İlk öykü kitabı İçeri Girmez miydiniz?le 2013 Haldun Taner Öykü Ödülü'nü kazanan Neslihan Önderoğlu, ikinci kitabı Mevsim Normalleriyle de adından söz ettirmişti. Arada bir gençlik romanı ve iki derleme hazırladı, başka yazarlarla ortak işlere imza attı... Şimdiyse hem çocuklar için yazdığı Mutsuz Palyaçolar Örgütü çıktı hem de Filler ve Balıklar adlı üçüncü öykü kitabı. Onunla yas tutmak, unutmak ve hatırlamak kavramlarını, geçmişle yüzleşmekten nasıl da titizlikle kaçındığımızı, bunun sonucu olarak ortaya çıkan nostalji fetişizmimizi, unutma ağrımızı konuştuk. Araya Türkiye'de bir eleştiri geleneği olup olmaması gibi meseleler de girdi. Edebiyatla tanışıklığım çok erken ama yolculuğum geç başladı. Küçük yaşlarda şiir yazmaya ve kardeşimle biriktirdiğimiz paralarla çocuk kitapları alıp kütüphane oluşturmaya dayanan bir okuma serüvenim var. Hayatımın her döneminde bu böyle oldu. Ama ciddi anlamda yazmaya başlamam ancak yazmaktan başka bir şey yapmayacağım koşullar oluştuğunda gerçekleşebildi. Örneğin, çalışıyorsunuz ve aynı zamanda küçük bir çocuğun annesisiniz, diyelim. İnsan böyle bir durumda kendini yazmaya ne kadar adayabilir? Başaranlar var elbette. Ama ben o insanlardan biri değilim. Yazmak için gerekli koşulların oluşması gerekti diyelim. Birkaç karpuzu koltuğunun altında taşıyabilen insanlardan değilim. Mükemmeliyetçi bir yanım var, yaptığım işe tam olarak kendimi adamayı istiyorum. Ama kendimi asla geç kalmış biri gibi görmüyorum, ondan önceki zaman bana kayıp gibi gelmiyor. Hep söylüyorum, öncelikle iyi bir okurum. Ve o okuduklarım yazar olarak beni oluşturan şeydir. İnsan hafızasının işleyiş şekli bana ilginç geliyor. Neleri unutuyoruz veya neleri unutmayı seçiyoruz örneğin. Sabahları uyandığımızda yeni doğmuş bir bebek gibi hayata sıfırdan başlamak mümkün olsaydı bunu ister miydik? Yoksa varoluşumuzun temelleri aslında hafızamızla mı şekilleniyor? Biz aslında hatırladıklarımızın bir toplamı mıyız? Bütün bunlar üzerinde düşünülmesi gereken konular. Hafıza ve Unutuş arasında bir diyalektik var. Unutuş, hafızanın geleneğidir. Biz hatırlanmasıyla başa çıkamayacağımız şeyleri unutuyoruz bana göre. Bütün doğu toplumlarında bir hastalıktır kolay unutmak, yas tutamamak, geçmişiyle yüzleşememek. Bunun sonucu da bir nostalji fetişizmi olarak ortaya çıkar. Yani geçmişi eskiden her şey ne kadar da iyi idi şeklinde hatırlamaktan bahsediyorum. Örneğin bugün televizyona bakın 80'ler, 90'lar dizileri ne kadar popüler. Bence bizim geçmişe dönük bir ütopya yaratma eğilimimiz var ki ben buna Retropya diyorum. Bence var. Unutma ağrısı dediğim şey, kendimizi aslında unutmamamız gerekenleri unutmaya zorladığımızda ortaya çıkıyor. Bir süre sonra duyulmaz oluyor ama insanın içinde habis bir ur gibi büyüdükçe büyüyor. Kimi zaman o kadar büyüyor ki mutlu olmamıza, aşka inanmamıza, umut etmemize, insanlara güvenmemize, onları ve kendimizi sevmemize engel oluyor. İkisi de değil. Ben sadece tanıklık ettiğim çağın bende bıraktıklarını yazıyorum. Bunun sonucunda okur bunları hatırlarsa ne mutlu bana. Yazdıklarımın evrensel bir coğrafyası, dili ve iklimi olmasını isterim. Türkiyeli bir okur kadar Meksikalı bir okur da okurken mümkünse aynı yolculuğu yapabilsin. Bu nedenle çok yerel motifler yok öykülerimde. Bir de ben büyük şehirde doğmuş ve hayatını hep orada geçirmiş biriyim. Elbette etrafımda olup biteni yazacağım daha çok. Hiç farkı yok. Eğer bir yazar okur kitlesinin özelliklerine göre yazdığı metne müdahale ederse o metin çok şey kaybeder. Ben de işte bu yetişkinler için, bu da gençler için diye düşünerek hareket etmiyorum. Sadece konular, dil ve anlatım kendi okur gurubunu belirliyor. O öyküde acılar karşısında tepki veremeyecek kadar taşlaşmış insanları ağlatarak içindeki düğümleri çözen bir grup palyaço anlatılıyor. Sadece ağlamak değil, acı çekmek ve yas tutmak da bir kültür gerektirir. Bizim ülkemiz bu açıdan çok iç açıcı değil. Neden olmasın. Yazar olarak bir fanusta yaşamıyoruz. Etrafımızda olup bitenler bizi ve yazdıklarımızı etkiliyor. Son yıllarda çok mutlu ve güler yüzlü bir Türkiye'de yaşadığımı söyleyemem. Elbette anlattıklarım da bundan nasibini almıştır. Ama söz, neşeli, oyunlu bir şeyler de gelecek. Öykü bütün yazı türleri gibi sancılı bir süreç aslında. Bence yazarlar tek bir an mutlu hissederler, gönül rahatlığıyla son noktayı koydukları zaman. Ondan öncesi bir arayıştır. Bende süreç şöyle işliyor; bir fikir oluşuyor önce. Daha sonra bu fikri besleyecek malzeme topluyorum. Gözlemlerim, anılarım, okuduklarım, izlediklerim vs. etraftaki her şey acaba bu öyküye hizmet eder mi diye düşünmeye başlıyorum. Yani gündelik hayat devam ederken beynimin arkasında bir yerde o öykü de devam ediyor. Yeterli malzeme biriktiğindeyse kafamdakiler ve almış olduğum notlarla o öyküyü en iyi nasıl anlatabileceğim sorusu ortaya çıkıyor. Yani burada matematik devreye giriyor. Nasıl bir dil kullanmalı, anlatıcı kim olmalı, mekanlar, diyaloglar nasıl şekillenmeli, öykü nerede başlayıp nerede bitmeli vs. Topluca kurgu diyebiliriz. Onlar aramızda, bizimle yaşıyorlar. Aynı metroya biniyoruz, aynı kuyrukta bekliyoruz, işyerinde, okulda yan yana masalarda oturuyoruz. Anlattıklarım sıradan insanların sıradan hikayeleri gibi geliyor bana. Biz nedense okur veya izleyici olarak hep sonlara alıştırılmışız. Kitaplarda ve filmlerde ille de bir son olsun istiyoruz. O olmadan rahatlayamıyoruz. Oysa hayat öyle bir şey değil. Neyin sonu? Bunu düşünmek gerek. Çünkü son sandığınız bir şey aslında bir evrimin halkalarından başka bir şey değildir. Orada durmaz, mutlaka onun da bir sonraki aşaması var. Ben öykülerimde vurucu finaller sevmiyorum. Hayatın kendisinde de sevmediğim gibi. Türkiye'de doğru dürüst bir eleştiri geleneği olduğunu düşünmüyorum. Ne yazık ki bir kitap hakkında yazılan yazılar, dikkat ederseniz dost ahbap ilişkisine dayanıyor. Ya da artık ismi kabul edilmiş bir yazar kötü bir şey yazdığında kimse ortaya çıkıp da bu olmamış demiyor. Oysa ki bir yazarın bütün yazdıkları aynı seviyede olamaz, inişler, çıkışlar çok doğal. Hayatımızda hep aynı çizgiyi koruyabiliyor muyuz ki yazdıklarımızda bunu becerebilelim. İnsanız yahu. Bunu yapmaya çalışıyorum, evet. Ama bu biraz da bıçak sırtı. Çünkü duru, açık ve net olmak isterken kuru, duygulardan arınmış, tekdüze bir dile de kayma ihtimali var. Bunu yapmamaya çalışıyorum. Aslında her yazı bir ritim duygusuna dayanır. Eğer doğru ritmi yakalamışsanız ortaya çıkan şey de tatmin edici olur. Örneğin ikinci kitabım Mevsim Normallerinde Kestane Ağacı adlı bir öykü var. Evde yaşlı bir kadın, konuşamayan spastik bir genç ve ona bakan köyden getirilmiş bir kız var. Odalar, ev dar ve havasız. Sesin ve havanın olmadığı böyle bir ortamda güçlükle nefes alıyormuş gibi kısa ve kesik cümleler kullanmayı tercih etmiştim. Bahsettiğim şey tam olarak bu. Üzerinde çalıştığım bir metin var. Bir romana doğru gidiyor sanırım. Son okuduğum kitaplar Juli Zeh adlı Alman bir yazarın Metis'ten yayımlanmış Temize Havale ve son dönemde en beğendiğim genç romancılar arasında olan Erhan Sunar'ın Alakarga'dan çıkan Ölüm ve Adam isimli romanları. Elimden geldiğince çağdaş dünya edebiyatını takip etmeye çalışıyorum.


Bu aralar Teoman'ın Tek Başına Dans şarkısının başındaki kısa bölüm tartışılıyor ya. Bir zamanlar Selda Bağcan'ın söylediği İnce İnce Bir Kar Yağar'ın girişinden mi apartılmış filan diye. Hayır, efendim, Teoman o bölümü kullanmak için türkünün sahibi Aşık Mahzuni Şerif'in varislerini arayarak izin almış... Yani ortada bir yolsuzluk, uygunsuzluk durumu yokmuş. Not: Bu yazıyı sanıyorum 2008'de yazmıştım, o zamanlar Egoist Okur daha yoktu. bayağı mücadele de vermiştim yazı yayınlansın diye. Neden? Çünkü o zamanki yayın yönetmenim haberin doğruluğuna inanmamış, New York'ta kim dinler Selda Bağcan'ı? demişti. New York'tan yeni gelen, üstelik de sabaha karşı bir gece kulübüne girebilmek için kar kağarken bir saat kuyruk beklemeyi bile rahatça göze alabilecek kadar müziğe, eğlenceye, dansa meraklı bir arkadaşım, New York'ta herkes Ersen ve Dadaşlar ile Selda'yı dinliyor dedi. New York'taki birtakım radyolarda sabahtan akşama Anadolu Rock çalınıyormuş. Gece kulüplerinde insanlar bu müzik eşliğinde dans ediyorlarmış. Hatta indie popülerlikleri öyle bir noktaya ulaşmış ki, bir plak firması her iki sanatçının eski kayıtlarından biri kısmını re-master ettikten, yani sesleri temizledikten sonra ABD'de yeniden yayınlamış. Aynı firma, bizde neredeyse unutulmuş bir isim olan Mustafa Özkent'in albümünü de çıkarmış. Biraz daha araştırınca Rolling Stone, Waxpoetics gibi önemli müzik dergilerinde, Observer, The Guardian gibi gazetelerde ve sayısını bilemeyeceğim kadar çok internet blogunda Selda'ya, Ersen ve Dadaşlar'a, daha doğrusu onların progresif veya psychedelic sıfatlarıyla anılan müziklerine övgüler düzen yazılar çıktığını gördüm. Selda Türkiye'nin Joan Baez'i diye anılırken, Ersen karizmatik Türk müzisyen olarak anlatılıyordu. Bir süre önce, Clarks ayakkabılarının TV reklamında da yine bir Anadolu rock şarkısı kullanılmış. Seksi bir kadın, art-nouveau stili merdivenlerden koşarak tırmanırken Amerikan seyircisi de Ersen ve Dadaşlar'ın 'Güneşe Dön Çiçeğim' parçasını dinliyor. Şahane, değil mi? Bu yazıyı okuyanlardan hangisi o şarkının melodisini birazcık olsun mırıldanabilir, bilmiyorum ama Amerikalı müzik dinleyicisi 'Güneşe Dön Çiçeğim'e çoktan aşina. Grammy adayı da olan Mos Def'in Supermagic'inin sözünü bile tmiyorum, onu artık biliyorsunuzdur. Bu müziği heyecan verici buluyorum, çünkü benim için Türkiye'nin dünyadaki coğrafi ve metaforik rolünü simgeliyor. İçerdiği Doğu-Batı buluşması büyüleyici. Yoğun enerjisi sizi hemen ele geçiriyor. Özellikle enstrümantal bölümlerdeki yaratıcılık inanılmaz. Selda, Ersen ve Mustafa Özkent müthiş müzisyenler. Onların albümlerini 'Anatolian Invasion' adı altında seri olarak yayınlayan iki cesur yapımcı, İngiliz Andy Votel ve ABD'li Mahssa Tagatina sayesinde Batılılar da tanıdı. Şimdi gece kulüplerinde ve radyolarda sıklıkla onların şarkıları çalınıyor. Hiphop'çuların Anadolu Rock'ı keşfinden de söz etmek isterim, sample'lar alıp kendi parçalarını zenginleştiriyorlar. Bu iyi bir şey, sonuçta müziğinizi sanıldığından daha çok insan dinlemiş oluyor. Mustafa Özkent, 'David Lynch'in en sevdiği müzisyen' olarak karşımıza çıktığında hepimiz şaşırmıştık. Lakin daha sonra anlaşıldı ki, bu David Lynch bizim bildiğimiz David Lynch değil, ünlü bir müzik yazarıymış. Yine de 70'lerin bu neredeyse unutulmuş ismiyle tanışmamıza vesile olduğu için bay Lynch'e teşekkürler.


Gerçek dünyanın sorunları bütün ağırlığıyla hissedilirken, hep aynı Gayrisafi Milli Hasıla, arz-talep ve piyasa hurafeleriyle oyalanmaktan usandığınızı biliyoruz. Mim Savaşları, bütün sosyal bilim öğrencileri için gerçek sorulara gerçek cevaplar arayan alternatif bir iktisat ders kitabı. Hatta iktisatla hiç ilgilenmemiş ya da iktisattan soğumuş olanların da heyecanla okuyacağı, sanat, aktivizm ve mizahla dopdolu bir kitap bu. Kapitalizm derinleşen bir krizde. Kritik bir yol ayrımındayız: Ya ayan beyan ortada olan tüm tutarsızlıkları gözardı ederek statükoyu kabulleneceğiz, ya da uyumsuzların yanında yer alarak iktisattaki paradigma değişimini savunacak ve böylece insanlığın ve gezegenin yokoluşa sürüklenmesini engeleyeceğiz. Ve sonra birtakım grafik tablolar: Dünya Nüfusunun Artışı, Gayrısafi Dünya Hasılası, Türlerin Yokoluşu... Bunlara eşlik eden bir karikatür, münasebetsiz denecek kadar mutlu bir çifti gösteriyor. Yan sayfada birtakım deterjan markalarının logoları, neşe, coşku, sevinç gibi manalara geliyorlar. Gezi'nin gencecik kayıplarına da ithaf edilen kitabın tamamını size bu şekilde anlatamam. Hevesle yapardım ama her sayfayı, o sayfalardaki bütün fotoğrafları, sloganları, yazıları, illüstrasyonları falan anlatmam çok uzun sürerdi. Üstelik bunu Kalle Lasn ve Adbusters ekibi kadar şahane bir şekilde yapamayacağım için sıkılırdınız. coşkulu ve tamamen farklı bir iktisat türü dallanıp budaklanıyor... Dışarıda birçok sosyal iktisatçı, feminist iktisatçı, disiplinlerarası iktisatçı, davranışçı iktisatçı, ekolojist iktisatçı ve neoklastik öğretiyi alenen eleştiren ve alaşağı etmeye çalışan yüzlerce entelektüel ve uyumsuz profesör var. Demek ki bundan sonra önünüze iki yol çıkacak. Ya ayan beyan ortada olan tüm tutarsızlıkları gözardı edip statükoyu kabullenecek ve eski paradigmanın ömrünün bir-iki kuşak daha sürmesini umut ederek kendinize bu yönde bir kariyer kuracaksınız ya da yenilikçilerle yan yana konumlandıracaksınız kendinizi. Bir ajitatör, bir provokatör, bir mim savaşçısı ya da bir işgalci olabilirsiniz. Kampüsteki panolara muhtelif mesajlar asan, sınıftaki hocalara sorularıyla meydan okuyan bir öğrenci olabilir, geleceğinizi paradigmanın değişimi üzerine kurabilirsiniz. Adbusters ekibi olarak, bu kitabın hayal gücünüzü tetiklemesini, daha riskli ve heyecanlı yolu seçmeniz için size esin kaynağı olmasını umut ediyoruz. Devamını Mim Savaşları adlı kitaptan okuyun derin. En iyisi size kitaptan birkaç küçük başlık, not ve alıntı aktarayım, sonrasında nasılsa cazibesine karşı koyamayacaksınız. Söze gerek yok, cevabı fotoğraflar veriyor. Uyumsuzları Tanıyalım, Biyonomi, Psikonomi, Kampüste Mim Savaşı, İlk Öncüler, 2017, Yeni Bir Estetik kitaptaki diğer bölümler. Hepsinde sarsıcı fotoğraflar ve grafikler yer alıyor. Sık sık araya giren Hocana Sor Bakalım notları müthiş. Hz. Muhammed'den bir hadis var bir bölümde, En büyük Cihad zalim yöneticinin yüzüne hakikati haykırmaktır diyor. Devlet güvenlik güçleriyle dalga geçen Tunuslu protestocunun fotoğrafı eşlik ediyor bu hadise. Çok acayip bilgiler var sonra. Nepal'de elma çiçekleri elle dölleniyormuş artık. Çin ve Nepal sınırındaki Maoxin'de arıların soyu tükendiğinden insanlar elma ağaçlarını kendilerini döllemek durumunda kalıyormuş. Yüz adet ağacı döllemek için 20-25 kişi gerekiyormuş. Oysa iki arı sürüsünün kolayca halledebileceği bir işmiş bu. Bir de mizah tabii. Bu kitaptaki kadar can yakanına az rastlanır. Canım gırtlağımıza kadar borçlanalım diyen o çifte gülmemek elde değil sahiden ama gülerken dehşete kapılmamanız da mümkün değil. Aksi takdirde en gerçek fotoğrafı, üzerinde tükendi ibaresi bulunan Dünya fotoğrafını bile görme şansımız olmayacak.


Nilgün Belgün'le kitabımızın en gözyaşartıcı bölümleri babasına dair anlattıkları oldu. Anladığım kadarıyla, ikisi arasında çok kuvvetli, derin ama bir türlü ifade edilememiş bir sevgi vardı. Nilgün hep babası ona tatlı sözler söylesin, sarılsın, öpsün istemişti. Çocukken de, sonrasında da... Ama Atilla Bey'in katı, eğilip bükülmeyen karakterinden ötürü bu bir türlü olmamış, olamamıştı. Geçen hafta Atilla Bey'i kaybettik. Nilgün'ün acısı büyüktü. Onu teselli etmeye çalışırken içimden İyi ki bu kitabı yaptık ve iyi ki babası okuyabildi diye geçirdim. Fotoğrafta neşeli anlarından birine şahit olduğunuz Atilla Bey, kızının onu ne kadar sevdiğini öğrenmişti ve böylece konuşulması gereken bazı şeyleri konuşabilmişlerdi.


En seksi roman karakteri hangisi? Hmmm. Bu soruya yanıtım Raskolnikov. Suç ve Ceza'nın psikopat, şefkatli, hunhar, romantik, zalim, ezik, serseri, zeki, hastalıklı ve daha pek çok birbirine zıt özelliği aynı bedende taşıyan kahramanı... Zavallı tatlı Sonya'nın ona aşık olması cazibesini tartışmasız hale getirince insanın gözünde ister istemez Jeremy Irons ya da Anthony Hopkins gibi karizmatik biri canlanıyor ve Raskolnikov'un seksapeli artıyor. Konservatuar yıllarımda Sonya'yı sahnede canlandırmıştım. Rolüme çalışırken, Raskolnikov'a aşık olmanın pekala mümkün olabileceğini hissetmiştim. Hatta kendimi öylesine kaptırmıştım ki tüm o cinayetler konusunda ona hak bile veriyordum. Şiddetin arkasına gizlenen şehvet gölge gibidir, izlemeniz için ışığa gerek duymaz hatta karanlıkta daha da belirgin hale gelir. Bu yüzden seksidir Raskolnikov.


Kendisi bile şaşırdı dedik ya... Peki Patrick Modiano'ya Nobel hakikaten niçin verildi? Çünkü iyi edebiyatçı. Zamanın trendlerine uyarak bozulmamış. Eski bir geleneği devam ettiriyor ve daha fazla kazanmak için yazmıyor... Hala yetmediğini düşünenler için, aşağıdaki yazı bir ipucu olabilir... Akademi üyelerinden Horace Engdahl'ın daha birkaç gün önce Fransız la Croix Gazetesine verdiği röportajı hatırlayalım. Horace Engdahl özetle, çok satmaya odaklı yeni yayıncılık trendlerinin karşısında olduğunu, bilhassa New York'ta artık her köşe başında rastlanan yaratıcı yazarlık kurslarının bile edebiyatı öldürdüğünü söylemişti. Nobel Edebiyat Ödülü, Amerikan kültür hegemonyasına bir karşı duruş olarak önemsenmeliydi. Engdahl'a göre, yazarlık uğraşının profesyonel bir mesleğe dönüşmesi edebiyatı bozan şeylerin başında geliyordu. Siz de hem pazar talepleri tarafından yozlaştırılan çok satar edebiyatçılığı eleştirir ya da bu konuda önemli yazılar çevirirsiniz hem de kalitesiz yerli çok satar yazarların reklamını yapar, niteliksiz edebiyatçıları över de översiniz. Size göre niteliksiz olmaları bana göre de öyle oldukları anlamına gelmez, kusura bakmayın. İyi yazarların mutlaka fakir olması gerekmez. Bazı çevrelerde Elif Şafak ve Orhan Pamuk alerjisi var.


Aleksiyeviç'in Nobel'inde esas şaşırtıcı olan bence yazarın Rus olması da değil, kadın olması da. Şaşırtıcı olan onun öykü veya roman yazmaması, kolaj adını verdiği bir teknikle gazeteci kitapları kaleme alması, yani okuru büyük resimle buluşturabilmek adına sözü, II. Dünya Savaşı, Sovyetler Birliği'nin Afganistan'ı işgali ve Çernobil gibi hadiselerin şahitlerine vermesiydi. Eserlerini kolektif roman diye tarif eden ve çeşitli vesilelerle hafıza etiği kavramından bahseden Aleksiyeviç geçmişin dehşet verici olaylarını zihnimizin bir kenarında tutarsak, eski hatalarımızı tekrar etmeyeceğimize inanıyor. Ve çok etkilendiği Dostoyevski gibi, o da işitilmeyenleri dinliyor, fark edilmeyenleri görüyor, umursanmayanları umursuyor... Yine Dostoyevski gibi insanlık için yegane umudun birbirimize göstereceğimiz şefkatte yattığına inanıyor ayrıca ve intikamı reddediyor. II. Dünya Savaşı'nda cephede savaşan kadınlarla röportajlardan oluşan Nazi İşgalinde Sovyet Kadınları adlı kitapta Yüksek binalarda ve derme çatma kulübelerde... Sokaklarda ve trenlerde... Dinliyorum... Ve kesintisiz bir şekilde başkalarının seslerini, sözlerini algılamaya çalışan koskoca bir kulak haline geliyorum diye yazıyor. Bir ara acıdan uzak durmayı, başka tarz kitaplar yazmayı istemiş. Zira kendini artık trajedi paratoneri gibi hissediyormuş. Tek bir acı bile infilak etmesine yetecek gibiymiş. Burnu kanayan bir çocuk görmek yahut tezgahta ölü bir balığın gözlerine bakmak bile onu çileden çıkarmaya yetiyormuş. Böylece artık savaşa dair yazmama kararı almış ama kararını uygulayamamış. Svetlana Aleksiyeviç'e göre, hepsi de erkek olan ve 1979-89 arasındaki Afgan Savaşı'nı bir dizi sırla ve yalanla perdeleyerek anlatan gazeteci yazarlar aslında birer peri masalı taciri. Kendisi bu gruptaki tek kadın... Savaş denen şey, erkek doğasının ürünü diyor. Çinko Çocuklar: Afgan Savaşı'ndan Sovyet Sesleri diye bir kitabı var. Çinkodan tabutlar içinde evlerine gönderilen genç askerleri ve savaşta sakat kalan, deliren, artık çalışamayacakları için hayatlarını dilenerek kazanmak zorunda kalan, kısaca hayatları dağılanları anlatıyor. Kitabında Sovyetler döneminin sıkı bir eleştirisini de yapan yazar, sosyalizm ya da başka herhangi bir yüksek ideal uğruna öldürmenin kabul edilir olmadığını vurgularken İnsan hayatı dahil hiçbir şey kendimize dair ürettiğimiz mitlerden değerli değildi. Adeta içimize mıhlanmış bir mesaja inanmaya devam ediyor, en iyi, en adil, en dürüst, kısaca her bakımdan en kusursuz olduğumuzu düşünüyorduk diyor. Aleksiyeviç de tıpkı Dostoyevski gibi Şefkat tarafı tutmaz diye düşünenlerden. Çocukça Olmayan Hikayeler kitabında Leningrad Kuşatması'ndan sağ çıkmış bir kadının Alman esirlere her gün yiyecek götürmesini yazmıştı. Aynı kadın yıllar sonra yazara televizyonda aç Filistinli mültecileri gördüğü zaman bile nefesinin kesildiğini, boğulacak gibi olduğunu söylemiş. İnsanlara peri masalları okumak belki de daha kolay geliyor. Karanlık yüzümüzü görmek pek hoşumuza gitmez. Belki de bu yüzden bu kadar popüler değil.


Nora Romi, okuduğum en matrak yazılardan bir kısmının yazarı. No Name diye bi köşesi vardı eskiden, bir de kısacık yazılardan oluşan Sanırım Seninle Uzun Uzun Konuşmamız Gereken Şeyler Var Kürşat'cığım adlı kitabı... Köşesi ve o kitaptaki yazıları, özellikle de muhakkak tanışmak gereken biri olduğunu tahmin ettiğim annesine dair olanlar çok güzeldir. Sonra Nora evlendi, anne oldu, duruldu sanki biraz ve bu kez annesini değil, yakışıklı oğlu Sinan'ı anlatmaya başladı. Yeni kitaplar da yayınladı. Ama benim için en çok Sanırım Seninle Uzun Uzun Konuşmamız Gereken Şeyler Var Kürşat'cığım adlı kitabın hınzır, maceracı, tedirgin, cesur, şaşkın ve seksi yazarı kaldı. Nora'nın erotik edebiyatın çok önemli yapıtlarından biri olan Kürklü Venüs'e dair yazısı beni çok mutlu etti. Matrak bir yazı değil tabii gayet ciddi... Severin'in, aşık olduğu kadını çaktırmadan bir zorba haline getirişini anlatırken, sadomazoşist ilişkilerin temel dinamiklerini de ortaya koyuyor. Öyle ya; bütün mesele tercihlerimizde. Ve bazı ilişkilerde insan ya zorbalığı seçiyor, ya köleliği. Leopold von Sacher-Masoch, mazoşizmin isim babası olarak kabul edilir. Tıpkı Justine'in yazarı Marquis de Sade'ın, sadizmin babası oluşu gibi. Bu yazarlar, en derin, en güçlü arzularını dile getirebilen ve bunları çok güzel açıklayan yazarlar oldular. Masoch'un Kürklü Venüs'üyse bende çok ayrı bir yer taşır. Çünkü romanı okurken, hiç tarzım olmayan bir erkek karakter olan Severin'in beni de Wanda gibi yönlendirebileceğini hissetmiştim. Yirmi yaşlarımın ilk dönemindeyken elime aldığım bu kitap, Severin'in Wanda adında genç bir dula olan aşkıyla başlıyor. Geçmişte teyzesiyle yaşadığı bazı tecrübeler doğrultusunda hisleri Severin'i bu kadının kölesi olmaya itiyor. Kadını da çaktırmadan kendisinin sahibi haline getiriyor. Tam bir köle-sahip ilişkisi oluşturuyor Severin, mükemmel ve son derece samimi bir şekilde. Bunda o kadar başarılı ki, dominatriks eğilimlerim hiç olmamasına rağmen kitabı okurken ben de Wanda gibi değişebileceğimi ve onun yaptıklarını yapabileceğimi hissetmiştim. Çünkü Wanda romanda zamanla bu işten, yani kölesine acı çektirmekten zevk almaya başlıyordu. Ama sevgisi de azalıyordu. Bütün bunları, inanılmaz etkili betimlemeler ve nefis anlatımlarla dile getiren Severin, size karşınızdakini ezecek gücü verebiliyordu. Kitabın dili son derece sofistike. Masoch'un kıvamında ağdalı dili insanı etkiliyor. En azından biz kadınları... Kitabı okurken kaç kere kendimi kürkler üzerinde uzanmış elimde kırbaçla karşımdakine neler yapabileceğimi hayal etmeyi denemişimdir, hatırlamıyorum. Her seferinde de hayalime yeni bir şey eklemeyi başardım. İçinde bulunduğum tabloyu, mekanı, kıyafetleri, aksesuarları Severin'le birlikte ben de genişlettim. Bazen sizi yorabiliyor Severin ağırlığıyla... Ama ilerledikçe bambaşka bir noktaya varıyor. Karakterlerin ikisi de farklı şeyler yaşıyorlar. Wanda sert bir erkeği tercih ediyor sonunda; Severin de kendine göre bazı dersler alıyor. Aradan geçen bunca zamana rağmen ilişkilerde değişmeyen gerçekler bunlar.


Norveç Prensesi Martha Louise'in Elisabeth Nordeng'le yazdığı Şifre adlı kitap Yabancı Yayınları'ndan çıktı. Meleklerle konuştuğu, astral seyahatler yaptığı için prensese bir nevi deli gözüyle bakılıyor ama o yürüdüğü yoldan vazgeçmeye niyetli değil. Şifacılık ve medyumluk yapmaya dahası Astarte Institute adlı okulunda bunları başkalarına da öğretmeye devam ediyor. Yabancı Yayınevi, Şifre diye bir kitap yayınladı. The Secret benzeri bir kişisel mucize yaratma kitabı. İki yazarı var, birinin adı Elisabeth Nordeng, diğeriyse Norveç Prensesi Martha Louise. Yanlış duymadınız, gerçek bir prenses. Gerçi meleklerle konuştuğu, astral seyahatler yaptığı için, açıkça söylenmese bile deli olduğu düşünülüyor, hatta bu yüzden Norveç tahtının mirasçısı olma hakkı elinden alınmış. Yani ailesinin malı mülkü, parası söz konusu olduğunda Prenses Martha Louise hala birinci dereceden mirasçı ama hiçbir zaman hanedanı temsil edemeyecek. Prenses Martha Louise: Norveç Kraliyet Ailesi'ne doğdum. Çocukluğum Oslo'nun dışında bir çiftlikte geçti. Küçük yaşlardan itibaren resmi yükümlülükler ve kamuoyunun gözü önünde bir hayat yaşamak zorunda kaldım. Gençlik yıllarımda spor yapıyordum, atlettim. Psikoterapi eğitimi aldım ve Rosen Metodu üzerinde uzmanlaştım. P. M. L.: Hastalıkları, bedensel ve ruhsal problemleri dokunarak iyileştirmek... İçimdeki spiritüel gücü keşfetmeden önce çocuk kitapları yazıyordum. Sonra evrenden bir çağrı aldım ve spiritüellikle ilgilenmeye başladım. 2007'de de Elisabeth'le tanıştıktan hemen sonra da Astarte Inspiration adlı okulu kurdum. P. M. L.: Aslına bakarsanız çok özel bir deneyim sayılmazdı, çünkü bir değişimden geçtiğimin henüz farkında değildim. Odamda meditasyon yapıyordum. İçerisi buram buram gül kokmaya başladı, yanımda beni seven, kollayan birisi vardı sanki. Ama anormal bir şey gibi de değildi, sanki hayat zaten hep böyleydi ve ben bir anda bunu net olarak algılamıştım. Her şey son derece kendiliğinden gelişti. Size bunu başka nasıl tarif edebileceğimi bilmiyorum. Diyebilirim ki o ilk karşılaşmada bana spiritüel aleme geçiş için bir şifre verildi. Ve sonrasında gittiğim her yerde meleklere rastlamaya başladım. P. M. L.: Ben ölü kelimesini kullanmıyorum, öteki tarafa geçmiş insanlar demeyi tercih ediyorum. Ama hayır, onlarla konuşmak benim işim değil. Ben sadece insanlara unuttukları şeyleri, geride bıraktıklarını hatırlamayı öğretiyorum, kalplerin kalbiyle, evrenin özüyle iletişime geçmeyi... Başka insanların dikte ettikleri şekilde değil, ruhlarının seçtiği şekilde yaşamaları gerektiğini söylüyorum. Herkes dünyaya niçin geldiğini bilmeli, daha gelmeden seçtiği yolda yürümeye başlamalı. Medyumluğa gelince, bu konuda farklı tarifler var. Ben mesela geleceğin görülebilir olmadığını biliyorum. Enerji okuması yapıyorum, size de öğretebilirim. Zor değil, ruhtan ruha iletişim zaten doğamızda olan bir şey ama binlerce yıldır bizi bunun zorluğuna inandırdılar. Fakat öteki tarafta var olanlarla iletişime geçmek, bu dünyaya gelmeden önceki halinizi hatırlamak içinizde uyuklayan enerjiyi canlandırıyor, kendinizi kurban gibi hissetmekten vazgeçiyorsunuz, egonuz artık efendiniz olamıyor. Şahsi ruhsal şifrenize sahipseniz gücünüzü keşfetmeye başlayabiliyorsunuz. E. N.: Bebekken bir sorun yoktu, her şey çok güzeldi. Ama büyüdükçe söylediklerim ve yaptıklarım aileme kendime bir hayali arkadaş yarattığımı düşündürdü. Sanırım çok endişelendiler. 6 yaşıma bastığımda artık kendi kendime konuşmak tarzında saçmalıklardan vazgeçmem gerektiğini söylediler. Epey baskı altındaydım, o yüzden koruyucu meleğimle iletişimi kestim. Ama varoluşumun çok önemli bir bölümünü yitirmiş gibi hissediyordum. 20 yaşıma gelip yetişkin olduğumda onunla yeniden iletişim kurmayı denedim. Neyse ki hiçbir şey değişmemişti. E. N.: Her insan özeldir. Her insan meleklerle konuşabilir. Bazıları için kolaydır, bazıları için daha zor. Ama kitapta da anlattığımız gibi, herkesin bir spiritüel şifresi mutlaka vardır. Hakiki benliğini ancak bu şekilde bulabilir. Okursanız, verdiğimiz çok basit yöntemleri uygulayarak bu yolda yürümeye hemen başlayabilirsiniz. Melekler zaten çevrenizde, onları hissetmek, görmek, konuşmak için birazcık eğitim yeterli. P. M. L.: Melekler her an her yerde bizimle. Onlarla konuşmak için belirli bir saat gerekmiyor, üzgün mü mutlu mu olduğunuz da hakikaten hiç fark etmez. İstemeniz yeter. Zaten onlar bizimle konuşmaya, potansiyelimizi keşfedelim diye bize yol göstermeye hazırlar. P. M. L.: Kitabımız Şifre'yi okuyun. Gerekli teknikler, egzersizler; her şey orada var. E. N.: Ben hep farkındaydım. İnsanlarla konuşurken onların gerçek duygularını hissedebiliyor, zihinlerini okuyabiliyordum. Önüne geçemediğim bir şeydi bu ama çok yorucuydu, çünkü en sıradan sohbet bile iki ayrı hattan ilerliyordu. E. N.: Yani karşımdaki kişinin hem söylediklerini hem de gerçek düşüncelerini işitiyordum. Hele çevrede birden fazla insan varsa durum iyice zorlaşıyordu. Bu yüzden çekingen bir çocuktum, mümkün olduğunca az kişiyle konuşuyordum. Bir yandan da varoluşsal meselelerle cebelleşiyor, dünyaya niye geldiğimizi anlamaya çalışıyordum. Fiziksel boyutun ötesinde başka bir hayat var mıydı? Nereden gelmiş, nereye gidiyorduk? Ama oğlum doğduğunda çok acayip bir şey oldu: Gözlerine baktım ve bebeğimin aslında çok yaşlı bir ruh olduğunu gördüm. Bu olay beni değiştirdi, artık hepimizin daha önce de yaşadığından, bu dünyaya hep yeniden geldiğimizden emindim. Sonrası hızlı geçti: Bir yandan dört çocuğumu büyütüyor bir yandan da medyumluk ve şifa yeteneklerimi ilerletiyordum. P. M. L.: Elisabeth'in söyledikleri benim için de geçerli. Başka insanların zihinlerini okumanın ne kadar yıpratıcı, kafa karıştırıcı bir şey olduğunu anlatamam, çünkü ağızlarından çıkanla zihinlerinden geçen asla aynı olmuyor. Üstüne üstlük ben, başkalarının fiziksel acılarını da hissedebiliyordum. Ama başlangıçta hissettiğim ağrı benim mi yoksa karşımdaki kişinin mi, bundan bir türlü emin olamıyordum. En büyük sorun da sahip olduğum bu yeteneğin ne işe yarayacağını bilmememdi. Hele okula başlayınca, normal biri olmadığımı, yeteneklerimi yok etmem, bastırmam gerektiğini sandım. Başkalarına benzemeli, herkes gibi olmalıymışım gibi geldi bana. Gene de dünyayı ve insanları anlama merakıma yenildim, iyi oldu. P. M. L.: Aynı medyumun öğrencileriydik. Enerji okuması ve şifa eğitimi alıyorduk. Bu tür konularda çalışanlar kendilerini çok yalnız hisseder, biz de öyleydik. Konuşabileceğimiz kimsemiz yoktu, anlatması zor. Günün birinde uzun bir sohbet fırsatı bulduk ve ikimiz de oradan mutlu ayrıldık. Espri anlayışımız ve hayallerimiz aynıydı, spiritüelliği aynı süreçlerden geçerek keşfetmiştik, en önemlisi ikimiz de meleklerle iletişim kurabiliyorduk... Çok geçmeden de Astarte Institute'u açarak kendi öğrencilerimizi yetiştirmeye karar verdik. E. N.: Bereket ve verimlilik tanrıçasıdır. İştar'dan geliyor aslında. P. M. L: İçinizle bağlantı kurmanın ve harekete geçmenin de simgesi aynı zamanda. Bir de erkek ve dişil enerjiler arasındaki dengenin.


192 edebiyatçı bir araya gelerek, Milli Eğitim Bakanlığı'nın, çocuklar ve gençlere tavsiye ettiği ve çok tartışılan, eleştirilen 100 Temel Eser listesine bir alternatif hazırladı. Ama yine ağır ve zor okunan klasiklerden oluşan bu yeni liste de en az eskisi kadar eksik ve arızalı. O kadar ki 100 kitaplık listede çocuklara yönelik sadece üç kitap var. Eleştirmen Semih Gümüş'ün her zaman edebiyattan yana olmakla beraber kimi zaman zehir zemberek olmaktan çekinmeyen yazılarını yıllardır okuyoruz. Beklenen yazar neden gelmiyor? başlıklı yazısı mesela hafızalarda. kendi adıma üzerinde düşünülmesi gereken bu ve benzeri yazılara çok ihtiyacımız olduğuna inanıyorum. Çoktan öldüğü düşünülen eski usul edebiyat dergiciliğini bir anlamda dirilten Notos'un önemi de burada. Gümüş yazılarını artık birkaç yıldır kendi dergisi için yazıyor. Bu da Notos'u laf olsun diye basılan değil, yaşayan, soluk alan bir dergi yapıyor. Öte yandan derginin zor okunan, gözden kaçan, hakkı yenen metinler konusundaki tavrını; onların tanıtımına, değerlendirmesine önem vermesini de seviyorum. Böylece 192 edebiyatçı ve eğitimciyle birlikte, seçimlerinde özgür okurlar için değil, zorunlu okumalar yapacak olan öğrenciler, gençler için çağdaş yazarların eserlerinden oluşan uygulanabilir bir liste oluşturmaya karar vermiş. Yaşasın, ne güzel! Uygulanabilir... Yani çocukların, gençlerin okuyabilecekleri, anlayabilecekleri, onları sıkmayacak kitaplardan oluşan bir liste... Öğrencilere tavsiye edilen ama onların okumakta zorlanacakları eserler rafta öyle duracaksa, bu tür listeler yapmanın da pek anlamı yok zaten. 192 kişinin görüşleriyle oluşturulan 100 kitaplık Notos listesini kendi adıma harikulade buldum. Liste, Türk ve dünya edebiyatının çok önemli yazarlarının yapıtlarından oluşuyor. Bazıları benim de başucu kitabım. Notos'un 100 Temel Eser Listesi'ni endişeyle inceledim. İyi niyetle hazırlandığına inandığım bu yeni liste ne yazık ki hedef şaşırtıyor, nitelikli, çağdaş çocuk ve gençlik edebiyatı gerçeğini görmezden geliyor. Çağdaş çocuk ve gençlik edebiyatını okumadan, bu alandaki sorunları, tartışmaları bilmeden, çocuk ve genç okurun hızla değişen, dönüşen okuma gereksinimlerine kafa yormadan yapılan listeler hep eksik ve arızalı olacak. Ve şu öğretim yoksunu ülkede uygulanması mucizelere bağlı bu listelerin açtığı yaraları onarmak için de yıllarca didinmemiz gerekecek. Notos'un 100 Temel Eser Listesi hepsi tartışmasız çok önemli başyapıtlardan oluşuyor. Ama çocuklar ve gençlerden önce yetişkinler okusun bu değerli kitapları. Ebeveynler, öğretmenler, kütüphaneciler, eğitim yöneticileri, yazarlar, illüstratörler, çevirmenler, yayıncılar, akademisyenler, basın çalışanları, doktorlar, mühendisler, hukukçular, bilim insanları, çitfçiler, işçiler, emekliler, herkes... Böylelikle günün birinde, çocuk ve gençlerimizin Türk ve dünya edebiyatından nitelikli çağdaş edebiyat kitaplarıyla daha çok ve sürekli buluşmasının önündeki engelleri yıkabilir; Türkiye yeniden kitap okuyan insanların ülkesi olabilir. Okumayı seven gençlerin hoşuna gidecek bazı kitaplar var listede ama sizin de dediğiniz gibi, çocuklara önerilen çok az seçenek var. Christine Nöstlinger, Enid Blyton gibi çağdaş sayılabilecek çocuk kitabı yazarları görmezden gelinmiş, hem Notos'un hem de MEB'in listesinde. jules verne'in olmadığı bir liste, zaten çocuk ve gençleri hedeflemiyordur.


Dostoyevski'nin romanlarını yıllar sonra yeniden, arka arkaya okurken o romanlarda aşağılanmışlığın, horlanmışlığın, dışlanmışlığın, nihayet bütün bunlara eşlik eden gurur yarasının ne kadar önemli olduğunu, bir yapıttan diğerine ısrarla tekrarlandığını fark etmiştim. Sonra Dostoyevski'de bütün bu problemlerin, Dostoyevski denince hemen aklımıza gelen problemlerden, örneğin baba-oğul, suç ve ceza ya da tanrı-tanrıtanımazlık gibi problemlerden daha temel, daha merkezi olduğunu düşündüm. Kitabın ilk yazısı Horlanmanın Acısı öyle çıktı; sonra da gerisi geldi. Türkiye'de çok okunan, ama üzerinde az konuştuğumuz bir yazar Dostoyevski. Onun ezilmiş ve aşağılanmışlarını ya da yeraltı kavramını konuşmanın ufkumuzu biraz genişletebileceğini düşündüm. Dediğim gibi başlangıç noktası Dostoyevski'ydi; diğer yazarları kitaba aslında o çağırdı. Atay'ın Dostoyevski'ye olan yakınlığını zaten biliyoruz. Ama bunun dışında, haksızlığa uğramışlık, dışlanmışlık, tutunamamışlık gibi konuları ele alınca karşımıza ister istemez bir dil problemi de çıkıyor. Evet bütün bunlar var, ama nasıl anlatacağız? Acı çekeni gülünç duruma düşürmeden, onu küçük düşürmeden, dahası acıyı mutlak bir dayanağa dönüştürmeden, bütün bunları taşlaşmış bir acı diline dönüştürmeden, insanları ezilmişliğe ya da acıya daha duyarlı değil, daha duyarsız kılan bir acı dili kurmadan nasıl anlatacağız? Bu konuda gerçekten muazzam bir ufuk sunar Atay'ın yapıtları. Mağdurlukla dil arasındaki ilişki üzerine düşünüp, mağluplukla anlatma problemi üzerinde düşünüp Atay'a girmemek olmazdı. Sonra Atay'ı Yusuf Atılgan ve Cemil Meriç izledi. Aslında bambaşka yazarlardan da yola çıkılabilirdi; ama birincisi, bu yazarlar benim zaten tanıdığım, beni etkilemiş, bu konuları düşünmeme neden olmuş yazarlar. İkincisi, hepsi ayrı ayrı biçimlerde Dostoyevski'den etkilenmişler. Bu yüzden ortak bir diyalog ortamında buluşabilirler, birbirlerine ışık düşürebilirler diye düşündüm. İçlerinde en farklı örnek Cemil Meriç. Her şeyden önce romancı değil. Ama edebiyattan çok etkilendiği için, edebiyat üzerine çok yazdığı için, hatta dil problemini birçok edebiyatçıdan daha çok önemsediği için kitabın diğer yazarlarıyla ortak bir zeminde buluşabildi. Bu topraklarda yaygın olan bir mustariplik ya da mazlumluk dilini anlamak açısından aslında en iyi örnek belki de o. Çünkü Avrupalılaşmanın beraberinde getirdiği mağdurluk duygusunu da tartışmamıza imkan tanıyor yazdıkları. Avrupa'nın talan ettiği aç Asya'nın sesini, dünyanın makhur ve mağlup kavimlerininin sesini, yani hakir görülmüş ve yenilmiş kavimlerinin gerçeğini tüm dünyaya haykırmak istiyor. Kendisini de ezeli mağdur, ezeli mağlup olarak tanımlıyor. Ama orada, kendisinin de jurnallerinde gayet açık sözlülükle dile getirdiği kişisel bir gücenmişlik, kendisinin hasta bir gurur dediği bir incinmişlik de var. Mağdurluk duygusunun bazen nasıl bir gücenmişlik dilinden beslendiğini, hatta bazen nasıl ondan ibaret kalabileceğini gösterdiği için, ayrıca mustariplikle dil arasındaki ilişkiyi yeniden düşünmemize imkan verdiği için önemli göründü bana yazdıkları. Bir yazara ya da bir yapıta yeni bir problem açısından yaklaştığınızda, o da size yeni bir yönünü gösteriyor. Sizin için o zamana kadar gölgede kalmış bir yönünü ortaya koyabiliyor. Bu kitapta da biraz böyle oldu. Oğuz Atay üzerine çok yazdım; önceki kitapların hemen hepsinde bir Atay yazısı var. Bu kitaptaki Atay yazısından çok farklı okumalar değil belki öncekiler; ama buradaki problem daha farklı. Bir yazarla konuşuyorsanız, onun yapıtını konuşturmak istiyorsanız, ona hakkında konuşabileceğimiz bir problem de sunmanız gerekir. Bu problemin de bir biçimde hem sizin hem onun problemi olması gerekir ki karşılıklı bir konuşma imkanı doğsun. Yapıtı, kendisine çok yabancı bir problem üzerine konuşmaya zorlarsanız susar; yapıt adına habire siz konuşursunuz. Ama sizi hiç ilgilendirmeyen bir problemden söz açarsanız, o zaman da sizin o yapıtı konuşturma isteğiniz olmaz; biraz görev gibi bir yazı çıkar ortaya. Bu yüzden ortak bir zemin bulabilmek önemli. Bir de tabii bu yazarların birbirleriyle konuşabilmesi de önemli: Hepsini birlikte okuduğunuzda Dostoyevski Cemil Meriç'e, Cemil Meriç Oğuz Atay'a, Oğuz Atay Yusuf Atılgan'a yeni bir ışık düşürebilir. Siz de o ışıkta o yazarların daha önce görmediğiniz yanlarını görebilirsiniz. Evet, daha çok ölüler üzerine yazdım. Ama daha önceki kitaplarda, örneğin Bilge Karasu ve Vüs'at O. Bener üzerine yazdığımda her ikisi de hayattaydı. Leyla Erbil de hayatta. Latife Tekin de. Ama galiba önemli olan bir yazarın yaşıyor ya da artık yaşamıyor olmasından çok, yapıtının bütün sınırları, imkan ve imkansızlıklarıyla, vardığı ya da varabileceği yerlerle önünüzde açılmış olması. Örneğin Cemil Meriç'in Balzac çevirmenliğinden ya da Marksistlikten Bu Ülke yazarlığına ya da Osmanlı mucizesini yüceltmeye ya da Avrupa felsefesi ya da romanını değersizleştirmeye varan serüvenini anlamak önemli. Tek bir yapıtını alırsak bu yolculuğu tam göremeyiz. Cemil Meriç'in tıkanmışlıklarını nasıl aştığını ya da aşamadığını göremeyiz. Bütün yapıtlarını bir arada ele aldığımızda bütün bu açmazlar, çelişkiler, tezatlar, endişeler kendini daha açık bir biçimde ele verir. Biz de orada kendi açmazlarımızı, kendi tıkanmışlıklarımızı, kendi yaralarımızı görüp tanıyabiliriz. Tabii ki oldu. Aslında, cevabını bildiğiniz bir problemi başkalarına anlatmak, onların önünde bir kez daha çözmek için başlamıyor insan yazmaya. Özellikle edebiyatta kimsenin böyle yazdığını sanmıyorum. Bir huzursuzlukla, bir kaygıyla, daha önce de konuştuğumuz gibi bir problemle, bu probleme ilişkin bazı sezgilerle, bazı ön-cevaplarla başlıyor insan. Ama yazarken kendi cevaplarını başka yazarların cevaplarıyla sınama imkanını da buluyor. Bütün bu süreç sonunda, kafanızdaki problem ya da başlangıçta o probleme verdiğiniz cevaplar değişime uğruyor. Aksi takdirde yazarlara haksızlık etmiş, onları yeterince dinlememiş, daha kötüsü onları kendi fikirlerimize alet etmiş oluruz. Onları bir tür illüstrasyon mantığıyla kullanmış oluruz ki edebiyat okumalarında iyi bir yöntem olduğu söylenemez. Tıkanmışlığımızı aşamadığımız ölçüde geçmişi unutamıyoruz galiba; aynı yaralar habire kanıyor çünkü. Ama bu orada başka zamanların olmadığı ya da olamayacağı anlamına gelmiyor. Walter Benjamin gibi bir düşünür örneğin, geçmiş imgesini kurtarma ve kurtarılma fikriyle birlikte düşünebildiği için yenilmişlerin geçmişini içinde gelecek kıvılcımlarının uçuştuğu bir bugüne açabilmişti. Evet karamsar, kederli, yaslı, ama umutlu bir felsefedir Benjamin'inki. Ölülerin de bugün üzerinde hak iddia etttiğinden söz eder; çoktan susmuş olanların sesini içermekten söz eder. Ama acıya, hınca ya da hayali intikama saplanıp kalmayan, çünkü kurtuluşu ve mutluluğu hedefleyen, geleceğe açık bir felsefedir. Mutluluk imgemizin ayrılmaz bir biçimde kurtarma ve kurtarılma imgemizle birlikte olduğunda ısrar eden bir felsefe. Dostoyevski çoğu zaman köle-efendi ilişkisinin, uşakla velinimeti arasındaki ilişkinin terimleriyle ele alır aşkı. En azından verdiğiniz örnekte, Kumarbaz'da Aleksiy'nin hayatında kibirli Polina'ya duyduğu tutkuda gurur yarası, incinmişlik, görülmemek ya da horgörülmek gibi duygular ağır basar. Aşığın buyruğuna girmiş silik benlikle yazgıyı değiştirmek isteyen hınçlı benlik, şölenden dışlanmış uysal benlikle şölenden payını isteyen öfkeli öteki Dostoyevski'nin başka romanlarında olduğu gibi burada da karşımıza çıkar. Aşk benzetmesini çok da zorlamamak, oradan yola çıkarak büyük genellemeler yapmamak lazım. Bence gönüllülük demeyelim; çünkü kimse bile isteye haksızlığa uğramayı, zulmedilmeyi, ezilmeyi ya da aşağılanmayı istemez. Çok özel, istisnai örnekler dışında kimse istemez. Gönüllük dersek, sanki insanlar bunu davet ediyormuş gibi olur ki doğru değil. Ama bir kez kendini mağdur hissettikten sonra, bundan beslenmek, hatta yalnızca bundan beslenmek, bundan bir gurur çıkartmak, hatta bir kazanç elde etmeye çalışmak olabiliyor tabii. Edebiyatta da bunun birçok örneği var. Dostoyevski'nin örneğin Yeraltından Notlar'daki ustalığı, yeraltı adamının bilincinde bütün bu duygu ve düşüncelerin aynı anda varolduğunu anlatabilmiş olmasıdır bence. Orada haklı bir isyan duygusu kadar neredeyse zevke dönüştürülmüş bir sızlanma, yeraltına itilmişliğin acısıyla yeraltı gururu, hatta yeraltına sığınma arzusuyla yeraltından kazanç elde etme isteği hep yan yanadır. O halde mağdurluk demin konuştuğumuz gibi koşulları değiştirme çabasına, yani geleceğe açılabileceği gibi hayali intikama ya da hınca, geçmiş yaraları yeni baştan kanatıp o kanamadan beslenen bir dile de takılıp kalabilir. Hatta ırkçı-milliyetçi-dinci söylemlere takılıp kaldığını da biliyoruz. Orada saklı olan çeşitli iyilik ve kötülük ihtimallerini aynı anda düşünmemizi sağladığı için, buna imkan tanıdığı için hem gerçekçi hem trajik hem de güçlü bir yazar Dostoyevski. Böyle bir çok katmanlılık Oğuz Atay ve Yusuf Atılgan'da da var bence. Orhan Pamuk'a karşı girişilen harekatta, onu sonunda kendi toprağından, kendi dilinden etmeye varan hoyratlıkta hem kişisel hüsranların hem de ulusal gurur yaralarının önemli bir rolü oldu bence. Muhalif bir yazarın üstelik roman yazarlığı gibi birçoklarınca sufli görülen bir işle Batı'nın takdirini kazanmış olması birçoklarını kızdırdı. Batı Türkiye'yi takdir etmiyor, ama Orhan Pamuk'u takdir ediyor; bunu hazmedemedi birçok insan. Bu memleketin esas sahibinin kendileri olduğuna inananlar, başta da bazı siyasetçiler, gazeteciler, köşe yazarları Orhan Pamuk'u ne yazdığına hiç bakmadan, hatta onu okumadan değersizleştirmeye çalıştılar. Ama edebiyat dünyası da bundan epey payını aldı bence. Avrupa'yla girilmiş aşk-nefret ilişkisinden, son zamanlarda yaşanan bir dizi hüsran yüzünden nefret dozu iyice artmış olan bu ilişkinin doğurduğu karalama isteğinden payını aldı. Merhamet diyebilir miyiz, tam bilmiyorum, ama haksızlığa karşı bir isyan var tabii ki. Merhamet demiyorum, çünkü Meriç mağdurdan söz ederken, horlanmış ya da hakir görülmüşten söz ederken, kendinden farklı bir ezilmişler kitlesini kastetmiyor çoğu zaman. Kendini de bir mağlup, bir mağdur, bir mustarip olarak görüyor. Haksızlığa uğramış, ezilmiş ya da aşağılanmışın bilincinin yekpare bir yer olmadığını, aynı anda birçok sese birden yer verdiğini anlatıyor bize edebiyat. Eğer yazılanlar melodramdan, romantik bir acı kutsamasından ya da hamasetten ibaret kalsın istemiyorsak, güçlü edebiyatçıların önümüzde açtığı ufku, örneğin Dostoyevski'nin hem gerçekçi hem çoksesli hem de trajik ufkunu önemsememiz gerekir. Yani mağdurun karanlığına bakabilmemiz, başkalarının iktidarıyla olduğu kadar kendi iktidarsızlığımızla da yüzleşebilmemiz gerekir.


Türk sinemasının 2000'li yıllarına damgasını vuran Nuri Bilge Ceylan'dan, Cannes Film Festivali'nde En İyi Yönetmen Ödülüne layık görülen Üç Maymun filmiyle ilgili tüm detayları içeren kitap çıktı. Kitapta filmin sinopsisi ve özgün senaryosunun yanı sıra, Cannes'daki serüvenine dair iç ve dış basında çıkan yorum ve haberler, söyleşiler ve Nuri Bilge Ceylan'ın güncesi yer alıyor. Ceylan'ın görsel gücünü derinlemesine yansıtan Üç Maymun, insanın altından kalkamayacağı acılara ya da sorumluluklara maruz kalmamak için gerçeği bilmek istememesi; onu görmemek, duymamak, hakkında konuşmamak için üç maymunu oynaması üzerine kurulu bir film. Küçük zaafların büyük yalanlara dönüşerek parçaladığı bir ailenin gerçeği örtbas ederek her şeye rağmen bir arada kalma çabası anlatılıyor. Nuri Bilge Ceylan'ın filmi de sözleri kadar benimsense; acayip şeyler yaşanır, gişelerde kuyruklar olur, yer gök inler 'Üç Maymun', 'Üç Maymun' diye... Lakin farkındayız; bu ülkede bir film rekor kıracaksa eğer, o rekor kayıtsız şartsız 'Recep İvedik'indir. Yalın, güzel, şiirli ve samimi konuşmasında 'yalnız' sözcüğünü geçirmeseydi, sadece tutkuyla sevilen güzel ülkeden söz etseydi Nuri Bilge Ceylan, yine bu kadar hayranlık duyulur muydu? Birkaç kelimeyle hislerimize tercüman olabilmesinin sebebi, bu ülkenin 'yalnızlığını' vurgulaması... Dertlendiğimiz, yüreğimizi burkan konu bu bizim. Kırgınız çünkü, bizi Avrupa Birliği sevdasıyla oyalayıp kapılarda süründüren ikiyüzlü Batı'ya... Çocukluğumuzdan itibaren zihnimize kazınmış bir hakikati yeniden kavrıyoruz; Türk'ün Türk'ten başka dostu yok! Özetle, sadece sinemasına değil, bir salyangoz misali kendi kabuğunu oluşturup ulaşılmazlığını korumak için o kabuğun duvarlarını sabırla sağlamlaştırmasına da hayranlık duyduğum Nuri Bilge Ceylan Cannes'da, hasetten doğacak saldırı ihtimallerini de stratejik bir cümleyle ortadan kaldırdı bir bakıma. Ne gam! Bize yalnızlığımızı hatırlatarak yaralarımıza merhem olan Nuri Bilge Ceylan'a sahip çıkmaya karar verdik aniden. Hakikaten yalnız olanlarsa hiç umurumuzda değil. Yüzyıllardır bu toplum kul psikolojisi, cin masalları ve yasaklarla yaşamaya mahkum edildi. Hayal güçleri, gerçeklik algıları iğdiş edildi. Bu yüzden de iki yüzlü insanlar yığını oldular, inanmadıklarına bile inanıyormuş gibi göründüler. Birden bire değişmesini bekleyemeyiz. Ama sizlerin bu adımları umarım insanlarca görülür. Nuri Bilge Ceylan, toplumda dönüşüm yaratacak filmler yaptığın için teşekkürler.


Kitap, elbette bu kadar dramatik gerçekler üzerinde durmuyor. Ama bir çocuğa atların nasıl hayvanlar olduklarını, neye ihtiyaç duyduklarını, neler yaşayabileceklerini çok yalın ve samimi bir dille anlatıyor. Üzerinde düşünmek için alan tanıyor. Bir de mutlu son ya, değmeyin keyfimize. Atlar mutlu biz mutlu.


Yapı Kredi Yayınları'ndan çıkan Bana Adını Söyle adlı kitapta çok sevdiğim oyuncu, yönetmen ve yazar Uğur Yücel'in de bir yazısı var, birazını aldım... Kemal Tahir'in sevdiği deyişle mel'un New York şehrinde geçen şahane bir tesadüfün hikayesini anlatıyor. Öyleyse güzel bir tesadüf hikayesi anlatayım. Gerçek her şeyiyle ama. Fatih Akın, asistanı Nurhan ve Açık Radyo şahit. Bir de New York'taki arkadaşlarım Mevlüt, Güniz ve Deniz. Yıllar önce Mevlüt'le yürüyoruz o mel'un New york şehrinde. Ertem eğilmez Kemal Tahir'in önüne harita koyup Mike Hammer romanları yazdırırmış. Tahir hikayeye Mel'un New York şehrinde diye başlarmış. Sosyalist ya! Nefret ediyor Amerika'dan deyip gülerdi anlatırken Ertem Abi.) neyse, Mevlüt sinemacı. Hiç burada film yapmak geçiyor mu aklından? diye sordu. Bilmem! Ama her cadde benim filmlerde gördüklerim... Her yer plato. Eğlenceli olurdu. Chinatown'da mesela demiştim. Fatih Akın eski arkadaşım. Birkaç kez filmlerinde oynamamı istedi, olmadı. Denk gelmedi. İki filminde oynadım. Biri kısa, öbüründe de görünüp yok oluyorum. 2006 yazıydı galiba, Fatih İstanbul'a geldi. Abi bir kısa film çekeceğim! Paris j'Taimei biliyor musun? Onun New York versiyonunu yapıyorlar. Bana da teklif geldi. Gel beraber çalışalım, yazalım, sen oyna başrolü. Karşına da istediğin kadın oyuncuyu vereyim dedi. İsimler sayıyor. Hepsi afet! Gırgıra vurdum konuşmayı. Baktım Fatih ciddi. Uzatmayayım, Antalya'da inzivaya çekildik. Fatih beni hep yokluyor. Nasıl bir hikaye olsun sorusuyla başladık. Birkaç gün sonra, Chinatown'da çekilecek bir hikaye doğdu. İmkansız bir aşk olsun istedik. Yaşlı adam-genç kız hikayesi... Senaryo bitti orada. Kısa bir süre sonra mekan bakmaya New York'a gittik. Bana Brooklyn'de bir otel ayarlanmış. Fatihler bir gün sonra Hamburg'dan gelecekler. Otelden hoşnut kalmadım, sabah çıkıp Chinatown'a beş dakika mesafede başka bir otele yerleştim. Öğlen Fatih aradı. Abi neredeysen çabuk gel. 1. Cadde, 1. Sokak, işte şu numara... Orada kalacağız dedi. Ben otele yerleştim, taşınmayayım şimdi oraya bir evin içinde tıkış tıkış olmayalım diyecek oldum. Bin metrekare ev abi gel, sekiz odalı dedi. Eşyalarımı almadan eve yürüdüm. Focus Features yapım şirketi Fatih'le ilgileniyor, film yaptırmak istiyorlar. Genel müdürü de Fatih'e bir ev öneriyor. Sahipleri ülke dışında, kalın orada diyor. Eve girdim. Eski bir rahibe okuluymuş. Muazzam bir ev. Kalakaldım. Buzdolabının kapısında fotoğraflar var. Almodovar'ın olduğu bir fotoğraf. Önde bir kadın, arkada bir adam silüeti. Hızla baktım ama sonra birilerinin özel hayatını dikizliyormuşum hissine kapıldım. Otelden eşyalarımı almaya hep beraber çıktık. Ben odayı toplarken, Ev kiminmiş yahu, çok güzel dedim. Nurhan, Galiba Brezilyalı bir yapımcı kadının, yok yok bir şarkıcı. Kadın mı adam mı, neyse şimdi Brezailya'daymış diye sevimli bir açıklama yaptı. Brezilyalı şarkıcıysa ben mutlaka tanırım dedim. Belki 30 senedir Brezilya müziğine Anadolu müziği kadar aşinayım... Söylediler ama karışık bir isim dedi Nurhan. Ben isimler sayıyorum. 15 isim saydım en az. Nurhan, Yok o değil, bu değil falan diyor. Caetano Veloso olmasın dedim. Buna hiç ihtimal vermeyişim hikayenin akışından okunacak. Yok artık dedirtecek bir tesadüf çünkü. Meraktan çatlayacağım. Nurhan Focus'taki bir asistanı aradı. Evet, ev Caetano Veloso'nun. Bilgisayarımı açtım. Beş yüzün üstünde Caetano şarkısı var. Böylece Almodovar'ın arkasındaki silüet çözüldü. Çünkü Caetano'nun nefis şarkılarını filmlerinde kullanıyordu. Arkadaşlar. On yedi yıl önce. Açık Radyo'da Caetano'yu ilk ben çaldım, tanıttım bilmeyenlere. Caetano'yu ilk onun evinde dinlemiştim. Bir şarkısını hemen her hafta dinlerim, bir de doğum günlerimde. Üstelik kutlama yapmadığım halde... Herkes ortadan çekildiğinde mutlaka çalarım yeni yaşıma girerken. Ezbere bildiğim tek Portekizce şarkı Coraçao Vagabundo. Serseri Kalbim. Neredeyse Uğur sayarım bu şarkıyı. Beni seven herkes bu şarkının benim şarkım olduğunu da bilir. Birbirinden renkli günler, mekan bakmalar... Enfes lezzetler. Fatihler Toronto'ya festivale gittiler. Benim üç günüm daha var dönüşe. Koca ev bana kaldı. Ve 8 Eylül doğum günüm. Mütevazı bir sofra kuruldu. Güniz, Deniz, Mevlüt geldiler. Arada aklıma geldikçe Güniz ve Deniz'e Caetano müzikleri yolluyorum maille. Onlar da müptelası olmuşlar. Caetano'nun evinde doğum günü yapacağız. Tarafımdan organize edilmiş ilk kutlama. Hepimiz şaşkın ve mutluyuz. Akşam Vaaay be abii, şu hayatın cilvesine bak deyip kadeh kaldırmakla geçti. Gece el ayak çekildi, arkadaşlarım evlerine gittiler. Caetano'nun rafından Coraçao Vagabundoyu çaldım. Kanapesine uzandım. Defalarca dinledim. Uyuyana kadar. Bana Adını Söyle yazarlarından B. Nihan Eren'in yeni öykü kitabı Kör Pencerede Uyuyan Yapı Kredi Yayınları'ndan çıktı. Okumanızı tavsiye ederim.


81 yaşında olmasına rağmen hala çok ama çok seksi görünen Sophia Loren'in otobiyografisini, Dün, Bügün, Yarın: Bütün Hayatım adıyla Kırmızı Kedi Yayınları bastı. İtalyan Sineması'nın efsane yıldızı ve bana göre bu dünyanın gelmiş geçmiş en güzel iki üç kadınından biri olan Sophia Loren'in kitabında karşımıza cazibesine ve şöhretine rağmen şaşırtıcı derecede ürkek bir kadın çıkıyor. Öte yandan çelişkili bir biçimde bu kadın çok cesur, çünkü doğduğunda ona sahip çıkmayan babasından yapımcı Carlo Ponti'yle olan fırtınalı evliliğine kadar yaşadığı her şeyi inanılmaz bir açık yüreklilikle anlatıyor. Bugünlerde herkes bu kitabı yazıyor, bense spoiler vermek yerine kitabı alın ve mutlaka okuyun diyorum. Çünkü biriciğim Mae West'inken sonra rastladığım en nefis aktris otobiyografisi. Ama özel hayata ilgili alevli alıntılara falan girmeden kitaptan küçük bir bölümü aşağıya alıyorum. Sophia Loren'in kendini takdim etmeden birbirini ölçen iki yabancının bakışması diye anlattığı bu bölüm bana kalırsa iki muhteşem kadının Louvre Müzesi'nin tam ortasında zarif ama keskin düello'su aslında. Kadınlardan biri şüphesiz Loren, ötekiyse Leonardo Da Vinci'nin Mona Lisa'sı. Dedim ya, okuyun. Hem bu vesileyle cazibenin sırrını da öğreneceksiniz. 80'lerin başındaki o kış sabahında Louvre Müzesi tuhaf biçimde boştu. Her zaman turistlerle dolu olan koridorlarında tatlı ve dinlendirici bir huzur egemendi; ziyaretçilerle tablolar birbirleriyle eski dostlar gibi sohbet ediyorlardı. İşte o zaman kavak ağacından yapılmış o sade çerçeveyi, şöhretiyle ters orantılı küçüklükteki tabloyu fark ettim. Mona Lisa'nın önünde genellikle uzun hayran kuyrukları olurdu. O gün ise ben yalnızdım ve nihayet huzurla onun keyfini çıkarabilirdim. O çözümlenemeyen gülümsemesini sorularıma yanıt bulmak için uzun uzun seyrettim. Zaman benim için de geçiyordu, cezaevi deneyimi, geride yorucu ve acılı bir iz bırakmıştı; öte yandan oğullarım güçlü, güzel, enerji dolu büyüyorlar ve beni her gün biraz daha gururlandırıyorlardı. 50 yaşıma yaklaşıyordum ve Deniz Prensesi tacını taktığımdan beri bana eşlik eden o güzelliğim artık derin düşüncelere dalmama neden olan bazı soru işaretleri yaratıyordu. Baş döndürücü bir meslek hayatım olmuştu ve dönüp geriye bakma fırsatı bırakmamıştı bana. Şimdi artık biraz ara verip başarımın anlamını düşünecek zamanım vardı, görünür olanla gerçeklik arasındaki ilişkiye kafa yorabiliyordum. Elbette kendimi hep güzel hissetmiştim ama bu, huzursuz, kendine asla yetmeyen bir güzellikti. Zaten fazla önem verdiğin zaman güzellik bir çıkmaza dönüşebilir. En beklemediğin anda sana çelme takar, seni daha da yükseklere, göklere çıkartır ve sonra ansızın yere bırakır. Bütün dikkatini ona yönelttiysen bu düşüş gerçekten bir felakete dönüşebilir. O sabah Mona Lisa bana pek güzel görünmedi. Biraz erkeksi bir havası, birkaç kilo fazlası vardı ve Cinecitta'da deneme çekimine gelse asla geçemezdi. Ne var ki onun çekiciliğinin insanlığı neden fethettiğini işte o gün anladım. Mona Lisa da sanki hayatımı değiştirecek sırrı bana açıklamaya hazırmış gibi gözlerini üzerime dikmişti. Durup ona kulak vermem yetti; bir anda her şey gözlerimin önünde açık seçik belirdi, aydınlandı. Kendini takdim etmeden birbirini ölçen iki yabancı gibi bakışırken, cazibesinin bir tür içsel sükunetten, bu hanımın kendisi hakkındaki derin bilgisinden kaynaklandığını anladım. George Cukor'un dediği gibi, insanın kim olduğunu kabullenmesiyle ve bilinçle yarışabilecek hiçbir güzellik yoktu. Artık kim olduğumu biliyordum ve ailemin sevgisi içinde kendimi gerçekleştirmiştim. Sinema, tutkum olmayı sürdürüyordu ama yılların deneyimi başka şeylerle de ilgilenmeme fırsat tanıyordu. Kendimle barışıktım, olduğum halimde rahattım, hayatla uyum içindeydim. Kendimi önceye göre daha iyi tanıyordum ve belki Charlie Chaplin'in değerli öğütleri sayesinde hayır demeyi de öğrenmiştim. Sözün özü enerjimi nasıl harcayacağımı ve neşeyi nerede bulabileceğimi biliyordum. İnsan ne kadar bilge doğarsa doğsun, bu güveni ancak yaşla kazanabiliyordu. Ve sadece bu güven hepimizin içinde gizlenen güzelliği besleyebiliyordu. Gerçek güzellik, kendini ifade etmeyi sağlamanın yanı sıra çevrendekiler için de bir armağandır. Onu beslemek insanın sevdiklerine saygısının göstergesidir. Elbette yaşlandıkça bu biraz daha zahmetli hale gelir ve her şey bir disiplin meselesine dönüşür. Beden, bakım, özen ve ayrıca biraz da sabır ister. Yıllar içinde sırrımı soranlara hep iyi niyetle yanıt vermeye çalıştım. Herkes dinlenme ve hareket, etkinlik ve uyku, sağlıklı ve iyi beslenme arasındaki dengeyi mutfak zevkiyle kurmalıdır. Ama gençliğin gerçek iksiri gündelik hayatımız sırasındaki hayal gücümüzde, yaptığımız işe duyduğumuz tutkuda ve kendi yeteneklerimizi gösterirken kullandığımız zekanın sınırlarını kabullenmekte yatar. Hayat kolay bir oyun değildir, hep ciddiyet ve iyi niyet ister. İşte ben çok uzun süredir bu iki özelliğimi canlı tutuyorum.


Uzun yıllardır tanıdığım ama son yıllarda aramıza coğrafi mesafeler girdiği için sanal alemde görüşebildiğim yakın bir arkadaşımın sorduğu bir soru günlerce aklımı meşgul etti. Aynı camiadayız ama sadece mesleki bir ilgi nedeniyle değil, karşılıklı olarak karşılıklı 'işleri' sevip beğendiğimiz için de birbirimizi yakın takibe almışızdır. Çocuk kitapları yazma serüvenimin nasıl başladığını, ilgili hemen herkes biliyor. Sağda solda çokça anlattım bunu. Fakat bu serüvenin, şimdi vardığım yerde 'bana' ne yaptığını hiç düşünmemiştim. Hayır, bir şeylerin değişip farklılaştığını hissetmiyor değildim ama sanırım bunun adını koyamıyordum. Çocuklar için yazmaya başlamadan önceki ben ile yazıp yayınladıktan sonraki ben arasında elbette bir farklılık vardı. En sıradan olanı şuydu; yazdığı kitaplar kitapçı vitrinlerinde yer almaya başlayan ben, artık bir çocuk kitapları yazarıydım. Yayımlanan kitap sayısı arttıkça okur sayısı da artan biriydim ve çeşitli vesilelerle okurlarıyla bir araya gelen ben, eski ben değildim. Çocuk kitapları yazmak yaşamımdaki en önemli milatlardan biriydi. Belki en önemlisi. Ardı ardına gelen imza günlerine gidiyordum, kitap fuarlarında okurlarla buluşuyordum, okul etkinliklerinde kitaplarımı okuyan ve bana soru sormak için sabırsızca gözlerrimin içine bakan çocuklarla karşılaşıyordum. Bunların tümünün teknik meseleler olduğunu şimdi daha iyi anlıyorum. Arkadaşımın sorusu da bu bağlamla ilgili değil zaten, biliyorum. Şimdi gelelim günlerce aklımı kurcalayan soruya verdiğim yanıtlara. Evet ben çocuklar için yazmaya başladığım anda değişmeye, farklılaşmaya başladım galiba. İlk yazdığım çocuk kitabı olan Kırmızı Kuşta, büyüklerin asla yapmayacağı bir şey yaptım. Küçük bir kız çocuğu ile bir kuşu konuşturdum hatta birbirlerinin dertlerini anlamaları için kalemimi kullandım. Ben çocuklar için yazdıkça aslında çocuksulaştım. Kendime, yaşadığım evrene, insanlara daha içten bakmaya başladım. O damar sende varmış, ortaya sonradan çıkmıştır demeyin, biliyorum yoktu. 'Tıkız' herifin tekiydim. Tıkızı koyu, katı, sert anlamında kullanıyorum. Hakikatten öyleydim. Çocuklar için yazmak beni bu tıkızlıktan kurtardı, büyüklerin evrenine ait süslerden, gösterişten arındırdı, sadeleştirdi. Bir heykeltıraş, kocaman bir atölyenin içinde etrafı çocuklarla çevrili olarak çalışırmış. Mahallenin bütün çocukları onun arkadaşıymış. Günün birinde belediye ona, şehrin meydanlarından birine dikmek için büyük bir at heykeli sipariş etmiş, Bir kamyon, devasa bir granit bloku atölyesine getirmiş. Heykeltıraş bir merdivene çıkıp elinde çekiç ve keskiyle taşı yontmaya başlamış. Çocuklar onun çalışmasını izliyorlarmış. Derken tatillerini geçirmek üzere dağlara ya da deniz kıyısına gitmişler. Geri döndüklerinde heykeltıraş onlara atın bitmiş halini göstermiş. Bu soruyu soran çocuk aslında benim.


Birleşik Krallık Yayıncılar Birliği geçen hafta Nermin Mollaoğlu'nu Yılın Edebiyat Ajanı seçti. Ama Nermin buralarda daha da önemli biri bence. Neden derseniz; kendisi, Türk edebiyatının sadece İngilizce ve Almanca değil, Malalayam ve Amharik dillerinde okunmasının yegane sorumlusu. Yayın dünyamızın gözbebeği, kara kutusu, sır tutucusu da olan Nermin'le işini konuştuk. Yazar ajanı denilen kişi kimdir, nasıl çalışır... Yayıncılıkta nerelerden nereye geldik... 2017'nin bizdeki ve dünyadaki trendleri neler olacak... Ben sordum, o da tatlı tatlı cevapladı. Yeğenim Arda Eren 6 yaşındayken öğretmeni, Teyzen ne iş yapıyor diye sormuş. Teyzemin mesleği e-mail yazmak diye cevap vermiş o da. Eh, beni en çok e-mail yazarken görüyor. Gerçekten de benim işim profesyonel olarak e-mail yazmak, okumak ve anlatmak... Aramızda kalsın, bunların üçünü de yeterince iyi yapabildiğimi düşünmüyorum. 1700 sözleşmeyi sadece Almanca, Fransızca, İngilizce yapmış olsaydık, elbette kazanırdık. Fakat bir yazarın Pakistan'da, Gürcistan'da, Portekiz'de, tam bir cangıl olan Arap ülkelerinde de okunması gerekiyor. Oralara gidip yayıncılarla temasta bulunuyor, edebiyat festivalleri hatta basınla tanıtım için çalışıyorsunuz. Urducaya bir kitap satıldığı zaman avansı topu topu 200 dolar. Vergisini düş, posta masraflarını düş ama enerjimizi, çalışma azmimizi, daha fazla dile çevrilme isteğimizi düşme. Burhan Sönmez'in Malayalam dilindeki sözleşmesi 100 dolardı ama o çeviriyi instagrama eklerken çektiğim fotoğraf benim için paha biçilmezdi. Dünyanın en önemli yayıncılık etkinliği olan Frankfurt Kitap Fuarı'nda Türkiye'den bir kuruluşun parti düzenlemesi bir ilkti. Yanımızda sen de vardın o gece, bir kez daha teşekkürler. Şaka bir yana, uzun ve çok engebeli bir yoldan geliyoruz. Keşke bizden önce bu işi yapanların sayısı çok olsaydı, keşke 'Türk edebiyatı dünya dillerine çevrilemez' diyen insanlar yayıncı olmak yerine mesela ayakkabı boyası üretselerdi, keşke 'Kültür Bakanlığı Türkçe'den yapılan çevirileri desteklemek yerine yazarlara nasıl kitap yazılacağını öğreten kurslar açmalı' diyen yayınevi sahipleri tavuk çiftlikleri kursaydı da sektörün gelişmesinde bu kadar gecikme yaşanmasaydı! İçim kabarmış galiba, üç vakte kadar sakinleşmem lazım. Evet, böyle insanlar geçti bu sektörden, hala da varlar. Şahane kocam Mehmet Demirtaş hayatımda olmasaydı asla gayet güvenli olan işimden ayrılıp Kalem Ajans macerasına atılmazdım sanırım. Hadi atıldım diyelim, hayalci davranıp nalları dikerdim. Kocam gündüzleri bana yardım edip, geceleri Roxy'de çalışarak eve para getirmeseydi, belki de eski işime geri dönmüştüm. O her zaman benim en iyi pusulam oldu. Kuzeyim, güneyim nerede, bana hep gösterdi. Şanslı biriyim herhalde, çevremdekilerden de çok destek gördüm. Yüreklendirildim, hata yaptığımda anlayışla karşılandım. İlk zamanlar kitaplarının onlarca dile çevrileceğini yazarlarım bile hayal edemiyordu, şimdi çeviri kitaplarını üst üste koyduğumuzda yerden kalbime ulaşıyorlar. 150'ye yakın yazarım var, artık saymıyorum bile. Dünyadan da 300'ü aşkın ajans ve yayıncıyla çalışıyoruz. Farklı ülke edebiyatlarının Türkiye'de tanınmasına önem veriyoruz. Yalnızca Almanya, İspanyolca, Kuzey edebiyatının değil, Romanya, Gürcistan gibi ülkelerin önemli yayıncılarıyla da çalışıyoruz. Çevirmenlerle işbirliği içindeyiz. 100 küsur çevirmeni temsil ediyoruz, onlar da yurtdışında bizim kültür elçilerimiz oluyor. Türkiye'deki yayıncıların işlerini çevirmen ya da çeviri fonu bularak kolaylaştırıyoruz. Emekli olacağım günü iple çekiyorum. Geçen yıllar esnasında öyle çok anı, dost biriktirdim k, üşününce burnumun direği sızlıyor. Emekli olup portakal kokulu bir adada mahsur kalsam, tabletimden okumak istediğim kitapların elektronik formatlarına ulaşabilsem, yeter bana... Güzel hayaller! Milli Piyango'dan büyük ikramiyeyi kazanmak ve o parayla İstanbul'da uluslararası bir yazar-çevirmen evi kurmak. Net cevap: Ekibin maaşlarını ödemek ve daha çok elbise satın almak için, çok satan kitap. Ülkemin edebiyatının gelişmesi için, iyi kitap. Nermin'in egosu için ise, çok ünlü olmayan bir yazarın kitabını keşfetmek veya kitap yazma fikri kafasında açık renkli olan birini kırmızı kalemle kitap yazmaya motive etmek. 30 Temmuz'da 41 yaşıma aşık, rüyalı, hülyalı girdim. Güzeldi! Bair ara vampirler okunuyordui, ardından orta yaş kadınlarına yönelik kitaplar geldi, Grinin Elli Tonu trendini hatırlıyorsundur. Bir sonraki akım, yeniden keşfedilen kitaplar adı altında klasiklerin yayınlanmaya başlamasıydı. Son Frankfurt Kitap Fuarı'nda ise Avrupa Edebiyatı'nda genç seslerin yükselişine tanık olduk. Türkiye'ya gelince; cinayet romanları, korku ve fantastik öne çıkıyor. Bir de umut dolu, güncel ve kadınlar için diye tabir edilen kitaplara ilgi var. Popüler kültür kitapları ise kendi kültlerini yaratıyor; mesela son yılların önemli teması ağaçlar. Ağaçların bilinmeyen hayatı üzerine birçok kitap yazılıyor ve çok okunuyor. Hakan Günday'ın yeni romanının ismi yine tek kelime. Ama hangi kelime olduğunu söylemem. E-kitabın yaygınlaşmasını isterdim. E-kitap okur sayısı gelişiyor ama ulaşabilecekleri Türkçe kitap az. Bu yüzden çoğu İngilizce okuyor, bundan mutlu değilim. E-kitap ve sesli kitabı gerçekten seviyor ve destekliyorum. Hiç yapılmadığını düşündüğüm bir şey de var: Kimse büyük puntolarla normal boy kitaplar basmıyor. Sırf bunun için bile bir yayınevi kurabilirim. Malum 41 yaşındayım, okuma zevkim yaşım ilerledikçe bozulsun istemiyorum. Fakat bazı yayıncılar kitapları öyle küçük puntolarla basıyorlar ki insanın canı okumak istemiyor. Pir-i Lezzet'i bu yazıda görüp okudum. Çok güzel bir romanmış. Yeni bir yazar ve kitap tanıdığım için mutlu oldum. Ya bırak bu işleri. Çok satan yazarları toplamış suyunu içiyorlar. Üç beş de adı sanı duyulmamış ama eşinin dostunun tanıdığı adamları almış, pazarlamasını yapıyor. Esas kendisi gibi tipler bu sektörün önünü kapatan hatta kuyusunu kazan İstanbul burjuvaları. Hadi yeni çıkmış kaç tane Türk yazarın kitabını alıp okudunuz? Sorun bakalım kaç Türk yazar kapınızı çaldı da kitaplarına bile bakmadan suratına kapattınız kapıyı, diye, sayısını hatırlamıyordur. Lezzetli kitaplarla gelinmiş? Nereye geleceğiz peki? Kendilerini bir şey sanıyorlar, sorsan iki kelime toplayıp bir cümle kuramazlar, yazar ajanıymış. Bildiğin pazarlamacısın işte, geç bu işleri!


Kenzaburo Oe'nin Sessiz Çığlık romanı, yazgılarını suçlayıp duran ama esas suçlamaları gerekenin kendi korkuları, kendi önyargıları olduğunu idrak eden iki kardeşin hikayesi. Ama ben bu yazıda Oe'nin kendi hikayesinden bahsedeceğim. Hekimlerin bile umutsuzluğa kapılmasına yol açacak kadar büyük bir fiziksel bozuklukla doğan oğlunu yaşatma kararı ve sanatın iyileştirdiği Hikari'nin zamanla dünyaca tanınan bir besteci haline gelmesi. Çünkü öyle ya, sevgi ve sanat iyileştirir. Kenzaburo Oe'nin Sessiz Çığlık romanı var elimde. Yazgılarını suçlayıp duran ama esas suçlamaları gerekenin kendi korkuları, kendi önyargıları olduğunu idrak eden iki kardeşin hikayesi. Çocuğunu bakımevine teslim eden Mitsu ile ABD'deki hayatından kaçan kardeşi Takaşi'nin doğdukları köye dönmek üzere Tokyo'da buluşmalarıyla başlıyor Sessiz Çığlık. Niyetleri hem aile evlerini satmak hem de bir süreliğine şehir hayatının etkisinden uzak yaşamak. Gelin görün ki sonunda aile geçmişleriyle yüzleşiyor, birbirlerine ne denli yabancılaştıklarını anlıyorlar. 1994 Nobel Edebiyat Ödülü sahibi Oe, tıpkı William Faulkner ya da Virginia Woolf gibi kendi özgün dilini yaratmış edebiyatçılardan. Henry Miller'a göre, umudu ve umutsuzluğu ele alırken sanki Dostoyevski'den izler taşıyor gibi. Yukio Mişima'ya göreyse, savaş sonrası Japon edebiyatında bir zirve. Öte yandan Oe'nin edebi hayatında birbirinden geceyle gündüz kadar başka iki dönem var. İlki epeyce sert, ikincisiyse yumuşak, şefkatli, sevgi dolu. 1935'te doğan Oe, savaş öncesi yokluk yıllarında büyüyor. Ailesi o kadar yoksul ki ilk kez dokuz yaşındayken bir kitap görüyor. Japonya'ya atom bombası atılmasına aylar kala, annesinin pazardan bir parça pirinç karşılığında satın alıp oğluna getirdiği Huckleberry Finn'in Maceraları bu kitap. Küçük adam okumaya, sonrasında yazmaya aşık oluyor ve 23 yaşındayken ilk romanını yazıyor. Yayımlanır yayımlanmaz büyük başarı kazanan bu romanın hemen ardından da evleniyor. Oğlu Hikari birkaç yıl sonra doğuyor. 80'lerindeki Oe bugün hala her gece 59 yaşındaki oğlunun üzerini örtmeden uykuya dalmıyor. Gösterdiği şefkat sırf ona değil sanki, acı çeken ama cesaretini yitirmeyen herkese.


Yalnızlık/ yabancılaşma/ korku/ güvensizlik/ acemilik/ beceriksizlik/ uyumsuzluk/ tutunamama/ bireycilik/ alaycılık/ umarsızlık/ umutsuzluk/ anlamsızlık/ iletişimsizlik/ suç/ ceza.'' Oğuz Atay metinlerini okuduğumuzda aklımızda kalanlar, bunlar. Oğuz Atay türü yazarların metinleri anlamlı bir düzen içinde tutarlı yekpare bütünlük göstermese de çoklu ve komplekstir; metinler ve karakterler birçok yerde birbirlerini keser ya da birbirlerine bağlanır. Selim Işık, Hikmet Benol, Turgut Özben, Beyaz Mantolu Adam, Coşkun Ermiş... Bunlar benzerlikten daha öteye, aynılık, birbiri olma durumuna geçerler. Bu karakterler, dilin dünyasında amansız bir var olma mücadelesine girerler ve metinselcidirler, hiçbir zaman dilin dışına çıkamazlar. Dilin kıstırılmış düzeninde kırılgan, acemi, beceriksiz, ötelenmiş hayatlarını daha ilk ifadeleriyle ele verirler. Karakterler kendilerini saklamaz hiç, memnuniyetsizliklerini, mutsuzluklarını, korkularını, yalnızlıklarını açık ederler hemen. Ve hep bir ajitasyon, şekva, sızlanma, hoşnutsuzluk, işe yaramama, yakınma halindedirler. Öyleyse Atay'ın bütün karakterlerini aynılaştıran, tekleştiren, mutsuz eden, çaresiz bırakan, korkutan ne olabilir? Hep yakınan, mızmızlanan, ajitasyon yapan karakterlerin sorunu kaba bir varoluş sorunu mu, ya da küçük burjuva bunalımı mı? Kolay bir cevap olmasa da sorunun cevabının tek başına bunlar olduğu kanaatinde değilim. Atay'ın metinlerini küçük burjuva ideolojisinin varoluşsal sıkıntılarını anlatan metinlere indirgersek doğanın diyalektiğine haksızlık etmiş oluruz. Atay metinlerindeki kaotik dili, gülünç kurmacayı, farklı, çoklu, açık uçlu, kompleks anlatıyı Lacancı paradigmaya yaklaştırdığımız zaman yazarın gerçek meramını anlayabiliriz. Yine Atay metinlerinde, bilinçdışının nasıl bir dil gibi yapılanmış olduğunu, İmgesel, Simgesel ve Gerçek'in Dil'in kayıp düzeninde nasıl yer değiştirdiğini Lacan'a başvurmadan anlamamız imkansızlaşır. Kelimeler, albayım, bazı anlamlara gelmiyor.'' Sentaksı Morde ratesden'' diye başlayan, hiçbir dilde yazılmayan Korkuyu Beklerken'in öykü kişisine gelen mektup, konuşmayarak Dil'in düzeninin dışına çıkacağını sanan Beyaz Mantolu Adam, 'Dil paranteze alınmaz' ilkesini yanlış anlayan Akın Korkmaz... Hepsi, Dil'in düzenindeki yabancılığı, şaşkınlığı, ürkekliği, çaresizliği yaşarlar. İnsanlarla ortak bir konuşma dili...? Bu ne Lacan'a göre mümkün ne de Atay'ın karakterlerine göre. Bunun sebebi özne değil, özneyi tutsak eden Dil'in ta kendisi. Lacan'a göre Dil soyut bir yapıdır. Böyle olduğu için de, bir özneyi gerektirmez. Dil'de insani hiçbir şey yoktur. Sorun da budur. Dil soyut bir yapı ise, onun için ne tür bir özne düşünülebilir? İnsanoğlu, doğası itibariyle kendisine yabancı bir yapıda nasıl bir yer bulabilir? Bunun için Atay karakterleri hep Dil'in düzeni dışında bir yaşam kurmaya çalışırlar. Oğuz Atay'ın karakterleri adeta kendi dillerinde, kendi anlatımlarında boğulurlar. Ağızlarına büyük gelen dilleri fazla ve gereksiz sözcük israfından sonra hiçbir şey anlatamadan 'anlam yetersizliğine' kurban giderler. Ya da hiç konuşmadan, Dil'i hiç kullanmadan Dil'in düzeninden kurtulmaya çalışırlar ama yine başarısız olurlar. Çünkü Dil her yerdedir; bir defa onun düzenine girdiysen konuşmak ya da konuşmamak hiçbir şey ifade etmez. Atay'ın kurmaca dünyasındaki figürler ne yapsa olmuyor. Konuşuyor olmuyor, susuyor olmuyor, deli taklidi yapıyor olmuyor, eve kapanıyor olmuyor, Dil'i pazarlıyor olmuyor. Bir türlü Dil'in düzeninden kurtulamıyorlar. Son bir ümitle nesnelerin dünyasına sığınıyorlar. Ya eşya bir gün delirse. Eşyanın delirdiği yok, deliren Dil'in düzeninde kurtulamayan Oğuz Atay öznesi.


Eğer soğuk, cansız tarih dilinden ya da felsefenin çoğu zaman gündelik dile kapalı anlatımından mustarip olanlardansanız Renkli Tarih tam size göre. Üstelik içerik olarak tarih ya da felsefe kitaplarından hiç de aşağı kalır yanları yok. Seri kendi rengine, seçilen konular kadar, kolay anlaşılma konusundaki tavrıyla da kavuşuyor diyebiliriz. Can Sıkıntısının Eğlenceli Tarihiyle başlayıp İfritler'den Dracula'ya Modern Vampir Mitinin Doğuşu, Kara Kediler Kem Gözler, Öpüşmenin Tarihi ve Şişmanlığın Tarihiyle devam eden serinin son kitabı, Peter Toohey imzalı Kıskançlık. Edebiyatta, sanatta ve popüler kütlerde kıskançlığın izlerini süren bu kitap, bir yandan da, okuru kendi kıskançlık tarihine bakmaya davet ediyor. Peter Toohey, kıskançlığı kardeş duygulardan, yani imrenme ve hasetten ayırmakla başlıyor işe. İmrenme iki öğeliyken kıskançlığın üç öğeli olduğuna dikkat çekiyor: Siz, arzuladığınız şey ya da kişi ve onu sizden alma tehdidi oluşturan rakip! Ayrıca, kıskançlık kara bir leke gibi algılanmaya yatkınken, imrenin buruk bir hayranlık tonu kazandığını da ekliyor. Hasetse, kıskançlık resminin farklı bir parçası olmasına rağmen, daha yıkıcı bir duygu: Başkasının hak etmediğimiz talihine düşmanlık duymayı, saldırgan davranışları bu duyguya dayanarak gerçekleştirmeyi içeriyor. Elde etmek hasetle ilişkiliyken, kıskançlık daha çok muhafaza etme amacı taşıyor. Örneğin, komşunuzun lüks arabasına sahip olma isteği ve bu yüzden acı çekmek, kıskançlığa değil hasede giriyor. Hatta bir de başkasının kaybı üzerinden kazanma hissi var ki, bu daha yeni yeni adını buluyor dilde: Schadenfreude. Kıskançlık ve haset gibi, schadenfreude de üçlü ilişkilerde ortaya çıkıyor. Yine bir rakip ve kayıp duygusu söz konusu. Fakat bu kez kaybeden dışarıdan bir başkası oluyor. Duygusal açıdan yüklü, coşkulu bir durumdur ayrıca; hatta aşağılık bir şekilde öyledir çünkü rakibinizin yaşadığı kayıptan gerçekten zevk alırsınız, diyor Toohey. Bu duyguyu kısaca Oh olsun! şeklinde çevirebiliriz. Kardeş duyguları bu şekilde birbirinden ayırdıktan sonra, işin acı kısmı başlıyor. Çünkü buraya kadar kıskançlığın da, hasedin de sizden çok uzak duygular olduğu konusunda kendinizi yatıştırmanız mümkün. Başkasının kaybı üzerinden kazanma ve mutlu olma gibi utanç verici duygularınızıysa zaten hatırlamayacağınız kadar eski bir tarihte çoktan ehlileştirmişsinizdir. Fakat Toohey, kazın ayağının hiç de öyle olmadığını göstermekte gecikmiyor tahmin edeceğiniz üzere. Evrimcilerin araştırmalarına kulak veriyor önce. Kıskançlığın bireyliğimiz için değilse de, genlerimiz için faydalı olduğunu saptıyor. Soyunu devam ettirmek isteyen erkeğin, aldatılıp başkasının çocuğunu büyütme riskine karşı cinsel sadakatsizlik konusunda daha kıskanç olduğunu, kadınların erkekleri başkalarıyla flört ederek ya da cinsel belirsizliklerle kandırarak sadakate yöneltirken, erkek kıskançlığının partnerlerini sadık kalmaya ikna etmek için zorlayıcı, şiddetli ve tehditkar ifade biçimleri bulduğunu gösteriyor. Kıskançlığın ailenin ve türün devamlılığında üstlendiği rolü hissettiriyor. Ardından da, kıskançlık üçlüsünün ille cinsellik içermesinin şart olmadığını vurgulayıp, hayatta kalma güdüsünün kardeşlerin ve ebeveynlerin kalplerine ektiği kıskançlık tohumlarına geçiyor. Küçük kardeşin değişmez itaatini, büyük olanın alışılmış yok ediciliğini, aileninse buna verdiği evrimsel ve evrensel onayı, son derece ikna edici örneklerle hatırlatarak karıştırıyor aklınızı. Kıskançlık denince her şey gözlerde biter, diyen Toohey, kıskanan insanın gözle görülecek bir kanıt yaratma telaşına düştüğünü, işitmenin de benzer şekilde bir tetikleme ve delil gücü taşıdığını belirttikten sonra resme, edebiyata ve televizyon dizilerinden tweet'lere uzanan bir yelpazede, popüler kültüre bırakıyor sözü. Kıskanç kişinin hizmetinde olan gözlerle kulakların, içerdiği sahip olma isteğiyle birlikte, en güçlü imgesine ve işlevine, George Orwell'in 1984ünde kavuştuğunu saptıyor. Hemen ardından günümüze sıçrayıp, Doğu Londra'da tuğla duvardaki İşitsel Gözetleme Bölgesi tabelasını, elektronik ve sanal gözetleme konusunda en gelişkin araçlara kavuşan devletlerin, kendimizi özgür sandığımızda bile düşüncelerimize ve sözlerimize nasıl sahip olmak istedikleriyle ilişkilendiriyor. Londra'nın East End bölgesinde kıskançlığın kulağı her şeyi işitiyor, diyor.


Bu sözler Okan Bayülgen'e ait. Ben geç kalmışım meğer, ama aslında Bayülgen bir süredir minik bir edebiyat blogu açmış, orada bazı kitaplara sesiyle hayat veriyormuş. Kendi yazdığı İnsansız Uzay Aracı adlı hikayeyle başlamış. Onu sekiz bölüm halinde seslendirdikten sonra sıra iki küçük ama büyük kitaba, Franz Kafka'nın Dönüşüm'üne ve Stefan Zweig'ın Satranç'ına gelmiş. Bu sesli kitaplar daha sonra herkesin, her yerde rahat rahat dinleyebilmesi için radyodan yayınlanacakmış.


Fotoğraf tarihçisi arkadaşım Alberto Modiano Okşan Svastics'le bir röportaj yaptı. Çünkü iki yıldır aşk nedeniyle Viyana'da yaşayan Okşan'ın 'Yahudiler'in İstanbulu' adlı kitabı çıktı. Kitap unutulmaya yüz tutmuş bir İstanbul'dan bahsediyor. Daha doğrusu, Osmanlı'ya ilk sinemayı, matbaayı getirenlerden, Türkiye'nin en eski otomotiv ve reklam firmalarını kuranlardan ve ülkenin ilk şehir planlamacılarından. Yani fiziksel değil ama sosyal bir gettoda yaşayan, bayramları, düğünleri görünmez olan Yahudi cemaatinden. Bir de onların kurduğu okullar, sinagoglar, köşkler ve evlerden. Kısacası İstanbul'u tutkuyla seven herkesin kütüphanesinde bulunması şart kitaplardan biri. Üstelik önsözü yazan Vivet Kanetti. Alberto Modiano, Boyut'tan çıkan 'Yahudiler'in İstanbulu' adlı kitabı dolayısıyla Okşan Svastics'le bir röportaj yaptı. Hatırlamanız yahut yeniden merak etmeye başlamanız için. Röportajdan önce şahsi notum: Güzel gülen, güzel konuşan, güzel yazan Okşan aynı zamanda dünyanın en şahane vişne liörlerini de yapar. Eh, sebebini şimdi ortaya çıktı. Meğer Sara Kazes 'ten öğrenmiş! Doğrusu ya, tanımıyorlardır muhtemelen... Hem yirmi yıl boyunca yazdığım yazılar başka bir soyadıyla yayımlandığı için hem de bugüne kadar adım düzeltmen ya da editör olarak kitapların ikinci sayfasında olduğu için... Ta başından anlatmaya başlarsam; Ankara'da siyaset bilimi eğitimi gördüm ve 1987'de Nokta dergisinden başlayarak toplum, sanat, tarih, ekonomi konularında; muhabir, editör, yazı işleri müdürü, yayın yönetmeni olarak dergicilik yaptım. Şehirler, binalar, insanlar; ekmek, sabun, resim, müzeler, lavanta, dekorasyon; pek çok farklı konuda yazılar yazdım. 2004'ten beri aşk nedeniyle Viyana'da yaşıyorum. Bakkallık yapan halası, babası evi terk etmiş olan 12 yaşındaki eczacı çırağı dayıma öğlenleri parayla ekmek arası kavurma satarken, Aşkenaz komşularının üst kata tencere tencere yemek taşıması nedeniyle, dostluğun akrabalıktan daha mühim bir şey olduğunu öğrendim. Osmanbey'de otururken komşum Sara Kazes'ten vişne likörü yapmasını, yaşlanınca güzel kolyeler takıp evde bile rujsuz oturmamak gerektiğini öğrendim. İstanbul'a birbuçuk metre kar yağdığı bir kış günü ona götürdüğüm zerzevatı almayı reddedip de kalbimi kırınca da, alabilmenin vermek kadar mühim bir erdem olduğunu öğrendim. Doğrusu ya, insanlardan aslında ne cinsiyet ne kültür ayrımı yapmadan öğrendiğim için, tam olarak kimden neyi öğrendiğimi pek de bilemiyorum. Bildiğin gibi birçok Yahudi, Cumhuriyet sonrası birtakım siyasal ve ekonomik sebeplerden dolayı ülkeyi terketti. Bu sende onlar adına ve kendi adına ne gibi duygular yarattı? Sen de doğup büyüdüğün ülkeden ayrı yaşıyorsun ama seninki bir zorunluluk değil tercihti. Çok iç burkucu olmalı insanın doğduğu ülkeyi terk etmek zorunda kalması... Dilden; sevdiğin, bağlandığın sokaklardan, ağaçlardan ya da yemeklerden vazgeçtim; insanın dostlarından ayrılması en zoru. Benim gidişim, benim kararımdı dediğin gibi, bambaşka bir durum. Türkçe konuşmak konusunda yapılan baskıları, Vakıf mallarına el konduğunu vs. biliyordum ama Türkiye'de Cumhuriyet'le başlayarak uzun süre devletin kendi yurttaşlarına, eğer Müslüman değillerse yabancı muamelesi yaptığını, insanların mesleklerini icra edemediklerini, bu kitap için araştırma yaparken öğrendim. İnsanların nasıl çaresiz kaldıklarını hayal etmek zor değil. Viyana'da, küçük bir yayınevi, -Mandelbaum Verlag- gezi kitapları serisi yayımlıyor: Yahudiler'in Prag'ı, Amsterdam'ı, Paris'i, Münih'i vs. Yahudiler'in İstanbuluunu serinin bir parçası yapmak üzere yazar aramışlar, iki yıl sonra beni buldular. O sıra Wiener Zeitung 'da tam sayfa Viyana izlenimlerim yayımlanmıştı. Proje tam gazeteci işi diye düşündüm; kaynaklar taranacak, bilgi ayıklanacak ve bir puzzle gibi bir araya getirilecek. Ama adres bulmanın bu kadar zor olacağını düşünememiştim. Nitekim o kadar çok mektubum, görüşme talebim sessizlikle karşılandı ki, ilk İstanbul seyahatimden sonra bir müddet sadece konuyla ilgili okumakla yetindim. Sadece tarih kitaplarından değil, gündelik hayatı anlatan kitaplardan, seyyahların izlenimlerinden de yararlandım. İstanbul'daki kısıtlı zamanımda ise hem semtleri gezdim, görüşmeler yaptım hem de kütüphanelerde çalıştım. Sonra adım adım ilerledi ilişkiler ve konu; her seferinde bir kilit daha çözüldü diye sevinçle çalışmaya devam ettim. Sonunda o kadar çok bilgiye ulaştım ki, bunca ilginç konuyu minicik bir kitaba nasıl sığdıracağım diye düşündüm. Çalışmanın kuru bir başlangıçtan bir çığa dönüşmesi çok heyecan vericiydi. Kitap ilk olarak Monika Demirel'in çevirisiyle Almanca olarak yayımlandı, daha sonra Boyut Yayınları kitabın orijinalini yayımladı. Sigmund Weinberg olmasaymış, İstanbullular ilk filmi 1896'da değil, daha sonra izlerlermiş mesela... Henri Cartier Bresson'un çektiği fotoğraflar arasında Kamondo Merdivenleri olmazmış Kamondo Ailesi İstanbul'da olmasaymış, daha pek çok şey de olmazmış ama uzatmayayım. İstanbulseverler olarak Bağdat Caddesi'nin bitişik nizam olmayışını Türkiye'nin ilk şehir planlamacısı Aron Angel'e borçluymuşuz. Yeşil alan olarak düzenlenmiş bölgeye Hilton Oteli'nin yapılmasına karşı çıkışı sonuç verseymiş, hem o Belediye'deki işinden istifa etmek zorunda kalmazmış, hem de bugün daha çok yeşil alanımız olurmuş. İstanbul, değil İstanbul olmak, daha Konstantinopolis (MS 330) adını bile almadan önce Yahudiler'in vatanı olduğundan, kim bilir daha neler neler vardır bilmediğimiz. Tamam insanoğlu olarak genelleme yapmaya yatkınız ama artık bu tür tartışma ve yorumlar geçmişte kaldı diye düşünüyorum. Yüzyıllar boyu dünyanın her yerinde inancı nedeniyle kendilerinin ve çocuklarının hayatlarını mücevher ve para karşılığı satın almak zorunda kalıp da bundan etkilenmeyen insan olabilir mi? Ama artık birazcık uygarlaştığımız 21. yüzyıldayız, birey çağı! Doğrusu ya, başlangıçta karşımda büyük bir sessizlik vardı. Epey sürdü bu. Ama sonra... başta sen olmak üzere bu kitap sayesinde yeni dostlarım oldu bir kere... Annenle babanın düğün fotoğrafı kitabın Fotoğraf dosyasına giren ilk fotoğraftı! Bana ilk yol gösterenler Şalom'un tam ona yazdığım hafta emekli olan Yayın Yönetmeni Yakup Barokas ve Rıfat Bali oldu. İshak Alaton sayesinde Harry Ojalvo'yla tanıştım. Ona çok şey borçluyum; kırık kaburga kemikleriyle adadan çıkıp Mecidiyeköy'e geldi, öyle buluştuk. Tabii binbir ayrıntı vardı araştırılması gereken ama yardım da gördüm; mesela Denizler Kitabevi'nden Işıl Ateş gönüllü olarak bir takvim yaprağının üzerindeki dillerin her birini uzmanlara sorarak tespit etti. O sıra Viyana bitpazarında topladığım eski İstanbul kartpostallarını göstermeye kitabevine gitmeseydim, onunla da tanışamayacaktım. Müzik konusundaki yazımı kontrol edip zenginleştiren Karen Gerson'dan yardım almam tamamen tesadüf: Şalom'un arşivini kullanma şansına sahip olmuştum ve Gözlem Yayınları'na da indim, sohbet ediyorduk, müzisyen olduğunu öğrendim. Hatta yıllar önce Darphane'de bir konserde onu dinlemişim bile... Bir başka şansımı da Nilgün Uysal'a borçluyum, o sıralar şimdi hatırlamadığım bir nedenle Aron Angel'le tanışmamış olsa, büyük ihtimalle benim Aron Angel'den haberim olmayacaktı halbuki Şehircilik dersleri de almıştım vaktiyle!


Gazeteci İnci Döndaş ile Ali Serim'in hazırladığı Hürrem'in Sultan'ın Torunları kitabı hem tarih algımızı değiştiriyor, hem de bunu birbirinden ilginç insan hikayeleriyle yaptığı için tatlı tatlı şaşırtıyor. Kitapta Osmanlı Hanedanı'ndan 12 kadınla bazen Bodrum'da bir otelde, bazen Fransa'da bir kafede, bazen İstanbul'da bir antikacı dükkanında röportajlar var. Ve bu sultanlardan Neslişah Sultan hariç hepsi hayatta. Çünkü kimsenin kimseyi ajite etmediği, herkesin doğru ya da yanlış hikayesini kendi ağzından anlattığı bir kitap bu. Osmanlı'ya ilgi duyanlar kadar gerçek insan hikayelerini sevenler de okuyabilir. Ben özellikle Bir imparatorluk sonrası, bu ailenin üyeleri halen yaşıyor mu, yaşıyorlarsa ne yapıyorlar? diye merak edenlerin ilgisini çekeceğini düşünüyorum. Bunlar şu anda, markete giden, yemek yapan, bizim gibi yaşayan kadınlar. Bu kitap onların altın kafeste yaşamadığını gösteriyor ama bir yandan da attıkları pek çok adımda, aldıkları pek çok kararda kamuoyunun ne diyeceğini düşünüyorlar. Yine de hepsi çok güçlü kadınlar. Evlenirken, boşanırken, çocuk yetiştirirken içinde bulundukları şartların ağırlığına rağmen birçok zorluğa tek barına göğüs germişler. Tarih verdikleri şeyleri kontrol ettim, tekrar tekrar sordum, yanlışlık varsa diye bir daha sordum. Ama mesela Eşimden şu sebeple boşandım dediyse onu kontrol etmek gibi bir imkanım yok. Sonuçta herkes kendinden mesul, herkes kendi hikayesini kendi bakış açısından anlatır. Biri bana da hayat hikayemi sorsa, olumsuz yanlarımı anlatmam. Başlamadan önce de mesleğim dolayısıyla hanedan üyelerinin yaşadıklarını ve onlara Türkiye'ye dönüş izni verildiğini biliyordum. Kitap onları tanımama vesile oldu. Sürgün döneminin, geride kalanları hala etkilediğini görmemi sağladı. Birileri onları göklere çıkarıyor, birileri de dudak büküyor. Ben tamamen ortada durdum. Ne Osmanlı hayranıyım, ne de Osmanlı düşmanı, her türlü tarihi veriyi o dönemin koşullarıyla değerlendirmek gerektiğini düşünüyorum. Tarihi konularda Bu kötüdur, şu iyidir diye bir yargıda bulunamazsın. Ben sadece tarafsız olarak duyduklarımı aktarmaya çalıştım ve düşündüklerimden ziyade nesnel gerçekliği vermeye çalıştım. Ben en çok İkbal Hanım'ı sevdim. Neslişah Sultan'ın hayatından da çok etkilendim. Kolay kolay kimseye nasip olmaz iki devrim görmek. Bir insanın sıfırdan iki kere hayata başlaması muazzam bir şey. Babam anneme baktığında sadece güzel bir kadın görmüyordu, kendisine destek olan bir kadın görüyordu aynı zamanda. dedi kızı. Bir de açıkçası bu insanlar belli bir çevrede yetiştikleri için halkla temas etme konusunda zorlanmışlar. Gururdan değil de nasıl yapacaklarını tam olarak bilmediklerinden. Arzu Enver Erdoğan, Dadılarla büyüdüm ben ama hep kapıcı çocuklarıyla arkadaş oldum. Kimse yanlış anlamasın ama öğrenmek istediğim, merak ettiğim buydu dedi. Hayatın ne olduğunu çok geç öğrenmiş bu kadınlar. Tabii kimseyi yaşadığı hayattan ötürü suçlayamayız. Mesela Kenize Murad'ın öyle bir yaşamdan böyle bir kariyer oluşturması beni çok etkiledi. Çok zor bir hayat yaşamış. Düşünün; babasıyla 21 yaşındayken tanışıyor ve o ana kadar kendisini hep terk edilmiş hissediyor. Kenize Murad çok entelektüel bir kadın, hem yazarlık hem gazetecilik alanında çok önemli işler yapmış. Onunla birçok konu hakkında konuşabiliyorsun. Aslında sultanların hepsi çok entelektüel. Yok, herkese dokunmuş. İnsana dokunmuş, çocuğa dokunmuş... Kadınlar anlatıyor ama erkeklerin de neler yaşadığını öğreniyoruz röportajlardan. Neslişah Sultan yurtdışına çıkarıldığında 3,5 yaşındaymış. Hayat galiba hepsine bedel ödetmiş. Osmanlı olduğunu saklayarak gitmiş okula çoğu. Düşünsene; çocuksun... Eve geliyorsun, dedenin resmi var, okula gidiyorsun, Deden vatanı sattı diyorlar... Annenle baban mı doğru söylüyor, okuduğun kitaplar mı? Bize hep Osmanlı'nın bizimle hiçbir alakası olmadığı anlatıldı. O insanlar ne düşünür, ne yapar, bunları kimse sorgulamadı. Bizim her şeyimiz gibi sevgimiz de orantısızdır. Ertuğrul Osman'ın cenazesinde akrabalarına Hanım, hanım, çekil namazımızı kılalım demişler mesela. Yaşadıklarından dolayı böyleler, üstlerinde ister istemez ödünç kaygılar var. Bir cihan imparatorluğundan gelmek onları karşılarındaki kişilere mesafeli yapmış. Ancak belli bir noktadan sonra güvenip rahatlıyorlar. Ketum olmaları normal ama aynı zamanda çok kibarlar. Kimseye muhtaç olmadan yaşamak... Sürgün edildiklerinde çalışma deneyimleri yok, birden bambaşka bir hayatın içine giriyorlar. Kuzenlerinden, diğer aile üyelerinden dinledikleri hikayeler de böyle bir kaygı oluşturuyor. Ve bunu başarıyorlar. Ben özellikle kariyeri olan ve kendi ayakları üzerinde durabilen kadınları seçtim.


Ray Bradbury'nin ilk öykülerini daha doğrusu Fahrenheit 451'e giden yoldaki ilk ürünlerini bir araya getiren Yakma Zevki adlı kitap son günlerde beni en mutlu eden şey oldu. İnsanların kitap okumaktan nefret ettiği, devletin kitapları yasakladığı bir gelecekte, mesleği kitap yakmak olan bir itfaiyecinin bütün o kitapları kurtarmak için giriştiği mücadale... Bu okuduğunuz şey size bir şey hatırlatıyor mu? Ray Bradbury'nin Fahrenheit 451'i, diyeceksiniz. Öyle zaten. Ray Bradbury'nin kurgusunda çözüm, birilerinin kitapları satır satır ezberlemesi ve henüz okumamış olanlara sözlü olarak aktarmasıydı. Muhteşem değil mi? Benim bulduğum tek bir çözüm var: Sevdiğim kitapları bıkmadan usanmadan tavsiye etmek. Şimdi elimde Bradbury'nin Yakma Zevki adlı kitabı var. Yazarın Fahrenheit 451'e giden yoldaki yazınsal macerasının peşine düşen bu kitap İthaki Yayınları'ndan çıktı. Yakma Zevki'ndeki öyküler, genç bir yazarın onu üne kavuşturan ilk önemli eserinde olgun ifadesini bulan imgeleminin ve özgün dilinin nasıl doğduğunu, dönüştüğünü ve geliştiğini izlemek açısından çok önemli bir fırsat. Kitaptaki öykülerden bir kısmı daha önce dergilerde veya antılıjilerde yayınlanmış, bir kısmı da Fahrenheit 451'in bir nevi provası olarak yazılmış. Kusursuz öykü anlatıcısı Ray Bradbury'nin Yakma Zevki'ni hepinize tavsiye ediyorum. Bonus olarak da yazarla yapılmış bir röportajı ekliyorum.


Nazım Hikmet, gazeteci yazar Reşad Enis'in Afrodit Buhurdanında Bir Kadın romanı için Türk edebiyatının temel taşı demiş. Halide Edib, Toprak Kokusu için Steinbeck'in Gazap Üzümleri'nden daha güçlü bir eser; Despot (1957) romanı için de Dünya çapındadır yorumuyla övgülerini dilegetirmiş. Attila İlhan, iki uzun hikaye yazabilmiş bir züppeye büyük romancı derken Reşad Enis okumamış olmanın adeta cinayet olduğunu söylemiş. Egoist Okur'un çok sevgili Kitapperest'i Orçun Üçer'in söylediğine -ve bir vakitler Selim İleri'nin yazdığına- göre ise Türk romanında açıkça dile getirilebilmiş ilk travesti, Reşat Enis'in 1952 tarihli Yolgeçen Hanı romanındanmış. Tanrım, bana biraz daha fazla vakit ver lütfen, bütün bu kitapları okuyabilmemin başka yolu yok çünkü. İyi ki vefalı dostum Orçun var, Egoist Okur'da bütün bunları hatırlatan. Ama Reşat Enis'in Ağlama Duvarı romanının, bildiğimiz Ağlama Duvarı'yla alakası yok. Yazar, bu iki kelimeyi çok güzel bir deyim ve mecaz olarak kullanmış: Bu roman, önünde sosyal ve moral sefaletimize ağlayacağımız bir duvardır demiş. Romanı okuduğumuz vakit, isminin ve bu açıklamanın hakkını dolu dolu verdiğini görüyoruz. Fragman-roman diye bir terim var mı bilmiyorum; ama varsa, bu terim, Ağlama Duvarı romanı için çok müsait. Binbir Gece Masalları gibi, parça parça hikayelerden, gazetecilik terimi anlamında 'olay'lardan oluşan bu kitap, başı-sonu belli bütün bir vakadan değil; toplumdaki çarpıklıkları, fakirlik ve yolsuzlukları göstermek/sergilemek için anlatılan -adeta- anekdotlardan müteşekkil... Sanırım, Reşat Enis'in gazeteci olması, böyle bir 'yöntem' tutmasında etken olmuş. Üslubu savruktur Reşat Enis'in; romanda anlatılan olayların hemen hepsi, hatırlamalara ve tesadüflere dayanır. Tesadüfün bir 'metod' olarak bu kadar fazla kullanıldığı başka bir roman, yok denecek kadar azdır zannederim. Attila İlhan'ın Reşat Enis için yazdığı iki yazı vardır ki, kanaatimce, yüzlerce, binlerce çoğaltılıp, duvarlara yapıştırılmalıdır: 1987'de yazdığı Cinayet Bu Be! yazısıyla, 1990'da yazdığı Kim Okur, Kim Dinler?.


Arzu Akgün'ü tanıyosunuz, epeyce derin ama aynı zamanda oyun seven bir ruhu var. Bir yazı göndermeden önce şöyle diyor mesela: Dört kelime söyleyeceğim, seç birini. Düşünüyorum, göz mü, ruh mu, mekan mı, aşinalık hissi mi? Veriyorum cevabı, yazı ona göre geliyor. Ama bu kez öyle olmadı. Arzu fal seviyor. Benim de fal sevdiğimi, dahası seviyor, sevmiyor arafında dolanmaya bayıldığımı biliyor. Nasıl biliyor, işte onu bilmiyorum. Beni aldılar Çullu Hoca'ya götürdüler. Diz çökmüş oturuyorum, hoca başımın üstüne bir örtü örtmüş anlamadığım bir şeyler mırıldanıyor. Babamla ortağının işleri garip bir şekilde kötü gidiyordu ve tam da o sırada şirket arabasında bir muska bulmuşlardı. Gittikleri hoca Ben bu büyüyü çözemem, ancak ergenliğe girmemiş bir kız çocuğu görebilir demiş. O kız çocuğu da bendim işte. Önümdeki suda bir şeyler beliriyor yavaş yavaş. Önce noktalar ardından şekiller sonra da babamların dükkanı. Birini görüyor musun? diye soruyor hoca. Görüyorum diyorum. Nasıl biri? diye soruyor bu sefer. Tarif ediyorum. Ben tanımıyorum gördüğüm kişiyi ama babamla Caner amca kimden bahsettiğimi anlıyorlar. Hocadan çıktıktan sonra yapılacak ilk iş dediğim yerdeki çizgileri sirkeyle silmek, denilene göre ancak öyle çözülecek büyü. Ben henüz sekiz yaşındayım. Bu olay bir süre aile arasında konuşulup gülünen bir anı olarak kaldı. Ben de çok üstünde durmadım. Ta ki üstünden yirmi sene geçtikten sonra okuduğum bir kitaba kadar. İlkel Toplumlarda Mistik Deneyim ve Simgeler kitabında yazarımız bizim ilkel diye tanımladığımız kabilelerden birinin yanında. Oradaki adamlardan birisi ile balığa çıkıyorlar, ilkel adam sandallarına doğru sıçrayan kocaman bir balığı tam vurmak üzereyken vazgeçer ve balığın kurtulmasına izin verir. Yazarın neden vurmadığını sorması üzerine de balığın gözlerine bakınca onun ölmüş olan bir arkadaşının ruhunu taşıdığını fark ettiğini söyler. Yazarın fark ettiği çok önemli şey şudur; balığın herhangi bir balık olması ile ölen arkadaşının ruhunu taşıyan balık olması eşit iki gerçekliktir. İlkel diye nitelediği adam bir durumu diğerine göre olağanüstü ve şaşırtıcı diye tanımlamamaktadır. O kitaptan sonra ara ara karşıma çıkan Bunlara gerçekten inanıyor musun? sorusuna neden o kadar boş baktığımı anladım. Çocukken götürüldüğüm Çullu Hoca sayesinde ben de bazı şeyleri sadece bazı insanların görebildiğini, çözebildiğini düşünen biri olmuştum. Bir fincana bakıp da söylenilen cümleler ile görmediğim bir kente benden önce gitmiş birinin tavsiyeleri nerede ise eşitti. Fal ile ilişkim uzun süre kahve fincanı ile sınırlı kalsa da bir yandan da zihnimin bir köşesinde ortaokulda okuduğum Mavi Tüy kitabı vardı. Orada kahramanımıza yol gösteren adam ona bir kitap uzatıp diyor ki; Kafan karışık olduğu zaman bu kitabın rastgele bir sayfasını aç, orada içindeki soruya cevap bulacaksın Ardından da ekliyor. Bu özel bir kitap ama aslında bunu eski bir gazete ile bile yapabilirsin. Ben de o günden sonra ne zaman kafam karışık olsa raftan bir şiir kitabı alıp -özellikle de Turgut Uyar- rastgele bir sayfa açarak umut aramaya başladım. Yine Reşad Ekrem'den öğrendiğimize göre Abdülhamit devrinde İstanbul'un namlı Çingene falcılarından Afitab Hatun Abdüllaziz'in son günlerinde, ki o zaman Afitab genç ve dilber bir kadınmış, Şehzade Abdülhamit'in Kağıthane çayırında bir tenezzühü sırasında falına bakmış: Üç ay sonra tahta çıkacaksınız demiş. Dediği gibi de olmuş, üç ay sonra Abdüllaziz arkasından Sultan Murat tahttan indirilip Abdülhamit padişah olmuştur. Derviş Ahmet adında kerametine inanılan bir meczubun ise Fatih Cami'nin önünde oturmuş III. Murat'ın gelişini seyrederken etrafındakilere padişahın iki ay sonra öleceğini söylediği ve bunun gerçekleştiği anlatılır. Dünyanın en büyük kahve falcısı ise Koçu'ya göre Darüşşafaka'nın da resim hocalarından olan Ressam Agah Efendi'dir. Büyük bir aşkın ızdırabı ile baktığı kahve fallarında görünen şekilleri bir deftere resmetmiş, o şekillerden çıkardığı hükümleri de şeklin-resmin yanına yazmıştır; bu suretle yeryüzünde bir eşi bulunmayan bir eser vücuda getirmiştir. Yazarımıza göre yeri Milli Kütüphanemiz olması gereken bu eser sanatkarın torunlarının elindedir. Kahve, ateş, ok, iskambil, el, kum, kürek, ateş, çay, tuz, ağaç, Tarot... diye sayabileceğimiz yaklaşık yüz elli fal türü var. Türk kültüründe herhangi bir vasıta ile fal bakmaktan başka birtakım doğa olaylarından hareketle gelecekten haber vermek ve belirli olaylar için uygun zamanı tayin etmeye çalışmak da bulunuyor. Bu sistematiğin yazılı olduğu eserlerin genel adı ise Melheme. Sultan da olsa harekete geçmek için bir işaret bekleniyor yukarıdan demek ki. Fal baktırmak aslında biraz çaresizlikle ilgili bir duygu, o dayanamadığın belirsizliğe karşı bir yerden destek alabilmek için, bir şeylerin olacağını, değişeceğini duyabilmek, verdiği emeğin boşa gitmediğine ikna olmak ve hatta belki sadece onaylanabilmek için fal baktırıyor insan. Demem o ki insanoğlu başına gelenler üzerine kafasını yormaya başladığından beri fal her zaman ve her yerde gündeminde olmuş. Ben ilkönce elbette kendimden yola çıkarak bunun her zaman için geleceği bilme merakından olduğunu düşünmüştüm ama başlangıcı biraz daha değişikmiş. Nehirler kuruyor, çiçekler soluyor, hayvanlar sebepsizce ölüyor, Tanrı bir şeye kızmış olmalı, önce Tanrı'nın neden kızdığını bulmak ve ona göre hareket etmek lazım. İlk fal soruları bunun için soruluyor. Peki bana geri dönecek mi? Döndüğünde ben onu hala istiyor olacak mıyım? diye değil. Diğer yandan fal bakmak Tanrı ile iletişim kurma hevesi ile başlasa da tek tanrılı dinlerin yasakladığı bir hayat pratiği. Bu, geleceği yalnızca Tanrı'nın bilebileceğinden başka Tanrı'dan başka kimseden medet ummamak gerekliliği ile de alakalı. Zaten bana sorarsanız nasıl rüyamızı sadece bizi seven ve hayırlı yoracak kişiye anlatmamız öğütleniyorsa falı da sadece bizi sevene baktırmak lazım. Fal bakmak ve baktırmak; biraz yalan biraz günah hatta biraz tehlikeli, kendi kurduğun bir dünya ile olup bitenleri eşleştirmeye çalışmaktan. Yine de keyifli. O günlerce Seyahatname'yi okuduğum günlerde Evliya Çelebi'nin kendisi ile ilgili yaptığı tanımlamalardan en çok kusurlu duacıyı sevmiştim. Kusurlu bir duacıyım ben de.