pek anlaşılmaz. Ama şu çok iyi anlaşılır; Fehmi efendi, Şeyülbeled Paşasının verdiği Paskal soyadının kimse tarafından alınamayacağı kanısındadır. Tarihi eser olduğu için el konulmak istenen evlerini de kimseye vermek niyetinde değildir. Bu arada genç okur, Paskal'ın ne anlama geldiğini araştırmalıdır. Yaşlılar ve orta yaşlılar zaten Paskal'ın pantomim oyunlarının yüzü boyalı palyaçosu olduğunu bilirler; fakat onlar da şunu unutulmamalıdır: Şeyhülbeled Paşa -şimdiki adıyla belediye başkanı- tarafından verilen bu soyadı, palyaçodan çok maskara çağrışımlıdır. Bence, tek başına rakı içmek güç olduğu için, bu eylemi kedisi eşliğinde yapan Gül Amca Aktunç'un ta kendisidir. Kedinin adı ise Sisip'tir. Öte yandan Sisip, Hulki Aktunç'un sahibi ya da kedisi olduğuna göre, Uzanmış Bir Adamın Beş Düşüncesi'nde bahçesindeki yabankirazının köklenmesini... ve rakı kadehlerinin limonata bardağına dönüşmesini yorumlayıp yarı uykulu düşler ve düşünceler arasında dolaşan kişi de Hulki Aktunç'tur. Dahası bu öykü, Salyangozlu Ev'in yazarına ithaf edilmiştir. O yazar Semra Aktunç'tur. Böyle dedim çünkü Aşil, sabah kahvaltısını zeytin peynir ve reçelle yapıyor. Onun bu tuhaflığına hiç şaşırmıyorum... Çünkü sarhoş kedi görmüşlüğüm bile var. Sırası geldiğine göre anlatayım, böylece bu yazı kedilerle bitsin: Hulki Aktunç ile bazı öğlenler Sirkeci'ye uzanır Melih Cevdet'in de uğradığı söylenen yanmış yağ ve anason kokan bir meyhanede içerdik. Burası Hoca Paşa Vergi Dairesi' nin bulunduğu yolun üzerindeki döküntü bir binanın ikinci katındaydı... ve burada, bıyıkları tütün zifiriyle kınalanmış, bakışları anzarottan kaymış iyi insanlardan oluşmuş ihvan dahil her şey kirliydi: Bardaklar bulanık, melamin tabaklar çizik çizikti, sararmıştı. Ama ne gam, zaten yemek yediğimiz yoktu. Bardakları ise cebimizdeki kağıt mendillerle silebilirdik. Yemek olarak, çoğunlukla çuşka biberiyle tatlandırdıklarını söyledikleri kapuska ve nohut olurdu. Bize ekmeği iyice abartılmış köfte kızartılardı, çoğunu kedilere verirdik. Evet, ortalıkta üç kedi dolaşırdı. Bir keresinde bunların, içine sulandırılmış rakı konan tasın başına üşüşüp, hep birlikte dillerini uzatıp itişip kakışmadan şıpırdamalarını şaşırmadan izlemiştim. Kediler tas boşalınca bir köşeye çekilip hep birlikte insanlara miyavlayıp sızmışlardı. Hayvan hakları savunucuları kızacak, ama gerçek buydu: Kediler meyhanenin asıl sahipleriydi: Üstelik onlar, Sirkeci ihvanının makamına kurulmuşlardı... Kim söyleyebilir postu ve dostu bilmediklerini!


İkinci Dünya Savaşının kıyımından mucizevi bir şekilde kurtulmuş bir yarı-Yahudi'dir kendisi. Babası, daha Friedrich küçücükken vefat etmiş, minik oğlan da Yahudi annesinin kanatları altında büyümüştür. Henüz beş yaşındayken kendini sanatla ifade etmeye başlayınca annesi de onu, Viyana'nın ünlü Montessori Okulu'na yazdırır. Ancak bizim ufaklık orayı sevmez, onun sıra dışı ruhuna ve yeteneklerine uygun bir okul değildir. Böylelikle oradan ayrılır. Bu arada savaş öncesi politik durum, annesini koruma önlemleri almaya iter. On bir yaşındaki minik Stowasser Hitler'in gençlik kollarına yazdırılır. Her ne kadar bugün bize itici gelse de, o an için bir annenin yapabileceği en akıllıca şeydir bu. On beş yaşında ilk karakalem çalışmasını yapar -elbette tema doğadır. Kısa süre sonra mum boyaya terfi eder ve sulu boya ile devam eder. Hiçbir eğitim almaksızın bir çocukken başlayan sanat hayatının ilk sulu boyalarında güzelim Viyana'nın tablovari koruları ile saraylarını konu eder kendine. Tamamen içten gelen bir itkiyle doğaya yönlenir. Sanatçının en ilginç yönlerinden biri ise, isimlere olan tavrı ve kendi ismiyle oynamasıdır. İnsanın, yer değiştirdikçe ismini de değiştirmesinin akıllıca olduğunu savunur. Ona göre, kişinin tek bir adı varsa, o tek bir kişidir, ne kadar çok adın varsa, o kadar çok kişisindir ve bu da güzel bir şeydir. Oysa bunu çok yönlülük, kapasite enginliği, yetenek bolluğu, sıradanlığın kırılmışlığı, sınırsızlık ve yüce gönüllülük olarak tanımlamak da pekala mümkün. Ben şahsen böyle yorumlamayı tercih ediyorum bu tip çizgi-dışı, üretken ve çok yönlü olarak yeteneğini kullanabilen insanları- diğer bir deyişle, gerçek sanatçıları. Muhteşem bir şey bu! Keşke dünya nüfusunun çoğunluğu böyle olsaydı da dirlik gelebilseydi bu gezegendeki yaşama. Ama tabii bu nitelikleri olumlu ve güzellik üretimi için kullanan, insana ve yaşama olumlu katkıda bulunan kişileri söz konusu ediyoruz burada. Nice böylesi nitelikli insan da olumsuz frekanslarda titreştiklerinden olsa gerek- içlerindeki kini, olumsuzluğu dışa kusarlar. Bizim konumuz onlar değil. Hundertwasser bu konuya şöyle nokta koyar: Yüzlerce kişi olup onların üreteceği kadar güzellik üretemesem de, hiç olmazsa ismimi değiştireyim der ve yaşamı boyunca ismiyle oynar: Bir bakmışsınız Fritz olmuş. Esas ismi Friedrich, önce Friederich, sonra Friedereich en sonunda da Friedensreich'a dönüşür. Bu minik harf değişiklikleriyle, kendi içinde çok büyük anlamlar yakalıyor olsa gerek sanatçı. Soyadındaki sto ise Slav dillerinde yüz anlamındadır ve bu nedenle Almanca 'yüz su' anlamına gelen Hundertwasser'a çevirir onu da. Hundertwasser mimardır. Ancak sıradan bir mimar değil. Çevreci kimliğini son derece başarıyla öne çıkaran yapılar, evler inşa etmiştir. Sırf bunları görmek için Viyana'ya bir uzanmaya değer. Geleneksel yatay-dikey düz hatlardan uzak, doğadaki yumuşak hatlara uygun evler yapmıştır, çatıları yeşilliklerle kaplı. Bu evleri yine tablolarındaki cıvıl cıvıl renklere boyamıştır. Viyana Spittelau'daki çöp yakma istasyonu onun mimari renk ve çevrecilik anlayışını sergileyen en güzel örnektir. O bir sanayi yapısı değil, bir sanat şaheseridir. - - - Üzerinde gezinti yapılabilecek denli çimen kaplı teraslar, çatılar. - Şehir planlamacılığının hayata geçmesiyle şehirlerimiz çirkinleşmeye başlamıştır. - - Doğal çevresinden ve topraktan soyutlanmış bir şekilde yaşamaktadır. - Kendimizi beton ve plastik ile yalıttık. - Doğa, sanat ve yaratıcılık yekpare bir bütündür. Biz ise onları ayırdık. - Doğada kusur yoktur. Kusurlu olan insandır. - Temizlik psikozu, uygarlığımızın tipik bir semptomudur. Eskiden hastalıkların ve ölümlerin nedeni pislik ve yetersiz hijyendi. Bugünse aşırı sterillik. - Çirkin uydu-kentlerimizdeki her beş pencereden birinde elinde bir bezle, zaten pırıl pırıl olan bir camı parlatmaya uğraşan bir kadın görülmekte. - Tüm bunlar sapık uygarlığımızın ne denli hasta olduğunun tipik göstergeleridir. - İnsan vicdanını rahatlatmak istiyorsa, çöp üretmeyen bir toplum için çabalamalıdır. Bizler doğanın misafirleriyiz ve buna uygun davranmalıyız. - Her şeyi çöpe atan bir toplum kabul edilemez. - İnsanoğlu, her şeyden önce, dünya gezegenine tehlike yaratan en büyük parazitin kendisi olduğu gerçeğini kabul etmelidir. - Ve de insanoğlu, gezegenin kendini onarıp yenileyebilmesine olanak tanımak için ekolojik anlamda eskisi gibi, doğal haline ve alışkanlıklarına geri dönmek zorundadır. Hundertwasser ressamdır, mimardır, çevrecidir. Hundertwasser çok şeydir. Birkaç paragrafla anlatılacak gibi değildir; ders gibi çalışılmalı, öğrenilmeli, anlaşılmalı ve anlatılmalıdır. Çünkü o insandır. Gerçek insan. Tam insan. Olması gerektiği gibi insan.


Celis-i halvetim, varım, habibim mah-ı tabanım, Enisim, mahremim, varım, güzeller şahı sultanım, Hayatım hasılım, ömrüm, şarab-ı kevserim, adnim, Baharım, behçetim, rüzum, nigarım verd-i handanım, Neşatım, işretim, bezmim, çerağım, neyyirim, şem'im, Turuncu u nar u narencim, benim şem'-i şebistanım diye anlatmış Kanuni Sultan Süleyman Hürrem'ini. Bizse onu televizyon dizilerinden öğreneceğimizi sanıyoruz. Gitseniz onun yaşadığı mekanlara, ruhunun belki hala oralarda dolaştığı umuduyla... Nafile! O gün o güzel havada yolu oraya düşmese belki bütün bunlar yaşanmayacaktı... Hem hayat kimine göre tesadüf, kimine göre de birbirine bağlı bir zincir değil miydi sonuçta? Sonbahara geçişe az kalmışken kentin kalbindeydi. İşi bitmişti, bir an durdu, düşündü ve Hürrem Sultan Hamamı, dedi içinden. Karşıya geçti ve hamama iki adım kalmışken hemen önündeki parkın içinde biri dikkatini çekti. Oldukça şişman, başında beyaz perde kordonları bürülmüş ve birleştirilmiş hissi veren sarığı, rengarenk giysileri, elinde dev tespihiyle kalabalıklar arasındaydı. Ona doğru ilerledi ve yakınına gelince, siz kimsiniz, dedi. Nasreddin Hoca'yım ben, dedi adam. Sonra yüzüne bakarak sordu: Neden bana bu soruyu sordunuz? Benzemiyor muyum? Merak etmişti sadece, yutkunarak hocaya benzediğini ama yine de sormak istediğini söyledi. Adam, biraz da telaşlı ve çekinerek: Rızkımı bundan çıkarıyorum, helal para kazanıyorum dedi. Denizli'nin Nasreddin Hocası derlermiş ona, Denizli'den buraya gelmiş. Pek çok iş yapmış. Aslında yazarım ben de, kitaplarım var ama ondan önce simitçilik bile yaptım, dedi. İlk kitabının adı 'Kim ne yapsın senin anılarını simitçi' imiş, bir yazara bu konuda kitap yazmak istediğini söyleyince ona böyle demiş ve o da bunu başlığına taşımış. Kitabı, simitçilik yaparken biriktirdiği anılarından oluşuyormuş. İkinci kitabı Engel Tanımayan Özel İnsanlar imiş, üçüncü kitabı Denizli'nin Nasreddin Hocası adını taşıyormuş. Şimdi yazmak istediği kitapsa, bu alanda birkaç yıldır etrafında gezinen ve artık çok iyi tanıdığını söylediği turistlerle ilgiliymiş; Arabı, İtalyanı, İngiliz'i, hepsini çok iyi tanıyormuş... Üzerinde göle maya çalarkenki resminin olduğu kartını verdi, adı Hamdi Cemil Yılmaz'mış. Sultanahmet'te yine aynı şey olmuş ve tarihi yarımadanın enerjisi onu kendine çekmişti. Hem bütün yüzyıllar bir araya toplanmışken kim sıradan hayata dönmekte acele eder ki... Yüzyıllar sekteye uğramıştı gördüklerinden sersemlemiş halde hamama doğru yöneldi. Artık sadece hamam olarak çalıştığı ve yıkanmak için gelmediğinden bir yıl öncesine kadar hamamın içinde turistik eşyalar satılırdı!- görevliyi aradı. Öğrendi ki içerisi hamam sefası yapanlarla doluymuş. Ne zamanlar gelinebiliyor, dedi. Sabah sekizden akşam 11'e kadar açıkmış. Ücreti, 70 Euro imiş. Nasıl yani, niye bu kadar pahalı, sadece turistlere mi yönelik, deyince Ama biz burada çok şey yapıyoruz, cevabını aldı. Şaşkın gözlerle ne gibi çok şey deyince hemen kese ve köpük masajından söz etti. Buradaki köpük masajı meğerse ve her neyse, 40 dakika sürüyormuş. Padişaha hazırlanan Hürrem gibi yapacaklar belli ki önce bir Kanuni bulmak zorunda. Hamamın etrafını dolaşarak güzel restorasyonla sakinleşmeye çalışırken önüne bir şey! çıktı; belli ki bir boşluk kalmış ve oraya, Ayasofya'yı gören o açıya plastik bir palmiye dikilmişti. Enerjiler iyice kayboldu, yakalamaya çalışırken bir göz kırpıp bir tokatla onu kendine getirdiler. Sersemledi. Kahveye yerleşti ve bir Türk kahvesi içerek Hurrem'i düşünmeye başladı. Hurrem... Hurrem adı belki neşeli güleryüzlü olduğu için verilmişti ona. Kırım Hanı tarafından Osmanlı Sarayı'na hediye edilmiş, ancak haremden çıkıp, özgürlük belgesini aldıktan sonra Kanuni'yle evlenebilmişti. 54 yaşındayken, Kanuni'den önce hayata veda etmiş, birlikte oldukları 38 yılın 10 yılını da hasretle geçirmişti. Kanuni'ye yazdığı bir mektupta şöyle diyordu: Yüce Allah seni olgunluğa eriştirip, kıyamete dek seni benden ayırmayıp bir daha mübarek yüzünüze yüz sürmeyi nasip etsin. Dönüş yolunda trene bindi. Surların içinden son çıkışta, Yedikule tarafındaki iki burcun ortadan basbayağı çatlamış olduğunu gördü. Gözlerine inanamadı. Tren iyice uzaklaşana kadar kafasını çevirip bakakaldı. Gidiyordu Altın Kapı'ya yakın burçlar. Hey kimse yok mu, görmüyor musunuz diye bağırmak, trenden inmek istedi ama içerisi şehrin içinden ona bakmadan geçen, kendi yaşamlarının içinde debelenen, baksa da görmeyen insanlarla doluydu. Yutkundu ve bütün gördüklerini unutmak istedi. Duyarlı biri, sizin gibi, bütün bu gördüklerini, duyduklarını unutmak istese de unutamayacak. Bir sohbet, tesadüf eseri birkez daha geçerken ya da belki bir kitabın sayfaları arasında bu döneme rastladığınızda aklınıza gelecek. Çok acı. Çok sorumsuzca ama işte işin içinde bir rant olunca ne yazık ki bazı değerler göz ardı edilebiliyor. Belki de birçok şey. İyi niyetli olalım, her şey düzelir demek geliyor insanın içinden. yazılarınla değil sadece, filmlerinde, tv programlarınla, röpodtajlarında, kitaplarında çok şey değiştiyirosun emine. istanbul'u yeniden sevmek için bir sesep senin yazıların, ne kadar yorgun ve yıpranmış olursa olsun... hiç değilse buna inan. günümüzde ticari amaçlar uğruna neler heba oluyor. güzel bir yazı olmuş, elinize sağlık.


Tarihçilerin yazdığına göre, Hurrem Sultan'ın Sultan Süleyman üzerindeki etkisi hakikaten inanılmazmış. Günümüzün siyasetçi eşlerini, first lady'leri için bile alışılmadık bir biçimde, sadece sarayın iç meselelerine değil, uluslararası ilişkilere de karışıyor, fikir yürütüyormuş. Polonya kralıyla arasındaki yazışmaları bile arşivlerde mevcut. Öte yandan Hurrem'in bütün bunları salt ihtirastan değil, kendisinin ve evlatlarının sağ kalması için yaptığını düşünen ve onu bir erken dönem feminist olarak yorumlayanlar da var. Araştırmacı yazar Necdet Sakaoğlu, Bu Mülkün Sultanları kitabında Osmanlı padişahlarına bakış açımızı kısıtlı tuttuğumuzu, hatta bir bakıma işin kolayına kaçarak onları sadece siyasi ve askeri başarı ya da başarısızlıklarıyla tanıttığımızı yazmıştı. Şimdi Bu Mülkün Kadın Sultanlarında, kadınları anlatıyor ve Harem'e dair iki temel yanılgıyı düzeltmeyi deniyor. Bunlardan birincisi, Harem'de sadece 'kibar, mütebessim ve olağanüstü güzel' cariyelerle çevrili sultanların yaşadığını varsayan hayalci, oryantalist bakış açısının düştüğü yanılgı... İkincisi, Harem'i kıskançlık, kin, ihtirasın hüküm sürdüğü, hiyerarşinin her basamağından kadınların ve erkeklerin birbirini yok etmek üzere tetikte beklediği kabus dolu bir hapishane, bir nevi şık köle pazarı olarak görenlerin yanılgısı... Hiç şüphesiz Osmanlı Hanedanı'nın kadın/erkek sultanlarını insan olarak, karakterleri, yani zaafları ve erdemleri, bahtları ya da bahtsızlıklarını da görmeye çalışarak anlamaya çalışmak, toplumsal olarak bugün durduğumuz yeri belirlemek açısından son derece önemli. Tarihçiliğin bir erkek işi gibi algılanması, galiba, tarihin ana konusunun bütün zamanlar boyunca 'harp' oluşuyla açıklanabilir. Savaşları erkekler yaptığı gibi, yazmak da erkeklere düşmüş; 'elinin hamuruyla erkek işine karışan' kadınlar da eleştirilmiştir. Cumhuriyet Türkiyesine baktığımızda siyasal, toplumsal ve kültürel tarih özellikle de sanat tarihi ve arkeoloji alanlarında kadın yazar ve araştırmacılarımızın, biz erkek meslektaşlarından geride olduklarını söyleyebilir miyiz? Saray ve harem konuları titizlikle inceleyerek bilimsel yapıtlar verenler de bir hayli. Aslında 'Cariye yazgısı' ya da 'köle yazgısı'nın, her zaman değilse de çoğu kez iki ucu olmuştur. Yaşamın her türlü ezasına cefasına katlanan ve sözgelişi sarayda haseki ve hamile iken eşi padişah tahttan indirilmişse denize atılıp boğulmak; mutlu bir kadınefendilikten sonra valide sultan olarak yaşamını tamamlamak da vardır. Elbette. Özellikle saray haremi bir eğitim ortamıydı. Oraya girenler, görgü, bilgi, okuma yazma, konuşma, incelik, giyim kuşam, davranış, şarkı oyun becerileri kazanıyorlardı. Geçmişteki İstanbul kültürünün temelinde, özgürlüğü verilip çırağ edilerek haremden çıkartılan; kimileri, Enderun'dan çırağ edilen kibar gençlerle evlendirilen cariye kökenliler vardı. Bunlar, İstanbul'un semtlerine saray görgüsünü, inceliğini taşıyorlardı. Yalnız saray haremi değil, sultanefendi denen padişah kızlarının saraylarında, paşa konaklarında da cariyeler eğitiliyor; bunların en gözdeleri padişaha sunuluyor, diğerleri çırağ ediliyordu. Çocuk yaşta ailesinden kopartılanların ne denli iyi koşullarda yetiştirilmiş olsalar da köle hukukuyla alınıp satılmaları veya padişaha sunulmaları, çağımızın özgürlük ve insan hakları anlayışlarıyla bağdaştırılamaz. Kölelik, insanlık tarihinin bir gerçeği olarak 20. yüzyıla değin yaşanmıştır. Harem'deki disiplin uygulamalarını yeterince bilmiyoruz. Yatmak, kalkmak, konuşmak, şakalaşmak, öksürmek, aksırmak, samimiyet... Doğal bütün istemler, tepkiler gözetim ve baskı altında tutulurmuş. Harem taşlıklarına hakim nezaret pencerelerinden, hizmetler, konuşmalar, kalfa cariyelerce izlenirmiş. Hırsızlık, iffetsizlik edenler cezalandırılırmış. İzbe odaların kapı ve dolaplarındaki silik soluk yazılar, cariyelere 'oda hapsi' cezası verildiğinin belgeleri sayılır. Haremde cereyan eden korkunç bir hesaplaşma 1651'de yaşanmış ve saray kadınlarının en güçlüsü kabul edilen Valide-i Muazzama Kösem Sultanı, Harem'in dokunulmazlığını ihlal eden içoğlanlarıyla zülüflü baltacılar boğmuşlar. Gömülmezden önce cenazesinin konulduğu duvar nişine Maktel-i Valide' denilmiş. Cariyeler burada dua eder, geceleri mum yakarlarmış. Padişahlar en azından saray kurallarına uymak bakımından özgür değillerdi. 'Deb-i kadim' denen, saltanat- hanedan geleneklerine uymalarını zorunlu kılan oturmuş bir düzen vardı. Bu, sarayın diğer ortamlarında olduğu gibi, Harem'de de geçerliydi. Kıskançlık, padişahın hasekileri, ikballeri arasında, gedikli, kalfa, usta basamaklarına yükselmeyi amaçlayan cariyeler arasında nasıl olmasın ki? Buna karşılık eşit konumdakiler arasında da aileden, güvenceden yoksunluğun ruh haliyle sırdaşlık, ahret kardeşliği gibi kadınsı dayanışmalar vardı.


Öğrencilik yıllarımdan itibaren öykülerini okurdum. Fakat onunla gerçek anlamda tanışmam Yunanistan-Türkiye gezi günlüğünü okuduğumda gerçekleşti. Murakami 1980'lerin sonunda Yunansitan ve Türkiye gezisine çıkıyor, gezi izlenimlerini de Uten Enten başlığıyla kitap haline getiriyor. B. Murat Komşucu'nun henüz yayınlanmamış başarılı bir çeviri çalışması da var. Ben de ilk okuduğumda Türkiye'yi iyi tanıyan bir yazar olması açısından Murakami'yi tüm eserleri okunması gereken yazarlar listemin başına koymuştum. Murakami'nin kendisini diğer çağdaş Japon yazarlarından, hatta dünya edebiyatının diğer yazarlarından ayıran en önemli özelliği bir ayağını kendi topraklarına bir ayağını da dünyaya, evrensel olana basması. Murakami'nin tüm eserlerinde bu, baskın bir unsur olarak görülür. Örneğin, Sahilde Kafka adlı romanında Japonya'daki bir olayla Avustralya'daki bir olayı ustaca birleştirerek öykü içerisine yerleştirmesi, Japon edebiyatının bin yıl öncesine gidip oradan Hemingway'a geçmesi, ne bileyim, çalgı eşliğinde öyküler anlatan eski Japon ozanlarından İngiliz romancı George Orwell'e uzanması bunun en önemli kanıtlarından. Kısacası bir yazar olarak, eserlerinde hem dünya hem de Japon yazınına saygı duruşunda bulunması Murakami'nin yazarlığının en önemli özelliği. 1Q84 piyasaya çıkmadan 1 milyonun üzerinde ön sipariş alarak rekor kırdı. Yayınlandığı gün de Japonya'daki tüm kitapçıların önünde sabahın çok erken saatlerinden itibaren uzun kuyruklar oluştu. Fakat doğrusu Murakami Japon okurundan önce dünya okurunu etkisi altına almıştı. ABD'de yaşamasına rağmen, 1995'te yaşanan Kobe depreminden sonra depremzedelerin yaralarını sarmak için Japonya'ya döndü ve televizyon programları, gazete yazıları ve röportajlar aracılığıyla yoğun medya faaliyetlerine katıldı. Japonya zor bir dönemden geçiyordu; aynı tarihte Aum Şinrikyo tarikatı da Tokyo Metrosu'nda sarin gazı eylemi düzenleyerek binlerce kişinin ölmesine sebep olmuştu. (1Q84 terör cemaat ilişkilerini de ele alıyor, bu açıdan meselenin o zamandan beri yazarın kafasını kurcaladığını söyleyebiliriz.) Murakami için de bir dönüşümdü bu, 1995'ten itibaren fantastik edebiyattan uzaklaşarak büyülü gerçekçiliğe yakın durmaya başladı. Eleştirmenler eskiden onu müzik delisi, uçuk bir yazar diye nitelendiriyor, çok da ciddiye almıyordu. Murakami'nin toplum olarak yaşadıkları acıyı paylaştığını, sağaltmak için çaba gösterdiğini görmek, hem eleştirmenleri hem de Japon halkını etkiledi. Murakami, romanının 1984'e benzetileceğini tahmin etmiş olmalı. Japoncada Q harfi ve 9 sayısı 'kyu' olarak okunur. Yani Q=9 denklemiyle Bin Dokuz Yüz Seksen Dörte ulaşmak mümkün. Ama bu aynı zamanda okura bir tuzak. Zira kitap hem 1984 yılında geçiyor, hem de kahramanlarımız bazı paralel evrenlere geçiş yaptıkları için başka zamanlarda.... Ve o paralel evrenlerde cevaplaması imkansız gibi görünen sorularla karşılaşıyorlar. Bence Q harfini yazar, question yani soru kelimesinin karşılığı olarak da kullanıyor. 1968 sonrasında komünist bir devrim hedefleyen bir grup öğrenci başarısız oluyor ve dağlık bir bölgede tarımsal üretime dayalı bir komün hayatı kuruyor. İlerleyen yıllarda bu grup ikiye bölünüyor. Bir kısmı silahlı eylemler düzenlemeye başlarken, diğer kanadı karanlık bir tarikat kuruyor. Kişisel ütopya ve hayallerin tehlikeli de olabileceğini görüyoruz böylece. Aslında o yıllarda Murakami de öğrenciymiş. Röportajlarında bu olayları, idealler daha sdoğrusu idefiksler peşinde koşan zorba azınlığın, hayatını dilediğince yaşamak isteyen mağdur çoğunluk üzerinde baskı kurmayı denemesi olarak niteliyor. Bu soruya İlk bakışta Japonca ve Türkçenin sözdiziminin aynı olması, Japoncanın öğrenilmesi kolay bir dil olduğu izlenimini verebilir gibi genel-geçer bir yanıt verebilirim. Ancak esas yanıtım şu olacaktır: Japonca bir deniz ve önce orada kendimi suya alıştırıyorum, sonra dönüyorum Türkçe denizinde yüzmeyi öğreniyorum, tekrar Japoncanın sularına dönerek yüzmenin tadına varıyorum. Tam bu anda bir tsunami üzerime geliyor, kendimi Türkçenin durgun sularına atıyorum. Bu işe ilk başladığımda, görüştüğüm yayınevlerini Japoncadan Türkçeye çeviri yapılabileceğine inandırmam güç oldu. Hatta bir yayınevinin çeviri önerime yanıtı İngilizce oldu. Bir Türk Japoncadan çeviri yapamaz, düşüncesiyle olsa gerek.. Bunlar keyifli anılar. Amacım Türk okurunun Japon edebiyatını suyunun suyunun suyundan değil, suyunun suyundan okuması. Bu söyleşiyi çok beğendim. Herkes kitabın popülaritesine kapılmış, kitap hakkında ben de bir şey söyleyeyim, eksik kalmayayım yarışı içinde. Henüz kitabı pek kimse okumadığından söylenenler arasında içerikli bir şeyler bulmak da neredeyse imkansız. Bu kalabalığın içinde bir bardak su gibi geldi. Teşekkürler!


Hüzünlü mağluplar için yazıldı: Olduğu Kadar Güzeldik! Ağaçlarımız var bizim... Orada, o meydanda, binaların sevimsiz bakışlarından kendisini çekip sıyırmayı başarabilmiş, yapraklarıyla güneşe selam durup genişliklerince Gezi Parkı'nın çiçeklerine, çimenlerine, banklarına gölge olmuş; kitap okuyabileceğimiz, hayallerimizi emanet edebileceğimiz, sırtımızı telaşsızca dayayabileceğimiz... Her birinin gövdesi dimdik. Çünkü her türlü kötü, insanlık dışı muamelelere karşılık onlara sahip çıkanların 'orantısız zekaları' kuvvetli, yürekleri sağlam, gayeleri tek. İşte bu yüzden hiçbir zaman yıkılmayacaklar. İstanbul'un üzerine gaz bombaları ve tazyikli sular yağıyordu. Adım attıkça yükselen Sakin olun!, Panik yapmayın seslenişleri, gözlerden damlayan sızılı gözyaşları, bakışlardaki umut, kararlılık, merak, korku, endişe, direnç ve ardı arkası kesilmeyen öksürükler, öksürükler, öksürükler... Bire bir yaşadım, gözlerimle gördüm. Günlerdir uykusuz, yorgun, gelişmeleri takip edeceğim diye kimi zaman yemek yemeye bile fırsat bulamayıp olanın bitenin peşinde canhıraş dolaştım, dolaşıyorum. Her günüm Ne olur, bugün kimsenin canı yanmasın diye dua ederek, olanlara inanamayarak geçiyor. Kayıplarımız çok ama birlikte mücadele edebileceğimizi görmek harika bir duygu. Fakat önce kapağındaki o güzel yaz fotoğrafını anlatacağım. Bir babayla oğlunun kumsalda bağdaş kurarak poz verdikleri o fotoğrafta kendi hayatınızdan bir hikaye bile görebilirsiniz, dikkatlice bakarsanız. Tabii bu fotoğraf, baba-oğul ekseninde geçen bazı öykülerin sinyalini de veriyor bize çaktırmadan. Adını Yıldız Tilbe'ye ait bir cümleden alan kitap, Bandırma, Erdek, Biga, Ankara, Samsun ve İstanbul'da geçen öykülerden oluşuyor. Öyküler, bu yerleri bilmeyen, tanımayanlarda hüzün, merak karışımı bir his bırakıyor. İnsan Erdek'te sahile bakan çay bahçelerinin birinde Zeytin Adası'na karşı oturmak, Bandırma'da salçalı tost yemek, Biga'da akşam ezanına kadar mobilet sürmek, kısaca xömrünün bir anında bahsi geçen bu yerlerin birinde bulunmak istiyor. Yalnızlıkla, babayla, aşkla, çaresizlikle karşı karşıya kalındığında başlayan isyanlar, iç hesaplaşmalar var bu öykülerde. Gün gün kaybolan gençlik, yaşlılık ve ölümden kaynaklı korkular; Tıraş olmak ne garip şey, her seferinde altından gençliğin çıkacakmış gibi kendi yüzünü kazıyorsun fakat yine biraz daha yaşlanmış halin kalıyor elinde cümlesiyle aktarılıyor bize. Eriş, Bangır Bangır Ferdi Çalıyor Evde adlı ilk kitabında olduğu gibi, 'Hayat bu, burada komiklikler de var' dercesine satır aralarına incelikli bir şekilde yerleştirdiği gülümseten ayrıntılarla bizi farklı duygular arasında dolaştırıyor. Benim Adım Feridun adlı öyküde kahramanın çektiği aşk acısı gelip göğüs kafesimizi ateşle sıvazlarken, onun Allah'ından, kitabından bulsun kim kimin hayalini, neşesini çalıp gittiyse diye haykırışına da üzülüyoruz. Kurtulmak için kendini dinlemekten vazgeçerek hiç tanımadığı insanların arasına katılıp bambaşka bir kimliğe büründüğündeki komik hallerine rağmen üstelik... Onun adı Feridun'dur artık.


Deli işi kitaplar sırf bizde çıkıyor sanmayın. Dünyanın en tuhaf isimli kitaplarına verilen pek şenlikli bir yarışma size bir fikir verebilir. İngiltere'de çıkan kitap dergisi The Bookseller'ın geleneksel bir ödülü var. The Bookseller, 1978'den beri her yıl en tuhaf isimli kitaba ödül veriyor. Derginin editörlerinden Bruce Robertson, 78'de Frankfurt Kitap Fuarı'nı gezerken dişe dokunur hiçbir şey bulamamaktan öyle sıkılmış ki her yıl katılmaya mecbur olduğu bu fuar turlarını eğlenceli hale getirmenin yolunu, standlarda saçma isimli kitaplar aramakta bulmuş. Sonra da bu iş gelenekselleşmiş. Eh, Goblinproofing One's Chicken Coop gibi nadide bir esere rastlasam ben de eğlenirim. Türkçesi, kümesteki cinleri kovmak... Sayfalar ilerledikçe cinlerin yanı sıra periler ve gulyabaniler de işin içine karışıyormuş ve siz kümesinizi bu türden tabiatüstü mahluklardan nasıl sonsuza dek arındıracağınızı öğreniyormuşsunuz. Kesinlikle elzem! Tabii çatlaklar için... Bizdeyse, açık konuşalım, Örnek Garsonun El Kitabını aşabilecek çapta bir esere şahsen ben rastlamadım. The Bookseller'ın En Tuhaf İsimli Kitap Ödülü'nün geçmişinde neler var neler. Mesela Greek Rural Postman and and Their Cancellation Numbers, yani taşralı Yunan postacılar ve iptal numaraları... Pul koleksiyonculuğuyla ilgili küçük bir broşürken, 79'da ödül aldıktan sonra kült yapıt sayılmaya başladı. En yakın rakiplerinden biri, People Who Don't Know They're Dead, yani öldüğünden bihaber insanlar... Kitapçıların paranormal raflarında rastlayabileceğiniz bu kitabı unutulmaz kılan içeriği değil, ismi. Bundan dehşetengiz bir sinema filmi çekerlerse hiç şaşmam. How to Shit in the Woods... Kabul edelim, acayip. Yitip gitmiş bir sanata çevreci yaklaşım altbaşlığını taşıyor. Hem benim fikrimin ne önemi var! Ben şahsen turta ve biyografi kelimelerini birleştirerek Pie-ography diye bir kitap yazan Jo Packam'a rastlasam yakasına yapışıp Söyle bana, neden yaptın bunu? diye sormak isterdim. Strangers Have the Best Candy, Margaret Meps Schulte. Yabancılarla tanışmanın hayatınızı nasıl değiştirebileceği üzerine bir gezi kitabı. Geçen yılın birincisi. The Ugly Wife is a Treasure at Home, Melissa Margaret Schneider. Çin Kültür Devrimi'nde aşk, evlilik ve gündelik hayata dair.


İş Bankası Kültür Yayınları etiketli iki biyografi var elimde. Çıktığını öğrenince havalara uçmama sebep olan ilki, gazeteci Murat Bardakçı'nın imzasını taşıyor ve büyük şarkıcımız Safiye Ayla'nın hüzünlü hayat hikayesini anlatıyor. İkinci biyografinin odağındaysa, Yüzüklerin Efendisi serisinin yaratıcısı J. R. R. Tolkien var. Safiye Hanım'ın hayatındaki olaylar adeta roman gibi: Gençlik yıllarında başta Atatürk olmak üzere devlet büyüklerinin yakın çevresine girmesi sayesinde Cumhuriyet'in kuruluş yıllarının önemli hadiselerine şahitlik etmiş. Sonraları kendi ifadesiyle isyankar ve solcu olmuş, Nazım Hikmet'le ve o devrin netameli başka isimleriyle arkadaşlık etmiş, Türkiye İşçi Partisi'ni desteklemiş. Ardından, Hazreti Muhammed'in soyundan gelen Şerif Muhiddin Targan'la evlenerek Şerif ailesine, yani peygamber torunlarına gelin gitmiş. Murat Bardakçı, hakkında neredeyse hiçbir şey bilmediğimi fark ettiğim bu olağanüstü şahsiyeti, özel evrakını temel alarak, incelikle ve titizlikle yazmış: Cumhuriyet döneminde Türk Musikisi'ne iki defa yasak getirildiğini öğrenmek bana şaşırtıcı geldi mesela. Safiye Ayla'nın Mehmet Akif Ersoy, Rıza Tevfik Bölükbaşı ve Nazım Hikmet'le mektuplaşmaları da öyle. Elimdeki yine İş Kültür Yayınları etiketiyle yayımlanan ikinci biyografi ise Yüzüklerin Efendisi serisiyle Orta Dünya'yı kurgulayıp muhtelif bölgelerine farklı halklar yerleştirmekle kalmayan, buna ek olarak her kavme ayrı bir lisan ve o lisana bir tarih yaratan J. R. R. Tolkien'i anlatıyor. Tolkien, her yılın aralık ayında çocuklarına Noel Baba'yla arkadaşlarının ağzından eğlenceli mektuplar kaleme alıyor, üzerlerine kendi çizdiği Kuzey Kutbu pulları yapıştırıp damgalıyordu. Kuzey Kutbu'nda yaşanan aksilikleri ve maceraları anlattığı bu mektuplarda farklı el yazıları kullanması müthiş zekice bir ayrıntıydı. 2000 yaşındaki Noel Baba'nın el yazısı haliyle titrek ve silik oluyordu mesela. Her zarfın içinden konuya uygun birer de resim çıkıyordu. İşin en güzel yanı Tolkien bu mektupları o sırada macerasını anlattığı karaktere uygun bir ses tonu takınarak okuyordu. Yazarın ilk kitapları, işte bu eğlenceli mektuplardan doğdu. Derken Tolkien 1930'larda hem çocukların hem de büyüklerin hoşuna gidecek yepyeni bir macera kaleme almaya karar verdi: Hobbit ve Silmarillion Efsanesi başlamıştı! Tolkien yeni diller yaratma arzusuyla Silmarillion Efsanesi'ni yarattı, yaratmasına fakat iş, bir dil yaratmakla bitmiyordu elbette, yaratılan dili konuşacak insanlar da lazımdı. Kimsenin bilmediği bir dille konuşan bu insanlar da neticede kimseye benzemeyecek, alışkın olduğumuz türden mekanlarda yaşamayacaktı. Bir dil yaratmak, bir evren yaratmaktı. Böylece Tolkien, Orta Dünya sakinlerinin başına gelenleri yazmayı sürdürdü. Ve aralıksız Beren ve Luthien'in aşkını, Gondolin ve Nargothrond'daki Elf Krallıkları'nın düşüşünü, denizci Earendil'i, Feanor ve Silmaril adıyla bilinen kudretli mücevherleri, Elf'ler, Hobbit'ler ve insanlarla ilgili daha başka pek çok şeyi anlattı. İş Bankası Kültür Yayınları'ndan çıkan 300 sayfalık Tolkien hem yazarın hayranlarını mutlu edecek hem de, güvenin bana, fantastik edebiyat alanında ürün vermek isteyen yazar adaylarının yolunu aydınlatacak bir kitap.


Bir ağacın tepesinde unutulmuş kocaman antika bir motor. Parçaları kaybolmuş yıkık dökük bir karavan. Sıradan bir sokakta yaşayan sessiz sakin bir aile. Her şey normal görünüyor, değil mi? Böyle düşünüyorsanız, çok ama çok yanılıyorsunuz. Elinizde dünyanın en komik ve en heyecanlı maceralarından biri duruyor. Emniyet kemerlerinizi bağlayın ve sizi gökyüzüne uçuracak bir hikayeye hazır olun. Tek eleştirim kitabın Türkçe ismine. Açıkçası Uçan Araba Pırpır Havalanıyor adını pek sevemedim. Sinemada ilk seyrettiğim film Chitty Chitty Bang Bang'di. Hele Chitty'nin uçurumun kenarında belirdiği o sahneyi hayatım boyunca unutmadım. Bugün bile ne zaman bir senaryo ya da filmde soluk kesen bir anla karşılaşsam o sahne gelir aklıma. Film bitince öyle üzüldüm ki, Chitty'nin bıraktığı dumanlı izin peşine düştüm ve kütüphanede Ian Fleming'in kitabını buldum. 1964'te oğlu Caspar için yazmıştı. Kitabı okudukça, filmi yeniden zihnimde izleyebilirim gibi geldi bana. Fakat kitap filmden çok farklıydı. Anne ölmemişti mesela. kötü karakter bambaşkaydı. Öğretici bir deneyimdi, filmlerin kitaplardan ayrı şeyler olduğunu anladım. Aynı hikayeyi anlatsalar bile, sihirleri farklı çalışıyordu. Ayrıca bir pikayeyi anlatmanın birden fazla -hatta yüzden fazla- yolu vardı. İçine bir şey katmazsan hikayenin tadı tuzu olmaz diye bir Toskana atasözü vardır, öyle... Yıllar sonra, koca adam olduğumda hikayenin devamını yazmaya karar verdiğimde, Ian Fleming'in bunu öğrense ne diyeceğini bilmiyordum. Epey bir süre kimseye bahsetmedim, sonra evde bir yemek sırasında konuklarıma sordum. Herkes devam kitabı yazılması fikrine bayıldığını söyledi. Böylece kitabı bir kez daha elime aldım ve ne kadar iyi yazılmış olduğunu daha iyi anladım. Ayrıca Hadi ama biri benim devamımı yazsın diye bağırıyordu. Kitabı yazarken Chitty Chitty Bang Bang'in gerçek bir lüks araba olduğunu ve motorunun 1921'de Kont Zborowski dünya hız rekorunu kırmaya çalışırken bozulduğunu öğrenince soluğum kesildi. Okurken çok eğlenmiştim, yazarken de çok eğlenecektim. Hikayemin bir yanı tarihsel gerçeklerden oluşacaktı, bir yanı da tamamen fantastik olacaktı.


Orhan Gencebay. Arabesk müziğin en ünlü ismi hatta belki yaratıcısı... Halen hayatta. Oğuz Atay. Modern romanın dev yazarlarından ama çoktan öldü. Anlayacağınız ikisinin bir araya gelmesi her bakımdan imkansız gibi görünüyor. Öte yandan öykücü, romancı ve editör Murat Yalçın, başka türlü düşünüyor. Yalçın İçimde Oğuz Atay ile Orhan Gencebay İkizi Yaşıyor adlı yeni kitabını bugüne dek ona gönderilen okur mektuplarından yola çıkarak yazmış. Yani editöre gönderilen müstakbel yazar e-postaları! Sadece Atay ve Gencebay değil, Yalçın'ın kitabında bir şekilde Orhan Pamuk ve Teoman, Sait Faik ve Gogol da buluşuyor. Editörün şiirini, öyküsünü okutmak isteyen, romanının yayınevince neden reddedildiğini merak eden ya da sadece edebiyata dair bir şeyler danışmak isteyen okurlardan aldığı mektuplar arasında neler yok ki? Hepsi derlenmiş, toplanmış ve en önemlisi bir edebiyatçının imgeleminden süzülerek yarı gerçek-yarı düşsel öyküler olarak bir kitapta yerlerini almış. Direkt kendime hitap ettim. Kendime muhalif sesi sonuna kadar açmaya çalıştım. Kendini, işlerini, kararlarını, duygularını ve düşüncelerini sürekli, hatta biraz aşırı sorgulayan biriyim. Kendi kendime ettiğim muhalefeti bugüne kadar hiç kimseye etmedim. Biriyle tartışırken bile aslında daha çok kendimi eleştiririm. Dolayısıyla hiç zor olmadı kendimle kafa bulmak. Kültürel ayrımlardan pek hoşlanmam. Hayatta da yazıda da her şey birbiriyle iç içe yan yana gelir. Geliş şeklidir önemli olan. Yaşarken de yazarken de hep en dipten bakarım. Kültürler, dünyalar ve insanlar arasında kategori ve hiyerarşi gözetmem. Yarattığım kişilerin şarkılarla türkülerle yaşamaları, kendilerine oralarda dayanak aramaları çok insani, sıradan ve doğru değil mi? Yazı bir şeyleri dışlama, temizleme aracı değildir. Yazınımızda popüler kültür kadar küfür ve argo meselesi de cesurca tartışılamıyor. Hayatın tam göbeğindekini öküzün boynuzuna saklama çabası sürüyor. Oysa güçlü bir kalem her sözü kaldırır. Bu kitaptaki her mektup bazen bir mektubun yeniden yazılması bazen de birden çok mektubun kokteyli... Ben en çok sponsor arayan okuru seviyorum; çünkü sıfırdan yarattığım tek tip o, benim ütopik okurum! Gerçekten böyle bir mektup alsaydım, ona yardımcı olmaya çalışırdım. Kitaptakilerden çok daha ilginç mektuplar vardır arşivimde. İnsanlara şaşırma yaşını geçtim ama şaşırtıcı zekalarla karşılaştığımda da mesleğimi daha çok seviyorum. Yazı, hele hele mektup insanı çok kolay ele veren tılsımlı bir alet. Yazdıkları üstüne konuşan birini saatlerce dinleyebilirim, çoğu zaman o konuşma yazdıklarından daha iyidir çünkü. Ama daha tuhafı, çoğunun yıllar geçip de bunun farkına varamamasıdır. Bazen de seni okumayan birine yazdıklarını anlatırsın. Bunları yazsana der, okuyormuş gibi! Edebiyat camiasında isim yapmak, eskilerin temayüz etmek, imtiyaz sahibi olmak dediği şeye karşılık geliyor. Yani hatırı sayılır ölçüde tanınıp, bilinmek; yazar, şair, romancı sıfatı kazanmak. Bunu gerçekte edinemeyenler adlarının altında şair-yazar yazılı kartvizit bastırırlar. Yazıyı sosyal statü aracı gören çok kişi var, evet... Aldığım en dürüst en açık sözlü gerçek mektuplardan yararlanarak yazdım sonuçta. Sadece biraz yazarlık, biraz da editörlük yaptım üstlerinde ve gülünç isimler takarak, bazı sivri zekalılıklar ekleyerek şu komik deyişle aliakaya çay demledim. Aslında dosyayı yayınevine teslim edecekken kendime de oyunbaz bir ad takacaktım ama işleri iyice karıştırmak istemedim. Uslu durdum yani. Tebessümle, sırıtarak, gülerek ve kahkahayla yazdım çoğunu, böyle de okunsun isterim. Bir seferinde öğle tatilinde yerime mıhlanıp yazarken tam karşımda oturan editör arkadaşım Mine Haydaroğlu'nun soran gözlerle baktığını anımsıyorum: O kadar gülerken Bir şey yazıyorum da... diyemeyeceğim için Biri bir mail atmış da, ona gülüyorum demiştim. Ama şimdi okurken beni kederlendiren, duygulandıran, ciddi birkaç mektup da var; hepsi de o kadar komik değil. Boy boy ikizlerim, üçüzlerim, hatta sekizlerim var... Şaka bir yana, çok gençken başkalarından oluşan bir kalabalık taşırdım içimde. Şimdi, kendim bile fazla geliyorum kendime. İşte bir yazma sebebi daha.


Gelin sizinle anlaşalım, siz Serhan Ergin'in kitabı Yürek Tutsağı'nı okuyun, ben de ilk fırsatta Egoist Okur'a onun en sevdiği yazarların başında gelen Romain Gary ile ilgili bir yazı koyacağıma söz vereyim. Romanları iki evrede yazıyorum diyebilirim. Önce zihnimdeki süreç. Bu evrede kişileri oluşturuyor ve hikayeyi, nereden gelip nereye gideceğini tasarlıyorum. Bu süreç gerçekten sancılıydı. Düğümleri atmak, uç uca eklemek gibi şeylerden bahsediyorum. Oldukça zorlandığım, ilerleyemediğim anlar oldu. Bu ilk evre bittikten sonra ise her şey duruldu bir anda. Artık ne yazacağımı biliyordum ve bunun rahatlığıyla yazmaya başladım. Tıkanmalar olmadı mı, oldu elbet ama sükunetle ilerledim. Roman yazmak, daha doğrusu sadece yazmak, öncelikle ölüme meydan okumaktır. Çaresizliğimizi yırtmaya çalışmak. İkinci husus ise şudur: Edebiyat, belki genel anlamda sanat demek daha doğru, insanlığın evrensel vicdanını kurar, oluşturur. Tüm insanlığın ortak ahlakı da denebilir belki buna. Günümüzde özellikle teknolojinin insanları 'kağıt'tan alıp 'ekran'lara çekmesiyle edebiyatın etki alanının daraldığı bir gerçek. Ve dünyanın her geçen gün daha kötü, daha acı ve adaletsizlik dolu bir yer olmasında, edebiyatın mevzi kaybetmesinin payı olduğunu düşünüyorum. Hal böyle iken, edebiyat ölse bile küllerinden yeniden doğacaktır. Ödül tabi ki tarifsiz mutlu etti beni, su götürmez. Hayatımdaki önemli virajlardan birini döndüğümü düşünüyorum. Ama henüz yolun daha başındayım tabii. Edebiyat dünyasına açılan kapının eşiğinden şöyle kafamı uzatmışım gibi hissediyorum. Fakat mutluluğun ötesinde, ondan daha önemli olan bir şey var: o da sorumluluk. Gelen ödül, insana, bundan sonrası için bir sorumluluk yüklüyor, beklentiler açısından. Bunun da farkındayım ve bunu göz önüne alıyorum artık yazarken. Yazmak için çok katı kurallarım yok aslında. Bilhassa ne yazacağımı biliyorsam, gerekli koşullar az. Ne gerekli? Ya sessizlik olacak ya da sesleri ayırt edemeyeceğim bir gürültü. Söz gelimi bir kafede de yazıyorum, iş yerinde de yazıyorum, evde sessizlik içinde de. Çay ya da kahve olmalı, bir de sigara. Denedim, onlar olmadan olmuyor. Yine de en verimli çalıştığım ortam, gece yarısından sonra odamda, sessizlik içinde. Çoğunlukla bilgisayarda yazıyorum. Ama notlarımı hep deftere alırım. Bazen aylarca tek harf yazmadığım oluyor, bazen de yazmaktan başka bir şey yapmadığım günler. Dalgalı bir süreç yani. Yazarlardan bahsetmek heyecanlandırıyor beni. Hepsini saymaya kalkmayayım ama tutkuyla bağlı olduklarımdan bazıları... Romain Gary ve onun o büyük romanı Cennetin Kökleri. Lawrence Durrell her okuyuşumda ürpertir beni. Öte yandan Malraux, Remarque ve Semprun gibi 20. yüzyılın canlı figürleri. Graham Greene'in Yıkılış'ı sonra, sarsıla sarsıla okumuştum. Dino Buzzati'nin Tatar Çöl'ü. Conrad'ın romanları... Liste daha uzar ama bir de Attila İlhan'ı ekleyerek sonlandırayım. Attila İlhan hep peşinde olduğum biridir. Birikmiş, yeniden ele alınmayı bekleyen öykülerim var. Onlara yönelmiştim. Ancak, yakın zamanda bir roman fikri doğuverdi. Şimdi hevesle onu düşünüyorum. Umarım zaman ve fırsat olur da arayı fazla uzatmadan yeni ürünler verebilirim.


Yeditepe Üniversitesi'nde öğretim üyesi olan Prof. Dr. Semih Bilgen'e teşekkür ederim. Ömer Faruk'un İthaki Yayınları'ndan çıkan kitabı Yarabıçakı okumayı erteliyordum, bu yazıdan sonra ilk okuyacaklarım arasında olacak. O zaman üzerine bol bol konuşur, tartışırız. Yarabıçak'ın gizli kahramanları Çingeneler. Yukarıda Jona Jonas tarafından çekilmiş Çingene fotoğraflarını görüyorsunuz. Ömer Faruk'un fotoğrafını ise Berge Arabian çekti. Banka Soymuş Bir Devrimcinin Samimi İtirafları alt başlığıyla İthaki tarafından yayımlanan Yarabıçakı bir solukta bitirdim. Sonra dönüp durarak, düşünerek bazı yerlerini birkaç kez tekrar okudum. Bir iki gün sonra da üniversitedeki sosyal bilimci arkadaşlarıma Sıradışı, özgün, içten, etkili, düşündürücü buluyorum... Kesinlikle duyulması, tartışılması gerekiyor. Keşke -tam da en olmadıkları, yapmadıkları şey ama- Çingenelerin bir örgütlülüğü olsa da el verseler... diye kısa bir not yazdım. Kitap gerçekten değerlendirilmeyi hak ediyor. Ömer Faruk'un Yarabıçakı, Türkiye'nin bir yandan iç barışını oluşturmaya, sürekli kılmaya çabaladığımız, diğer yandan da dünyanın her yanını yangın yerine çeviren, ama yakın coğrafyamızı iyice kavuran, içinden nasıl çıkılacağı gittikçe belirsizleşen savaşlar ve iç savaşlar ortamında, devletler ve kendine devlet adı veren örgütler arasında bireysel varlığımızı yitirme tehlikesini her gün yeniden ve daha yakından algıladığımız bir ortamda yayımlandı. Kitabın biçimi de içeriğinde öne çıkan göçebeliğe uygun... Yarı öykü, yarı deneme... Anlatı içinde anlatılar, öykü içinde öyküler sarmalı... Yazar derkenarlarla, fısıltılarla, sorularla okuyucuyu uyarıyor, Oruç Aruoba'dan, Adorno'dan, Zweig'dan, ne denli gerçek bir yazar olduğu pek bilinmeyen Abdülgaffar el Hayati'den alıntılarla kitabı zenginleştiriyor, dipnotlarla denemeyi gerçekten inandırıcı, bilgilendirici kılıyor... Hele kitabın sonundaki notlar, gerçek felsefe lezzetini pekiştiriyor.


Geçenlerde Friendfeed aracılığıyla bir tartışmaya rastladım. Üstad İhsan Oktay Anar'ın yayınlanmış ilk öyküsü Rabnuma'ya dairdi. Morköpük Dergisi'nin Oyun Özel Sayısı'nda çıkmış, hem de 1985'te. Bilen biliyordur, Anar bundan sonra başka öykü yayınlamamış. Öykü aşağıda. Okurken, hayranlıkla sevdiğimiz yazarların daha ilk denemelerinin bile, sonrasında yazacaklarına dair izler taşıdığını bir kez daha fark ediyor insan. Bir ekleme de ben yapayım: Yiğit Değer Bengi'nin hazırladığı 2005, Metis basımlı 1002. Gece Masalları isimli öykü derlemesinde de İhsan Oktay Anar'ın İnşaat İşçisi Rıfkı'nın Dehşet Verici Akıbeti diye bir öyküsü var. Yayınlanmamış roman mı? Hakkında pek az şey biliyorum. Merhaba, İhsan Oktay Anar'ın yayınlanmış tek öyküsü bu değil. Dahası, kendisinin satranç oyunu üzerine yayınlanmış başka bir öyküsü de var. YKY'nin yayımladığı Kitap-lık dergisinin 2004'teki Oyuncak ve Edebiyat özel sayısında Osmanlı padişahıyla İran şahı arasında gerçek insanlarla oynanan bu satranç öyküsünü bulabilirsiniz. Bunu biliyorum, sözünü ettim de ama bende yok. Ama Kitap-lık'lara bakacağım :) Teşekkürler. Çok güzelmiş, Dr. B yi hatırlattı bana, Zweig'ın. Haklısın Duygu, benim de aklıma Hemen Zweig'ın Satranç adlı öyküsü geldi.


DOT Tiyatro'nun in yer facelerine, yani izleyenin yüzüne bir tokat gibi çarpan oyunlarına alışık olan tiyatro seyircisi için danslı, şarkılı İki Kişilik Yaz, şahane bir kış armağanı gibi. İşte İstanbul'un en soğuk gününde 1890'ın sponsorluğunda sahnelenen İki Kişilik Yaz'a dair konuştuklarımız... Röportajı okuyun ama oyuna da muhakkak gidin. Tuğrul Tülek: İnandırıcı olabilecek miyiz diye korkarak başladık o sahneye ama açıkçası çok eğlendik. T. T.: Cem'in canlandırdığı Zafer karakterinin sağduyusu rolündeydim. T. T.: Eh, oynadığım ilk televizyon dizisinde de bir ruhtum zaten. Gizem Erdem: Aaa, ben de bilmiyordum bunu. T. T.: Sınıf diye bir dizi vardı. Orada bir çocuk, Serkan Altunorak'ın canlandırdığı başka bir çocuk yüzünden ölüyordu. Ölen çocuk da, ben oluyorum yani, ara sıra hortlayarak Serkan'ın karşısına çıkıyordu. İki Kişilik Yaz'a gelelim, diğer DOT oyunlarının aksine hafif ve eğlenceli yanları da olan bir oyun. Bu oyunu nasıl seçtiğinizi sorsam.. T. T.: DOT'un yaratıcı kadrosunu oluşturan insanlar seçtiler. Bence doğru oyunu seçmek kadar onu doğru zamanda ve yerde sahnelemek de önemli bir şey. Ülke olarak içinden geçtiğimiz sosyo-politik süreç belli. Her geçen gün içimiz biraz daha kararıyor. Böyle bir dönemde açıkçası hepimizin aydınlık ve umutlu hikayelere ihtiyacımız vardı. İtiraf edeyim, Her oyunda adeta canımıza okuyan DOT mu bu diye şaşırdım ben. Olumlu anlamda şaşırmaktan bahsediyorum tabii. G. E.: Bunu duymak harika. Demek ki hepimizin kısa bir süre için bile olsa böyle iyimser bir ruh haline bürünmeye ihtiyacımız varmış. Bayağı sert şeyler de yaşanıyor hikayede ama o sert şeylerin farklı bir üslupla da sunulabileceğini görüyoruz. G. E.: David Greig'in hiçbir oyunu apolitik değil. Bu da Hollywood usulü pembe bir romantizm taşımıyor. T. T.: Oyunun bir noktasında iki karakter yeniden karşılaşıyor, ellerine de bir mafya meselesinden dolayı yüklüce bir para geçiyor. Parayı alıp kaçacaklar... Buradan bir Hollywood romansı çıkabilirdi gerçekten ama David Greig bunu yapmıyor ve günümüz insanının parayla ilişkisini harikulade bir sembolizmle sorgulamayı tercih ediyor. Aşıklar parayı aldıktan sonra sadece kendilerine harcamıyor, ihtiyacı olan insanlara dağıtıyorlar. G. E.: Sabaha kadar şehri dolaşıp paraları posta kutularındaki zarflara yerleştiriyor, ödenmesi gereken faturaların kenarlarına falan iliştiriyorlar. T. T.: İşte bu an bence oyunun romantik anı; en bayıldığım yer. Bonnie ve Clyde ya da Katil Doğanlar gibi filmlerdekinin aksine, buradaki yasa dışı çift önlerine geleni vurup öldürmek yerine önlerine geleni mutlu ediyorlar. T. T.: Günümüz insanı için paranın önemini, önemsizliğini daha iyi gösteren bir sahne bilmiyorum. T. T.: Evet, sadece kendilerini değil başkalarını da düşünmeye başladıkları andan itibaren birbirlerini de farklı bir gözle görmeye başlıyorlar. Aşık oluyorlar. G. E.: Benim canlandırdığım kadınsa bir boşanma avukatı. Avukatların takıldığı bir mekana gidip her gece aynı pahalı şarabı içerek hüzünlenen biri. Evli bir adamla birlikte ama adam onu terk ediyor. Zaten o şekilde tanışıyorlar Bob'la. T. T.: Biri her şeye hakim olmaya çalışıp debelenirken batıyor, ötekininse hayatı elinden alınmış ve geriye hiçbir şey kalmamış. Biri hevesini kaybetmiş, öteki ışığını... Koskoca bir dünyada yalnızlıktan ölecek gibi oldukları için birbirine tutunan iki çaresiz insanın... Ağır bir hüzün var burada. T. T.: Biliyor musun, eğer İngilizce öğretmeni olarak kalsaydım ve tiyatro hayalimi gerçekleştiremeseydim, muhtemelen Bob'la aynı durumda olacaktım. Şimdi mutluyum, çünkü hayalimi gerçekleştirmenin peşine düştüm. Büyük zorluklar da yaşadım ama şikayet edemem. Çünkü oyunculuk benim başıma gelen bir şey değil, tam tersi bizzat seçtiğim bir şey ve en zorlandığım anlarda bile bu seçimi yaptığım için mutluyum. G. E.: Özünde insanı iyimserliğe yönlendiren bir mesajı veriyor: Parayı, maddiyatı, zorunlulukları; hayatında elini kolunu bağlayan her şeyi bırak ve sadece anı yaşa diyor. T. T.: İki Kişilik Yaz için gitar çalmayı öğrendim. Hep istiyordum ama fırsat olmamıştı. Oyunun mesajıyla örtüşüyor bu. Yaşlandım, yeni bir dil öğrenemem, araba kullanamam, gitar çalamam... Yok böyle bir şey! İnsan her yaşta her istediğini yapabilir. Ve arzularını gerçekleştiremezse, gelene geçene bakıp deliren birine dönüşmesi an meselesi olur. Bu mesleğin en sevdiğim yanlarından biri, her oyunun sana yeni bir şey öğrenme şansı vermesi. G. E.: Bir oyuncunun hayatı derinlemesine yaşaması, yaptığımız her şeyi iyi öğrenmesi şart, yüzeysel olanla yetinemeyiz. Dans etmek, yeni bir dil öğrenmek, flüt çalmak, yeni biriyle tanışıp flörte etmek, hepsi olabilir, fark etmez; ne yaparsanız iyi yapmalısınız. Çünkü hayatta yaptığınız her şey gün gelecek sahnede işinize yarayacak. T. T.: Evet, epey bir süre o işi yaptım. Bir yandan da amatör bir grup kurmuştuk. Derken öğretmenliğin bana göre olmadığını idrak ettim, oyuncu olmalıydım. 26 yaşındaydım ve Madem bu işi yapacağım, önce eğitimini almalıyım düşüncesiyle konservatuvar sınavlarına girdim. Yine de profesyonel oyuncu olmam zaman aldı. Askerlik, Eskişehir'den İstanbul'a taşınma derken yıllar geçti. 31 yaşındayken DOT'un audition'ına katıldım. T. T.: Hayır, hiçbir yaş oyunculuk için geç sayılmaz ama erken de değil tabii. İstanbul gibi büyük bir şehre ilk kez gelen bir oyuncu adayının iyi bir topluluğa katılması, kendini göstermesi bu yaşta daha zor. Şansım DOT gibi bir yerde, Kürklü Merkür gibi bir oyunla başlamak oldu. Zamanla oyun çevirileri ve yönetmenlik de yapmaya başladım. T. T.: Bir aile gibiyiz demek istemiyorum, o fazla klişe bir sözcük olur ama DOT'ta olmak harika. Çok uzun zamandır birçok oyuncu arkadaşımızla yollarımız kesişti ve ayrıldı. Birlikte çalıştığımız arkadaşlardan bazıları kaldı, bazıları gitmeyi tercih etti. Kalanlar hem sanatsal anlamda, hem hayatla ilgili olarak anlaşan insanlar. Yıllar içinde birbirimizi çok iyi tanıdık, artık aynı yerden bakıyor ve hemen hemen aynı dili konuşuyoruz. Bizi ayakta tutan şey, herkesin ekip bilinci taşıması. Tiyatro, kolektif yapılan bir iş. Yani bireysel başarılarımızı değil oyunun başarısını önemsiyoruz. En önemlisi fikirsel olarak özgürüz. Birbirimizi tanıdıkça ve birlikte çalışmayı sürdürdükçe, birlikte iş yapmaktan da, birbirimizin hayatında olmaktan da mutlu olabilen insanlara dönüştük. Bu ekiple çalıştığımda kendimi hep güvende hissediyorum. Biliyorum ki sahnede kimse rol çalmayacak, kimseye gol atılmayacak. G. E.: Anlaşamadığımız konular oluyor elbette, olmaz mı? Kırılanlar, bozulanlar da oluyor ama bununla yatıp bununla kalkmıyoruz. Çünkü birbirimizi sadece eleştirmiyor, dinleyebiliyoruz da. Bu anlaşmak adına önemli bir adım.


Suzan Bilgen Özgün'ün öykülerinin süzülmüş, damıtılmış, akıcı ve tempolu bir dili var. Kısa cümleler kurarken işlevsel ayrıntıları da ustalıkla seçiyor. Bu da sözcüklerle resimler çizmesini sağlıyor diyor Cemil Kavukçu. İşte sözcüklerle resimler çizen Özgün'ün Orhan Kemal ödüllü ilk kitabı Gölgede Kalanlardan sonra ikinci kitabı Yıldızlara Bakıyor Bazılarımız da çıktı. Kitabı Arzu Eylem'in yazısıyla tanıtıyoruz. Bu arada Yıldızlara Bakıyor Bazılarımız, yeni bir yayınevi olan ve harika işlerini heyecanla ve merakla takip ettiğimiz Dedalus Kitap'tan çok güzel bir kapakla çıktı. Turgut Uyar, Göğe Bakalım! dediğinde, yeryüzünde arayıp da bulamadığı umuda seslenir bir bakıma. Göğe bakalım! çağrısında gündüz ve gece önemsiz, bakanın ne göreceğiyse belirsizdir. Hoş, bir şey görmek zorunda da değildir bakan. Aslolan bakmanın kendisidir. Aynı durmak gibi. Durmanın çoğu zaman tüm eylemlerden daha güçlü bir eylem olması gibi. Wilde, bunu söylerken bir defa geceyi saklar sözün içinde. Gecedir çünkü yaşam. Karanlık, yeryüzünde görmek istediğimiz çoğu şeyin üstünü örtmüştür, batağa bakmaktansa bazı insanlar yıldızlara bakmayı tercih etmiştir. Tabii, Güneş'i yıldızların arasında saymışsa durum değişir. Burada görmezden gelme yani kaçış mı gizlidir, yoksa tüm anlamsızlığıyla sürüp giden hayata anlam katma çabası mı? Tek cevabı olsaydı bu sorunun, zaten şiir olmazdı Wilde'ın söylemi. Fakat emin olduğum bir şey varsa, o da Oscar Wilde ile Turgut Uyar'ı birbirine yaklaştıran, bakmakla görmek arasındaki ilişki. Çünkü bir insanın yeryüzünden vazgeçip başını göğe çevirmesi için önce görmesi gerekir. Neyi? Bataklığı! Farkında değilse yeryüzünde olanların göğe de böylesi bir istekle bakmaz. Yerde bulamadığını gökyüzünde aramaz. Umuda sarılmaz. Suzan Bilgen Özgün, Oscar Wilde'ın yıldızlarına bakan bazılarından olmamız için bizi ikna etmeye karar vermiş görünüyor. Çünkü yazar, Gölgede Kalanlar'dan sonra yayımlanan yeni kitabı Yıldızlara Bakıyor Bazılarımız'da ısrarla yeryüzünü göz göz ediyor. Bakış teması öykülerin sorunsalı. Bu açıdan öyküler, öykü yazma biçimleri üzerine kafa yoran bir kitap olarak da karşımızda duruyor. Yer yer öykülerin yazılma anlarına da şahit oluyoruz bu sebeple. Özgün, her ne kadar okuru bakışa odaklamak istiyor gibi görünse de, kimi öykülerde koku ve ses de temaya eşlik ediyor. Sanırım Özgün bizi, tüm duyularımızı birleştirip görmeye davet ediyor. Tabii, böyle bir şey mümkünse. Çünkü göreceli bir dünyada yaşadığımızın ayırdında olan yazar, mutlak gerçekliğin -yaşıyorsa- çok uzaklardan bize baktığını, bizim baktığımız yerlerdeyse gölgelerinin dolaştığını biliyor. Bu sebeple bakış, görüşten çok daha samimi ve mütevazı bir üslupla bizi selamlıyor. Yazarın baktığı yerden bakıp, yine kendi gördüğümüze inanmakta özgürüz. Niyeti, okurun anlamıyla buluştuğunda, yazar geri çekiliyor haliyle. Kitap, Ayna Bakış, Renkli Bakış, Çocuk Bakış, Kuş Bakış, Dost Bakış ve Son Bakış ana başlıklarının altında tam on iki öyküden oluşuyor. Bu başlıklar yukarıda da bahsettiğim gibi, niyeti açık eden ve okurun bu niyetle buluşma çabasını sağlayan bir okuma için kapı açıyor. Okuyan kişi, yazarın başlığın altını nasıl doldurmuş olduğunu merak edebilir. Kendi bakışıyla yazarınkini kıyaslama isteği duyabilir. Yanı sıra, yazarın baktığını çoğaltabilir ya da orada aynı şeyi görmeyebilir. Bu açıdan bakarsak öyküler imgesel dilde kaleme alınmamış, yalın bir dille yazılmış olmasına rağmen, metni katmanlandıranın teknik olduğunu söyleyebilirim. Dolayısıyla öykünün gördüğünü görme çabası metnin anlamını çoğaltıyor. Suzan Bilgen Özgün, canlı cansız farklı anlatıcılar eşliğinde yer yer deneyselliğe varan öykülerinde, 12 Eylül, Gezi, kadın erkek ilişkisi, dostluk, çocuk ebeveyn ilişkisi yani kısaca hayat hakkında bize belli fotoğraflar sunuyor. Unutma Zamanı çocuğunu kaybetmiş bir annenin hastanedeki anlarını anlatıyor. Aslında Özgün, anne simgesini seçerek toplumsal yaşamı hastaneye kaldırıyor. Yaşanmışlıklarla başa çıkamadığı için unutmak dışında seçeneği olmayanları... Ve de aynı anda acılar üzerinden ticari hesaplar gören düzeni. Kırıklar anlatıcısı ayna olan bir öykü. Aldatılma sonrasında kendisine başkalarının gözünden ve geçmişten bakan bir kadının öyküsü. Yazarın olan biten hakkında çok az bilgi vermesi, kadının iç dünyasında yaşadıklarının dilsizliğine vurgu yaparken, acı çekme anını daha çok davranışlara yüklemesi başarılı bir anlatımı getiriyor. Beklerken çocukça bir öykü. Anne ve çocuk ilişkisini, kimsesizliği, çaresizliği ve muhtaç oluşu anlatıyor. Belki de bir çocuğun yokluktan sebep yaşadığı utancı. Seçim öyküsüyse bir aile dramı. İrade saydığımız pek çok şeyin irade olmadığı, seçimlerimizin aslında seçemediklerimizden kaynaklandığını sezdiriyor. Yazarı, öykü kişisini, anlatıcıyı bir arada konuşturması, anlatıcı tekniklerinin bir çoğunu kullanması bakımından da postmodern öykü diye tanımlanan, yazma anının yazıya dahil etme biçimi tercih edilmiş. Görmek istediğini görenlere, gördüğüne inanlara, bakmakla görmek arasında kalanlara başka bir pencere açıyor Yıldızlara Bakıyor Bazılarımız. Bir akşam siz de bakın olmaz mı, bulutlara inat!


Ransom Riggs'in romanı, Bayan Peregrine'in Tuhaf Çocukları. İthaki Yayınları, ünlü yönetmen Tim Burton'ın sinemaya uyarlayacağını açıklamasından sonra kitabı özel baskıyla, ciltli olarak yeniden yayınladı. Riggs, Bizim dünyamızda geçen ama tanımadığımız bir başka dünyayla da bağlantı kuran hikayeleri, bu ikisi arasına gizlenmiş kapıları aralamayı seviyorum diyor. Bayan Peregrine'in Tuhaf Çocukları da tam böyle bir hikaye anlatıyor. Dünya onların olsun isteyen ve yaratıcılıklarını sadece kötülük konusunda çalıştıran sıradanların, sıra dışı yetenekleri olan bir grup mülteci çocuğu yok etme çabası... Sıra dışı lafı sizi yanıltmasın, doğaüstü güçlerden değil parıltıdan; her insanı farklı ve özel kılan küçük yeteneklerden bahsediyorum. Gelin görün ki bu kitabın kötüleri birörneklikten hoşlanıyor, herkes birbirine benzesin, dünya parıltısız kalsın istiyorlar; varlıklarını sürdürebilmelerinin tek yolu bu. Bayan Peregrine ise savaştan ve bir türlü beladan kurtardığı çocukları korumak için ince bir plan yapıyor ve kötülüğün uzanamayacağı tuhaf ve güzel bir dünya yaratıyor. Tahereh Mafi ise Dex Yayınları'nın Bana Dokunma, Beni Bırakma ve Beni Yakma adıyla yayınladığı üç romanın yazarı. 20th Century Fox'un film haklarını aldığı bu fütüristik distopya serisi, uzun savaşların ardından kötülerin hakim olduğu bir yer haline gelen dünyamızda geçiyor. Kahramanı Juliette'in vücudu bir gün esrarengiz bir şekilde zehir üretmeye başlıyor ve ona her kim dokunursa, ölüyor. Bu dünyada Juliette'e sunulan iki seçenek var: Ya öldürülecek ya da yeni düzenin tek silahı olacak. Hikaye sahiden çok güzel. Zengin ve aşırı beyaz annesiyle bir baltaya sap olamamış işsiz güçsüz babası arasında kalan 16 yaşındaki Jacob'ın dedesiyle ilişki dokunaklı. Tüm bu maceraya dedesinin ölümünden sonra, onun onursuz bir sahtekar olmadığını ailesine kanıtlamak için atılması da müthiş. Fakat bence romanın en güzel yanı, Riggs'in, Bayan Peregrine ile korumaya söz verdiği tuhaf çocukların hikayesini sahaf dükkanlarından, bit pazarlarından topladığı eski fotoğraflarla kurması. Bu silik soluk fotoğraflar epeyce acayip hatta ürkütücü. Bazıları efsane illüstratör Edward Gorey'nin yarattığı karabasanları andırıyor. Bütün o tuhaf ve bir parça melankolik yüzlerin gerçekten yaşamış kişilere ait olduğunu bilmenin okurda uyandırdığı sahicilik duygusuysa benzersiz. Riggs fotoğrafları toplarken bir tek şeye dikkat etmiş: Savaş fotoğraflarıyla ve ünlülerin portreleriyle ilgilenmemiş. 100 yıl öncesinin trendi olan dayanılmaz kasvetli post-mortem fotoğraflarına ise bakmamış bile. Karanlık, garip ve komik fotoğrafların peşindeydim ben; cehennem fotoğraflarının değil diyor. Bence başka bir şey yazmak için yola çıkıyorlar ama sonunda ortaya hep distopyalar çıkıyor; zamanın ruhuyla alakalı olmalı. Ben de ne distopya yazacağımı ne de romanımın paranormal unsurlar içereceğini bilmiyordum. Zihnimde sadece yalnız ve kederli bir kız imgesi vardı. Kim olduğunu, nereden geldiğini, neyle mücadele ettiğini bulmaya çalıştım ve hikayemi bu yöntemle oluşturdum. Sadece Juliette değil, Adam ve Warner için de soruyorlar bu soruyu. Ama hayır, sadece Kenji gerçek. Dört erkek kardeşim var, zeki, komik ve tatlı çocuklar. Juliette bu dünyada o kadar da kimsesiz olmamalıydı, bir kardeşi olsa başına gelenlere daha kolay katlanabilirdi. Böylece ona erkek kardeşlerimden birini ödünç verdim ve ortaya Kenji çıktı. Hiçbir fikrim yok. Karakterlerimin neye benzediğini ben bile tam olarak bilmiyorum ki. Romancılığın en güzel yanı bu. Tamamen belirsiz bir hikayeyi yaza yaza oluşturuyor, karakterlerinizin birçok özelliğini yazdıkça keşfediyorsunuz. Juliette'in dış görünüşünü tüm ayrıntılarıyla ben de bilmiyorum. Bildiğim her şeyi zaten yazdım, kalanı da okurun hayal gücüne bıraktım.


Her sabah aynı müziğin sesini duyuyorum. Sözleri yok. Bir önceki geceden üzerime sinmiş cümlelerin tok sesi, vurdukça vuruyor kalbime. Kim o diyorum. Ses yok. Üstelik aylardan ocak, dışarıda soğuk mu soğuk bir İstanbul sabahı. Soğuk ilk önce omuzlarıma vuruyor. Geceliğimin sağ askısı dirseğimden aşağıya kayıp gitmiş. Ürperiyorum. Omuz başlarımda çekingen bir kadın. Saklanıyor. Göğüslerime doğru kapanıyorum. Neredeyse kendime sarılacağım. Müzikse kaldığı yerden hala devam ediyor. Bölünmüyor. Uykudan tam anlamıyla uyanacağım ana kadar da susmayacak. Çünkü her sabah hep aynı şey oluyor. Kalkıyorum. Evin odaları arasında gidip geliyorum, gidip geliyorum. Durmaksızın. Aklım bir türlü toparlanmak bilmiyor. Sonsuz bir kelime gibi uzayıp gidiyor zaman. Yakalayamıyorum. Sonra saatler yolu gösteriyor, kapıyı açıyorum. Kilidin yerini iyi biliyorum. Her gün beş defa aynı anahtarları, kemiklerime batan arsızlıklarına rağmen parmaklarımın arasında sola, hep sola çevirerek evi belledikleri yerlerle kavuşturuyorum. Alt kat biraz nazlı. Toplandıkça dağılır gibi... Onun aşkı da böyle diyorum; önünde sonunda kavuşacağını bilmesine rağmen oraya yerleşmemek için elinden geleni yapıyor. Sonra ansızın toparlanıyor. Mutlu son. Üst kat yerine razı. Hiç bekletmiyor. Anahtarların hiç sızlanmadan yuvasında dönmeye hevesli hareketlerinden, kendilerine kurdukları iki katlı dünyadan payımı alıp yola çıkıyorum. Yürüdükçe günler de yürüyor. Sokaklardaki telaş, sürekli değişen hava sıcaklığıyla artıyor. Aynı zapt edilmez merak, aynı müzik, aynı sabah, aynı bekleyiş. Değişmiyor. Akşamlara yaslanıyorum. Geceler küçülüyor. Bütün bunlar belki de büyüyen bir kavuşmanın izleridir. Belki de o sonsuz kelime, yüzü belirsiz rüyalar, o müzik eşikte bekleyen aşkın henüz dillendirilmemiş sesleridir. İnsanın sebep arayan hayalleri de olmasa aşk büyür müydü hiç diyorum. Kendimle konuşmayı artık istemiyorum. Gözlerimi kapatıyorum. Ellerim kitaplarımın başucunda. Ocak ha devrildi ha devrilecek. Yirmi beş gün yaşamış. Koltuğun pencereye yakın tarafındayım. Sessizliğin yeşerişini dinliyorum. Her şey yerli yerinde. Okuduğum kitaptan arta kalan cümleleri düşünüyorum. Bir süredir uzun uzun kalamıyorum aynı yerde. Yazılanlardan sıyrılıyor ve soluğu anında kendi dünyamın içinde alıyorum. Bu defa zorluyorum. Başkasının hayalinde kalmak istiyorum. Olmuyor. Alıntıların arasında dolaşırken nasıl olduğunu anlayamadığım bir halde kitabın sayfaları ellerimin arasından kayıp gidiyor. Kısacık bir uyku halinde belki de... Uzandığım yerden doğruluyorum. Odanın içinde titreyen bir ses. Cevap veriyorum. Kirpiklerim şaşkın. Her sabah duyduğum o müzik, gecenin hayli ilerlemiş bir vaktinde ansızın kelimelere dökülüyor. Duyuyorum. Uzun uzun anlatıyor. Soruyor. Gülümsüyor. Kızıyor. Bekliyor. Nefesimden içime girip yayıldıkça yayılıyor. Eskiden, çok eskiden iyi bildiğim bir şehrin içinden uzanıp ellerime dokunuyor. İçimde çoğalan, ezilen, karışan, yükselen seslere dalıp gidiyorum. Herkesin bu hayatta iyi ya da kötü bir kafiyesi var. demişti adını hatırlamadığım bir yazar. Sessizce onaylıyorum. Sen duymuyorsun. Gözlerim hala dünyadan uzak. Geceler gittikçe büyümeye başlıyor... Sabahlar küçülüyor. Zaman küçülüyor. Ocak bitiyor. Şubat koşuyor ve bir sabah uykudan doyarak bahara uyanıyorum. Geceliğim yok. Üstelik ürpermiyorum da. Omuz başlarımda sevilmiş bir kadın. Saklanmıyorum. Sana sarılıyorum. Geceyi sabaha bağladığımız bir günde artık rüya görmüyorum. Ömür, baharla başlıyor. Uzun uzun yağmur yağıyor. Sokağa çıkıyoruz. Birazdan karşı caddede gözümüze çarpan bir cafeye oturup kahve içeceğiz. Muhtemelen vakit dar. Vakit, dar. Dünden kavuşmuşuz. Bedenimde titreyen bir heyecan. Yüzümü rüzgarla karışmış yağmura tutuyorum. Bir yanımda sen. Diğer yanımda yol. Ellerim üşüyor. Oysa ellerim ellerinin içinde. Yukarıya, gökyüzüne doğru çekiyorsun sonra sol elimi. Yağmur parmaklarımı ıslatmış. Öpüyorsun. Ve sonra bir daha. Yağmur durmuyor. Sen durmuyorsun. Öpücükler yağıyor dudaklarından. Aklım caddeyi geçerken gelen otobüsün tekerleklerinde. Zaman diyorum, sadece birazcık zaman. İçim ne caddeye ne tekerleklere ne de birazdan bitecek zamana sığıyor. Otele biraz daha erken gitseydik diyorum mesela. Oysa gitmemek de güzeldi. Hangi duygunun ucundan tutsam biraz eksik biraz fazla. Yağan yağmurdan kaçmadan el ele yürüdüğümüz yolda sen gitgide büyüyorsun. Aşk büyüyor. Kelimeler büyüyor. Kimseler bilmiyor. İkimizin arasında, baharın başlangıcında, göğüs kafesimizin içinde biz, büyüyoruz. Saat dördü birazdan vuracak. Tahta masanın bir ucunda sen bir ucunda ben. Aramızda kahvelerimiz var. Birkaç yudumluk. Gözlerine baktıkça nereye sığacağımı şaşırıyorum. Gülümsüyorum ama neye olduğunu bilmiyorsun. Aklımda geride kalmış bir ocak. Birazdan sokağın solunda bekleyeceğiz. Sana bakınca hep iyi şeyler geçiyor aklımdan.


30. yaşını kutlayan İletişim, Dünya klasikleri ve Modern klasikler serilerinin editörlüğünü de yapan Orhan Pamuk'un yayınevi... Cemil Meriç'in Oğuz Atay'ın ve Sevgi Soysal'ın toplu eserlerini yayınlıyorlar. Birçok önemli eser ilk kez burada yayınlandı. İhsan Oktay Anar'ın romanları ya da Emrah Serbes'in Behzat Ç. polisiyeleri gibi... Hasan Ali Toptaş, Haydar Karataş, Sema Aslan, Hatice Meryem, Murat Menteş, Alper Canıgüz, Sezgin Kaymaz, Gaye Boralıoğlu da İletişim'in keşfettiklerinden. Hızlı geçeyim dedim, olmuyor. İnsan bu yayınevinin yaptıklarını iki cümlede özetleyemiyor. Listelerindeki hangi yazarın adını söylesem, ötekine haksızlık ediyormuşum duygusuna kapılıyorum. Hangi kitabı hatırlasam, sevdiğim diğer kitaplar itiraz ediyorlar. Bence siz en iyisi İletişim'in internet sitesine girip zevkle kaybolun. Ama tabii önce editörlerden Tanıl Bora'yla yaptığım röportajı okuyun. İlk kurulduğunda aslında popüler yayıncılığa odaklanmıştı. Haftalık siyasi haber dergisi Yeni Gündem, amiral gemisi hüviyetindeydi, ayrıca bir dizi aylık dergi çıkartıyorduk. Kitap yayıncılığı ikincil konumdaydı. 1980'lerin sonunda odağımızı değiştirdik, kitap yayıncılığını esas alan bir faaliyete göre kendimize nizam ve intizam verdik. Mahsus nizam-intizam diyorum; 12 Eylül askeri rejimini çağrıştıran kelimeler bunlar! Neticede yayınevinin kuruluşunu teşvik eden olay, 12 Eylül'dü, 12 Eylül rejimiydi. Temel derdimiz, 12 Eylül'ün toplum ve devlet anlayışına karşı demokratik bir siyasal ve toplumsal kültürün güçlenmesine katkıda bulunmaktı. Kitap yayıncılığına yöneldiğimizde de bu mesele değişmedi. Kitaba odaklanmak, suyu daha derinde aramak aslında. O pek tanınmayan harika yazarların Türkçe yayımlanmasıyla ilgili dertliyiz biz aslında. Evet, gerçekten Türkiyeli okurun pek bilinmeyen ama pırıltılı yazarlarla tanışmasını sağladık ama çoğunun kadri bilinmedi. Tek bir örnek vereyim: 2008'de Nobel edebiyat ödülünü kazanan Le Clezio'nun Türkçede ilk eserini 1996'da biz yayımlamıştık ama kitap raflarda inzivaya çekildi. Böyle çok örnek var. Hatta bu hayal kırıklığının bizi çağdaş dünya edebiyatında epeyce ihtiyatlı davranmaya ittiğini söyleyebilirim. Birkaç yıldır artık daha az sayıda, sınanmış diyebileceğimiz yazarın eserlerini yayımlıyoruz. Çağdaş edebiyatta klasikleşmiş diyebileceğimiz yazarların, toplu ya da seçme eserlerini yayımlıyoruz. Az, öz. Ama çok da az değil! Evet, kadri bilinmişlerin kadrinin bilinmesini sağlamaya en baştan beri azmetmiştik. Oğuz Atay bugün edebiyatın yapıtaşlarından biri, onsuz bir çağdaş Türkçe edebiyat koleksiyonu düşünülemez ama biz yayımlamadan önce sadece meraklısı biliyordu. Cemil Meriç, kendi abilerine de kızan genç okurlar için her zaman bir besin kaynağıdır. Öncesinde sadece sağ kesimden okurun ilgilendiği, kendisi de bu daralmadan muzdarip olan bir yazardı. Kadın yazar kimliğiyle yeniden yayınlanması Sevgi Soysal'ın da 12 Mart edebiyatından taşan kalıcılığının ve yenilikçiliğinin gözden kaçmamasını sağladı. Benim de katı kurallarım yok! Andığınız türlerden en çok polisiye severim. Ama edebiyat neyi değil nasıl anlattığına göre tartılır. Futbol kültürü kitaplarımızla ilgili çok övgü alıyoruz ama fazla satın alan olmuyor ne yazık ki! Yayın yelpazemizin böyle geniş açılmasının nedeni, hayatın her alanında teferruata eğilmenin ve üzerine konuşmanın, yorumlamanın hem gerekli hem de zevkli olduğuna inanmamız. Kitaplar buna yarar! Kitapların meraklı bakışı ve eleştirel gözü olabildiği kadar çok alana düşsün istiyoruz. Bu sene yeni bir kadın yazar yayımladığımız için seviniyoruz: Sema Aslan'ın sert, cesur, hem de yumuşak Kozalak'ı. İlk kitabı Kambur'dan neredeyse yirmi yıl sonra Zamanın Farkında'sını da yayımladığımız Şule Gürbüz, kıyaslanamaz bir ses. Edebiyatta bir kadın duyarlılığından bahsedeceksek, bunun Hatice Meryem kadar eli belinde konuşanı zor bulunur! Kendi hayretini yitirmemiş taze bir dille hayretengiz hikayeler anlatan Gaye Boralıoğlu'ndan yeni eserler bekliyoruz. Aşkın, kedinin ve Ankara'ın en güzel anlatıcısı Şükran Yiğit'ten de. İlk kitapları bizden çıkmadı ama Şebnem İşigüzel gibi bir müessese var! Emine Sevgi Özdamar gibi delikanlı bir kadın yazar var! Orhan Pamuk'un gelişi İletişim'in yaptığı bir transfer miydi yoksa kendisi edebi ve düşünsel çizgisine burayı uygun bulduğu için mi İletişim'e geldi? Buluşmalarda genellikle ikisi birden oluyor. Almanca literatürde Anadolulu Kafka diye anılan, bence hiçbir kıyasa muhtaç olmayan Hasan Ali Toptaş'la buluşmamız da böyleydi. İlhami Algör, Jaklin Çelik, Abdullah Ataşçı, yine kendilerini kanıtladıktan sonra İletişim'e gelen yazarlar. Bu ay iki kitabını yayımlayacağımız Latife Tekin, kuşkusuz büyük bir transfer, Türkçe edebiyata çığır açıcı eserler kazandırmış büyük bir yazar. Velhasıl, futbol terminolojisiyle söylersem hem altyapıya önem veren bir yayıneviyiz, yeni yazar yetiştirmeyi önemsiyoruz, hem de tabii kadromuzu güçlendirmek için transfere açığız! Orhan Pamuk, edebiyat üzerine düşünen bir edebiyatçı. Hem de bayağı profesyonelce. Sadece Saf ve Düşünceli Romancı adıyla kitaplaşan dersleri, bunu göstermeye yeter. Ayrıca başkalarını pek okumam demeyen, tersine, başkalarını çok okuyan bir edebiyatçı. Dolayısıyla edebiyatla ilgili canlı bir gündemi var. Onun editörlük faaliyetinin ardında bu birikim yatıyor. Orhan Pamuk dünya edebiyatının klasikleri ve modern klasikler dizilerimizin editörlüğünü yürütüyor. Sadece seçme yapmıyor, özgün dillerinden çevrilen bu eserlere yazılacak veya seçilecek önsöz ve son sözleri büyük bir titizlikle belirlediği gibi, aynı titizlikle kapak resimlerinin seçiminden, rengine kadar ilgileniyor. Gerçekten çok sevdiğim güvendiğim bir yayıncı İletişim. Şükran Yiğit'in de kitapları İletişim'den çıkmıştı. Nice 30'lara!


Bir zamanlar hepimiz okullu çocuklardık. O yüzden biliriz ki okullu çocuklar için yaz tatilleri, ruhlarını inşa edip besleyecek kitapları okumak ve sindirmek için büyük bir fırsattır. Her şeyin yerli yerinde olduğu hayatlardan bahsediyorum elbette... Okumak, ailece geçirilen zamanlar, şanslıysak kamplar, deniz, güneş, spor kadar önemli ve unutulmazdır. Çocuklar kendilerine öğütleneni bir yere kadar benimser ama gördüklerinden de fazlasıyla etkilenir. Gerçekten okumalarını istiyorsak, okuyan hallerimizi usanmadan, istikrarla onlara göstermek durumundayız. Kütüphaneli evler lazım çocuklara ve kendilerine ait kütüphaneler. Çağdaş okulların kitaplarla kısmen ilgili aileleri yönlendirecek güçlü okuma listeleri de var üstelik. Sadece o zamanı ayırmaya yönlendirmek gerekiyor çocuğu. Otobüste, uçakta, arabada, evde okuyan çocuklar görmek öyle güzel ki. Onlarla beraber okumak da çok güzel. Hatta kes-yapıştır yöntemiyle kendi kitaplarımızı yaratmak, çok çok güzel. Çocukların büyümeden önce okumalarını önereceğimiz kitaplar ve çağdaşımız çocuklar için taze taze yaratılmış harika hikayeler var. Bu sınırsız bir yolculuk... Fantastik, macera, tarihi, gerçek hayata dair vesaire... En sihirli okuma önerileriyle çıkmalıyız o nefis ruhların karşısına. Yetenek, eğilim, yaş fark etmez. Her çocuğu mutlu edebilecek hikayeler mutlaka var. Üstelik, birçoğu nefis çizimlerle dolu. Kuzenimin oğlu Alp tam bir dinozor hastası. Odasında dinozorlarla ilgili aklınıza gelebilecek her şey var; oyuncaklar, maketler, posterler, kitaplar... Tablet bilgisayarında dinozorlu oyunlar oynuyor ve bütün dinozor türlerinin adlarını biliyor. Büyüyünce dinozor araştırmacısı olacakmış. Gerçi bazen de dinozor doktoru diyor. Artemis Yayınları'nın Dinozor Koyu serisini görünce ilk aklıma gelen Alp oldu. Bayılacak bu kitaplara diye düşündüm.


Güzel aşk romanları başka dünyalardan gelen benzer ruhların buluşmasıdır. Satürn'den, Plüton'dan değil, zengin-yoksul, güzel-çirkin, iyi-kötü, genç-yaşlı, Doğulu-Batılı, ne bileyim, yeraltı-yer üstü gibi farklılıklardan bahsediyorum. Klişeleri arttırabilir, işin içine orijinal buluşlar da katabilirsiniz ama değişen bir şey olmaz. Romanlarda aşıklar hep uzaklardan bulur birbirlerini. Çalıkuşu Feride ile sinir kuzeni Kamran gibi aynı evde büyümüş olsalar bile... Eh, bu yüzden aşk romanlarında esas ilgilendiğimiz şey, konudan ziyade üslup ve ayrıntılar olur. Yani bir romana devam edip etmememiz sadece yazarın hünerine bağlıdır. Güzel aşk romanları başka dünyalardan gelen benzer ruhların buluşmasıdır. Satürn'den, Plüton'dan değil, zengin-yoksul, güzel-çirkin, iyi-kötü, genç-yaşlı, Doğulu-Batılı, ne bileyim, yeraltı-yer üstü gibi farklılıklardan bahsediyorum. Klişeleri arttırabilir, işin içine orijinal buluşlar da katabilirsiniz ama değişen bir şey olmaz. Romanlarda aşıklar hep uzaklardan bulur birbirlerini. Çalıkuşu Feride ile sinir kuzeni Kamran gibi aynı evde büyümüş olsalar bile... Eh, bu yüzden aşk romanlarında esas ilgilendiğimiz şey, konudan ziyade üslup ve ayrıntılar olur. Yani bir romana devam edip etmememiz sadece yazarın hünerine bağlıdır. Rainbow Rowell'ın genç yetişkin kategorisinde yayınlanan romanı Eleanor & Parkta yukarıda saydığım klişeler bol miktarda mevcut. Kızın yoksul, çocuğun zengin olması bunlardan sadece biri. Öte yandan güzel bir roman bu. Kah gülerek, kah öfkelenerek, kah gözlerim dolu dolu okudum; hem bitmesin isteyerek hem de sayfaları çevirmeden duramayarak... Tabii belki bunda, olayların 1980'lerde geçmesinin ve dolayısıyla bana genç olduğum günleri hatırlatmasının da payı vardır, herhalde. Fakat sanırım esas, karakterleri sevdim. Eleanor ve Parkerın anlattığı hikaye şöyle... İrlandalı yoksul bir ailenin kızı olan Eleanor parlak kızıl saçlarına rağmen güzel bir kız sayılmaz, üstelik şişmandır da... Hatta okul arkadaşları, Koca Kızıl diye dalga geçiyor onunla. Daha da kötüsü, dünyaya öfkeli bakıyor ve berbat giyiniyor; üzerinde hep erkek gömlekleri, birkaç beden bol pantolonlar falan oluyor. Park ise zengin bir ailenin punk müziğe, çizgi romanlara düşkün oğlu. Yakışıklı ama antisosyal. Annesi Koreli olduğu için onun da dış görünüşü diğerlerinden farklı. Ayrıca The Cure topluluğunun solisti Robert Smith gibi o da gözlerine siyah kalem çekiyor. Bir dönem okulun en güzel kızıyla çıkmış ama bu ilişki onu mutlu etmemiş ve Park yeniden korunaklı yalnızlığına dönmüş. Ben romanın özellikle bu kısımlarını sevdim. Rainbow Rowell bir aşkın minik adımlarla başlayıp çiçeklenişini müthiş bir incelikle, ikna edicilikle, usul usul anlatmış. Karakterlerin derinliklerine inerken de acele etmemiş. Eleanor'un niçin bu kadar garip giyindiğini bekleyip öğrenmek zorundayız. Dört kardeşiyle aynı odada yatmak zorunda olduğunu, parasızlıktan eve şampuan ve diş fırçası bile alamadıklarını, hep başkalarının kıyafetleriyle idare ettiğini, annesinin genç sevgilisinin bitmek bilmeyen tacizlerini nasıl savuşturduğunu hep ilerleyen sayfalarda okuyoruz. Pamuk şeker kıvamında bir aşk romanı değil bu; Amerika'nın rüyalar ülkesi olmadığını, insanların orada akıl almaz bir yoksullukla pençeleştiğini görüyoruz. Gençseniz, güzel aşk hikayelerini seviyorsanız okuyun.


Sıkı bir yemek kitabı okuruyum. Tarif kitaplarından bahsetmiyorum, benim sevdiklerim yemek kültürüne dair kitaplar. Bu leziz görünen tabloyu bozan küçük ayrıntıyı söylemem lazım: İflah olmaz yemek kitabı tutkunu olan ben, söylerken biraz yüzüm kızarıyor ama ne yazık ki yemek yapmayı pek bilmiyorum! Mutfaktaki yeteneğime övgü beklemiyorum ama kitaplar konusundaki tercihlerime güvenebilirsiniz. Hem unutmayalım, nasıl ki yemek yapmanın tek ve doğru bir yolu yoksa, yemek kitabı okumanın da tek ve yanlış bir yolu yoktur. Geçenlerde 'Yemek kitabı okurları kaç çeşittir' konulu bir makaleyi okurken, 'Benim gibileri tamamen yok saymışlar' diye üzüldüm. Fakat mutfakla benim kadar alakasız, yemek pişirmek konusunda benim kadar yeteneksiz birini arasalar da bulamazlardı belki de. Sanırım bu konuda rakipsizim! Makaleye göre, birinci sırada yemek kitabı aldığında paketi açıp içindeki kitabın sayfalarını karıştırmaya başlar başlamaz kanepenin yolunu tutan ve son sayfaya kadar her satırı dikkatle okuyanlar bulunuyormuş. Onlar araya bir telefon konuşması yahut sade bir kahve bile almazmış. İkinci sırada daha üçüncü tarife varmadan mutfağa koşup ilk tarifin malzemelerini tezgahın üstüne dizmeye başlayan aceleciler varmış. Genellikle daha o akşam yemeğe birilerini davet ederler, yeteneklerini başkalarına da gösterirlermiş. Elinin altında muhakkak sözlük ve benzeri başvuru kaynakları bulunduran ve kitabı neredeyse yüksek lisans tezine hazırlanırmışçasına dikkatle okuyanlar dördüncü sıradaymış. 'İki eli kanda olsa not tutmayı ihmal etmeyenler' deniyor onlar için. Törensel tiplermiş; tarifleri seçtikten sonra her ayrıntıyı uzun uzun planlar, o plana da harfiyen uyarlarmış. Yanınızda yörenizde, 'Hmmm, üç hafta sonra bayram, misafirlere vişneli kek yapayım, yaz tatili için de şu salata tariflerini bir güzel çalışayım' diyen biri mi var? Tamam işte, ondan bahsediyorum. Yemek kitaplarını 'rafta dursun' diye alan ve sonrasında asla okumayanlar beşinci sırayı hak ediyormuş. Onlar için yemek kitabı denen şey, bir biblodan veya 18'inci yüzyıldan kalma değerli bir vazodan farksızmış. 'İçi değil dışı' yahut 'lezzeti değil güzelliği' önemli diyeyim, anlayın. Yemek kitabı okurlarının stilleri, o anki fiziksel ihtiyaçlarına göre de değişebiliyormuş. Mesela çılgınca aç olan biri kitabı okumaya ana yemeklerin anlatıldığı bölümden başlıyormuş. Eğer hafta sonu evde parti varsa, direkt iştah açıcılara geçiliyor, oradan kokteyllere atlanıyormuş. Instagram yemekçileri konu dışı. Bir de işte dedim ya; benim gibi 'mutfakta hem bilgisiz hem üşengeç' olanlara yer yok. Öte yandan düşünüyorum da, nasıl ki yemek yapmanın tek ve doğru bir yolu yoksa, yemek kitabı okumanın da yanlış bir yolu olmamalı. Yani gönül rahatlığıyla kafamıza göre takılabiliriz. Yine de hissedebiliyorum: Aras Yayıncılık'dan çıkan Mükemmel Yemek Kitabında, İnsanın hayatı yemek ve içmekle kaim olduğu için yemek pişirmeyi öğrenmek herkes için büyük saadettir diyen Vağinag Pürad kesinlikle haklı olmalı. Anlaşılan, kendini 'Tarifbaz' olarak tanımlayan Barnes'ın tutkusu çok da karmaşık sayılmaz: Sadece lezzetli ama besleyici yiyecekler pişirmek istiyor. Kuralları yok değil tabii: Repertuarını zaman içinde yavaş yavaş genişletmeli, bu arada arkadaşlarını zehirlememeli. İşin kötüsü, hem kendine hem de başkalarına karşı amansız bir eleştirmen olduğu için kendi tariflerini yaratacak yetenekte olmadığının farkında. Arada sırada coşkuya kapılıp sevdiği kimi malzemelerin miktarını artırabilir ama deneysellik cüreti bundan ibaret. Sorular sayısız. Cevaplarsa, İyi Bir Yemek Tek Başına Yenmeyen Yemektir adlı kitapta. Gazeteci yazar Hülya Ekşigil'in Dilim Gülümsüyo! adlı kitabını belki bilirsiniz. İşte bu da onun ikincisi. Ekşigil kitapta hem yemeğin ve lezzetin geçmişten günümüze bir tür arkeolojisini yapıyor hem de gerçek olaylar ve anlarla bu yolculuğu çok eğlenceli hale getiriyor. Ona özel 60 yemek tarifi de okura bonus ikramiye. Küçük İrlanda kasabası Ballinacroagh'da bilinen gastronomik lezzetler hiçbir zaman handaki et lokantasının basit yemeklerinden öteye geçmemiştir. Fakat güzel Aminpour kardeşler, yani Marjan, Bahar ve Layla kasabaya geldiğinden beri işler biraz değişir. Üç kız kardeş kasabanın tam ortasında Babylon Kafe'yi açar ve konuklarına geleneksel İran yemekleri sunmaya başlar. Çok geçmeden de kasaba halkı taze otların nefasetine, kuzu etli abguştun ve kızarmış filkulaklarının lezzetine müptela olur. Üstelik bütün bu güzel yiyeceklere eski semaverde demlenen yasemin çayının eşlik ettiğini düşünürseniz, hallerinin basbayağı harap olduğunu anlayabilirsiniz. Elbette kız kardeşlerin yemeklerine müptela olmak şöyle dursun, onlara düşmanca yaklaşanlar da vardır. Orta yaşlı ev kadınları bu üç güzel kızın kocalarını ellerinden alacağından korkuyor, kasabanın kıdemli bar sahibi Babylon Kafe'yi kapatıp yerine bir disko açmak istiyor, onun serseri oğluysa Layla'yı bir türlü aklından çıkaramıyor. Flying Rose okyanusta hızla ilerlerken Wedgwood başlangıçta korkudan ödünü patlatan tuhaf yol arkadaşlarına güvenmeyi öğreniyor... Kim onlar derseniz; örgü örmeyi seven heybetli bir dev, kaptanı korumaya yemin etmiş iki dövüş sanatı ustası ve Wedgwood'un hiç sahip olamadığı oğlunun yerine koyduğu işitme engelli kamarot.


Aşk, çünkü kendisi ilk romancımız. Halka roman okumayı öğretmiş, birçok konuda bilgilendirmiş, edebiyatımıza batılı bir tür olan romanın girmesinde emek vermiş. Üstelik yazdıklarında babacan ve cana yakın bir ses tonuyla okuyucusuyla konuşan, şakalaşan, yarenlik eden sempatik biri. Nefret, çünkü Cumhuriyet ideolojisine göre bakınca İslamcı, Osmanlıcı ve en fenası Abdülhamitçi. Velinimeti olan Mithat Paşaya ihanet etmiş. Ayrıca fakir bir hayattan gelip girişimciliği ile zengin olmuş. Bu tür sınıf atlama hikayeleri de çoğunlukla şüpheyle karşılanır bizde. Hayatında sadece bir kere yaptığı ve 2,5 ay süren Avrupa seyahati 1889 yılında. Bu tarihten sonra yazdığı romanlarda bu seyahatin etkisi olabilecek şeyler var. Bir kere en deneysel ve ilginç romanı olan Müşahedat'ı hemen seyahat sonrası yazıyor ve bunun natüralist bir roman olduğunu iddia ediyor. Yani Avrupa'da çok beğenilen Zola tarzı romana daha edepli bir örnek olarak sunuyor bu romanı, romanın önsözünde. Bir de bu dönem romanlarında kadın ahlakı konusunda sanki daha kaygılı görünüyor. Avrupalı kadınlar hakkında birkaç romanı var bu sırada yazdığı. En başta Abdülhamit yanlısı olmasını. Namık Kemal gibi Türk kültüründe kahraman ilan edilen bir yazar Meşrutiyeti savunurken Ahmet Mithat'ın padişahın yanında durması en büyük suçu gibi görünüyor 1944'teki anma toplantısında. Sürgüne gönderilmesi gençliğinde, Abdülaziz döneminde. Gazete ve dergilere yazdığı yazılarda siyasi veya dini konularda kullandığı bazı kelimeler ve deyimler başına dert oluyor. Sürgüne gönderilirken muzır neşriyat yaptığı iddia ediliyor. Ama hayattayken yaşadığı büyük bir sıkıntı da yaşlılığında gözden düşmesi oluyor. Yeni tarz romanlar yazılmaya başlanıyor ve Ahmet Mithat'ın romanları artık köhne kalıyor, beğenilmez oluyor. Ayrıca, Abdülhamit'in koyu istibdat yıllarında ondan yana olduğu için de Meşrutiyet yanlısı aydınlar tarafından siyaseten kabahatli muamelesi görüyor, dışlanıyor. Gençliğinde kadınlarla ilgili zamanını çok aşan önerileri oluyor. Mesela 1871'de yazdığı Felsefe-i Zenanda evlilikte kadınların esaret altına girdiklerini, evlilikte mutlu olmanın pek mümkün olmadığını söyleyerek kadınlara evlenmemelerini tavsiye eden bir anlatı kurguluyor. Kadınları savunan, evlilik aleyhtarı bir hikaye yazıyor. Bunun gibi birçok örnek var kitapta. Yaşlandıkça bu fikirlerde epey değişiklik oluyor. Gençliğindeki o kadınlarla ilgili şaşırtıcı önerilerde bulunabilen modern erkek olma hevesi sanki sönüyor. Sanırım bir taraftan yaşlanmanın getirdiği bir tutuculuk söz konusu. Ayrıca on dokuzuncu yüzyıl sonuna doğru artık Osmanlı kadınlarının bazı hakları elde edip daha çok ortada görünmeleri Ahmet Mithat'ı korkutmuşa benziyor. Gün gelip kadınların erkek kontrolünden çıkabilecekleri ve bu şekilde iffetlerini kaybedebilecekleri korkusu son derece erkek merkezli bir dünyanın insanı olan Ahmet Mithat'ın geç dönem romanlarında ortaya çıkıyor. On dokuzuncu yüzyıl sonu Osmanlı İstanbul'unu ve Ahmet Mithat karakterini merak ediyorsanız hatıratını da bazı romanlarını da okumak bence bugün için bile lezzetli. Edebiyatçıysanız ve bizde romanın nasıl başladığını anlamak istiyorsanız bu romanları okumanız şart. Romanlarda nasıl anlatım oyunları kurgulanabilir, bir olaylar dizisi ilgi çekici bir biçimde nasıl anlatılabilir gibi konularla ilgiliyseniz de bu ilk örnekleri okumak gerekli. Ama keyfiniz için roman okumak istiyorsanız hepsinin değil ama bazı Ahmet Mithat romanlarının okunması bence bugün de gayet ilgi çekici ve eğlenceli. Bence okuyucu önce mümkün olduğu kadar kafasındaki on dokuzuncu yüzyıl Osmanlı dünyasını hayal ederek Ahmet Mithat'ı okumaya başlamalı. Çok etraflı bir hayal olması gerekmez, sadece bu romanların bugünün dünyasında yazılmadıklarının bilincinde olmak bile yeterli. Yani bugünün ölçütleriyle romanları yargılamak anlatıların tadını kaçıracaktır. Önce tam bir klişeleşmiş züppe romanı olan Felatun Bey ve Rakım Efendiyi okumak iyi bir başlangıç olabilir. Karı Koca Masalı ilk bakışta saçma sapan bile denebilecek boyutta ilgi çekici bir metindir mesela. Felsefe-i Zenan demin de sözünü ettiğim gibi kadınlarla ilgili önemli bir öykü olduğu için okunabilir.


Barselona'da, Clot metrosunda görmüştüm onu. Çok çok on beşindeydi. Merdivenlere çökmüş, kumral başını ellerinin arasına almış, hıçkıra hıçkıra ağlıyordu. Gezegenimiz sakinlerinin, başkalarının yanında gözyaşı dökmekten utanmayı çoktan öğrendiği bir yaştaydı. Herhalde normalde en fazla gözlerinin dolmasına izin verir, onu da kimselere göstermeden usulca kolunun yenine silerdi. Bu kez öyle yapmamıştı ama. Dünyanın geri kalanına boş vermiş, acısını yetişkinlerin uzanabileceği yerlerde çekmekten çekinmemişti. Bacaklarım titreyerek yanına gittim. Usulca merdivenin kıyısına iliştim. Bir insan sıcaklığı yaymaktan başkaca faydam olamazdı, biliyordum. Bu yüzden, elimi, titreyen incecik omzuna koydum ve yapacak daha iyi bir şey bulamayıp öylece sustum. Omzundaki elimi yadırgamadı. Sadece kısacık bir an için, kan çanağına dönmüş gözlerini kaldırıp, hakikaten anlayıp anlamadığımı sorar gibi, çarnaçar, yüzüme baktı. Kısa süre sonra etrafımız kalabalıklaştı. Sahilden dönen şıpıdık terlikliler, pazara giden ondülalı teyzeler, küflenmiş ekmeğe toplanan karıncalar gibi, yavaş yavaş çevremizi sardı. Sakınmadan akıtılan gözyaşı hepsini şaşırtmıştı. Sebebi hikmetinde herkes hemfikir olacak ki biri mi ölmüş diye başlayan buğulu fısıltılar, dalga dalga yayılıp, istasyonun kirli duvarlarında gürültüyle parçalandı. Neyin var oğlum? dedi, elinde file torbasıyla pazara giden meraklı teyze. Ne de olsa dile gelmemiş hiçbir şey, henüz gerçek sayılmazdı. Delikanlı, o güzelim kumral başını kaldırdı, bir şey söylemek ister gibi güçlükle ağzını açtı. Fakat oradan manaya bürünmüş derli toplu bir ses çıkarması mümkün olmadı. Yeniden sakladı başını ellerinin arasına; bu kez daha yüksek perdeden hıçkırmaya başladı. Bazı acıların çünkü, cümlesi olmaz. Sözlükler, kimi manaların yükünü kaldıramaz. Parmaklarımı omzuna bastırdım. Hani çok karnınız ağrıdığında ellerinizle bastırırsınız ya kasıklarınıza, sancıyı geçirmez ama olduğu yere hapseder; sinsice yürüyüp bütün vücudunuzu sarmasını engeller. Öyle bastırdım. Dudaklarım mühürlenmiş gibi sımsıkı kapalı, parmaklarımla anlatmaya çalıştım. Sen artık eski sen değilsin. Her kayıptan sonra değişir insan. Fakat göğsü sancıyla şişen yaralı atlar gibi, soluk alıp vermeye devam edeceksin. Hayatta kalmaya hazırlan. Fileli teyze, Ne oldu? diye ısrar etti. İlle de öğrenecek. Hakikat dile düşmedikçe, matem elbisesi zinhar dikilmeyecek. Kendini üzdüğüne değmez be oğlum. Geçer diye teselli verdi, fileli teyze. Elimi yeniden omzuna bastırıp geçecek dedim usulca ben de. On beşlik delikanlı, o metro istasyonunda elli yıl birden ihtiyarlamış bakışlarını, incecik bir sitemle gözlerime daldırdı. Omzunu elimden sakınmadığı halde, hala böyle konuşabildiğim için, bana dargındı. Kırgın gözlerinden bir sis bulutu misali paramparça geçenleri okuyunca anladım; gücenmekte sonuna kadar haklıydı. Kalbine lanetli bir nakış gibi oyulan acısını küçümsemiştik. Yarasını açıp gösterdiğinde, üstelik belki de ilk derin yarasını; bundan büyükleri de var tesellisi vermiş, her kalbin kendi yarasında teklediğini bilmezden gelmiştik. Biz, merdiven korkulukları, ilk yaramızı hatırlayamayacak kadar büyümüştük demek. Ayrılıkların ölümlere benzediğini unutacak kadar uzun süredir de aşık değildik. Ve ölümden öyle çok korkuyorduk ki, utanmasak, hayatta olmayı yaşamak için kafi sebep görecektik. İnsanın neresi sancıyorsa kalbi orada atarmış. Sancıyan kalbiyse peki? Duracak gibi oluyor değil mi? Unutmuşuz demek; affet. Büyüdükçe böyle oluyor insan. Ölümle kıyaslıyor hayattaki her şeyi ve ölülerin yasını tutuyor sadece. Tutmayı beceremiyor yasını, bitmek bilmeyen kendi hayatının bile. Bundan sonra olacakları biliyordum aslında. Fakat kendime sakladım. Hem mahcuptum ona karşı, hem de zaten delikanlı, mebzul miktarda kara haber almıştı. Bir yarayı üflemeyi bilmeyen için, en iyisi onu kendi kabuğuna bırakmaktı. Kalabalık yavaş yavaş dağıldı. Ben de artık omzunda elimi istemediğini hissedip kalktım yerimden. Biz gittik; o, merdivenlerde kaldı. Anası babası ölmemiş; çok yaşasınlar. O da yaşayacak, kim bilir kaç uzun, kaç katlanılmaz yıl daha. Kalbinde, hala hayatta olan birinden kalmış derin bir ölüm acısıyla... Ne zaman içinde bir yerde sebebini arayan bir boşluk sancısa, o merdivenleri ve geçer diyen sesimizi hatırlayacak. Yoklayacak on beş yaşında takılmış yorgun yüreğini, geçmemiş olacak. Yirmi beşinde, otuz beşinde, kırk beşinde ve elli beşinde, hep bu merdivenlerdeki haline benzeyeceksin. İlk yaradır çünkü en sağlamı, kalbe paslı çiviyle çakılanı. İlk yarandır seni büyüten. İnsan nasıl benzerse ellerinde büyüdüğü annesine, sen de yarana benzeyecek; ne zaman kalbin kırılsa, bu merdivenlere geri döneceksin.