Uğur Yücel'i anlatmaya gerek var mı? Oyuncu, senaryo yazarı, yönetmen ve müzisyen olduğunu anlatabilirim. Veya hiç bir şey anlatmam, ne yapsa iyi yapan, güzel yapan başka türlü bir adam olduğunu söylemekle yetinirim. Siz de biliyorsunuz zaten. Orada bulunmak istememek. Her yer için geçerli bu. Mesele röportaj veren adam olmak istemedim. Okuldan beri ün ve zirve beni hiç ilgilendirmedi. Bir sürü şey çevremde bulunandan tersine çalışıyor. Meslektaşlarımın mutlu oldukları birçok yerin benim için bir anlamı yok. Kendimi bezgin ve yorgun hissediyorum. Yabanilik meselesinde de bir doğruluk var. Bazen kontrol edilmeyecek kadar uzak olabiliyorum. Buna kendim bile şaşıyorum. Bu çok doğru. Gereğinden fazla açık sözlü olabiliyorum. Laflarımı kendime danışarak buluyorum, gene de küt diye ortaya çıkabiliyorlar. Niye alemin ortasında dertlenip duruyorum! Belki de bütün bunlar bir davranış bozukluğunu gösteriyor. Ama tabii bu, saptadık ve olayı kapattık anlamına gelmiyor. Kendi halinden hoşnut olmamak var bende. Pişmanlık yaşıyorum. Bunları niye dedim diye. Ya da bunları niye demedim diye. Kendini akışa bırakmak pek mutlu sonuçlar vermiyor. Oysa şaşırarak izliyorum ki sanatçılar, edebiyatçılar birer ürün, birer paket gibi sunabiliyor kendilerini. Ne kadar tutarlılar. Bense kendimi yersiz yurtsuz hissediyorum. Öyleyim de sahiden. Hala sadece kendi istediklerimi yapabileceğim bir dünya kuramadım. Dertli olduğum bir zaman söylemişim o lafı. Tersine iyi oynanmış karakterler oyuncuya mutluluk katar diyerek kendimi inkar edeyim. Yağmur Kesiği'nde yazılmış her şeyin bence bir eğlencesi vardı. Ben çok gençken yazmaya başladım. Bir dünya buldum ki o, zamanın ta kendisiydi. Gelecek filmlerde biraz eskiye dair işler yapacağım. Fakat yazarken dolandığım yerler galiba özlediğim çocukluk ve gençlik hayalleri. Mazi hikayesini film yapmak istiyorum bu arada. O kızı çok sevdim. Kısık sesli, ilaç kokulu kız. Filmlerinde pavyon sahneleri olup da hiç pavyona gitmemiş insanlar biliyorum. Ama yaratıcılar hayat bilgisine sahiptir. Ben sokaktan geliyor denilecek adamlardanım. Mahalle çocuğuyum. Her türlü alemden geçtim. Yazdığım her şeyi, herkesi tanıyorum. Yeraltında, yerüstünde, gökyüzünde dünyalarım var. İstediğim zaman gidip seyrediyorum. Benim dışımda cereyan ediyor her şey. Olan bitenlere şaşıyorum. Tanrılar, hayaletler, konuşan bulutlar; hepsi birer karakter. Bazen benden hızlı davranıyorlar. Karakterin ensesinden tutmak lazım arada. Yoksa alıp başını gidebilir. Yazı işi tıpkı doğaçlama enstrüman çalmak gibi. İyi sololarda müsizyen armonik olarak güzel cümleler kuruyordur. Bir akorun yaratacağı yeni cümlelerde müzisyen benzersiz bir hazla kanatlanır. Yazma işi de böyle. Bir ilk cümle sonradan sizin de şaşıracağınız başka cümleler geliyor. Yazı üzerine konuşmanın pek haddim olmadığını zannediyorum. Ama ortada bir kitap var. Yok yahu, keşke bunu yazmasaydım dediğim bir yazıyla karşılaşmadım kendimde. Bazen gece kelle kafa bir şeyler yazıyorum fakat sabah olunca, aslında hazır ve kendi içinde tutarlı olan bir öykünün içine ettiğimi görüyorum. Mesela düzgün akan bir öyküye senaryo sahnesi açmak gibi. Neyse! Okurla paylaşılmayacak şeyler vardır. Mesela bir-iki öyküyü son dakikada çıkardım dosyadan, çünkü küfürbaz buldum birini. Diğeriyse fazla uçuk kaçıktı. Ama zihnimde kalmıyor, yazıyorum sonuçta. Bir sinemacı için filmin bitip ortaya çıkmasından daha değerli bir şey yoktur. Bir yazar içinse kitabının basılıp eline gelmesinin nasıl bir duygu olduğunu şimdi daha iyi anlayabiliyorum. Yine de kitabımın basılacağını hayal bile etmemiş biri olarak sonucu olağan buldum ve bende o güne dair farklı bir duygu yaratmadı. Masamın üstünde gördükçe ve güzel tepkiler geldikçe anlam kazanıyor kitap. Kitap çıktığından beri garip tepkiler alıyorum. Hiç düşünmediğim insanlar övgüde bulunuyor. En garibi daha önce hiç kitap okumamış olanlardan geliyor. Bir solukta okuduklarını söylüyorlar. Bir terslik var. Bunu beni oyuncu olarak sevdikleri için yapıyor olmalılar. Çünkü bazı metinler yorucu olabilir okuyucu için diye düşünüyorum. Neden sevdiniz dediğimde çoğunlukla değişik diyorlar. Daha önce okumadıkları bir şey olduğunu söylüyorlar. Hayat şaşkınlıkla geçiyor. Yazdıklarını yıllarca saklamış biri olarak edebiyatçı dostlarımın itelemesiyle ortaya çıkardım kitabı. Saklayacak ya da sakınacak bir şey olmadığını gösteriyor kitabın benimsenmesi. İkincisine biraz daha özgürce ve daha cesur bakacağım. Uslup olarak demek istiyorum. Yazar hissiyatı taşımıyorum. Yazarlardan benim dışımda birileri gibi söz ediyorum. Mesleğimi oyuncu-yönetmen olarak tanımlayabilirim. Senaryolar yazdım ama senarist de diyemiyorum kendime. Yazar hiç demeyeceğim. Yazmak benim için hobi. Sinema arıyorum yazarken. Bizde yazan-yöneten diye anılır bizim işimizi yapanlar. Halbuki Fransızların gerçekleştiren ifadesi bütün yönetmen tanımları içinde en güzeli. Hepsi için. Müzik yapmak için bir de... En boğulduğum zamanlarda yeni müzikler yapmaya devam edebilmek için de yazıyorum. Yazmak bence en çok doğaçlama piyano çalmaya benziyor. Bir kenara not edilmemiş bir dil. Belki biraz da kendi uydurduğum bir dil. Hayatta geçtiğim her yerin müziği var yazarken. Okul yıllarım aslında bütün bu günlerin fokurdadığı zamanlarmış, Devrimcilik, disko, konservatuar, tiyatro, showman'lik, pavyon kadınları, Kuzguncuk, Beyoğlu, Köprüaltı, Boğaziçi, Adalar, Kadıköy, Moda, Kalamış, kibar semtler, batakhaneler, gazinolar, meyhaneler, tektekçiler, ince saz, rock müzik... Sakin sakin giden bir trenle hepsinden geçtik. Ben seyrettiklerimi hayal ediyorum. En güzel dil semt meyhanelerinde konuşulur. İstanbul ağzı... Ama bunun için o semtte doğup büyümüşlerin masasını bulmalısınız. Özellikle eskiyi yad ederlerken sükseli laflar işitirsiniz. Eskiden poyraz esti mi Arnavutköy'den çilek kokuları gelirdi buraya, lodosta da buradan boğaza çıkardı çilek kokuları... Hepsi mezarlık oldu şimdi çilek bahçelerinin... diye bir cümle duyarsınız. Bir suskunluk olur masada. Kadehler kalkar. Zihninizde kalır o cümle. Bu günlerde Hayatımızı kaybettik lafını çok kullanıyorum. O kadar benzersiz sahnelerle geçti ki çocukluğumuz. Şimdi o sokaklar kurudu, ruhlar huzursuz. Tatavla Şenlikleri, Apochrist, Noel, Hamursuz Bayramı, Denize Haç Atma Törenleri, Cumhuriyet Bayramlarının meşaleli gece yürüyüşleri, Kabotaj Bayramlarının yüzme yarışları, Müslüman bayramlarında küçük semtlere kurulan lunaparklar, faytonlu semt turları, bütün yazlık sinemalardan sonra kadınlı erkekli ailelerin dondurma safhaları, piyasa vaktinde semt insanlarının uzun yürüyüşleri... Semtlerin içinden geçen ve ahalinin kahve önlerinde saygıyla ayağa kalkarak uğurladıkları Rum, Ermeni, Yahudi, Müslüman cenazeleri... Boğaz vapurlarının taleşlı koşturması, kocalarını vapur iskelesinde karşılayan kadınların zarafeti, evlerden yükselen piyano sesleri, tango geceleri, sadece Kadıköy'de 30 adet tiyatro, Beyoğlu tam bir cümbüş, Adalar tam bir sükunet yuvası... Yazlık semtlerde rock konserleri... Sinemaların meşhur olduğu zamanlar... Bu seslerin geçişi ölüme kadar gider.


Haydar Karataş son yıllarda üzerine en çok yazılan, çizilen edebiyatçılardan. Murathan Mungan onun için canavarcasına bir yazar damarı var diyor. Murat Uyurkulak, Behçet Çelik, Kaan Arslanoğlu gibi başka edebiyatçılar da Karataş'ın romanlarında yarattığı dille ilgili hayranlık ve övgü yazıları kaleme alıyorlar. Yazarın iki kitabı var. İkisi de Dersim'le, 1938'de yaşananlarla alakalı... Gece Kelebeği'nde her şeyi küçük bir kız çocuğunun gözünden anlatıyor. On İki Dağın Sırrı'ndaysa, hadiselerin öncesiyle ilgileniyor... Kışın çıkacak üçüncü romanla Perperik-a Söe dizisi tamamlanmış olacak. Dünyanın her dili güzeldir, keşke insan her dili öğrenebilse de o dilde ağlayabilse. Her dilin kendine ait bir ahengi var, Be-So bir Anadolu dili, gramer olarak farklı olsa da ruhsal yapısı Türkçe'ye çok benzer. Ermenice ve Kürtçe de öyle... Dikkat ederseniz halk ezgileri bütün bu dillerde aynı ahenkle söylenebiliyor. Oysa Sarı Gelin'i ingilizce söyleyin, komik olur. Ben Türkçe'yle yatılı okula başlarken tanıştım, üç ay boş koridorlarda tek kelime konuşmadan dolanıp durdum. Kafamın içinde bitmek bilmeyen bir uğultu vardı. Türkçeyi seviyorum ama anadilim vücudumun kesilip atılmış bir parçası gibi. Hani kazada kolunu yitirenler bazen bunu unutup olmayan kollarıyla bir nesneye dokunmak isterler ya, Ben kendi dilimle anneme dahi sarılamıyorum. Türkçe deniyorum. Türkçe diline kendi merhametimi katıyorum, bu dilde yakarıyorum, bir daha böyle şeyler yaşanmasın diye. Yazmaya başlarken, cümlelerimin başı sonu olmuyor. Bir bilinmezi dile getiriyorum, tarif edilmemiş bir acıyı... Haliyle söylenen, hep cümlenin dışına taşıyor. Karakterlerim benimle savaşıyor, beni ağlatıyor, 'Hayır, olmadı' diyorlar. Çünkü anlatmak istedikleri çok şey var. Kaçırdıkları bir anlatı sürecine yetişmek isterlermiş gibi, aynı anda birkaç zaman kavramıyla konuşuyorlar. Ben de onlara karışmıyorum... Bakıyorum, Türkçe yazarken Zazaca'nın ruhu da dile geliyor. Bizde modern edebiyat II. Mahmut sonrası, batının hikaye anlatma biçimini taklit ederek gelişti. Ve edebiyatımız batıya öykündükçe, kendi toprağına gözlerini kapattı, sözlü anlatıma burun kıvırdı, onu unuttu. Örneğin bir İsak Ferera'mız vardır, Türkçe yazdığı halde eserleri sonradan basılmadı. Zengin bir Ermeni edebiyatımız vardı, görmezden gelindi. Ben çocukluğuma ait yaşlı insanların seslerini taklit ediyor, bunun için de hep onların nasıl konuştuklarını hatırlamaya çalışıyorum. Ve bu anlatı dili, Zazaca yazmak isteyenlerde de yankı bulacak diye düşünüyorum. Bu medeniyet, insanın kendini üzerinde var ettiği bu kainat dille başlar, dil olmasa hayatın bir anlamı olabilir mi? Anadolu'da bir söz vardır, biriyle kavga ettiğinizde düşmanınıza söylersiniz: Dilini keserim ha! Bu tehdit bizde bir gerçeği ifade eder, dilsiz bırakırsan insan denen bu varlık hiç olur. Dilsiz bıraktığın edebiyatsız, ağıtsız ve türküsüzdür. İnsanların hikaye anlatmasını, birbirine derdini anlatmasını keserseniz tarih kalmaz. Tarih yazımlarının hiç bir önemi yok, on tane tarih kitabı yazacağınıza, o halkın ruhunu anlatan bir masalınız, öykünüz olsun. Orada anlatılan ruh hali, bizim gerçek tarihimizdir. Dilini keserim tehdidi bizde bir tarih oluşumudur, dil kesmiş devletimiz. Ben edebiyatın tarih anlatımlarını bozduğunu düşünüyorum. Tarih anlatımı, hikayenin gerçekliği karşısında daima diz çökmek zorundadır. Edebiyat tarihçiyi gerçeğin kulvarına da çeker. Hatta şunu söyleyeyim, tarih yaşanmışlıktan öğrenilir. Edebiyatçı yaşanana bakmak yerine, acaba tarih ne der, diye sorarsa yanlışlık olur. Dersim'de bir insanlık trajedisi yaşandı. Lozan Anlaşması'nda 'azınlık' kapsamında görülen kesimler varlık vergisi, vakıflar kanunu gibi sert uygulamalarla ülkeyi terk etmeye zorlandılar. Dersim gibi ne Lozan'da, ne de başka uluslararası sözleşmelerde tanımlanmış bölgelerse yok edilmeye tabi tutuldu. 1938'in Dersim'inde olanlar, o günkü dünyanın bir yansımasıydı. 2. Dünya Savaşı'nın hemen öncesiydi. Sonu felaketle sonuçlanmış bir süreçten bahsediyoruz, atom bombaları patladı, insanlar fırınlarda yakıldı yani acı dünyanın her yerinde yaşandı. Bizdeki fark, meselenin üstünün örtülmesi, konuşulmasının yasaklanması. Bizde süregiden bir devlet geleneği vardır, devlet yetkilileri bir karar alır ama sonrasında anlatılmasını istemez. Osmanlı'da da böyleydi bu, Cumhuriyet döneminde de böyle. En uygun açıklama, 'hain' tabiridir. Öyle denince mesele hallolmuş olur sanılır. Azınlıklarla ilgili başka birçok konu gibi Dersim üzerine konuşmak da bu yüzden uzun süre yasaklı kaldı. Eh, roman denen şey de nihayetinde toplumsal özgürlüğün sınırları içerisinde ifade ediyor kendini. Zorlasa, ağır yaptırımlarla karşı karşıya kalacak... Nazım Hikmet, Sabahattin Ali, Yaşar Kemal ve Orhan Pamuk'un başına gelenler bunun göstergesi. Bizler, başbakanını idam eden ama bunu tarih dersinde çocuklarına anlatmayan bir ülkede yetişiyoruz. Hala çoğu kişi Menderes niye asıldı bilmez. Kendi başbakanının niçin asıldığını bilmeyen bir Türkiye'den Dersim'i bilmesini beklemek de haksızlık olur. Kızmıyorum. Biliyorum ki ülkemizde edebiyat sorunlu büyüdü. Cüssesi var ama zihni, ruhu eksik. Türkçe edebiyat Türklük olarak algılandı. Farklı etnik yapıdan ve dinsel kökenden gelen edebiyatçılara 'getto' muamelesi yapıldı. Ödüllerde, edebi kriterler yerine ideolojik önceliklere göz önünde bulunduruldu. Devletin politik tutumunu rehber alan romancılarımız oldu. Romanımızda kötü karakter olarak gösterilenler hep büyük felaketler yaşamış kesimlerdendir. Servet-i Fünun'un kötü öğesi gayr-i Müslümlerdi, 1. Dünya Savaşı'nın karanlık ortamında biçildiler. Cumhuriyet'in ilk döneminde Aleviler önce görmezden gelindi, sonra da büyük bir asimilasyona tabi tutuldular. 1925'tan sonra kötü öge Kürtler oldu. 1960'lar sonrası edebiyatımız buna karşı durmak, mağdurun hikayesini yazmak yerine, sorunlarımızı iyi ve kötü kaymakam yaklaşımı üzerinden işledi. Yani yaraya tuz değil şeker basıldı. Edebiyatımız masum değil, yaraları sarmadı. İnsanlığın acılarının bir ve ortak olduğunu, insanların ancak birbirlerinin derdini dinleyerek güçlenebileceğini hesaba katmadı. Böylece biz azınlıkta olanların devasa devlet erki karşısında böcek gibi ezilmemize göz yumdu, okuru aldattı. Murathan Mungan'ın kitabının çıkacağını ilk duyduğumda ağlayacaktım. Bisiklete bindim ve saatlerce Zürich nehri boyunca sürdüm... Ben edebiyata inanırım, insanları kardeş kılmakta daha etkili başka bir şey de yok gibi gelir bana. İnsanı anlatan başka ne var ki! Politikacılar ve kanunlar hükmeder, yönlendirir. Oysa edebiyat itham etmez. Okuyucuya empati çağrısı yapar. Onu ideolojik sürecin dışına çıkarır. Murathan Mungan'ın kitabı sayesinde edebiyatımız ilk defa tarihsel bir olaya müdahil oldu. Keşke aynısı 60'larda da yapılabilseydi. Düşünün; Orhan Kemal, Kemal Tahir, Nazım Hikmet ve diğerleri haksızlıklara karşı ortak bir öykü ya da şiir kitabı yazıyorlar... Ama tabii yapılamazdı. Bu yüzden Mungan'ın 1938'de yaşananlara farklı kuşaklardan bir grup edebiyatçıyla birlikte baktığı Bir Dersim Hikayesi, edebiyat tarihimizde bir devrimdir. 1950-70 arasını. Çocukluk yıllarıma ruh verenleri... Olaylar sonrasında sürgüne gidip geri gelenleri. Yıkılmış hayatlarını, anılarını arayanları... Gitmek her zaman dönmekten daha zordur. Bir sol örgüt militanıydım. Yaşanan acılara çözüm getirici teori olarak Marksist literatürü görürdüm. O zamanlar, sosyalist olmak, hapiste yatmak için yeterli bir nedendi. Gerçi hala öyle ya! Komünizm, sosyalizm kelimelerinin bir makalede geçmesi, o derginin toplatılma gerekçesiydi. Kürt tabiri toptan yasaktı. Oysa 2002'de hapisten çıktığımda, İstanbul'un orta yerinde, Agıre Jiyan grubunun Kürtçe konserine gittim. İstiklal Caddesi'nde yürürken bir binanın üzerinde kocaman bir Türkiye Komünist Partisi tabelası gördüm. Türkiye ruhsal olarak değişirken o yasaklı yılların gençlerini hapis duvarlarının altında çürümeye bıraktı. Pankart asmaktan müebbet hapis alan arkadaşlarım var. O güzel insanlar hala içerdeler diye kendimi suçlu dahi hissediyorum. Ölüm tarlalarının içinden geçtim, hayatta olduğum için sevinmeli miyim bilmiyorum. Ama ben kuşağımı kaybettim, hapisten çıkan arkadaşlarımın çoğu yarım insan olarak geziyor. Hapistekiler ölüm oruçlarında, devletin vahşi operasyonlarında öldü. Buna örgütlerin kendi içinde uyguladığı cezaları, öldürmeleri de ekleyin. Türkiye, sağıyla soluyla cinnet geçirdi diyorum ben. Bizse bu hikayeleri anlatmaya, kendi kendimizle dahi konuşmaya yanaşmıyoruz. Hal böyle olunca, on yıllık hapisliğim hiç bitmedi gibi geliyor bana! İnsanlığımızın kullandığı politika ve felsefe dili hala Antik Yunan Çağı'nın kavramlarıdır. O kavramları çekin, dilsiz kalırız. Din savaşlarından sonra, etnik ve kimlik çatışmalarının altında yatan esas şey, modern kavramlar. O kavramlar bazı temel şeyleri unutturdu. Bunlardan birincisi, doğaydı. Yalnızlıklarını doğada arayan topluluklar ilkel bulundu, çağdışı görüldü. Oysa, bugün doğayı yok ettiğimizde insanlığın da yok olacağı gerçeğiyle yüz yüzeyiz. Anadolu'ya, Dersim'e gidin, her dağda bir ziyaret vardır. Üstelik bu ziyaretler ideolojiler, devletler, örgütler var olmadan önce de vardı, insanlar gidip oradaki taşlara, ağaçlara ağlardı. Taşlar, ağaçlar size; 'şu gavurdur, şu bilmemnedir' demez çünkü.


Toni Morrison, Amanda Filipacci, Lawrence Durrell, Italo Calvino gibi müthiş yazarlardan yaptığı çevirilerle tanıyorsunuz Ülker İnce'yi. Mesela adını duyduğumda benim aklıma olağanüstü bir titizlik ve zarafetle Türkçe'ye kazandırdığı İskenderiye Dörtlüsü geliyor ilkin. Oscar Wilde'ın Dorian Gray'in Portresi romanının ilk kez sansürsüz yayınlandığı haberini vermiştim size daha önce. O da Ülker İnce'nin çevirisiydi. Ona nasıl iyi çevirmen olunur, çeviri edebiyatımıza baktığınızda en rahatsız edici bulduğunuz şey ne, çeviri metin yazara mı çevirmene mi aittir gibi soruları sorduğum bu röportajı arşivden bulup çıkardım. Çeviri üzerine bir ders gibi de okunabilir. Çeviri, sadece çeviri yaparak öğrenilmiyor. Bu yüzden de onlarca kitap çevirmiş bir çevirmen hepsinde aynı sakarlıklara devam edebiliyor, deneyim sahibi olmak ille de iyi çevirmen olmak anlamına gelmiyor. Öte yandan çeviri eğitimi almış birinin çeviri okulundan mezun olur olmaz hemen iyi çevirmen olması da neredeyse olanaksız, çünkü deneyime gerek var. Bence en iyisi, eğitimle deneyimin ya da kuramla uygulamanın birleşmesi. Gerçek hayat koşullarında deneyim edinmenin yeni bir eğitim dönemi olması gerektiği kanısındayım. Bir çıraklık döneminden söz ediyorum. O zaman bir de usta gerekiyor. Yayınevi çevirmenliği için konuşacak olursak, bu görev editöre düşüyor. Acemi çevirmen ile editör arasında kurulacak bir usta-çırak ilişkisi çevirmene çok yararlı olabilir. Bu ilişki ancak çevirmen editörün bilgi ve deneyimine güvenirse kurulabilir. Çevirmenin çeviri kararlarını ve seçimlerini, Bu olmamış, yanlış, hoş değil, kulağa hoş gelmiyor, diye eleştiren bir editöre çevirmenin güven duyması beklenemez. Eleştirilerine sağlam bilgiye dayanan açıklamalar eşlik etmeli. Ben yine kendi bildiğim çeviri bölümü için -Boğaziçi Üniversitesi- konuşacağım. Doğrudan doğruya uygulama dersleri de var: Teknik çeviri, yazınsal çeviri, tiyatro çevirisi, ekonomi metinleri, hukuk metinleri çevirisi gibi; çeviri becerisine dolaylı olarak yardımcı olacak dersler de var: Dilbilim, sözcük bilgisi, metin çözümleme, metin üretme dersleri gibi; kuram ve çeviri eleştirisi dersleri de var, özel ilgi ve uzmanlık alanlarına yönelik dersler de. Şöyle kabaca bakıldığında program yeterliymiş gibi görünüyor ama bu okutulanlar öğrencileri yetersizlik duygusundan kurtarmaya yetmiyor. Çeviri metinlerde en çok dikkatimi çeken şey, çevirilerin yürek sızlatacak derecede yanlış bir çeviri tutumu yansıtması, yani sadakat adına okunmaz, anlaşılmaz metinler üretilmesi. Çevirmenlerin kendi yorumlarına sadık kalmak yerine kaynak metnin sözcüklerine ve söz dizimine sadık kalmalarının çarpık sonuçlarını bol bol görüyoruz. Şimdi bakın, şurada elimin altında bir çeviri var, ondan örnek vereyim. Fazla aramama gerek yok, hangi sayfayı açsam bulurum: Alevlerin yiyip bitirdiği binalar, deniyor mesela şurada. Allah aşkına, eviniz yansa ve biri size ne oluyor diye sorsa, ona, 'Alevler evimi yedi bitirdi,' mi dersiniz, yoksa 'Alevler evimi yakıp kül etti' mi? Bir başka örnek: Üç yana açılan iki kanatlı pencereleri olan bir kule. Nasıl bir pencere bu diye dakikalarca düşündüm. Sonra anladım ki üç yöne bakan üç pencereden söz ediliyor. Böyle bir çevirmene okur güven duyamaz. İşin tuhafı, metne sadık kaldığını sanan çevirmenin metne sadakatinden kuşkulanmaya başlar. 'Sadık olsa böyle garip bir şey söylemez,' der. O cümledeki pencereyi hayal etmek bile mümkün değil. Birincisi editörlük kurumu gerektiği gibi işlemiyor bizde. İkincisi ekonomik. Kitap çevirmenleri hayatlarını çeviriyle kazanamıyor, kitap tirajları o kadar düşük ki. Rekabet tersine işliyor, daha doğrusu iyilerin seçilmesi için değil, onların elenmesi ve geri kalanlara daha az paraya -ve tabii ki daha kötü- çeviri yaptırılması şeklinde bir rekabet var. Ben İskenderiye Dörtlüsü'nde kafamda oluşturduğum metni çevirdim. Okuyanlar memnun kaldılar mı, bunu konuşalım. 'Acaba bu metin Durrell'ın metnine uygun bir çeviri mi,' diye bir sorgulama olmadı. Okurlardan söz ediyorum, tabii eleştirmenler ayrı. Sorgulama olmadı, çünkü o çeviri okurla güven ilişkisini kurmuştu. Demin verdiğim örnekteki gibi 'üç yana açılan iki kanatlı pencere' türü şeyler yoktu. Çeviri sorun çıkarmadığı zaman, okur sorgulamaya girişmiyor. Yani çevirmenin yazara sadakatinden hiç kuşkulanmıyor. O çeviride bir başarıdan söz edilebilecekse bundan söz edilebilir. Ben metni okurken kafamda oluşmuş metni çevirdim. Şunu vurgulamak isterim, çevirmenin kafasında bir metin oluşmamışsa, çevireceği hiçbir şey yoktur, sözcükleri ve cümleleri çevirir yalnızca. Çeviri tamamen çevirmenin metnidir. Çünkü o üretmiştir. Dille uğraşmak kendimi bildim bileli bana hep heyecan veren bir şey oldu. Çeviri de bunun için biçilmiş kaftandı. Yazarlığa da götürebilirdi beni. Ama ben çevirmenliği sevdim. Yazarlıktan farklı olarak, çeviri bana hiç yazamayacağım pek çok kitabı çevirme, bir anlamda yazma, olanağını veriyor. Örneğin ben hiçbir zaman bir bilim kitabı yazamayacağım, ama çevirebiliyorum. Çevirmen jeoloji kitabı çevirecekse jeoloji bilmeli mi? Tartışılır. Bence o alanın uzmanı olmaktan ziyade çevirinin uzmanı olmak daha önemli. Bir sosyolog sosyoloji kitabı çevirdiğinde anlaşılmaz bir metin çıkabiliyor ortaya, çünkü sosyolojiyi biliyor ama çeviriyi bilmiyor. İyi bir çevirmen konunun uzmanı olmamaktan gelen eksiklerini tamamlayabilir. Sözlüklerden, ansiklopedilerden, o konuda daha önce yayımlanmış kitaplardan, uzman kişilerden yararlanabilir. Çevrilmesi imkansız kitapların var olduğu söylenir. Yine de biri çıkıp çevrilmez denen kitabı çevirebilir. Bugüne kadar bunca kitap çevrilmiş, demek ki olabiliyor. Çeviri, iyi bir metin olma sıfatını hak ediyorsa sorun yoktur. Ne güzel bir dergiydi Picus, kapanınca üzülmüştüm. çevirmen üretmiştir biraz iddialı ama haklı yanı var.


Seyir Derneği tarafından 16-21 Eylül tarihleri arasında ilk kez düzenlenecek olan Ayvalık Uluslararası Film Festivali'nin açılış filmi belli oldu. Dünya festivallerinde ses getiren yerli ve yabancı yapımları izleyiciyle buluşturmayı hedefleyen festival, Park Chan-Wook imzalı Decision to Leave filmiyle açılacak. Ama başka şahane filmler de izlenebilecek. İşte birkaç örnek: Kore-Eda Hirokazu'nun Broker, Mia Hansen-Love'un One Fine Morning, Claire Denis'nin The Stars at Noon, Charlotte Wells'in Aftersun, Manuela Martelli'nin 1976, Thomas Hardiman'ın Medusa Delux, Erige Sehiri'nin Under the Fig Trees filmleri... Dardenne Kardeşler'in Cannes'da 75. Yıl Özel Ödülü kazanan filmi Tori ve Lokita ile 84 yaşındaki büyük usta Jerzy Skolimowski'ye Cannes Film Festivali'nde Jüri Özel Ödülü kazandıran EO, şahsen en merakla beklediklerim olacak. Direktörlüğünü Azize Tan'ın, program danışmanlığınıysa Fatih Özgüven'in üstlendiği ve Ayvalık'ı başta sinema olmak üzere farklı sanat dallarının buluşacağı bir merkez haline getirmeyi amaçlayan Seyir Derneği, 16-21 Eylül 2022 tarihleri arasında, dünya festivallerinde adını duyuran yerli ve yabancı yapımları izleyiciyle buluşturacak. Festival kapsamında film gösterimlerinin yanı sıra söyleşiler, paneller, atölyeler de düzenlenecek, en önemlisi de Genç Sinema programı aracılığıyla genç sinemacılarla sektörün profesyonelleri buluşturulacak. Ayvalık Uluslararası Film Festivali kapsamında herhangi bir yarışma yapılmıyor. Öte yandan festivalde Yeni Bir... başlığıyla heyecan verici bir ödül verilecek. Geçen yıl sinema alanında gösterdiği başarıyla dikkatleri çeken genç bir sinemacıya verilecek olan Yeni Bir... ödülünün 40.000 TL'lik bir maddi karşılığı olacak. Ödülün sponsoru, Mey|Diageo. Festivalin Emel Işıtan'ın imzasını taşıyan bu yılki afişi Ayvalıklı çağdaş sanatçı Elvan Alpay'ın resimlerinden ilhamla tasarlandı. Bazı işleri Paris Fondation Cartier koleksiyonunda bulunan Alpay'ın çalışmaları bugüne dek İstanbul, Köln, Londra, Düsseldorf ve New York gibi birçok dünya şehrinde sergilendi. Sanatçı, Paris'teki Le Monde de L'Art galerisinde de çok ses getiren bir kişisel sergi açtı. Film gösterimleri, Vural Sineması Nejat Uygur Sahnesi'nde ve Büyük Park Amfitiyatro'da gerçekleşecek. Biletler ise 9 Eylül'de tam programın açıklanmasının ardından Biletix'te satışa sunulacak.


William Shakespeare'in Bir Yaz Gecesi Rüyası ve Hamlet oyunlarında sahneye çıkan Kawa Nemir, aktörlüğünün yanı sıra Kürt edebiyatının dikkat çekici genç şairlerinden ve sağlam bir çevirmen. Yıllardır Shakespeare'den William Faulkner'a, Oscar Wilde'dan T. S. Eliot'a, Anglo-Sakson edebiyatın birçok yazar ve şairini hayran olunacak bir kararlılık hatta inatla Kürtçeye aktararak çok önemli bir iş yapıyor. Son olarak... Kawa Nemir'le yaptığım röportaj uzundu. Burada okuduğunuz, Joyce'la ve genel olarak çeviri pratiğiyle ilgili kısım. Habertürk'te çok azını yayınladım. Geri kalan bölümleri, yani Kawa'nın dille ve şiirle ilgili söylediklerini diğer linkten okuyabilirsiniz. William Shakespeare ve James Joyce, benim için iki büyük yaşam uğraşı. İkisi de has ötesi edebiyatçılar, o yüzden Shakespeare ve Joyce dendi mi benim için akan sular durur. Ulysses'te, Joyce ondan önce denenmiş tekniklerle açılımların tümünü bir arada ve son derece cesurca kullanmış, daha önemlisi dili muazzam bir gayretle yıkıp yeniden kurmuştu. O yüzden Ulysses, düzyazı-roman-şiir tarihine süper çelme atan bir eserdir. Okumak da zordur, kavramak da; hele çeviri yoluyla başka bir dilde yeniden yaratmak neredeyse imkansızdır. Yani hepimizi daha çok uzun zaman uğraştıracak, bu kesin. Eh, ben de zaten zor şeyleri seviyorum. Özellikle Yeats ve kuşağı, Kelt Uyanışı, İrlanda, İngiltere, kolonyalizm ve edebiyat üstüne yazdıklarımı okuyanlar bilirler; İrlanda ve Kürdistan arasında bir ruh köprüsü bulunduğunu iddia idiyorum ben. Kürtler henüz farkında değil ama Dublin-Diyarbakır hattını ben bu Ulysses çevirisiyle kuracağım. Bir de şu var: Aymazlıkla Kürtçeyi bir tür dilsel ortodoksiye hapsedenlere, sınırsızlığı göstermek için de çeviriyorum Ulysses'i. Joyce, böyle bir şeyi Gaelic dilinde yapamadı belki ama ben, çeviriyle de olsa bunu Kürtçe yapmak niyetindeyim. Geçim derdinden dolayı nefret ede ede yaptığım küçük çeviriler dışında, yazmak ve edebiyat çevirisiyle uğraşmak tüm hayatım. Her zaman baş köşeye koyduğum ve Kürtçe'de yankısını duymak istediğim epey şair ve yazarım var. O nedenle günde en az 15 saat saat çalışıyorum. Çevremle, içinde yaşadığım koşullarla boğuşarak yapıyorum bunu. Ölmeden bitirmem gereken işler var çünkü. Bunların hiçbiri sipariş değil, hepsi kendi tercihlerim. Bugüne kadar yeryüzünde hiçbir Kürt yayınevi bana gelip İnsanlar Sylvia Plath'ı, James Joyce'u Kürtçe okusalardı ne iyi olurdu falan da demedi. Kürtler, özellikle Irak'ta Federal Kürdistan Bölgesi'nde, petrol parasıyla zenginleştikçe manKürtleşiyorlar bir yandan. Bunu görüyorum. Bu taraftaysa Ankara'dan gelen bütçelerle hayatımızı saçma sapan bir noktaya getiren ve çok kişinin peşinden koşturduğu ihalecilik söz konusu. Koşullar böyleyken ölümüne Ulysses'e çalışıyorum. Ruhumu kurtarmak için adeta... Bu yüzden artık zamanımın yüzde 80'i Ulysses'in... Aralarda da Shakespeare'in Macbeth'ini ve John Keats'in Sleep and Poetry adlı uzun şiirini çeviriyorum. Kürtçe yankılanacak Joyce, Kürtçeye çok şey katacak, ama hedefime ulaşabilirsem, sanırım Joyce kültür endüstrisinde Kürtçe Ulysses'in de hatırı sayılır bir yeri olacaktır. Ya da ben öyle olmasını umuyorum. Özellikle Joyce'un punlarını çok eğlenceli buluyorum. Leopold Bloom, Martello Kulesi'nden Dublin'in tüm katmanlarına kadar Kürtçe konuşacak ve bu muhtemelen başka dillerde olmayan, kendine özgü bir çiçeklenme yaratacak. Bir süre sonra bir dergide küçük bir parça yayınlayacağım. Gerisini hep birlikte göreceğiz, ileride... Ama şunu söylemek isterim: Uzaklarda olsalar da manevi desteklerini yanımda hissettiğim üç önemli insan; Ayşegül Sönmez, Vivet Kanetti ve arkadaşım Umay Umay... Onların benim altın vuruş dediğim bu önemli çeviri girişimimden dolayı duydukları heyecan, benim için tarifsiz. Özellikle sanat komiserimiz sevgili Ayşegül Sönmez'in iki dil birbirine ne kazandırır konusunda yazdığı ve bana güç veren çok değerli cümleleri var. Son bir yıldır, yani Joyce'tan beri İngilizceyle daha önce hiç yapmadığım kadar yoğun bir biçimde cebelleştiğim için ara sıra Kurdlish rüyalar gördüğüm oluyor. Hepsi yayınlanamasa da Türkçeden Kürtçeye yoğun diyebileceğimiz bir çeviri faaliyeti var. Sait Faik, Oğuz Atay, Tezer Özlü, Yaşar Kemal, Orhan Pamuk, Ahmet Ümit, Nazım Hikmet, Aziz Nesin, Ahmed Arif, Enver Gökçe, Edip Cansever, Turgut Uyar, Cemal Süreya, Yusuf Atılgan, Leyla Erbil, Murathan Mungan, Sema Kaygusuz, Jaklin Çelik, Müge İplikçi, Yavuz Ekinci, Murat Özyaşar ve daha birçokları çevrildi, bazıları basıldı. Basılmayı bekleyen birçok çevirinin de olduğundan haberdarım. Aslı Erdoğan, Murat Uyurkulak, Cemil Kavukçu gibi yazarların da bir an önce çevrilmesi gerektiğini düşünüyorum. İngiliz, İrlanda, Amerikan ve Türk edebiyatından 85 kitap çevirdim Kürtçeye. Neler diye sorarsanız; 600 civarında şairden 6000'den fazla şiir diyebilirim. Öykülerin yanı sıra birkaç roman ve 12 tiyatro oyunu da var. Ne yazık ki bugüne kadar ancak 18'i kitap olarak yayınlandı. Bu çeviriler üstüne yaptığım yığınla dosya da dergilerde kaldı. Üniversite gençliği. Faulkner ve Kafka'yı ilk kez Kürtçe okudum, vay be! diyen bir okur kitlesi var. Kürtçenin ümüğü sıkılmazsa, bu okur kitlesinin kısa zamanda on binleri bulacağından eminim. Yok. Birçok Kürtçe yayın, best-seller olmaktan ziyade long-seller. Herkes beklemede.


Belki de okumadıklarımızdan değil, bazı okuduklarımızdan utanmamız gerekiyordur, kim bilir... Pierre Bayard'ın Okumadığımız Kitaplar Hakkında Nasıl Konuşuruz başlıklı eserinin aklıma getirdikleri üzerine... Yazıda birkaç itiraf da var. Parisli Fransız edebiyatı profesörü Pierre Bayard'ın Okumadığımız Kitaplar Hakkında Nasıl Konuşuruz başlıklı eseri, görür görmez kaptığım kitaplardan oldu. Joyce'un Ulyssesini okumadığımı söylerken artık yüzüm daha az kızarıyor. Zira ben çok okurum; kendimi bildim bileli okumak bende bir nevi bağımlılık. Bir zamanlar geceleri evdeki herkes uykuya çekildikten sonra yorganın altında el feneriyle gizlice kitap okuyan küçük bir kız vardı ya, o bendim mesela. Okulda ders kitaplarının arasında sürekli başka kitaplarla yakalanan kız da bendim. Hala akşam yattığımda, sabah uyandığımda, ne bileyim vapura bindiğimde, bir kafede buluşacağım kişiyi beklerken hep okuyorum. Kimse de niye okuyorsun diye sormuyor, çünkü işim bu. Üstelik röntgenciyim, başkalarının ne okuduğunu da merak ediyorum. İlk kez gittiğim evlerdeki kütüphaneleri inceliyorum çaktırmadan, orada beni bekleyen bir hayal kırıklığı var mı diye baştan görmek için. Yahut metroda, otobüste kitap okuyan biri ilişmişse gözüme, elindeki kitabın kapağına bakmak, ne olduğunu anlamak için bin türlü cambazlık yapıyorum. Bir gün yazacağım okuma maceralarımı, kitaplar uğruna başımı nasıl dertten derde soktuğumu... Ama pişman mısın diye sorun! Hayır, değilim, gene olsa, gene yaparım. Öte yandan Bu kitapların hepsini okudun mu? sorusuna acayip sinir oluyorum. Zaten içten içe saldırgan bir soru bu. İşin kötüsü uygun cevabı kestiremiyorum. Evet desem, olmayacak. Yalan çünkü. Mesela Joyce'un en ünlü romanı Ulyssesi azıcık okudum, Finnegans Wakeinse kapağını bile açmadım. Proust'un 7 ciltlik Kayıp Zamanın İzindesini de orasından burasından okuyabildim sadece. Kitaplarını aldığım halde okumaya başlamadığım başka birçok yazar var. Zamanları gelecek diye umuyorum. Ayrıca bütün kitaplar okunmak için değil bence, bazılarını başka sebeplerle alırsınız. Hiçbir yerde bulamayacağınız bilgileri içerdiğinden, kapağını veya içindeki resimleri beğendiğinizden, sevdiğiniz bir yazarın külliyatını tamamlamak istediğinizden yahut sadece o kitabı kütüphanenize yakıştırdığınızdan, onun orada durup sizin tarafınızdan keşfedilmeyi beklemesi fikrini heyecan verici bulduğunuzdan... Tutkuyla okumanın ne olduğundan habersiz birine bunları anlatmak imkansız. Öte yandan Hayır cevabı da yakışıksız. Peşi sıra gelecek alaycı tebessüme katlanamayabilirsiniz. En iyisi soruyu unutturmanın bir yolunu bulmak; ben de yıllardır bunu yapıyorum. O yüzden Pierre Bayard'ın kitabını görür görmez kaptım. Okumanın kutsandığı, bir yandan da çelişkili bir biçimde yüksek edebiyatın sadece seçkin bir zümrenin tekelinde addedildiği bir dünyada yaşadığımızı söyleyen Pierre Bayard kendi deyişiyle, bir şarlatan, bir edebiyat atmasyoncusu... Çünkü üniversitede ders veriyorum ve öğrencilerime çoğu zaman kapağını bile açmadığım kitapları anlatıyorum diyor. Aslında bunlar şaka yollu ifadeler, suçlu falan hissetmiyor. Bunun yerine karşılaştığı baskılardan söz ediyor. İlki, okuma mecburiyeti... Çünkü hala bir eylem olarak okumanın kutsallaştırıldığı toplumlarda yaşıyoruz. İkincisi, baştan sona okuma mecburiyeti... Bir kitabı çok çabuk okumak ya da göz gezdirmek, hele bunu açıkça dile getirmek her zaman küçük görülen bir şey. Üçüncüsü, bir kitabı anlatabilmemizin ilk şartı olarak o kitabı okumamızın gerekmesi. Peki, bu baskıların sonucunda ne oluyor, millet daha mı çok okuyor? Yoo, hiç de değil. Mecburiyetler ve yasaklarla insanı zora sokan bu sistemin sonucu, yaygın bir riyakarlığın ortaya çıkması olmuştur diyen Bayard'a göre kitap okuma konusu, para ve cinsellik hariç, özel hayatın halihazırdaki en mahrem alanı. Bir tabuyu kurcalamaya cüret eden Bayard haklı, iyi bir okur sayılmak için kitapları, tespih taneleri gibi peş peşe dizmek gerekmiyor, okumak kişiye seçme ve eleme hakkı tanıyan bir sistem. O sisteme dahil etmediğiniz parçaları, Finnegans Wakei okumamanız sizi cahil ya da kültürsüz yapmıyor. Ayrıca Ulyssesı parça parça okumuş bir Joyce tutkununa kulak vermek, hızlı okuma kursuna gidip bütün kitaplarını üç günde okumuş birinden kesinlikle daha iyidir. Teorisini güçlendirmek için Montaigne, Proust ve Umberto Eco'dan hatta popüler kitaplarla filmlerden, mesela Harold Ramis'in yönettiği Groundhog Dayden destek alan Bayard, birtakım tiyolar da veriyor. Farklı durumlarda, mesela kalabalık bir yemekte, ciddi bir akademisyenle sohbet ederken, bizzat yazarıyla yüz yüzeyken ya da sevgilimizle beraberken okumadığımız bir kitaptan konuşmak zorunda kalırsak, ne söylememiz, belayı nasıl savuşturmamız gerekir, öğreniyoruz. Umberto Eco bile her şeyi okumuyor! Önemli olan okurun, gerçekte bir zaman kaybı olan şu ya da bu kitabı okuması değil, kitapların tümü hakkında Robert Musil'in genel görüş dediği şeye sahip olmasıdır. Montaigne'e göre, okuduğumuz ama zaman içinde adını bile hatırlamaz hale geldiğimiz bir kitabı gene de okunmuş bir kitap saymalıydık. Balzac bir kitabın durağan bir nesne olmadığı, mürekkep lekeli bir sicimle bağlanmasının bile kitabın hareketliliğini engellemeye yetmeyeceği görüşündeydi. Bu yüzden bir kitabı her okuyuşta yeni bir kitap okumuş gibi olabiliyordunuz. Paul Valery ise bir kitap hakkında makale yazmak için o kitabı karıştırıp sayfalarına şöyle bir göz atmanın yeterli olduğuna inanıyor, hatta bazı kitaplar söz konusuysa yazmadan önce okumanın sayısız sıkıntılar yaratabileceğini düşünüyordu. Eleştirisini yapacağım bir kitabı asla okumam, insan o kadar etkileniyor ki diyen Oscar Wilde bir kitabı okumak için en uygun sürenin altı dakika olduğunu öne sürmüştü, bu süre uzarsa okuma süreci zihnimizde kendi otobiyografimizi yazma sürecine dönüşebilirdi. Bence gerek yok, yapmayın. Teşekkürler yine de, sorduğunuz için. O kadar uzun kitap başka türlü okunmaz gibi bir cümlesi vardı:) Bir kitabı bu kadar kutsallaştıramamak fikri iyiymiş, faydalı yazı için teşekkürler.


Kıymet Erzincan Kına'nın Umay Ana'dan Al Karısı'na Atlı Gelip Yaya Kalanlar adlı kitabı, heyecan verici bir çalışma. Kitabında Umay Ana'nın ve diğer ulu anaların peşine düşüyor Kıymet. Ama ne düşmek. Yazılı kaynaklara dalıyor, daha sonra Umay Ana'nın ayak izlerini takip ederek Anadolu'yu dolaşıyor, masallara, efsanelere, halk şiirlerine, türkülere kulak veriyor. En önemlisi yaşayan kadınlarla konuşuyor, hikayeyi bir de onlardan dinliyor. Beş yıllık bu çabanın sonunda da ortaya Umay Ana'nın yüzyıllar içinde nasıl Al Karısı'na dönüştürüldüğünü, kadının nasıl cadılaştırılarak güçsüzleştirildiğini anlatan harikulade bir kitap çıkıyor. Yok saydıklarımızı, görünmez kıldıklarımızı saklıyor. Ama bir çeşit yaşama ve yaşatma içgüdüsüyle koruyor da. Var olan düzende, bize gerçek diye dayatılan yaşam koşullarımızda, hakikate ulaşma çabası sandığımız kadar kolay değil tabii. Ama insanın iyileşmesi ve sürünmeden yaşaması için bu gerekli. Bu çaba aynı zamanda insanın kendisiyle yüzleşme ve barışma cesaretini göstermesini de gerektirir. İçimizdeki toksinlerden ancak emek harcayarak, ter ve gözyaşı dökerek kurtulabiliriz. O yüzden bilinçaltımıza açılan birer kapı olarak rüyalarımızın yorumunu başkalarına bırakmadan kendimiz anlamaya ve Ben bana ne demek istiyorum? sorusunun cevabını kendimiz bulmaya çalışmalıyız. Aksi takdirde, bilinçaltımızda kilit altına aldığımız ve yok saydığımız, bastırdığımız hakikatin yüküne daha fazla dayanamayız. Rüyalar birey için neyse, masallar, efsaneler, ritüeller ve onların ayrıntılarına sırlanmış gerçekler de toplumlar için o aslında. Oralarda kolektif bilinçaltımıza dair bastırdığımız, yok saydığımız hakikatin izlerine, eğer gerçekten talipsek, ulaşmamız pekala mümkün. Masallar, rüyalar hepimizin bildiği gibi hakiki olayları anlatmazlar ama evrensel gerçeği ya da hakikati yine çok evrensel motif ve sembollerle verirler. Sadece anlatıldığı toplumun üretim ilişkilerine ve yaşam şekline göre, gittikleri patikalar farklıdır. Ama hakikatin yolu, koruma ve yaşatma hedefi ortak. Kadınlar hem sembolik hem gerçek anlamıyla atlardan indiğinizde olanlar oldu aslında. İnsanoğlu toprağı ekip biçmeye başladıktan bir süre sonra doğayı da kadını da istediği gibi ekip biçme hakkını buldu kendinde, kontrol altına almaya da kutsallardan başladı. Ulu analar edilginleştirilir, olmadı günahkar kılınırsa mirasçıları sıradan kadınları kontrol altına almak daha kolay olsa gerekti. Tanrıçaların Lilithleştirilmesi ya da cadılaştırılması, yazıyı bulan Sümerlere kadar gider. Ama tabii mitlerin ters yüz edilerek toplumları denetleme süreci bütün toplumlarda aynı zamanlarda olmadı. Lilith'in ortaya çıktığı dönemlerde, Umay Ana, Orta Asya Türk inançlarında olumlu formuyla yaşıyordu. Konargöçer yaşamın eşitlikçi koşullarında, kadın ve erkek yan yana at üstünde yolculuk yapıyorlardı. Kılavuzları ise Doğa Ana ve kuşkusuz onun bin bir adından biri olarak Umay Ana idi. Doğa Ana bugün olduğu gibi cinsiyet veya tür ayırt etmeden bütün yavrularına o zaman da aynı mesafedeydi. Ne zaman ki atlardan inip yerleşik düzene geçmeye başladık gökteki güneşten yerdeki ocaklara ya da ateşe de sembol olan Al Ruhu bir başka adıyla Umay, Albastı ya da Al Karısı oldu. Ateşin ve kanın veya adetin rengiyle Al, ocakları tüttüren değil de söndüren ilan edildi böylece. Kadın, hem zihinsel hem bedensel doğurma ve var etme gücüyle, ölümü değil de yaşamı savunuyor. Günümüzde ister kadın ister erkek olsun yaşamı değil de ölümü savunanlar, kadının bu gücünü hem kıskanıyorlar hem de ondan korkuyorlar. O yüzden de kadının bedenini ve zihnini terbiye etmeye çalışıyorlar. Lilith ya da Al Karısı gibi mitlerle, kadınlara Sen eksiksin, kusurlusun, hatalısın, günahkarsın, telkinlerinde bulunarak, sürekli bir suçluluk duygusu yaşatıyorlar. O yüzden bugün yasalar önünde eşit olduğumuzu bilsek de zihnimize işlenen bu suçluluk duygusu yüzünden aslında en başta biz kadınlar güvenemiyoruz kendi gücümüze. Daha da kötüsü ne kendimize ne de hemcinslerimize inanıyoruz. Oysa kadın kadınının, daha doğrusu insan insanın kurdu değil, yurdudur. Güçlerini Doğa Ana'dan alan kılavuzların ve kadınların sayesinde yurt ve yuvaların dumanları tütüyor. Bu ışık ve ateş yok olursa, dünyanın da ışığı söner, dünya buz keser. Şimdilerde Doğa Ana'nın döngüsel düzenine değil de insanoğlunun piramit düzeniyle yönetiliyor olabiliriz. Ama hepimiz Doğa Ana'nın gemisindeyiz ve doğanın bir kıpırtısına bakar alabora olmamız ve yaşam zincirinin sadece bir halkası olduğumuzu anlamamız. Umay Ana, en bilinen adıyla Kibele. Ya da şu anki yaşadığımız topraklardaki karşılığıyla Fatma Ana ya da Sarı Kız. Sarı Kız, sadece Kaz Dağları'nda değil, Trakya ve Anadolu'da da birçok yatır ve türbesi olan bir eren. Umay Ana günümüzde Türkiye topraklarında doğrudan adıyla yaşamıyor. Ama Orta Asya halkları arasında hala olumlu imgesiyle var. Fakat bir ulu ana formu olarak değil de daha çok bereket getiren, lohusa kadınları ve bebekleri koruyan bir form olarak yaşıyor. Çok benzer şekilde yine özellikle Kırgız, Kazak ve Özbekler arasında Fatma Ana da Bibi Batima olarak yaşıyor ve kitap da yer verdiğim gibi Manın kolım emes/ bibi Patime, bibi Suhra kolı/ Umay-ana, Kambar-ana kolı gibi dualarda hala varlığını sürdürüyor. Bu dua hepimize mutfakta bereket ve lohusa kadınlara şifa dilerken okunan Benim elim değil, Fatma Ana'nın eli, duasını çağrıştırıyor olsa gerek. Yaşadığımız topraklarda Umay, doğrudan adıyla yok ama yeni inançlar içindeki kutsallarla, dildeki izleriyle hala yaşıyor. Benzer bir temayı işlemek için Kibele'yi değil de Umay'ı seçmemin temel nedenlerinden biri de bu; izlerinin hala canlı canlı yaşadığını görmenin verdiği heyecan. Araştırmalarım sırasında özellikle kırsaldan kadınlarla görüştüm, Umay adını doğrudan duymamışlardı. Ama Buna benzer başka kelimeler aklınıza geliyor mu, diye sorduğumda, umma, umacı, eci, öcü, momoci, umut gibi kelimeleri duyuyordum onlardan. Daha kentli kadınlarda umar kelimesi hatta doğrudan Umay Ana adıyla da karşılaşıyordum. Çorum'la ilgili yerel bir sözlükte ise beceriksiz, ahmak anlamlarıyla umaysız kelimesi önüme çıkmıştı. Sanki inceden inceye Umaysız kalmanın kadınları beceriksizleştirdiğini söylüyordu. Umaysız kelimesi kullanmaktan çok hoşlandığım çaresiz anlamındaki umarsız kelimesini de çağrıştırıyordu. Özellikle İngilizcede desperate hope ifadesini Türkçeye çevirirken kullandığım ve yıllardır kendi yazılarımda ve konuşmalarımda da bolca yer alan umarsız umut ifadem böylece daha bir anlam kazanıyordu. Öyle sözlüklerde çevrildiği gibi boşuna ümit değil de her şeye rağmen, akıntıya karşı yüzmek pahasına da olsa umut ya da sembolik gücüyle aslında Umay diyormuşum meğerse. Dediğim gibi Umay'ın dildeki özellikle yerel kullanımlardaki izi hala çok belirgin. Fatma Ana ve Sarı Kız ululamasında da Umay Ana'nın izleri var. Bir başka izi de yine özellikle kırsaldaki doğumla ilgili ritüellerde yaşıyor. On birinci yüzyılda Kaşgarlı Mahmud'un hazırladığı, Divanü Lugati't-Türk sözlüğünde, umay kelime anlamıyla eş ya da plasenta olarak verilir ve kadınların bunu iyi bir alamet olarak kabul ettikleri ve ona tapınılırsa çocukları olabileceklerine inanıldığı yazılır. Biz bugün bunun izlerini kentlerde bebek göbeğinin bir dilek dileme yöntemi olarak cami, okul gibi yerlere gömülmesi ritüelinde görebiliyoruz. Umay'ın esas izlerini kırsalda evde yapılan doğumlarda plasenta veya eş ya da sonun gömü törenlerinde daha canlı görmek de mümkün. Kitap için yaptığım sözlü görüşmelerimde, doğum sonrasında bebek eşinin kefen misali temiz bir beze sarılarak dualar eşliğinde gömüldüğünü çok duydum. Bu gömü törenlerinde kadınların başrolde olduklarını kendi çocukluk anılarımdan da anımsıyorum. Çocuğu olmayan kadınların, yeni doğum yapan kadınların eşleri üzerine oturtuldukları ritüelleri de dinledim. Bazı görüşmeciler, eşlerin ağaç diplerine gömüldüğünü söylüyordu ve bunu çocuğun bir ağaç gibi yeşerip yaşamasına, dal budak sarmasına yönelik bir temenni olarak dillendiriyorlardı. Umay'ın kayın ağacıyla gökten yeryüzüne indiğine inanılan dönemlerden esintiyle olsa gerek, ağaçlardan dilek dileme, bir çeşit kansız kurban olarak bez bağlama gelenekleri de aslında yine Umay izleri. Ağaçların etrafında dönme gelenekleri sonra. Şamanist inançları İslamiyet'le sentezleyen Alevi-Bektaşi inançlarındaki ağaç, semah, geyik, turna kutsallığında da, deyiş ve nefeslerde de adı olmasa bile bu kutsanmadan izler görmek mümkün. Bunlara kitapta ayrıntılarıyla yer verdim. Bu yolculuğa çıkışım, çocukluğumda dinlediğim Al Karısı hikayelerinin bazı ayrıntılarıyla ilgili kafama takılan soru işaretleri nedeniyledir. Okumalarım sırasında Al Karısı'nın aslında Umay olduğu bilgisini öğrendiğim an ise bu kitap yolculuğumun başlangıç anı aslında. Atlara, bebeğe, lohusaya ve hamura musallat olan ve sadece erkekler tarafından yakalanıp evde köle gibi çalıştırılan, elinin bereketinin, becerisinin, güçlü kuvvetli oluşunun altı özellikle çizilen böyle bir kadın, neden yakasına takılan ve köleliğinin temsili minicik bir iğneden kendi başına kurtulamıyordu? Onu böylesine kötürümleştiren, paralize eden neydi? Ya da neden gerçek hayattan bazı makbul olmayan kadınlar ona benzetiliyordu? Kitabın beş yıllık yazım yolculuğunda, bozulan bir yapbozun taşlarını kendimce yerine koyduğum anlardaki duyduğum hazzın tarifi yok. Bu yolculuğumdaki muhabbetler, etkileşimler, gerek okuyarak, gerek kulaktan demlenerek, gerek sezerek edindiğim bilgiler paha biçilmez benim için. En şaşırdığım anlar ise Avrupa'nın aksine Anadolu Orta Çağında kadının bu topraklarda görünür olduğuna dair bilgileri toparladığımı sandığım anda, kitabın bitimine yakın anlarda bile çarpıcı yeni örneklerle karşılaşmam. 12. yüzyılda Erzincan ve Erzurum çevresinde hüküm süren Saltuklu Beyliği'ne on yıl hükümdar olan Mama Hatun bu örneklerden sadece biri. Konya'daki Selçuklu dönemine ait eserlerin sergilendiği müzelerde kadın görünürlüğü ve günümüzde daha çok eril güçlerle özdeşleştirilen sembollerin nasıl Umay'ın en önemli sembolü olan ve güneşi temsil eden üç tacıyla betimlendiği karşısında duyduğum şaşkınlık anlarını da unutamıyorum. Bu topraklar açısından Anadolu Selçuklu ve Beylikler dönemi, bugünün kadınına çok kılavuz sunuyor. Kadının orduda da, siyasette de, inançlarda da, kısaca yurtta ve yuvada da görünür olduğunu ispatlayan binlerce örnekle dolu. Umay ya da Doğa Ana'nın bin bir adıyla başka ulu anaların sembolik gücüne ihtiyacımız var. Onların sembolik mirasını taşıyan kadınların kılavuzluğuna ihtiyacımız var. Al Karısı'nda olduğu gibi görünürde yakamıza saplanan bir iğne olmayabilir ama hangi kesimden, hangi inançtan, hangi etnik kökten, hangi coğrafyadan olursak olalım, ama az ama çok bilinçaltımıza iğneler saplanmış. Uyuşturulmuşuz. Işığımızın uyarılması için bilinçaltımıza saplanmış iğneleri çıkarıp atmamız gerekir. Bize inandırıldığı gibi Al Karısı mirasını değil de Umay mirasını taşıdığımızı hatırlamamız gerekir. Sanırım aile olarak çok şanslıyım ki en başta annem Müşiriye Erzincan, eşim Mehmet Kına, kardeşim Erdal Erzincan, sevgili Mercan Erzincan ve kızım Irmak Günce Kına'nın bilgi ve birikimleriyle çok beslendim. Kitabın bitiş aşamalarına doğru çok benzer şeyleri dert ettiğimizden yayıncılığımı da Erdal ve Mercan Erzincan üstelenmeye karar verdiler. Böylece kitabım Temkeş Yayınları'nın üçüncü kitabı olarak yayınlandı. Yine bu süreçte destek istediğim birçok araştırmacı o kadar candan katkılar sundu ki hatta başta Refik Engin olmak üzere bu araştırmacıların Hadi artık bitir, itelemeleriyle hızlandığım da çok oldu. Editörlerimden üniversiteden çeviri hocam olan çevirmen ve yazar Ayşe Nihal Akbulut'un kitabın metin kurgusu ve dili üzerindeki olumlu yorumları ve desteği bana çok büyük güç verdi. Bir diğer editörüm araştırmacı yazar Ali Cem Akbulut ise Osmanlıcadan yaptığı çeviriler, halk edebiyatından şiir önerileri, sunduğu kaynaklar ve cömertçe paylaştığı bilgi birikimiyle hep yanımda oldu. Bu süreç aynı zamanda çok fazla bilinmeyen, göz ardı edilen kitapları da okuma ve anlamaya çalışma süreci oldu benim için. Okuduğum ve yararlandığım tüm kitapları gururla kaynakçama ekledim. Ötekilerin sesi olarak sözlü görüşme yaptığım kişilerin adlarını da kaynakçamda gururla yer verdim. Hangi kök ve inançtan olurlarsa olsunlar özellikle doğayla bağını koparmamış yaşlılar hele de yaşlı kadınlar ve çocuklarla muhabbet edilmeli. Onlarda sansürlenmemiş, doğanın kılavuzluğuyla edindikleri hakiki bilgilerin kırıntılarını bulmak müthiş bir haz oldu benim için. Onlar bu toplumun belleği. Bu görüşmelerimde karşılıklı birbirimize soru işaretleri bıraktık. Hatta bazen birlikte koştuk bu soru işaretlerinin peşine. Tozlu raflarda bulduğum anlamsız görünen bir bilgiyi, onlardan duyduğum alakasız gibi görünen bir sözden, cümleden tamamladığım da oldu. Farklı çevrelerden yaptığım bu görüşmelerde kadının ötekileştirilmesinin bütün kesimlerde ne kadar ortak olduğunu gördüm. Ataerkil sistemin böl-yönet anlayışıyla kadının kadına kurt edilmesine değil de yurt edilmesi gerektiğine olan inancım daha bir pekişti. Başta annem ve kayınvalidem olmak üzere hayatımda kavga ettiğim kadınları anlamayı, yaptıklarını unutmayı değil ama affetmeyi öğrendim. Ve belki de iyileşmeyi. Yine özellikle annemle yaptığım bu görüşmeler sayesinde ben doğmadan çok çok önce ölen anneannemle iletişim kurabildim. Kitabın sonu da hiçte hesaplamadığım şekilde annemin aktarımıyla anneannemin bir masalıyla bitti. Öyle bir masaldı ki bütün kitap boyunca uğraştığım sembol ve motifler bir masalda can bulmuş ve en az altmış yıl sonra gelip kitabımın son sayfasına konmuştu. Okurlardan gelen Siz ölmüş anneannenizle iletişim kurmuşsunuz, biz de kendi ebelerimiz, analarımız ve atalarımızla kuruyoruz, türü yorumlar ise kendi adıma kitapta özel gibi görünen her şeyin aslında ortak olduğunu söylüyor bana. Kendimi iyileştirmek ve kendime güç toplamak için yazdığımız bu kitapta galiba yaralarımız da ortak. Gelen dönütler sezgilerimin rehberliğinde yaptığım şeyin doğru olduğunu söylüyor bana. Hem evet hem hayır. Öncelikle kült sayılan böyle bir kitapla hatırlanmak benim için gurur verici bir şey. İki kitabın da hedefi kadının baskılanan gücünü hatırlatmak, iki kitap da kadın sorununu çevre sorunun bir parçası olarak görüyor. Malzeme olarak masallardan yararlanmamız da ortak bir unsur. Clarissa Pinkola Estes'in Kurtlarla Koşan Kadınlar kitabında bu konu dünyanın farklı coğrafyalarından masalların psikanalitik açıdan değerlendirilmesiyle işlenmiş. Benim çalışmamdaki masallar daha çok Anadolu'ya ait ve ben bu masallarda daha kadının değişen toplumsal konumuna dair izler bulmaya çalıştım. Masalların yanında Orta Asya'dan başlayarak özellikle Anadolu ve Trakya'daki mitler, ritüeller, dil ve sözlü kültür üzerindeki izlerden ve arkeolojik bulgulardan da yazılmamış kadın tarihine dair işaret fişeklerini yakalamaya çalıştım. Dolayısıyla kitabım bu açıdan Estes'in kitabından farklı sanırım.


Bir vakitler, Nerem varsa insan kalan, işte orası acıtıyor! diye yazan Umay Umay, benim içinse bir masal kişisidir. Akrabamdır bir bakıma. Güzeldir, iyi kalplidir, sihirlidir... Gözünü kırpmadan savaşa girebilecek, karşısına çıkan kim olursa olsun ezip geçebilecek bir kız çocuğudur aynı zamanda. Ama ne var biliyor musunuz; o kırılgan görünümlü küçük kız çocuğu o kadar kuvvetlidir, o kadar bin yaşındadır ki, girdiği her savaşı eninde sonunda kazanacağını bilir, tam da bu yüzden hiçbir savaş meydannda göremezsiniz onu, durmaz. O geceyi, o elmayı, o mumu, kısaca Umay Umay'ı o yüzden hiç unutamam. İşte Umay Umay'ın Egoist Okur için hazırladığı Efkar Karması. Lütfen kalbinizle dinleyin.


Bu hayattan sadece kaos çıkar. Zaten tarihe, yakın ya da uzak geçmişe şöyle üstünkörü bir göz atsak bile, hayatın birbirine eklemlenmiş kaoslar yığını olduğunu görürüz. Bunun farkına varanlar, geri çekiliyor! Çağımızın en önemli 'geri çekilen'lerinden biri de, kuşkusuz Umay Umay. Aslına bakarsanız o epey zaman önce, sessiz sedasız başladı geri çekilmeye. Ama Umay Umay'ı takip edenler, bu sessiz sedasız geri çekilişin aslında kendi içinde bir şatafat taşıdığının da pekala farkındalar. Umay, şatafatlı bir biçimde geri çekiliyor ama ardında kalanın plastik bir görkem, bir çeşit çöp yığını olduğunu da yüzümüze vuruyor. Şarkılarıyla olduğu kadar, çektiği fotoğraflarla, yazdığı kitaplarla yapıyor bunu. Neresinden tutsan kırılacak denli güçlü olan fotoğraflarına http://umay-umay. deviantart. com sitesinden ulaşabiliyoruz. Yani melek lekelerinin gözümüzün önüne serilmesi an meselesi. Peki kitaplar? Bir süredir piyasada bulunmayan/zor bulunan Umay kitaplarına ulaşmak içinse herhangi bir kitabevinin kapısından içeri girmek yetiyor artık. Çünkü kitaplarının hepsi geçtiğimiz günlerde Liman Yayınları tarafından yeniden basıldı ve her biri sokak aralarına serpiştirilmek üzere raflardaki yerlerini aldı. Olmazsa buraları bırakır giderim diye düşünenlere, gidilecek yer olmadığını; olmazsa terk ederim diye düşünenlere, hiç kimsenin, kendisinde bir yara açmadan bir başkasını terk edemeyeceğini; hepsi bir yana, giydiğimiz bütün elbiselerin aslında külden olduğunu söylemek için eline kalemi almış sanki Umay. Ayaklarımızın bastığı yeryüzünün aslında ateşten olduğunu anlatıyor bize. Onu kora çevirenin de insanın ta kendisi olduğunu. Belki tuhaf gelecek ama yalnız kaldığımızda o yüzden üşüyoruz hepimiz! Ölüm oruçlarında ölenlerin sayısı arttıkça kendi içinde bir adım daha geri çekilen; yalan dolu, ağdalı bir salyanın karşısına geçtiğinde, orada bürokratların kravatına sıçrayan kanın hızla temizlendiğini gördüğü için evinden televizyonu kaldırıp duvarına hayali çocukların yaptıkları resimleri asan, artık televizyon yerine onlara bakan biri, tek bir sözcükle ağaçların yapraksız kalabildiğini hepimizden daha iyi anlar elbette. O zaman, denizin üzerine kibrit kutularından bir ev yapmanın hayalini kurar, dalga seslerine borçlu kalacağını düşünüp ürker belki de. Evet, Umay Umay'ın 'Orospu Kırmızı', 'Bütün Güzel Çocuklar Şüpheli', 'Rüya Duvarları', 'Sokaklar Uyudu Artık Öpüşebiliriz' ve 'Veda Busesi' adlı kitapları yeniden basıldı ve kalbin kadife çığlıklarına aşina olan okurların beğenisine sunuldu. Belki de söylenmesi gereken ilk şey, her birinin de bir konsept kitap olduğu. Kapak fotoğraflarının hepsi Umay Umay imzasını taşıyor. İçinizden okuduğunuzda, evet, birer düzyazı metin bunlar. Ama yüksek sesle okuduğunuzda, bu metinlerin kendine özgü bir sesi, bir müziği olduğunu fark ediyorsunuz. Metinlerin bu iç müziği de Umay Umay imzasını taşıyor doğal olarak. Kısacası, bu kitaplarda yer alan metinler, alt metinler, gizil anlamlar, çağrışımlar, bu kitaplarda yer alan görsellikler, bu kitaplarda yer alan müzik; hepsi Umay'a ait. Edebiyatın klasik türlerine alışık okurun aklına, bu kitapları hangi türün kalıpları içine sokacağı, sokması gerekeceği gibi bir soru gelebilir. Öykü mü, şiir mi, deneme mi... Hem hepsi, hem hiç biri! Hepsi; çünkü bu metinler birer düzyazı şiir aslında. Aynı zamanda bilinç akışı tekniğiyle yazılmış birer öykü. Ya da her biri basbayağı birer deneme. Hiçbiri değil derken de şunu kastediyorum: Umay bunları herhangi bir türe dahil olsun diye değil, hayatın kendisine uyguladığı prototip şiddeti bertaraf etmek için, sıradanlığın standartlarını kabul edemediği/etmediği için yazmış, o kadar. Kimin hangi kalıba soktuğu ya da sokmakta zorlandığı onu pek de ilgilendirmiyor sanırım. Belki de bu kitapların beşini bir yere koyup yeniden bakabiliriz içimizde yer eden bu hassas yaraya. Belki de bugün tam zamanıdır. Tam zamanıdır belki de başımızı doğru yere eğmenin. Evet. Hemen belli ederim. :) Canım egoistim.


Umay Umay özel bir isim. Sadece benim için değil, onu tanıyan, seven, takip eden bir kitle için de oldukça önemli ve özel. Kıymeti kuşkusuz bugüne kadar imzasını attığı işlerde yatıyor, ama bundan daha da önemlisi samimiyeti. Samimiyetinden kuşku duymayacağımız çok az insandan biri o. Yazdığı şiire, söylediği şarkıya, çektiği fotoğrafa, sizinle kurduğu diyaloğa kadar her şeye yansıyor bu. O nedenle Umay Umay iki kez kıymetli. Üstelik uzunca bir süredir beklediğimiz yeni şiir kitabı Cevapsız Ağrı'yla bir kez daha hem de çok yakından yüreğimize dokunuyor; bizi sarsıyor! İyi bir şey tabii, çok özlemiştim seni. Ayrıca kırmızı pantolon giymişsin, acayip güzel. Röportajda hemen yabancılaşırım. Şu anda yabancımsın, ama doğrusu bu. Sözün oyunlarıyla hakikatin durumu çok farklı. Ama hepsinin sana geldiğini ya da hiç gelmeyeceğini hissettiğin anlar benim için çok olağan anlar. Benim bir gerçeğim varsa ben onu ayırabildiğimi sanmıyorum. Ayırabilsem zaten gerçek nedir, ne değildir kuşkusuyla bu kadar boğuşmazdım. Yıllar evvel ben sana rahat bir üçlü koltuk olmadığımı söylemiştim. Ben Tanrı'yı her şeyle özdeşleştiriyorum. Şu yudumladığım kahveyle de özdeşleştiriyorum. Şu anda mesela; yarım saniyenin yarısı kadar da yakın bana. Ee, kavga etmeden olmaz. Tanrı'yla kavga etmesem kiminle kavga edeceğim. Kim daha değerli ki? Ondan daha güçlü, daha yanıltıcı, şaşırtıcı, hüsrana uğratıcı, ödüller verici... Onun varlığı ve yokluğu kadar sarsıcı hiç bir şeyim olmadı. Tanrı bana aç insanları anlatamıyor, ama aynı zamanda anlatıyor da. İnsanlara baktığımda; insan zaten her şeyi anlatıyor. Niye kötü olduğunu veya niye iyiliği seçtiğini, her şeyi anlatıyor. Orada barışıyorum. Çelişki yoksa hayat yok. Benden sakın öyle çelişmeyen, karar verilmiş cevaplar bekleme. Ben kendimi kendimden alamadım çünkü. Ama muallakta olmak değil bu, muallağın ne olduğunu biliyorum. Muallak, boktan bir şey. Muallak, hissetmez zaten. Kavga da etmez. Tanrı'yla kul düzeyinde sorunu ve korkusu vardır. Ben çok korkarım, hiç korkmam. Benim Tanrı'mla aramdaki ilişki ödlekçe değil. Cesareti de Tanrı'dan alıyorum. Olmaz mı? Her gün yüzüne tükürmek istediğim birçok insan var, ama bu kadar. Sorunum, sorulardan hoşlanmıyor olmam. İnsan ruhunun kıvrımlarını ve inceliklerini tam anlamıyla anlatabilecek cümleleri, sözleri hayatta bulamıyor, o nedenle zorlanıyorum. Ama sen dışarıda olmayı tercih ettin. Hala tercih ediyorum. Ama çok içerden yapıyorum her şeyi. Bir filmden çıktıktan sonra ona soru sormazsın Deniz. Ben durumumu öyle görüyorum. Kendine sorarsın ya da sevmezsin, unutursun. Kendime her şeyi söyleyip bitiriyorum. Sonra susup tekrar bağırıyorum. Bunların cevaplarının verilmesi yerine anlaşılması ya da reddedilmesi gerekir. O yüzden sanırım doğru sorulara karşı yanlış biriyim. O nedenle, gelmekle iyi mi yaptım diye başta sordum sana. Iyi ettin. Aramızda sadece röportaj yok. Hiç yoktu. Hiçbir zaman da olmadı. Ne kurtarılacak ne de kazanılacak bir şey var. Biz onu öyle sandık. Hala öyle sanmaya devam ediyoruz. Ya evler? Evler de tekin değil. Öğrendik bunu, değil mi? Belki sokak daha korunaklı kaldı, içeride yaşanan şiddetin yanında. O zaman hangi sokak, hangi ev diye tartışabiliriz. Ben sokağı hep evim gibi gördüm ve sokakta yaşadım. Estetize edilmiş, uydurulmuş da değil öyle. Gerçek anlamda sokak kültürünün içindeydim. Üstelik imtiyazlı olacaksın, paran da olacak hem de öyle bir hayatı seçeceksin. Bunun yaşadım. Sokağı hep evim sandım. Eve gelirken sokağa çıkıyor gibiydim. Evde süslenir, sokakta süslenmezdim. Sokakta yer, evde yemezdim. Bazen üstümü başımı bile şehir tuvaletlerinde, bar tuvaletlerinde değiştirirdim. Oldu, evet. Yıllar evvel sevgilimle beraber Hayal Kahvesi diye bir yer açtık ve orada yaşadık. Etiler'de açsaydık Etiler kadını olur muydum, bilemiyorum. Beyoğlu'nu ben tercih etmedim, hayat beni oraya götürdü. Şimdi bu haberci kafasını hiç sevmiyorum. Beyoğlu'nda boncuk vardı, Tarlabaşı'nda goncuk vardı, Etiler'de soncuk vardı.... Bu çok gazeteci, etiketleme kafası. Olaylardan durum çıkarma kafaları bana göre değil. O nedenle Beyoğlu hayatını bir Erenköy'deki hayattan, mekan olanakları ve olanaksızlıkları dışında hiç ayırmadım. Beyoğlu'nda uyuşturucu varsa Erenköy'de de vardı. Farkı, Ereneköy'de daha fazla aile yaşaması ve iş yerinin az olması ya da birkaç fazla ağacın olmasıdır. Erenköy kendini uyuşturcuya, yoksulluğa, şiddete... hayatta dair olan her şeye kapatıp başka bir yerde gösterebilen bir yer. Beyoğlu yapısı itibarıyla göstermeyen bir yer. Yoksa kötülük veya aynı zevkler her yerde var. Beyoğlu'na haberci kafasıyla bakmadığım için, Beyoğlu ile Erenköy arasında benim için hiç fark yok. Evet, Beyoğlu'nu çok sevdim; ama hiçbir zaman Beyoğlu'nu kutsayanlardan da olmadım. Anladım, sen epey gerildin. Ben de gerildim. Ama sorular matematik sorusu gibi. Anlayamadım. Hesap verecek olsam yazmam. Yok katılmıyorum. Zaten benim türümde yazan insanların birinci meselesi değil mi bu. Hep bu duyguyla yazmazlar mı? Veda duygusu yazarken çok önemlidir. Ama veda üzerine kurduğumu sanmıyorum bu kitabı. Evet, veda çok kullandığım bir kelimedir. Ben okuyucu olsaydım, çok öfkeli ama umutlu bir kadın görürdüm. Ben hüzün kelimesini kullanmadım. Hüzünlü demedim. Aynı zamanda sorumun devamını da dinlemedin. Hüzün olmaz mı, elbette var. Hüzün benim sigaramı söndürüşümde bile var. Tamam, analiz etmeyi bırakayım o zaman. Yüzüme karşı analiz edilmeye müsait değilim. Ben seni baştan aşağıya anlamamış olabilirim. Ama vedayı bir bitiş değil de başlangıç olarak yorumlamışsın şiirlerinde. Zaten sorunun devamında buraya gelecektim. Elbette bu da bir umut belirtisidir. Çok dişi bir şey söylüyorum. Yazılarımda okuyucuların çok az gördüğü umutlu bir şey var. Umutsuz sanatı hiç sevmem. Mesela; Zeki Demirkubuz'a katlanamam. Umutsuzdur o, mutsuz değil. Kuru mutsuzluğu hiç sevmem. Benim mutsuzluğum çok dişidir, üreticidir, sarsıcıdır. Ölürken bile umutsuz olmayacağımı düşünüyorum. Vedayı da çok güzel kullanıyorum. Her elveda kırık bir merhabadır aslında, diye bir cümlem var. Evet, çok mutsuzum ama çok güzel bir mutsuzluk bu. Senden değil ama genel olarak okuyucunun algısında benim umutsuz ve karanlık olduğuma dair yargı var. Lunapark gibidir benim yaşadığım alanlar, mumdan nefret ederim. Bütün ev ışıl ışıldır. Umay, evindeyim zaten ve bir lunapark havası sezmiyorum. Ama ruhunda bir atlı karınca, lunapark şöleni olabilir. Işıl ışıl olmak umut duygusuna tekabül ediyor herhalde. Umarım bu sefer doğru anlamışımdır. Ah özür dilerim keşke senin için salonun ortasına dönme dolap, atlı karınca filan taktırsaydım. Ben fotoğrafçı değilim. 'Fotoğrafçılara saygısızlık edemem' durumuyla söylemiyorum bunu. Okumakla, akademilerde olmakla hiç bir şey olmuyor. Yani saygımdan fotoğrafçı değilim demiyorum. Fotoğrafı ruhumla, hayat arasında kurduğum kuralsız hikaye olduğu için fotoğrafçıyım demeyi uygun bulmuyorum. Biliyor musun iki insan arasında ışık vardır. Önce lambalar yanar. Bir de dünyada güzel sananlar akademileri var. Benle arkadaşlık çok güzeldir ama anlaşmak çok zordur. Tekrar tekrar özür dilerim. N'apayım Allah beni böyle yarattı. Elimden daha iyisi gelmiyor. Biliyor musun kocadım. Çevremdekilere hele ki yakınlarıma tek kelime yanlış anlama ve yorum hakkı bırakmak istemiyorum. Benim de onları doğru öptüğüm söylenemez. Ama şöyle bir şey de var, yanlış öpenlere de ağızlarının, dudaklarının payını verdim. Asıl soruya gelmek istiyorum. Kapı imgesi çok sık geçiyor şiirlerinde. Kapı sanki ölüme açılan bir yol. Ve kutsal bir tarafı da var. Tanrı'ya ulaşmak gibi. Aynı zamanda kavuşmayı da işaret ediyor. Bu benim çıkardığım bir şey. Sen belki başka amaçla yazmış olabilirsin. Ben insanın doğduğunda Tanrı'ya ulaştığını düşünüyorum. Ölümle Tanrı'ya kavuştuğunu sanmıyorum. Belki de ölüm, Tanrı'ya allahaısmarladık dendiği andır. Yani Tanrı'yla işinin bitttiği andır. Artık iyilik veya kötülük yapmana gerek yok çünkü. Her şey nefes alıp verirken oluyor. Tanrıyla tanışma, doğum anında olur, hatta anne karnına düştüğün andır bence. Ben yazmadım, redaksiyon hatası, demek geliyor içimden Deniz. Yok, dizeyi açıkla demiyorum, bu dizeden yola çıkarak kadınları soruyorum. Yıllar önce bir kadın oluşumu aradığında Ne kadını, ne kütüphanesi? dedim. Siz bilmiyorsunuz, benim pipim var, dedim. Öyle üzüldüm ve kızdım ki; sen masasın, sen kadınsın, sen asfaltsın, puff... Aynı ayrılma isteği, aynı faşizan istek. Aynı berbat anlayış. Elbette kadınım ve böyle hissederim, bu ayrı. Ama bütünde böyle bir şey yok. Kadın kütüphanesi, kadın sineması, kadın edebiyatı gibi ayrımlar yapılıyor. Bir süre sonra öyle bir hale geliyorsun ki, seni bu kodlarla çağrdıkları için sen de bir şekilde bunun içine giriyorsun. Ya da öyle çağrılmayı, mesela kadın şair ifadesini ister istemez kabul ediyorsun. Ama şöyle bir durum da var: Kadının görünürlüğünü bir şekilde kanıtlaması gerek. Bir şekilde bir yerde toplanması ve tanıtılması da direnmek anlamında önemli. İlk etapta belki gerekli. Ama ilk etapta. Sonrasında yapılacak şey, kimliklerden sıyrılarak aslında birey olmaya çalışmak ve yaptığın işle öne çıkmak. Özellikle son otuz yıldır kimlikler üzerinden bir politika uygulanıyor. Bu kategorilere ayırma işi bana komedi geliyor. Ve kadını azaltıcı bir şey bu. Bir gay fotoğrafçı gay fotoğrafları çekmiyor ama gay diyorsun. Bu daha büyük bir propaganda. Bugün Hindistan'da kadınlara on sekiz saatte bir tecavüz ediliyor, biliyor musunuz diye yazan plazalardaki insanlar günde on sekiz kere kendilerine ne türlü tecavüz edildiğini görmeden nasıl yazabiliyorlar? Cehennem gibi dram. Büyük komedi geliyor bana dünyanın şiddetini bu dille anlatmak, algılamak, karar vermek ve bu dile mensup olmak. Hiçbir şeye mensup değilim. Hangisi daha acı; kadın dramı mı, insan dramı mı, emin değilim. Hem de nasıl. Benim gibi konuşanlara da ileri geri konuşan insanlar diye bakılıyor. Çünkü varlığımızdaki hakikat tehditi onların kodlarını bozuyor. Hayır, ileri geri konuşmuyoruz biz. İşte oralarda bir kadın olmak hiç aklıma gelmedi. Üstelik erkekler de şiddet görüyor. Ve onlara yüklediğimiz sorumluluklarla döve döve cani yaptık. Para patronları dışında hepimizin türlü türlü kurban olduğu bir dünya, hepsi bu. Sen birçok şeyi reddediyorsun. Geri çekilmeyi tercih ettin. Gündelik hayatın içinde çok fazla olmayı da istemiyorsun. O bana güzel bir hayat gibi gelmiyor. Sana demiyorum, okuyucumla merak edenimle konuşuyorum. Hayatın içinde değil, lafı yanlış. O hayatın içinde olmayı tercih etmiyorum. Hayattan çekildi! Hayır, buradayım bak. Yaşadığım köyler, deniz kenarları hepsi bir hayat. Defterlerim, dinlediğim müthiş şarkılar, dolaştığım şahane yerler var. Eskiden de böyle yaşardım ama reddettiklerim bu kadar net değildi. Onu de, bunu deme, oraya git, buraya gitme, onunla seviş, şu şarkıyı söyle... Bunları terkettim. Tabii ki sevişmiyorum. O istenilen ve biçilen hayatta değilim. Odada inzivaya çekilmiş ya da bir hastane köşesinde yatıyor değilim. Kendime göre sevdiğim bir hayattayım. O hayattan çekildi lafına katılmıyorum. Taptığım iki çocuğum ve dostlarım var. Albüm yapmak hayatsa, yapayım. O bana hiç müzik hayatı gibi gelmiyor. Müzik benim şu koltuktan kalkıp, şuradaki çorabı almama kadar beni yöneten, şekillendiren, soyut ve somut birbirimizi şekillendirebildiğimiz çok mucizevi bir şey. Hiç onun kadar büyük bir sanat görmedim. Müzikle yaşamaktır müzik hayatı. Onunla fısıldaşmak, aynı zamanda bir insan gibi onu sevmemek, reddetmektir. Şarkı söyledim, ettim ama artık söyleyemiyorum, Kazım gittiğinden beri. Şarkı söyleme isteğini vücudumda elleyerek bile bulamıyorum. Elli yaşında belki bulabilirim, hiç bulamayabilirim de. Hormonlarımla ilgili olabilir. Estetize ettğim cevabımsa, çok güzel seviştim. Her şeyle seviştim. Hayatla, müzikle, her şeyle. O seks yaptıklarını sananların ulaşmak istedikleri yerde o kadar çok vakit harcadım ki. Bazı insanların tenine bak Deniz. Doyup doymadıklarını tenine bakarak anlarsın. Bu ekmek ve suyla açıklanacak bir şey değil. Meslekle açıklanacak bir şey de değil. Şöyle tenine bakarsın ve aşık olunduğunu görürsün. Ben bunu bir tek Sezen Aksu'nun teninde gördüm. Artık onun da bence sevişmek için bir tene ihtiyacı yok. Çünkü teninde yer yok. Ve benim tenime fotoğraf makinesinden başka hiçbir şey değmiyor. Röportajı okurken gerim gerim gerildim içim daraldı, sizi düşünemiyorum bile Deniz Hanım. Umay çok özelsin, çok güzelsin ama uzaktan.


Umberto Eco ölmüş. Ben buna hiç hazır değildim. diye yazdım Twitter'da. Ama hazırmış aslında, İstanbul'da Orhan Pamuk'la söyleşisinde açıklamıştı bunu: İnsanların yüzde 100'ü değil belki ama yüzde 50'si aptal olduğuna göre, ben de ölmeye hazırım. Çok önemli bir edebiyatçı, çok önemli bir araştırmacıydı. Onunla gülümseyerek vedalaşmak uygun gibi geldi bana. İşte Eco'nun Yanlış Okumalarının Kitabı üzülerek iade ediyoruz' başlıklı bölümünden seçtiğim dört nefis parça. Hayali bir ahmakın dilinden Kafka, Joyce, Proust ve Sade eleştirisi. Yanlış okuma, eleştirmenin okuduğunu bi tarafından anlaması nelere mal olur? sorusunun da cevabı. Yayıncı da payını alıyor Eco'nun sivri dilinden. Düşünüyoruz, kim bilir ne başyapıtlar hunhar ellerde heba oldu gitti. Umberto Eco ile Buster Keaton'un bir yerlerde buluştuğunu düşünmek güzel. Küçük, güzel bir kitap. Hitchcock izleri taşıyan, heyecanlı bir şey. Sondaki cinayet örneğin. Alıcısı olabilirdi. Fakat besbelli, yazar ağır sansürlü bir düzende yazmakta. Yoksa bütün o belli belirsiz göndermeler, insanlara ve yerlere ad vermeme hilesi niye? Ve kahraman, mahkemede niçin sorgulanıyor? Eğer bu noktaları aydınlatır, olayın yeri ve zamanını daha somut hale getirirsek, o zaman eylem daha kolay izlenebilir ve gerilim sağlanmış olur. Bu genç yazarlar 'Bay falan, filan şehirde' diyeceği yerde 'bir adam' demekle 'şiirsel' olduklarını sanıyorlar. Gerçek yazma sanatı, gazetecinin eski beş sorusunu akılda tutmak zorundadır. Kim? Ne? Ne zaman? Nerede? Niçin? Kitabı özgürce yeniden ele alabilirsek, satın alın derim. Yoksa, hayır. Büro yöneticisine, okunmak üzere kitap gönderirken daha dikkatli olmasını söyleyin lütfen. Bir İngiliz dili okuruyum ben, tutup başka bir dilde, kahrolası bir dilde yazılmış bir kitap gönderiyorsunuz. Ayrı bir zarfta size iade ediyorum. Hiç kuşkusuz bir dizi roman bu, çok uzun olsa da karton kapaklı bir dizi olarak satabilirdi. Ama bu haliyle olanaksız. Ciddi bir düzeltme gerektiriyor. Örneğin, noktalamanın yeniden yapılması zorunlu. Cümleler üzerinde çok fazla uğraşılmış; bazıları bütün bir sayfa tutuyor. Her cümleyi en fazla iki ya da üç satıra indirerek, paragrafları bölerek, daha sık satır başı yaparak, sıkı bir yayınevi içi çalışmasıyla kitap inanılmaz derecede düzeltilebilirdi. Eğer yazar buna razı olmazsa, unutun gitsin. Bu haliyle kitap çok, çok -ne demeli- çok tıknefes. Elyazması, bu hafta bakmak zorunda olduğum koca bir yığının içindeydi, doğrusu baştan aşağı okumadım. Farklı yerlerinden rastgele üç kere açtım, sizin de bildiğiniz gibi, bu işte uzman biri için yeterli bu. İlk açışımda doğa felsefesi üzerine sayfalarca sözcük yağmuru altında kaldım. Hayatta kalma savaşımının zalimliği üzerine, bitkilerin üremesi, hayvan türlerinin dönemleri üzerine konu dışı birtakım sözler. İkinci kez, haz kavramı, duyular ve imgelem üzerine en azından on beş sayfa. Üçüncü kez, dünyanın çeşitli ülkelerinde erkeklerle kadınlar arasında boyun eğme sorunu üzerine yirmi sayfa.... Bu kadarı yeter sanırım. Bir felsefe yapıtı aramıyoruz biz. Günümüz alıcısı seks, seks ve daha çok seks istiyor. Her şekil ve biçimde.


Biricik Dilek Atlı, yazar, yönetmen, ressam Ümit Ünal'la röportajına böyle başlıyor, bizi boğazımızda bir yumruyla öylece bırakarak... Sonrasını kim bilir hangi baharatın etkisiyle gözlerimiz dolu dolu okuyoruz. O kadar güzel bir röportaj olmuş ki tek kelime eklemeye kıyamıyorum ve sizi hemen Dilek Atlı'yla, Ümit Ünal'la, Teyzemle baş başa bırakıyorum. Halit Refiğ'in yönettiği, senaryosunu da Ümit Ünal'ın kaleme aldığı 1986 yapımı bir film Teyzem. Kısa ama kocaman adlı bu film, Ümit Ünal'a aynı yıl Milliyet Gazetesi Senaryo Yarışması'nda birincilik ödülü kazandırıyor. Film, yeğeni Umur'un gözünden Üftade'yi anlatıyor. Ama İstanbul silüeti altında... Beni ilgilendirense Ümit Ünal'ın Umur'un gözünden işlediği teyze ve İstanbul sevgisi. Sevgili okuyucu, çok yakın bir zamanda teyzemi kaybettim. Ümit Ünal ve ben biliyoruz ki teyzenizin yaşam öyküsü, hayatınıza öyle bir baharat ekler ki, o tadın verdiği rayihayı onu hatırladıkça burun kanatlarınızda hissedebilirsiniz ancak. Teyzeniz gidince, o koku da gider, o kokunun yayıldığı ev de kapılarını bu dünyaya örter. Sizse bir daha kokusunu alamayacağınız bir baharatın peşinde geçmişin sayfalarını açar, sorular sorarsınız. Örneğin siz, bu hayatta bir baharat olabildiniz mi? Koklanıp da unutulmayacak bir baharat. Bu yazı ve bu söyleşi Teyzem Tuncay Üstünsoylu'ya ithaf edilmiştir. Cihangir'den aşağı yürüyorum. Elimde Yapı Kredi Yayınları'ndan çıkan Işık Gölge Oyunları kitabı var. Söyleşi için Ünal'dan 'tamam' aldıktan sonra kitabın hazırlayanı Gül Yaşartürk'e ulaştım. Ümit Ünal'ın yaşantısının ele alındığı kitabın, bu söyleşide bana kılavuz olmasını istedim. Gül Hanım'dan da 'tamam' aldım. Merak edenler için söyleyeyim kitapta Ümit Ünal'ın yaşamı ve sinemacılığıyla ilgili tüm serüvenini bulmak mümkün. Derken Cihangir'deki sokakların birine daha sapıyorum. Birazdan Ümit Ünal'la buluşacağım. Teyzemi kaybettikten sonra konuşmak istedim onunla. Ben de onun gibi teyzemi en iyi yaptığım işle yaşatmak istiyorum. Ona ulaşıp, Teyzemi kaybettim. Sizinle konuşmak istiyorum diye yazdığımda beni hemen kabul etti. Minnet dolu bir kalple şimdi Ümit Ünal'in Cihangir'deki evinin ziline basıyorum. Beni kedisi Dudu'yla karşılıyor Ünal. Yalnızca filmlerinden tanıdığım ve onu filmleriyle anladığım yönetmenle ilk kez karşılaşıyorum. Elleriyle hazırladığı çayı ikram ediyor bana. Film müziklerini siz farklı düşünüyormuşsunuz sanırım diyecek oluyorum. Durduruyor beni. Kitapta Ünal'ın Halit Bey'le aralarında geçen bir diyalog ilgimi çekiyor. Üftade üzerinden psikolojik göndermelerle ilgili kısmı hatırlatıyorum ona. Filmde Üftade'nin odasında geçen ve kabusla gerçek arası bir sahne var. Baba figürü üç ayrı kılıkta kendini gösteriyor. O, aslında üç cüceydi. Üniversitede bir kız arkadaşım, bunalım geçirdiği bir dönemde, evin içinde cüce gördüğünü anlatmıştı ve bu hikaye beni çok etkilemişti. 'Teyzem' filmine de bu hikayeyi ekledim. Üç tane masal cücesi... Eve yavaş yavaş yerleşmesini, birken üç olmasını hayal etmiştim. Halit Bey bunu kabul etmedi, anlaşılmaz buldu. Bana ne demek istediğimi sordu ben de Freud okuyorum ya, büyük bir bilgiçlikle, '3 sayısı erkek cinselliğini temsil eder' diyerek ataerkel sistemin kadını yemesini anlattım... Halit Abi, tabii ki daha ben doğduğum zamanlar okumuştu Freud'un kitaplarını. Kütüphanesinden pat diye ingilizce basımını çıkardı ve 'Bunu mu demek istiyorsun?' diye sordu. Susup kaldım. Ama cüceler bence daha iyiydi. Çünkü daha gizliydi ve ilginç olabilirdi. Film bu sahneler yüzünden sansüre uğradı. Üvey babanın üç kılığını hayal ettik filmde. Assubay hali, bakkal hali, namaz kılan günlük hali. Assubay kostümünün Türk askeri olduğuna dair bir ibare yoktu, yine de sansürlediler. Danıştay'a başvurabilirdik ama yapımcı istemedi. Hemen vizyona çıkarmak istedi. Halit Bey filmi kurgu aşamasında bıraktı. Ses kısımlarını asistanları olarak biz yaptık. Sahnelerse kesilmiş olarak çıktı. Ama kesilmemiş halini de gördüm. Ümit Ünal'ın şahane çizimleri bu yıl sergi oluyor. Şimdilerde Ümit Ünal'ın sosyal medya hesaplarında onun Mahlukat Bahçesi çizimleriyle karşılaşıyoruz. Ressam Ümit Ünal'dan da söz etmek istiyorum biraz. Ben de Ümit Ünal'a çok teşekkür ediyorum. Kendi teyzemi bu yazıyla ölümsüzleştirmeme yardım ettiği için. İçimden bir teşekkür de teyzeme gönderiyorum. Bana kattığı o tatlı baharat kokusu için.


Yazar, editör Ünver Alibey'i 2000'lerin ortalarından beri tanıyorum ama yüz yüze tanışma fırsatımız hiç olmadı. Olsun, bir gün tanışırız. O zamana dek küçük röportajlarda buluşmaya devam. Genç Yetişkinler için yazılan romanlar aslında sadece genç yetişkinlere yönelik değil, biliyorsun. Her yaştan yetişkinin de bu tür kitapları ziyaret ettiğinden eminim, ben dahil... Kendimi bu alanda yazarken daha özgür hissediyorum, ayrıca bir sorumluluk bilinciyle, gençlere bazı fikirler, meraklar, bakış açıları göstermek, aşılamak, tanıtmak gibi bir yanı da var bu çağa yönelik eserlerin. Elbette onu da nasihat eder gibi yapmamak lazım. Seri birbirinden bağımsız beş romandan oluşuyor. Aynı evrende geçen, farklı karakterlerin yaşadığı maceraları okuyacağız hep, ama arada bir Işıyanlar diye bilinen esrarengiz varlıkların bahsi geçecek. Şu ya da bu şekilde onların varlığını hissedeceğiz. Kimdir Işıyanlar? İnsanlığa neden yardım ediyorlar? Bizden bir beklentileri mi var? Bu soruların yanıtları beş romana yayılmış durumda. Ancak beşini de okuduktan sonra Işıyanların gizine vakıf olacağız. Benim İstanbul'um Cihangir'dir. Cihangir, İstanbul içinde bambaşka bir şehir gibidir. İnanılmaz bir yaratıcı enerjisi vardır ve biz sakinlerine yazma, çizme, yönetme ve benzeri konulara ilham olmaya devam eder. Jules Verne'den bahsetmek lazım o zaman. İlk tanıştığımızda on yaşındaydım. Denizler Altında Yirmi Bin Fersah... Bu romanı bir solukta okumuş, bir yandan da bir yetişkin nasıl böyle bir şey yazabilir, diye hayret etmiştim. Kafamdaki yetişkin imajı nasıl bir şey idiyse artık! Daha çocuk yaştan başlayarak çok iyi bir kitap okuru olmamı ben Jules Verne'ye borçluyum. Elbette arkası geldi; daha sonra daha farklı janrlara da merak sardım. Poe çok esrarengiz şartlar altında öldü, biliyorsun. Daha 40 yaşındaydı. Kendini bilmez bir halde sokaklarda dolaşırken bulunmuş ve dört gün sonra da hastanede ölmüş. Bulunduğu sırada giydiği kıyafetler kendinin değilmiş ve ölmeden önce de sürekli Reynolds diye bir adı sayıklıyormuş. Ondan bir şekilde Reynolds'un kim olduğunu öğrenmeye çalışırdım. Hem belki bir şekilde zamansız ölümünü de engellemiş olurdum. Farkında mısın bilmem ama galiba yeni bir roman konusu doğuracak bu söyleşi!


17 roman, 11 çocuk kitabı, 100 kısa öykü, iki deneme kitabı, beş şiir kitabı bulunan Ursula Kroeber Le Guin'in 1960'ların sonunda yazdığı Yerdeniz serisi bir üçleme olarak tasarlanmış ama zamanla altı kitaba ulaşmıştı. Fantastik o yıllarda ya çocuk işi sayılıyor ya da henüz pulp fiction, yani ucuz edebiyat kapsamında değerlendiriliyordu. Bu türde yazılmış şeyler okumak isteyenler, Amazing Stories ya da Weird Tales gibi haftalık ya da aylık dergilere mahkumdu. Röportajlarından anladığım kadarıyla Ursula K. Le Guin, küçükken bu dergileri adeta yutarcasına okuyordu. Okuma konusunda benzer süreçlerden ben de geçtiğim için onu çok iyi anlıyorum, Bir çocuğun zamanla iyi bir okur olabilmesi için çokça kötü şey okuması lazım demesi boşuna değil! Yerdeniz Büyücüsü ve devam kitaplarının önemi, fantastiğin yüksek edebiyat sayılamayacağı yolundaki önyargıları sarsan ilk önemli adımlardan biri olmasında. Bu benzersiz serinin yaratıcısını kısaca anlatmak gerekirse; II. Dünya Savaşı'nın hemen öncesinde, sessiz kuşağın bir mensubu olarak 1929'da dünyaya geliyor. Hayatındaki en enteresan ayrıntı, daha o doğmadan aileye giren bir kızılderiliyle ilgili. Kültürel antropolog olan babası Alfred Kroeber, Yahi Kızılderililerinin son temsilcisiyle arkadaş oluyor fakat Yahi kültüründe isimlerin dillendirilmemesi gerektiği için arkadaşının adını öğrenemiyor ve ona Ishi adını takıyor. Küçük Ursula onunla hiç tanışamıyor ama aile içinde anlatılagelen Ishi hikayeleriyle büyüyor. Bazılarından o kadar etkileniyor ki, onları romanlarında kullanıyor. Mesela Ishi'nin gerçek ismini kimseye söylememesi, size muhakkak Yerdeniz aleminden tanıdık gelmiş olmalı. Çünkü Yerdeniz büyücüleri insanların, hayvanların, bitkilerin ve nesnelerin gerçek isimlerini bilmedikleri zaman ona büyü yapamıyorlar. Le Guin'in kitaplarında güçlü, bilge varlıklar olarak karşımıza çıkan ve bu yüzden kayıp olan ejderhalarda da Ishi'den çokça iz var. Üniversite yıllarında tarihçi Charles Le Guin'le evlenen Ursula'nın 47 yıl süren bu evlilikten Elisabeth, Caroline ve Theodore adlı üç çocuğu oluyor. Hayatı boyunca Portland, Oregon'da yaşıyor, hep aynı evde oturuyor. Kitaplarını bilgisayarda yazmaya alışıyor ama internete bağlanmayı reddediyor. Ona ulaşmak isteyen hayranları ya da röportaj yapmak isteyen gazeteciler, evinin yakınlarındaki küçük bir gazetenin ofisine faks çekmek zorunda kalıyor. Cevaplar da faksla geliyor elbette. Yazmadığı zamanlarda, öğretmenlik yapıyor, kütüphane görevlisi olarak çalışıyor. Yazmaya başlama hikayesi pek sıradan sayılmaz ama. Portlandlı tutkulu okur Ursula K. Le Guin, bir süre sonra kendi hikayelerini yazmaya karar veriyor. Her gece çocukları uyuttuktan sonra sabahlara kadar yazdığı öyküleri beğenen yok. Hangi dergiye gönderdiyse red cevabı alıyor, şurada burada tek tük şiirleri çıksa da editörler onun yazdıklarıyla ilgilenmiyor. Şimdi dikkatle okuyun, bence hikayenin en güzel kısmı burası... Ursula K. Le Guin'in annesi 60'ların başında az önce bahsettiğim Ishi'yle dostluklarını, ondan neler öğrendiğini anlatan bir kitap yazıyor ve inanılmaz bir başarının sahibi oluyor. Baskı üzerine baskı yapan kitabın satışları yüz binleri buluyor. Ve artık çok ünlü bir yazar olan anne, yayıncısına kızının öykülerini götürüyor. Sonrası, nasıl derler, işte hep bildiğimiz şeyler... Öyküleri novellalar, romanları seriler izliyor. Yazarın Yerdeniz, Mülksüzler, Karanlığın Sol Eli, Dünyaya Orman Denir gibi önemli kitapları bundan sonra yayımlanıyor.


Öykünün çıkış noktası Dostoyevski'nin şu sorusu: Bir kentin mutluluğu, her gün bir kızın işkence görmesine bağlı olsaydı, o kentin halkı ne yapardı? İsmail Yaprak yazdı. Şimdi gelin bu öyküye beraberce yapısökümcü bir şekilde yaklaşmayı deneyelim. Malum, bizim ülkede edebiyat eleştirisi denince öyle çok kullanılan bir eleştiri tekniği değil. Yapısalcı, feminist, Marksist, yeni eleştirel, psikanalitik yaklaşımlar mevcut, ama 'yapısöküm' öyle çok sık karşımıza çıkmıyor. Bu tekniğin kurucusu Derrida, sofistike metinlere ciddi bir gözle baktığımızda ileri sürülen görüşün kendisiyle çeliştiğini iddia etmişti. Bunda yazarın başarısızlığı pek ön planda değildi; bir suçlu aranacaksa eğer o suçlu dil'di. Dil, bir kafes gibiydi ve belli bir sınırın dışına çıkmamıza izin vermiyordu. Biz aslında belli bir sınırın içinde, anlaşabilmek için kendi uydurduğumuz kurallar dahilinde debelenip duruyorduk ve bunu özellikle dikotomiler sayesinde yapıyorduk. Derdimizi anlatabilmek için biz-onlar, iyi-kötü, tanrı-şeytan gibi dikotomiler yaratıyor, ama tam da bu dikotomiler yüzünden her şeyi yüzümüze gözümüze bulaştırıyorduk. Her neyse, Omelas halkı çılgınlar gibi mutlu. Bunun nedeni de zindanda işkence gören küçük bir kız. Şimdi yapıyı sökmeye başlayalım ve basit bir soru soralım: Biri gidip o küçük kızı özgür kılsa, ne olur? Sabah uyandığınızda muazzam bir mutsuzluk mu sarmış olur ruhunuzu? Tüm kasaba halkı inanılmaz depresyonlara sürüklenir, intihar mı eder? Buradaki dikotomi hatasını fark ediyorsunuz değil mi? Karşımızda bir ikili var: kız işkence görürse mutluyuz, serbest kalırsa mutsuz... Buna göre mutluluk skalanın yüzde 100'ünü, mutsuzluksa yüzde 0'ını temsil ediyor ve kız özgür kaldığında bizim mutsuzluktan öleceğimiz ima ediliyor. Yani aslında bunun bir çeşit lanet olduğunu anlıyoruz. Biz mutluluktan, zevkten, şevkten, eğlenceden aklımızı kaçırıyoruz ve eğer öyleyse, o zaman zaten kızı özgür bırakmak bize 'bağlı' bir durum/olasılık olmaktan çıkıyor. Bizim mutluluğumuz kıza bağlıysa, biz hiçbir şey yapmadan, iradesizce, içgüdülerimizle, birer bitki gibi mutlu oluyoruz. Mutluluğumuzdan sorumlu olan biz değil de işkence gören kızsa, bizim irademiz kalmıyor ve kızın işkence görmesinden sorumlu tutulamayız. Bu paradoksun aynısını kutsal kitaptaki 'cennetten düşüş' mitinde de görebiliyoruz. Adem ve Havva günahın, kötülüğün, ahlaksızlığın, ölümün olmadığı bir yerde-cennette yaşamaktadır. Henüz günah, kötülük gibi kavramlar var olmadığı için de özgür iradeye sahip değillerdir çünkü cennet sadece iyiliğin ve güzelliğin mekanıdır. Tanrı bir gün onlara Şu ağacın meyvesini yemeyin dediğinde Havva Tanrı'sını dinlemez ve elmayı yer. Bunun üzerine Tanrı artık sadece iyiliğin olduğu bir dünya yerine insanların iyiyle kötü arasında karar verebilecekleri bir 'dünya' yaratır ve ceza olsun diye onları yeryüzüne indirir. Oysa ağaçtan yiyip yemeyeceklerine karar verebiliyorlarsa Adem ile Havva zaten cennette değil demektir, çünkü cennette irade yoktur. Buradan ortaya çıkan sonuç şudur: Adem ile Havva ya asla cennetten çıkmamıştır ya da çıktılarsa zaten çıkdıkları yer cennet değil bizzat dünyadır ki o zaman cennet asla var olmamıştır. Le Guin'in öyküsü ve genelde Dostoyevski'nin sorusu da aynı dikotomi hatasından mustarip. Kasaba halkı çocuğun işkence çekmesine bağlı bir mutluluğu yaşıyorsa bu mutluluk kendilerine bağlı değil demektir, yani o kasabada irade yoktur, kasaba bir nevi 'cennettir', dolayısıyla da hiç kimse çocuğun özgür kalmasını sağlayamaz. Ama tıpkı cennet mitinde olduğu gibi bu paradokstan çıkılıp çocuk özgür bırakılırsa, bu sefer de iradesizce mutsuz oluruz. Yani bu anlamda mutsuzluğumuzdan da biz sorumlu değiliz, sonsuza kadar hayatımızı depresyonda geçireceğiz ama bunun nedeni biz değil, özgür bırakılan çocuk olacak. Bu durumda da mutlu olmakla mutsuz olmak arasında fark kalmayacak. Gördüğünüz gibi önümüze koyulan ikiliden birinin diğerinden daha pozitif tarafa düşüyor görünmesi koca bir yanılsama çünkü var olan yapı kaygan ve gevşek, sürekli iç içe geçiyor. Dolayısıyla bu metne Derridacı açıdan yaklaştığımızda önümüze konan ya / ya da ikilisinin, biz bir seçimde bulunmadan kendi kendini söktüğünü görüyoruz. Yazar ne kadar çabalarsa çabalasın bu dikotominin dışına çıkamıyor ve metin boşa düşüyor. Öyküyü okuyan hemen herkes adam öldürmek, işkence yapmak, tecavüz ve benzeri davranışların 'kötü' tarafta olduğuna dair içselleştirilmiş bir değerler sistemine sahip, dolayısıyla da öyküyü okur okumaz kendini 'gerçekte' olduğu haliyle değil, normatif haliyle görüyor ve hemen çocuk işkence görürken eğlenen kasaba halkını 'kötü' tarafa yerleştirip kendini 'iyi' tarafa koyuyor. Oysa bu öykünün ve orijinal sorunun nedeni, tam da çocuk işkence görürken eğlenen insanların varlığı... Ama biz zaten bu gerçeklikten kaçmak için bir fantezi dünyası yaratıyoruz ve gerçekliği hatırlatmak için bize sunulan bu metinleri fantezi nesnemiz haline getiriyoruz. Halbuki çocuk işkence görürken o kasabada yaşayamayacağını iddia eden insanlar tam da bunun bir kurgu değil gerçeklik olduğunu bilmezlikten geliyorlar. Öykü başında herkes sevgi kelebeği kesilip o çocuğa acıyor ama işe giderken metrobüs duraklarında her gün aynı çocuğu gördüğünde tek yaptığı başını öbür tarafa çevirmek... Çünkü tam da öyküdeki gibi o çocuk/lar sayesinde mutlu ve huzurluyuz. Yani kasabayı terk edenler var gerçekten ama onlar bizler değiliz. Biz, o çocuk işkence görürken ölümüne eğlenen kasaba halkıyız. Bu yüzden bize bu gerçeği hatırlatmak için yazılan bu öykü, tam tersine bizim bu gerçekliği tekrar bilinçaltına yollamamıza veya zaten bastırdığımız gerçekliği fanteziyle örtmemize yarıyor. Fantezimizde kızı kurtarıyoruz, öyküyü okuyunca kendimizi kasabadan kaçanlarla özdeşleştiriyor ve harika hissetmeye devam ediyoruz. Slavoj Zizek, Etyen Mahçupyan gibi düşünürler, böyle durumlarda Eğer koca kasaba halkı mutlu olacaksa küçük kızın işkence görmesine ses etmemek lazım diyerek kötü çocuğu' oynamayı seviyorlar. Onlar insanları normatif olandan gerçek hayata çağırmayı ve bu öyküyü okurken Omelas'tan kaçanlarla değil kasabada eğlenenlerle özdeşleşmeyi öneriyorlar. Aksi takdirde, İdeoloji, ideolojiden kaçmak ve arınmak için yapıldığında dahi ideoloji üretiyor ve zincire vurulmuş, gerçeklerden kaçan gündelik insan bu tip 'sorgulayıcı' öyküler sayesinde arınma ve günah çıkarma fırsatı yakalıyor. Öyküye adını veren kasaba, Salem, Oregon'un tersten yazılışıyla elde edilmiş. Bu bile başlı başına önemli, çünkü bizler, tıpkı öykünün adı gibi hayatın kendisini de, sırf fantezimiz bozulmasın diye tersinden okuyoruz. Yapmamız gereken şey kendimize mesafe almak ve hayata biraz yamuk bakmak. Sayın İsmail Yaprak'ın bu tür yapısökümcü çalışması metnin gerçek iletisi ve ruhunu kazıp bulmada gerekli bir çalışma. Ne yazık ki uygulamaları az. Çoğalması dileğiyle. 09. Kasım 2010 Tarihinde öyküyü Uzun Hikaye'de okuyup değerlendirmiştik. Karınca kararınca. Yapı sökümcü okumaları felsefede yapmak hem daha keyifli hem de daha olağan aslında. Çünkü felsefede bir şeyleri öne sürmek, bir iddiada bulunmak için yola çıkıyorsun, dolayısıyla ortaya attığın iddianın çelişmez olması, argümanını sağlam kurması gerekiyor. Oysa Derrida, felsefe metinlerinde, verdiği ünlü filozofların örneklerinden de anlaşılacağı üzere, daha çok çelişki bulunduğunu rahatlıkla bize gösterebilmişti. Yine de büyük bir hevesle, bu uygulamayı edebiyata taşımak hem beyin egzersizi hem de bol eğlence demek. O yüzden ne olursa olsun biz de eğlenmeye devam edelim derim. birader bir twitter, facebook olmadı mail adresi alak mı birbirimizden? ismail_yaprak benim twitter adım. bildirirsen sevinirim. Oykude cocugun cinsiyeti belirtilmemistir. Cocugun ne yası ne de cinsiyeti bellidir. Teşekkürler bilgi için :) Bugünlerde tam da çeviriyle kaybolan anlamlar üzerine düşünüyordum, sizin yorumunuz da denk geldi. Yazıda Anlaşma açık: Eğer o kız özgürlüğüne kavuşursa, tüm kasaba mutluluğundan olacak... deniyor. Açık mı sahiden ya da bu bir anlaşma mı? Sanmıyorum!


Her adımda kendini inkar eden, her mahallede mizaç değiştiren, aynı anda hem nikbin hem bedbin olan şehr-i İstanbul'da, tarihin en görkemli imparatorluk kesitlerinden Kanuni zamanında akan bir dostluk, aşk ve adama hikayesi. Tabii ki sadece bu kadar değil; tarih dediğimiz bir dönemi, sıradan insanların hikayeleri aracılığıyla canlı kanlı hale getiren ve böylece hayatı biraz daha anlamamızı sağlayan bir anlatı elimizdeki. Tamamen içinde kaybolarak kendimizi bulduğumuz bir roman. İster bir yapı inşa et, ister bir mektup yaz, ister bir adım at, ister bir hikaye anlat, eğer yaptığın her işle arzın merkezinin kalbinin kapısını çaldığını hissediyorsan bütün varoluşun, yaşamın, yaptıkların ve yapmadıkların değişmez mi? Başka anlamlar katılmaz mı hayatına? O zaman her yaptığına bir başka gözle, elle ve ruhla dokunmaz mısın? İşte Sinan buna inanıyordu, inandığı için de her yaptığını ölümsüz kılabildi. Yıkılanların önünde durmaya gücü yetmediği zaman yılgınlığa kapılmadan bir sonrakini inşa ederek yok etmenin karşısında yapmakla durmayı seçti. Kuşkusuz ölümsüz olmanın ve inanmanın yegane tezahürü de bu tutumdu. Elif Şafak, soluk soluğa okunan, bitmesin istenen bu cümbüşlü ve heyecanlı hikayenin içinde akan Sinan figürünü tıpkı Sinan gibi öyle güzel inşa etmiş ki kitabın ayrıntılarında Sinan'ı keşfetmek zaten başlı başına bir serüven. Ustam ve Ben'de üzerine düşünebileceğiniz çok hikaye, çok katman var. İçinizden o kadar çok insana yakınlık duyuyorsunuz ki ve tarih o yaşayan kahramanlar üzerinden öylesine capcanlı ve ruhu anlaşılır biçimde ortaya konuyor ki, birçok başka hikayeyi merak ediyorsunuz. Mesela Çeribaşı Balaban başlı başına öyle muhteşem bir roman karakteri ki... Tıpkı bizim şu anda farkında olmadığımız gibi, tarihin en mühim kesitlerinden birinde yaşadığının farkında olmayan onca insanın aracılığıyla tarihi -ve aslında şimdiyi de- çok daha iyi anlayabiliyoruz. Kitapta hangi birinin altını çizeceğimi şaşırdığım sayısız dalış var, hepsi birbirinden etkileyici. İnsan ruhunun ayrıntılarına birkaç cümleyle dalabilme ve birkaç satırda bir resmi tamamlayabilme ustalığıyla yazmış bu kitabını da Elif Şafak. Kitap çiziklerle dolu oluyor haliyle; okurken birçok hikayeye yakın hissediyorum kendimi. Ama astrolojiye aşık biri olarak beni en etkileyen bir sahneyi paylaşmak isterim bu yazıda. Müneccimbaşı Takiyeddin'le ilgili olan hikaye ve Rasathane'nin yapılışı ve yıkılışı tek kelimeyle kalbimden yaraladı beni. Kanuni'nin müneccimbaşısı Takiyeddin, öyle bir üstat ki Süleymaniye Külliyesi'nin yapımına başlamak için ona danıştıklarında zayiçesine sorup Aslan burcunun 22 derecesini öneriyor. Astroloji bilen biri olarak söylüyorum; Aslan burcunun yönetici gezegeni Güneş'tir ve güneş astrolojide kraliyeti, ihtişamı temsil eder. Sabit, yani kolay yıkılmaz, değişmez bir burçtur Aslan ve Süleymaniye de yapımına en azından astrolojik olarak ruhuna uygun, mükemmel bir zamanda başlanmış bir eserdir. Yaşamasına izin verilseydi Rasathane kuşkusuz Osmanlı'ya da, bu topraklarda yaşamış, yaşayacak birçok insana da bambaşka bir hayat perspektifi verecekti. Kitapta onun yapımı ve yıkımı çok güzel anlatılmış... İçimize işliyor bir ümidin, bir medeniyet hayalinin, bir ufkun cehalet ve kıskançlık yüzünden yıkılışı... Hele o sahne yok mu o sahne; Cihan'ın, ustası Sinan'ın arzusuyla, yıkılmazdan önce yakılacak kitapların hiç değilse bir kısmını kurtarmak için gizlice Rasathane'ye girdiği ve yüzlerce, binlerce kitabın beni de kurtar diye çığlıklar attığı o tüyler ürperten bölüm... Elif Şafak'ın Ustam ve Ben'i yakılan bütün kitaplar adına bir tür ağıt aynı zamanda. Romanı okuduktan sonra Süleymaniye'ye yeniden gitmek isteyeceğinize eminim. Hem bu gidişinizde daha önce fark etmediğiniz bambaşka bir şeyi göreceksiniz kuşkusuz, çünkü artık ruhlar bu kitaptan çıkıp sizinle konuştular.


Bu güzel yazıyı okuyun ve sonra İstiklal'e gidip Boncuk'la merhabalaşabilir, İstanbul'a tutkun iki arkadaş gibi dertleşebilirsiniz. Ayrılırken başını okşamayı unutmayın. Hala en sevdiği şey bu. Şahsi notum: Hayvanlar birçok kişiye göre yeryüzünün en kolay gözden çıkarılabilen varlıkları. Bunu haklı gören ve hayvanlara eziyet eden kim varsa acımadan öldürebilirim. İki haftadır kendisini görmemiştim. İçime kurt düşmüştü. Geçerken her zamanki yerinde de bulamamıştım.. Utancın yanına yaklaşılmaz. Kapalı yerdeki çeşit çeşit yuvasında çok kez peşine düşmüştüm; yaralıyken, hastayken, dinlenirken, uyurken... Gidemezdim yanına, bu başkaydı. Bir söylentiye göre, ataları, Beyaz Ruslardan, sirkte çalıştırılan ve sonra Hacı Baba'ya emanet edilen İstanbullulardandı. Ana babası da orada yetişmişti; sevgi, yemek, sıcak yuva ve ihtimamla... İlk yuvası o lokantaydı. Ne günlerdi onlar... Anababası ölüp de varidatlar kesilince bu duruma düşmüştü. Ataları gibi o da, eli açık, gizemli bu şehirde, İstanbullu beyefendilerin ve hanımefendilerin arasında dolaşmış, ahlakı ve iyi huyluluğuyla herkesin gözbebeği olmuş, çok sevmiş, çok sevilmişti. Hatta bir ara kendini prens bile sanmıştı. Bir Rus knezi mesela. Gün geldi, hayatlar ve zevkler değişiverdi. Canım kaldırımların üzerine asfalt dökülmesine, gürültüyü katık etmesine bir türlü alışamadı. İnsanların kabalığına da. İstanbullulara şehir kültürünü hatırlatan o kıymetli yer de maddi sıkıntılara dayanamayıp teslim olunca derviş ruhlu günleri başladı. Yine seviliyordu ama o bakımlı, bembeyaz tüyleriyle salındığı günler geride kalmıştı. Artık o handan bozma apartmanın girişinde ya da otelde kalıyor, gün doğunca dolaşıyor, ganyancıdan çıkıp döviz bürosunda turluyor, gişelerdeki memurlarla selamlaşıyor, dövmecide serinliyordu. Yemek ikramınız karşısında gözleriyle konuşur, sohbetin bölünmesine izin vermez, siz uzaklaştığınızda sessizce elini sürer ve yerine çekilirdi. Sokaktaki kedi dışında herkesin sevgilisiydi. Arada onu sevenlere göz süzüp arsızlık yapmasa ona da aldıracağı yoktu. Her karşılaşmada ona yemek verdiğini, çok masraf ettiğini söyleyen adam sokağın girişindeydi. ''Herkes gelip seviyor ama ona hep ben bakıyorum'' demişti, son konuşmamızda. Bir kere daha 260 TL'lik tıraş parasından söz edip 'boşa sevgi olmaz' imasında bulununca sükunetle, onu kendine getirecek iki kedi tokadı atmıştım. Aradan bir hafta geçti. Bu defa aynı yerde akpak, sarışın mısırcı tezgahını hazırlamış müşteri bekliyordu. Sokağa sapmadım ve Sıraselviler'e indim. Dönerciler, çöp kovaları, gürültü, yol ayrımı derken tekrar kendimi o sokakta buldum. Biraz uzamış tüyleri, başında tanımadığım dostları sohbet halindeydi. Sanki bir gün evvel ayrılmış gibi gözlerimiz buluştu. Utancından hiç söz etmedim. Giderken kafamı çevirip baktığımda günlük ziyaretlerine doğru yolu tutmuş ilerliyordu. İki sene önce Radikal gazetesinde tıraş sözcüğünü traş diye görünce hala tıraş yazamayan (ilkokul 2. sınıf) öğrencime göstermiş, koca gazeteden önce sen öğrenmelisin bunu demiştim. Bu hatalardan dolayı bende de doğru yazılanlar eskiyor. Bir süre sonra ben de şaşırıyorum. Neyse, çocukların beyni çok güzel, onlar unutmuyor da büyüyünce oradan buradan görünce bütün uğraşlar boşuna sanki. İlkokul ikinci sınıfta başlıyoruz oysa. Bu hafta da birçok yerde hırıstiyan yazılışına hayret etmiştim. Hristiyan yazılışına inatla ı koyarken, tıraştan da inatla ı'yı kim alıyor, üstelik büyük gazetelerde. Vallahi doğrusunu öğretinceye kadar canımız çıkıyor. Şüpheye düştüğüm bile oluyor.


Uygar Şirin, gözden geçirilmiş yeni baskısı Kırmızı Kedi Yayınları'ndan çıkan Anne, Tut Elimi! adlı ilk romanında kendi deyişiyle birkaç insanın uykusunu ve uyanışını anlatıyor. Bu sorunun cevabı benim için de çok net değil. Sanırım böyle bir hikayenin ortaya çıkmasına neden olan iki takıntım var. Birisi, insanın kendinden kaçması; öte yandan da kendini araması, bulması... Bu, kendimi bildim bileli beni ilgilendiren bir konu. Diğeriyse daha yeni bir takıntı: Konuşmanın çoğu zaman son derece yetersiz bir araç olması. Tabii bunun nedeni konuşmanın kendisi değil, kişiliklerimiz ve konuşmayı kullanma biçimimiz. Ceren'in suskunluğuna değişik anlamlar yüklenebilir. Güçsüzlük olarak da görülebilir, büyük bir güç olarak da. Ceza olarak da görülebilir, sığınak olarak da... Benim için Ceren'in suskunluğu, Ceren'in kaçışının, kendinden ve hayatındaki bariz sorunlardan kaçışının en somut göstergesi. Gerekçeleri ne kadar sağlam olursa olsun, susmak onun için saklanmak ve yüzleşmekten kaçınmak anlamına geliyor bence. İnsan uzun bir rüyanın yazıya dökülmüş hali gibi okuyor kitabınızı. Anne, Tut Elimi! birkaç insanın uykusunu ve uyanışını anlatıyor. Belki o yüzden uzun bir rüya gibi görünüyordur. Biraz değil, fazlasıyla varım. Bu bölümü çıkarıp çıkarmama konusunda çok bocaladım. En az beş kere silip sonra yeniden eklemişimdir. Bir yanım Bunun bu kitapta yeri yok. Yanlış yapıyorsun derken, bir yanım da Ceren'le Ulaş'ın birlikte sinemaya gitmesi için çıldırıyordu. Ikinci taraf kazandı. On yedi yaşımdayken Theo Angelopoulus'un Puslu Manzaralar'ını izlediğimde afallamıştım. Sinemaya başka bir gözle bakmamı sağlayan filmdir o. Ceren hazır sinemaya gitmişken, aynı duyguyu hissetsin istedim. Kendinizden ne kadarını verdiniz kitaba? Ben sanki Ulaş sizmişsiniz gibi okudum. Tabii sık sık, Ceren olabileceğinizi de düşünmedim değil. Ceren ve Ulaş eş gibiler ama aynı zamanda bir asimetri de söz konusu. Örneğin Ceren sessiz, kasvetli, mutsuz bir evde oturuyor, Ulaş'ınkiyse çaylı, tepsili, şekerli, anneli, huzurlu bir ev. Bir de, hikayede bu konuya vurgu yapıldığı için, burcunuzu merak ettim. Tüm karakterlerde benden ve tanıdığım insanlardan bir şeyler var sanırım. Kiminde az, kiminde çok. Ulaş hariç. Ulaş, o yaşlarda benim olamadığım ve yapamadığım ne varsa onu temsil ediyor. Bugünkü halim umarım Ulaş'a benziyordur. Ceren ve Ulaş'a gelince, hem birbirlerine zıtlar, hem de aynılar. Birbirlerine zıt olan şeyler aslında birbirlerinin aynıdır kuralı gereği... Ulaş haliyle, tavrıyla, sözleriyle Ceren'e bir yol gösteriyor. Ceren görmüyor, o ayrı. Burcum, Ceren ve Ulaş'ınkiyle aynı: Yengeç. Bu şarkıların kitapta yer almasının üç nedeni var: Birincisi, tüm epigraflarını Türkçe şarkı sözlerinin oluşturduğu bir kitap yazma hayalim. İkincisi, bu şarkıların hepsini delice seviyor olmam. Üçüncüsü, bunların adeta Ceren'e söyleniyor olması. Sezen Aksu Yapma etme, Bülent Ortaçgil Üzülme diyor, Kargo durumun karmaşıklığını açıklıyor, Şebnem Ferah da Geçti diye teskin ediyor. Ezginin Günlüğü'nün Gemi adlı şarkısının bambaşka bir görevi var. O görevi söylemeyeyim şimdi. Kitabı okumayıp bu söyleşiyi okuyanlar vardır belki. Gemi, aşağı yukarı her dinlediğimde ağladığım için ve tabii yine sözlerinden ötürü o görevi üstlendi.