Şahsi bir not: Altı yıl önceydi, Şam'a gittiğimde. Çok güzel bir şehirdi ve orada çok tatlı insanlarla tanışmıştım. Şimdi ne halde olduğunu, olduklarını düşünmek beni kahrediyor. Yıllar önce bavulu ve umutlarıyla geldiği Almanya'nın en önemli yazarlarından biri bugün Rafik Schami. Onunla çocukluğundaki Şam'ı, öykü anlatıcılarını, Türk edebiyatını, Suriye'yi, yeni kitabını ve özgürlüğü konuştuk. Gerçekten de öykü ve romanlarımın neredeyse hepsi Şam'da geçiyor. Bu tamamen şehrime duyduğum özlemle ilgili; çünkü 44 yıldan beri oraya gidemiyorum. Kısacası oradan kovulmamdan sonra şehre edebiyat aracılığıyla arka kapıdan da olsa girebilmek için yazıyorum. Fakat bu, aynı zamanda şehri herkesten daha iyi tanımamla da ilgili. Zaman şehirle ilgili belgelerden oluşan bir kütüphanem oluştu. Bu arşiv sayesinde ve özgürce yaşayabilmem nedeniyle Şam'da yasayan bir yazardan çok daha iyi araştırma yapabiliyorum. Sözlü anlatım sanatının unutulmaktan kurtarılarak 21. yüzyıla taşınması gerekiyor. İnsan anlattığı süre boyunca umut besler. Sözle anlatmak, aslında reşit olmak, cesur olmak, başkalarını bilinçli bir şekilde bilgilendirmek demektir. Özgürlük, reşit vatandaşlar talep eder. Ben ne prenseslerden ne de kimi halifelerden bahsetmek istiyorum. Kahramanlarım her sokakta, her köyde karşılaşılabilecek insanlardan oluşuyor. Bu sanatın Almanya'da kabul görmesi ise benim şansım oldu. Gerçekleştirdiğim etkinliklere binlerce okuyucu katılıyor. Otuz yıldan beri bu sanat uğruna sabırla yürüttüğüm çabaların böyle meyve vermesi beni çok mutlu ediyor. Yaşar Kemal örnek aldığım yazarlardan biriydi. Romanlarının çoğunu okudum. Duruşuyla da Arap yazarlara örnek olan bir edebiyatçıydı. Ancak Yaşar Kemal ölmez, yüreklerde yaşamaya devam eder. Bizim yazarlarımızın Hemingway, Kafka veya Balzac'ın berbat birer kopyası olma rolünü üstlenmemeleri gerektiğini daima savundum. Çünkü taklit edenler içlerinde hep bir gün ışık olma ümidi taşıyan zavallı birer gölge olarak kalmaya mahkumdur. Bunun yerine anlatım kültürlerinin kökenine yönelmeli, bu kültürü yüceltmeden ama onda var olan yararlı unsurları alarak modern çağa uygun bir sanat yaratmak için geleneksel olan aşılmalıdır. Bu şekilde eski gelenek yeni geleneğin gübresini oluşturacaktır. Suriye'de iken Nazım Hikmet ve Yaşar Kemal'in yanı sıra, Aziz Nesin'in birkaç hiciv eserini okudum. Tabii Almanya'da Almancaya çevrilmiş eserler sayesinde daha çok Türk yazarla tanışma imkanım oldu. En başta dostum Yüksel Pazarkaya olmak üzere çevirmenlere gayretleri için teşekkür etmek istiyorum. Aynı zamanda arkadaşım olan Habib Bektaş'la yaptığımız sohbetler sayesinde daha az tanınan yazarlar da dikkatimi çekti. Nobel ödüllü yazar Orhan Pamuk'u da severek okudum. Onunla aynı yayınevinde, Hanser Verlag'dayız. Türk edebiyatının Almancaya çevrilmesi için büyük gayret gösteren iki yayınevini de unutmamak gerekiyor: Biri 1985'e kadar yayın yapan Ararat Yayınevi, diğeri de hala kitap yayınlayan Dağyeli Yayınevi. Türk edebiyatı muhteşem bir gökkuşağı gibi. Dikta dönemlerine rağmen çok iyi gelişti. Türkiye, Arap ülkelerinden farklı olarak devlet ve din işlerini birbirinden ayırmayı başardı ve şimdiye kadar tartışılması dahi mümkün kılınmayan tek bir ilahi veya şeytani partinin hakimiyetinde yaşamak zorunda hiç kalmadı. Yazarlardan birer vatandaş olarak bahsediyorsanız ve haksızlığa, aşağılamalara, şovenizme, kadınlara baskı uygulanmasına karşı cesaretle direniyorlarsa, evet. Bir yazar olarak sadece onurlu yaşayarak da örnek olabilirler. Bir dikta rejiminde yasamak zorunda kalmaları halinde, düşünceleri uğruna kendilerini feda etmeleri gerekmiyor, aksine satılmış kalem olmamak için demokratik olmayan yönetimi herhangi bir şekilde güçlendirecek oluşumlardan uzak durmalılar. Gizli servislerin işbirlikçisi olup yazar arkadaşlarını ihbar eden, onlara çamur atan bazı Suriyeli yazarları ben işte bu şekilde adlandırıyorum. Kaçabilmeleri durumunda sanat çalışmalarını sürdürürken aynı zamanda dikta rejiminin gerçek yüzünün ortaya çıkmasına katkıda bulunmalılar. Herhangi bir şart gözetmeden demokrasi ve özgürlük için mücadele etmeliler. Daha önceki bir söyleşinizde söz'ün elimizde kalan en son özgür unsur olduğunu söylemiştiniz. Evet, aynı zamanda en önemli olanıdır 'söz'; çünkü özgür söz olmayınca hepimiz yitip gideriz. Cesur anlatım özellikle karanlık dönemlerde sevgiyle de ilgilidir. İnsan anlatır, çünkü insanları sevmekte ve onları bambaşka bir dünyaya götürmek istemektedir... Bu ise onurlu bir yaşam için yapılan ayaklanmaların daima başlangıcı olmuştur. Gelişmeler çok ürkütücü. Batı tüm inanılırlığını yitirmiş bulunuyor. Batının istihbarat servisleri bugüne değin hala bu katil rejimle işbirliği içinde. Türkiye, Lübnan veya Ürdün'deki mültecilere gereken yardımı dahi götürmüyorlar. Rejimin bugüne kadar ayakta kalmasını, Batının yumuşak tutumu ve İranlılarla Rusların kararlılığı sağladı. Hümanist değerler ve bu değerlerin temsilcileri burada tarihi bir hezimete uğramıştır. Buna karşın hükumetler onlarca yıldır en karlı ticareti gerçekleştiriyor. Ticaret söz konusu olunca da vicdan elbette teflondan oluşuyor. Şam'ın 9000 yıl içinde birçok defa tahribata uğradığı ve her seferinde Anka kuşu gibi küllerinden doğdu. Ancak topyekun yıkımın gerçekleştiği zamanlarda bu söylemler çok hafif bir avuntu olarak kalıyor. Sivil ve modern toplumun temellerinin, her türlü gelişmenin alt yapısının ortadan kaldırılması çok vahim, fakat bundan da kötü olan bunun ruhlarımızda oluşturduğu tahribat... Şehirleri, caddeleri ve ekonomiyi uygun desteklerle yeniden inşa edebilir, ayağa kaldırabilirsiniz. Bunun tarihteki birçok örneğini biliyoruz, fakat Asya'daki toplumlar Avrupa toplumlarının aksine etnik grupların, dini toplulukların hatta sistemlerin oluşturduğu hassas bir dengeye sahiptir, modern kentliyle kırsaldaki arkaik sülaleleri örnek verebilirim. Avrupa böyle bir farklılığı tanımıyor. Bu tahribatın tamiri korkarım sanıldığından çok daha zor olacak. Her savaşın ilk mağdurlarının çocuklar olduğunu biliyoruz. Suriyeli çocuklar dört yıldır eğitim ve öğretimden mahrum kaldılar. Bu nedenle Türkiye, Ürdün ve Lübnan'daki Suriyeli çocukların günlük hayata dönmelerini kolaylaştırmak için Schams e. V. Derneği'ni kurduk. Sınırlı sayıda fakat uzun soluklu projeleri destekliyoruz. İhtiyaç duyulan miktar, bağışlar veya yardım amaçlı etkinliklerle toplanıyor. İnternet sitemizde projeleri kapsamlı olarak tanıtıyoruz. O bölgelerde yaşayan dostlarımız her şeyi yerinde denetliyor. Bunu bağışta bulunanlara ve çocuklara olan saygımızdan ötürü yapıyoruz. Bu romanı yedi yıl aradan sonra yazdım. Eylül ayında yayınlandıktan sonra İsviçre, Avusturya ve Almanya'yı da içine alan yaklaşık 100 okuma etkinliğinden oluşan kapsamlı bir turne gerçekleştirdim. Roman hem bir gerilim hem de aşk hikayesi içeriyor. Gerçek bir olaydan bahsediyor aslında. Kahramanımız 40 yıldan sonra affediliyor ve ailesini ziyaret etmek amacıyla uçakla Şam'a gidiyor... Bunun aslında bir tuzak olduğundan habersiz. Roman ayaklanma öncesinde geçiyor. Bir romancı olarak beni isyan öncesi zamanlar; zeminin sallandığı fakat henüz hiçbir şeyin gerçekleşmemiş olduğu zamanlar daha çok ilgilendiriyor. Bizi kurtarabilecek olan sadece sevginin gücüdür.


Tartışılabilir tabii ama ben karışmayacağım. İstiyorlarsa romancılar ve şairler tartışsın. Ben yazıyı sevdim, Kırmızı Kedi Yayınları'nın izniyle de yayınlıyorum. Bu arada yazarın dergilerde yayınlanmış öyküleri ve düzyazılarından derlenerek oluşturulmuş Johnny Panik ve Rüyaların Kutsal Kitabını da çok sevdim. Plath'tan kalan arşivin tekrar elden geçirilmesiyle ortaya çıkan malzemenin ışığında genişletilmiş bu yeni baskı özellikle çok güzel. Günlerdir elimden düşürmüyor, bazı öyküleri tekrar tekrar okuyorum. Kitabı incelemek için bu adrese bakabilirsiniz. Onu gözümün önüne getiririm daha doğrusu, kadın romancıyı demeliyim, çünkü paralellik kurmak istediğim kadınlar evet, kadın romancıyı gözümün önüne getiririm, dev bir makasla gül fidanını budarken, gözlüklerini düzeltirken, çay fincanlarının arasında oradan oraya gidip gelirken, mırıldanırken, küllükleri ya da bibloları yerleştirirken, ince bir alayı, olaydaki farklı yanı algılamaya çalışırken, komşularının trendeki, dişçi bekleme odasındaki, köşedeki çayevindeki komşularının ruhsal derinliklerini bir tür alçakgönüllü ve güzel, X-ışını bakışla delip geçerken. Onunla, bu şanslı kişiyle, ilintili olmayan ne vardır ki! Eski ayakkabılar kullanılabilir, kapı tokmakları, uçak postası, pamuklu gecelikler, katedraller, tırnak cilaları, jet uçakları, gül kameriyeleri ve muhabbet kuşları; küçük hoşluklar emilen bir diş, etek boyunun çekmesi herhangi tuhaf ya da göze batıcı ya da güzel ya da küçümsenen bir özellik. Onun işi Zaman'dır, za- manın hızla ilerleyişi, geriye sapışı, tomurcuklanışı, çürüyüşü ve kendisini iki misli açığa vuruşudur. Duyguların, dürtülerin sözü yok o guruldayan, gök gürültülü biçimlerin. Onun işi Zaman'ın içindeki insanlardır. Ve bana öyle geliyor ki, o, dün- ya da var olan bütün zaman dilimlerine sahiptir. İsterse bir yüzyılı ele alabilir, bir nesli, tüm bir yazı. Oysa ben bir dakika kadarını alabilirim. Epik şiirlerden bahsetmiyorum. Hepimiz onların ne kadar uzun sürebileceklerini biliriz. Ben, küçük, bildik, sıradan şiirlerden bahsediyorum. Size nasıl betimlesem? bir kapı açılır, bir kapı ka- panır. O arada bir şey gözünüze ilişmiştir: bir bahçe, bir insan, bir yağmur fırtınası, bir yusufçuk, bir yürek, bir kent. Hatırladığım ama hiçbir zaman bulamadığım, Viktorya dönemine ait, kağıtların üzerine konan o yuvarlak cam ağırlıklar aklıma geliyor Woolworth mağazalarındaki oyuncak bölümlerini süsleyen plastik, fabrikasyon ürünlerin arasından gelen uzak bir çığlık. Bu tür bir kağıt ağırlığı, içinde bir ormanı, bir köyü ya da tüm aile bireylerini barındıran, çok saf, kusursuz ve saydam bir dünyadır. Tersine çevirir, ardından düzeltirsiniz. Kar yağar. Her şey bir anda değişir. İçindeki hiçbir şey, bir daha asla aynısı olmayacaktır ne çam ağaçları, ne çatının yan duvarları, ne de yüzler. İşte böyle: Başlangıç ve son bir solukta. Bir romancı bunu nasıl başarırdı? Bir paragrafta mı? Bir sayfada mı? Belki onu boya gibi, biraz suyla karıştırıp incelterek, yayarak. Şimdi kendini beğenmişlik taslıyor, üstünlükler buluyorum. Eğer şiir sıkılmış ve kapalı bir yumruksa, roman gevşemiş ve genişlemiş, açık bir eldir: Yolları, sapakları, varış noktaları vardır; kalp çizgisi, akıl çizgisi; avucuna gelecek düsturlar ve para vardır. Yumruğun dışlayıp sersemlettiği yerde; açık el, yolculuklarında birçok şeye dokunup içine alabilir. Asla bir şiire diş fırçasını dahil etmedim. Her türlü şeyi düşünmekten hoşlanmam, tanıdık, yararlı ve uygun şeyleri asla bir şiire dahil etmem. Bir keresinde yaptım, bir porsukağacı koydum. Ve o porsukağacı, şaşırtıcı bir bencillikle tüm olayı idare etmeye ve düzenlemeye başladı. Bir romanda olabileceği gibi, belirli bir kadının yaşadığı, kasabadaki evin önünden geçen yoldaki kilisenin yanındaki ağaç... gibi bir ağaç değildi o. Hayır, hayır. Ağaç, koyu gölgelerini, kilise çevresindeki sesleri, bulutları, kuşları, onun bir parçası olduğunu kurduğum hassas hüznü, her şeyi ustalıkla idare ederek şiirimin tam ortasında öylece duruyordu! Ona boyun eğdiremiyordum. Ve sonunda, şiirim porsukağacı hakkında bir şiir oluverdi. O porsukağacı, bir romanda, yalnızca geçici siyah bir ayrıntı olmaktan son derece gurur duyardı. Belki şiirin kibirli olduğunu ima ederek bazı şairleri kızdıracağım. Şiirin de her şeyi konu edebileceğini söyleyecekler bana. Ve roman olarak nitelendirdiğimiz o şişkin, karmakarışık, her şeyi barındıran yaratıklardan çok daha fazla kesinlik ve güçle. Doğrusu, bu şairlere, buharlı ekskavatörlerine ve eski pantolonlarına hak veriyorum. Gerçekten de şiirlerin o denli sade olması gerektiğini düşünmüyorum. Eğer şiir gerçekten iyi olsaydı, sanırım diş fırçasını bile kabul ederdim. Fakat bu görüntülere, bu şiirsel diş fırçalarına az rastlanıyor. Ve ortaya çıktıklarında da, benim yaygaracı porsukağacım gibi, ayrıcalıklı ve çok özel olduklarını düşünmeye eğilimli oluyorlar. Orada, diş fırçası hoş bir çabuklukla kutusuna geri dönüyor ve unutuluyor. Zaman akıyor, hızla geçiyor, dolambaçlı yollar izliyor ve insanlar büyüyecek, gözlerimizin önünde değişime uğrayacak zaman buluyorlar. Yaşamın bereketli hurda yığını, hakkımızdaki her şeye dokunur: Ofisler, yüksükler, kediler, romancının paylaşmamızı dilediği hepsi çok sevimli, iyice araştırılmış her türlü ayrıntı kataloğu. Burada hiçbir model, hiçbir görüş, hiçbir özenli düzenleme yoktur demek istemiyorum. Sadece, belki de modelin çok fazla ısrarlı olmadığını ileri sürüyorum. Romanın kapısı da, şiirin kapısı gibi, kapanır. Fakat o kadar hızlı değil, ne de öyle çılgınca, cevaplanamayan bir sonla. 1962 Temmuzu'nda yayımlanan The World of Books programında kullanılmak amacıyla BBC için yazıldı ve 1977 Temmuzu'nda The Listener'da yayımlandı.


Sanırım kastettiği tam olarak giyinmeye dair bir şey değildi. Gene de anlaşılan onun gibi giyinmek isteyen çok kişi var etrafta. Yeteneğini değilse stilini kap misali... Sayıları gttikçe artan Sylvia Plath klonlarını görünce, aralarından iki tanesini almaya karar verdim. Kombinlerden biri klasik, diğeri epeyce modern... Rahatlık, ikisinin ortak özelliği. Net ve düz hatlar da öyle. Tabii maskülen ayrıntıları da unutmamak gerek. Nasıl yapacağız doğrusu ben de bilmiyorum. İsterseniz Sylvia Plath gibi görünmek bu parçalarla olacak iş mi, deneyip kendiniz karar verin. İlk kombin, bir alışveriş sitesi olan Polyvore'dan. Girip parçalara tek tek bakabilirsiniz; theoutnet'ten elbise, Modcloth'tan ayakkabı, Urban Outfitters'dan saat, eLuxury'den yüzük... Sararmış eski fotoğraflar, kitaplar, not defteri, mürekkep, gözlük, daktilo, çay ve sigara falan da unutulmamış. İkincisi, Kingdom of Style adlı blogdan. Queen Michelle adlı blogger, Jaggy Nettle adlı markanın kaşmir süveteriyle başlamış hazırladığı Sylvia Plath kombinine. Süveter, Plath'in Sırça Fanus adlı romanının orijinalinin, yani 1966 Faber & Faber baskısının kapağından ilhamla tasarlanmış. Michelle bu çok bol süveteri tamamlamak için de Topshop'tan gri deri tight seçmiş. Gene Topshop'tan aldığı gri bere ve aşırı büyük gri şal da hadiseye ayrı bir hava katmış. Leopar desenli ayakkabılara ne demeli, bilemedim.


Amerikan asıllı İngiliz şair T. S. Eliot'ın iki büyük dünya savaşının tam arasında yazdığı Çorak Ülke 100 yaşında. Bu büyük eser şimdi Cem Yavuz'un çevirisi ve notlarıyla yayınlandı. Aşağıda büyük bir şairin muazzam yapıtını yazma serüvenini okuyacaksınız. Üstelik gene bir iyileşme hikayesi eşliğinde. Yeni Eleştiri Okulu'nun kurucusu Thomas Stearns Eliot, modernist şiirin ve düşüncenin en önemli ve ilham verici yaratıcılarından biri. Şiiri tarih ve felsefeyle birleştirerek yazdığı eserleri hala nefes kesecek kadar taze. Bir eleştirmen ve yayıncı olarak kıymetini anlatmaya ise kelimeler yetmez. Ezra Pound'dan James Joyce'a birçok edebiyatçı Eliot'un madeni bulma becerisi, keşfediciliği ve kılavuzluğu olmasa belki yazmaya başlamayacaktı bile. Her neyse, konumuz Çorak Ülke. Ama ona gelmeden önce gelenek ve inancı şiirin merkezine koyan ve zaten bunlar olmasa başta şiir, sanatın hiçbir dalının var olamayacağını söyleyen Eliot'un hayatının çok kısa bir özetini vereceğim. Thomas Sterns Eliot, 1888'de Amerika'da doğdu, 1914'te İngiltere'ye yerleşti. 1917'de The Love Song of J. Alfred Prufrock şiiriyle ortalığı kelimenin tam anlamıyla birbirine kattı. Çorak Ülke ve Dört Kuartet geldi ardından. Hayatını bankacılıkla kazanıyor, bir yandan da manzum tiyatro oyunları yazıyordu. 1948'de Nobel Edebiyat Ödülü'nü kazandı. İflah olmaz bir kedisever olarak son eseri, biraz da eğlenmek için kaleme aldığı tatlı mı tatlı, eğlenceli mi eğlenceli İhtiyar Farenin Kediler Kılavuzu oldu. Eliot'un karmaşık yapısı, doğu ve batı edebiyatlarına yoğun göndermeleri, farklı dillerden yaptığı alıntılar, trajediyi alaycı bir mizahla keskinleştirmesi, zamanı eğip bükmesi, geçmişle an arasında gidip gelmesi sebebiyle James Joyce'un gene aynı yıl yayınlanan romanı Ulyssesin şiirdeki karşılığı sayılan bu büyük eseri dergide yayınladığı tarih, 22 Ekim 1922. Yani bundan tam 100 yıl önce, iki büyük savaşın tam ortasında. Bu yüzden her dizeye yorgunluk, bıkkınlık, umutsuzluk, acı ve düş kırıklığı sinmiş. Şairin hayatındaki en zor, en karanlık dönemlerden biriymiş o dönem aynı zamanda. Mutsuz bir evliliği sürdürüyormuş; karısı psikiyatrik tedavi görürken kendi de majör depresyondan mustaripmiş. Bu ayrıntıları şundan veriyorum: Çorak Ülkenin yazılışı epey sancılı olsa da bittiğinde Eliot'u zihinsel olarak rahatlatmış, onu umutsuzluk vizyonundan uzaklaştırarak bir nevi iyileştirmiş. Yani yazmak terapi şair için yerine geçmiş. İşte bu da edebiyatın başka bir güzelliği.


Bu sabah çok kötü bir haber geldi, üniversitede iki yıl eleştiri derslerine devam ettiğim Tahsin Yücel ölmüş. Gözümün önüne zarafeti, akıllı, terbiyeli insanlara özgü o güzel çekingenliği, hınzır tebessümü geliyor. Sevgili hocamın öykü ve romanlarındaki keskin mizahını, alaycı dilini, incelikli üslubunu özleyeceğim. Batı edebiyatı ve düşüncesinin birçok önemli eserini onun çevirileriyle keşfettiğimi de unutmayacağım. Ama ben Tahsin Yücel'i çok daha eskiden, henüz ilkokula bile gitmiyorken tanımıştım aslında. Yazdığı eşsiz güzellikteki masallar ve Andersen'den yaptığı çevirilerle... Çok üzgünüm, uzun uzun yazamayacağım. Bunun yerine Tolga Meriç'in onunla Golyan Devrimi adlı kitabından yola çıkarak yaptığı söyleşiyi yayınlıyorum. Hala o kadar taze ki. Üstelik politikacısından yosmasına, askerinden yazarına, edebiyat balonlarından cinsel kimliğine Hayristan Cumhuriyeti'ne dair anlattıkları size fena halde bildiğimiz başka bir memleketi hatırlatacak. Ama boşuna aramayın, bu ülkeyi bulmak için haritaya ihtiyacınız yok. Tahsin Yücel davet etti: Hayristan'a hoş geldiniz! Yıllar önce, Mısır'ın Altın Çağı başlıklı bir öykü yazmıştım. Alaylı bir dille, tuhaf bir ressamla çevresinin serüvenini anlatıyordum. Yaşar Nabi bey öyküyü beğendi. Ama böyle bir öyküde ülke adı vermenin yasal açıdan sakıncalı olduğunu söyledi. Ben de düşsel bir ad yaratmak zorunda kaldım, Hayristan'ı buldum. O gün bugün unutmadım bu adı. Geçen yaz, bu öyküleri yazmaya başladığım zaman, yeni bir ad aramam gerekmedi. Hayristan'ın Altın Çağını da alabilirdim bunların arasına. Hiç de aykırı kaçmazdı. Ama yaklaşık elli yıl önce yazılmıştı. Haney Yaşamalı adlı kitabımın yeni baskısında yer alacak. Gözleminiz gerçekten ilginç. Öyle ya, örneğin benim Ben ve Öteki gibi aynı kasabada, aynı dönemde geçen, üstelik gözlemci ve anlatıcıları da aynı olan öykü kitabım bile böyle bir izlenim yaratmamıştı. Ama Golyan Devrimini yeniden okurken, ben de hep aynı duyguya kapıldım. Kimi dostlarım da öyle. Sanırım, kimi olayların ve kimi kişilerin değişik öykülerde yeniden belirmesi, bir de öykü kişilerinin ve edimlerinin temelde birbirine yakın olması doğurdu bu sonucu. Oysa yazma aşamasında on dört öykünün on dördü de birbirinden bağımsızdı. Bir romanın öğeleri gibi algılanabileceklerini düşünmemiştim doğrusu. Yeri geldiğine göre, şunu da belirteyim izninizle: ben kimi öykü kitaplarımın öyküleri bir bütün oluştursun istemişimdir. Ben ve Öteki de böyledir, Aykırı Öyküler de. Burada, aranmamış bile olsa, daha sıkı bir bütünlük söz konusu. Bilemiyorum doğrusu. Usta bir romancının elinde çok canlı, çok çarpıcı bir nitelik kazanabilirdi belki. Ama bütüncül bir olayın ve belirli kişilerin gelişimi içinde bu denli öne çıkmayabilirdi. Art arda on dört ayrı öykünün değişmez ortamını oluşturması, her öykünün onun değişik bir yönü, değişik bir yüzü üzerinde yoğunlaşması, bu arada her öykünün bir ölçüde öteki öykülere de belirli bir ışık tutması Hayristan'ı daha bir belirginleştirdi sanki. Böylece, biz ayrımına varmadan, öyküler daha büyük bir bütünün: bir romanın bölümleri gibi algılandı. Başlangıçta böyle bir olasılığı hiç düşünmemiştim, ama ayrımına varınca bayağı sevindim. Hayır, düşünmedim. Kitabın adını da on dördüncü öyküyü bitirdikten sonra koydum. Düşüncenizi anlıyorum: kitabın adını Hayristan koymuş olsaydım, öyküler bu ad altında daha bir bütünleşmiş olacaktı. Ama Hayristan adı okuru çeker miydi, bilmem. Bir de şu var: Hayristan belki ilginç bir ülke, ama benzersiz bir ülke değil. Kitabı oluşturan öyküler de aynı zamanda kendi içlerinde birer bütün. Böyle bir durumda, hem siyasal, hem tarihsel, hem yazınsal birçok zorlukla karşılaşırdım kuşkusuz. Hayristan'da, adlarını da vererek, altı yedi devlet başkanından, bakanlardan, başbakanlardan söz ettim, onlara öykülerin gelişimine koşut kişilikler verdim. Aynı şey tüm öykü kişileri için de geçerli. Öykülerin Türkiye'de geçmesi durumunda bunu yapamazdım, yapsam da inandırıcı olamazdım. Gerçekler düşüncemi ve düş gücümü sınırlardı ister istemez. Evren'i, Özal'ı, Demirel'i anlatmak da ilginç olabilirdi kuşkusuz, Hayristan Cumhuriyeti'ne yakışmayacakları da söylenemezdi, ama, gerek benim, gerek okurlarım için fazla ilginç olmamaları bir yana, onları Hayristan Cumhuriyeti'nin imgelem ürünü olaylarına bağlayamazdım. Ne olursa olsun, Türkiye söz konusu olunca, olanaklarım sınırlanırdı ister istemez. Golyan Devriminde kullandığım özgürlüğü ancak Gökdelen gibi gelecek zamanda geçen bir anlatıda kullanabilirdim. Haklısınız, bugün sömürgeci ülke denildi mi hemen Amerika Birleşik Devletleri geliyor usumuza. 1950'lerden beri böyle bu. Ancak, Amerika Birleşik Devletleri sömürgeci değil, sömürücüdür. Üstelik, sömürü alanında çok ince ve çok etkin yöntemler uygulamakta. Benim bildiğim kadarıyla, 1940'lara kadar sömürgeci Avrupa devletlerinin başını İngiltere çekmiş, Hindistan'dan Mısır'a, nice ülkeyi yıllar yılı, acımasızca sömürmüştür. Üstelik, Amerika gibi dolambaçlı yollara sapmamış, kendine bağladığı sömürge ülkelerin yönetimini de elinde tutmuş, Amerika Birleşik Devletleri'ninkinden çok daha kapsamlı, çok daha köktenci, çok daha acımasız bir sömürge yönetimini sürdürmüştür. Bugün de Amerika'nın en yakın dostu, en sağlam bağlaşıdır, her saldırı ediminde arkasındadır onun. Öte yandan, Hayristan'da sömürgeci olarak İngiltere'nin öne çıkmasının bir nedeni daha var: bu ülkenin eski efendisidir, insanlarını, kaynaklarını herkesten daha iyi tanır. Bu arada, Hayristan'ın zorlu bir kurtuluş savaşının ardından tüm umutlarını İngiltere'ye bağlamasının çarpıcılığını da unutmamak gerekir. Sömürgeciyi kurtarıcı olarak görmek daha nice geri kalmış ülke gibi Hayristan'ın da temel çelişkilerinden biridir. Söylemek bile fazla, burada özel bir kişi, özel bir durum söz konusu. Ama kimi geri kalmış toplumlarda cinselliğin bir güç simgesi gibi algılandığını biliriz. Başkan Elnebi de bu bakış açısından yararlanır. Haremine güzel ve ünlü bir İngiliz hanım katma isteğini böyle benimsetir çevresine: onun İngiliz hanımın üstünde olması Hayristan'ın İngiltere'den daha yukarıda olması biçiminde algılansın ister. İngiliz top modelin koynuna girmek İngiltere'nin Hayristan'a yaptıklarının öcünü almaktır. Ben bu öyküde dış politikayla cinsellik arasında bir ilişki kurmayı düşünmedim doğrusu. Ama yabancı kadının bizim için belli bir gizemi, belli bir çekimi olduğunu biliriz. Bu yüzden olacak, Fatih'ten sonra hiçbir Osmanlı padişahı bir Türk hanımla evlenmemiştir. Çariçe Katerina ve Baltacı Mehmet Paşa söylencesi var bir kez. Sonra Amerika çok uzak, Rusya'ysa komşumuz. Şu son yıllarda Rus hanımların Türkiye'ye akın etmelerini de göz önüne alırsak, bu durumu doğal saymamız gerekir. Ama, belli mi olur, Amerikalı hanımlar düşleyen ve düşlerini gerçekleştiren Türk'ler de az değildir belki. Dönüştürü adlı öykümden söz ediyorsunuz. Bu öyküyü yazarken, ülkemizde, son on, on beş yıl içinde yayımlanmış birtakım yapıtlardan da esinlendiğimi yadsıyacak değilim doğrusu. Ama yaşım yetmiş beşi buldu, balon patlatma çağını çok gerilerde bıraktım. Yeni bir kavganın odağında yer almak istemem. Bu konuda ayrıntılara girmek istemiyorum. Beni bağışlayın. Önce şunu belirteyim: evet, bizim yazın evrenimizde de dönüştürü yolunu seçenler, yani, deyim yerindeyse, başkalarının yapıtlarına özenip onlara öykünenler, onların anlattıklarını şu ya da bu biçimde dönüştürerek yineleyenler var. Ama sayıları o kadar da fazla değil. Doğada hiçbir yaratılmaz, hiçbir şey yok olmaz, her şey dönüşür, diyen Lavoisier'yi arkalarına alarak başkalarının yapıtlarını kendi yapıtlarına dönüştürecek kadar da ileri gitmiyorlar, dilleri aksak da olsa, öykünüleri daha bir kapalı. Ama, ne olursa olsun, yazınımıza zarar veriyor bu tür tutumlar, yazını değerden düşürüyor, yararsız, gereksiz kılıyor. Joyce da, Faulkner da büyük yazardır, ama birine ya da ötekine öykünmek öyküneni onlara yaklaştırmaz, tam tersine, uzaklaştırır onlardan. Gerçek yazar, kendi yolunu kendi açar, örneğin Sait Faik gibi, örneğin Ferit Edgü gibi. Teşekkür ederim, ama öykünün başarısını fazla abarttığınızı da söylemeden geçemeyeceğim. Nerde bende saptamalarımı sonsuzluğa kazıyacak güç? Ne olursa olsun, önemli olan yazmak, yazarken de dürüstçe bir şeyler söylemek. Hep söylerim, ille de büyük yazar olmak gerekmez. Dahası, büyük yazarlar döneminin kapandığı bile söylenebilir. Yazının ne olduğunu bilmek, dürüstçe ve inançla yazmak yeter bence. Sizin şu sorunuz, en azından sizin gözünüzde, öykümün anlaşıldığını, dolayısıyla amacına ulaştığını göstermekte. Bu kadarı bile yeter bana. Alaya ve yergiye gelince, öncelikle yazınsal araçlardır bunlar. Diyeceğim, bu öyküyü yazarken, somut olarak hiç kimseyi alaya almadım, hiç kimseyi yermedim. Belli bir yaklaşım biçiminin tutarsızlığını göstermek istedim yalnızca. Alay ve yergi alaya alınan ve yerilen tutumla bizim aramıza bir uzaklık koyuyor. Bu uzaklık da ele alınan kişi ve olguları daha iyi görmemizi sağlıyor. Haklısınız, yazın kendi kendisiyle sınırlı değildir hiçbir zaman. Yazın için yazın ilkesini benimseyenler bile hep bir şeylere, bir yerlere göndermede bulunurlar ister istemez. Golyan Devrimi de düşsel bir ülkeyi anlatırken, kimi gerçek ülkelere, bu arada Türkiye'ye gönderiyor. Dolaysız, kesin bir gönderme söz konusu değil elbette burada. Türkiye'de yaşanmış birtakım olayları başka bir ad altında, başka bir çevre içinde betimlemek ya da yorumlamak da söz konusu değil. Ama, öykülerim bir ölçüde başarılı olmuşsa, bizi kendi yaşadığımız olaylar, karşılaştığımız sorunlar üzerinde düşünmeye yöneltebilir. Hayristan'ın değişebilme umuduna gelince, Golyan Devrimindeki öykülere bakılınca, pek de gerçekleşebilecek gibi görünmüyor. Gökdelenin sonunda tüm olumsuz koşullara karşın bir umut kapısı açmıştım. Burada son öykü daha çok umutsuzluğu vurguluyor. Ama her zaman bir değişim olasılığı vardır. İnsanlardan umudu kesmemek gerekir. Nereye gideceğini bilemem. Ama yazın özellikle okumuş kişilerin etkinlik alanı olduğuna, arada sırada, niteliksiz kişiler elinde yolunu şaşırsa bile, iççağrısı hep daha iyiye, daha yeniye yönelmek olduğuna göre, Hayristan yazınının Hayristan toplumundan daha kolay ve daha erken toparlanabileceği söylenebilir.


On yıl önce bu romanları yazmaya koyulduğumda çoksatan Osmanlı tarihi hikayeleri daha çok oryantalist, harem algısını ön plana çıkan eserlerdi. Tarihimize Batılıların Türk kahvesine ya da lokumuna yaklaştıkları gibi egzotik bir bakışla yaklaşıyorlardı. İlk romanım Dünyanın İlk Günü, ilk defa bir Osmanlı Klasik Çağı sultanını hem araştırmaya dayalı olarak hem de estetik, kurgu değeri yüksek roman dilinde anlatmıştır. Fakat şimdi işi ayağa düşürdüler. Altı ayda bir Osmanlı sultanını romanlaştıran tipler türedi. Benim altı ayım sadece karakterlerin gardırobuna gider! Hiçbir zaman Şu konu iyi satıyor! gibi bir mantıkla roman yazmadım, yazmam. Ben yeni hikayeler yazmak, yeni şeyler söylemek istiyorum. Hem Osman Gazi'nin hayatı hem de kuruluş onu değerlendirmesini bilen bir edebiyatçı için tam bir hazine. Çünkü doğası gereği bu hikaye pek çok türü içinde barındırıyor, ki bu bir eseri her zaman zenginleştirir. Kahramanın doğuşu ve ilk gençlikten savaşçılığa ve devlet adamlığına giden yolda geçirdiği evreler Homeros'dan Hollywood'a uzanan binlerce yıllık hikaye anlatım serüveninin vazgeçilmezidir. Coming of age ya da bildungsroman dediğimiz türden Osman'ın çocukluktan ilk gençliğe adım atışı, bir Gazi alp oluşu, insan-ı kamil olma serüveni, en sonunda da bey ve bir devlet kurucu olması... Osman Bey'e yapılan ihanetlerde büyük bir trajedi ve drama gizli, onun alpleri arasındaki diyaloglarda yer yer komedi saklı ve elbette bir epiğin vazgeçilmezi büyük savaşlar. İşin zoru bu türleri tarihi gerçekliklere zarar vermeden birleştirebilmek. Bunların hepsini iki kapak arasına sığdırmak kolay olmadı ama sanırım buna değdi; daha doğrusu buna okurlar karar verecek. Zannedersem bunda aslen Batı Dilleri ve Edebiyatları alanında eğitim almış olmamın rolü var. Roman sanatını sadece bir yazar olarak değil bir akademisyen olarak da çalışıp öğretiyorum. Bir George R. R. Martin hayranı olduğumu da söyleyeyim. Bu, Halil İnalcık başta olmak üzere son dönem Osmanlı tarihçilerinin dillendirdikleri bir tez. Orada işin özü şu: Bir devletin kurulabilmesi için Türk-İslam devlet geleneğinde liderin Allah vergisi bir kutu olması gerekir; yani Allah tarafından seçilmiş kişi. 1302 Bafeus Muharebesi'nde Osman Gazi ilk defa büyük Doğu Roma İmparatorluğu ordusu ile karşı karşıya geliyor ve bu mücadelenin sonunda Anadolu'daki pek çok Türk Beyi, Kayı sancağı altında toplanıyor. Yani bu büyük zaferin ilahi desteğin artık onun arkasında olduğunun göstergesi olduğuna inanılmış. Bu tatsız konulara girmek istemesem de, tanıklıktan kaçınmamak için anlatayım: Bazıları bir eseri neredeyse olduğu gibi alıp kullanmanın ya da kitaptan bir-iki hikaye, bir-iki karakter aşırmanın adını esinlenme koymuş. Son on yılda meşhur olmuş pek çok tarihi dizi ve sinema filminde özellikle Dünyanın İlk Gününden sahneler görebilirsiniz. Türkiye'nin en çok hasılat yapan tarihi filmi diye lanse edilen bir yapımın hiç tanımadığım sahibi, bir gazetede Beyazıt Akman'ın romanından yararlandım, diyecek kadar ileri gidebilmiştir. Son dönemdeki başka bir dizinin yeniçeri hikayesi ise yine doğrudan bizim romandaki Yeniçeri İskender'den araklamadır. Karakterin adını değiştirmeye bile tenezzül etmemişler! Daha geçen hafta kitapçılarda gördüğüm bir çizgi roman ise Son Sefaraddan aşırmalarla dolu. Bu romanlara bakıp, sipariş üzerine hemen benzerlerini yapmaya girişen yazar ve yayınevlerini saymıyorum bile... Benim anlamadığım şey TV ve sinema yapımcılarının neden bir yazarla iletişime geçmekten kaçındıkları. Beraber çok daha güzel işler çıkacağı inancındayım. Türkiye'de işler ne yazık ki hala ahbap çavuş ilişkisi üzerinden gidiyor. Biri çıkıp da romanı kendi inisiyatifiyle okuyup üzerine yazı yazmaya girişmiyor. Herkes birbirini kayırıyor. Ben de Amerika'da yaşadığım için bu tür networklerin hiçbirine dahil olamadım. Bu romanlar sadece okurların sahip çıkmasıyla iki yüz bini aşkın kişiye ulaşmıştır.


Talin Azar & Aylin Sayek Beyazıt, bir süre önce şahane bir proje başlatmış, dünyanın farklı ülkelerindeki bit pazarlarıyla ikinci el dükkanlarının dipsiz kuyularından kurtarılmış fotoğrafları yazar dostlarına göndermişler. Bu ilk adımın ardından fotoğraf sanatıyla yazıyı buluşturan esas adım gelmiş: Yazarlar birer fotoğraf seçmiş ve seçtikleri fotoğraflara hikayeler yazmışlar. Bu hikayeler her pazartesi ve cuma Tanıdık Yabancılar adlı internet sitesinde fotoğrafıyla birlikte yayınlanıyor. Duyar duymaz aşık olduğum bir proje Tanıdık Yabancılar. Yaratıcılarıyla bir röportaj yapmaya karar verişim bundan. İsterseniz önce onlar hakkındaki bilgileri gözden geçirin, isterseniz bu kısmı atlayıp doğrudan sorularla cevaplara geçin. Talin Azar, doktora tezini bırakarak roman yazmaya başlamış. Yayınlanmış ve yazmakta olduğu romanlarında belli tarihsel dönemleri ve kişilikleri ele almayı seviyor. Bellek çalışmaları her zaman ilgi alanında. Eski harita, fotoğraf, film gibi görsel materyali kullanmaktan heyecan duyuyor. Sosyoloji, sözlü tarih ve biyografi yazımı diğer ilgi alanları. Tanıdık Yabancılar projesiyse hepsinin kesişim noktasında. Ona göre, yazı ve fotoğraf birbirine çok benzeyen alanlar çünkü ikisinde de hedef unutmanın önüne geçmek. Unutmak ölümle eşdeğer, diyor. Aylin Sayek Beyazıt, ODTÜ'de endüstri ürünleri tasarımı okumuş, ardından tasarım, sanat ve iletişimin bir bütün olduğunu düşünerek pazarlama iletişimi yüksek lisansı yapmış. Yaşam boyu eğitime inandığı için kültürel mirastan küratörlüğe pek çok başka eğitim de almış. Annesiyle babasının kültüre, tarihe ve bunları korumaya verdiği değerin bugün yaptığı tüm işlerde, ilgi duyduğu her alanda etkili olduğunu söylüyor. Küçüklüğünden beri nostaljiye, eskiye meraklı. Aylin Sayek Beyazıt: Tanıdık Yabancılar, hayatım boyunca dünyanın dört bir yanından topladığım buluntu fotoğraflardan oluşan bir koleksiyon aslında. Eski fotoğraflar tozlu kutularda kalmasın, yeni hayatlar bulsunlar istiyorum ben ve bana ilham verdikleri gibi başka insanlara; fotoğrafçılara, yazarlara, sanatçılara ilham versinler. Bu amaçla 2015'ten bu yana sergiler düzenliyorum. Talin'le bunun edebiyat ayağını da oluşturmak fikri, çoktandır aklımızdaydı, yazıyla fotoğrafı nasıl buluşturacağımızı konuşuyorduk. Hayat bu fotoğraflardaki kadar yavaş ve tatlı değil artık, hepimiz bir şeylerin peşinde koşturup duruyoruz, hafızamız zayıfladı. Bir noktada aklımıza fotoğraf kadar vurucu ve kısa öyküler fikri geldi. Talin Azar: Aylin'in buluntu fotoğrafları, projemizin hazinesi... Yıllardır yaratıcı yazı, felsefe, sinema, senaryo atölyelerinde beraber çalıştığımız yazar dostlarım da var. Projemizde fotoğraflar bu yazarların kaleme aldığı ve iki yüz kelimeyi aşmayan kurmaca öykülerle tamamlanıyorlar. Fotoğrafların özünü yansıtacak, kısa ama etkili yazılar, bir iki dakikalık okuma süresi olan öyküler... Bunlar yayımlanma aşamasında müziklerine de kavuşuyor ve her sabah kısa birer film olarak yeniden doğuyorlar. Buna şahitlik etmek hem yazar ekibimizi hem de okur kitlemizi çok mutlu ediyor. Aylin Sayek Beyazıt: Ben toplamayı sevenlerdenim. Fotoğrafları Türkiye'deki ya da başka ülkelerdeki bit pazarlarından, ikinci el dükkanlarından, sahaflardan hatta internetten topladım. Bazılarını Biz zaten atacağız, bari alın, diyerek hediye ettiler ama çoğunu görüp aşık olarak aldım. Hikayesi için aldığım fotoğraflar da oldu, çok eğlenceli bulduğum için aldıklarım da. Geriye dönüp baktığımda koleksiyonumda bir bütünlük görüyorum. Özendiğim anlar, tam da o anda orada olmak istediğim yerler, güzel giyinmiş kadınlar, şahane eski mobilyalar, zevkli mekanlar... Fotoğrafları en çok bende uyandırdıkları hisler için almışım. Örneğin bir meydan kafesinde oturmuş kahve içen çiftin fotoğrafı, çok sevdiğim Lawrence Ferlinghetti'nin Recipe for Happiness Khabarovsk or Anyplace şiirini hatırlatıyor bana. with strong black coffee in very small cups. man or woman who loves you. Aylin Sayek Beyazıt: Anneannelerimizin, babaannelerimizin, dedelerimizin de çok benzer fotoğrafları vardır aslında. Tek fark, buluntu fotoğraflarda kim olduklarını bilmediğim insanların yaz tatillerinin, sofralarının, mutluluklarının olması. Ben hep o hikayeleri merak ettim. Fotoğraflara her baktığımda onlarda başka şeyler gördüm. Baktığınızda fotoğraflar yoruma açık, şimdiye dek bir anlatanları da yoktu. Sınırsızca kendi hikayelerini yaratıyor, herkese farklı şeyler anlatıyorlardı. Biz de projeye Acaba? sorusuyla başladık ve bu fotoğrafların hikayelerini aradık, anahtar kelimemiz bu oldu. Talin Azar: Fotoğraflara öyküler ararken peşinde olduğumuz şey, fotoğraf tarafından cömertçe sunulmuş olan etkiyi yeni bir bakışla, yeni bir anlatı formunda yeniden üretmek ve yeni bir çerçeveye almak oldu. Bir anlamda fotoğrafın yeni bir fotoğrafını çekmek, onu taklit etmek ya da dışını hayal etmek istedik. Çünkü fotoğraf, Berger'e atıfla, görüneni kaydederken, daima ve doğası gereği görünmeyene de işaret eder. Yazarların fotoğraflarını seçim aşamasında dikkatimi çeken bir husus, çok net bir şekilde yönelmeleriydi. Muhtemelen benlikleri ve yaşam tecrübeleriyle ilgili sinyaller seçim esnasında zihinlerini ele geçiriyordu. Bu da fotoğrafı çekenin karar anıyla ya da Deleuze'ün öne sürdüğü punctum kavramıyla çok yakın bir yer bence. Sonuçta hangi fotoğrafı yazacağımıza dürtüsel bir şekilde ve çok hızlıca karar verdik. Burada Barthes'ın Camera Lucida'da anne imgesini gördüğü an geliyor aklıma. Bazı fotoğrafların arkasında notlar, tarihler, yer isimleri var. Yazarlarımızın bir kısmı bunları önceden görmek istemedi, seçtikleri fotoğraflarla ilişkilerini sıfırdan başlatmak onlara daha uygun geldi. Sonuçta her fotoğraf, ardında saklı duran dev gibi bir muhtemel dünyalar evreni olan bir imaj. Mekana, gündelik alışkanlıklara, kültüre, sosyolojiye dair bizimle konuşan eşsiz bir kaynak ayrıca. Bizim projemizde kendi başına birer gerçekliği olan fotoğraflar, onları okuyan kişilerin benlikleriyle birleşerek ya da çatışarak, sınırsız olasılıklarda bambaşka hikayelerin doğmasına yol açtı. Aylin Sayek Beyazıt: Seçkimizdekiler, anı fotoğrafları. Şipşak fotoğrafçılık, sanat fotoğrafçılığından çok farklı çünkü bu fotoğrafların hiçbiri sergilenmek için çekilmedi. Amaç çoğu zaman sadece o anı belgelemek, arkasına yazı yazıp birine postalamaktı. En yalın haliyle unutmamak, unutulmamak, unutturmamak için çekilmişlerdi. Talin Azar: Taşıdıkları estetik değer, bana göre biraz da doğallıklarıyla ilgili. Her şeyden önce güzeller. Kurgulanmış ya da bir amaca hizmet etmek üzere çekilmiş değiller. Bilgi vermeyi, propaganda yapmayı, hikaye anlatmayı amaçlamıyorlar. Bu yüzden projemizin de aslında hakikate dair bir arayışı yok. Tam tersine potansiyellerinin farkındayız ve bu fotoğrafların farklı sanat disiplinleri ve özellikle de edebiyat için oluşturduğu çoklu anlamın peşindeyiz. İlerleyen aşamalarda aynı fotoğrafı farklı yazarlara yorumlatmayı, böylece deneysel bir üretme sürecine gitmeyi planlıyoruz. Fotoğraf söyler, edebiyat gösterir. Bizler de fotoğrafların bize söylediklerini kelimelerimizle teker teker okurlara göstermeyi hedefliyoruz. Talin Azar: Yazar ekibimiz, öncelikle Murat Gülsoy yaratıcı yazı atölyelerinde seneler zarfında arkadaşlık kurduğum kişiler. Kendi çevrimiçi atölyemizi yaratarak beraberce üretmeye devam ettik. Her fırsatta yazıya sığınan kişilerden oluşan bir gruptuk ve umutsuz salgın gecelerinde kısa hikayeler yazmaya başlamıştık. Her geçen gün azalan umudumuzu böyle çoğaltıyor, ruhumuzu böyle sağaltıyorduk. Zamanla çok kısa öyküler yazabileceğimizi, bunun da keyifle okunan bir tür olduğunu fark ettik. Aylin'in koleksiyonunun karşımıza çıkışı, o zorlu dönemi geride bırakmamızı sağlayan keskin bir viraj oldu bizim için. Ekipteki herkes büyük bir tutkuyla yazmaya başladı, mutluluğumuz ve yaptığımız işe olan inancımız katlanarak arttı. 50 kişilik bu tutkulu ekibin içinde akademisyenler, sinemacılar, gazeteciler, mimarlar, mühendisler, avukatlar, hekimler ve beyaz yakalılar var, bazılarının öykü ve roman kitapları yayımlandı, ödüller kazandı. Talin Azar: Görsellik ve yazı, minyatürlerden günümüze, Servet-i Fünun'un resimli tefrika romanlarından fotoromana edebiyat tarihimizde hep yan yana olmuş iki kavram. Birbirlerini besleyen, sinerjileri olan dallar. Yunanca kökenli efkrasis var bir de; en basit tanımıyla bir görsel sanat çalışmasının yazılı ve sözel anlatımı. Efkrasis'te çıkış noktası hayali iken, bizim için bu bir fotoğraf oldu. Onu taklit ederek ürettik biz. taklit ettiğimiz öncelikle bir objeydi ama daha sonra zihnimizde gelişen bir imgeye dönüştü, en sonunda da yeni bir ürün, yani bir edebiyat metni oldu. Bir fotoğrafın barındırdığı ipuçları, belgelendiği ana dair duygusu ve özüyle, edebiyata ve daha birçok alana modellik yapabilecek bir hazineydi sanki. Tanıdık Yabancılardaki fotoğrafların ve onların hikaye ediliş tarzlarının beğenilmesinin sırrı biraz da bu. Diğer sanat dallarına kıyasla görece kısa olan tarihiyle fotoğrafın bundan sonra çok daha etkili olacağı aşikar. Ransom Riggs yakın tarihten güzel bir örnek. Riggs'den önce de Winfried Georg Sebald, Virginia Woolf, Gustave Flaubert gibi büyük yazarların da edebiyat üretimlerinde fotoğraf sanatından destek aldıklarına dair araştırmalar mevcut. Aylin Sayek Beyazıt: Fotoğraf toplamaya ve onlar beni nereye götürürse peşlerinden gitmeye devam edeceğim. Fotoğraf hayal gücünü körükleyen çok zengin bir malzeme. Koleksiyonumdaki fotoğrafları yazarlarla paylaşmak bende de yepyeni fikirler doğurdu. Farklı temalar, kurgular peşindeyim şimdi. Talin Azar: Her yeni fotoğrafın bundan sonra da yazılmak için yazar ekibimizi dürteceğine eminim. Hikaye üretmeye ve onların içinde yaşamaya devam edeceğiz. Önümüze sunulan bu yepyeni ifade alanından dolayı da ayrıca çok mutluyuz. Fotoğraf ve öyküleri kitaplaştırmak ve sergi haline getirmek için hazırlıklara da başladık. Aslında hikayeler dijital ortama çok uygun, şu anda her sabah kahvesiyle hikayeleri bekleyen bir okur kitlesi oluştu bile, bu sebepten mutlaka dijitalde var olmaya devam edeceğiz. Gelecekte yazar kadromuzu zenginleştirmeyi planlıyoruz. Hayallerimiz arasında projeyi uluslararası hale getirmek de var.


Bu bizim övünmekten bıkmadığımız bir işimiz. Bu yazarlarla aracısız, hamil-i kartsız, postadan çıktıkları, yoldan geçerken uğradıkları gibi buluşmuş olmamızla övünüyoruz. Başka hiçbir şeyle değil, sadece yazdıklarıyla kanıtladılar kendilerini. Bu saydığınız kadroda çok farklı yazar meşrepleri, çok farklı lehçeler var. Bir Ankara hattı var mesela; dördü Ankaralı, biri Ankara'dan geçmiş. Barış Bıçakçı ile Hüseyin Kıyar, sakin bir dilin, acelesiz, korna çalmayan, zaten araba da kullanmayan bir edebiyatın yazarları. Naifliği oynamayan, sade bir sadelikleri var. Menteş-Serbes-Canıgüz, afili filintalar tayfası. Her biri kendi tarzında bıçkın ve zeki. Ergenliğin ebedi dünyasını kurcalıyorlar. Mahir Ünsal Eriş'te de var bu ruh, ama onda afisiz bir mahçubiyetle tezahür ediyor. Emrah Serbes'le Barış Uygur'un bir ortak paydası var: Polisiye üretiyorlar. Hakan Bıçakcı, zamanımızın buhranlarında, hiç bunalım edebiyatı takılmadan, bir o yana bir bu yana yüzüyor. Sezgin Kaymaz, -kendini çok özletti-, inanılmaz bir neşe ve gündeliklik içinde, tekinsiz hikayeler anlatıyor. Haydar Karataş'tan Dersim '38'in dehşetini okurken, kadim anlatı diliyle bilimkurgu lirizmi arasında salındığımı düşünüyorum. Geçen sene Sedat Simavi roman ödülünü kazanan Burhan Sönmez'i de unutmamalıyız. İlk kitabı Kuzey İthaki'den çıkmıştı, Kuzey'le beraber ikinci kitabı Masumlar'ı biz yayımladık. Onda da kadim anlatıların uğultusuyla modern anlatının enerjisi birarada. Tam şu günlerde bir ilk roman daha yayımladık; usta şair Akif Kurtuluş'un ilk romanı, lirik bir siyasi polisiye. Çoktan bilinen yazarlar; Ümit Kıvanç, Gürsel Korat, Toprak Işık da ilk eserlerini İletişim'de yayımladılar, biliyorsunuz. Zaten işin sırrı o kadar: Gelen her dosyayı mutlaka okuyoruz! Dedim ya, keşiflerimizi bu basit şeye, her geleni mutlaka okumaya borçluyuz. Türkçe edebiyatın yaşayan en büyük yazarlarından İhsan Oktay Anar'ın ilk romanı da aracısız tavassutsuz, postayla gelmişti bize; okuduk ve çarpıldık -bu kadar basit! Yazarlarla elbette konuşuyoruz, beraber karar veriyoruz. Yorumlarımızı aktarıyoruz, önerilerimizi söylüyoruz, duruma göre bazen daha ısrarlı, bazen seçmeli. Gerisi istişareye kalmış. Bu durumda birkaç yıl önce gönderdiğim roman dosyasının neden kaybolduğunu editörleri Nihat Bey'e sormalılar.


Tanpınar ve kucağındaki o güzel kara kedi... Kalem Ajans arşivinden alındı. Martin Riker, New York Times ve Wall Street Journal için dünya edebiyatından İngilizceye çevrilen edebiyat yapıtlarını inceliyor, eleştiriyor. Zaten yıllarca büyük yayınevlerinin birinde dünya edebiyatı dizisi editörü olarak çalışmış. Atlantik'in öte yakasındaki mühim bazı yayın organlarında, mesela İngiliz Guardian Gazetesi'nde de makalelerini okumak mümkün. Riker'a Saatleri Ayarlama Enstitüsü'nün okuduğu ilk Tanpınar yapıtı olup olmadığını soruyorum. Huzur daha önce İngilizceye çevrilmişti ama okumamıştım. Saatleri Ayarlama Enstitüsü üzerine bir yazı yazmaya hazırlanırken okudum diyor. İngilizceye tercüme edilen ve özenli bir yayınevi tarafından yayınlanan her iyi yapıt Anglo-Sakson okurlar için heyecan verici bir keşif sayılır. Bu, Ahmet Hamdi Tanpınar'ın romanı için de geçerli. Birkaç büyük yayın organında tanıtımının yapılması da önemli. Ne yazık ki İngilizceye tercüme edilen her iyi roman bu kadar talihli olamıyor ve böylece okurun gözünden kolayca kaçabiliyor. Orhan Pamuk'la Tanpınar'ın Huzur'u arasında çok kuvvetli bağlar var. Pamuk kendini Tanpınar'a bilhassa da onun Huzur adlı romanına borçlu hissettiğini hep yazdı. Saatleri Ayarlama Enstitüsü'nü ne kadar eğlenceli bulduğunu ve bu romanı hayranlıkla sevdiğini de sayısız kereler dile getirdi ama ondan Huzur kadar etkilenmediği aşikar. Aslında itiraf etmeliyim ki Tanpınar Türkiyeli okurlar için de görece yeni bir keşif sayılır. Şahsen bu açıdan Pamuk'a ve Tanpınar'ın kitleler tarafından keşfedilmesini sağlayan diğerlerine teşekkür borçlu olduğumuzu düşünüyorum. Aristophanes ve Erasmus'un yapıtlarıyla karşılaştırdığınız Saatleri Ayarlama Enstitüsü'nü Birinci sınıf bir mizah başyapıtı diye tarif ediyor, toplumsal hiciv yaptığını söylüyorsunuz. Mizah ile hiciv arasında fark var. Kapsama alanları farklı bir kere. Mizah dar alanda paslaşmalardan ibaret olabilir, belirli bir konuyu, özel bir kültürel durumu, bir insanlık halini seçer ve onu işler mesela. Daha kavramsal bir tarz olan toplumsal hicivin iddiasıysa daha büyüktür, genel bir insanlık halini sergilemeyi hedefler. Entellektüel sistemler, yani ideolojiler yaratarak hayata hükmedebileceğimize duyduğumuz o acınası boş inançla dalgasını geçer. Tanpınar'ın romanı ikisi birden. Yazar öncelikle 20'inci yüzyıl Türkiye'sinin tarihsel gerçekliğini ele alıyor ama bunu yaparken karakterlerine daha geniş perspektiften bakmayı da ihmal etmiyor, böylece 20'in yüzyıl başında yaşamış Türkiyeli karakterler olmaktan çıkıp evrensel hale geliyorlar. O yüzden yazımda, Tanpınar'ın, insanlık hallerini gösteren çok büyük bir yazar olduğunu anlatmaya çalıştım.


Öykücü, romancı Murat Gülsoy, okura yazar olma cesareti vermeyi denediği Büyübozumu adlı kitabının ardından deneme türündeki ikinci kitabı 602 Gece'yi yayımlamıştı. Gülsoy bu kitabında okuruyla edebiyatta zevk aldığı konuları ve onu heyecanlandıran yapıtlar üzerine düşündüklerini paylaşıyordu. Aradan birkaç yıl geçti. Saatleri Ayarlama Enstitüsü'nün Penguin Classics tarafından İngilizce olarak yayınlanmasının verdiği heyecanla içinde bolca Ahmet Hamdi Tanpınar, Oğuz Atay ve Orhan Pamuk geçen o röportajı hatırladım ve onu Egoist Okur takipçilerinin de mutlaka okuması gerektiğini fark ettim. Kendi içine doğru genişleyen resimler, sonsuzluğa doğru düşme hissi veren hikayeler, roman kahramanı olduğunun farkında olan karakterler, kendinin aynası olan metinler... Tüm bunlar üzerine düşünürken bir yandan da modernizm ve postmodernizm gibi sürekli kullanılan ama iyi tanımlanmayan kavramların içini doldurmaya çalıştığını söylüyordu Murat Gülsoy 602. Gece'ye dair sorularımı cevaplarken. Aşağıda okuyacaksınız zaten ama kitabın adının niçin 602 Gece olduğunu merak eden okurlara da bir notum var: Jorge Luis Borges, Binbir Gece Masalları'nın 602. gecesinde Şehrazat'ın kendi masalını anlatmasıyla metnin kendi üzerine kapanarak sonsuz bir döngü oluşturmasından söz ediyormuş; Gülsoy'un kitabı da adını buradan almış. Temel insani amaçlardan olan özgürlük aynı zamanda gerçek sanata içkin bir kavramdır. Yani sanatın olmazsa olmazıdır. Eğer özgürleştirmiyorsa, mevcut esareti pekiştiriyorsa, sorgulatmıyorsa, hatta tam tersine belli bir dünya görüşünün propaganda aracı olarak işlev yükleniyorsa gerçek sanat değildir. Yüksek bir zanaat ürünü olabilir, emek harcanmış olabilir, çok eğlenceli ve kolay tüketilebilir ama bunlar, sonucu değiştirmez. Bizim edebiyatımızda ciddi bir modernist kanalın olduğunu biliyoruz. Öte yandan bunun karşısında olan akımlar da oldu. Modernist sanat ve edebiyatla insanların ilişkisine bakınca, evet, yığınları oluşturmasa da çok ciddi bir modernist okurun olduğunu söyleyebilirim. Ama zaten modernist sanat insanları yığınlara dönüştürmenin karşısında yer alır. Tanpınar da Oğuz Atay da, Orhan Pamuk da iki dünya arasında sıkışıp kalmış yazarlardır. Aslında bu bizim gibi Batılılaşmayı dışlaştırıcı bir süreç olarak yaşayan ülke aydınlarının tümü için geçerli bir önermedir. Evrenselciliğin eleştirisi yerel unsurların yüceltilmesiyle başlayıp yeni milliyetçilikle sonlanan bir süreç olarak yaşandı dünyada... Tüm dünyada insanların dünyayı ve hayatı anlamak için kullandıkları entelektüel araçlar Batıda üretilmiş oldukları için bir yabancılaşma söz konusu. Eşitsiz gelişmenin yarattığı farklar en çok da aydınların, sanatçıların toplum dışında itilmesine neden olur. İnsan kendi kültüründe bir sürgüne dönüşebilir. Ama aslında bu yine avangard sanatçı için Batı'da da böyledir. Sanatçı her zaman içinde bulunduğu topluma ve yaşayışına mesafe alır, yabancılaşır ve bu olumsuz bir durum da değildir. O yüzden evsizlik, yersizlik, yurtsuzluk artık ne derseniz deyin sanatçı olmanın doğasında vardır. Her üç yazar da 'biz' kavramıyla boğuşur. Her üçünün roman karakterleri bir 'biz'in parçası olamamanın, dışarıda kalmanın hüznünü, acısını, azabını yaşarlar. Ama bir yandan da bu gönüllü bir sürgün olmanın ötesinde bir yazgıdır. O yazarları okuduğunuzda içiniz rahat etmez, ferahlamazsınız, dünyaya ilişkin düşünceleriniz netleşmez tam tersi karışmaya başlar. Cevaplarınızdan kuşku duymaya başlarsınız. Gerçek sanat duyularımızı etkilemek yoluyla zihnimizde gerçekliğe dair sorular yaratır. Her üç yazar da yapıtlarında bunu yapar. Bu artık edebiyat sosyolojisinin alanına giren bir soru. Elimde okurların ne düşündüğüne dair veriler yok. Ancak eleştirmen ve diğer yazarların yazdıklarına bakarak konuşabilirim. Tanpınar, evet romantik, nostaljik bir yazar olarak algılandı; eserlerini yayımladığı dönemlerde çıkan eleştirilerde ise hastalıklı, güçsüz kahramanlarının başından geçen mutsuz hikayeler yazdığını söyleyenler vardı ya da toplumsal hiciv yaptığını. Oğuz Atay, yaşadığı dönemde 'insansız edebiyat' yapmakla eleştirildi: eserlerinde 'gerçek insanlar' olmadığı söylenegeldi; oyunlara ve aşırı gevezeliklere boğulmuş yapıtlar üreten yazarlığa heves etmiş zeki bir mühendis olarak algılandı. Pamuk'un durumu daha farklı, ilk yapıtıyla realist edebiyatın önemli yazarı olarak selamlandı ancak daha sonra giriştiği -bence- deneysel romanlarıyla kıyasıya eleştirildi. Bana kalırsa üç yazar üzerine de daha çok çalışılması gerekiyor. Hep olumsuz bakış açılarını söyledim, elbette her üç yazarı da çok doğru olarak algılayanlar da oldu, çok iyi analizler de ortaya konuldu; zaten onlara 602. Gece'de değiniyorum. Bana kalırsa Tanpınar, Atay ve Pamuk modern edebiyatın söylem kırıcı özelliğini tüm yapıtlarında barındıran son derece önemli yazarlarımızdır. Evet Orhan Pamuk aldığı ödüllerle diğer ikisinden ayrılıyor. Bence Atay ve Tanpınar da yaşadıkları dönemde Batı dillerine çevrilebilselerdi onlar da ödüllendirilirler, yaşamları daha farklı gelişebilirdi. Edebiyatın küreselleşme hızına dair bir durumun sonuçları bunlar. Ama daha önceki bir sorunuzla birleştirerek yeniden yanıt vermek isterim: Söz konusu olan yazarın, yazdığı dilde insanların onu 'doğru' okumalarıysa her üçü de farklı durumda değil. Kitapların çok satılıyor olması hatta çok okunuyor olması o yazarların gerçekten anlaşıldığı anlamına gelmiyor. Tanpınar üzerine çalıştığını söyleyen ama baştan sona Tanpınar'ı yanlış okumuş akademisyen gördüm ben. Mesele tanınmak değil... Yalnızlık anlaşılamamanın getirdiği bir sonuç. Sonuçta bir yazar düşünceleri yüzünden ölüm tehditleri altında ve korumalarla gezmek zorunda kalıyorsa onun yalnız olmadığını söyleyemeyiz değil mi? Ama daha önce de söylediğim gibi öncü sanatçı zaten ana akıntıya karşı yüzer, bu yüzden de yalnız olmaya başından beri razıdır. 602. Gece, oyunları ve yanılsamalı metinleri çok seven Borges'in bir metniyle açılıyor. Binbir Gece Masalları'nın 602. gecesinde Şehrazat'ın kendi masalını anlatmasıyla metnin kendi üzerine kapanarak sonsuz bir döngü oluşturmasından söz ediyor. Bu döngünün anlamı nedir, Borges'in hayal ettiği bu oyunun olası sonuçları nelerdir diye düşünmeye başladığımızda bir anda kendimizi gerçeklik ve kurmacanın iç içe geçmeye başladığı gri alanlarda dolaşırken buluyoruz. Bu geçişliliğin ve sanat yapıtının gerçeklikle ilişkisinin sorgulanması, insan zihninin bu süreçte oynadığı belirleyici rolün keşfedilmesi sanatta modernizm denilen akımı doğurdu. Edebiyat ve sanat araştırıcı gözünü kendine dikti, kendini kurcalamaya başladı; sanatsal süreç sanatın ana konusu haline geldi. Bu yüzden de kimi zaman anlaşılması güç kimi zamansa oyunlu işler ortaya çıktı. Edebiyatçı, sanatçı sanatını belirli kuramlara göre yapmaz. Büyük sanatçıların arayışları çok çeşitli şekillerde katmanlanır. Onları bir iki anahtar kavrama indirgeyerek anlayamayız. Oğuz Atay da böyledir. Evet, yazdıklarında oyunlu, eğlenceli yanlar olduğu gibi son derece zor dilsel deneyler de buluruz. Bir dönem Türk aydınının tüm bir kültürel hesaplaşmasını okuyabileceğimiz gibi son derece kişisel bir arayışın hazin notları olarak da değerlendirebiliriz.


Orhan Pamuk ve Ahmet Hamdi Tanpınar köklerimizden kopmadan yenileşmekten yana iki yazar. Yeni hayat biçimlerini yine Türk toplumun yaratmasını isterler. Cumhuriyet'te geçmişe sırt çevirerek Batı uygarlığını kopya edebileceğimize inanmakla aldandığımızı düşünürler. Orhan Pamuk, Doğu-Batı sorunuyla estetik düzeyde hesaplaşmaya yönelen Ahmet Hamdi Tanpınar ve Oğuz Atay gibi önemli yazarlardan biridir ve bu sorunsalı kültürel ve felsefi içerimleriyle edebiyatına taşımıştır. Hemen hemen tüm romanlarında 'Doğu-Batı sorunu' temasına rastlanan Pamuk; belli başlı fikir yazıları ve makalelerinden oluşan derleme kitabı Öteki Renkler'de, kendisine bu bağlamda en yakın duran yazarlardan birinin Ahmet Hamdi Tanpınar olduğunu söyler. Ahmet Hamdi Tanpınar ise, gerek yapıtlarında, gerekse fikir hayatı boyunca Türk toplumunun karşılaştığı uygarlık sorununun yarattığı bölünme üzerine kafa yormuş ve Doğu'yla Batı, geçmişle bugün arasında sıkışıp kalmış Türk toplumunun içine düştüğü buhranı analiz etmeye çalışmıştır. Nihayetinde, Tanpınar ve Pamuk'un ortak teması olduğunu söylediğimiz 'Doğu-Batı sorunu'nun, bu iki yazarın romanlarına benzer şekilde nüfuz ettiğini görmek şaşırtıcı değildir. Ben burada, bu bağlam içerisinde, Pamuk'un Beyaz Kale'si ile Tanpınar'ın Saatleri Ayarlama Enstitüsü'nden yola çıkarak, benzer temalar üzerinden giden ve ortak paydalarda buluşan yönleriyle bu iki usta yazarın bu temayı nasıl kullandıklarını irdeleyecek; bu açıdan ise, Doğu-Batı sorunu olarak adlandırdığım tarihsel bağlamın içine biraz daha girerek, bunun bir Türk modernizmi eleştirisi olduğunu ve bunu belli edecek açık göndermelerin bizzat yazarlar tarafından romanlarına konduğunu göstermeye çalışacağım. Kabul etmeliyiz ki, Tanpınar, tüm samimiyetine rağmen kendi neslinin bazı garip saplantılarından kurtulmuş değildir. Çünkü o da, Tanzimat'tan beri hayatımızda artarak devam eden kültür ikiliğini bütün ruhuyla yaşa. Nitekim 1932 yılına kadar 'çok cezri' bir Batıcı olduğunu ve Doğu kültürüne karşı düşmanca bir tavır aldığını da biliyoruz. Haliyle bu iki yazarın Türk toplumunu eleştirmesinde farklılıklar olsa da, kabaca aynı fikir yapısını paylaştıklarını söylemek mümkün. Bunlardan benim vereceğim ilk örnek Türk toplumunun tarihiyle olan sorunlarından kaynaklanır. Orhan Pamuk, devletin kendine ait farklı bir tarih versiyonu yaratarak bu sahte tarihi halka dikte ettirdiğinden yakınır. Yani geçmiş; nesnel, statik, yaşanmış bitmiş bir şey değildir 'resmi ideoloji' için... Yapılan hatalarla yüzleşmek yerine o hataların görmezden gelindiği, 'gerçek'in istenen şekle sokulup biçimlendirilebildiği bir geçmişe sahiptir Türk halkı. Geçmiş, objektif bir tarihçinin gözünde nesnel bir gerçekliği ifade ederken; tarihini yeniden kurmak isteyen ve geçmişiyle uzlaşmak istemeyen Türk aydını da Halit Ayarcı'nın bedeninde vücut bulur. Tanpınar'ın romanında Geçmiş; çok geçmeden Enstitü'nün hüviyetinde de bir boşluk olarak hissedilmeye başlar. Ayarcı, bunun üzerine İrdal'dan -bu boşluğun doldurulması için- Muvakkit Nuri Efendi'nin hayatı ve fikirleri üzerine bir kitap yazmasını istese de; bir müddet sonra ani bir ilhamla fikrini değiştirip Ahmet Zamani Efendi diye güya 17. yüzyılda yaşamış bir adam uydurarak onu yazmasını ister. İrdal da, hiç var olmamış bu şahıs üzerine tamamen uydurma, kendinin de inanmadığı bu kitabı yazar. Burada dikkat edilmesi gereken husus, Muvakkit Nuri Efendi'nin, yani hakiki geçmişin yok farz edilerek yeni ve uydurma bir geçmiş üretilmesidir. Zira Doktor Ramiz ve Ayarcı'ya göre tarih günün emrindedir. Günün emrinde olan bir tarihse; rahatlıkla deforme edilebilir, üzerinde oynanabilir, şekilden şekle sokulabilir bir tarihtir. Böyle bir tarih tarih olmaktan çıkmış, tamamen onu kullanacak ideolojinin eline düşmüş, son derece sübjektif bir ucubeden başka bir şey değildir artık. Tanpınar, gerçekte var olan bir kişi yerine uydurma birinin kitabının yazılması örneğinde, bunun bir 'sistem' için yapıldığını gösterir bize. Burada sistem, yani Saatleri Ayarlama Enstitüsü; resmi ideolojiyi, yazılan uydurma kitap ise resmi tarihi temsil eder. Görüldüğü gibi, sadece toplam dört sayfalık giriş bölümüne, Türk tarihi ve tarihselciliği hakkında, kurgusuna enfes şekilde sindirmiş olduğu eleştirilerini birer mayın gibi yerleştirmiştir Orhan Pamuk. Tasavvur edilen ortam gerçekten tüyler ürperticidir. Arşivlere arşiv bile denemeyen, akademik çevrelerde bilimselliğin geri plana itildiği, İstanbul'un arka sokaklarındaki ahşap evlerde bulunan on binlerce elyazmasının sobalarda yakılmak için kullanıldığı hayli kötü bir Türkiye portresidir bu. Tarihçimiz Faruk ise, içkiden ve boş vakitlerinden sıkıldığında 'iş'ini yapıyor; arşivde bulduğu bir elyazmasını çalmaktan utanmıyor, elyazması üzerine yaptığı araştırmalarda elyazmasının yazarı belli olmayınca onu kendi yazmış gibi gösteriyor, var olanı yazmaktansa ; tamamen kendi kafasına göre uydurulmuş, bilimsellik ve tarihselcilikle uzaktan yakından alakası olmayan bir eser yaratıyor. Çünkü Faruk için de tarih -gene İrdal ve Ayarcı'da olduğu gibi- bugünün emrindedir. Pamuk ve Tanpınar; Türk modernizminin 'tarihle, yani geçmişle yüzleşme' yerine, ondan kaçtığını ve onu günümüze göre yeniden şekillendirdiğimizi hatta yoktan var ettiğimizi iddia ediyorlar. Türkiye'de, özellikle Cumhuriyet döneminde, resmi ideolojinin temeli olarak pozitivizmin yanı sıra benimsenmiş olan Aydınlanma, hemen hemen boyutlarından bir tanesine, yani laikliğe indirgenmiş; Aydınlanmanın özgür düşünce ve eleştiri gibi öteki temel boyutları, resmi ideolojinin mutlak kısıtlamasına uğramıştır. Halkın cahil olduğunun düşünülmesi; akıl öğretme yoluyla bilgilendirme, emir verme ve baskı yapma gibi tutumların doğal bir davranış haline gelmesine yol açmıştır. Kendinden başkasına tahammül edemeyen bu garip aydınlanma anlayışı, körü körüne inanma ve savunma bakımından, ilericiler ve gericiler arasındaki karşıtlığı sürekli olarak beslemiş; manevi ve siyasal alanda tam bir anlayışsızlık, inat ve çözümsüzlük doğurmuştur. Hem Tanpınar'a hem de Orhan Pamuk'a göre, Türk toplumu ne tam anlamıyla Batılı ne de tam anlamıyla Doğulu olabilmiştir. Coğrafyasında dahi görülen bu durum, Türk halkının düşünce yapısına ve geleneklerine de sinmiş, ortaya iki tarafa da ait olmayan, kimlik bunalımında bir toplum çıkmıştır. Tanpınar, Saatleri Ayarlama Enstitüsünde bu temayı birçok yerde ayrıntılı bir şekilde işlemiştir. Pamuk da Tanpınar gibi, kendi köklerimizden kopmadan yenileşmekten yanadır. Yeni hayat biçimlerini yine Türk toplumun yaratmasını ister. Bunları yaratırken, kendi geçmişimiz ve Batı, vazgeçemeyeceğimiz iki kaynaktır. Cumhuriyet'te geçmişe sırt çevirerek Batı uygarlığını kopya edebileceğimize inanmakla aldandık. İşte bu geçişi sembolik olarak niteleyen imge, Tanpınar'ın romanında Saatleri Ayarlama Enstitüsüdür. Enstitü, geçmişi gömerek yeniye ulaşmak anlamına geliyordu. Yapılan her ama her yenilik, eşiği geçmek ve muasır seviyeye ulaşmak amacıyla yapılıyordu. Beyaz Kalede geçişi sembolize eden imge ise kitaba adını veren Beyaz Kaledir. Hoca'nın yaptığı silahın yağmurdan balçıklaşmış bir çamura saplanıp kalması ve askerlerimizin kalenin beyaz kulelerine hiçbir zaman erişemeyeceklerininin altını çizilmesiyle, Orhan Pamuk Batılılaşma serüvenimizi özetlemiş olur. Tanpınar gibi, Pamuk da; kayıtsız şartsız yeniliğe olan düşkünlüğün, geçmişin toptan inkarının ve Türk modernizminin sonucunun hüsran olduğunu düşünmektedir. Bu üretimi ise Tanpınar; Türk toplumunun kendini gerçekleştirmesiyle yapmasını ister. Kendi uygarlığımızı, kendi hayat şekillerimizi yaratmak için, her şeyden önce kendi gerçekliğimize uygun bir üretim programına ihtiyacımız vardır. Kendi gerçekliğimiz ise ne Batı'da, ne de Garp'tadır. Bir sentezi gerçekleştirememenin acısını çekmektedir Türk toplumu. Ya oradan ya da buradan olmaya zorlanmakta; çok spesifik bir kesinlikle formasyonun net şekilde gerçekleşebileceği iddia edilmektedir. Romanın başkahramanı İrdal'ın bazen budala gibi görünmesi, bazen usta bir dolandırıcı; bazen pişkin, yüzsüz biri; bazen aşırı bir yenilikçi, bazen de kaybedilen değerler karşısında vicdan azabı duyan bir gelenekçi olması; birçok kişiye göre Tanpınar'ın karakter yaratmadaki başarısızlığından kaynaklanmaktadır. Oysa İrdal, kendi kendisiyle tezat halindeki Türk aydınının bir prototipidir. Doğuyla Batı, geçmişle bugün iç içe geçmiştir. Batı da Doğu da gerçekliğimizin içindedir ve biz bunların bir sentezini yapmak zorundayızdır. Böylece Orhan Pamuk; Beyaz Kale romanıyla ve romanındaki çok katmanlılık sayesinde, yarattığı karakterlere sembolik anlamlar yükleyip, gerek genel anlamda modernizm-aydınlanma felsefesine, gerekse bunun Türkiye'ye yansıyan Türk aydınlanmasına ve onun ideolojisine; derin ve anlamlı eleştiriler yöneltmiştir. Bu eleştirilerden, Pamuk'un ülkesini küçümseyen ve Batı'ya hayran biri olduğu şeklinde yorumlar çıkarmak tamamen anlamsız ve sığdır. Aynı şey Tanpınar için de geçerlidir. Beyaz Kale, çok açık, Doğu-Batı diye bir ayrımın olmadığını söylemektedir ve Pamuk'un romanı bu temel üzerine kurulmuştur. İnsanın kim olduğunun ne önemi var, derdim, önemli olan yaptıklarımız ve yapacaklarımızdır. Tanpınar, Ahmet Hamdi. Saatleri Ayarlama Enstitüsü, Dergah Yayınları. 10. baskı, ekim 2005. Pamuk, Orhan. Ahmet Hamdi Tanpınar. Öteki Renkler. İstanbul: İletişim Yayınları. Aralık 1999. Toprak, Binnaz. Giriş. Aydınlanma Sempozyumu. der. Binnaz Toprak. İstanbul: Osmanlı Bankası Arşiv ve Araştırma Merkezi. 2007.


Bu sayısıyla arşivinizde bulunması gereken Rabarba Dergisi'ne teşekkürler. Çok uzun. Üç saat sürüyor. Barbar, zengin hatta aç gözlü, hiçbir ekonomisi olmayan, romantik bir eser. İhtilal nazariyesi, tarih hatası, iyi niyet, hesaplı romantizm, hakiki deha ve buluş gırla gidiyor. Teferruatının hemen hepsi güzel başka film bilmem var mıdır? Fakat Ivan'ın şahsiyetinin mübalağası ve o romantik jestler hepsini mahvediyor. Sanki herif 'Queen Christina'nın Garbo'suna imrenmiş. Haberi, sinema dergisi Rabarba ekibinden Kürşat Saygılı ile konuşurken aldım: İstanbul Üniversitesi Türkiyat Enstitüsü'nde yıllardır bekleyen Tanpınar arşivleri, bir süredir Handan İnci ve ekibi tarafından sayfa sayfa, satır satır okunup dijital ortama aktarılıyordu. Bir nevi arkeolojik kazı diyebileceğimiz bu çalışmanın ekip için en sürprizli kısmıysa, arada Ahmet Hamdi Tanpınar'ın sinema yazıları ve senaryolarının da çıkması oldu. Defterlerinden, günlüklerinden, notlarından da anlaşıldığı üzere Tanpınar sinemaya seyirci olarak da ilgi duyuyordu. Ayrıca bu sanat dalı üzerine fazlasıyla düşünmüş, fikir üretmiş; Sergei M. Eisenstein, Charles Chaplin, Ingmar Bergman, Jean-Luc Godard gibi yönetmenlerin filmleri üzerine zaman zaman sivri dilli olmaktan çekinmeyen özgün eleştiriler kaleme almış, dahası üç de senaryo yazmıştı. İlki, kendi romanı Sahnenin Dışındakileri uyarladığı İki Ateş Arasında, ikincisi Nabizade Nazım'ın romanı Zehrayı uyarladığı İki Sevgi Arasında, üçüncüsüyse daha baştan sinema için yazılmış orijinal bir polisiye hikaye olan Yüzüktü. Gelin şimdi biraz Rabarba dergisine ve Tanpınar'ın senaryolarına bakalım. Yüzük daha heyecan verici bir çalışma. Tanpınar'a bir polisiye senaryo sipariş edildiğini, onun da çok önceden başladığı bir taslağı geliştirmeye karar verdiğini günlüğünün 21 Kasım 1961 tarihli sayfasından öğreniyoruz. Handan İnci, Tanpınar sadece bir hikaye anlatmakla yetinmemiş, kameranın atmosfer yaratmak için hangi açılarda hareket edeceğine, kişilerin yüzünde hangi psikolojilerin yakalanması gerektiğine, gerilimi yönlendirecek melodinin devreye nasıl gireceğine dair ayrıntılı notlar da almış diyor. Handan İnci'nin bu ayrıntılı yazısıyla birlikte dergide adeta yutarak okuduğum bir başka bölümse, Kürşat Saygılı'nın sinemamızın çağdaş ustası Derviş Zaim'le röportajı oldu. Zaim, Tanpınar'ı anlayıp onun sinemaya tercüme edilmesini sağlayacak bir dilin peşine düşmek lazım diyordu. Kitabını alıp motamot bir şekilde filme çekerseniz ne et olur ne de balık. Üstelik düzyazı lezzeti de uçup gideceği için, hiçbir şeye benzemeyen, büyüsü kaçmış bir ürün çıkar ortaya. O zihni sinemaya tercüme edecek bir metodoloji bulmalıyız. Katılmamak ne mümkün! Mehmet Samsakçı, Fatih Özgüven, Tomris Giritlioğlu, Murat Gülsoy ve Beşir Ayvazoğlu gibi yazarların makalelerini de kaçırmamanızı tavsiye ederim. Tanpınar'ın film eleştirilerine gelince, aşağıda parçalarını okuyacaksınız, işte onlar bence hepsinin en şahanesi, pastanın kreması. Yüzük senaryosundan bir sayfa. Kendi el yazısı.


Jane Austen'ı, hani şu Gurur ve Önyargı, Emma, Mansfield Parkı, Northanger Manastırı, İkna, Akıl ve Tutku gibi romanların yazarını biliyorsunuz. Romanlarından ve mektuplarından anladığımız kadarıyla Austen gerçek bir çay aşığıymış. Ne var bunda, İngiliz değil mi? demeyin. Mesela sevgili yazarımız bir keresinde yeni piyasaya çıkan bir çay markasını öğrenince, Londra'daki kardeşine acele mektup yazıp Yeni çaydan içince bana mutlaka yaz; elimde değil fare görünce kediye dönüşüyorum diyecek kadar tiryakiymiş. İngiliz taşra ahalisinin günlük hayatlarını, aşktan ekonomiye aralarında kurdukları ilişkileri anlattığı romanlarında da karakterlerin kahve içtikleri pek görülmemiş. Hatırlayın, o kitaplarda herkes çay içip aralıksız konuşur. + Gerçek bir alışveriş delisi olan, yeni çıkan kumaşları, dantelleri, farbelaları hatta mutfak araç gereçlerini görünce heyecandan eli ayağı titreyen Austen'ın çay satın almak için üç seçeneği vardı: Çayı çoğunlukla artık neredeyse ahbap olduğu İskoçyalı seyyar satıcılardan veya en yakın kasabadaki marketlerden alırdı. Senede bir kez istemeye istemeye Londra'ya gittiğindeyse, lüks dükkanlara uğramayı ihmal etmezdi. O yıllarda çay tutkunlarının en büyük sorunu astronomik fiyatlarla satılan kaçak çaylar, bir de daha beteri yabani otların hiç de hijyenik sayılamayacak bazı lezzet veren malzemelerle harmanlanması sonucu üretilmiş sahte çaylardı. İyi çay bulmanın tek yolu kuşkucu ve çaydan anlayan biri olmak ve üşenmeyip kapı kapı dolaşmaktı. + Ailesiyle yaşadığı evde sabah kahvaltısını hazırlamak Jane Austen'ın göreviydi, çünkü lezzetli çay yapmak için yetenekli bir dokunuş şarttı. Ayrıca hizmetçilere bırakılamayacak bir işti bu, çünkü çay aşırı pahalıydı ve kullanılmış çay yapraklarının bile el altından satıldığı bir çağda, kimse evindeki taze çayı hizmetçilere emanet etmezdi. Austen da çay kavanozlarını yemek odasındaki bir dolaba kilitler ve anahtarını kimseye vermezdi. Kahvaltıya dönersek, önce mutfaktaki düzeni kontrol edip çörekleri, kurabiyeleri pişirir, kızarmış ekmeklere çiftçilerden aldığı köy tereyağını sürüp tost yapar, masaya birer kase ahududu reçeli veya bal ilave ederdi. Sonra da saat 9'da bakır çaydanlığı şöminenin üzerindeki siyah ızgaraya yerleştirip çayı demlerdi. İşi bitti mi sandınız? Hayır, Wedgwood marka porselen takımlarına gözü gibi baktığı için bulaşıkları da kendi yıkardı. + Kıyafet alışverişi için Londra'ya gittiğinde eğer elbisede değişiklikler yapılacaksa, beklemek için bir pastaneye gidiyordu. Böyle sıcak bir günde, bir kase dondurma almaz mıydınız hanımefendi? diye soran pastacının tezgahında top kekler, turtalar, cheesecake'ler ve görünüşü bile iştah açan marmelatlar duruyordu. Bir fincan çay, bu dükkanlarda yenen tatlıların olmazsa olmaz eşlikçisiydi. Dumanı üstünde bir demlik çayın yanında yediğim çilekli dondurma, alışverişle geçen uzun bir günün yorgunluğunu aldı diye yazmıştı kuzenine. Çay ve dondurma! Neden olmasın? Aşağıda tarifi var, deneyip kendiniz karar verin. + Gün bitimi özel bir zaman sayılırdı. İşleri biten aile bireyleri ve arkadaşlar, eğer kırsal kesimde yaşayan ve modaya ayak uydurma kaygısı olmayan insanlarsa, saat 2, en geç 3 gibi akşam yemeğine başlar, daha sonra çay içmek, sohbet etmek, günün siyasi olaylarını tartışmak veya sadece iskambil oynamak için misafir odasına geçerlerdi. Saat 2'de akşam yemeği olur mu demeyin, o yıllarda oluyormuş. '5 çayı' deyişi de zaten bu yemek sonrası içilen çaydan geliyormuş. Sofradan gece yarısına doğru kalkan yeni zenginler ve sosyetikler ise bir parça alay konusuymuş. Hele 5 çayını akşam yemeğinden önce içenler, o günün değerlerine göre basbayağı uzak durulacak, görgüsüz insanlarmış. İngilizler çayı geç tanıdı. Kraliçe Elizabeth mesela çayın varlığından bile habersizdi. Kahvaltı dahil yemeklerde bira içerdi. Çay, Jane Austen'dan hemen önce geldi Avrupa'ya. Denizcilik ve gemi yapımındaki ilerlemeler sayesinde, Çin dahil dünyanın en uzak yerleri bile erişilebilir olmuştu. Böylece Çin'den çay, Amerika'dan çikolata, Arabistan'dan kahve getirtilebiliyordu ve bu egzotik yiyeceklerle içecekler insanların gündelik hayatını tamamen değiştirmeye başlamıştı. Önceleri kahve ve çikolata daha gözde gibiydi ama 18'inci yüzyılda II. Charles'ın eşi Catherine İngiltere'nin çay içen ilk kraliçesi olunca İngiliz aristokratları bu aşırı pahalı içeceğin müptelası haline geldi. Zamanla her popüler zevk gibi çay içmenin de ritüelleri oluştu. Artık Çin'den zarif porselen fincan takımları, demlikler ithal ediliyor, marangozlar gümüşle ahşabı karıştırarak şık sehpa modelleri tasarlıyordu. Bir süre sonra çay bahçeleri modası başladı. Giriş ücretini ödeyebilenler rengarenk fenerlerin altında geziniyor, müzik dinleyip havai fişek gösterilerini izliyor ve özel localarda çay içiyordu. Derken fiyatlar düştü ve çay, işçi sınıfı arasında da popülerlik kazandı. Jane Austen'ın zamanında çay artık hayatın vazgeçilmez bir parçası olmuştu. Rengarenk fenerlerle süslenmiş Vauxhall Bahçeleri, Ranelagh Bahçeleri, Beyaz Kanal Evi, Bagnigge Kuyuları'nda promenada çıkan zarif hanımefendiler ve beyefendiler... 1-2 şilin giriş ücreti ödeyen düzgün giyimli herkes bu bahçelere girebiliyordu. Şelalelerin kıyısında yürüyüş yapmak, arkadaşlarıyla buluşup sohbet etmek, gösteri yapan cambazları, sihirbazları, dansçıları seyretmek, konserleri dinlemek ve en önemlisi başkaları tarafından fark edilmek için bu çay bahçelerine giderdi; kimileri de aşıklarıyla buluşurdu. Söylemeye gerek var mı bilmiyorum, romanlarında ara sıra bu mekanlardan söz etse bile Jane Austen içeri hiç girmemiş. Daha doğrusu Londra'dakilere gittiğine dair hiçbir bilgi bile yok elimizde. Ama Bath kasabasında açılan sakin ve 'nezih' Sidney Bahçeleri'ne, hele oradaki çardaklarda, çim labirentlerinde oturup çay içmeye bayıldığını biliyoruz. Bugün pastanelerde satılan şu üzümlü, portakallı keklere benzediğini sanıyorsanız, yanılıyorsunuz. Bayan Austen'dan dünyanın en leziz ıslak kekinin tarifini alıyoruz. Biz aynen aldık ama siz günümüz koşullarına uyarlayabilir, mesela çırpma işlemini elle değil mikserle yapabilirsiniz. 750 gram una, aynı miktarda tereyağı, 150 gram da yıkanmış, kurulanmış taze böğürtlen ekleyin. 250 gram üzümün çekirdeklerini çıkarıp her bir taneyi ikiye bölün. Yarım kilo şekeri dövüp pudra haline getirin. 14 yumurtanın yarısının akını ayırın. Büyük boy bir limonun kabuklarını soyun, 85 gram şekerlendirilmiş portakal, aynı miktarda limon, bir çay kaşığı dövülmüş hindistancevizi, rendelenmiş yarım muskat, bir çay bardağı konyak veya beyaz şarap, dört kaşık kurutulmuş portakal çiçeği ekleyin. Tereyağını elde krema kıvamına gelene kadar yoğurun, ardından şekeri ekleyip karıştırmaya devam edin. Yumurtaları yarım saat çırptıktan sonra şeker ve tereyağıyla karıştırın. Unu, baharatları ekleyin. Bütün bunlar 1.5 saat sürecektir. Fırın hazır olduğunda, konyağı, meyveleri ve şekerlemeleri hamura katın ve tepside 2.5 saat pişirin. Çayın yanında dondurma meselesini yukarıda anlattım zaten; o dönemde böyle seviyorlarmış. Tarife gelince; buzdolabı olmadığı için dondurma kilerde ve mahzende soğutuluyormuş. Dolayısıyla bu tarifi günümüze uyarlamak şarttı. 1 litre/4 kase tercihe göre yağlı ya da yarı yağlı krema, 225 g/1.5 kase pudra şekeri, aynı miktarda ezilmiş çilek ya da ahududu suyu, daha mayhoş bir tadı tercih ediyorsanız 2 büyük limonun suyunu karıştırın, bunu yaparken şekerin iyice çözülüp eridiğinden emin olun. Malzemeyi büyük bir kaba doldurup buzdolabına koyun. Kristalleşmesin diye de ara ara çevirip karıştırın. 2 Çin portakalı, 2 Seville portakalı ve 2 limonu ince ince soyup kabuklarını yarım litre soğuk şerbetin, yani şekerli suyun içinde bir saat bekletin. Daha sonra meyvelerin suyunu da buna ekleyin. Yarım litre yeşil çay hazırlayın. Soğuyunca meyveyi, şerbeti, bir bardak yıllanmış Jamaika romunu, bir bardak konyağı, bir bardak ananas şurubunu ve iki şişe şampanyayı ekleyin. İyice berraklaşana kadar bu karışımı ince telli bir süzgeçten geçirin. Sonunda pırıl pırıl olacak. Şişelere doldurduğunuz bu içecekleri buzdolabında saklayabilir ve bütün sene misafirlerinize ikram edebilirsiniz.


31 yıl sonra ABD'den Başbakan Recep Tayyip Erdoğan'ın bindiği uçakla geri getirilen Yorgun Herakles heykeli, ne yazık ki tek değil. Avrupa ülkelerindeki müzeler Anadolu'dan kaçırılan eserlerle dolu. Emekli inşaat mühendisi Yaşar Yılmaz Anadolu'nun Gözyaşları adlı şahsi projesi çerçevesinde yıllardır dünyanın dört bir yanını dolaşarak 70 bin küsur eserin eksiksiz bir envanterini çıkardı. Şimdi de bu eserlerin bize geri verilmesi için çalışıyor. 2003'te Bodrum Antik Tiyatro'da bir konsere gitmiştim. Bittiğinde, hoparlörler ve yüksek ses düzeni yüzünden başım zonkluyordu. Halbuki, Efes, Bergama gibi büyük antik tiyatrolar, sahnedeki fısıltının en üst sıradan duyulabilmesini sağlayacak şekilde inşa edilmişti. Şunu merak ettim: Bu tiyatrolarda ne kayboldu ki artık teknolojiye ihtiyaç duyuyoruz? Üniversitelere, müzelere, arkeologlara sordum, hiçbiri bilmiyor. Yurtdışında ses eğitimi görmüş bir dostuma sordum sonra. O da bulamadı. Araştırmaya devak ettikçe anladım ki dünyada açıkhavada sesin kontrolünün antik dönemde nasıl gerçekleştirildiği bilgisi bugün artık tamamen kaybolmuş. Romalı Virtrivius'tan hareketle yapılmış kısa bir çalışma bulabildim sadece. Ama bu, beni araştırmaya yönlendirdi. Böylece 3 yıl Anadolu'nun bütün antik tiyatrolarını tek tek gezerek bir envanter oluşturmaya karar verdim. Bilgi Edinme Yasası uyarınca Kültür Bakanlığı'ndan liste istemiştim, 96 tiyatroluk bir liste verdiler. 4'ü de yanlış çıktı, kaldı 92. Araştırırken listede olmayan tiyatrolar bulunduğunu fark ettim. Böylece sonunda, bazılarından Kültür Bakanlığı'nın bile haberdar olmadığı 119 tiyatro dolaştım. Tiyatrolar üzerine yaptığım çalışma sırasında Anadolu'dan kaçırılan kültür hazineleri üzerine de bir envanter oluşturulmadığını gördüm. Madem kimse ilgilenmemiş, bari bunu ben yapayım dedim. Ankara'da, Teknik Üniversiteliler Birliği'ndeydim. Konuşma sırasında, onlara 33 metre genişliğinde, 14 metre yüksekliğindeki Milet Duvarı'nı anlattım. Parça parça söküp götürmüş ve yeniden monte etmişler. Görünce kimse inanamadı. Haberimiz olmadan gitmiş koca duvar. Birlik, bana maddi destek vermeleri için çeşitli inşaat firmalarına çağrıda bulundu. Böylece iki sene önce 2 biner, 3 biner lira yardımlarla yola çıktım. ABD başta olmak üzere Anadolu'nun kültür hazinelerinin kaçırıldığı her ülkeye gittim. Boydan boya bir kıta olduğu için ABD en zoruydu. Üstelik İngilizcem çok azdı. Sadece uçakla değil, otobüsle, trenle de dolaştım. Yaşlı bir adam olmama rağmen sabahtan akşama kadar müze gezerek yürüyorum. Bacaklarımın ağrısı dinsin ve dik durabileyim diye iki varis çorabını üstüste giyiyordum, boydan boya. Çalışmamı böyle pratik çözümler sayesinde tamamlayabildim. 75 bin fotoğraf çektim. Kaçırılan eserlerin sayısı bu. Şimdi bu envanter üzerinde çalışıyorum. Hangi uygarlığa ait. Kimin tarafından, ne zaman verilmiş. Hangi numarayla kaydedilmiş. Müzeler, uluslararası yasalar gereği bunları belirtmek zorundalar. Fakat Anadolu'dan getirildiği yazılmamış olan eserler bile var. İşçilik özelliklerine bakarak çıkarıyorsunuz kökenlerini. Almanya, Fransa, İngiltere, ABD ve Danimarka... Yunanistan ve Rusya'da da biraz var. Ünlü Schliemann mesela bizim Truva hazinesini kaçırıp önce Yunanistan'a götürmüş. Fakat onlar Osmanlı'dan kaçırılan bu eserleri almak istememiş. O da bir kısmını Washington eyaletine hibe etmiş ama çoğunluğu Berlin'de duruyor. Sonra Priamos'un Altınları adı verilen hazine... 1945 mayısında 33 sandık altın eser, bir Rus yuzbaşı tarafından Berlin Hayvanat Bahçesinin içindeki koruganların deposunda bulunmuş. Hayır, tam aksine müzeler bunu bir güç gösterisi sayıyor. Zaten eminler Türklerin sesi çıkmayan, uysal bir millet olduğuna. Çok güçlü bir lider gelecek de günün birinde Türkler harekete geçecek... Bunun olmayacağını düşündükleri için rahatlar. Bunlar birçok hakkı kendinde gören ülkeler. O eserleri ganimet gibi görüyorlar. Abartarak söylersek şöyle diyorlar bize aslında: Siz müzeden ve tarihten anlamazsınız. Gelir sizin ülkenizdeki tarihi eserleri alır, sonra da kendi müzelerimde sergilerim. Siz de onları burada görürsünüz ancak. Zaten siz Doğulu barbarlar ne anlarsınız sanattan, tarihten? Demokrasiden de anlamazsınız... Bugün için değilse bile geçen yüzyıllarda zihniyetleri buydu. Ari ırk düşüncesini Hitler'in ortaya attığı sanılır, halbuki çok daha önce başladı. Bu eserlere el koyarken öne sürdükleri gerekçelerden biri de şuydu: Demiryolunu, buharlı makineleri biz bulduk, demek ki üstün ırk biziz. Hatta antik çağ eserlerini sahiplenirken bile böyle gerekçeler buldu 19'inci yüzyılın entelektüelleri. Mısır'daki piramitleri, Anadolu'daki kentleri siz barbarlar değil, bizim atalarımız inşa etti, dediler. Hitler ve Naziler de bu varolan fikri geliştirdi. Ve güya atalarının yaptığı eserleri geri almaya hak gördüler kendilerinde. Louvre Müzesi'nde devasa heykeller var, her biri iki metreyi aşkın boyda. 1800'lerde İzmir'den gitti hepsi. O yalan. Louvre'da padişah tarafından hediye edilmiş topu topu 4-5 eser vardır. Sümerlerden kalma minik bir vazo mesela. Ama o kadar. Büyüklerin hepsi kaçırılmış. 1892'de şimdiki Demre'nin kuzeyindeki Gölbaşı'nda Traysa anıtı vardı. Avusturyalılar bir kazı sırasında köylülerden anıtın varlığını öğreniyorlar. Hep istihbarat üzerine çalışırlardı zaten, hasta ve yoksul köylülerimizin eline beş on kuruş sıkıştırıverirlerdi yeterdi. Oradaki kabartmaların boyu 121 metreydi. Parça parça söküp numaralıyorlar, kızaklara yükledikten sonra Demre limanına indiriyorlar. Denetim yok zaten o dönemde. Evet. Ekonomik krizin olduğu, ülkenin mali açıdan dibe vurduğu dönemlerde yağmalamalar artır. Bir de savaş dönemlerinde... En son örneğini Irak'ta gördünüz, müzesine bile el attılar. Bu şu demek oluyor, ileride bizim müzelerimize de el atılabilir. Avusturya, Almanya ve İngiliz başbakanlarına mektuplar yazıp, ellerimizdeki dosyaları göndermeliyiz. Başbakanımız onlarla görüşmelerinde masanın üzerine bu dosyaları koyarak eserlerimizi geri verin demeli. Kaçırılan 70 bine yakın eserle ilgili elimizde çok kanıt var. 50 yıl, 100 yıl sonra hepsini geri alacağız belki ama şimdiden çalışmaya başlamalıyız. Aslında yüzümüzü güldüren şeyler olmaya başladı. Sözgelişi, Kültür Bakanlığı, Almanların bir zamanlar zaptederek götürdüğü Hitit Sfenksini geri alabildi. Geri vermezlerse, tüm Alman kazılarını durduracağını söyleyerek hem de. Sorun bu zaten. Kültür Bakanı'na yazdığım bir yazıda sordum bunu. İlkel toplumlarda bile bir aşiretin arazisine komşu aşiretten hırsız girer de mal çalarsa, o aşiret söz konusu komşuyu arazisine sokmaz bir daha. 1863'ten beri Almanlar Bergama'da non-stop kazı yapıyor. Bergama Müzesi diye koca bir müze açmışlar, yani kimseden korkuları yok. Bu onur kırıcı bir şey. Bir an önce harekete geçmeliyiz. Bizim gibi 118 ülke var mağdur edilen, eserleri kaçırılarak Avrupa'daki müzelerde sergilenen. İran'dan Yunanistan'a, İtalya'dan Arabistan'a, Mısır'dan Çin'e... Cizre Camii'nin kapı tokmağının David Summon Müzesi'nde ne işi var? Akşehir'den giden bir ahşap tabut Danimarka'da ne arıyor? Osmanlı İmparatorluğu'nda yapılmış mezar taşlarının çoğu British Museum'da. Mezar taşlarımızı bile çalıp götürmüşler. Buradaki insanlar aç olması, paraya ihtiyaç duyması bir açıklama olabilir mi? Dünyanın neresine giderseniz gidin ülkesini satacak adam bulabilirsiniz ama bu yaptığınızı meşru hale getirmez. Bu yüzden vakit yitirmeden bir uluslararası kongre düzenlemeli ve bu kongrede ortak bir akıl bulmalıyız. Bu konuda bu ülkelerle BM toplantılarında birlikte hareket etmeliyiz. Moral yararı dışında bile çok şey. Basit bir örnek vereyim yeter aslında. Berlin'deki Venüs Altar'ını yılda 1,5 milyon kişi ziyaret ediyor. Ortalama harcama istatistiklere göre kişi başına 47 Euro. 10 yılda bir 1 milyar Euro eder. Görüyorsunuz, Almanlar Mercedes markası gibi para basıyorlar sadece bu tek eserden ötürü. Ama bence en önemlisi şu: Tarihi eserlerimizi geri aldığımızda ve müzelerimizi olması gerektiği gibi zenginleştirdiğimizde biz de gelişeceğiz. Gerici zihniyetle savaşacak gücümüz olacak. Çıplak kadın ve erkek heykellerinden korkmayacağız. Bu topraklarda neler başarıldığını hatırlayacağız.


İnsanlar ikiye ayrılır: Tarkovski filmlerini sevmeyenler ve Tarkovski filmlerini sevenler. Sevmeyenler için diyecek bir şey yok... Günümüzde birçok kişi, Tarkovski filmlerini seyretmeye katlanamıyorum demenin böbürlenilecek bir şey olduğuna inanıyor ve bunu o filmleri başkalarının görmesini de önlemek istercesine, ısrarla vurguluyor. Kendini yukarıdaki iki gruba da dahil hissetmeyenlere bir dönem Tarkovski üzerine verdiği seminerlere devam ettiğim Uğur Kutay'ın Andrei'nin Bakışı adlı kitabını hararetle tavsiye ederim. Tarkovski'nin tüm filmlerini neredeyse kare kare ele alıp psikanaliz temelli bir semiyolojik yöntem çerçevesinde çözümlemeye tabi tutarak Tarkovski'ye dair hep sorulagelmiş yüzlerce soruya cevap arıyor Kutay. Uğur Kutay: Sanırım, öncelikle sinematografi aracılığıyla sorduğu sorular... Çünkü Tarkovski filmlerinde gerek temel anlamı gerekse yan anlamı kaplayan bir sorular yığını vardır. Bunlar, varoluş sıkıntılarına, insanoğlunun felsefe yapmasına da yol açan Ben kimim? problematiğine ve şu meşhur mutlak arayışına dair, tüm insanlığın tüm tarih boyunca sorduğu sorulardır. Sinemada hep eğlenmeye yönelik bir anlatı sistemiyle karşılaşan izleyici kitlesinin bu yönetmeni yedi filmiyle sinema tarihinin en önemli isimlerinden birine dönüştürmesinin başta gelen nedenlerinden biri bu olsa gerek. Çünkü, hayatın neresinde durursanız durun, entelektüel düzeyiniz ne olursa olsun, bir gün öleceğinin bilincinde olan tek varlık türü olarak bu sorular aklınızın tam ortasına düşmüyorsa da mutlaka kıyısından geçer. İnsanı hayvandan farklı kılan temel özelliklerinden biri öleceğini bilmek olduğuna göre, bu sorular hem önemini asla yitirmeyecek, hem de Tarkovski gibi yönetmenlerin filmlerini daima özel kılacaktır. U. K.: Belki biraz indirgemeci ve kaba bir tanım olacağını da bilerek şöyle söyleyeyim: Hiç Tarkovski filmi izlememiş birine onun sinemasını anlatmak, hayatı boyunca bir tek kitap bile okumamış birine kitap okumanın ne denli zevkli bir zihinsel üretim alanı olduğunu anlatmak gibidir. Yani anlatamazsınız. Anaakım olarak adlandırılan Hollywood sinemasının biçim ve içeriği, izleyici algısını ne yazık ki genellikle olumsuz şekilde belirler. Kurgunun son derece hızlı olduğu, böylece tam da Sanayi Devrimi'yle birlikte başlayan sürece uygun biçimde hayatı bütüncül yapısından soyutlayarak kompartmanizasyona yol açan, ama sadece bu parçalamayla yetinmeyip bir de zihnin entelekt dediğimiz tüm bir üretim ve bakış sürecinin de içeriğini olabildiğince boşaltan, izleyicinin izlediği şey üzerine düşünmesine engel olan hatta nihayetinde düşünmeyi gereksiz kılan bir yapısı vardır. Düşünmeyi gereksiz kılar, çünkü anlatı yapısı çoğunlukla hafif, enti püftü öyküler içermekte, yaşadığımız dünyaya ve gündelik hayatımıza dair birazcık derin şeyler söylemekten özellikle kaçınmakta, genellikle anlık heyecanlar yaratmak ve bunları devamlı beslemek dışında bir amaç taşımamaktadır. Bunu, filmlerin olay örgüsünden karakterlerin diyalog ya da monologlarına dek bu filmlerin tüm katmanlarında açıkça görebilirsiniz. Tabii bu söylediklerim, kesinlikle bu tür filmlerin kesin bir biçimde reddedilmesi gerektiği şeklinde algılanmamalı. Sadece iki farklı sinematografik üretim tarzının önemli ayrımlarını vurgulamaya çalışıyorum. Ortalama plan sayısı binin altına düşmeyen, yani son derece hızlı olan böyle bir sinemanın izleyicisi, Tarkovski'nin, en uzun filmin en fazla üç yüz plandan oluştuğu, son derece durağan, hayatı bir bütün olarak kavramaya yönelik, minimalist ve monolistik sinemasıyla karşılaştığında görsel/algısal bir travma yaşar. Bu travma izleyicide iki sonuç doğurabilir: Ya bir daha Tarkovski ismini gördüğü hiçbir filmi izlemez, ya da Sinemada bu tür anlatılar da olabiliyormuş diyerek Tarkovski Sineması'nı takip etmeyi sürdürür. Sadece Hollywood Sineması'yla yetinmeyip Avrupa Sineması'nı da içeren bir izleme serüveni yaşayanlarınsa, Tarkovski'yle karşılaşınca çok ciddi bir travma yaşayacağını sanmıyorum. Tam tersinden giderek şunu da vurgulamalıyız: Hayatında izlediği ilk filmler Tarkovski sinemasının örnekleri olan bir izleyicinin, örneğin Hollywood filmleriyle karşılaşmasında yaşayacağı şok, kesinlikle daha büyük olacaktır. U. K.: Genellikle, yönetmen sinemalarını tanımanın en iyi yolu kronolojik bir sıra izlemektir. Tarkovski bağlamında da, en azından başlangıç filmi için bu yöntemi tavsiye ederim doğrusu: İlk filmi İvan'ın Çocukluğu'nda Eisenstein temelli konvansiyonel sinematografik üretimin de izleri vardır ve izleyici, görece alışık olduğu bir sinema diliyle karşılaşır. Ardından gelen filmlerdeyse bu yöntemin çok da pratik olmadığını düşünüyorum. Çünkü hemen ikinci filmi Andrei Rublev'den başlayarak Tarkovski, kendi biçemini olabildiğince kristalize etmekte, keskinleştirmektedir. Demek ki, Tarkovski'nin sinemasıyla sağlıklı biçimde tanışmak isteyen izleyici için bir harita çizmemiz gerekirse, ilk filmden başlamak üzere ben şöyle bir seyir öneririm: Solaris, Stalker, Nostalgia, Kurban, Andrei Rublev, Ayna... Bu seyirdeki filmlerin ilk dördü, bana kalırsa gerek biçim gerekse içerik düzeyinde öyküleriyle daha kolay ilişki kurulabilen filmlerdir. Andrei Rublev, gerek uzunluğu, gerek epizodik anlatımın muhteşem plan-sekanslarla uygulandığı farklı biçemi dolayısıyla sinemanın en önemli başyapıtlarından biridir ve konvansiyonel izleyici için biraz zorlu bir serüven olabilir. Ayna ise Tarkovski'nin, sinemasal dramatik örgüsünün en karmaşık olduğu, en kişisel filmidir. Babasının şiirlerine benzer bir yapı kurmaya çalıştığı filmin algılanması ve kavranması bu yüzden zordur. Ayrıca bu iki film, Tarkovski'nin sanatsal/düşünsel üretim sürecinde yaşadığı sıkıntıların ve hayatını belirleyen önemli yaşamsal ayrıntıların daha iyi görülebildiği örneklerdir. U. K.: Her ne kadar Ayna, Tarkovski'nin en otobiyografik filmiyse de, diğer altı filminde de çoğunlukla kendisini, yaşamının ayrıntılarını anlatmaktadır. Bir yönetmeni tanıyabileceğiniz en iyi aracın, filmleri olduğu gerçeğinden hareketle, ben de bu yedi filmden yola çıkarak Tarkovski'nin psikanalizini yapmaya çalıştım kitabımda. Yönetmenin hayatına dair bilmediğimiz bir gerçeğe, örneğin Vida Johnson ve Graham Petrie'nin The Films of Andrei Tarkovski adlı kitabının birkaç yerinde zikredilen biseksüelliğine, tümüyle filmlerinin analiziyle ulaştım. Ama hemen şunu vurgulayayım: Bir yönetmenin cinsel tercihi bizi ancak son kertede ilgilendirir, o yüzden bu gerçeğin çok da büyütülmemesi gerektiğini düşünüyorum. Tarkovski'nin biseksüel oluşu, bizi ancak filmlerindeki hakikat arayışını biçimlendirmesi bağlamında ilgilendirir. Bunu da kitapta olabildiğince çözümlemeye çalıştım zaten; Tarkovski'nin babası ve annesiyle ilişkileri, özellikle psiko-seksüel gelişimin en yoğun olduğu yaşlarında yaşadığı çocukluk travmaları, yönetmenin filmlerindeki varoluşsal sorgulamanın da temelini oluşturmaktadır. İkinci olarak, Tarkovski'nin bir mutlağa, yani Tanrıya inanmak isteyip birçok kişinin söylediğinin aksine aslında inanmıyor oluşundan söz edebiliriz. Filmlerinde bu gerçek hem açıkça, hem de yananlam düzeyinde berrak bir şekilde görülebilir. Tarkovski için inanmak ya da inanmamak bir problem oluşturmaz zaten, önemli olan arayış sürecidir... Çünkü bu arayış süreci Tarkovski'de aslında babasını arayış süreciyle örtüşmektedir. Üçüncü olarak, Tarkovski'nin bazen oldukça sertleşebilen bir Rus milliyetçisi olduğunu söyleyebiliriz. Bu, Andrei Rublev ve Ayna'da, hem sözel hem de görsel düzeyde oldukça net biçimde görülür. Tarkovski'nin hayatına dair çok önemli bilgilere ulaşabileceğimiz iki temel kaynak var: Zaman Zaman İçinde adlı günlükleri ve Mühürlenmiş Zaman adlı kitabı... Fakat ne yazık ki, bu kitaplar, özellikle kendisine en çok yaklaşabileceğimiz çalışma olarak günlükleri, son eşi Larissa Tarkovskaya tarafından sansürlenerek yayımlanmış. Demek ki elimizdeki bu basılı kaynaklar, en azından şaibeli olarak tanımlanabilir. Öyleyse Tarkovski'yi gerçekten tanımak için elimizdeki en önemli ve sahici kaynak, filmleridir. Bu yedi filmi göstergebilimsel yöntemle çözümleyip ortaya çıkan sonuçları psikanalitik açıdan yeniden ele aldığımızda, acılı bir yetişme dönemi yaşamış, çok hassas bir çocuğun, özellikle baba arayışıyla geçen hüzünlü hikayesiyle karşılaşıyoruz. U. K.: Bu bulgulardan biri, Tarkovski'nin biseksüel cinsel kimliğiydi. Özellikle Stalker'da ulaştığım bu bilgiden sonra bir süre durakladım, çünkü sinemanın en önemli isimlerinden birinin biseksüel olduğunu söylemek, toplumsal tutuculuk ve önyargılar düşünüldüğünde çok da kolay bir iş değil ne yazık ki... Ardından, Johnson ve Petrie'nin sözünü ettiğim kitabında Tarkovski'nin biseksüel kimliğinin SSCB yönetimi tarafından özenle gizlendiğine dair satırları okuyunca, yani izlediğim yöntemin doğrulandığını görünce çözümleme çalışmalarına yeniden başladım. Her bir filmini, görüntüyü durdurup ayrıntılarını inceleyerek en az on beş, yirmi kere izlediğim bir çözümleme ve yazım süreciydi bu ve oldukça uzun sürdü. Ortaya, tüm eksik ve gediklerine rağmen, sinemaya ve filmlerinden yola çıkarak yönetmenlere hiç olmazsa farklı ve derin bakış açıları olabileceğini de gösteren bu kitap çıktı. U. K.: Andrei'in Bakışı'nın ele aldığı temel mesele, Tarkovski filmlerindeki hakikat arayışının doğasıdır. Bu filmlerdeki mutlak tasarımı, babasız geçmiş bir çocukluğun psiko-seksüel gelişim dönemlerinde yaşanan travmanın bir sonucu olarak ortaya çıkar. Ockhamlı William'ın usturası üzerinden gidersek, bir çocuğun doğumunu ya da bir depremi tümüyle doğal nedenlerle açıklayabilmek olanaklıyken, bunları bir Tanrıya bağlama ihtiyacının nereden ortaya çıktığı sorusuna en oturaklı yanıtlardan birini, özellikle tektanrılı dinlerin ataerkil yapısını ve baba arayışını çok çarpıcı biçimde çözümleyen Freud vermektedir. Hele tüm filmlerini bu arayış üzerine kuran bir yönetmenin sinemasını ele alıyorsanız, kaçınılmaz olarak bu noktaya yoğunlaşırsınız. Ben de, izlediğim çözümleme yönteminin doğruluğunu kesinledikten sonra yoluma devam ettim. Araştırma sürecinde farklı çözümlemelerle karşılaştım tabii, örneğin yabancı bir eleştirmen, Stalker'daki Bölge'nin ve isteklerin gerçekleştiği Oda'nın aslında Tarkovski'nin kapitalist tüketim toplumuna olan özlemini simgelediğini söylüyor. Bunun niçin böyle olamayacağını, kesinlikle önyargılı politik görüşlerle değil, sadece filme ve Tarkovski sinematografisine analitik bir bakışla belirtmeye çalıştım. Bunun dışında, ne yazık ki Tarkovski üzerine kapsamlı eleştiri ya da çözümleme çalışması bulmak pek mümkün değil. Yönetmen hakkında karşılaşabileceğiniz çalışmaların çoğu genel geçer ifadeler, temeli belirsiz yüceltmeler ya da yine temeli belirsiz olumsuzlamalar üzerine kuruludur. Bunun nedenlerinden biri, Tarkovski sinemasının kapalı yapısıysa, bir başka nedeninin de analitik bakış eksikliği olabileceğini düşünüyorum. U. K.: Bu türden yaklaşımları basitçe popülizm olarak tanımlayıp geçmeyi çok isterdim aslında... Fakat ne yazık ki, çok daha derinden akan bir ırmağın, her türden sığlık ve yüzeyselliğin yüceltildiği, Felsefe yapma! nın bir aşağılama sözü olarak kullanıldığı bir dönemin en çarpıcı semptomlarından biridir bu yaklaşım biçimi... Haklısınız, böyle bir dönemde Tarkovski ve filmleri aracılığıyla izleyicisini davet ettiği düşünsel serüven, verili ortamda sadece bir azınlık etkinliği olmakla kalmıyor, aynı zamanda da aşağılanıyor. Ama bu, sadece sinemada ve özel olarak Tarkovski bağlamında değil, düşünsel ve sanatsal üretimin her alanında karşılaştığımız bir durum... İzlerini hayatın her alanında bulabilirsiniz. Özellikle son yirmi yıllık süreçte, temelde niyeti ne olursa olsun, felsefi ya da sosyolojik terminolojiyle konuşan insanların entel şeklinde tanımlanarak ciddi ciddi aşağılandığı, entelektüel sözcüğünün dolaşıma girmesinin zaten epey bir vakit aldığı ve içeriğinin de, ister Edward Said'den dem vurun, ister genel olarak akademiden bahsedin, farketmez, hala doldurulamadığı, bilgi ve bilginin doğası üzerine düşünme yeteneği taşımadığı gibi, tam tersi, neredeyse bilgiye düşman olan bir toplumda yaşıyoruz. U. K.: Öncelikle şunu belirteyim: Steven Soderbergh'in Solaris'i çektiğini duyduğumda, Acaba Tarkovski'yi nasıl aşacak? diye düşünmüştüm. Böyle düşünmüştüm; çünkü bu tür bir yeniden çevrime giriştiğinizde derdiniz biraz da sizden önce yapılmış olanı aşmak olsa gerek... Oysa filmi izlediğimde, Soderbergh'in, bırakın Tarkovski'nin Solaris'ini aşmayı, çok çok geriye düştüğünü gördüm üzüntüyle... Ahmet Boyacıoğlu'nun Cannes'da Clooney'yi eleştirmesi boşuna değilmiş. Soderbergh'in filmi dışında, sözünü ettiğiniz türde apartma ya da uyarlamalara pek rastladığımı söyleyemem doğrusu... Günümüz sinemasına baktığımızda gördüğümüz, bunu gerçekten acıyla söylüyorum, hikayelerin tükenmiş olduğudur. Pek tabii ki yeryüzünde insan varlığı sürdükçe hikayeler bitmeyecek, fakat sinematografik üretim alanında çok ciddi bir hikaye problemi yaşanıyor. Devamlı yeniden-çevrimler yapılmasının, birçok yeni filmin güçlü bir hikayeyle değil de, biçimsel arayışlarla ya da teknoloji desteğiyle ön plana çıkmasının da bu üzücü olgunun göstergeleri olduğuna inanıyorum. Bu olguyu üzücü olarak adlandırıyorum, çünkü sinema, kim ne derse desin, son derece güçlü bir yaşam biçimlendirme aracı ve ben, bu haliyle biçimlendireceği yaşamların dünyayı nasıl şekillendireceği konusunda çok ciddi endişeler taşıyorum.


Tuvalete dökülen bir bardak suyun kelebek etkisini bilemem. Zaten burada masal tadında sözü edilen ritüelle aslında birçokları için günlük hayatın parçası olan, birçoklarınınsa şu veya bu sebeple uzak durmayı yeğlediği dua, ibadet gibi şeyler kastediliyor bence. Yinelemelerin hayatta bir karşılıkları, sonuçları olduğuna, kimi sözcüklerin ötekilerden daha kuvvetli, daha vurgulu, daha etkili olduğuna ben de inanıyorum. Hiçten hiç çıkar ve kötülük kötülüğü üretir; iyi şeyler istemenin, iyi şeyler hayal etmenin, iyi şeyler söylemenin, iyi şeyler için çalışmanın, iyi insan olmaya gayret etmenin 'iyi' sonuçları olur diye düşünüyorum. Dünya bizim çevremizde dönmüyor; bunun farkında olan ve dualarına başkalarının mutluluklarını da katan insanlar kimseye 'bilerek ve isteyerek' kötülük yapamazlar diyorum. Egoistokur hakim kirli havadan kaçıp oksijen aldıgım bir alan.. Adam, ne kadar haris biri olduğunu muhtemelen kendinden bile gizlemiş. Oda, dile getirilene yüz vermeyip adamın 'esas' en büyük arzusunu yüzüne vurunca, belki kendine dair hayal kırıklığından, belki dünyaya ifşa edilmiş olmaktan duyduğu utançla, intihar ediyor. Her durumda, demek ki adamın vicdanı aslında fazlasıyla yerliyerindeymiş..