Bu cümleler gazeteci, yazar, çevirmen Vivet Kanetti'nin Huysuz Büyüyor... Bari adlı yeni romanından. Çevresindekilere merakla bakan, en sıradan ayrıntılarda absürtlüğün şahikalarını gören, gördükleriyle yetinmeyip içini yaran; her şeyi merak eden ve herkesten sıkılan o akıllı, duyarlı ve alaycı kız çocuğu, yani Huysuz büyümüş, genç kız olmuş. Ama diliyle, gözüyle, aklıyla aynı. Hala inatla insanlarla irtibatı asgariye bağlama derdinde. Pek elinden gelmiyor, o ayrı. Kitaptan -birazcık değiştirerek- apartırsam... Anlattıkları her şeye inandıklarımız ve anlattıkları hiçbir şeye inanmadıklarımız vardır. Bir de bu ikisinin dışında kalanlar; ritmiyle, tonlamasıyla, seçtiği sözcüklerin çağrıştırdıklarıyla bizim için nice bilinmezin kapısını aralayanlar... Onları dinlemek zevklidir, insanda çalkantılı bir yolculuk hissi uyandırır, başdöndürürler, o yüzden yazdıklarını inanarak okuruz. Vivet Kanetti onlardan. Huysuz'un artık çocukluktan çıkmış olduğunu vurguladığınız için teşekkür ederim. Kimi okurlar bir çocuk kahramanın büyümekte olduğunu görmeyi reddedebilirler. Var öyleleri. Oysa 17, evet iki arada bir derece bir yaş, hala çocukluk papağanlıklarıyla dolu ama aktarabildiği olaylar, konuşmalar, kavramlar daha çeşitli. Şimd Teoman'ın hepimiz için ayrı bir yeri olan 17 şarkısı geldi aklıma. 12 Eylül'cü cuntanın idam edebilmek için yaşını büyüttüğü, köfte ve makarna yaşından yeni çıkmış, kereviz ve bamya dönemini muhtemelen hiç yaşamamış Erdal Eren'i hatırladım. Cinselliğe hazır oluş çağını anlatmak için bir metafor bu. Hazlarda çeşitlilik arayışını, büyümeye ve cinselliğe açılma konusunda bir gösterge sayabiliriz. Çocukluk farklı tabii. Çocukken biliyoruz ki mutluluk monotonluktadır, makarna, kızarmış patates ve köftenin tadı her zaman zirvedir, her zaman efsane... İşte bu kadar. Özetlemez ama ideolojik açıklama ve analizleri, aforizmaları en aza indirgeyecek şekilde başka bir hiyeroglif kullanmanıza yardımcı olur. Edebiyatta ayrıntılarda kaybolmanın belki en büyük getirisi budur. Hayatta omzunuza binmiş konvansiyonel yüklerden sizi arındırması. Sizi arındırırken okuru da daha özgür, inisiyatif sahibi ve etken kılar. Ağır siyaset var romanda. Azınlık meseleleri, Kürt sorunu, solun ve sağın büyük yanlışları, kötülükleri... Bir karakteriniz, Bu ülkede en büyük otorite sopadır diyor mesela. Bütün bu saydığınız konulara global bir değinme, hepsini büyük başlıklar altında kucaklama yok da, bazı spesifik vakalar geçiyor, evet. Ama hiç girmeyelim onlara izninizle. Okurun keşfetme, yorumlama, yarı saklı olanı, tam söylenmemiş olanı, ima edileni, bilinç sandıklarına kapatılanı kendi kendine adlandırma inisiyatifini almayalım. Hem de çok. Ama yaşarken ayırdına pek varılmıyor. Hem yaşamak hem de ne yaşadığını tam manasıyla anlayıp yorumlamak dünyanın belki en zor işi. En kolayı da başkalarının hayatına belirli bir mesafeden bakıp keskin yargılar yürütmek tabii ki. Aşmak geride bırakmak ve unutmak değil. Aksine. Hemon, benim yaptığım Bosna belgeselinde aşmak derken aslında şundan söz ediyordu: Savaşın çok acılı anlarında, yokluk, yoksunluk, çaresizlik anlarında bir mizahi bakış üretebilmiş insanlar sonradan ayakta kalabilenler oldu. O bir direnme ve tutunmaydı. Tutunamayanları yüceltmek daha makbul bizim kültürümüzde biliyorum ama, etrafa dikkatle baktığımda, en zor koşullardan sağ çıkabilmiş kimi kadın ve erkeklerin yüzlerinden tebessümü, hayatlarından şakayı eksik etmediklerini görebiliyorum ve bu aşkınlıkı sadece kendim için değil hepimiz için, evet çok umut verici buluyorum. Yani tabii, gerçek hayattaki benle yetinmemek, çoğalmak, hem genişlemek hem hafiflemek, Muhteşem Gatsby'nin yazarı Scott Fitzgerald'in çok sevdiğim düsturuyla vaaz verirken dahi bunu çaktırmamak, bir hedeftir hep benim için. Yok artık Gülenay! O da bu romanın kerevizi ve bamyası olsun ve bırakalım okur kendi bulup kendi pişirsin. Evet, Bodrum'da özene bezene hazırlanan büyük nişan dolayısıyla görüyoruz muhabbeti. Böyle bir adet peydahlandığında, o komplekssizleşen ve yeni bir kültür edinmek isteyen sınıfın ihtiyaçlarını karşılayacak hizmet sektörü de gelişiyor., sonra basın da life style sayfalarıyla o hizmet sektörünün içinde yerini alıyor. Osmanlı mutfağı neydi, ne değildilerin ilk başladığı dönemler bunlar... İstanbul'da Huysuz'un en iyi arkadaşının evinde de görüyoruz azıcık yemek muhabetini. Bir de Gazianteplilerin evinde ama olsun artık o kadarı. Evet aşk üstüne teoriler hakkında kötümserlik rekorları kıran bir kadın Huysuz'un yengesi. Huysuz'un sayısız akıl hocasından biri. Uzun yıllardır evliliğini gayet güçlü bir şekilde sürdürmesine rağmen aşk konusunda aşırı kötümser oluşu, hoşuma gidiyor. Hayatta vardır böyleleri, yumurtladıkları teorilerle yaşadıkları arasında alaka yoktur. Benim sözcüklerle övünmem biraz görmemişlik olur; zenginin havuzuyla övünmesi gibi bir şey. İçindeyiz işte. Kah çimleniyoruz kah debeleniyoruz kah birkaç kulaç atmayı başarıyoruz. Huysuz'un annesine yönelttiği hafif baygınımsı hayran ve ayran gözlerle bakmıyorum kendime.


Artemis Yayınları'ndan çıkan 460 sayfalık Vivienne Westwood adlı kitapta okuyacaksınız, yine de önce bu tutkulu hayatın kısa özetini vereyim... Westwood, 1941'de, yani Avrupa'nın altını üstüne getiren II. Dünya Savaşı'nın tam ortasında dünyaya geldi. 17 yaşındayken bütün heyecan verici kültürel akımların vitrini sayılan Londra'ya taşınarak terziliğe başladı. Sex Pistols topluluğunun kurucusu Malcolm McLaren'la tanışıp aşık olduğunda, hayatında yepyeni bir dönem başlamıştı. King's Road'da kıyafet ve müziği buluşturan küçük bir butik açtılar. Kelimenin tam anlamıyla devrimci tasarımlar sunan Let It Rock adlı bu butik, müdavimleri tarafından Sex Pistols'dan ilhamla Sex olarak anılıyordu. Westwood daha sonra dört butik daha açtı, 1984'teyse uluslararası V&A Westwood markasını kurdu. Punk stilini sisteme bir karşı çıkış yolu olarak görüyorum diyordu. 17'nci ve 18'inci yüzyılların tasarımlarından parçalar alıp geleneksel İskoç kumaşı tartanla birleştiriyor, mücevher olarak da o güne dek sadece sado-mazo kulüplerde görülen zincirler, kelepçeler, çengelli iğneler, jiletler hatta köpek tasması gibi aksesuvarlar kullanıyordu. Westwood tarzında saçlar darmadağın görünüyor, makyaj da bir hafta önce yapılmış da o günden beri yıkanmamış hissi uyandırıyordu. Kendim için öyle aman aman isteklerim yoktur. Materyalist biri değilim, beni fikirler mutlu eder, bir de o fikirlerden güzellikler üretmek... Biliyor musunuz, fikirler insanlığın sonunu bile getirebilir. Böyle durumlarda ben hep ailemi ve arkadaşlarımı düşünürüm, onlara yeterince vakit ayıramadığımı. Kolay ve sıradan biri değilim, hayatım da sıradan sayılmaz. Yakınlarım bunu bir özür olarak kabul edebilir. Reçel yapmıyorum mesela; anneannelerin yaptığı sıradan işlerle hiç ilgim yok. 'Keşke olsaydı' diye düşünüyorum bazen. Çok düşünmek hamurumda var galiba. Hep şu ya da bu sorunu çözmek istiyorum. İçimdeki bu dürtü beni ben yapan şey. Anlayacağınız, öyle ya da böyle kendimi hep bir karmaşanın ortasında buluyorum. Şu sıralar kafayı küresel iklim değişikliği meselesine taktım. Öyle böyle değil çünkü, bu konu hakikaten çok önemli. Moda endüstrisinde var olmamın tek nedeni, uyum kelimesini yok etmeyi hedeflemem. Moda, kısmen uyumsuzluk unsurunu da içermese, benim için hiçbir ilginç yanı kalmazdı. Bir zamanlar, Let It Rock'ı açarken, işe 50'lerin stiliyle başlamıştım. Dükkanımızın duvarları porno dergilerden yırtılmış fotoğraflar ve posterlerle kaplıydı. Ah, o perişan şuh kızlar! Saçlarımı kısa kesmeye karar verdiğimde de 50'lerin asker tıraşından, yani erkek saç modellerinden esinlenmiştim. Saçlarım ince telliydi, kalınlaşıp şekle girsinler diye sarıya boyadım. Dağınık olmalarını, dik dik durmalarını seviyordum. Böylece zamanla bu model benim tarzım haline geldi. O güne dek görülmemiş bir şeydi. Bir Çin atasözüne göre, 'At seninse, mutlaka ve daima evine dönecektir'. Benim Andreas'ım da bir at hem de vahşi bir at. Hayatıma girdiği için ne kadar şanslı olduğumun farkındayım, bana kendimi ayrıcalıklı hissettiriyor. İsteseydi, kendi markasını yaratabilirdi ama o, burada kalmayı seçti. Ayrıca, öyle yetenekli bir tasarımcı ve o kadar çılgın fikirleri var ki beni işimde ileriye taşımayı başarıyor. İtiraf ediyorum: Kocam olmadan nefes bile alamazdım; ne evde, ne de işte! Gençlik yıllarımın büyük aşkı Malcolm MacLaren'dı. Onsuz bir hayat, Brezilya'sız bir dünya gibi geliyordu bana. Öyle güzel bir erkekti ki hemen aşık olmuştum. Gerçek bir deli olduğunu bilsem bile onu tanımak istiyordum. Karizmatik ve yetenekliydi, daha doğrusu 'punk olan her şey'di. Bugünlerde punk'la ilgili daha az konuşuyorum, ama demode bulduğum ya da o eski günlerimizden utandığım için değil, başka işlerim olduğundan. Hem ürettiğim tasarımlar bence hala bir yönüyle punk. Rahatsız edici görünüyor, adaletsizliği haykırarak insanları düşündürmeye sevkediyorlar. Galiba hep punk kalacağım. + Yüzde 99'un karşısındaki yüzde 1 var ya; işte o yüzde 1, kapitalizmin ta kendisidir ve yakında, düşük karbon ekonomisine geçtiğimizde, onun da sonu gelecektir. Size, arıların da, insan haklarının da düşmanı olan kapitalizmin dünyayı nasıl yönettiğini hızlıca açıklamak istiyorum. Neticede her şey birbirine bağlı ve bu perspektiften bakarsanız, meseleyi en ince ayrıntısına kadar çözebilirsiniz. + Her şeyin sahibi, başta ABD'deki The National Bank olmak üzere büyük ülkelerin merkez bankaları. Dünya ekonomisini borç yaratarak yönetiyor, mesela sanal para üretip bunu diğer bankalara ve hükümetlere kredi olarak veriyorlar. Her zaman ödünç verecek muazzam miktarda paraları oluyor ve verdikleri kredilerin geç ödenmesini ya da hiç ödenmemesini tercih ediyorlar, çünkü orantısız büyüyen faizin peşindeler. Yoksul ülkeler bu faizleri ödeyebilmek için varlıklarını ve doğal kaynaklarını satıyorlar. Sistemi yürütme ve küresel devlere ucuz iş gücü sağlama kısmını da küçük işletmelerin kanını emen monopoller hallediyor. + 200 yıl önce başlayıp küreselleşen kapitalizmin sonu yaklaştı. Neden, söyleyeyim mi? Çünkü kapitalizm dediğimiz şey fosil yakıtlara dayanıyor. Kolay erişilebilir geleneksel fosil yakıt kaynakları da artık tükenmeye yüz tuttu. Kapitalizm onlarsız var olamaz. Öte yandan bilim bize bu kaynakların yüzde 80'ini toprakta bırakmamız gerektiğini söylüyor, aksi halde kontrolsüz iklim değişiklikleri ortaya çıkar. Galiba her şey kömürle başladı, petrol ve gazla son bulacak... Fosil yakıtları kullanmayı belki bir anda kesemeyiz ama ucuz ve sınırsız sürdürülebilir enerjiye geçerek aşama aşama azaltabiliriz. Yeşil ekonomiden başka çaremiz yok; ne kadar erken o kadar iyi. Dünyayı işte o zaman kendimiz şekillendirmeye başlayacağız. Kapitalizmin savaştan beslendiğini, bir savaş ekonomisi olduğunu unutmayın. O, rekabet ve ölümü tercih ederken biz, işbirliği ve ortaklığı tercih edeceğiz. Endişeye gerek yok; gezegen için iyi olan, insanlık için de iyidir.


Uluslararası Frankfurt Kitap Fuarı'nın harikulade bir bölümü var, antika yani çok eski ve kıymetli kitaplar sergileniyor. Hele benim gibi gazeteci olarak gitmişseniz, kitaplara dokunmanıza, sayfalarına bakmanıza, fotoğraflarını çekmenize de izin veriyorlar. Bir tek çok özel bir alan var, oradaki kitaplara dokunmak yasak, içeri telefonunuzu ve çantanızı bırakarak giriyorsunuz. Voynich Elyazması, Yale Üniversitesi'nin dijital koleksiyonları arasında bulup indirdiğim ve hiçbir şey anlamadığım halde ara sıra karıştırmaktan zevk aldığım bir kitap. 1912'de onu bulup satın alan sahaf Wilfrid M. Voynich'in adını taşıyor. Karbon izlerinin analizinden, 1400'lerin başında yazıldığı sonucuna varılmış. Ne anlattığı belirsiz, çünkü şifreli bir dili var ve bu dili çözebilen bir dilbilimci, tarihçi, kriptolog yok. Bazıları kitabı aslında Roger Bacon, Edward Kelly ya da simyacı John Dee'nin yazdığını iddia etmiş ama bu teoriler de kanıtlanamamış. İçinde yıldızları, bitkileri, hiç bilmediğimiz yaratıkları ve tuhaf bir tesisatla birbirine bağlanmış küvetlerde yıkanan çıplak kadınları gösteren resimlerle dolu Voynich Elyazması'nın sırrını sanırım çok yakında öğreneceğiz. Zaten İngiliz uygulamalı dil bilimleri profesörü Stephen Bax, kitaptaki 10 sözcüğün şifresini ve bazı sembolleri yıllar sonra nihayet çözdüğünü, dolayısıyla kitabın ne amaçla yazıldığını, şansı yaver giderse, yakında anlatabileceğini açıkladı. Tahminimce Bax bu açıklamayı gelecek yıl, Uluslararası Frankfurt Kitap Fuarı'nda yapacak. Zira geçen ay fuarın antika kitaplara ayrılmış olan bölümünde kendimi cennette hissederek dolaşırken, Voynich Elyazması'nın tıpkıbasımını görmüş ve Burada bir sürü orijinal kitap sergiliyorsunuz, neden bu kitabın da orijinalini getirtmediniz? diye sormuştum. Bu, sadece duyuru amaçlı bir sergi. Kitabın aslı gelecek yıl sergilenecek ve bu çok büyük bir olay olacak cevabını aldım. Dolayısıyla, bekleyelim, görelim. + Botanikle ilgili sayfalarda hiç bilinmeyen 113 bitki türü yer alıyor. + Astronomi ve astrolojiyle ilgili sayfalarda, Balık, Boğa, yay ve benzeri burç simgelerinin bulunduğu ama yine bugün bildiğimiz haritalara benzemeyen yıldız haritaları, ayrıca ne anlama geldiğini kimsenin çözemediği minyatür kadın figürleri var. + Biyolojiyle ilgili bölümlerde hepsi çıplak ve yorgun hatta belki çok yaşlı kadınlar görülüyor. Vücut yapıları ve halleri biraz tuhaf, karınları ve memeleri sarkmış mesela ve birbirine borular, kapsüllerle bağlanmalarını sağlayan bir mekanizmadan faydalanarak banyo yapıyorlar. + Kitabın bütününde 9 kozmolojik harita var ve üzerlerine birtakım coğrafi elementler, nehirler, tepeler ve vadiler çizilmiş ama bunların nereye ait, bulunamadı. + Farmakolojik çizimlerin olduğu sayfalarda, 100 bitki kökü var, bunlar kırmızı, yeşil, mavi kavanozların içinde duruyorlar ve belli ki ilaç olarak kullanılıyorlar. + Metne gelince; elbette anlayabilmiş değilim. Bax dışında kimse değil... Büyük ihtimalle bazı hastalıklardan, ilaç reçetelerinden ve tariflerden oluşuyor. Aralarda yıldıza benzer garip işaretler var.


En kendini beğenmeyen insanın bile çok beğendiği, görüntüsünü beğenmese bile huyunu beğendiği bir yeri vardır. Kendine hayran nice insan tanıdım, hepsine de ürküntüyle baktım. Çok şükür kendine huşuyla düşkün biri değilim. Vücuduna ne hayran biriyim ne düşman. Vücudum fevkalade mızmız, neredeyse benden bağımsız bir şahsiyettir; en yakınımdaki ötekimdir. Vücudumun kırılganlığı, ruhumun kırılganlığındadır. Özünde hassasiyet olan birinin sağlam bir vücudu olabileceğine akıl sır erdiremem zaten. Bu yazıyı çocuğundan şikayet eden birinin ses tonuyla yazmamak, nazlı ve bencil vücudumdan yakınmamak için, size vücudumdaki en dost yerimi, ellerimi anlatayım. Canım ellerim, aynı bana benzer, incedir, küçüktür, işlektir, düşüncelidir, hamarattır, hayat doludur, hafızası, hülyası, anısı boldur. Yazdıkça belirginleşen kemiklerinden midir yoksa içlendikçe renklenen damarlarından mıdır bilmem, onu çokça yaşlı bir nine eline benzetirim. Ele avuca sığmaz canlılığından mıdır yoksa çocuk resimlerine benzeyen delidolu avuçiçinden midir bilmem, onu hınzır bir çocuk eline benzetirim. Beni hayata var gücüyle taşıyan yaşlı çocuk ellerimdir. Ellerimden tutarım kendimi hayata. Ellerimin dilinden anlamazsam dokunamam. Dokunamazsam göremem. Görmezsem anlatamam. Anlatmazsam yazamam. Yazmazsam olamam. Ellerim evvela sevmeme yarar. Seviyorsam, işin içinde muhakkak ellerim vardır. Ellerim kadar uzanabilirim uzağa. Ellerim kadar sokulabilirim derine. Ellerimden bilirim üşümeyi de ısınmayı da. Fikirlerimi ellerimle kavrar, ellerimde yontar, ellerimde öğütür, ellerimden doğururum. Avuçiçimden fışkırır aklımın çiçekleri. Yüreğim, ellerimden belli eder rengini. Ellerimle karar alır, ellerimle korku veririm kendime. Ellerimden güzelleşir, ellerimle yorgun düşerim. Ellerimle avutur, ellerimle acıtır, ellerimle saklar, ellerimle hırpalar, ellerimle diriltirim canımı. Çünkü elim kalem tutar. Eli kalem tutan herkes gibi elimden tutunurum dünyaya. Bu dünyada el kadar bir Can'sam, kaleme ve yaşamaya müptela ellerimdendir. Yoksa çocukluğumdan beri bana kalem parmak diye seslenmezdi dedem.


Bunları yazar David Lambert ve Robert McGill anlatıyor. Büyük bir yazarın verdiği yazma dersleri elbette her zaman değerlidir, hele aşağıdaki çok daha değerli. Neticede elimizde Sebald'ın bunları ölmeden üç gün önce anlattığı bilgisi var. Hepinizi Everest'in Yayın Yönetmeni Cem İleri ve Patti Smith röportajım sayesinde keşfettiğim ama bizde ne yazık ki yeterince okunmamış W. G. Sebald'ın son dersine davet ediyorum. W. G. Sebald'ın, Vertigo, Satürn'ün Halkaları, Austerlitz, Göçmenler adlı kitapları Can Yayınları'ndan çıktı. Cem İleri'nin Okurun Belleği Benjamin Okuru Sebald adlı kitabı ise yakında Evereset Yayınları'ndan çıkacak. Kurmacanın üzerinde hayaletsi bir varlık olmalı, her şeyi bilen bir gölge... Onu tamamen başka türlü bir hakikat haline getiren. Her şekilde deneysel olmalı ama okuru da deneyin bir parçası haline getirebilmelisiniz. Dışavurumculuk, I. Dünya Savaşı'ndan sonra bir tür avangart hareket olarak ortaya çıktı, dili normalde kullanılmayan bir forma sokma çabasıydı. Yine de bana kalırsa bunu yapmanın bir amacı olmalı. Sanırım İngilizce'de bu çok zor ama Almanca'da hala mümkün. Müphem şeylere dair yazın ama diliniz müphem olmasın. Yazınızın bazı bölümlerini müphem bırakma hakkınız baki. Napoleon hakkında özgün şeyler yazmak zordur ama yardımcılarından birini yazmak söz konusu olduğunda, iş değişir. 19. yüzyılda her şeyi bilen yazar, adeta Tanrı'ydı; totaliter ve yekpare. 20. yüzyıl ise içerdiği tüm o korkunç şeylerle, şeytaniydi. İnsanların hatırladığı şeyler önem kazandı ve birden yeni bakış açıları keşfedildi. Bu yüzyılda doğa bilimleri Newton'un hezimetini gördü, görecelikle tanıştı. Fizikçiler zaman diye bir şey olmadığını söylüyorlar; her şey var kalmaya devam ediyor. Kronoloji tamamen yapay, özünde onu belirleyen şeyse, duygular. Süreklilik şeylerin katman katman birikmesini gerektiriyor, geçmiş ve bugün bir şekilde birleşerek varlıklarını birbiri içinde sürdürüyor. Şimdiki zaman artık komedinin alanında sürüyor. Geçmiş zamansa çoktan unutulmuş, bu yüzden doğasında melankoli var. Bir anlatıcı türü var, kaydedici. Tutkusuz, çünkü ne varsa hepsini görmüş. Her şeyi zamanda ve mekanda uygun yerlere yerleştirmelisiniz, tabii aksini yapmak için uygun bir sebebiniz yoksa. Genç yazarlar, genellikle olayları tren rayları gibi dümdüz çizgilerde ilerletir ve rayların iki yanında olup bitenlerle ilgilenmezler. Mekan duygusu yazılanı ayrıcalıklı kılan şeydir. Farklı mekanları birbirinden başka kılmanın tek yolu budur. Onları tarif etmemek için gerçekten çok iyi bir sebebiniz olmalı. Bir öyküde meteoroloji katiyen lüzumsuz değildir. Hava durumuna bakmak size tiksinti vermesin. Yazarken, fiziksel devinimi doğru anlatmak imkansız değildir. Önemli olan, bunun yazıya hizmet etmesidir, her şey net olarak anlatılmıyorsa bile. Eylemler dizisini kısaltmak için elipsler kullanabilirsiniz, demek istediğim her şeyi bire bir yazmak zorunda değilsiniz. Bazen bir şeyi büyütmeniz ve böylece eylemi dolaylı olarak ayrıntılandırmanız gerekebilir. Bu süreçte emin olun başka şeyler de keşfedeceksiniz. Eğer belli bir seviyeye ulaşmışsam, korkuyu nasıl aşarım? Nedensiz görünmemeyi nasıl başarabilirim? Korku, yazının niteliğiyle yenilir. 'Önemli ayrıntı', sıradan görünebilecek durumlara hayat verir. Bunun için net ve affetmez bir gözlemci olmalısınız. Karakterler zihninize çakılıp kalmalarını sağlayacak ayrıntılar taşımalıdır. Birbirinden ayırt edilemeyecek ikizleri veya üçüzleri kullanmakta uğursuz, doğaüstü bir yan vardır. Kafka bunu yapıyordu. Kurmaca okurken, aynı zamanda bir şeyler öğrenmek Dickens'la başlayan bir şeydi, böylece deneme türü romanın bir parçası oldu. Fakat kurmacada verilen bilgilerin güvenilir olması gerekmiyor. Amaç öncelikle illüzyon yaratmak. Öykülerinizde daha önce yazılmamış, bilinmeyen patolojiler ve zihinsel hastalıklar olması iyidir. Taşra bu türden bilinmezliklerle doludur. Şehirlerin aksine oralarda zihisel hastalıklara pek aldırış edilmez. Yanlış kullanım, normal kelimelerin irkiltici, acayip ve sivri görünmesini sağlar. Mesela Jesus yerine Jeziz demek gibi. Belirli bazı disiplinlerin kendilerine ait bir dilleri, terminolojileri vardır. Mesela Ian McEwan'dan bir sayfayı yarım saatte tercüme edebilirim ama golf malzemeleri konusundaki bir metin beni zorlar. Hele Sainsbury mağazalarında çalışan iki yöneticinin arasındaki diyalogu yazmak tamamen başka bir şeydir. Ana yoldan çıkın; orada pek bir şey bulamazsınız. Örneğin, Kant'ın Critiquei sıkıcı olabilir ama üslubu muhteşemdir. İşinize yarayacak küçük şeyleri bulup cebinize tıkıştırmak sizde şehvete benzer bir his uyandırmalı. Sizin için çalışacak hizmetkarlarınız olsun, her şeyi siz yapamazsınız. Demek istediğim, başka insanlardan bilgi alın ve gerektiğinde gözünüzü kırpmadan çalın. Yazacağınız hiçbir şey, insanların size anlatacakları kadar tüyleri diken diken edici türden olmayacaktır. Elinizden geldiği kadar çalmanız konusunda yapabileceğim tek şey sizi yüreklendirmek olabilir. Sizi temin ederim, kimse fark etmeyecek. Bu tür ufak ayrıntıları not etmek için bir defteriniz olsun, fakat notlarınızı kimden duyduğunuzu yazmayın, böylece birkaç yıl sonra o deftere yeniden baktığınızda her şeyi tamamen size aitmişçesine rahat rahat kullanabilirsiniz. Garip, güzel alıntıları da öykünüze aşılamaktan korkmayın. Bu, dilinizi güçlendirecektir. Alıntılar maya ya da kabartma tozu gibidir. Eski ansiklopedilere göz atın. Onlarda farklı bir göz bulacaksınız. Kesin bilgiler veriyor gibi görünseler de aslında dünyamızı temsil ettikleri varsayılan rastgele notlardan ibarettir hepsi. Metin içinde yeni metinler yazmaktan çekinmeyin. Bu, hem yazdığınız şeye ara vermenizi sağlayacak hem de eserinizi bir nevi palimpsest haline getirecektir. Tabii bunu yaptığınızı kimseye itiraf etmek zorunda değilsiniz. Sıkı dokunmuş bir yapıda bile çeşitli ihtimaller olabilir. Bir kalıp, yerleşik bir model veya bir alt tür seçip onunla yazın. Başta kısıtlama gibi görünen bu durumun sizi özgürleştirdiğini fark edeceksiniz. Dikkatlice bakarsanız, her yazarda birtakım problemler bulursunuz. Bu sizi umutlandırmalıdır. Bu problemleri fark etmek konusunda ne kadar iyi olursanız, onlardan kaçınmak konusunda da o kadar iyi olursunuz. Okur, yazarın şairene olmaya çalıştığı hissine kapılmamalı. Ritmik bir metin yaratmak kolaydır, kendinizi kaptırıp gidersiniz. Bir süre sonra da bu çok çirkin bir hale gelir. Tek varlık amacı bir sonraki cümlenin yazlması olan cümlelerden uzak durun. Ve kelimesini mümkün olduğunca az kullanın, bunun yerine bağlantılarla ilerleyin. Yazdığınız şeyin üzerinde çok oynama yapmayın, bu onu bir tür patchwork'e dönüştürebilir. Metni bir süre çekmecede unuttuktan sonra yeniden baktığınızda bazı hataları hemen göreceksiniz. Kimseyi dinlemeyin. Hiçbirimizi... Bu öldürücü bir hata olabilir.


Paris'te yaşayan tasarımcı, animasyon ustası ve illüstratör Stephen Crowe 2010 yılında cüretkar bir projeye girişti. James Joyce'un İngiliz dilinin en zor romanı sayılan ve kimilerine göre tamamen okumanın imkansız olduğu yapıtı Finnegans Wake'in hem derin okumasını yapacak, hem de onu kendi çizimleriyle görselleştirecekti. Sonuç, muhteşem, büyüleyici, eşsiz, olağanüstü gibi sıfatları sonuna kadar hak eden Wake in Progress oldu. Sonuç dediysem; proje halen tüm hızıyla sürüyor, yakın bir zamanda tamamlanacak gibi de görünmüyor. Çizimlere göz atmadan önce, Crowe'un projeyi izlememize olanak veren internet sitesindeki giriş yazısını da mutlaka okuyun. FINNEGANS WAKE dil ve insan tabiatı üzerine bir komedidir. Aynı zamanda ruhun parçalara ayrıldığı ve parçaların birbiriyle savaştığı bir rüyadır. Dublin'in, insanlığın ve ailenin eşzamanlı tarihidir. Wake in Progressin aptalca bir oyun olduğunu düşünebileceklere şunu söylemek isterim: Her şeyden önce büyük bir oyun. İkincisi, çok ağır çalışan birine göre bile ağır ilerleyen bir oyun. O kadar ki, son illüstrasyonu gönderebilirsem, muhtemelen siz göremeyeceksiniz. Buradaki her şey henüz bir taslaktır, hiçbir işin bitmiş hali yoktur. Her illüstrasyonun bir önceki hali, hatta ondan önceki hali de arşivlenecektir. Gelecek yıllarda başarısızlığım yüzünden beni aşağılamanıza yol açacak birer kanıt olarak. Hepsi bu. Umarım seversiniz. Dünya nüfusunun hemen hemen tamamı gibi siz de henüz Finnegans Wake'i okumamışsanız, projemin size bu konuda cesaret vereceğini, hatta bu romanı okumaya yönlendireceğini umuyorum.


Şu sıralar hayatımızda Wattpat diye bir fenomen var, bir bağımsız yayıncılık platformu. Facebook'un bağımsız yazarlar ve okurları için olan versiyonu diye tarif edebilirim. Çoğu 16'in altında olan çok gençlerin romanları yayınlanıyor. Yazdıklarını yayınlıyorlar. Üstelik kapaklarını bile kendileri hazırlıyorlar çoğu zaman. Ulaştıkları okurlar da kendileri gibi gençler. Hem de ne ulaşmak! Wattpad'de 3 milyon, 5 milyon, 6 milyon kez okunmuş kitaplar var. Halihazırdaki meşhur yazarlardan pek azı bunu düşleyebilir. Nasıl kitaplar bunlar? diye soracak olursanız, aşk romanları... Bazısı eğlenceli, bazısı ateşli, bir kısmı da berbat ötesi. İllüstrasyon Esther Goh imzasını taşıyor ve bu adresten alındı. Yazarlarınız arasında 13, 14 yaşında olanlar var ama ille de aşk ve ilişkiler üzerine yazıyorlar. Yaşları küçük olduğu için yasal süreci aileleriyle yürütüyor, sözleşmeleri de ailelerin resmi refakatiyle imzalıyoruz. Bir keresinde Wattpad'de milyonlarca kez okunmuş bir yazarla temasa geçtim. Çok heyecanlandı, mutlu oldu ve hemen sözleşme imzalamak istedi. Ben de anne ya da babasıyla birlikte buraya davet ettim ve sözleşmeyi ancak onlarla yapabileceğimizi söyledim. Panikledi; İmam Hatip Okulu öğrencisiymiş, kitabın içinde erotik öğeler bulunduğu için muhafazakar biri olan babasının kızacağından korkuyormuş. Rumuz'la yayınlayamaz mısınız? diye sordu. Kabul edemezdik, böyle bir şey bizim için riskli olurdu, projeyi iptal ettik. İyi ki yayınladık, en ilgi gören kitaplarımızdan biri ve yeni baskıya girdi bile. Yazarı henüz 15 yaşında, lise öğrencisi tatlı bir kız... Okuma yazma öğrendiği günden beri masal yazıyormuş. Büyüdükçe yazdığı şeyler de büyümüş doğal olarak. Hayatımın Öküzünü, çok samimi ve esprili bir dille yazmış. Gençlerin kullandığı jargon bana ilginç geliyor. Wattpad'deki Kepekli Rapunzel adlı yazar da aklımda duranlardan. Hayatımın Öküzü, önce ismiyle dikkat çeken, ayrıca yüksek okunma oranıyla düşünmeye değer bir dosya olarak çıktı karşıma. Biraz düşündükten sonra basmaya karar verdik. İyi bir hikaye, iyi bir anlatım, güçlü bir samimiyet duygusu, sahicilik, sağlam bir önerme, doğru bir isim, doğru bir kapak, sadık bir okur kitlesi; hepsi önemli. Wattpad, yazım dünyasına heveslenen herkes için muazzam bir er meydanı. Yeteneklerin ortaya döküldüğü, hayal güçlerinin özgürce açığa çıktığı bir platform. Bir yazarı seçerken tek ölçütüm çok okunması değil. Mesela umut vaat eden birkaç yazarı keşfedip takibe aldım. Okunma oranları çok düşük, takipçi sayıları yok denecek kadar az ama öyle sağlam şeyler yazıyorlar ki, adeta Bekleyin beni, az kaldı der gibi geliyorlar. Onlarla henüz temasa geçmedim. Kafalarını karıştırmak, işi aceleye getirmek istemiyorum. Gerçi sadece iyi yazdığı için bastığımız Wattpad dosyaları da oldu. Mesela Kübranur Şahin'in romanı Manik Yeşili. Kübranur lise öğrencisi. Wattpad'te bir kitlesi yoktu ama hikayesi çok güzeldi. Üstelik bir çocuk için fazlasıyla emek harcamış, inanılmaz araştırmalar yapmıştı. Popüler değildi ama iyiydi. Bunu önemsiyoruz. Sosyal medyadan faydalanıyoruz. Bazen yazım potansiyelinin farkında olmayanları dürtüp uyandırıyoruz ve Hey farkında mısın, senin çok iyi bir hikayen ve leziz anlatımın var. Herkes gibi düşünmüyor, herkes gibi bakmıyorsun. Sıradan bir olayı bile sıra dışı yapabiliyorsun. Hadi git ve yaz artık diyoruz.


Sineklerin Tanrısı, William Golding'in en önemli eserlerinden. Yazarın Nobel kazanmasıyla büyük üne kavuşan bu eser, ıssız ada deneyimini bambaşka bir yönden ele alıyor, davranışlara ve karakter analizlerine odaklanıyor, dahası masum çocukların bile kendilerini amansız bir hayatta kalma mücadelesi içinde bulduklarında ne kadar vahşileşebileceklerini göz önüne seriyor. Öyle romanlar vardır ki, etraflarına bir koza örercesine kendi gerçeklik efsanelerini yaratırlar. Sonrasında ne yaparsanız yapın bir daha o efsaneyi yıkamazsınız. Okur olarak bizler de Sineklerin Tanrısının sayfaları arasında ilerlerken çoğu zaman kendimizi bu efsaneye inanmış buluyoruz. Oysa gerçek belki de bambaşkadır, iyilik o kadar da uçan kaçan, çarçabuk kötülüğe teslim olan bir şey değildir. Aşağıda aktardığım çok tatlı ve umut veren hadise, nedense hep gerçekten daha gerçek olduğu kanısıyla sevilen Sineklerin Tanrısının büyük yanılgısını ispatlıyor. Umarım ilginizi çeker. William Golding'e inanmayın, Sineklerin Tanrısını yazarken yanılıyordu! Hayır, bir çeşit karanlığın keşfi, masumiyetin ölümü hikayesi anlatan romanın edebi değerini sorgulamayacağım. Şahsen pek öyle ölüp bitmesem de Golding'in edebi dehasını tartışacak değilim. Kaza eseri ıssız bir adaya düşünce içlerindeki ilkel kötülüğün uyanışına tanık olduğumuz bir grup çocuğun hikayesine neden herkesin körü körüne inandığını ve romanda anlatılan olayların gerçek hayatta da pekala yaşanabileceğini düşündüğünü merak ediyorum sadece. İşte okuduğum bir makale, hislerimde hiç de yalnız olmadığımı kanıtladı. Meğer insanın kötülüğünü çocuklar üzerinden anlatan Sineklerin Tanrısına tepkili olan biri daha varmış. Hollandalı gazeteci Rutger Bregman, bambaşka bir konuyu araştırırken 6 Ekim 1966 tarihli bir gazeteye rastlamış ve kendini bir anda gerçek Sineklerin Tanrısı diyarında bulmuş. Gazetede, Tonga Krallığı yakınlarındaki Ata adlı ıssız bir adada on beş ay bir başlarına yaşamak zorunda kalan altı çocukla ilgili kısacık bir haber yer alıyormuş. Bregman bu birkaç satırlık haberle yetinmeyerek araştırmasının kapsamını genişletmiş ve sonunda gerçeğe ulaşmış. Önce sözü edilen altı çocuğu kurtaran Avustralyalı kaptan Peter Warner'ı, ardından hepsi hayatta olan ve şimdi 70'lerini süren çocukları bulup konuştuktan, hikayelerini dinledikten sonra oturup öğrendiklerini yazmış. Hikaye çok kısaca şöyle: Açık denizde sefere çıkan kaptan Warner, bir gün uzak bir sahilde uzun saçlı, vahşi görünümlü, kayalıklarda keçiler gibi sekerek koşuşturan çırılçıplak birkaç çocuk görüyor. Ne olduğunu anlamak için teknesini sahile yanaştırıyor ve şaşkınlıkla çocukların kendisiyle aynı dili konuştuğunu fark ediyor. Telsiz yardımıyla ana karayla konuştuğunda anlıyor gerçeği: Bunlar meğer 15 ay önce bir deniz kazasında öldüğü sanılan çocuklarmış. Böylece onları teknesine bindirerek geldikleri yere, Tonga Krallığı'nın başkenti Nuku'alofa'ya geri götürüyor. Güzelliği şurada: Romanın aksine bu gerçek çocukların içinden kötülük falan fışkırmıyor hatta ilkel de olsa bir medeniyet kurmayı başarıyorlar. Öyle böyle değil; sebze bahçeleri, yakaladıkları ve beslemeye karar verdikleri yaban kuşları için kümesler, deniz suyunu içemeyeceklerinden yağmur suyunu biriktirip saklamak için ağaç kütüğünden depolar falan inşa etmiş, kaya parçalarıyla dalları birbirine bağlayarak tuhaf ama işlevsel jimnastik aletleri yapıyorlar. Eğlenmek için müzik enstrümanları bile icat ediyorlar. Yani işler, hiç de Sineklerin Tanrısıdaki gibi yürümüyor. Bir güzel yanı daha var hikayenin... Bugün 90'larında olan kaptan Warner ve kurtardığı 70'lik çocuklar aradan 50 yıl geçse de dost kalmayı başarıyorlar. Yani bizi kötülüğe ikna eden Golding'in aksine, hayat iyilikten yana oluyor. Rutger Bregman Sineklerin Tanrısı yazarı William Golding'in güvenilmezliği konusunda bir kanıt daha koyuyor ortaya. John Carey, ünlü William Golding biyografisinde onun Sinekleri yazmadan önce bir dönem çocukların çeşitli konulardaki tepkilerini ölçmek için tuhaf deneyler yaptığı, bundan da kötücül bir biçimde zevk aldığını aldığını yazıyor. Rutger Bregman'ın aktardığı olayın ilgimi çekmesinin bir sebebi de, toplumsal psikolojinin kurucularından Muzaffer Şerif'in 1950'lerin başında Amerika'da gerçekleştirdiği Robbers' Cave Deneyi ile ilgili yıllar önce yaptığım haberi hatırlatmasıydı. William Golding'in Sineklerin Tanrısı romanı o sırada da fena halde kafama takılmıştı. Sol görüşleri sebebiyle 1940'larda ders verdiği Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi'nden uzaklaştırılan ve bu olayın ardından Türkiye'den ayrılan Şerif, dört aşamalı olarak planladığı Robbers' Cave Deneyi için Oklahoma'da bir yaz kampı düzenliyor ve 24 çocuğu iki gruba ayırıp olanları gözlemlemeye başlıyor. Bir deneye katıldıklarından tamamen habersiz olan çocuklar, oyunlarda kazanmak bir ölüm kalım meselesiymiş gibi kısa sürede birbirlerine düşmanca davranmaya hatta birbirlerini hırpalamaya, can yakmaya başlıyorlar. Toplumsal psikolojinin en tartışılan meselelerinden olan kutuplaşmanın bir toplumda ne kadar kolay tetiklenebileceğini, farklı gruplar arasında düşmanlığın nasıl hızla büyütülüp savaşa dönüştürülebileceğini ortaya koyduğu için bu deney bilim tarihinde bugün de önemli kabul ediliyor. Ayrıntıları burada bir kez daha uzun uzun anlatmayacağım ama işin en iç rahatlatıcı yanı bence şuydu: Evet, 24 kişilik bir insan topluluğunu ikiye bölmek bile o toplulukta düşmanlığın filizlenmesine yol açıyordu. Durumu düzeltmenin ve topluluğu oluşturan bireyleri aynı noktada buluşturmanın da bir yolu olmalı, diye düşünen Muzaffer Şerif ve asistanları, herkes için tehlike oluşturabilecek bir durum yaratmak adına kampın yegane su kaynağını kullanılmaz hale getiriyorlar. Bir süre bocalayan çocuklar daha sonra bu sorunu çözmek için mecburen kafa kafaya vermek zorunda kalıyorlar hatta işler o derece yoluna giriyor ki, dönüş yolunda aynı otobüse binmekte ısrar bile ediyorlar. Muzaffer şerifin deneysel yaz kampından, 2 paragraf sora tarih yanlış yazılmış 1940 yerine 1040 yazılmış.


Kısa ve öz anlatayım: David Foster Wallace'ın Amerikan edebiyatında bundan büyük roman yazılmadı dediği Wittgenstein'ın Metresi, Jaguar Yayınları'nın mücevherlerinden biri ve tarafınızdan okunmayı bekliyor. Jaguar Yayınları'ndan çıkan Wittgenstein'ın Metresi, David Markson'ın leziz mi leziz deneysel eseri. Biraz Samuel Beckett biraz da Wittgenstein'ı andıran bir üslupla yazılmış romanda anlatıcı bir kadın. Yeryüzünde yaşayan tek insan olduğuna inanıyor, okur olarak biz de zaten ondan başka bir karakteri tanıma fırsatımız olmuyor. Adının Kate olduğunu öğrendiğimiz bu kadın tüm roman roman boyunca 'ipe sapa gelmez düşüncelere' dalıyor ve başka çaresi yokmuş, susarsa yok olacakmış gibi daldan dala atlayarak konuşup duruyor. Lakin Kate'den başkasının olmadığı yahut bize görünmediği bu ıssız dünya, o kadar da ıssız değil aslında: Vincent van Gogh, Ludwig Wittgenstein, William Shakespeare, Johannes Brahms, Willem de Kooning gibi filozoflar, yazarlar, ressamlar ve müzisyenlerden hatta Kate'in kendine benzettiği Truvalı Helen gibi hayali karakterlerden oluşan kalabalık bir nüfusa sahip. İlginç bir ayrıntı da şu: Yayıncılar David Markson'un kitabını tam 54 kez reddedilmiş. Bu alanda bir rekoru olduğu bile söylenebilir. Üstelik reddeden herkes romanın ne kadar büyük ve önemli olduğunu anlatan mektuplarla yapmış bunu. Bizim ülkemizde de epey taraftar bulan şu berbat 'Okur bundan bir şey anlamaz' yanılgısı... Şahsen bunu, esas yayıncıların bazı kitaplardan hiçbir şey anlamayışına yoruyorum. Sonuçta kitap hakkında yayınlandıktan sonra yapılan yorumlara bakarsanız bile ne demek istediğimi anlarsınız. Birkaç yıl önce ölen David Foster Wallace, Amerikan edebiyatında 'Wittgenstein'ın Metresi'nden büyük bir roman yazılmadı demiş, eleştirmen Steven Moore ise Bu kitabın olmadığı bir dünyaya artık alışamam yorumunu yapmış. Bundan sonrasında karar, okurun. Şu an okudum. Aşık Bir Adam kitabını köşeye koyup 2-3 saattir yazılarınızı okuyorum. Zaten siteye girme sebebim de Karl'ın kitabı hakkında yazılanları okumak. Lakin bu geçirdiğim 2 saatlik süreç boyunca aklıma takılan bir soruyu siz değerli insana sormadan kendimi durduramadım. Sitenin isminin neden egoist okur olduğunu çok merak ediyorum. Teşekkürler :) Çok özel bir nedeni yok, aklıma gelen bütün isimler daha önce alınmıştı, boşta kalmış isim bulamadım. Sonra James Joyce'un Sanatçının Genç Bir Adam Olarak Portresi romanının tefrika edildiği ve 20'inci yüzyılın başlarında topu topu birkaç yıl yayımlanan ünlü The Egoist dergisini hatırladım. Hem o dönemi seviyorum hem de kitaplarımı başkalarına vermekten hazzetmediğim için Egoist Okur adı bana uygundu.


Öykü ve roman yazarlığının yanı sıra boksörlük, sendikacılık, insan ve hayvan hakları savunuculuğu, gazetecilik, yayıncılık da yapan Jack London'ın en önemli iki yapıtı Turkuvaz Kitap'tan çıktı. Yabanın Çağrısı, ehlileşmiş bir köpeğin ruhunun derinliklerinden gelen çağrıya uyarak yabanıl hayata dönmesi konu ediyor. Beyaz Dişte ise London hikayeyi tersine çeviriyor, yani yabanıl bir köpeğin insanlarla tanıştıktan sonra uysallaşmasını anlatıyor. Kitapların yazılış hikayeleri çok ilginç. Anlatılanlara bakılırsa Jack London, 1897'da Klondike Altına Hücum dalgasına katılmak üzere yola çıktığında henüz yirmi bir yaşındaydı. Kışlık kampta yanında götürdüğü kitapları, mesela Charles Darwin'in Türlerin Kökeni ve John Milton'ın Kaybolan Cennet adlı eserlerini okumaya başladı. Öte yandan bu yolculuğu salt okuyarak geçirmedi elbette. Sıkı bir gözlemci, korkusuz bir maceracıydı. Altın arayıcılarıyla birlikte Beyaz Geçit adı verilen bir yerden geçmek zorunda kaldı. Burası, iklim koşullarına, yalçın araziye dayanamayarak ölen atların iskeletleriyle doluydu, 'Ölü At Geçidi' olarak anılmasının sebebi buydu. Altın arayıcılarının sağlam yapılı, kalın kürklü kızak köpeklerine ihtiyaç duyduğunu böylece anladı ve bu duruma tanıklık etmek, Yabanın Çağrısı ile Beyaz Dişi yazması konusunda ona ilham verdi. Cihat Taşçıoğlu'nun çevirisiyle Turkuvaz Kitap'tan çıkan bu iki romanı okumanızı isterim. Linki aşağıda vereceğim. Öte yandan, Jack London'ı da belki biraz yakından tanımak isteyebilirsiniz. Bunun için de kendisiyle yapılmış nadir röportajlardan birine göz atabilirsiniz. Tamam, görüşleri epeyce demode ama sonuçta 28 Mayıs 1913'te Milwaukee County Leader'da yayımlanmış bu röportajda okuyacaklarınızın hepsi kendi sözleri. Karar sizindir. Not: Röportajda sözü edilen filmleri bulmaya çalıştım ama çabalarım sonuç vermedi. Tek bulabildiğim ölümünden üç gün önce çekilmiş belgesel oldu. Onu da ekliyorum. Jack London'la on dakika geçirdikten sonra, onun kasvetli pesimizminin etkisine kapılıyorsunuz. London da zaten hakiki bir pesimist olduğunu gizlemiyor. Gelin, onun bu pek de farkında olmadığımız yüzüne bir göz atalım, öncesinde de kendisiyle biraz sohbet edelim. İlk söyleyeceğim şey şu: Fotoğraflarında göründüğünden çok daha yakışıklı, çünkü kameranın o yumuşak bakışlı, gri gözlerdeki havayı yakalaması mümkün değil. 37 yaşında olmasına rağmen, 30'unda gösteriyor. Görkemli bir gövdesi var. Omuzları dışında boksör olduğu anlaşılmıyor. İncecik. Çene yapısına bakılınca, kavgacı biri değilmiş hissiyatı veriyor, güldüğündeyse ağzı bir kuyumcu vitrinini andırıyor. Giyim tarzı sade, üzerinde hazır alınmış bir takım elbise var. Yumuşak yakalı beyaz gömleği ve siyah ipek kravatı etkileyici. Kafasına ise, o geniş kenarlı çirkin şapkalardan birini geçirmiş. Konuşması gayet gündelik, ne aşırı kültürlü bir akademisyen gibi incelikli sözler ediyor, ne de bir kovboy gibi kaba saba şeyler söylüyor. Otomobillerin yoğun olduğu sokaklarda ya da yüksek binaların asansörlerinde duyabileceğiniz türden sıradan bir İngilizce onunki. Nüfuz edilemez biri değil, soru sorduğunuzda cevaplamaya hazır. Ara sıra zararsız küfürler savuruyor. Şükürler olsun ki, kurumlu bir havası yok. Alıştığımız ünlü yazarlara benzemeyen, açık sözlü, dürüst ve iyi bir adam gibi görünüyor. Onu ilk kez Los Angeles'lı bir sinemacının yanında görmüştüm, adam London'a poz verdirmeye çalışıyordu. Şu ünlü kısa hikayelerini bir dizi sinema filmi haline getirecek olan bir yapım şirketiyle bir sözleşme imzalamıştı London. Filmler, onu masa başında yazı yazarken gösteren görüntülerle başlayacaktı. Elinde kalem olacak, kolunun hemen yanında da bir paket sigara duracaktı. Eğer daktilo başında otursa, yüzlerce metrelik filmle çekilen bu görüntüler daha gerçekçi durabilirdi ama yok, bu sefer de romantizm eksik kalırdı. Biliyorsunuz, yazarlar alışıldığı üzere fotoğraflarında daktiloyla değil kalemle poz verirler. Her neyse, bir süre sonra London kalkıp yürümeye başlayacak ve sahne bir fade out'la son bulacak, ardından da esas hikaye başlayacak. London daha sonra da belirli aralıklarla, perdede boy gösterecek. Ardından onu, gene yüzlerce metre film harcanan final sekansında, zor beğenmesiyle meşhur, acımasız bir editöre yollamak üzere hikayesini bir zarfa koyarken izleyeceğiz. Kamera yüzüne odaklanacak; yakın plan, son. Popüler bir haftalık dergide fotoroman olarak da yayımlanan John Barleycorn dizisi bu filmler arasında. Şirket yöneticileri, dizide bizzat London'ın rol alacağını açıkladı. Hikaye zaten onun hayatını anlattığından, London'ın oyuncu kadrosuna dahil olması filme çok şey katacak. Hatta karısı Charmian'ın da rol alacağı söyleniyor. Jack London, ölümünden üç gün önce. Size göre, kapitalist sistemin sanata etkisi nedir? diye soruyorum. Neden pesimist olduğumu merak ediyorsunuzdur, diyor Bay London, Açıkçası bunu ben de merak ediyorum. İşte buradayım. Dünyanın en değerli şeyine, bir kadının aşkına sahibim. Güzel çocuklarım ve çok ama çok param var. Şöhretli bir yazarım. Yanımda sayısız insan çalışıyor. Şahane bir çiftliğin başındayım. Gene de pesimizmi elden bırakmıyorum. Çevremde gördüklerime serinkanlılıkla bakıyor, bilimsel açıdan yaklaşıyorum, öyle olunca da durumun umutsuzluğunu görüyorum. İnsanlığın hali her geçen gün daha da berbat hale geliyor. Servetlerine sıkı sıkıya bağlanmış güçlü bir hakim sınıf var. Her yen kan gölü. Zenginler işçilere boyun eğdirmek için kiralık bir katiller ordusu kurmuş, bu durumdan kurtulmanın tek yolu, kapitalistleri alaşağı etmek. İşte bu nedenle karamsarım. Olaylara tarihin merceğinden bakıyor ve doğanın kanunlarına göre değerlendiriyorum. Politik eyleme karşı mısınız? diye soruyorum.


Leonardo da Vinci ve Michelangelo... Mona Lisa tablosu ile Davut heykeli... İtalyan Rönesans'ına saplantılı bir ilgi duyan televizyon yapımcısı Stephanie Storey ilk romanı Yağ ve Mermerde dönemin iki büyük ustasını amansız bir rekabet savaşının ortasında karşı karşıya getiriyor. Sürükleyici ve çok eğlenceli. Stephanie Storey'nin romanı 'Yağ ve Mermer', 1501-1505 yılları arasında geçiyor. Kahramanları, Leonardo da Vinci ve Michelangelo. Bu iki büyük ustanın ortak özellikleri Floransalı olmaları ve yaşamları boyunca hep orada üretmeleri. Şöhretinin zirvesinde ellili yaşlarını süren karizmatik dahi Leonardo ile büyük bir eser ortaya koyarak kendini ispatlamaya çalışan genç ve ateşli Michelangelo arasındaki rekabet, Davut heykelini yaratma görevinin Michelangelo'ya verilmesiyle beklenmedik bir noktaya gelir. Leonardo için belki de karanlık bir dönem başlamıştır. Tam yeri gelmişken, söyleyeyim... Bu iki adamın Floransa dışında bir ortak noktaları daha var: Birbirlerinden kelimenin tam anlamıyla nefret ediyorlar. İtalyan Rönesans'ına saplantılı bir ilgi duyduğunu söyleyen yazar Stephanie Storey ilk romanı Yağ ve Mermerde, Rönesans İtalya'sının az bilinen ayrıntılarını, patlama yapan yaratıcığın yanı sıra yaşanan huzursuzluk ve şiddeti yazıya dökerken, iki büyük dahinin günlük hayatları hakkında da okuru bilgilendiriyor. Başvurduğum yayınevlerinden biri 'Yağ ve Mermer'i basmayı kabul ettiğinde en yakın arkadaşım, 'Yaşasın, artık umut veren bir yazar adayı değilsin' demişti. Şahane bir şeydi... Düşünün; acemi işi ilk kitabım 'Domuzcuk Horty Okula Gidiyor'u yazdığımda 7 yaşımdaydım ve hayatım boyunca yazdıklarımın yayınlanacağı günü hayal etmiştim.


Sylvia Plath'in Günlükler'ini okurken insana çarpan bir bölüm var... Ted Hughes'la, büyük aşkla ilk karşılaşma; çok acayip, sert, yakıcı, yıkıcı hatta kanlı... Sonrası da öyle gerçi ama ben sadece ilk karşılaşmayı alıyorum. Devamını kitabı alıp kendiniz okuyun diye. Olabilecek en kötü şey oldu; gece boyunca kadınlar hakkında atıp tutan ve daha odaya girdiğim anda sorduğum halde adını kimsenin söylemediği, bütün o insanların arasında benim için yeterince büyük olan tek erkek, o iriyarı, esmer, dört dörtlük adam yanıma geldi, ta gözlerimin içine bakıyordu, o Ted Hughes'tu. Yine bağıra çağıra şiirlerinden bahsetmeye, alıntılar yapmaya başladım: Most dear unscratchable diamond. Muazzam, ancak bir Polonyalıya ait olabilecek bir sesle Beğendin mi? diye bağırdı o da ve konyak ister miyim diye sordu, evet diye bağırarak karşılık verdim, yan odaya geçerken artık en az dokuz-on bebek doğurtmuş gibi görünen sevgili Bert'in ışıldayan yüzünü gördüm ve sonra kapı tak diye kapandı, Ted bir bardağa döke saça konyak dolduruyordu ve ben de konyağı ağzımın durduğunu hatırladığım yere döke saça götürüyordum. Sert esen rüzgarda sesimizi duyurmaya çalışırcasına bağırarak çıkan bir eleştiri hakkında konuşuyorduk, Dan'in güzel olduğumu bildiğini, yoksa yüzüne bakılmayacak biri hakkında tek kelime yazmayacağını söylüyordu, benim sık sık kendini tekrar eden bağırışlarımsa 'editörle yatmak' sözlerine karşı çıkıyordu. Ve sonra orada olduğum gerçeğine geldi sıra, oradaydım değil mi, ayağımı yere vurdum ve evet diye bağırdım, onunsa yan odada yapması gerekenler vardı ve Londra'da çalışıyor, daha sonra haftada on iki pound kazanabilmek için haftada on pound kazanıyordu, ayağımı yere vuruyordum, o da ayağını yere vuruyordu, sonra birden dudaklarıma yapıştı ve güneşten ve fazla sevilmekten yıpranmış ve benzerini asla bulamayacağım saç bandımı, o çok sevdiğim kırmızı saç bandımı ve en sevdiğim gümüş küpelerimi zorla çekip aldı: hah, bunlar bende kalsın, diye böğürdü. Boynumu öperken yanağını uzun uzun sertçe ısırdım, odadan çıktığımızda, yüzünden kanlar sızıyordu. Onun şiiri, I did it, I. Böylesi bir şiddet. Kadınların sanatçıların önüne neden yatıverdiğini anlıyorum şimdi. En az şiirleri kadar büyük, o kocaman ve güçlü sözcükleri gibi iriyarı tek adamdı o odadaki; şiirleri çelik direklere vuran sert rüzgarlar gibi yakıcı. İçimden haykırıyor, kendimi vura kıra, boğuşarak sana veririm, diye düşünüyordum. Hayatım boyunca Richard'ı unutturabilecek tek erkek. Şimdi burada yorgun ve mağrur, kalbim sızlayarak oturuyorum. Hayatıma devam edeceğim. Şok tedavisi hakkında detaylı bir yazı yazacağım; tek bir duygusallık belirtisi taşımayan çarpıcı, etkileyici kısa tanımlar yazacağım ve yeteri kadar olduğunda onları David Ross'a göndereceğim. Acele etmeyeceğim çünkü vahim derecede hınçla doluyum şu anda. Ama onları biriktireceğim. Dün gece şok tedavisi için aklıma bir tanım geldi: Deliliğinin ölümcül uykusu, kahvaltının hiç gelmeyişi, ufak detaylar, ters giden şok tedavisinden bir hatıra: elektriğin verilişi, ve kaçınılmaz şekilde yeraltındaki o odaya giriş, isimsizce yeni bir dünyaya uyanış, yeniden doğuş ama bir kadından değil. Onu asla görmeyeceğim... Etrafında gülüp konuştuğu bütün o yakın arkadaşları varken onunla asla yatamazdım ki zaten, adım dünyanın en büyük fahişesine çıkardı. Onu asla görmeyeceğim, asla benim için bakmayacak. Adımı söyledi, Sylvia ve kapkara delici bakışlarla ta gözlerimin içine baktı; bunu bir kez daha sınamak istiyorum sadece, benim gücüme karşı onunki. Ama o asla gelmeyecek ve şu sarışın olan, şu saf, kendini beğenmiş ve yakışıklı olan, bu sarhoş biçimsiz kaltağa muhtemelen acıma ve tiksinti duyacaktı.


İlk öykü kitabı Anne, Baba ve Diğer Ölümcül Şeyleri okuduğumda içimde bir kırılma yaratmış, yeni öykülerini bir an önce okuma isteği doğurmuştu Yalçın Tosun. Ardından Peruk Gibi Hüzünlü geldi, sonra Dokunma Dersleri... Ve geçen hafta YKY'den çıkan yeni kitabı Bir Nedene Sunuldum.. Bir şiirim olduğunu duyumsuyorum ben. Bir gün ortaya çıkarıp çıkarmamakta kararsız olduğum. Ama öykülerimin içine sızmaktan da geri durmayan bir şiir bu. Bu anlamda biraz da olsa su yüzüne çıktı denebilir. Aslında her şey şarkı sözüyle başladı. Çok gençken. Güzel şarkılar şiirlere, şiirler öykülere götürdü beni. Peruk Gibi Hüzünlünün öncesinde ve sonrasında yazdığım şiirler, şarkı sözleri var, duruyorlar. Sözün özü, uzun zamandır biriktirdiğim, sayıca az olsa da üzerinde uğraşmayı sürdürdüğüm şiirler yanında öykülerime girip çıkan, etrafında dolaşan ayrı bir şiir olduğunu düşünüyorum. Bir gün bir şiir kitabı yayımlar mıyım henüz bilmiyorum ve pek sanmıyorum ama içimde yüzmeye devam eden bir şiir var evet, kaçak güreşiyor çoğun, ama orada olduğunu, girişlerini çıkışlarını, anlık vuruşlarını derinden hissediyorum. Sanırım öyle. Cinsellik alışkanlığa durmadan önce, ilk zamanlarında o gerginliği barındırır. Çoğu yanıyla şehveti ve dikeni hoştur bu gerginliğin, çünkü bir bilinmezi barındırır. Bilinmezler de devam etmemizi sağlar bu hayata. Kim olursa olsun sevişilen, artık o gerginliği bırakmıştır gövde ve artık hiçbir zaman aynı noktaya gelinemez, en azından onunla. Bazense bu gerginlik çok daha yoğundur, ergenlikte ya da hangi nedenden olursa olsun yasak diye tanımlanan aşklarda örneğin. Ama tenin çağrısı galip gelir genelde, çünkü abartılı duygular ya da haddinden fazla yüceltilen 'aşk', o kavuran ortak paydamız cinselliğe özenle ve bazen fazlaca giydirdiğimiz orası burası sarkan, biraz daha büyüyünce de giymemiz için alınmış korkunç giysilere benzer. Benim öykülerime bunların de izi, gölgesi vuruyor sıklıkla sanıyorum. Ben daha çok küçükken yaşlı bir çocuktum. Bazı çocuklar benim gibidir, yaşlandıkça deliliğin tatlı sosuyla biraz olsun yaşamaya çalışırlar yaşlılık içinde geçirdikleri çocukluklarını. Belki bu yüzden beni hep çok ilgilendirdi yaşlılar. Bir yandan serttim, biri sırf benden büyük diye ona saygı duymayı hep reddetmiştim. Öte yandan ruhumu ısıran merakım da bakiydi. Nasıl dokunuyor yaşlı insanlar birbirine derdim daha gençken örneğin. Oysa parmaklar aynı parmaklar, ama ten nasıl duyuyor? Onca yaşanmışlık neler getiriyor ve götürüyor? . Yaşarsak gitgide hemhal olacağımız bir durumla yüzleşme çabasıydı biraz da. Böyle böyle biriken duygular Bir Nedene Sunuldumun beşinci bölümünde yer verdiğim öyküleri doğurdu. Yaşlılık ve cinsellik diye de daraltabiliriz belki, eğer istersek. Karganın Merhameti, Murathan Mungan'ın derlemesi Bir Dersim Hikayesinde okurla buluşmuştu, yıllar önce. En Uzak Dağ ile birlikte benim zaman ve mekanı öykülerimde kullanışımdan farklı bir yerde duruyorlar evet. Ama öte yandan içinde bulundukları bölüme de güzel yerleştiler. Kimlik ve aidiyet üzerine öyküler bir araya geldi çünkü o bölümde. Dersim'den kaçırılmış bir kız çocuğu ile yıllar önce ülkesinden kaçmış, İsviçre'de yaşayan Ermeni bir yaşlı kadının öykülerinden söz ediyoruz burada. Bahsettiğiniz bir risk midir bilmiyorum. Böyle şeyleri düşünmüyorum yazarken. Bana doğru geleni yapıyorum, onlar yıllarca hiçbir kitabıma girmeyen öykülerdi, bu kitabıma aitmişler, yerlerini beklemişler ve buldular gibi duyumsuyorum. Eleştiri çok karmaşık bir konu. Daha çok yorumlarla besleniyor Türk yazını, bazı istisnaları saymazsak. Bir de kutuplaşmaların olduğunu düşünüyorum, görüyorum. Bunları bir yana bırakırsak, bugüne kadar kendi yakın çevremden gelenler dışında herhangi yol gösterici bir 'eleştiri'yle karşılaşmadım. Yani yabancıların nezaketiyle karşılaşmadım henüz. Dil benim yumuşak karnım. Takıntılı olduğum bir başka konu. Dil duygusu, duyarlığı zamanla gelişiyor sanırım. İlk kitabımdaki benle şimdiki arasında da fark vardır, olmalı. Burada dil dediğimizde kurguyla, öykünün konusu ve karakterleriyle, zamanıyla birlikte düşünmeliyiz. Sadece öykü de değil, söyleşileri, konuşmaları, öteki metinleri hepsini kapsar dil. Hepsi yazarın sorumluluğudur. Benim dilim yalın ve duru bir dil, öyle diyorlar. Ama başka kapıları da barındırıyor içinde bana kalırsa. Süreğen bir arayışın koynundayım bu anlamda. Bulmayı da çok arzulamıyorum ya, o da ayrı bir mesele.


Fadiş'i hatırlıyorum Gülten Dayıoğlu'ndan. Hem sevmiştim hem içim kıyılmıştı. Bazı Jules Verne'ler sonra. Bir ara, Gorki'nin Ana adlı kitabını -nedense- okumaya çalıştım ve uzun bir süre ilk sayfayı okuyup durdum. Tenten'i ve çizgi romanları keşfettim sonra. Çocukken mizah dergileri okumayı çok severdim. Şimdi de çok değişmedi bu huyum. Kitap saklama-kaçırma olmazdı evde ama babamla mizah dergileri konusunda bir kez takıştığımızı hatırlıyorum. Sanırım içinde bir çocuğun okumasına uygun olmayan şeyler, yani küfürler, cinsel espriler olduğunu düşünmüştü. Oysa ben uzun zamandır mizah dergilerinin gizli gizli tutkunu olmuştum bile. Kitap çalmadım hiç. Ama arkadaşlarımdan ödünç aldığım kitapları vermediğim oldu. O yüzden katı kurallarım var şimdi. Kimseye kitap ödünç vermem. Birinin istediği bir kitap olursa kitaplığımdan, Aman dur, ben bir tane alıp sana hediye ederim diyorum. Gerçi eş dost bunu bildiğinden artık benden kitap istemiyor. Bir bakalım... Ana kitaplığımda yerli ve yabancı yazarlar ayrılmış durumda ve yazar soyadına göre alfabetik bir sıralama var. Bir de İspanyol-İtalyan yazarları ve edebiyat dışı kitapları birbirlerine yakın koyarak ayrı köşelere yerleştirdim. İkinci kitaplığım ise daha küçük. Orada sevdiğim klasiklerle en sevdiğim yabancı yazarların kitaplarını topladım. Aslında daha kompleks ve sadece benim anladığım alt sınıflandırmalar da var ancak bunları burada anlatmam uzun sürer. Hazineler daha kuytu yerlerde ama Lolita'nın çok eski bir Türkçe baskısı var ki, tuhaf çevirisine rağmen kitaplığımdaki en sevdiğim kitaplardan. Aldığım oldu, oluyor. Ama genelde kitapları dokunarak almayı seviyorum. Elektronik kitap ise çok fazla tercih ettiğim bir şey değil açıkçası. Bazen mecburiyetten alıyorum. O kadar çok ki... Her okurun hakkı yenmiş olduğunu düşündüğü kitapları ve yazarları vardır. Kendisinin çok sevdiği ama çok konuşulmamış ya da bugünlerde artık üzerine konuşulmayan kitaplar... Aklıma iki roman geliyor. Birisi İrfan Yalçın'ın Genelevde Yas romanıdır. Bir başyapıt olduğunu düşünürüm ne zaman okusam. Bir diğeriyse Ömer Ayhan'ın Öldüren Şehir romanı. 2000'lerde Türkiye'de yazılmış en iyi romanlardandır bence. Okumamışlara buradan tavsiye ederim. Birçokları gibi ben de çok popüler olmuş kitapları popüler oldukları zamanlarda okumaktan hoşlanmam. Biraz zaman geçsin isterim. Ama şu yazarı okumam, şu kitabı okumam gibi kurallarım yoktur. Yeni bir öykü kitabı çıktığında heyecanlanırım. Hele bir de kitabı sevdiysem, değmeyin keyfime. Ferat Emen'in Hüsniye Hanımın Ağzı adlı kitabını okumaya başladım şu sıra. İyi roman çok severim, bazı romanları dönem dönem tekrar okurum. Saramago'nun Körlük'ünü bir kez daha okudum yakınlarda ve yine çok etkilendim. Böyle bir keşifte bulunduğumu söyleyemem, bulunduğunu söyleyenlere de şüpheyle bakarım.


Ece Ayhan 'ın Meçhul Öğrenci Anıtı şiirindeki 128'di. Ve Cemal Süreya'nın Zelda'sı... Şahsi bir dilin rüya ile gerçek arasında gidip gelen şiirini yazdı ve tıpkı 30 yaşında intihar eden Sylvia Plath gibi çok genç yaşta, 29'unda bütün arka bahçelerini gördüğü bu dünyaya veda etti. Günlükleri ölümünden sonra Kırmızı Kahverengi Defter adıyla Telos Yayıncılık'tan çıktığında kopan gürültü büyüktü. Ailesine göre, bu günlükler, izinsiz yayınlanmıştı. Ardından edebiyat araştırmacılarının kuşkusuz ilgileneceği ama Marmara'nın kırılgan hayaline aşık okurların pek de umursamadığı bir sürü yanlış anlama, yerli yersiz kuşku, aşırı yorum ve haksızlık silsilesine şahit olundu. Ortada ne Nilgün Marmara kalmıştı ne de yazdıkları ve herkesin meselesi günlüklerin yayınlanma süreciydi sanki. Şimdi günlükler bu kez çok daha kapsamlı bir şekilde yeniden yayınlandı. Kitapta Marmara'yı bir insan olarak da tanıma fırsatı buluyoruz; günlük hayatıyla, okuduğu kitaplarla, dünyaya, ilişkilere bakışıyla... Everest Yayınları'nın bastığı Defterler, yaşamının son yıllarına kadar, eşi ve en yakın arkadaşları dahil kimseye göstermeden, neredeyse gizli gizli şiir yazan ve bir bakıma ölümünden sonra keşfedilen Nilgün Marmara'yı belki de en dolaysız, en çırılçıplak haliyle getiriyor karşımıza. Açıkçası okur olarak reddedebileceğim bir okuma deneyimi değil, size de tavsiye ederim. Max Brod ne yapmalıydı; Franz Kafka'nın vasiyetine uyarak onun bütün eserlerini yakmalı mıydı, yoksa ihaneti göze alarak onun yazdığı her şeyi yayınlaması mıydı doğru olan? Açıkçası kafam bazen karışıyor... Şunlar da benim sorularım. Defterlere eşlik eden Kağıtlar da yine Everest Yayınları'ndan çıktı. Şairin geride bıraktığı bir tomar kağıt arasından seçilen fragmanlardan oluşan kitapta daha önce hiçbir yerde okumadığımız mektupları, taslakları ve düzyazı şiirleri yer alıyor.


Y kromozomunun yeryüzünden silinmiş olduğu, artık yalnızca kadınların yaşadığı bir dünya. Geçmişin siyasetinden, ekonomisinden, toplum yapısından, kültürel birikiminden, ilişki biçimlerinden nefret edilen bir dünya bu, çünkü hepsi erkek yapımı. Artık yeni kurallar var, çünkü eski insanlar yok. Constantine, böyle bir dünyaya doğan bir erkek çocuk. Nasıl olduğu bilinmiyor. Onu kapılarının önünde bulup evlat edinen iki kadın, oğullarını tam bir kız gibi yetiştiriyor ve cinsiyetini herkesten özellikle de devletten gizlemeyi başarıyorsa da, bu yolun sonunun kısa sürede gelmesinden korkuyorlar. Y, kadınlar ve erkekler üzerine, arada sıkışmalar ve geçişler üzerine, toplum üzerine, ama en çok da koca dünyada yapayalnız kalmak üzerine bir mücadele romanı. Cem Akaş'la yeni romanı Y'yi, Sibel Ateş Yengin konuştu. Her zamanki yazma uğraşından daha zor olmadı açıkçası; hep kendi deneyimlerini kendi algısından anlatan yazarlar hariç, her zaman başkalarının neler düşündüğünü, hissettiğini anlamaya çalışarak yazıyor insan. Gelecekle ilgili yazmanın ayrı bir zorluğu var tabii, olmayan, muhtemelen de olmayacak bir dünya kurmanız gerekiyor, elinizde hiçbir veri yok. Uzak geçmişte geçen bir hikayeyi anlattığınızda da elinizde pek az veri olabilir, ama yine de kabaca bir şeyler biliniyordur; gelecek öyle değil. Öte yandan hayal gücüne daha fazla oynama alanı veren bir şey bu; kimse de size O öyle olmayacak, şöyle olacak, diyecek durumda değil. Yine de kurulan dünyanın iç tutarlılığı olması gerek, en azından yazarın kafasında; sonuçta bir hikaye anlatmaya çalışıyor, o hikayenin geçtiği toplum hakkında bir analiz yazmak peşinde değil. Birkaç etmen var. Erkeklerin hakimiyetindeki dünyanın giderek daha kötü bir yer haline geldiği duygusunun ağır basması bunlardan biriydi. Erkek şiddetinin daha çok dile getirilebilir olması, görünür kılınması ve her gün bunun örneklerinin üzerimize yağması, kadınların öfkesini çok daha anlaşılır kıldı pek çok insan için, hatta erkeklere tahammül edilmesinin tuhaf bir olay olduğunu düşündürdü. İşlerin düzelmeyeceği hissine kapıldığım zamanlarda, bu erkekleri toptan yok etmek lazım fikrinin çekiciliğini de gördüm. Aynı dönemde okuduğum bazı genetik araştırmalara göre, bunun uzun bir süre içinde de olsa sonunda gerçekleşme olasılığıyüksek. Roman fikri buralardan doğdu. Y ile birlikte başka bir metin üzerinde daha çalışmaya başladım, Son Kişot olarak adlandırdığım bu metinde iki kadın Thelma ve Louisedeki gibi yola çıkıyor ve Tarantino filmlerindeki gibi önlerine çıkan erkekleri öldüre öldüre baş düşmanları olan erkeğe doğru ilerliyordu. Bunu bir film hikayesi olarak yazdım; belki ileride bir gün bir işe yarar. Evet, yalnızca kadın hareketinin değil, LGBTİ'nin de. Erkeklerin olmadığı bir dünyada bu hareketlerin neye dönüşeceğini merak ettim. Y bir yandan da yalnızlığa dair bir roman diyebilir miyiz? Çünkü dünyada gerçek anlamda tek başına kalmak duygusu da var romanda. Romanın başkişisi Constantine, pek çok insanın şu ya da bu şekilde, hayatının bir döneminde yaşamak zorunda kaldığı yalnızlığın çok istisnai bir halini hayatı boyunca yaşıyor: Dünyada gerçekten de tek başına, ondan başka erkek yok dünyada. Bir ailesi olsa da öyle; belki bu yüzden onu sevenlere karşı o kadar hırçın. Üstelik bu tek başınalık bir tür benzersizlik değil, yani olumlu ve gıpta edilen bir durum değil; nötr bile değil. Dünyadaki insanların büyük kısmı, hiç tanımasalar bile Constantine'den nefret ediyor. Bir çocuğun bununla yüzleşmek ve baş etmek zorunda kalması çok korkunç olsa gerek. Bu trajik durumu, çocuğun başına türlü çeşitli felaketler getirterek biraz yumuşattığımı düşünüyorum; erken olgunlaşmak zorunda kalsa da hala saf ve çocuk kalmış bir yanı var Constantine'in, bu da onun başının daha kolay derde girmesine yol açıyor ama üst üste gelince tuhaf bir şekilde komik de oluyor. Nereden baktığınıza göre değişir. Ütopik ve distopik yanları var diyebiliriz belki, ama ikisi de değil aslında. Erkeklerden kurtulmanın kendisi bir ütopya olarak görülebilir; kadınların birbirlerine yapacağı şeylerden bir distopya kurgulanabilir. Y'nin ana derdi bu dünyayı tartışmak değil, bu dünyanın verili olduğu, bu dünyanın dekor olduğu bir hikaye anlatmak. O yüzden de gelecekteki bu kadın toplumu hakkında aldığım notların, belirlediğim ayrıntıların büyük kısmını romanda kullanmadım. Anlattığım dünya bir açıdan bizimkinden farklı tabii, ama bir açıdan da aynı. Toplumsal yapının benzerlerini tarihte yaşadık; kültür-sanatta yapılanları da öyle. Kitapta erkeklerin ürettiği kültür yapıtlarına karşı sert ve evrensel bir yasak anlatılıyor örneğin, bunun benzerlerini tarihte de gördük, günümüzde de var. Erkeklerin olduğu bir dünyayı kadınların yönetmesi bir şeyi değiştirmiyor; kadınların erkekleştiğini görüyoruz o kadar. Erkeklerin külliyen olmadığı bir dünya olabilir mi? Muhtemelen hayır; olsa bile bir yolunu bulup o dünyaya da sızmayı başarırız bence.


Geliyoruz varoluşçu psikiyatrinin önde gelen temsilcilerinden Irvin D. Yalom'a. Kitapları vasıtasıyla Yalom, çoğunlukla hep gölgeli, nüfuz edilemez ve hiçbir surette müdahil olunamaz bir yer saydığımız terapi odasını aydınlatmayı deniyor bir bakıma. Kurgu dışı eserleri de önemli kuşkusuz ama esas güzel kitapları, romanlarıyla öyküleri... Aşkın Celladı, Divan ve Nietzsche Ağladığında gibi eserlerinde terapistin bir çeşit üstün insan olduğu algısını yıkıyor Yalom ve terapistin de yaraları, yanılgıları, kabahatleri olduğunu hatta tam da onlar sayesinde terapiyi başarıyla yürütebildiğini gösteriyor. Yalom'a göre terapi süreci iki taraflı işliyor, yani sadece danışanın değil terapistin de sağaltılmasını sağlıyor. Bunları Yalom's Cure adlı belgeselinde de anlatıyor. Özetle, bizi içine hapsolduğumuz keder, öfke, korku, çaresizlik kompartımanlarından çıkartıp özgürleştirecek tek şeyin ilişki olduğuna inanan Yalom'un, her biri ayrı ayrı yaralı iki karakterin, yani danışanla terapistin birbirlerini ilişki yardımıyla iyileştirmelerinin hikayelerini yazdığı söylenebilir. Tacizden, şiddetten ve aşağılanmaktan söz etmişken, Viktor E. Frankl'ı da anmak gerek. Freud, Adler ve Jung gibi Viyana ekolünden gelen terapistlerin en önemlilerinden biri olan Frankl, kurucusu olduğu logoterapinin temel ilkelerini İkinci Dünya Savaşı'nda, Auschwitz ve Dachau toplama kamplarındayken oluşturmuş. Sonradan İnsanın Anlam Arayışı adlı başyapıtında yazdıklarına bakılırsa o günler çok zor günlermiş, savaşla birlikte her şeyini kaybettiği yetmiyormuş gibi, annesi, babası ve kardeşinin bu toplama kamplarında hem de gözlerinin önünde ölüme götürüldüklerine şahit olmuş. Her sabah o gün kendisinin de ölebileceği bilgisiyle açıyormuş gözlerini. İşte o günlerde insanın nesi var nesi yoksa elinden alınabileceğini ama sadece tek bir şeye dokunulamayacağını fark etmiş. Psikiyatrist Engin Geçtan, denemelerinin yanı sıra, Kırmızı Kitap, Dersaadette Dans, Kızarmış Palamutun Kokusu, Tren, Kuru Su, Mesela Saat Onda gibi romanların da yazarıydı. Keskin zekası, mizahi ama sert eleştirelliği ve her şeye rağmen koruyabildiği iyimserliğiyle dikkat çekiyordu. İlkel ve yabanıl yönlerimizle ilgilenen, bilhassa kadınlar söz konusu olduğunda kurtuluşu o yanlarımızı keşfedip ortaya çıkarmakta, onlarla yüzleşmekte gören terapist yazarlardan biri de Clarissa Pinkola Estes. Macar ve Meksika kanı taşıyan, ailesinde dokumacılar, dantel örücüleri, terziler, marangozlar, çiftçiler olan Estes, kaybolmaya yüz tutmuş sözlü anlatı geleneklerinden ve insanlığın ortak bilinçdışının aynaları saydığı masallardan etkilenerek yazan bir şair aynı zamanda. Veriminde, insanlığın 19. yüzyılla birlikte doğadan kopuşundan ve duygulara yer vermeyen kapitalist bir endüstri çarkının içinde kayboluşundan yola çıkıyor. Kurtlarla Koşan Kadınlar adlı kitabında kadınlara hayatta kalmalarını sağlayacak yalın, uygulanabilir ve doğal çözümler öneriyor. Ona göre kadınların yapması gereken, içlerindeki doğal sesi, yabanıllığı keşfetmek.


Leonardo da Vinci'nin Müjde adlı bir tablosu var. Melek Cebrail'in İsa'nın mucizevi varoluşunu Hz. Meryem'e bildirmesini anlatıyor. Daha doğrusu Hz. Meryem'in hamile olduğunu öğrenme anını. Benim gibi solak olduğunu öğrendiğimden beri Leonardo Da Vinci'ye daha bir yakınlık duyuyorum. Onunla aynı azınlık grubunda olduğumdan yaşamlarımızın hem zaman hem de mekan olarak birbirinden çok uzak olması önemini kaybediyor. Leonardo Usta kimi notlarını sağdan sola doğru, sadece yanına ayna tutularak okunabilecek şekilde yazarmış. Bunu ilk duyduğumda, Yoksa solak olduğu için böylesi ona daha mı kolay geliyordu? diye aklıma gelmişti. Gerçekten araştırmacıların bir kısmı böyle düşünüyor. Fakat Da Vinci'nin 'buluşlarım çalınmasın' diye şifreli yazdığını iddia edenler var, kimileri de Kilise'ye ters gelebilecek görüşlerini bu yöntemle kem gözlerden saklıyordu, diyor. Leonardo Da Vinci'nin başka şifreleri de olduğunu ve kendisinin bunları çözdüğünü söyleyen Dan Brown iddialarını 2003 yılında yayımladığı macera romanında anlattı. Kırkın üzerinde dile çevrilen kitap milyonlarca baskı yaptı. Üç yıl sonra izlediğimiz, bu romandan uyarlanmış film eleştirmenler tarafından pek beğenilmedi ama yılın en çok seyredilenlerinden biri oldu. Böylece Leonardo Da Vinci yaşarken belki hiç aklına gelmemiş şifreleri sayesinde, ölümünden neredeyse beş yüz yıl sonra milyonlarca yeni ahbap edindi. Eğer haberdar olsaydı bu yaygın üne sevinir miydi, üzülür müydü, bilemem. Fakat Dan Brown'ın yöntemi şifreli yazılara ayna tutup onları düzgün hale çevirmekten çok farklıydı; o üstadın yapıtlarına büyüteçle bakıp kimi gölgeleri, lekeleri anlamlandırmaya çalışıyordu. Gerçekten büyük yapıtlarda biz fanilerin ilk bakışta göremeyeceğimiz şifreler var, belki de onları büyük yapan özelliklerden biri bu. Bazı romanları, öyküleri de anlayabilmek için onlara ayna tutup yazılanlara tersten bakmak gerekiyor. İşte Saatleri Ayarlama Enstitüsü; Tanpınar bu romanında ülkedeki saatlerin hepsinin birden dakik olmasının ne kadar önemli olduğunu mu anlatıyor? Sanmıyorum. Tersine, o romanda yazar bize Bırakın, kimi saatler biraz ileri gitsin, kimileri geri kalsın, bu hiç de yakınılacak bir şey değil dediğini sezdirmeye çalışıyor; tek tip üniforma olmasın, herkes istediğini giysin. Gerçek yazarlar, geleceği görür, gördüklerini okurlarına da sezdirmeye çalışır; ama doğrudan, ama dolaylı yoldan. Yapıtların şifrelerini çözmeye çalışalım, tamam, lakin bunu Dan Brown gibi bir köşesini büyüterek üzerlerinde gördüğümüz kimi lekeleri anlamlandırmaya çalışarak mı yapalım? Antonioni'nin Cinayeti Gördüm adlı filminde kahramanımız bir cinayet sahnesini görebilmek için bir fotoğrafı büyüterek basar, böylece gerçeği yakalamaya çalışır. Sonuç? Başarılı olamaz. O filmde yönetmen, Hangi fotoğrafı bu kadar büyütseniz kuşkulanılacak emareler bulabilirsiniz, diyor gibi geldi bana. Film bitince anlıyoruz ki cinayeti gören makinenin objektifi değil, fotoğrafçının gözü, daha doğrusu zihni imiş. Bu filmde de yönetmenin ne söylediğini anlamak için ayna tutarak izlediğimiz hikayeyi tersine çevirmek gerekiyor. Eski bir rivayete göre adaletiyle ünlü Halife Ömer, aynı çocuğun annesi olduklarını iddia eden iki kadının davasını hileli bir tehdit ile çözer. Kılıcını çekip çocuğu ikisine bölüştüreceğini söyler, Hayır, çocuğa dokunma, ben iddiamdan vaz geçtim, diyenin gerçek anne olduğuna hükmeder. Çünkü anne için çocuğun yaşaması, kendi yanında olmasından daha önemlidir. Brecht bu hikayeyi alır, adeta yanına ayna koyarak tersten okur ve Kafkas Tebeşir Dairesi adlı oyununu yazar. Orada çocuğun yaşaması için iddiasından vaz geçen biyolojik anne değil, çocuğu büyütmüş, ona emek vermiş olandır. Bu oyunda anlatılanı ayna koyarak okursak şunu görürüz: Brecht, izleyicilerine gerçek dünyada emeğe değerinin verilmediğini sezdirerek onları daha adil bir dünya için çaba göstermeye çağırmaktadır. Şimdi siz bu yazıya da bir ayna tutmak isteyebilirsiniz. Eh, ne yapalım, ava giden avlanır. Bari sizden önce ben yapayım şu işi. Yukarıdaki paragraflara bakıyorum, Bakın ben ne kitaplar okudum, ne kadar çok film seyrettim, neler biliyorum diye hep bilgiçlik yapmışım. Belki de gerçek bunun tam tersi, yani aslında bilgimi yetersiz bulduğum için yazı boyunca verdiğim örneklerle hem okuyana, hem kendime, ama en çok kendime bunun tersini kanıtlamaya çalışıyor olabilirim. Gelin, daha iyi anlamak istediğimiz bir yazının, tablonun şu ya da bu köşesine büyüteçle bakmak yerine yapıtı bir bütün olarak düşünelim ve onun ayna hayalini zihnimizde canlandıralım. Sanatçı belki de ilk gördüğümüzün tam tersini bize hissettirmek istiyordur.


Yeni nesil Çinli yazarlar arasında sivri diliyle öne çıkan Yan Lianke'nin ödüllü romanı Lenin'den Öpücükler, Final Kültür Sanat Yayınları'ndan; Dada'nın babalarından Alfred Jarry'den Patafizikçi Doktor Faustroll'un Davranış ve Görüşleri Sel Yayıncılık'tan ve psikanalist Adam Phillips'in, seçerken kaçırdıklarımız, daha doğrusu bir hayatı seçtiğimiz için mahrum kaldığımızı düşündüğümüz başka hayatlar üzerine kafa yorduğu Kaçırdıklarımız ise Metis yayınları'ndan çıktı. Üçü de hararetle tavsiye edilir. Sel Yayıncılık'tan çıkan Patafizikçi Doktor Faustroll'un Davranış ve Görüşleri adlı kitabın yazarı Alfred Jarry. Biliyorsunuz, Raymond Queneau, Eugene Ionesco, Boris Vian, Antonin Artaud ve Georges Perec'in ilham kaynağı denebilecek olan Jarry gerçeküstü tiyatronun atası, Kral Übünün yaratıcısı ve kendisinin hayali çözümler bilimi diye tarif ettiği patafizik ilminin öncüsü... Bisiklet gezileri, absent kadehleri ve delifişek mavralarla dolu 34 yıllık hayatına pek çok önemli eser sığdırmış sıra dışı bir karakter. Düşsel ikizini anlattığı bu kitap da Dada'nın temel metinlerinden sayılıyor. Sel Yayıncılık'tan çıkan bir diğer önemli eserse şair, kültür eleştirmeni ve düşünür Friedrich Nietzsche üzerine. İsmi de zaten içeriğini açık ediyor: Nietzsche'den Hayat Dersleri... Alain de Botton öncülüğünde gündelik yaşam için parlak fikirler sloganıyla yola çıkmış The School of Life ve yine onun editörlüğünde hazırlanan Hayat Dersleri serisinde bu kez büyük düşünürün gündelik çıkmazlarımıza cevap olabilecek düşüncelerinin altını çiziliyor. Hepimiz zaman zaman bir şeyleri seçmekle başka şeyleri kaçırdığımız hissine kapılır, bir hayatı seçmekle başka hayatlardan mahrum kaldığımızı düşünürüz. Psikanalist Adam Phillips'in kitabının adı bu içinden çıkılmaz duruma atıfta bulunuyor: Kaçırdıklarımız. Metis Yayınları'ndan çıkan kitabın konusu bununla sınırlı değil: Her zamanki incelikli ve özgün bakış açısıyla Phillips, temel insani duygu ve tecrübelerden bazılarını mercek altına alıyor. Bu ve benzer sorular üzerine kafa yorarken Phillips, başta Shakespeare ve Freud olmak üzere edebiyatın ve psikanalizin önde gelen isimlerinden faydalanıyor ve ele aldığı eserlere taze bir soluk getiriyor.


Malcolm Lowry'nin neredeyse bilinen tek romanı olan Yanardağın Altında bir kült roman. Yazar, bir bölümünü II. Dünya Savaşı sürerken yazdığı ve toplam dokuz yılda kaleme aldığı romanda insanlık ruhu ve varoluş ile ilgili temel dertlerini, yarattığı her bir karakterle, ayrı ayrı anlatıyor. Uzun yıllarını tek bir romana vermek, ezilmez bir güçle inanarak yazmaya devam etmek, bu azim ve istek büyüleyici. Malcolm Lowry'nin neredeyse bilinen tek romanı olan Yanardağın Altında bir kült roman. Yazar, bir bölümünü II. Dünya Savaşı sürerken yazdığı ve toplam dokuz yılda kaleme aldığı romanda insanlık ruhu ve varoluş ile ilgili temel dertlerini, yarattığı her bir karakterle, ayrı ayrı anlatıyor. Romanın her bölümünde hayattan alınma, kendine özel, sıra dışı bir ritm var. Kimi zaman ironi yükselişe geçiyor, kimi zaman politik eleştiriler... Bu nedenle de roman, çok sayıda eleştiri dosyasının konusu olmuş ve üzerine çok sayıda makale yazılmış, hakkında incelemeler yapılmış. Ömer Türkeş, Weiss konulu yazısında, Homeros'un İlyada'sından bu yana edebiyatın pek çok büyük eserinde savaşlar tarihsel süreçlerin insan kaderlerine yaptığı etkileri göstermek için ilham vermiştir, der. Lowry de savaşı yazıyor, ama ekseni kendisi. O, insanlığı savaşın genel öğeleri, biçimi üzerinden değil, savaşa sürüklenenler ve kendi karakteri üzerinden etiketliyor. Romanın çevirmeni Sinan Fişek, Söz konusu olan sıradan bir kitap değil, Lowry'nin kendisiydi: Yani insanlığın geçmişi ve geleceği, evrenin anlamı ve tarihi, diyerek yazarın ağırlık merkezini vurguluyor. Konsolosun ve diğerlerinin kendilerini arayışları da insanların hem kendi iç dünyalarıyla hem de dış dünyayla, savaşla, insanın yabanıl doğasıyla gösteriliyor. Sinan Fişek, Malcolm Lowry'nin, yaşamını tek başına, kendi kişisel çukurunun dibinde tükettiğini belirtiyor. Aynı yorum, Yanardağın Altında'nın baş karakteri olan ve yazardan izler taşıyan Konsolos için de pekala yapılabilir. Kendi hayatıyla romanın başkarakteri konsolosunkinin benzerliği, tüm roman boyunca tekilanın atası mescali su yerine içen, üzerine de bunun bir besin maddesi olduğunu söyleyen Konsolos, bir an yerde yatıp kalırken hemen ardından uzun uzun karısının onu terk ettiği zamandaki kötü günlerini anlatıyor. Sonra onlar da geliyor ve tüm bir insanlığın anlaşılma ve kutsanma macerasını görüyorsunuz. Savaş aşkın, aşk evliliğin sahnesi. Anlam ne, sorusunun içine toplumsal ve kişisel tüm öğeler katılıyor, hepsi birbirinin tamamlayıcısı, fonu oluyor, insanlık tözü oluşuyor. Konsolos'un sarhoşluğu, bir düzeyde insanlığın savaş yıllarında ya da hemen öncesinde içinde bulunduğu evrensel sarhoşluk. Alkol ciddi bir fon oluştururken olay örgüsü içindeki ayıklık-sarhoşluk halleri insanlık bilincinin ve tarihinin, bir anlamda evrimin metaforu. Lowry'nin editöre yazdığı, eleştirilere teker teker yanıt veren ve çevirmenin bir başyapıt olarak nitelediği mektup, kitabın sonuna eklenmiş. Mektup, romana farklı, ilgi çekici bir yön kazandırıyor. Her bir bölüme getirilen önerilere derinlemesine yanıt verişi romanın tadını arttırıyor. John Fowles'ın Yaratık'ında da yazarın romana ilişkin düşüncelerini paylaştığı yazının romanı tamamladığını, sarıp sarmaladığını düşünmüştüm. Zihinde yeni pencereler açarken esere bir kılavuz olan bu yazılar sayesinde yazarların imgelerini, düşüncelerini bir kez de bu rotayla okumak istiyor insan. Kitap, çevirmen Sinan Fişek'in yazısı ve Lowry'nin düşüncelerini açıklayışıyla böyle büyük bir roman için en güzel sunuş.


Alberto Manguel yazarlığının, eleştirmenliğinin ve çevirmenliğinin yanı sıra büyük bir aşk hikayesinin de kahramanı. Okumak onun büyük aşkı, tutkusu, varoluş sebebi... Neredeyse yazdığı tüm kitaplar buna dair. Manguel'le bu söyleşiyi dünyanın en garip yöntemiyle gerçekleştirdik, okyanus ötesinden faks makinesiyle... Ben yazdım, o okudu; o yazdı, ben okudum. Alberto Manguel 1948 Buenos Aires doğumlu. On dört yaşındayken 20. yüzyılın edebiyat devlerinden Jorge Luis Borges'le tanışması hayatının dönüm noktası olmuş. O tarihten sonra bütün öğleden sonralarını gözleri görmeyen Borges'e kitap okuyarak geçirmiş. Rudyard Kipling, Robert Louis Stevenson ve Henry James gibi yazarlarla da böyle karşılaşmış. Bugün Kanada vatandaşı olan ama dünyanın Paris, Londra, İtalya ve Tahiti gibi birçok farklı yerinde de yaşayan Manguel kitaplarını İngilizce yazıyor. Bu arada biliyorsunuzdur ama hatırlatayım... ITEF'in Tanpınar'ın İzinde Beş Şehir etkinlikleri kapsamında Ahmet Hamdi Tanpınar'ın Beş Şehir kitabında anlattığı Erzurum, Konya, Ankara, İstanbul ve Bursa'ya ikişer günlük ziyaretlerde bulunan Manguel, şimdi bu izlenimlerini proje kapsamında kitaplaştırmak üzere Paris'e döndü. 1980'lerin sonunda Başka Ateşler gibi bir öykü antolojisi hazırlamıştım. Bunun üzerine New York Times'dan arayıp antolojilerin tarihi üzerine bir makale yazmamı istediler. O makale yayımlandıktan birkaç hafta sonra bu kez okuyucunun tarihini yazmam istendi. Ama makale gitgide uzamaya, karmaşıklaşmaya, makale olmaktan çıkmaya başladı. Sonunda bu konuda bir kitap yazmadan içimin rahat etmeyeceğini anladım. Zor bir süreçti. Bir kere başta ne aradığımı ben de tam bilmiyordum; önce araştırıyor, ne yazacağıma daha sonra karar veriyordum. Kafamda birtakım sorular vardı ama yine de hiçbir şey belirli sayılmazdı. Tarihi bilgiler derinlerde bir yerlerde gizlenmişti, yüzlerce kitap okumak gerekiyordu. Bulduğum her bilgi beni başka bir kitaba yönlendiriyor, okuduğum her kitap başka bir sürü kitabı daha okumayı gerekli kılıyordu. Bambaşka konuları araştırırken karşıma çıkan, yani tamamen şans eseri ulaştığım bilgiler de oldu. Kitap tüm o kafa karışıklığının ve kargaşanın ortasında yazıldı. Yedi uzun yıl boyunca araştırdım, okudum ve yazdım. Ama çok eğlendiğimi söyleyebilirim. Değişiyor. Bir kitaba çok farklı şekillerde bakıyorum. Ama en çok gözlerimle diyebilirim. Bir kitabın görünüşü, tıpkı ilk cümleler kadar önemli benim için, elime alırım, kapağa bakarım, ilk cümleleri okurum ve alıp almamaya karar veririm. Aslına bakılırsa kitaplar da bir açıdan insanlar gibi; her ikisinin de görünüşlerine ve kelimeleri kullanma biçimlerine kapılıyorum. Ne yazık ki yazarlar için, Diderot'nun da pek iyi bildiği gibi, Efendi daima okurdur. Yazar çalışmaya başlamadan önce veya çalışırken kitabının komik mi, ciddi mi; hafif mi, ağır mı; şanslı azınlık için mi yoksa kalabalıklar için mi olacağına karar verebilir, ama nihai kararı yine de okur verecektir. Kitap tamamlandıktan, son satır yazıldıktan ve yayımlandıktan sonra yazarın söyleyecek bir şeyi kalmaz. Kitabın kaderi artık sadece okurun ellerindedir. Çevirmen olarak yaptığımız, başka bir dilde ifade edilmiş olan şeyleri kendi dilimizde yeniden inşa etmek. Dil hayatımızı kolaylaştırmak için kullandığımız bir araç değildir, biz kullandığımız dilin ta kendisiyiz, kendimizi onunla tanımlarız, onunla ve ona göre düşünürüz. Bu nedenle, Atatürk'ün dilin hükümet koltuğundan değiştirilebileceğine, dilin değişiminin yaratıcı süreci derinden etkilemeyebileceğine ilişin düşünceleri bana hep anlaşılmaz geldi. Bana kalırsa dil yeni bir yasanın çıkarılmasıyla; dışarıdan ya da yukarıdan değiştirilemez. Düşünceyi dil yaratır, başka bir dilde düşünemeyeceğimiz şeyleri düşünmemizi sağlar. Bir yazın yapıtı içinse dil, düşüncenin süslenmesinden çok daha hayati bir şeydir, hatta doğrudan yazınsal düşüncenin kaynağıdır. Benim cennetim henüz gelmediğim bir sayfada. Şüphesiz ben, gelecekte yine kitap okuyor olacağımıza inanıyorum. Ama internetten kitap indirmedim hiç, kütüphanemde elektronik kitap da yok. Galiba elektronik yayın teknolojisi günün birinde bildiğimiz kitapların yerini alacak, ama bir yandan da elektronik kitaplar, okumak için çok da uygun sayılmazlar. İnternetin iki çok temel niteliği var: hız ve yüzeysel bilgi. Kitabın nitelikleriyse tam tersi: yavaşlık ve derinlemesine bilgi. Ekranda yüzeyi, kitaptaysa satır aralarını da okuyoruz. Bana öyle geliyor ki, zaman geçtikçe sanatçılar önce teknolojinin ses, renk, devinim gibi farklı kullanımlarını ve özelliklerini keşfedecekler, sonra da bütün bunları kitaplar için kullanmanın boşuna çaba olduğunu anlayacaklar. Bence kitabın yerini dolduracak hiçbir şey yok, kitap insanoğlunun yarattığı en kusursuz nesnelerden biri, tıpkı tekerlek ya da bıçak gibi. Öte yandan teknolojinin de kendine göre erdemleri var ve ben işimize yarayacakları noktada bunları kullanmamak için sebep göremiyorum. Ne söyleyebilirim ki? Dünyayı kitaplarına sığdırmaya çalışan yazarlar vardır. Bir de sayıları daha az olmakla birlikte dünyanın bir kitap olduğuna inananlar. Borges onlardandı. Tüm kırılganlığına rağmen yazıya inanır, güvenirdi. Kendi deyişiyle, bize, okurlarına başkalarının evren adını verdiği o sonsuz kütüphaneye ulaşmamız için gereksindiğimiz anahtarlardan birini armağan etmişti.


Jules Verne kitaplarının tümü, Cervantes, Fakir Baykurt, Yaşar Kemal, Altın Kitaplar serisi, resimli ansiklopediler, annemin zoruyla ilkokulda okuduğum Kemalettin Tuğcu kitapları ve Ayşegül serisi şu an aklıma ilk gelenlerden bazıları. Okul çağlarında okuduklarım içerisinde en sevdiğim ve etkilendiğim kitap 'Bülbülü Öldürmek' olmuştu, tartışmasız. Kitap ödünç almamak ve ödünç vermemek gibi katı bir prensibim var benim. Okumalarını arzu ettiğim kitapları satın alıp, içlerine tarih ve imza atarak armağan etmeyi tercih ederim arkadaşlarıma, hep de öyle olmuştur. Ancak benim kütüphanemden 'haberim olmadan gizlice' alınmış olan birkaç kitap vardır. Kriton Dinçmen Hocamın imzaladığı 'Şehir Düştü' adlı kitap bunlardan biridir. Bazılarıysa toplatılan kitaplardan oldukları için, yenilerini alıp yerine koyamamanın yanı sıra; çok değerli bir belge niteliği taşıyan, Bizanslı bir genç kıza ait günlüğün kütüphanemden 'çalınmış' olması beni fazlasıyla üzmüştür. Tespitinizi doğru bulmakla birlikte; kendim için geçerli kılmıyorum pek. Ne tür kitaplar okumaktan keyif aldığımı bilir ve spesifik olarak o kitapları alıp okurum. Boyalı Kuş, Anna Karenina, Savaş ve Barış, Teneke Trampet, Ulysses, Karamazov Kardeşler, Venedik'te Ölüm, Doktor Jivago, İskenderiye Dörtlüsü, Parfümün Dansı, Açlık, Kıyamet filminin uyarlandığı Conrad romanı Karanlığın Yüreği ve Martin Eden gibi bazı istisnai edebiyat şaheserleri dışında pek fazla roman okumam örneğin... Bir de Sait Faik hikayelerini emsalsiz bulurum. Arthur Cravan'ın hicivlerini, Burroughs, Yesenin, Rimbaud ve Boris Vian'ı, Poe'nun şiirlerini de öyle... Felsefe, psikoloji, tarih, otobiyografiler, günlükler, mektuplar, siyaset ve deneysel edebiyat kitapları nihai seçimimdir. Tüm şehir ışıklarını kapattığında, bir benim ışıklarım açık kalıyor sanıyorum. Çünkü ben sadece gecenin sessizliğinde; hem okur, hem yazarım. Epey bir hazineyle karşılaşırlar diye tahmin ediyorum. Rafine bir kütüphaneye sahibim. Kitaplarım, türlerine göre kategorize edilerek dizilmiştir. Kütüphanem de belli bir düzene sadık kalınarak tarafımca tanzim edilmiş olduğundan, her aradığım kitabı kendi rafında ve yerli yerinde bulurum. Sürekli elimin altında olmasını arzu ettiğim kitaplar ise, antika bir yazıhane olan çalışma masamın üzerinde muntazaman sıralanmışlardır. Bunlardan bazıları; Materyalist Doktrinler Tarihi, Collins Encyclopedia of Antiques, Anatolian Civilization, The Art Book, Dante, Galileo, Carthage, Alexander The Great, Kazancakis'in Freedom and Death adlı kitabı, Psikanaliz Sözlüğü, Bakunin, Kropotkin, Proudhon kitapları, kendi kitaplarım ve vahşi doğa fotoğrafçısı arkadaşım Süha Derbent'in içinde tüm vahşi kedilerin yer aldığı 'Yüz Yüze' adlı şahane kitabı sıralanmıştır üst üste. Felsefeye ve kavramsal anarşiye dair bütün kitaplar, derhal sahip olma arzusu uyandırırlar bende. Fakat şu aralar yeni bir kitap yazdığım için, özellikle kitap okumamaya gayret ediyorum. Yazarken, sadece 'kaynakça' olarak başvurduğum kitapları okuyorum. Son zamanlarda Artaud, Deleuze, Spinoza, Bakunin ve Kropotkin okumak ve dipnotlar çıkartmakla meşgulüm. Evet, var. Kişisel gelişim kitapları, Spiritüel kitaplar, New Age tarzı kitaplar ve Elif Şafak okumuyorum. Hayır, elektronik kitap okumuyorum. Kitabı elime alıp okumayı, dokusunu hissetmeyi, sayfalarını karıştırmayı, önemli bulduğum satır ve paragrafları işaretlemeyi seviyorum. Ancak, internetten satın aldığım kitaplar var ve bu kitapların pek çoğu, baskıları tükenmiş olduğundan piyasada bulamadığım kendi kitaplarım. Sinemaya yaklaşımım da biraz böyle diyebilirim. Filmi sinemada izlemeyi severim, televizyonda değil. Spesifik olarak listeleyemem sanırım, ancak hakkı yenmiş kitaplardan çok, 'hakkı yenmiş yazarlar' olduğuna inanıyorum. Kitap yazmak beynini ve ruhunu da ortaya koymak bir anlamda. Ruhunu ortaya koymaya çalışan pek çok değerli yazarın fark edilmeden yitip gittiğini düşünüyorum. Oysa bir kitap yazmak, insanlara hala güveniyor olmaktır. Margaret Duras 70'li yaşlarda fark edilmiş örneğin. Bu, oldukça hazin bir durum bence. Yeteri kadar okumuş ve okuduklarımı yetersiz bulmuş olduğum içindir, muhtemelen. Üzgünüm, aradığınız şeyin ne olduğunu bilemediğim için beklentinize cevap verememiş olmam muthemel.


Bunlar Halil Türkden'in cümleleri... Gazeteci, yazar Halil, İnadına edebiyat sloganıyla yayınlanan Keçi dergisinin editörü. Onu size biraz daha tanıtayım... Kitap seçimlerim gittiğim ve gitmek istediğim ülkeler gibi diyen Halil, edebiyat dergilerinde, kitap eklerinde yazıyor, Günışığı Kitaplığı'nda çalışıyor ve bir de az önce söylediğim gibi, elektronik edebiyat dergisi Keçi'nin editörlüğünü sürdürüyor. Kitaplarla maceralarını, daha doğrusu yolculuklarını ilgiyle okuyacağınızı umuyorum. Her kitap hak ettiği yere geliyor, gelecektir cümlesine ise katılıyorum. Ailem ne kitap kaçırmıştır ne de kitap okutmuştur bana. Ne okuduysam kendim aradım buldum. Öte yandan, Türkçe ve edebiyat öğretmenlerim konusunda çok şanslı bir çocuktum. Ömer Seyfettin ve Muzaffer İzgü vazgeçilmezlerdi. Edmondo De Amicis'in Çocuk Kalbi de o yılların en iyilerindendi. Enrico'nun günlüklerinden oluşan bu kitaptaki her karakter dün gibi aklımda. Oliver Twist'in de benzer bir etkisi olmuştu. Ortaokulun son yılında sınıf öğretmenimiz bir gün ders kitaplarımızı kapatmamızı söyledi ve birden Richard Bach'ın Martı Jonathan Livingston adlı kitabını okumaya başladı. Bitirdiğinde aklımda sadece Jonathan vardı. Lise yıllarında birkaç defa daha okudum ve bazı öğretmenlerimden kötü edebiyat olduğuna dair uyarılar aldım ama okumaya devam ettim. Yalnızlıktan kaçmamayı, sıradan bir martı olmamayı ve mükemmeli o gün kafaya koydum. Bir gün bir kitap gelir ve hayatınızı başka türlü yaşamak için bir neden verir. Martı öyle oldu benim açımdan. Kitaplarla ilgili, gelecekte neler okuyacağımı ve yetişkinlerin ne okuduğunu merak etmek gibi kötü bir alışkanlığım vardı. Merak etmeyi geçip okuyordum da. Doğru zamanda doğru kitabı okumak, hele hele çocuklar ve gençler için çok önemli. Ödünç almaya gelirsek, kütüphaneleri çok kullandım ama hayatımda çok az kişiden kitap ödünç almışımdır. Ancak ödünç verdiğim ve geri almadığım kitap sayısını hatırlamıyorum bile. O konuda biraz tepkisizim, kitabı sevdiğinden geri getirmiyordur diyorum ve kitapla ödünç alan arkadaşımı baş başa bırakıyorum. Mutlaka. Akademik yayınlar ve Beat kuşağı, çağdaş öykü ve roman hep yakalamaya çalıştıklarım. Fakat arada iyi bir gündüz uykusu gibi, bir kaçamak gibi kitaplığın klasikler rafına göz atıyorum. Ayrıca, mektupları da hep merak ederim ve bu kaçışları sevdiren birkaç eser var. Hubbard'ın Garcia'ya Mektup'u ve Kafka'nın Babaya Mektup'u bu kaçışlarımı sevdirmişti. Küçükken okumak için özel bir vakit ayırırdım. Ayvalık ve Akhisar'da geçen çocukluğumda, okul çıkışlarında zeytin ağaçlarının altındaki gölgelikler ve evin içindeki kör noktaları tercih ederdim. Kitap okurken birinin bir şekilde araya girmesi beni kitaptan tamamen koparabilirdi. Bu riski göze alamazdım. Şimdilerde daha az özen gösteriyorum zaman ve mekan seçimlerime. Kitap seçimlerim gitmek istediğim ve gittiğim ülkeler gibi. Okunmayan daha nice kaynak var bir yerlerde. Ama aynı kitabı çok defa okuduğum da oluyor. Tıpkı gittiğim yerlere bir daha gitmek gibi... Edebiyatta tür anlamında hiçbir kitaba önyargıyla yaklaşmam. İyi-kötü edebiyat diye ayırırım ve okurum. Ama Beat kuşağının yeri ayrıdır benim için. Klasik Türk Edebiyatı ve Dünya Edebiyatı da tercihlerimde en güvendiğim alanlar. Doğal olarak çağdaş edebiyata yaklaşırken ince eleyip sık dokuyorum. Akademik hayattan kopuşum zor olduğu için masadan sosyal bilimlere dair yeni çıkan ne varsa eksik olmaz. Edebiyata dairse, son günlerde Wilhelm Genazino'nun Mutsuzluk Zamanlarında Mutluluk ve Arjantinli yazar Eduardo Berti'nin Düşlenen Ülke'siyle haşır neşir oluyorum. İnsanlara hayatı pazarlayan kişisel gelişim kitaplarını kesinlikle almam. Bunun dışında, tür olarak bir önyargım olmasa da yazar ve konu seçimlerimde birçok okur gibi tanıdığım yazarlardan vicdani ve ideolojik anlamda ters düştüklerimden uzak dururum. Bazı kitaplar daha elinize almadan, raftayken bile edebiyat dışında her şey olduğunu belli eder. Teknik kitapları saymazsak, edebi anlamda kötü metinler okumak hem moral bozuyor, hem de yoruyor. Bugün yazılan öyküleri her açıdan yetersiz ve tekrar olarak görüyorum. Konu ve anlatım olarak özgün öyküler çok az; buna rağmen, müthiş öyküler olarak servis ediliyorlar. Çeviri romanda yeni keşifler çok az maalesef. Piyasada onca yayınevi, yüzlerce çevirmen var. Ama keşif ve çeviri emeği çok önemli. İyinin yanı sıra yeni sözcüğünü vurgulamak isterim. Bir dostun önerisiyle Zülfü Livaneli'nin Kardeşimin Hikayesi'ne başlamıştım. Uzun zaman sonra bir kitabı yarıda bırakmak zorunda kaldım. Bir de sevdiğimiz yazarların Gezi sonrası telaşla yazılmış eserleri hayalkırıklığına uğrattı. Aslında her kitap hak ettiği yere geliyor, gelecektir. Bir kitabın esas okurunu bulması yıllar sürebiliyor. O nedenle kitap ismi veremem ama tür olarak öykü ve anı gibi türlerin özellikle çok satanlar listelerinde romanmış gibi pazarlanması, öykünün daha basit ve kolay bir türmüş gibi gösterilmesi saçma geliyor. Bu türlerin hakkının yendiğine inanıyorum.


Gazeteci Haluk Kalafat çok eski arkadaşım. Dünyanın en tatlı, eğlenceli, dürüst ve akıllı adamlarından biri... Ayrıca iflah olmaz bir kitap tutkunu... İyi edebiyattan anlar. Çizgiroman, polisiye ve fantastiğe de meraklıdır. Onunla yıllar önce Picus dergisinde beraber çalışmıştık. Haliyle işten eve dönüş yolculuklarında vapura bindiğimizde en çok kitaplardan söz ediyorduk. Haluk, Ursula K. Le Guin hayranıydı. Bense okumamıştım. Bunu söyleyince yüzünde beliren hayret ifadesini hiç unutmam. Sonra da bana şimdi favorilerim arasında bulunan Yerdeniz serisini hediye etmişti. Onun için artık Ursula K. Le Guin dendiğinde aklıma hep Haluk gelir. Hatırladığım ilk kitaplar çizgiromanlar. Teksas Tommiks derdik o zamanlar. 70'lerin başı, akşam gazetesi basılırdı. Babam akşam gazetesi almaya çıkarken beni de yanında götürürdü. Gazete bayiinde Seç derdi. Hemen Tombraks alırdım. Okumayı bilmiyordum daha. Çizimlere bakarak hikayeyi çözerdim. Tombraks hemen her macerada kılık değiştirirdi, kılık değiştirmiş halini tahmin etmeye çalışırdım. O yıllarda annem de çizgiroman okurdu. Anlamadığım yerleri ona sorardım. Yani benden kaçırılan kitap olmadı hiç. Gizli okumam gerekti ama bu içerikle ilgili olmadı, nicelikle ilgiliydi. Çünkü okuma yazmayı öğrendikten sonra ne bulduysam okumaya başladım. Benden bir yaş büyük ablam da kitap kurduydu. Yemek sofrasına kitapla otururduk, bir süre sonra annemle babam yemek masasında okumamıza izin vermez oldu. Bir de uyku saati geldiğinde yorgan altında fenerle kitap okumamıza izin yoktu. Çok kitabımız olmazdı, değiş tokuş yapardık. Yani o kadar çok okumamıza rağmen evin büyük bir kütüphanesi hiç olmadı. Çocukluğumda aklıma kazınan kitaplar Jules Verne'lerdir. Özellikle İki Sene Okul Tatilini defalarca okudum. Aziz Nesinler'in de yeri ayrıdır. Baskan Yayınları'nın bilimkurgu serisi geçmişti elime, hepsini çok severek okumuştum. Ve tabii Kemalettin Tuğcu'lar. Hiç kitap çalmadım. Üniversite yıllarında kitap çalmanın doğal görüldüğü bir arkadaş çevrem vardı. Ama elim gitmez kitaplara. Yani kötü alışkanlık sayılırsa çalınmış kitap okudum. Kötü alışkanlığım var tabii; kitap ödünç vermekten pek hoşlanmazdım eskiden. Kütüphanemin düzeninin bozulması uykularımı kaçırırdı. Bende olduğunu bildiğim bir kitabı kütüphanemde bulamamak kabustu. Son 4-5 yıldır kütüphane takıntısından kurtuldum sayılır. Şu an kütüphanem yok. Birkaç tane gönülden bağlı olduğum kitabım var sadece. Bir kötü alışkanlığım daha var. Bazen çok sevdiğim kitabı kendime saklama dürtüsü duyuyorum; yani çok beğendiğimi söylemiyorum, kimseye tavsiye etmiyorum, sadece ben bileyim, başkasının fikrini duymadan tekrar tekrar okuyup üzerine tek başıma kafa yorayım istiyorum. Mesela Güngezginini bir süre kendime sakladım. Radikal Kitap ekine altı ay kadar geç yazdım kitap hakkında. Fabio Moon ile Gabriel Ba diye Brezilyalı ikiz kardeşlerin işi; hem çizmiş hem yazmışlar. Beni çok etkiledi o kitap. Ödünç aldığım her kitabı geri verdiğimi iddia edemem, ama bilinçli olarak el koyduğumu hatırlamıyorum. Sanırım ben her şeyi okuyan okur olarak başlayıp yavaş yavaş alanı daralttım. İş icabı okumam gerekmiyorsa genellikle garantici bir okur haline geldim. En garantici yanım da çok sevdiğim kitapları durup durup tekrar okumak şeklinde tezahür ediyor. Mesela hemen her yaz Yerdeniz Büyücüsünü tekrar okuyorum. Bu yıl henüz okumadım. Eylül'de yıllık iznimde okuyacağım. Bir dönem ne menem bir şeydir diye merak edip beyaz dizileri okumaya dalmıştım. Baya okudum beyaz dizi. Yeteri kadar yaramaz bir seçim değil galiba. En yaramaz okuma serüvenim, kısa porno romandı. Şimdi yayınlanıyor mu bilmiyorum. 90'ların sonunda işsiz kalmıştım bir yayınevinden erotik aşk hikayesi çevirisi almıştım. Kitap çok saçmaydı, editörüyle anlaştım, kitabın öyküsünü yeniden yazdım. Kemal Tahir'in Mike Hammer yazmasına özenmiştim sanırım. O zaman gazete bayilerinde siyah poşet içinde erotik-porno romanlar satıldığını keşfettim. Yazdığım erotik roman için fikir verir diye birkaç örnek aldım. Fotoğrafsız, resimsiz porno hikaye okumak çok ilginçti. Aralarından biri de hiç fena bir roman değildi hani. Son yıllarda ne zaman vakit bulursam okuyorum. Eskiden kitap okumadan uyuyamazdım. Haftasonları en az bir günümün bir bölümünü ve tercihen akşamüstü saatlerini okumaya ayırırdım. Okumaktan en zevk aldığım yer ve zaman ise otobüs yolculukları. Çocukken köyde armut ağacında okurdum. Bir de oturma odamızda yüklüğün üzerine çıkar okurdum. Çocukluğumdan beri çizgiroman okuyorum. Her türünü çok severim. İyi bir polisiyeye hiçbir zaman hayır demem. Fantastikkurgu ve bilimkurgu diğer tercihlerim. Türkiye edebiyatının son yıllarını fena halde kaçırmış vaziyetteyim. Sanırım Oğuz Atay'da kaldım ben. Sonrasında İhsan Oktay Anar var; ne yazsa okuduğum başka isim aklıma gelmiyor. Öykü de ha keza Sait Faik'ten sonrasını çok bilmem. Son dönemden Ahmet Büke ne yazsa okurum. Şiiri zaten üniversitede bıraktım, eski şiirleri okur dururum. Şu an kitaplarım masaların üzerlerinde, yerde yığılı. Raflardan oluşan bir kütüphanem yok. Dolayısıyla haritası karmakarışık. Aradığımı bulamıyorum. Zaten birikimim son 2-3 yıla ait. Beni tanıyanlar sanırım şaşkınlıklarını Kitapları ne yaptın cümlesiyle ifade ediyorlardır. Ayrılamadığım kitaplar var. Yıllardır nereye gitsem yanımda götürdüğüm tek mobilyam, Ferit Develioğlu'nun Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lugatı. Üniversiteden mezun olurken ablam hediye etmişti. Nereye taşınsam içinde anılarımla beraber onu da taşırım. Yerdeniz Büyücüsünün altı kitaplık cildini aldım, o duruyor masamda. Bu ikisinin yerini biliyorum. Gerisi karışık. Son zamanlarda aldığım kitaplar da masamda yığılı. Beni hangi kitaplar heyecanlandırıyor sorusunun yanıtını bulmak zor. En son Kuşlar Meclisi heyecanlandırdı beni. Alef Yayınevi'nden çıktı, kağıdından kapak tasarımına her şeyiyle çok özenli bir kitap. Kuşlar Meclisi'nde Peter Sis, Feridettin Attar'ın Mantıku't-Tayr'ını çizgilerle yorumlamış. Görür görmez çarpıldım. Ve ardından Shaun Tan'ın Uzak'ını gördüm. O da çizgiroman, Tudem'den çıktı. Harika çizgiler, çok incelikli bir çalışma, onlarca tablodan oluşuyor bana sorarsanız. Çok sevdiğim kitapları sevdiklerime alır hediye ederim. En son bu iki kitabı hediye ettim. Kişisel gelişim kitaplarına asla para vermedim, kütüphaneme sokmadım. Okura yukarıdan bakan, öğreten adam türü yazarlardan sanırım çok hoşlanmıyorum. Okuruyla otoriter ilişki kuran yazılardan da uzak duruyorum. Bu sorunun yanıtını bilemedim. Hiç aklıma gelmiyor öyle bir kitap. Sevmediğim, yarıda bıraktığım kitaplar oldu ama övüldükleri için elime almış değildim. Polisiye sevdiğim halde yerli polisiyeleri Celil Oker haricinde çok sevmedim. Birçoğunu okumayı denedim, ama bana göre değiller. Hakkı yenmiş tür olarak yanıt vereyim, çizgiromana çevremde yeteri kadar değer verilmediği gibi bir fikrim var. Mesela biraz önce saydığım Peter Sis ve Shaun Tan'ın çalışmalarının çok daha fazla satmasını dilerdim. Tek tek kitap olarak tespit etmem güç, şu kitabın hakkı yendi diyebilecek kadar piyasayı tanımıyorum sanırım. Bu tür bir yeteneğim yok galiba. Aha bu iyi dediğim hiçbir kitap çok popüler olmadı. Bana Ursula Le Guin'i sevdiren hatta esasında onunla tanışmamızı sağlayan kişisin. Yıllar önceydi, Yerdeniz serisini hediye etmiştin. O yüzden senden Ursula hakkında da birkaç kelam rica edeceğim. Birkaç yıla devrim olur diyecek kadar romantik bir gençtim. Halime acıyan bir büyüğüm bir kitap tutuşturmuştu elime; Mülksüzlerdi. Arka kapağında şu cümleyi okudum ve çarpıldım: Devrim'i yapamazsınız. Devrim olabilirsiniz ancak. Devrim ya ruhunuzdadır ya da hiçbir yerde değildir. Çarpılma nedenim kızgınlıktandı, ne demekti devrim yapamamak. O kızgınlıkla başladım okumaya. Hani bir kitap okudum hayatım değişti diye bir laf var ya, mübalağalı bir laftır ve çok inanmam. Mülksüzler hayatımı değiştirmedi ama fikirlerimi sorgulamama neden oldu. Yerdeniz Büyücüsünü daha sonra okudum. O da okuma zevkimi değiştirdi. Felsefe, siyaset ve muhtelif ağır metinlere gömülmüştüm. Sonra kadının biri okuyorum, kitabının bir yerinde Mum yakan gölge yaratır diyor. Bir iki cümle ile cilt cilt okuduğum ve anlamak için göbek çatlattığım kitaplardan daha fazla şey anlatıyor. Sonra tekrar tekrar okudum o seriyi, her seferinde ilk kez okuyormuş gibi oluyorum. Ya da Karanlığın Sol Eli. Üniversitede toplumsal cinsiyet dersi almışım, en yüksek not aldığım ders,. Feminist teoriyi bildiğimi sanıyorum o yıllarda. Karanlığın Sol Elini okuduktan sonra aslında derste bir şey öğrenmediğimi ya da öğrendiklerimin eski olduğunu anladım. Doğal olarak Ursula K. Le Guin ne yazsa okudum. İlk sıraya Sabahattin Ali'den Kürk Mantolu Madonna'yı koyarım.