İnci Aral, Yukarlarda En Uzaklarda adlı yeni romanında bize hayat ve ölüm üzerine çok tuhaf ve üzerine düşünmesi, kafa yorması müthiş zevkli sorular soruyor, sorduruyor. Hayatın sonu üzerine düşünmek, bana sorarsanız, hayat üzerine düşünmek demek. İnci Aral'ın yeni romanını bir solukta okuyup bitirdiğimde bundan bir kez daha emin oldum ve hemen İnci Hanım'ı arayarak ona aklımdaki bütün soruları sordum. Derken sevgili arkadaşım -aynı zamanda romanın editörü olan- Tolga Meriç de iki soruyla olaya dahil oldu. Böylece ortaya ölümü, hayatı ve aşkı konuştuğumuz çok güzel bir röportaj çıktı. Yukarlarda En Uzaklarda'yı okuyun, sonrasında da bana yazmayı lütfen unutmayın. Romanlarımı uzun zaman düşünüp kurarak olgunlaştırıyorum ve yazmaya başlarken konuya yönelik ögeleri büyük ölçüde planlamış oluyorum. Öte yandan tam olarak baştan tasarladığım biçimde ilerlemiyor, yazdıkça kat kat açılıyorlar. Bu yüzden bir roman yazmak benim için heyecan verici bir serüvene atılmaktan farksız. Varacağım yer, yani ana tema değişmemekle birlikle yolculuk, romanın iç mantığına uygun olarak şaşırtıcı sürprizlere uğruyor. Ortaya çıkan yeni olgular, beklenmedik yan yollara, ilişkilere ve olaylara sapabiliyor. Tıpkı gerçekte de olduğu gibi. Bunun nedeni, sanırım hayatı ve insanı yalın kat değil çok yönlü ve derinlemesine kavramaya çalışmam... Bir de şu var; bir romanı sayfalarca, çoğu zaman birkaç yıl bıkmadan sürdürebilmek hayal gücünün şaşırtıcı oyunbazlığına da bağlı. Romandaki bir başka evren buradan çıktı işte. Bir aile dramı yazma isteğiyle başladım işe ama bir kazada ölmüş genç kızın anlatıya hakim olabilecek söylemi ve düşsel evreni beni yazdıkça farklı yerlere götürdü. Bu Dünya'da artık var olamayacak birini, bir biçimde yeniden var olabileceği başka bir yere taşıdım. O yeri hayal ederken de anlatı kendiliğinden aktı gitti, nasıl oldu bilmiyorum ama hiç zorluk çekmedim. Zaten romanın iç mantığı ve tutarlılığı, konuyu aile dramını aşan bir boyuta taşımıştı. Romana yeni zenginlikler sağlayacak yolları coşkuyla kullandım ve gerçeğin ötesine geçmekten çok zevk aldım. Günümüzde romanı yeni biçimler, kurgular ve yalın mekanlarla çözen yazarlar var. Son yıllarda sizin de belirttiğiniz nedenlerle mekansal betimlemelerin epey sınırlı tutulduğunu görüyorum. Oysa ben sınırlayıcı moda akımlara yakın duran biri değilim. Bana göre mekan, atmosferi belirleyen en önemli öge hatta romanın hammaddesi, toprağıdır. Aaron Adası ve Diamonds belki de gerçekten hayal ettiğim ve yaşamak istediğim yerlerdi. Yazarken oralarda kaldım, ayrıntıları gözlemiş gibi düşleyip özlediğim bir toplum düzenini hiç olmazsa bir romanda kurguladım. Saydığınız yönleri ve genel özellikleriyle ideale yakın bu ülke rüyalarıma bile girdi. Elmas savaşları döneminin kargaşasını gördüm örneğin, çatılardaki dönerli kristal güneş enerjisi kürelerini ve vadideki yeşillere boğulmuş kentin güzelliğini de. Bu romanda içinden çıkamadığım, tıkandığım hiçbir yer olmadı. Diamonds'u anlatırken eni konu ütopyaya girdiğimi sonradan fark ettim. Öncelikle farklı canlı türlerinin birbirlerini koşulsuz kabulleri ve dostluk, arkadaşlık, iş ilişkilerindeki karşılıklı saygı, toplumsal yaşamı güzel ve değerli hale getiriyordu. Burada bir başka canlıya acı ve zarar vermek en olumsuz davranış, dahası suçtu. Yaşam hakkını savunma ve düşünceyi dile getirme özgürlüğü sınırsızdı. Zengin kaynaklara sahip gelişmiş bir toplumda, zaman içinde denenmiş ama başarılı olmamış siyasi ideolojiler sonrası geniş bir mutabakatla oluşmuş demokratik kurallar geçerliydi. Hapishaneler yoktu. Cana kast, suikast, yolsuzluk gibi ağır suçları işleyenler, gezegenin uzak ve görece gelişmemiş bölgelerine sürülüyor ve oralardaki elmas ve kristal yataklarında çalışıyor, bu şekilde ıslah oluyorlardı. Kentlerin mimarisi, uzmanlarca çoğunluk yararına planlanıyor, estetik boyut fazlasıyla önemseniyordu. Ulaşım sorunu yoktu. Sanat gerçekten çok önemli bir eğitim aracıydı. Çeşitli dallarda üst düzey sanat okulları, görkemli tiyatro, opera binaları vardı. Kent gürültüsü en aza indirilmişti. Romanımda dünyanın kargaşa ve gürültüsünün karşısına sessizlik, sakinlik ve huzuru, cehaletin yerine kültürel birikimi ve kuru bilginin yerine yaratıcılığın önemsenmesini koydum. Çocukların bir yaşına geldiklerinde ailelerinden alınıp erkenden eğitime başlatılması büsbütün el koyma, aileden koparma biçiminde değil. Belki bir yatılı okul benzeri ama anne babalar çocuklarını sıklıkla görüyor, onlarla birlikte zaman geçirebiliyorlar. Burada önemli olan kapsamlı ve çok yönlü varlık bilinciyle birlikte yaşama kültürü kazandırma, vicdani donanımı pekiştirme, zeka ve yaratıcılığı yüksek teknolojiye yönlendirme olmalı. Yoksulluk yerine hakça bölüşümü, adalet ve eşitliğe açık şeffaf düzeni savunacak bireyler yetiştirirken sevgi ve şefkat ortamı da sağlanıyor. Ayrıca anne babalar çocuk bakmaktan daha verimli işlerde çalışıyorlar. Yaşadığımız Dünya'da hızla vasatlık, sığlık, aç gözlülük ve şiddet egemen olmaya başlarken ben bütün bunları Diamonds'da yok olmuş kabul ettim. Margaret Atwood'un görüşüne katılıyorum. En gelişmiş ve refah içindeki toplumlarda bile düzene uymayanlar, farklı düşüncelere ve beklentilere sahip olanlar çıkacaktır. Onlara ne olduğunu bilmiyorum. Belki galaksinin bir yerlerindeki düşüncelerine uygun rejimlere göç etmelerine izin verilebilir. Romanım tümüyle bir ütopya üzerine oturmadığı için gezegendeki yaşamın ayrıntılarını, kurallar bütününü ve bizim dünyamızdan ayrılan yönlerini yeteri kadar ve asıl konunun elverdiği ölçüde anlattım. Ama bundan sonra Diamonds'da geçen yeni bir roman yazabilir, bir siyasi parti kurup çok partili demokratik yönetime geçmek isteyen sahici bir uyumsuz vatandaş üzerinden orayı aksayan yanlarıyla işleyebilirim. Kurtarılmışlar için bir bekleme ve uyumlanma adası olan Aaron, seçkinlere ve ayrıcalıklılara ayrılmış her yönüyle özel bir bölgedir. Bir dünya ülkesiyle gizliden anlaşmalı olması, uzay silahlarıyla donatılmış bir askeri üs oluşu eşitliğe ve barışçıl yapıya aykırı. Karakterim Akdeniz'in ulaşımını sağlayan sürücü, savaşa her an hazır olduklarını söyleyerek övünüyor mesela. Bu ise ülkenin olasılıkla bir askeri konsey tarafından el altından yönetildiği izlenimi veriyor. Ne var ki işleyiş kusursuz görünüyor. Dr. Slay konsey başkan yardımcısı olduğuna göre yetkili bir başkan da var olmalı. Kurtarılmışlar ya da sıradanların tarım ve hizmet alanlarında seçkinlerin emrinde çalışması da sınıflı topluma göz kırpıyor. Bunlar anlatıda bir geri beslemeyle değil romanın iç mantığı bağlamında kendiliğinden oluştu. Bu iç mantık romancı için belki de bir tür doğrulama testi yerine geçiyor, anlatıyı inandırıcı kılıyor. Hayaletlere inanmıyorum elbette. Ama yeni bir yaşam bağışladığım Akdeniz'le sayfalar boyu bir arada ve içli dışlı olmanın bazı garip etkilerini yaşadım. Bu ikinci yaşamı mistik söylemlere değil kuantum fiziğine bağladığım için bilimsel verilere ağırlık verdim. Ancak romanı yazdığım sürece uzay ağırlıklı spiritüel konulardan da uzak kalmadım. Kuantum başlı başına kavranması zor bir konu. Bu yanıyla gizemli bir edebi kurguyla ilişki kurmaya da uygun göründü bana. Sözünü ettiğim etki ise romanda anlattıklarımın geçekliğine tümüyle inanır hale gelişimdi. Gelecekte bir gün bunları yaşayabiliriz belki. Öte yandan andığınız öykü, sevdiklerimizi kaybettiğimizle kapıldığımız acı ve yasla baş etme biçimlerimiz üzerine yazdığım Ruhumu Öpmeyi Unuttun adlı öyküler toplamımda bulunuyor. O gece artık yaşamayan, altı yedi ay önce hayatını kaybetmiş bir genç kızın odasında konuk oldum. Bunu bilmiyordum ama anne odayı ölümün olduğu günkü gibi korumuştu. Fotoğraflardaki genç kız ya çok uzaklara gitmişti ya da artık yaşamıyordu. İlk kapıldığım duygu bu oldu. Sonra her bir ayrıntı ölüm olasılığını öne çıkardı. Giysiler, yarısı kullanılmış ve kuruyup taşlaşmış makyaj gereçleri, genel hava, pencereden görünen tramvay yolunu aydınlatan kızıl ışık! Kısaca tam anlamıyla bir eksiklik, kayıp, bir yarıda kalmışlık ve sessizlik... birinin geride bıraktığı acıklı boşluk. Uyuyamadım. Zamansız bir yerde hissettim kendimi ama dedim ya, tabii ki hayalet görmedim. Hayal ettim yalnızca. Ölüm bize kendini ölenden geriye kalan boşlukla, anılarla, anlarla, bir hayattan arta kalan şey'lerle hissettiriyor; bir çocukluk resmi, bir gülüş, bir dokunuşla ya da sadece suskunlukla. Ölüm hiç kuşkusuz insanın kendine de, yakınlarına ve sevdiklerine, onu sevenlere de şiddetli bir darbedir. Ölüm geleceğin önünün kesilmesidir bir bakıma. Bazen yaşamayı anlamsız bulmak, kendi isteğiyle gitmektir. Ölüm üzerine çok şey okudum, çok düşündüm. Bu belki çok erken yaşta annemi babamı kaybetmiş olmamdan doğan bir ilgiydi. Ölüm olgusunu unutuyor insan. Gidenin yokluğu bir biçimde atlatılıyor, ama bir şeyler eksiliyor dediğim gibi, o yarım kalmışlığı, boşluğu tamamlamak çok güç. Genç ölümler hele çok daha acı oluyor. Oysa belli bir yaşa gelindiğinde ölümle belli bir uzlaşmaya varıyorsunuz. Kesinliğine iyice inanıyorsunuz. Sessizce, acı çekmeden ölmek yeğlenir bir seçenek olarak görünüyor size. Bunu hiçbir biçimde yapamayanlar da var ama hayat sonsuz değil. Kendi adıma edebiyat benim ölüme karşı en yakın dostum oldu. Bana yardım etti, hala cesaret veriyor, korkularımı gideriyor. Çünkü bir şey fısıldıyor kulağıma ve ölümsüzlük vaat ediyor. Tolga Meriç'le yaptığımız Unutmak adlı nehir şöyleşi kitabında kendi oluş anımı anlatmıştım. Akdeniz'i de aynı duyguyla anlatmış olmalıyım. Ama bilincin bir bal peteği gibi dolarak yeniden oluşmasını fizik bir değişimden çok duygu yoğun bir uyanış, bir kendine varış olarak algılamaya çalıştım. Neyi nasıl anlattığımı özellikle benzer sahneler yazarken neredeyse bir trans halinde olduğumdan açıklayamıyorum. Aşk yüzünden acı çekmemek kültürlerinin sonucudur belki, biraz da doğalarının gereği. Yaşamları çok uzun, iki yüz, üç yüz yıl aynı kişiyi sevmek onunla yaşamak çekilmez olabilir. Aynı cinsiyeti o kadar yıl taşımak da sıkıntı verebilir ayrıca. Cinsiyetin ne önemi var zaten! Bence bu geniş görüş nedeniyle aşk anlayışları farklı. Üstelik farklı türlerde ve renklerde çok çekici canlılar da var. Bu büyük zenginlik. Diamonds'luların kültürel ve entelektüel birikimlerini düşündüğümde birliktelikleri bu biçimde ve doğaya uygun yaşamaları temelde cinsel bir güdü olan aşkı acı ve kedere boğmadan yaşayıp geçmeleri güzel. Diamondsluların aşktaki tutumları bana Dünyalıların bin bir kuralla bağlayıp düğümledikleri aşktan çok daha özgür, neşeli ve verimli geliyor.


Yazma Büyüsü adlı bir kitabı da bulunan İnci Aral, Seferihisar Edebiyat Günleri'nde bütün bir sabahı ve öğleden sonrayı kapsayan bir atölye çalışması gerçekleştirdi. Yola çıkış noktası ilk romanı Ölü Erkek Kuşlar'dı. Aral önce yoğun bir öykü yazarlığı tecrübesinin ardından romana geçmiş ve doğal olarak bunun zorluklarını yaşamıştı. Yazarın Şimdi olsa yayınlamadan önce 100 sayfasını çıkarırdım dediği bu romanıyla ilgili anlattıkları, katılımcılara zamanı iyi kullanma, karakterleri yaşar hale getirme ve kusursuz bir olay örgüsü yaratma konusunda değerli ipuçları verdi. Yani şu aslında herhalde: İlk eserlerin kendine has bir lezzeti vardır, üzerinde çalışırken bunu yitirmemeye de uğraşmak gerek belki.


Annie Ernaux'nun Yalın Tutku adlı küçük romanının adsız kadın kahramanı. Kahraman aslında yazarın kendisidir. Doğu Avrupalı, evli bir genç adamla yaşadığı gizli aşkın, gözüpek ama asla açık saçık olmayan tensel hikayesini, o yoğun fiziksel tutku yolculuğunu, net, katı, kısa cümlelerle sarsıcı bir biçimde en önemlisi de adama duyduğu dehşetli, çılgın arzuyu hayatının odağına yerleştirerek anlatır. Önemli bir Fransız yazarı olan Ernaux, bu romanda cesaretle ve seçilmiş derin cümlelerle aşkın en yalın halini olağanüstü bir biçimde dile getirir ve erkeği değil ama kadını hem sahici, hem çok seksi hem de tabulardan kurtulmuş bir biçimde insan kılar.


Roman, bütün edebiyatseverler için en büyük ortak tutku herhalde. Öykü, romana geçiş basamağı sayıldığı zamanlardan tutun da, romandan çok daha zor olduğunun kabulüne kadar, bu tutkuyu yıllarca sorgulatmayı başardı. Fakat metin, hep üvey evlat muamelesi gördü. Hem okur katında hem de yayınevlerinde. Kim bilir, yayınevleri metin kitaplarına kar açısından yaklaşırken, belki alçakgönüllü bütçelerle idare etmek zorunda kalan okur da metin kitaplarına bir türlü yeterince pay ayıramadı. Bir sürü nedenle, metin kitaplarına duyulan sevginin, okuru tarafından bile idrak edilmesi, romana ve öyküye göre daha çok zaman aldı. Benim mesela, Sevgili ya da Mavi Gözler Siyah Saçlar dururken, Duras'ın Somut Yaşamını en sevdiğim kitaplar listeme eklemem haksız bir zaman aldı. O kitabı yıllar içinde dönüp dönüp okuduğumu fark edince, metni roman ya da öykünün yanında ikinci plana attığımı anladım. Aynı şeyi Tomris Uyar'ın günceleri için de söyleyebilirim. Ama sonra tabii, deneyim kazandıkça, iyi bir metin kitabına aslında ne kadar bağlı olduğumu, onların beni yıllarca mutlu ettiğini de anladım. Kan Günleri ve Nar Ağrısını okurken, metinlerden oluşan bir kitaba bütünlük duygusunu katan asıl şeyin yazarın tutarlılığı olduğunu sezdim. Edebi tavır, hayata bakış ve siyasi bilinç tutarlılığı. Söz ettiğiniz tutarlılık düşünsel, kültürel birikimle birlikte derin bir kavrayış, gözlem gücü, neden sonuç ilişkileri kurabilme, yaşanmışlık ve deneyim gerektiriyor. Siyasi bunalım ve çalkantıların, büyük sorunların, yoksunluk, umut-umutsuzluk sarmalında birikip duran acı ve açmazların her an göz önünde yaşandığı bir toplumda, uzun zamandır insanı, insan hallerini anlatan bir edebiyatçıyım. Öykülerimi romanlarımı yazarken ülkeme ve insanıma önyargıyla bakmak yerine anlamaya çalıştım ve borçluluk duydum. Siyasi gelişmelerin gündelik yaşama yansımalarını yakından izledim ve her zaman bireyselden toplumsala uzanan sorunlardan yola çıktım. Başkalarının da soruları olan sorulara eğildim. Bu kişisel tavra ödünsüz bir yazarlık vicdanı ve insan sevgisi de katmak olgunluğa -tutarlılığa- ulaşmakta işimi kolaylaştırmış olabilir. Okur karşısına metinlerle çıkmanın riskleri nelerdir? Mesela ben iyi bir metinler kitabı okuduktan sonra şunu hissedince seviniyorum: Yazar kendini ve beni daha önce romanlarında ve öykülerinde kandırmamış. Buna artık sadece yazarın tutarlığı girmiyor: Metinlerinde, sevdiğiniz bir yazarı renksiz, sığ, duygusuz, yavan, hatta edebiyat dışı bulma riskleri de devreye giriyor. Bu tür kısa güncel yazı ya da deneme tadında metinler, yazarın yaklaşım ve kişiliğine bağlı olarak belli riskler taşıyabilirler. İyi bir romancı ya da öykücü etkili ve derli toplu yazılar yazamayabilir. Burada asıl risk bilgiçlik ve kibirdir. Okura tepeden bakan, sözü dolandırarak anlaşılmaz hale getiren, derinlik katayım derken edebiyat yapma hevesi gösteren yazarlar vardır ki sıkıcı ve iticidirler. Gerçekte çalıya dolanan yalın sözü hor görmektir. Düşüncenin arkası boş ya da dünya görüşü yeterince net olmadığında zor anlaşılırlığın ardına saklananlar da çıkabilir. İkinci risk, kitle kültürüne seslenip çok okunmayı seçerek düzey düşürmektir. Suya sabuna dokunmadan, bir gazete, TV, dergi köşesine kurulup dolgun bir aylıkla durumu idare eden edebiyatçı sayısı az değildir. İşte o zaman renksiz, sığ, duygusuz, yavan, edebiyat dışı... olmak kaçınılmazdır. Şunu belirtmek isterim; ben bu kitaptaki yazıları yazdığım iki buçuk yıllık süreçte başka hiçbir şey yapamadım, yeni bir roman ya da öyküler yazamadım. Çünkü her yazı için aşırı titizlendim. Beni rahatsız eden, üzen ya da paylaşma gereği duyduğum her şeyi dertlenerek yazıya döktüm. Diyeceklerimi en yoğun, en kısa ama etkili biçimde söylemek için her bir sözcük üzerinde düşündüm, her yazıyı defalarca elden geçirdim. Bu arada hata yapmaktan, okura yanlış mesajlar vermekten, hatta onları sıkmaktan özenle sakındım. Başlangıçta zevkli olmayacak, bir görev gibi yaşayacağım sanıyordum. Sürdürmekte zorlanır sıkılırım diye düşünüyordum ama ilk birkaç yazıdan sonra zevkle, coşkuyla sürdürdüm. Başlarken kapıldığım yersiz bir heyecanmış çünkü bir yazar olarak sayısız dergide yazılar yazmış, toplantı konuşmaları kaleme almış, birçok yerde düşüncelerimi, görüşlerimi aktarma deneyimine sahip olmuştum. Ayrıca edebiyat üzerine metinlerimin yer aldığı Anlar İzler Tutkular ve Yazma Büyüsü adlarında iki de kitabım vardı. Sorunuza gelirsek, yazıyla uğraşmanın, sözcüklerle içli dışlı olmanın hazzı kırk yıldır yazan biri için pek değişmiyor. Yine de bir roman büyük bir kurgu, büyük bir hayal ve kendi beyninizin içindeki bir hayatta kaybolup çıkış yolunu arayıp bulma heyecanıdır. Kısa günlük yazılar ise somut bir dünyanın bilinir bilinmez sokaklarında hava alma gezintilerine benzer. Başkaldırı edebiyatın kalbinde durur. Hep söylediğim gibi edebiyat gücünü karşı olmaktan alır. Karşı olmayan, doğruyu söyleyemeyen, yalana tavır almayan, güçle uzlaşmış, ona taraf olmuş yazı eğlencelikten öteye geçemez, kalıcı olamaz. Edebiyat boyun eğmeyi sevmez. Çünkü dünyayı değiştirmeyi amaçlar. Burada ince bir çizgi var tabii. Her durumda söylemek istediklerinizi söylemenin yolunu yöntemini bilmelisiniz. Kaba saba, slogancı, kör parmağım gözüne söylemler edebiyata dahil olamaz. Kan Günleri ve Nar Ağrısı, yazarlık sürecimde benim çok önemsediğim bir çalışma. Çünkü bu kitap şimdiye kadar yazdıklarımı daha önemlisi benim yazar kimliğimi tamamlayacak. Beni bana bile anlatan, dünyamı, var oluşumu, inadımı açıklayan, düşüncelerimi, inançlarımı, insana, siyasete, edebiyata bakışımı yansıtan farklı bir toplam olduğu için heyecanım yoğun. Okurlarıma bir edebiyatçı olarak durduğum yeri, seçimlerimi ve hayal kırıklıklarımı olanca yalınlığı ile anlatacak bir rehber gibi görüyorum onu. Burada roman ve öykülerinden tanıyıp bildikleri, sevdikleri bir yazardan başka biri yok. Diliyle, duyarlığıyla anlatımıyla yine onu bulacaklar ama değişik alanlara akan görüşleriyle de tanışacaklar. Bununla birlikte hayata dair çok şey de öğrenecekler. Yaşadığımız şu sığlaşma döneminde umarım okunan sevilen sahip çıkılan bir kitap olur. On sekiz yirmi yaşlarımda Montaigne'nin denemelerini okudum, büyülendim, neredeyse ezberledim. Sonra, Yunan klasik filozoflarını, Camus, Sartre ve diğer varoluşçuların felsefi metinlerini, mektuplarını elden geçirdim. Andre Gide'i de çok sevdim. Dünya Nimetleri bir dönem rehberim oldu. Roman, öykü bir yana bu tür kitaplar insanın ufkunu genişletir, derin izler bırakırlar. Ben dünya görüşümü biraz da böyle edindim. Başkaldırmayı, dik durmayı böyle öğrendim. Günümüzde de çok sevdiğim yazarlar var. Baudrillard'daki edebi tatlara bayılıyorum örneğin. Ne var ki elli yıllık bir kitap kurdunun hayatına kattığı bu tür yazarları ve kitapları bir çırpıda hatırlaması kolay değil. Gayret etsem bile çok uzun bir liste oluşturur. Yanıtı biraz da Kan Günleri ve Nar Ağrısında bulunabilir. Orada sevdiğim ya da ilgiye değer bulduğum pek çok yazar ve kitaptan söz ediyorum zaten. Bunlar Sofiya Tolstoy'dan Canetti'ye bilinmeyen özel hayatlarıyla görünüp geçiyorlar. Kitabı basılmadan önce okuyanlar tek okumayla yetinmeyip ikinci kez okudular. Genel görüş sürekli el altında bulunacak, bıkmadan zevkle okunacak bir kitap olduğu. Doğrusu ben de ne zaman elime alsam ben yazmamışım gibi, herhangi bir yazıyı ayaküstü okuyup bitiriyorum. Okurlarım da böyle yaşasınlar; başucu kitapları olsun, kalıcı olsun isterim. İlerde, bu kan günleri geçip barış ve huzur gelirse, bizim sokağımızda da bayram olup ülkemiz güzel günler görürse bir dönemin acısını, ağrısını hatırlamak ve nelerden geçtiğimizi görmek için de belge olsun.


Yolculuklar sadece uzak diyarlara yapılmaz; insan geçmişindeki anları, kafasını kurcalayan soruları, okuduğu kitapları ve şahit olduğu irili ufaklı hadiseleri de ziyaret edebilir... Bu öteki yolculuklardan geriye zihinde varlığını, canlılığını hep sürdürecek olan soyut fotoğraflar, yani anlar kalır. İşte İnci Aral, yeni kitabı Kan Günleri ve Nar Ağrısında bu soyut fotoğrafları kelimelere döküyor. Şöyle de denebilir: Aral bu kez memleketin, dünyanın dört bir köşesini gezip dolaştıktan sonra önümüze bir harita bırakıyor, bir de vicdan, adalet, sanat, edebiyat, aşk, ilişkiler, doğa ve insan resimleri. Malum, Ağda zamanı, Sevginin Eşsiz Kışı, Gölgede 40 Derece, Uykusuzlar, Mor, Taş ve Ten, Unutmak gibi kitapların yazarı İnci Aral ne yazsa okurum. Yazıları da buna dahil. Kan Günleri ve Nar Ağrısını tavsiye ederim. Soldaki fotoğraf bu adresten alındı. sağdaki illüstrasyonun ise adresi şurada. Geçen hafta boşanmaların çığ gibi arttığı haberi vardı gazetelerde. Yakınım olan bir genç kadınla konuşuyoruz. Birkaç yıl önce boşandı, çalışıyor, küçük kızını annesinin yardımıyla büyütmeye çalışıyor ve başlangıçta yaşadığı güçlükleri aşmış görünüyor. Çevresindeki eğitimli genç kadınların aşk, vefa ve sadakat bulamadıklarını, arayışlarının hep hüsranla bittiğini ve gel geç ilişkilerden bunaldıklarını anlatıyor. Yaşıtlarının çoğu gibi aşk yerine ilişki sözcüğünü kullanması dikkat çekici. Aşk bir hayal, özlenen ama ender bulunan bir olgu artık. Birçok kimse bir başkasının sorumluluğunu sevgiyle, içtenlikle üstlenmek, gelecek sözü vermek istemiyor. Birlikteliklere bencillik egemen. Oysa aşk bir insanla bir gelecek tasarlamaktır. Yakınım, çevresindeki kadınların erkeğini elde tutmak için fazlasıyla özveride bulunmak zorunda kaldıklarını söylüyor. Mutlu olmasalar da yalnız kalmaktan, boşanmaktan ve konumlarını kaybetmekten korkuyorlar ve birçoğu, erkeğin sadakatsizliğine, kayıtsızlık ve hayatı paylaşma tembelliğine razı oluyor. Sadakat, kişinin birlikte olduğu insana verdiği önem ve değerle, duygusal eğitimle ve seçtiği yaşam biçimiyle yakından ilgili. Kadınlarsa aileyi korumak ve sürdürmekte daha verici ve cömert. Öte yandan özgür kadın yalnızlığı daha yoğun yaşıyor. Her iki cins için de günümüzün duygu yoksunu hızlı ilişkileri doyurucu olamıyor. Sürekli yenilik arayan ruhlar boş, yaralı. Çünkü seçici davranılmadığında özgür cinsellik sürüklenme durumuna kayıyor ve bir süre sonra insanı yorup hırpalamaya başlıyor. Kadınların çoğu hala, bir erkeğe sonsuza kadar bağlanarak küçük aile mutluluklarıyla yetinebileceklerini sanıyor, ama er geç düş kırıklığına uğruyorlar. Çünkü yetenek ve donanımı olmayan insan özgür olamıyor. Ayrıca özgürlük farkındalık ve bilinçle yaşanabilirse değerli ve güzeldir. Cinsellik muhteşem olabilir, ama özgürlük tek başına bedenle ilişkisi içine sıkıştırılmışsa özellikle erkekten daha duygusal olan kadın için büyük bir yanılsamaya, tuzağa dönüşebilir. Sadakatsizlik eskiden daha gizli kapaklı yaşanıyordu ve kadın için namus sorunu sayılırken erkeğe belli ölçüde hak görülebiliyordu. Günümüzde iki taraf için de yaralayıcı olan, ama ilişki biçimlerinin değişmesiyle çok sık karşımıza çıkan bu durum çözümü olmadığı için çok konuşuluyor ve herkesi uğraştırıyor. Kabul etmeli ki uzun birliktelikler zamanla bağımlılığa dönüşüyor ve çoğu kez aşk bitince sadakat de bitiyor. Küçük bir ihmal ise aldatıldığınızı görmeye, anlamaya yetiyor. Zaten sadakatsizlik uzun süre gizlenemez. Sadece internet ya da telefondan değil, sevilenin uzaklaştığı her halinden anlaşılabilir. Aşk, özlemek, beklemek, bu arada duygularla savrularak kendini ötekine açma ve onu keşfetme tutkusudur. Hayatın, duyguların hızla değiştiği, aşırı iletişimin çabuk bıkkınlıklar doğurduğu günümüzde bu keşif yolculuğu başlamadan sona eriyor. Heyecanı diri tutmak için sürekli yeni birileri aranıyor ve bu da duygusal aşınma ya da nasırlaşma ve körlük yaratıyor. Yazık! Çünkü aşk insanın en en sarsıcı, en olağanüstü deneyimidir. İniş çıkışlarla dorukta yaşanan ve insanlık hallerini zengin bir biçimde ortaya koyan güçlü bir duygu oluşuyla aşk, sanatın ve edebiyatın ana konularından biridir. Sevgi, bağlılık, sadakat, özveri gibi zaman içinde değişebilen insani duygular ve birine sonsuza kadar sahip olmanın olanaksızlığı büyük eserlere ve romanlara konu olmuştur. Günümüzün sade suya tirit sözde aşk romanları ise yaşanamadığı ölçüde yetersiz, sıradan ve sığ.


Geçtiğimiz yıllarda birçok önemli ödül kazanan ve Guardian gazetesinin halihazırda var olan en iyi 10 polisiye yazardan biri saydığı İzlandalı Arnaldur Indridason'ın kitapları bizde de Doğan Kitap etiketiyle yayınlanmaya başladı. Ben de yazara hiç suç işlenmeyen, hatta cinayet olaylarına rastlanmayan bir yerde yaşayıp suç ve kötülük üzerine yazmanın nasıl bir şey olduğunu sordum. Arada alışılmadık bir yazarlık dersi de aldım ondan. Eski bir sinema eleştirmeni olan Indradason, polisiye yazarlığını Alfred Hitchcock filmlerini tekrar tekrar seyrederek öğrendiğini anlattı. Atlantik Okyanusu'nun tam ortasında iklimi sürekli değişen bir adada yaşamanın birçok avantajı var. Burada tabiat çok canlı, sürekli depremler ve yanardağ patlamaları oluyor. Kışın geceler, yazın günler uzun mu uzun. Hava temiz, manzara güzel. Dolayısıyla bir yazarın ixşini kolaylaştıracak büyük çelişkiler her an her yerde. Eleştirmenlerden bazıları İzlanda ve Reykjavik'in değişken ikliminin karakterlerimin ruh hallerine de aynen aksettiğini söylüyor. Haklı olabilir, kahramanım Müfettiş Erlandur, karanlık ve soğuk havalarda kendini daha iyi hissediyor mesela. Öte yandan hikayedeki karakterlerin, olayların geçtiği yerden daha önemli olduğuna inanıyorum. Altın Hançer, en büyük polisiye roman ödülü. Kazandığımda çok mutlu olmuştum. Romanlarımın daha çok kişi tarafından okunmasını sağladığı için müteşekkirim. Fakat ben kazandıktan sonra katılma şartlarını değiştirdiler ve sadece İngiliz yazarlar arasında düzenlenen bir yarışma haline geldi. Sanırım yabancı bir yazarın bu ödülü ilk ve tek kazanışıydı. Bana daha eğlenceli, daha zevkli geldi. Ayrıca suç ve ceza öyle müthiş kavramlar ki onlar aracılığıyla eşsiz karakter çözümlemeleri yapabiliyorsunuz. Evet, evet, ben karakter saplantısı olan bir yazarım. Bize tek bir hikaye çerçevesinde tüm bir insanlık halini sunuyorlar. Ayrıca toplumun farklı kesimlerinden insanların kriz karşısında nasıl tepki verdiklerini gösterdikleri için bence birçok edebiyat yapıtına göre daha gerçekçi sayılırlar. Okur olarak sırları araştırıp üzerlerindeki örtüleri teker teker kaldırdıkça, varoluşumuza dair bilgiler de ediniyorsunuz. Kesinlikle. Sinemaya uygun bir anlatımım olduğunu söylüyorlar, bu da doğal. Hitchcock'un çektiği bütün o şahane filmleri defalarca seyrettikten sonra iyi bir öyküyü nasıl anlatmak gerektiğini kim olsa öğrenirdi. Bu bakımdan beni Hitchcock yazar yaptı diyebiliriz. Romanlarım aslında sıradan insanların trajedilerini anlatıyor. Negatif ve pozitif yanlarıyla aile ilişkileri beni çok ilgilendiriyor mesela. Şiddeti her ne sebeple olursa olsun kabul edemiyorum. Bence en büyük kötülükler ailelerde ortaya çıkıyor, en sevdiklerimize uyguluyoruz en büyük şiddeti. Romanlarımın bir mesajı varsa eğer o da şudur: Lütfen çocuklarınıza şefkat gösterin. Evde çalışıyorum ve sabah erken saatlerde yazmaya başlıyor, öğleden sonra bırakıyorum. Etrafta gürültü olup olmaması umurumda olmuyor. Bu sanırım gazetecilik yıllarımdan kalma bir alışkanlık, gazeteler kalabalık ve gürültülü yerlerdir. Yeni insanlarla tanışmak, farklı yerler görmek bazen hoşuma gitse de artık seyahat etmek bana yorucu geliyor. Bir süredir hiçbir yere gitmiyorum. Yazdığınız her şey önce sizi şaşırtsın. Ama yazmanın oyun değil, iş olduğunu asla unutmayın.


Defalarca seyrettim. Sonunda öyle bir noktaya geldim ki film bilgisayarımda hep açık kalıyordu. Yanlış bir şey yazmamalı, her şeyi tam olarak bilmeliydim. Film zaten belirsizliklerle dolu. Zone adı verilen yerde neler olup bittiğini çözmek güç, filminse Az önce şu dalda gördüğüm kuş bir sonraki sekansta nereye gitti? diye defalarca araştırmak zorunda kaldığım sahneleri var. Başlangıçta filme dair izlenimlerimi yazıyordum, filmi parçalara ayırıyordum bir bakıma. Fakat sonra bunu yapamayacağımı, bu kez gerçeklikten sapmaman gerektiğini fark ettim. Öte yandan, Stalker'a, yani hayatımın çok önemli bir parçasına dair yazıyordum. Üstelik film kuramlarına aşina sayılmam. Ama bunun da iyi bir şey olduğunu düşünüyorum, film eleştirilerini hiç okumadığım için Stalker'a dair söylediğim her şey yeni ve kullanılmamış sayılır. Yani referanslar kullanmadım, başkalarının yazdıklarından alıntılar yapmadım. Tarkovski'nin önceki filmi Ayna'nın aksine, basit ama olağanüstü bir konusu olması. Üç adam, bir amaç için Zone adı verilen bölgeye doğru yola çıkar. Bu düz ve basit olay örgüsü o kadar çok şeyi barındırıyor ki... Yönetmen metafizik diyebileceğim bir anlatım biçimiyle, onların yolculuklarının her aşamasında büyük meselelere temas ediyor. Kitabınızı anlatırken, onun Stalker'ın bir özeti olduğunu söylemişsiniz. Bu gereksiz alçakgönüllülük değil mi? Özetlerde dramatik yapı bulunmaz çünkü ama sizinkinde var. Yazıda ton önemlidir. Ayrıca ne tür bir kitap okuyacağınıza dair hiçbir fikriniz yok başka, Zona'da size herhangi bir açıklama yapılmıyor. Buna, Roberto Calasso etkisi ve ilhamı diyelim. Film, bu üç kişinin Zone denen bilinmeyen bölgeye yolculukları sırasında karşılarına çıkan üç engeli izliyor, olup bitenleri onlarla birlikte anlamlandırmaya çalışıyor. Ve Zone değiştikçe, benim kitabım da değişiyor. Bir kitabın genel okura mı, yoksa işin uzmanlarına, derin okumalar yapmayı tercih edenlere mi yönelik olduğuna dair ayrımlar yapanlara hep şiddetle karşı oldum. Bu kitapta da bunu fark edebilirsiniz. Zona'yı Tarkovski bilenler de okuyup zevk alabilir, ondan hiç haberi olmayan hatta filmi seyretmemiş olanlar da. Yoga for People Who Can't Be Bothered to Do It adlı kitabımdaki hikayelerden birinde Stalker'dan söz etmiştim. Hikayenin adı The Zone'du. Ama Stalker'la ilgili bir kitap yazmak hiç aklımdan geçmemişti. Ta ki Werner Herzog'un British Film Institute'de yaptığı konuşmaya kadar. Onu dinlerken programa göz atmaya başladım ve o ay Stalker'ın gösterileceğini, ardından da bir tartışmanın gerçekleştirileceğini gördüm. Aklımdan Lanet olsun diye geçirdim, Bu konuşmada ben de olmalıyım. Ama kendimi nasıl davet ettirebileceğimi bilmiyordum. Bunun üzerine Guardian gazetesine filmle ilgili bir yazı yazdım. Ama editör uzun buldu. Biraz kısaltmayı denedim ama yeterli olmadı. Ha bire editörü arayıp kelime dileniyordum. Peki, tamam. Bütün gazeteyi senin yazıya ayıracağız diyecek hali yoktu tabii. İstediğim her şeyi o yazıda dile getiremediğim için anlatacaklarımı bir kitaba dönüştürmeye karar verdim. Hayır, bu kitabı yazmam, filmin büyüklüğüne, zarafetine ve etkileyiciliğine dair fikirlerimi pekiştirdi. Stalker gerçekten tüketilemez gibi geliyor bana. Mesela kitabı bitirmiştim, çıkışları dördüncü kez okuyordum, filmin bir bölümünü yeniden seyretmem gerekti. O zaman bile bir şey keşfettim, daha önce fark etmediğim çok önemli bir ayrıntı, böylece kitabın o bölümünü yeniden yazdım. Bu şeyin ne olduğunu söylemeyeceğim, sürprizi kaçırmamak adına... Filmin sonunda yer alan sahnelerin birine dair olduğunu bilmeniz yeterli. Tıpkı Coetzee'nin Kötü Bir Yılın Güncesi'nde yazdığı durumu hatırlatıyor bu. Hani Dostoyevski'yi her okuyuşunda aynı şekilde etkilendiğini, gözlerinin yaşlarla dolduğunu anlatıyordu ya; Stalker'ın benim üzerimdeki etkisi böyle bir şey. Sıkıcılık bir yan etkidir. Stalker'a atfedilen sıkıcılıksa sanıyorum tamamen filmin ağır temposu ile bir sinema yapıtının mutlaka hızlı ilerlemesi gerektiği yolundaki önyargılarımızın içerdiği tezat yüzünden. Aslında tahammül edilmez derecede sıkıcı bulduğum bazı sanat filmleri oldu. Gene de en sıkıcı filmler büyük bütçeli, moronsu aksiyonlar. Beni hakikaten deli ediyorlar. Bu anlamda moronsu aksiyonlarla sıkıcı sanat filmleri arasında çok temel bir ilişki var. Çünkü Ernst Fischer'ın işaret ettiği gibi, pek az kişi tarafından anlaşılmakla övülen herhangi bir sanat yapıtı, yani kendine hayran olarak var olan ürünler kitlesel çöplüğün kapısında duruyor. Bir önlem, bir engel gibi... Ve böylece yönetmenler, kolaylıkla sıkıcı da olabilecek o yavaşlığı kendileri tercih ediyorlar. Fakat bu tuzağa düşmemiş olan yönetmenler de var. Mesela Malta Şahini filmi, ne şu hazzetmediğim türden bir eğlendirme gayreti içindeyde, ne de bir an bile sıkıcıydı. Harikulade bir film ve ben kaç kere seyredersem seyredeyim onu harikulade bulmaya devam ediyorum. Ne muhteşem bir son soru. Ama cevap vermeyeceğim, kitabım aslında tamamen bunun hakkında çünkü.


Hepsini anlatmayayım ama bırakın da şu kadarlık bir ipucu vereyim: İkinci kez evlenen hatta dünyaya bir çocuk daha getiren Meriç Mekik şimdilerde hem büyük yayınevlerinden Doğan Kitap'ta proje koordinasyon müdürü olarak çalışıyor, hem de yeni romanını yazıyor. Bridget Jones'un Günlüğünden ilhamla yazdığı ilk romanı Ahh Kalbimin senaryo çalışmaları da son hız sürüyor. Ahh Kalbimle ilgili enteresan kısım ise şu: Günlük hayattaki lakabı Mericit Jones olan Meriç kitabında aşktaki hayal kırıklıklarını, iyileşme sürecini ve türlü çeşit saçma sapan flört denemesinden sonra hayatının aşkını bulmasını anlatıyor. Yani hikaye gayet gerçek. Nereden anladın, tombul olduğum için değil mi? Şaka bir yana, Aylin benim. Evlenip boşandım mı, evet. Eski eşimin ailesiyle herkesi hayrete düşürecek iyi bir ilişkim var mı, evet. Tam da artık bu işlerden ümidi kesmişken yeniden aşık oldum mu, evet. Aşık olduğum adam çekik gözlü, çok güzel bir spor hocası mı, ona da evet. Tombul ve sakar mıyım? Evet evet evet! Ama tabii hikaye birebir benim hayatım değil; bazı şeyleri çıkardım, bazılarını değiştirdim, bazı şeyler ise tamamen hayali. Uluslararası bir ihanet vakası! Vay canına, kulağa havalı geliyor. Gerçi bizim hikaye sahiden uluslararası. Eski kocam Kanadalı, aşık olduğu kadınsa Fransız. Ama yaşadıklarımı yazınca Kanadalılara karşı bir öfke oluşur, Kanada'dan ithal edilen ürünlere boykot moykot olur diye düşünerek bu kısmı biraz değiştirip ben eski kocamı Türk, sevgilisini de Japon yaptım. Eski kocamla internette tanışıp arkadaş olduk. Ben Türkiye'ye döndükten sonra beni görmeye geldi ve ilişkimiz başladı. 26 yaşındaydım, yani internetten ne arkadaş, ne koca bulunacağını anlamış olmam gerekirdi. Ama işte jeton düşmemiş. Bunlar küçükken balık yağı içmediğim için oluyor belki de. Neyse, evlendik ve ben Kanada'ya yerleştim, evliliğimizin üçüncü yılında da hamile kaldım. Her şey yolunda, nasıl mutluyuz, daha ne istiyoruz, değil mi? Ama bir gün işten geldim, telefon çaldı, adamın biri Biliyor musunuz, kocanız karımla beraber dedi. Küt diye. İnsan alıştıra alıştıra söylemez mi? Telefon çaldığında salata yapıyordum, elimde koca bir cam kase vardı, artık nasıl şoke olduysam, kase elimden yere düştü, içindekiler etrafa yayıldı, sos üstüme sıçradı. Kasenin ağır çekimle elimden düştüğü anı öyle net hatırlıyorum ki. Açık renkli bir elbise giymiştim, adam konuştukça konuşuyordu ve benim tek düşünebildiğim o salata lekesinin elbiseden çıkmayacağıydı. Yok, zaten hamileydim; bebekten ve evliliğimden vazgeçmeye hazır değildim. Sadece konuşuyorduk dedi, Sen hamile kalınca kendimi kapana kıstırılmış hissettim dedi. Kim aşık bir kadından daha kolay kandırılabilir ki? İnanmaya dünden hazırdım. Fakat kızım henüz 2 aylıkken bir gün bilgisayarını açık unuttu, beni de işte şeytan dürttü. Baktım, kocam Romeo olup Juliet'ini bulmuş, ne muhabbetler, ne muhabbetler... Eyvallah dedim, bebeğimi de aldım, çıktım. Çok üzüldüm. Kucağımda 2 aylık bir bebekle taa Kanada'larda yapayalnız kaldığımı hissettim. Birkaç ay sonra da bebeği alıp Türkiye'ye döndüm. Tutkuyla bağlı olduğunuz bir ilişki siz istemeden bittiyse, sanki sevdiğiniz kişi ölmüş gibi çok derin bir yas tutuyorsunuz. Ben o yası dibine kadar tuttum. Ailemin desteğini hiç unutamam. Yine de ayrıldıktan sonra yaklaşık 1,5 sene her sabah ağlayarak uyandım, her gece ağlayarak uyudum. Ancak sonuçta bir bebeğim vardı, yatakta ağla ağla nereye kadar? Ben yasımı, kızımın uyku saatlerine sakladım. Gündüzleri hayatıma devam ettim, işe gittim, işten geldim, bebekle ilgilendim, Ay senin o hayırsız kocan! diye bana göstere göstere acıyan tanıdıklarıma tahammül ettim. Bunların hiç biri umurumda değilmiş gibi davrandım, yapabileceğim başka da bir şey yoktu. Tamamen katılıyorum sana. Eğer aldatılmamış olsam, hayatımı bütün sevdiklerimden uzakta, vasat bir evliliği sürdürmeye çalışarak geçirecektim. Şimdi diyorum ki, iyi ki olmamış. Hem geri dönüp bakıyorum da eski kocamla evliliğimiz başka biri yüzünden bitmemiş. Bizimki zaten mesafeden beslenen, gözden ırak olunca kafada mükemmelleştirilen bir ilişkiymiş, yani biz birbirimizi tanımıyormuşuz bile. Hemen biriyle tanışıp hayatımı yeniden kurmalıyım diyordum. Kumar masasına oturmuş, bir el kaybetmişim, zararı kabullenip çekilmek yerine, ardı ardına oynamaya devam ediyorum. Şansım dönerse o ilk elde kaybettiğim her şeyi geri kazanabilirim diye... En güzel yıllarımı, güle oynaya yaptığımız bebek daha anne sütünden katı gıdalara geçemeden etekleri zil çalarak başka birinin peşinden gidecek bir adam için harcamıştım, dedim ki, Hala yüzüne bakılır haldeyken kendime yeni birini bulmalıyım. Yeniden aşık olduğumda... Zaten ben eski kocamı da ancak yeniden aşık olunca affedebildim. Hayran olduğum yazar Nora Ephron, kocası onu aldattığında intikamını, yaşadıklarını Kalp Ağrısı kitabında anlatarak intikam almış. Ben intikam almaya üşendiğimden daha güzel bir yol seçtim, aşık oldum. Şimdi benim durumumu düşün. Arkadaşlarım beni yok bilmem nerenin finans müdürü, yok şuranın kreatif direktörü bir sürü insanla tanıştırıyor. Ama yok, kardeşim olmuyor, olmuyor. Sonra bir adamla karşılaşıyorsun, a-ha, ilk görüşte aşk! Ama nasıl aşk, gümbür gümbür... O anın öncesinde geleceğe karşı zerre umudun yok. Bir anda akşam yatmadan önce hayalini kuracağın biri çıkıyor karşına. Of Allahım, hem taş gibi, hem eğlenceli, hem de iyi bir adam, sadece bana değil, dünyaya karşı iyi. Ben eski kocamla birlikteyken Vay be derdim, Adam bu dünyada bir tek bana böyle davranıyor. Ailesi, arkadaşlarına arada kötü davranıyor mesela, ama bana öyle aşık ki, el üstünde tutuyor. Kimseye davranmadığı gibi davranıyor ya sana, kendini özel hissediyorsun. Ama sonra şunu gördüm, ilişkilerde sadece sana iyi davranan insandan korkacaksın. Çünkü aşk bitiyor, o zaman senin de o kötü davrandığı insanlardan bir farkın kalmıyor. Ben spor hocama böyle körkütük aşık oldum. Ama yani onun tarafında bir şey yok dediler. Olsun! Ben aşık olmuşum, kalbimin hala çarpabildiğini görmüşüm ye, demek ki benim için hala umut varmış. Halbuki aşık olduğum adamla berbat bir günde tanışmıştım... Düşün; sabah ağlayarak uyanmıştım. Sonra evden çıktım, baktım bir binanın önündeki inşaat panolarını kaldırıyorlar, yeni bir spor salonu açılıyor. Hayatım boyunca hiç spor yapmadım ama o an çok acayip bir şey hissettim. Yüksek sesle kendi kendime Ben hayatımın geri kalanını eski kocamın kurbanı olarak geçirmeyeceğim dedim. Bugün, o adam için ağladığım son gün. O spor salonuna kayıt olacağım ve hayatımı değiştireceğim. Gerçekten de girdim, kayıt oldum. Ve daha o sabah, orada aşık olduğum adamla tanıştım, gerçekten de bir daha eski kocam için hiç ağlamadım. İnsan aşık olmayagörsün, hayatı bir dakikada değişiyor. Roman kahramanı Bridget'la gerçek hayattaki Meriç arasındaki tek benzerlik, özel hayatlarınızı gizlisiz saklısız anlatmanız değil. Baş edemediğiniz kusurlarınız da sizi benzer kılıyor. Kendimle dalga geçebiliyorum gerçekten. Hep böyleydim. Kendimle öyle bir dalga geçeyim ki, kimse beni eleştiremesin diye düşündüğümden olabilir. Biriyle tanıştığımda da ne korkunç araba kullandığımı, evimin dağınıklığını, o dağınıklıkta çocuklarımı kaybetsem ancak bir hafta sonra bulabileceğimi, ne yapsam yenilecek lezzette yemek pişiremediğimi ballandıra ballandıra anlatıyorum ona. Bir arkadaşım, Zayıflıklarını madalya gibi gururla taşıyorsun demişti.


Dutton'un Andy McNabb'le birlikte kaleme aldığı ikinci kitap, Daha güzel bir hayat için içinizdeki psikopatı serbest bırakın tavsiyesiyle açılıyor. Kaşlarınızı çatmayın; önünüze geleni kesip biçmekten, doğramaktan bahsetmiyor. Zaten psikopatolojiyi şiddetle özdeşleştirmemiz, aslında sinemacıların suçu. Peki psikopatlar tam olarak nasıl insanlardır? Şiddete meyilli olmayan psikopat var mıdır? Psikopatlardan ne öğrenebiliriz? Şahsen bu sorulara verecek bir cevabım olmadığı için Kevin Dutton'ı aradım ve aşağıdaki röportaj çıktı ortaya. Bu özelliklerin bir insanın karakterini ne şekilde ve hangi oranda oluşturduğu çok ama çok önemli. Bunları birer nesne gibi düşünün ve masanıza dizin. Sonra da tıpkı hayali bir lego oyunu oynar gibi farklı karışımlar oluşturmayı, başka başka bütünlere ulaşmayı deneyin, zihninizden insanlar uydurup onlara bu özellikleri farklı oranlarda atfedin. İki şeyi fark edeceksiniz: Birincisi, bu niteliklerin insan hayatında belirli bazı şartlar oluşmadıkça uykuda kalacağını ve hiçbir somut etki yaratmayacağını göreceksiniz; ikincisi, kitabımda da yazdığım gibi, bunların bazı meslek grupları için son derece gerekli olduğunu fark edeceksiniz. Ah, babam kuşkusuz tam bir psikopattı. Vahşi bir adam değildi. Fakat bir kez daha hatırlatayım; psikopat olmak için vahşi biri olmak gerekmiyor. Babam pazarlamacıydı, sokakta değişik ürünler satardı. Ve bu konuda üstüne yoktu, ondan daha iyisiyle karşılaşmadığımı söyleyebilirim. Bir kez kafaya koydu mu Taliban'a bile herhangi bir şeyi, mesela bir tüp traş kremini satabilirdi. Acımasızdı, gözü hiçbir şeyden korkmazdı, katiyen öfkelenmezdi ve utanması yoktu. Yüzünün kızardığına bir kez bile şahit olmadım. Sizin kendinize yakıştırmayacağınız, ayrıca yapsanız da zaten olumlu sonuç alamayacağınız bir şeyi o hiç düşünmeden yapar, üstelik de mutlaka kazançlı çıkardı. Var tabii. Hem de babamdan çok daha beterleri var. Mesela Winston Churchill sıkı psikopattı. Hristiyanlığın kurucu babası Saint Paul de öyle. Ve bana sorarsanız, düşsel bir karakter olmakla birlikte ve olanca sevimlilğine rağmen James Bond psikopat. Kesinlikle haklısınız. Psikopatolojinin dinamikleri üzerine epey araştırma yapan David Lykken, Kahraman ve psikopat aynı ağaç üzerinden çıkmış iki ayrı daldır demişti. Yeryüzünde en başından bu yana risk alabilen kişiler vardı. Merhamet duygusu olmayan kişiler de. Çekici, albenili ve numaracı insanlar da her zaman burada, aramızdaydı. Ve evet, empati duygusundan yoksun olanlar da... Bunların hepsinin toplumlar için ihtiyaç olduğunu düşünüyorum, siz tersini hayal edebiliyor musunuz? Bana öyle geliyor ki psikopatlar olmasaydı dünya güzelleşmek şöyle dursun, yaşanmaz bir yer olurdu. George Orwell'in sözlerini hatırlayın; İyi insanlar geceleri güvenli yataklarında mışıl mışıl uyurken, sert erkekler hazırlık yapar demişti. Ah, çok doğru soru. Birkaç yıl önce bu konuda bir seminer vermiştim. En iyisi ilk 10'umu sıralayayım: 1. CEO 2. Avukat 3. Televizyoncu ya da oyuncu 4. Pazarlamacı 5. Cerrah 6. Gazeteci 7. Polis 8. Din adamı 9. Aşçı 10. Sosyal hizmet görevlisi. Ama bakın, okurlarınızın 'Bu mesleklerde çalışanlardan çok psikopat çıkar' demediğimi anlaması şart. Benim söylemek istediğim şey, bu mesleklerde çalışanlar arasında bazı psikopatolojik özellikler taşıyanlara daha çok rastlandığı. İkincisi, listem bir kesinlik içermiyor, çünkü sadece istatistiki verilerine ulaşabildiğim meslekleri saydım. Gelecek yıl bu konuda daha kapsamlı bir araştırma yayınlamayı planlıyorum ama net sonuçları elde edene kadar içeriğinden söz edemem. Kuşkusuz. Daha geçen ay eski bir silahlı soyguncuyla tanıştım, 'meslek hayatının' çeşitli safhalarında defalarca hapse girip çıkmıştı ama psikopatolojisi yıllar sonra tanımlanmıştı. Epey konuştuk onunla; gençlik yıllarında hep şiddet kullanmasını gerektirecek işleri seçmesi kendi için de bir muammaymış. Rahatsız değilmiş aslında, sadece sebebini merak ediyormuş. Bugün eğer daha 20'lerindeyken bu tanı konulsaydı ve terapi uygulansaydı, sonrasında çok daha düzgün bir hayat süreceğini düşünüyor ve aynı durumundaki gençlerin bilgilendirilmesi adına düzenlenen grup terapilerine danışmanlık yapıyor. Kimden bahsediyoruz? Eğer söz konusu olan kötü bir psikopatsa, hem korkmalı hem de onun için üzülmeliyiz. korkmak üzülmemeyi gerektirmez; bu insanlar hem başkalarının hayatını hem de kendilerininkini darmadığın etme, batırma becerisine sahipler. Lakin söz konusu olan, şiddet eğilimi taşımayan ve insan öldürmeyi aklının ucundan bile geçirmemiş iyi bir piskopatsa, yani psikopatolojik özelliklerini kendinin ve yaşadığı toplumun yararına kullanan biriyse, ona hayranlık bile dulabiliriz. Şahsen, bazı özel harekat askerleriyle tanıştığımda tam olarak bunu hissetmiştim. Dev şirketlerin yöneticileri, parlak borsacılar, üstün yetenekli cerrahlar, soğukkanlılıklarıyla kan donduran avukatlar hatta birçok siyaset adamı da kriminal psikopatların acımasızlık, cüretkarlık ve empati yoksunluğu gibi özelliklerini taşıyor. Fakat kriminal psikopatların aksine onlar kötü değil, sadece disiplinli ve otokontrol sahibi kişiler. Kevin Dutton, Domingo Yayınları'ndan çıkan Olagan Psikopatlar adlı kitabında, Savaşçı Geni diye bir şeyden de söz ediyor ama o kısım biraz karışık, anlamak için bile epeyce tıp bilgisi gerekiyor. Bunu sormadım açıkçası :) Bir kez daha konuşursam, söz. Kasapları bilmiyordum, ilginçmiş.


İnsanoğlunun sanatla ilişkisi, kazıma yoluyla ya da doğal boyaları kullanarak kendisini ifade etmesi onları keşfedenleri hep meraka düşürmüştür. Dağların tepelerinde, vadilerin en uç noktalarında, mağaraların derinliklerinde karşımıza çıkan bu resimler hangi amaçla yapılmışlardı? Binyıllar öncesinden bize ses veren bu resimler acaba bir medet ummayı mı ifade ediyordu? Bu ve benzeri sorular geçtiğimiz yüzyıldaki mağara sanatı keşifleriyle daha da artarak devam etti ve cevaplanmaya çalışıldı. Geçen yıl Fransa'da yayınlanan ve bir ressam, Bertrand David ile bir hematologun, Jean-Jacques Lefrere'in imzasını taşıyan bir kitap insan elinden çıkma bu en eski çizgiler hakkında bu güne değin söylenenlerin dışında özgün bir iddiayı gündeme taşıyor. İngilizce baskısından önce, hemen dilimize kazandırılan ve Can Yayınları'ndan İnsanlığın En Eski Muamması başlığıyla çıkan bu kitap arkeolojinin, sanat tarihinin yahut paleoantropolojinin söylediklerinin dışında bizi tarihöncesinin puslu ve karanlık mağaralarında heyecan verici bir keşfe çıkarıyor. İnsanoğlunun sanatla ilişkisi, kazıma yoluyla ya da doğal boyaları kullanarak kendisini ifade etmesi onları keşfedenleri hep meraka düşürmüştür. Dağların tepelerinde, vadilerin en uç noktalarında, mağaraların derinliklerinde karşımıza çıkan bu resimler hangi amaçla yapılmışlardı? Binyıllar öncesinden bize ses veren bu resimler acaba bir medet ummayı mı ifade ediyordu? Bu ve benzeri sorular geçtiğimiz yüzyıldaki mağara sanatı keşifleriyle daha da artarak devam etti ve cevaplanmaya çalışıldı. Geçen yıl Fransa'da yayınlanan ve bir ressam, Bertrand David ile bir hematologun, Jean-Jacques Lefrere'in imzasını taşıyan bir kitap insan elinden çıkma bu en eski çizgiler hakkında bu güne değin söylenenlerin dışında özgün bir iddiayı gündeme taşıyor. İngilizce baskısından önce, hemen dilimize kazandırılan ve Can Yayınları'ndan İnsanlığın En Eski Muamması başlığıyla çıkan bu kitap arkeolojinin, sanat tarihinin yahut paleoantropolojinin söylediklerinin dışında bizi tarihöncesinin puslu ve karanlık mağaralarında heyecan verici bir keşfe çıkarıyor. Bu ilginç keşifte, geçmiş dönemdeki değerlendirmeler de yer alıyor. Kısaca özetlersek; 19. yüzyılın ortalarından itibaren ve bütün bir 20. yüzyıl boyunca Avrupa'da pek çok Paleolitik mağara keşfedildi: Altamira, La Mouthe, Niaux, La Clotilde, Tuc d'Audobert, Trois-Freres, Lascaux ve çok uzak olmayan bir geçmişte (1994) Vallon-Pont-d'Arc'taki Ardeche Kanyonu'nda Chauvet Mağarası... Bunların dışında kalan, Avrupa Paleolitik Çağı'na ait 250 mağaranın çoğu Fransa'nın güneybatısında ve İspanya'nın kuzeyinde yer alıyor. Mağara resimlerinin eskiliği önceleri şüpheyle karşılanmıştı; fakat 1901'de keşfedilen Font de Gaume ve Combarelles mağaralarındaki bazı resimlerin bir kalsit örtüsünün altından çıkması bu şüpheleri gidermiş ve başta şüphecilerin yanında yer alan Emile Cartailhac'ın, 1902'de yayınlanan La grotte d'Altamira, Espagne: Mea culpa d'un sceptique adlı makalesiyle bu mağara sanatı bilim dünyası tarafından kabul edilmişti. 1940'da keşfedilen ve Prehistoryanın Papası olarak tanınan, prehistoryacı, Katolik Başrahip Breuil'in Tarihöncesinin Sistine Şapeli olarak adlandırdığı Lascaux mağarasındaki divertikül eksenli tonozda yer alan resimler o zamandan beri diğer pek çok örnekle birlikte hayranlık ve şaşkınlık uyandırmaya devam ediyor. Picasso'nun bile Hiçbirimiz böyle resim yapamayız dediği iddiası da insanoğlunun bu kadim atalarına duyduğu takdirin boyutunu ortaya koyuyor. Bilim adamları mağaraların derinliklerine, ışığın sızmadığı, hava akımının zayıf olduğu odalara yapılmış büyüklü küçüklü yüzlerce resim hakkında yıllarca çeşitli iddialar ortaya attılar, mağaraların işlevlerini sorguladılar. Kimilerine göre bu resimler salt dekoratif amaçlıydı. Kimilerine göre, avcılıkla ilintiliydi, hatta mağaralar avcılığa kabul için birer inisiyasyon tapınağı olarak kullanılmışlardı. Prehistorik insanın hayvan ruhlarıyla temas kurduğu şamanik uygulamalar için seçilmiş, paleolitik bir sembolizme ev sahipliği yapan yerlerdi; resimler de birer gök haritası yahut basit bir totem gibiydi. Bu gizemli yol neydi? Öncelikle, uzun bir eğitim süreci gerektirmemesi, tam tersine, hem sonraki nesillere aktarılmasının kolay olması hem de herkes için hemen anlaşılır olması gerekiyordu. Çizmeyi bilmeyen birinin, mağaranın loş da olsa herhangi bir yerine, düz veya engebeli de olsa herhangi bir duvarına, en ufak bir hata olmaksızın herhangi bir hayvanın konturunu birkaç saniyede çizmesine olanak sağlamalıydı. Çizer, arzu edilen boyda, devasa veya küçücük, anamorfoz olan ya da olmayan ve hatta çok sayıda da olsa önceden yapılmış başka desenlerin olduğu bir yüzeyin üzerine, bundan rahatsızlık duymadan desenler üretmeliydi. Böyle bir yöntem var mıdır, bu kadar eski zamanlarda biliniyor olabilir mi? Evet, vardır ve dahası var olan en basit ve en tasarruflu yöntemdir. David için ilk kıvılcım, oğlunun gece lambasından duvara gölgeleri akseden oyuncakları görmesiyle çakmış ve ilk denemeyi de mum ışığında duvara gölgesi yansıtılan oyuncak bir filin konturlarını, gölgeyi takip ettirerek çizdirdiği oğluna yaptırmış. Sonuç; hiçbir tecrübe ve bilgisi olmayan sekiz yaşında bir çocuğun duvara çizdiği kusursuz bir fil silüeti... Tıpkı mağara resimlerinde gördüğümüz konturlardaki kusursuzluğa karşın genelde konturların içindeki unsurların beceriksizce yerleştirilmesinin sebebi de burada açığa çıkıyor... Çünkü figürün gözleri, göz kararı, gölgenin konturlarını çizerken kullandığımız kopyalamadan bağımsız bir şekilde yerleştirilmek zorunda. Mağara resimlerinde çoğunlukla göz yok. Olduğu yerlerdeyse, David'in belirttiğine göre, silüeti çizen kendisinden emin elin daha az emin olduğu anlaşılıyor. Peki, hayvan morfolojisini böylesine bilen prehistorik sanatçılar gözü çizerken neden sıkıntı çekmişler? Aynı zamanda yüzeylerin içine en küçük bir kasın bile doğru yerleştirilmeyişi ya da hiç yerleştirilmeyişinden anlıyoruz ki buradaki sıkıntının sebebi, resmin bu aşamasında, gölgenin konturlar için sağladığı kopyalama imkanından yoksun olunması. Peki, bu çizimleri yapanların yararlanabilecekleri gerçekçi figür ve heykeller bahsedilen bu dönemlerde var mıydı? Evet, Üst Paleolitik döneme taşınabilir ve gerçekçi sanat parçaları bulunuyordu. David deneyleri sürdürdükçe mağaradaki üst üste bindirilmiş onlarca figürün alttaki örneklerden hiç etkilenmeden ve sanki onlar yokmuşçasına nasıl rahatça çizilebildiğini ve boş duvarlara rağmen neden bu figürlerin üst üste bindirildiğini de ortaya koyar: Palimpsest etkisi yaratan bu bindirmelerin tek açıklaması, figürün duvara yansıyan gölgesinin iradesidir: Buna gölge karar verdi, ben de ona itaat ettim yorumunu yapar. Resimlerin neden mağaraların nisbeten aydınlık girişlerine değil de zifiri karanlık derinliklerine yapıldığını da bu tekniğe bağlar. Çünkü bunları yapabilmek için ihtiyaç duyulan, gölgenin sabitlenmesi ve görünür olması için hava akımının az olacağı karanlık ortamlardır. Dolayısıyla buraların tapınak olması değil, en uygun yer olması onları bu seçime götürür. David'in tezinin bilimsel anlamda sınanması, kitabın ikinci yazarı Jean-Jacques Lefrere'in konuya dahil olmasıyla ilginç bir hal almış. Çizim konusunda tecrübesiz kişilere aynı teknikle çizimler yaptırmışlar ve bu çizimler antik örneklerle benzeşmiş. Literatürde bu tezin, teorinin dillendirilmediğini belirten David, sadece Matt Gatton adlı bir fotoğrafçının da Vinci'nin camera obscura ilkesini bu sanata uyarlamak gibi bir düşüncesi olduğunu söylüyor. Ne var ki bunu bir mağara içinde ve büyük boyutlarda uygulamak değil; zira söz konusu mağaralarda çok küçük çizimler de birkaç metreye ulaşanlar da var ve bu boyutlandırma ancak ışık gölge tekniğiyle, figürün ışık kaynağına yakınlaştırılması veya uzaklaştırılmasıyla sağlanabilir. Yazar, bu tekniği ve buna bağlı sonuçları açıkladıktan sonra, a priori olarak bu mağaraların fonksiyonuna ilişkin bir teori ortaya atıyor. Ona göre buralar, binlerce yıllık, değişmeyen tek geleneğimiz olan ölü gömüsüyle ilintili... Paleolitik insanın, rastgele bir yerde bırakılan veya gömülen ölülerini bu şekilde hatırlamak isteyebileceğini ve belki de bağlı olduğu klana, yaşına göre kendisini temsil eden çizimler yoluyla hatırasının yaşatılabileceğini iddia ediyor. Böylece insanoğlunun binlerce yıl boyunca mezar inşa etmeyip resmetmiş olabileceğini ifade ediyor. Ta ki yerleşik hayata geçene kadar. Merakla okuduğum bu ilginç kitabı tavsiye ederim. Umarım bu popüler yayın ve belki de bunun takipçisi olmasını ümit ettiğim diğer yayınlar ülkemizdeki tarihöncesi zenginliğe ve özellikle bu bağlamda mağaralara dikkat çekilmesini sağlayabilir. Yarımburgaz, Karain gibi önemli merkezlerin salt akademik yayınlar vasıtasıyla kendilerine dönük bir duyarlılık yaratması pek beklenemez. Başka türden duyarlılıkların önünün alınmasının yolu da budur. Yakın zamanda Yarımburgaz Mağarası bir dizinin seti olarak kullanılması ve burada yaratılan tahribatla gündeme gelmişti. Üstelik bu yeni bir şey de değildi. Yorr'un Öyküsü adlı 1983 yapımı film için bu mağaraya havuz yapılmış, daha sonra bu havuz patlatılarak arkeolojik dolgu yok edilmişti. Bu cinayetlerin yaşanmaması için nitelikli bir popüler ilgiye muhtacız. Ülkemizde speleoloji üzerine çalışmalar yapan bazı dernekler halihazırda mevcut. Onların da dahil edilmesiyle konunun öznesine dair -ve belki de tarihöncesi bilimine uzak- amatörlerin gözlem ve yorumlarını değerlendirip dikkate alarak bambaşka sonuçlara ulaşmak mümkün. Bu kitabı yazan, bu konuya eğilen bir ressamın teorileri belki kışkırtıcı bir örnek oluşturabilir. Diğer yandan teorilerine ilişkin David'in kaygısını da paylaşmıyor değilim; zira bu teorinin uzmanların gerekli diplomalara sahip olmadan alanlarına girip kendilerini tehlikeye atanlar konusunda zaman zaman gösterdiği güvensizlikle karşılanması ihtimali de yüksek. Bununla birlikte pek çok keşfin, alan dışı insanlar veya branşlarımızın bilimsel birer disiplin haline gelmesinden önce sezgileriyle hizmet eden amatörler sayesinde ortaya çıktığını da unutmamalıyız. Descartes'ın da dediği gibi sezgi bir anda doğan ve gerçeklere ulaştıran bir zihin aracı ve akli bir fonksiyondur.


Yalnızlık Kime Benzerin isimsiz kahramanı, Lal'in kendisini bırakıp gidişinin ardından, yalnızlığın izini yazar yüzlerinde ve edebiyatın içinde sürerken, bize bunu da gösteriyor. Yazınsal olanı gerçeklik algısı ve yaşama biçimine dönüştüremedikçe, yalnızlığımızın hiç bitmeyeceğini anlatıyor. Semih Gümüş'ün yalnızlığı kimseninkine benzemeyişiyle, daha önce saptanmamış bir var oluş halinin ve derin bir insanlık sancısının adını koyuyor. Semih Gümüş'ün yeni romanı Yalnızlık Kime Benzerle ilk romanı arasında özgün bir kan bağı var. Bu bağ, ilk bakışta, iki romanın anlatıcı kahramanları arasındaki benzerlikten kaynaklanıyormuş gibi görünüyor. Hem ilk romanın Sinan'ı hem de yeni romanın adsız kahramanı, en belirgin benzerlikle, yazmak istiyor. Her ikisi de, yazabilmek için toplumdan kopup onun teşne olduğu ve dayattığı hayatı reddetmeye, dolayısıyla ya kent yaşamını terk etmeye ya da bir odaya kapanmaya ihtiyaç duyuyor. Ne var ki, ikisinin de derdi yazar olmak değil. Fakat yazgı gibi taşıdıkları bir zorunlulukları var: Yaşananları yazıyormuşçasına düşünüp anlamak ya da yazacakmışçasına hatırlayıp düşlemek. Kendilerine, sevdiklerine, olan bitene ve hayata ancak yazının içinden, edebi gerçeklikten bakabiliyorlar. Ve galiba, bu mecburiyet, sadece iki romanın kahramanı arasında değil, onlarla Semih Gümüş arasında da kan bağı kuruyor. Hayatı, kendini, insanı, gerçeği ve gerçekliği ancak edebiyatla algılayıp yaşayabilme yazgısı, ileri giderek anlatabileceğimi düşündüğüm bir benzetişle, sanki eşcinsellik ya da dokunaklı ve kalıcı bir sakatlık gibi değişmez bir var oluş halini andırıyor Gümüş'te. Konuşma eyleminin, roman kişilerinin ve yazarın kalbinde yarattığı var oluş ağrısı, akla en çok Heidegger'in Gündelik dilin kişinin kendisiyle de, gerçekle de hiçbir ilgisi yoktur saptamasını getiriyor. Konuşmaya ilişkin Semih Gümüş romanlarında duyulan kuşku ya da çekilen sancı, kendini ifade edememenin çok ötesinde, gerçeğe yaklaşma ve onu yazıda arayıp bulma çabasına dönüşüyor. Ve her iki romanda da, bu ağrılı çabanın baş eşlikçisi aşk oluyor. Aşk ya da insanın insana muhtaçlığı Semih Gümüş'te edebi var olma biçiminin önüne geçemiyor ama toplumdan, hatta düpedüz insandan çok doğada ve hayvanlarda görüp inanabildiği insanlık düşümüzün tek umut vaat ededen deneyimi gibi yaşanıyor. Fakat yine de, insanlık denen düş, Gümüş'ün romanlarında yazınsallıkta gerçekleşebiliyor ancak. Yazar, çok tuhaf biçimde, insana hiçbir zaman ait olamamış insanlık kurmacasının sanki ancak yazınsallıkta bulunabileceğine inandırıyor okuru. İnsanlığın, insaniliğin, insanda değil de yazınsal olanda olduğuna. Ve yine tuhaf biçimde, bunun için illa yazmak gerekmediğine. Çünkü Semih Gümüş, yazınsal olanı, yazmanın ötesinde, bir yaşam algısı ve biçimi gibi görüyor. Yalnızlık Kime Benzerin isimsiz kahramanı, Lal'in kendisini bırakıp gidişinin ardından, yalnızlığın izini yazar yüzlerinde ve edebiyatın içinde sürerken, bize bunu da gösteriyor. Yazınsal olanı gerçeklik algısı ve yaşama biçimine dönüştüremedikçe, yalnızlığımızın hiç bitmeyeceğini anlatıyor. Semih Gümüş'ün yalnızlığı kimseninkine benzemeyişiyle, daha önce saptanmamış bir var oluş halinin ve derin bir insanlık sancısının adını koyuyor.


Instagram'ı iki ay önce keşfettim. Uygulaması basitti: Önce Facebook ve Twitter'da olduğu gibi e-posta adresimi kullanarak bir hesap açtım. Ardından 16 filtreden birini seçerek telefonumla çektiğim fotoğrafa stil kazandırdım, son olarak da Instagram'a yükledim. Hepsi bu kadardı. Birkaç gün geçti geçmedi, Instagram'sız yapamaz hale geldiğimi fark ettim. Artık her boş anımda Instagram'la haşır neşirdim. Sokakta yürürken fotoğraf çekiyor, vapurda onu editleyip sisteme yüklüyor, dolmuşta başkalarının fotoğraflarına göz atıp yorum yazıyordum... Derken tecrübeli Iger'lara fotoğrafa dair bilmediğim konularda soru sormaya başladım. Baktım, hiçbiri burnu büyüklük etmiyor, bildiklerini saklamıyor. Araştırmaya başladım. Meğer Instagram'ın ilham kaynağı, Kodak firmasının 1960'larda ürettiği, Instamatic adlı polaroid kameraymış. Instamatic, fotoğrafçılığı ucuz ve kolay ulaşılabilir bir uğraş haline getirmiş. Ne karanlık odaya ihtiyaç kalmış, ne allengirli solüsyonlara... Herkes çektiği fotoğrafı anında görebiliyormuş. Mesleği fotoğrafçılık. Instagram'a başta sadece profesyonel kameralarla çekilmiş fotoğraflarını yüklüyormuş. Ama iphoneography'i o kadar sevmiş ki, telefonuyla da fotoğraflar çekmeye başlamış. Filtrelere karşı; fotoğrafın saf, katıksız halini tercih ediyor. İşim benim için çok sıkıcı hale gelmişti, amatör ruhumun kaybolmaya yüz tututuğunu hissediyordum, Instagram bana kendimi kazandırdı, fotoğraf çekme heveslisi bir adam oldum, fotoğraf yeniden hobim haline geldi diyor. Endüstriyel mutfak tasarımlarıyla ilgili bir işi var, aynı zamanda çok uzun zamandır fotoğrafla ilgileniyor. Eskiden analog takıntısı varmış, tutuculuğu zamanla azalmış. Instagram'a sadece iphoneography'e uygun fotoğrafları, yani cep telefonuyla çektiklerini yüklüyor. İş görüşmesine giderken bile, üzerindeki takım elbiseyle çok tuhaf görünebileceğini falan düşünmeden fotoğraf çekebiliyor; gerekirse yerlere yatıyor, gerekirse duvarlara, surlara tırmanıyor... Civilking adını kullanan Kirali, en çok İstanbul'u ve kedileri çekmeyi seviyor. Yıllardır Hayal Kahvesi'nde event manager olarak çalışıyor. Fotoğrafta çok yeni ama Audiosoup adıyla şimdiden Instagram'ın yıldızlarından. En çok İstanbul'un kuytu köşelerini ve kapıları çekmeyi seviyor. Yabancı takipçilerinden bir yayıncı, onun şahane kapı fotoğraflarından beş tanesini bir kitapta kullanmak üzere istemiş. Türkiye'den bir yayınevi de bu fotoğrafları kitap yapmayı istiyor. Geçici'nin en önemli özelliği işi gereği rock'çılarla çalışması. Hepsini Instagram'cı yaptım diyor. Instagram'da popüler olmanın en garantili yolu, iyi fotoğraf çekmek. Mustafa Seven filtre kullanmıyor. Mehmet Kirali Instagram filtrelerinden Earlybird, X-Pro II ve Sutro'yu tercih ediyor. Çiler Geçici ise yeni başlayanlara Snapseed, Camera+, Dynamic Light, Qbro, Picfx ve Photoshop'un iPhone versiyonu PS Express'i edinmelerini öneriyor. Fotoğraf çektikten sonra yapılması gereken şeyleri de şöyle sıralıyorlar. Fotoğrafların konularını, temalarını hashtag olarak yazmak, böylece arandıklarında kolayca bulunmasını sağlamak. Her gün en az iki üç fotoğraf yüklemek. Fotoğraf yüklerken, dünya saatine göre hareket etmek. En çok kedi fotoğrafları ilgi gördüğüne göre bol bol kedileri çekmek. bu üç kişinin instagram kullanıcı adlarını da paylaşmanız onları bulmamız açısından faydalı olurdu. tabii kendi tercihleri ile paylaşılmaması söz konusuysa başka. Yok, hiç alakası yok. Onları kendi adlarıyla arayınca bulabiliyorsunuz zaten. Ayrıca yazının sonundaki linkleri takmip ederseniz, Instagram nickname'lerine de ulaşabilirsiniz. Gene de yazayım, nickname'leri audiosoup, civilking ve mustafaseven. Bu arada yazıyı sevdiğinize memnun oldum. Absolotely first rate and copper-bottomed, gentlemen! Barış kardeş, ben bildiğimi yazdım, iki yıl önce sorduğum sorulara cevap alıyordum. Ama bence sabırlı ol ve fotoğraf çekmeye, araştırmaya, soru sormaya devam et. Instagram güzel.


Bu sözü tersinden anlayarak uygulayanların sayısı giderek artarken biz de biraz intihal vakalarına bakalım madem. Mesela çok değil kısa denebilecek bir süre önce Zülfü Livaneli'nin Kardeşimin Hikayesi romanı Nurşen Karayanız imzalı Kıyamet Çiçeğine dönüştü, bir yayınevi de bunu bastı. Anne Frank adlı bir Yahudi kız çocuğunun II. Dünya Savaşı esnasında tuttuğu günlüklerde yer alan Ölüler yaşayanlardan daha fazla çiçek alır çünkü pişmanlık minnetten güçlüdür, cümlesinin, çok satan bir yazarın kitabında boy göstermesine de bu türden bir iş kazası denebilir. Öte yandan bu olayda, intihalin biraz daha modern ve karmaşık bir şekli söz konusu. Yazar, Anne Frank'in Güncesini hiç okumadığını söyleyerek savunmuştu kendini. Anlaşılan, bahsi edilen cümleye bir sosyal medya platformunda rastlayıp çok beğenmiş. Buradaki karmaşıklık, yazarın cümleyi Anne Frank'ten değil, Anne Frank'ten çalan birinden çalması. Modernlikse eylemin sosyal medya aracılığıyla gerçekleşmesi. İnternette rastladığı bir cümleyi alıntılayan kişinin de kaynak göstermesi, en azından bunun sosyal medyada dolaşıma girmiş, çoklarınca paylaşılmış bir cümle olduğunu belirtmesi gerektiğini aklının ucundan bile geçirmeyen yazar, üstüne üstlük tutmuş o cümleyi kitabına katıvermiş. Bu hadise, Bob Dylan'ın Nobel konuşmasını getiriyor akla. Kendisinin Nobel Edebiyat Ödülü'nü kazanması birçokları için zaten büyük sürpriz olmuştu ama esas düş kırıklığı, ünlü müzisyenin konuşma metniydi. Törene katılmayan Dylan, tenezzül edip orijinal bir metin bile yazmamış, internetin en ünlü kitap özetleri sitesi SparksNotes'taki Moby Dick özetini kopyala-yapıştır yöntemiyle almıştı. Araya sanki Melville'in müthiş romanının kendi üzerindeki etkisini anlatıyormuş hissi uyandıracak küçük eklemeler katmasa, yani SparksNotes'un özetini allayıp pullamasaydı tavırlı davranmış ve Nobel jürisinin ikiyüzlülüğüne bir ayna tutmayı denemiş kabilinden afili yorumlar yapabilirdik. Oysa Dylan'ımız çalışmadığı dersten iyi not almak için kopya çeken tembel öğrenci gibi hareket ettiğinden bunu yapamıyoruz. Belki de uzun uzun düşünmek yerine eski sevgilisi Joni Mitchell'a kulak vermeliydik. Bob hiç de özgün değildir hatta en hakikisinden bir intihal ustasıdır, Dylan Thomas'tan aparttığı adı gibi, sesi de taklittir. Bob'a ilişkin her şey koskoca bir aldatmacadan ibarettir, demiş Mitchell bir vakitler. Tabii olağanüstü zeki bir kadın olan Rowling onlarca başka kitaptan sayısız ayrıntı aparttığı için, onu suçlayanların işi zordu. Harry Potter'ı Neil Gaiman'ın Books of Magic adlı kitabından aldığı rivayetleri hala taze. 1990 tarihli kitabın siyah saçlı, ufak tefek ve gözlüklü bir çocuk olan kahramanı Tim Hunter, dünyanın en güçlü büyücüsü olma potansiyeline sahip, ayrıca bir haberci baykuşu var. Peyami Safa, Reşat Nuri Güntekin'in Çalıkuşu romanını Leon Frapye'nin Taşra Muallimesi romanından aparttığını öne sürmüş. Necip Fazıl: Tenkitler, Polemikler, Kavgalar kitabının yazarı Murat Ertaş'a göre bir vakitler Kısakürek, Peyami Safa'nın çaldığı Batılı romanları sıralamış. Meğer Safa'nın Karşıki Evin Işığı adlı öyküsü, Luigi Pirandello'nun Öteki Evin Işığı adlı öyküsünün aynısının tıpkısıymış. Ian McEwan, Kefaret adlı romanında savaş hemşiresi Lucilla Andrews'un 1977 tarihli hatıratından seçtiği paragrafları izin istemeden ve kaynak göstermeden kullanmıştı. Graham Swift ise Booker ödüllü romanı Last Ordersda William Faulkner'ın Döşeğimde Ölürkeninden fazlasıyla ilham almıştı. Yine Booker ödüllü Pi'nin Yaşamının yazarı Yann Martel gibi davransalardı sorun çıkmayabilirdi. Martel, romanının Brezilyalı yazar Moacyr Scliar'ın bir eserinin kopyası olduğunu öne süren eleştirmenleri, Çalmadım, sadece esinlendim diye cevaplamış, sonra da üşenmeyip okudukları her kitabın sonundaki notlara bakmalarını tavsiye etmişti.


12 Mart 2015 editi: Terry Pratchett kararını değiştirdi ve evinde öldü. Bunun dışında 2011 yılında hazırladığım bu yazıya dokunmadım. İlk hikayesini 13 yaşında sattı ve ikinci el bir daktilo almaya yetecek kadar para kazandı. The Carpet People adlı ilk romanı 1971'de yayımlandı. Sonra gazetecilik yaptı, özel şirketlerde medya ilişkileri görevini üstlendi. 1983'te ona asıl ün getiren Discworld'ü yazdı. Mizahla hayalgücünün enfes bir karışımı olan Discworld, olağanüstü başarısı üzerine 36 kitaplık bir seriye dönüştü, ödüller kazandı, sinemaya uyarlandı. Kitapları dilimize İthaki Yayınları tarafından çevrilen yazarın fantastik edebiyatın dev isimleriyle ortaklaşa yazdığı kitaplar da var. Neil Gaiman'la kaleme aldığı Good Omens bunların en ünlüsü. Bir süre önce Alzheimer olduğunu öğrendi. İsviçre'de bir klinik. Adı Dignitas. Fazlasıyla şık ve temiz, deyim yerindeyse asortik bir yer. Sadece çok zenginler oraya girebiliyor. Hayır tedavi için değil, estetik ameliyatlar için de değil... Ölmek için. Dignitas ölümcül hastalığa yakalananların huzur içinde, hekim kontrolünde ölmeyi seçmek için gittikleri bir yer. Buna destekli intihar adı veriliyor. Tek tük bazı ülkelerde serbest ama dünyanın birçok ülkesinde ağır suç kapsamına giriyor. Film, Pratchett'ın motor nöron hastalığı tanısı konan 71 yaşındaki milyoner oteller zinciri sahibi Peter Smedley'le sohbetiyle başlıyor. Sonra Alzheimer olduğunu öğrendiğinde intihar eden Belçikalı yazar Hugo Claus'un eşiyle ve gene motor nöron hastası Londralı taksi şoförü Mick Gordelier ile görüşüyor. Son olarak, Peter Smedley ve 42 yaşındaki Multipl skleroz hastası Andrew Colgan'la beraber İsviçre'deki Dignitas kliniğine doğru yola çıkıyorlar. Colgan destekli intihar başvurusu yapmak, Smedley ise çoktan kararlaştırdığı intiharını gerçekleştirmek istiyor. Onları kliniğin kurucusu Ludwig Minelli karşılıyor. Bütün bu karşılıklı sohbet ve tartışmaların sonunda Peter Smedley'nin eşi ve iki Dignitas çalışanı yardımıyla intiharını dakika dakika izliyoruz. Önce ona verilen bir ilacı içiyor, ardından yavaş yavaş kendinden geçiyor. Ölüm anını izlemek gerçekten demir gibi bir yürek gerektiriyor. Son nefesini vermeden hemen önce eşine Güçlü ol sevgilim diyor ve ölüyor. Haziran ayında BBC'de yayınlanan film, İngiltere'de büyük tartışmalara sebep oldu. Gelen şikayetlerin haddi hesabı yoktu. Çeşitli dini kuruluşlar protesto gösterileri yaptı, 4 parlamento üyesi BBC'yi protesto için bir kampanya başlattı. Öte yandan filme ve Pratchett'a destek veren seyircilerin de sayısı fazlaydı. Dignity in Dying adlı organizasyonun yöneticisi Sarah Wootton zaman zaman izlemesi güç olsa da filmi çok etkileyici bulduğunu yazdı. Bu arada kısa süre önce film, en iyi belgesel film dalında İngiliz Oscar'ı sayılan Bafta Ödülü'ne layık bulundu. Kendi ölümü konusundaysa her zaman o kadar kararlı olamıyor. Ölümden korkmuyorum aslında, zira ben ölümden sonra herhangi bir şey hissetmeyeceğimi düşünüyorum. Kutsal bir ruh üzerime eğilip 'Hoş geldin, geçmişteki günahlarının hesabını vermeye başla bakalım' demeyecek diyor ve ekliyor: Aslında korktuğum şeyin ne olduğunu da tam olarak bilemiyorum. Ama gene de herkes gibi, ölüm fikrinde beni de ürküten bir şey var. Yukarıdaki fotoğraflarda Terry Pratchett'ı, meslektaşı Neil Gaiman'ı ve Dignitas Kliniği'nin meşhur bungalovuyla ölüm kapısını görüyorsunuz. Bir de tabii bugüne kadar bu klinikte intihar eden üyelerin dosyalarını... Korkutucu! Aşağıda ise Dignitas'ın kurucusu Ludwig Minelli'nin konuya dair söylediklerini okuyabilirsiniz. Üyelerimizin toplam olarak 5000 dolar ödemeleri gerekiyor. Tabii cenaze töreni ve benzeri başka şeyler isteniyorsa bu rakam artabiliyor. Ama nihayetinde tüm masraflar için en fazla 15 bin dolar ödenmesi gerekiyor. Bu değişiyor. Geçen yıl 78'i Almanya'dan toplam 138 intihar gerçekleşti. Şu anda seçtikleri zamanı bekleyen 5.300 üyemiz bulunuyor. Aslında sayının her yıl gitgide arttığını söyleyebilirim. Böyle söyleyenler var tabii ama tersini söyleyenler de var. Başka ülkelerden buraya gelip 'Ne harika bir ülkeniz var, destekli intihar hepimizin ihtiyacı olan bir şey ama bizim ülkemizde yasal değil' diyenler de çok. Sonuçta nereden baktığınıza göre değişiyor. Acı çekenler bize geliyor, derdi olmayanlar eleştiriyor.


Gazeteci yazar İpek Çalışlar'a erkek dünyasında var olma mücadelesi vermiş iki kadını sordum. Biliyorsunuz, İpek Hanım, Mustafa Kemal Atatürk'la yaptığı fırtınalı evlilikle anılan Latife Hanım'ın ve aktivistliğiyle olduğu kadar Türk edebiyatının en önemli kalemlerinden biri olmasıyla da tanıdığımız Halide Edip Adıvar'ın biyografilerini yazdı. Cumhuriyet'in Pazar ekinin editörüyken, dergide mutlaka kadın portrelerine yer veriyorduk. 2001 yazını neredeyse Halide Edib'e ayırmıştım. Hayatını, romanlarını ve Meclis konuşmalarını okuduktan sonra uzun bir kapak yazısı yazarak keşfettiklerimi okurlarla paylaştım. Ailesi fotoğraf albümünü getirdiği gün dergi çalışanları olarak kendimizden geçmiştik. Latife Hanım'ı ise daha sonra işsizlik günlerimde araştırmaya başladım. Bir arkadaşımdan alıp okuduğum Latife Hanım kitabı, beni keşfedilmeye değer bir kadınla yüz yüze getirdi. Gazetecilik yaparken hiç dikkatimi çekmeyen Latife Hanım'ı adeta haber konusu olarak avucumun içine alıp her yönünü aydınlatmaya çalıştım. Okur, Latife Hanımı heyecanla karşıladı; kitabın arkasından koşup durmak zorunda kaldım. Telaş sona erince, ikinci kitap konumun da aslında hazır olduğunu fark ettim ve Halide Edib üzerine daha derin bir araştırmaya giriştim. Atatürk'ün her iki kadının yaşamında oynadığı rol ve onların Atatürk'ün yaşamındaki yerleri, bu keşif sürecinin en heyecanlı kısmıydı. Latife Hanım da Halide Edib de dönemlerinin öncü kimlikleri; sivri kişilikler. O günün koşullarında, gördükleri ilgiyle de beslenerek, fikirlerini özgürce ifade ediyorlar, güçlü kimlikleriyle de ya seviliyorlar ya nefret görüyorlar. Latife Hanım, Mustafa Kemal'le evlendikten sonra bir dünya starı gibi algılanıyor. Peçesi, çizmesi, binici pantolonu, mahmuzları ve verdiği çay davetleriyle dünya basınına sürekli haber oluyor. Tabii Ankara'da onun davranışlarını aşırı bulanların sayısı da gittikçe çoğalıyor. Koskoca başkomutana Kemal diyor dedikodusu alıp yürüyor. Çok satan romanları, gazetelere yazdığı makaleler ve en önemlisi Sultanahmet mitinginde halkı işgalcilere karşı ayaklanmaya davet eden konuşmasıyla bir kanaat önderi olarak en önde duruyor. Milli Mücadele'ye katılması Mustafa Kemal tarafından çok önemseniyor. Fakat bu kadınların ikisi de talimatla hareket etmeye alışık değiller; uzlaşma sanatına da yabancılar. Mustafa Kemal ona meydan okumalarından hoşlanıyor başlangıçta ama sonra bu onu bunaltmaya başlıyor. Halide Edib'e dobra dobra, Benim dediğimi yapacaksınız, hanımefendi diyor mesela. Ama farklı tarafları var: Mesela boşanmanın ardından Latife Hanım'ın hayatı neredeyse son buluyor. Boşanmış bir başkan eşi için başka çare yoktu herhalde. Halide Edib ise liderle düştüğü anlaşmazlığın ardından yok olmuyor. Bir süre gölgede yaşasa da sonra yeniden doğuyor. Halide 1908 ihtilal günlerinin kadınıyken, Latife Milli Mücadele'nin ardından gelen değişim yıllarının kadını. Atatürk'le arasında 15 yaş fark var. Devrim koşullarında yıldızlaşmış kadınlar oldukları söylenebilir. Kadınların hukuk alanında erkeklerle eşitliğini talip etmiş, bu konuda mücadele vermişler. Medeni Kanun'un kabulünde; kadınların parlamentoda temsilinde ikisinin de payı büyük. Halide Edib, varlıklı bir ailenin kızı. Dönemine göre mükemmel bir eğitim alıyor. Amerikan Koleji'nin feminist müdürü Miss Patrick'ten etkileniyor. Evleneceği erkeği kendi seçiyor ama çok geçmeden kadınların hukuk önündeki eşitsizliğini kendinin de yaşamaya mahkum olduğunu görüyor. İlk dönem romanlarında kadınlara önerilen zavallı hayatları yazmış zaten. Kendi hayatından sahnelerle kadının gerçek dünyasını anlatmış. Beni en çok şaşırtan frengi üzerine yazdığı roman olmuştu. Latife, İngiltere'de feminizmin bir eylem biçimi olarak şiddete başvurduğu, kadının parlamentoda temsili için ortalığı ateşe verdiği yıllarda bir İngiliz lisesinde eğitim görüyor. Mustafa Kemal'le evlendikten sonra yapmak istediği şeylerden biri de parlamentoda mebus olarak bulunmak. Şu enteresan: Çankaya'daki köşke ilave bölüm yapılırken, ona Mustafa Kemal'inkinden daha büyük bir çalışma odası hazırlanıyor.


İrlandalı The Divine Comedy'den büyük edebiyatçılara selam! The Certainty of Chance, Something for the Weekend, Our Mutual Friend, In Pursuit of Happiness ve en sevdiklerimden A Lady of a Certain Age gibi şarkılarıyla tanıdığımız İrlandalı The Divine Comedy grubunun bilmediğim bir şarkısını dinledim. Adı The Booklovers. Sevdiğim bütün yazarların hatta o kadar da sevmediklerimin adlarını arka arkaya işitince, şöyle bir zıpladım yerimde. Hepsi oradaydı; bu tuhaf şarkıda hepsine bir selam gönderilmişti. Haliyle siz de dinleyin istedim. Ama önce aşağıdaki sözlerine bir bakın... Sözler dediysem, klasikler, romantikler, modernler, yeni gerçekçiler, yani 70 küsur yazar kendilerini veya yapıtlarını simgeleyen birer küçük cümleyle geliyorlar. Unutturulmuş şair Aphra Behn ve roman denen türün yaratıcısı Cervantes'le başlayıp Laurence Sterne, Gogol, Melville, Katherine Mansfield, James Joyce, Marcel Proust, William Burroughs ve Salman Rushdie'yle biten şarkıda edebiyatçılardan bazıları sadece Merhaba derken bazıları biraz daha ayrıntılı şeylerden bahsediyor. Emile Zola, Suçluyorum! diyor mesela veya Franz Kafka, Benden ne istiyorsunuz? diye haykırıyor. Milan Kundera, Röportaj vermeyi sevmem diye surat asıyor. Daniel Defoe: To christen the day! Sir Walter Scott: We're all doomed! Mark Twain: I can't even spell 'Mississippi'! Edith Wharton: Well hello, Mr James! EM Forster: Never heard of it! He who has life and strength enough to say, Virginia Woolf: I'm losing my mind! Ford Maddox Ford: Any colour, as long as it's black! Jean-Paul Sartre: Let's go to the dome, Simone! Franz Kafka: WHAT DO YOU WANT FROM ME?! He who has life and strength enough to say, Paul Theroux: Have a nice day! Gore Vidal: Oh, it makes me mad! Kazuro Ishiguro: Ah so, old chap! Iain Banks: Too orangey for crows!


Dilek Atlı, Bikini Bölgesi adını taşıyan köşesinde devrimci kadınları anlatmaya devam ediyor... Bu kez konuğu dansın büyük efsanesi Isadora Duncan. Isadora'yla sohbet eder gibi yazmış bir solukta okuduğum yazısını. En güzeli de annesinin ona ve bana ilettiği şahane not oldu: Onu hatırlatmaya gönül düşürdüyseniz, siz de birer Isadora oldunuz demektir demiş Dilek'in annesi. Herhalde kendi adıma aldığım en güzel iltifatlardan biri bu. Şimdi sizi Dilek'in yazısıyla ve tabii ki Isadora Duncan'ın hikayesiyle baş başa bırakıyorum. Üstteki fotoğraflarda Isadora Duncan'ı görüyorsunuz. Sadece en sondaki fotoğraf onu beyazperdede canlandıran Vanessa Redgrave'e ait. Altta ise ünlü Anna ve Elena Balbusso Kardeşler'in Isadora illastrasyonları yer alıyor. Onların bazı illüstrasyonlarını daha önce de Egoist Okur'da yayınlamıştım. Buradan bakabilirsiniz. Eğer kendi hikayenizle yüzleşmeye cesaretiniz yoksa bu yazıyı okumayın. Cesaret bulur da okursanız, bilmelisiniz! Isadora, önce gözlerinize bakacak. Sonra yüzünüze ılıkça üfleyecek. Sersemletip sizi kendine çekecek. Canı istediğinde de gidecek. Onunla birlikte kendinize bakacaksınız. Yüzleşmeye cesareti olanlar okusun bu yazıyı. Olmayanlar, gitsin. Bıraksın peşimizi. Kapıyı açtığında karşısında duranın babası olduğunu bilmiyordu beş yaşındaki Isadora. Ama babasının, annesi ve diğer üç kardeşini bırakıp Wall Street'e gittiğini biliyordu. Bu gidişten sonra anne Duncan ve dört çocuğu kendilerine 'Duncan Çetesi' ismini takmışlardı. Tüm yoksulluklarına rağmen bu çete, mutlu olabilme gücünü edebiyat ve sanattan alıyordu. Isadora, hayatının iki büyük kararını işte bu çocukluk yıllarında alacaktı: Ömrünün sonuna kadar dans etmek ve asla evlenmemek. 1877 doğumlu Isadora, henüz 12 yaşında okuduğu George Eliot'un 'Adam Bede' adlı kitabından çok etkilenmişti. Kitapta, diğer yapıtların aksine mutlu son yoktu. Evlilik dışı ilişkisinden dünyaya gelen çocuğunu öldürmek zorunda kalan bir genç kızın öyküsü anlatılıyordu. Kızın onursuzluğa mahkum edildiği bu öykü, Isadora'nın hayatını kadın özgürlüklerine adamasına neden olacaktı. Özgür bir insan için son derece aşağılık bulduğu evlilik sözleşmesinin boyunduruğuna girmeksizin çocuk doğurabilme hakkı için mücadele edecekti. Özgürlük, Duncanların en temel kuralıydı. Hiçbir dine mensup değillerdi. Onlar sadece sanatın sadık müritleriydi. Anne Duncan, çocuklarını alıp bir turneye çıkmaya karar verdi. Sanatı sokağa çıkaran Duncan çetesi, yüreklendirici bir başarı elde etmişti. Artık, New York'a yol alma zamanıydı. Hareketli hayatı ve dev mimari yapılarıyla 1885 yılının New York'u son derece etkileyiciydi. Duncan çetesi, ceplerinde bir iki günü kurtaracak kadar parayla evsiz, ama özgürlerdi. Isadora gibi koreografi sanatında devrim yapmayı amaçlayan bir genç kız için Broadway her geçen gün daha da ulaşılmaz oluyordu. Yine de yaşamak için para kazanmak zorundalardı. Isadora, Duncan çetesini yaşatmak üzere hiç de istemeden küçük bir tiyatroda pandomim sanatçısı olarak işe başladı. Hemen hemen her gün sahne arkasında ağladıktan sonra haftada onbeş dolar kazanmak için sahne alıyordu. Para biriktirmeliydi, çünkü büyük bir hayali vardı. Bir dans okulu açmak! Bir çılgınlık anında verdiği istifasından kısa bir süre sonra Ethelbert Nevin adlı bir bestecinin eserlerini keşfeden Isadora onu, birlikte küçük bir salonda sahne almaya ikna etti. Yunan tuniği ve çıplak ayaklarıyla sahneye çıkan bu genç ve güzel Kaliforniyalı kızı artık, New York sosyetesi sahnede görmek isteyecekti. Bir süre sonra yüksek sosyetenin sanatsal bakış açısından uzak ve şekilci tavrı Isadora'nın sabrını taşırmıştı. Duncan Çetesi, bu defa rotasını Avrupa'ya çevirdi. Gerekli parayı bulmak için Isadora, tek tek zenginlerin kapısını çaldı. New York'un zengin isimlerin bir kısmı Isadora'ya destek verdiler. Artık yaşlı Avrupa, onları bekliyordu. Neyse ki birkaç girişimden sonra Fransız entelijansiyasının huzuruna çıkabilen Isadora, eline geçen parayla bir atölye kiralayıp ailesiyle birlikte barınmak ve dans etmek ihtiyaçlarına bir çözüm bulmuş oldu. Isadora'nın hayatından enstantaneler. sağdaki fotoğraflarda sonradan sevgilisi olacak genç Sovyet şairi Yesenin var. Tam bu esnada Maurice Lever'in Isadora adlı kitabını bırakıyorum elimden. Aniden beynime hücum eden düşünceler bulutundan sıyrılmak için camdan dışarı bakıyorum. Güneşte, ağaçta ve toprakta Isadora'nın yüzünü arıyorum. Mary'nin söylediklerinden sonra Isadora'nın yüzündeki ifade nasıldı acaba? Bir tanrıça ile sevişebilecek bir erkek! Yavaş yavaş bulutlar kalkıyor. Bir erkeğin kendisinden üstün gördüğü bir kadın karşısındaki acizliğini görebiliyorum. Kimseyi kırmak istemem. Ama gerçek şu: Bazı erkekler bir tanrıçayla sevişebilecek kadar güçlüdür. Bazıları değildir. Solda Isadora, sağda ise onu sinemada canlandıran Vanessa Redgrave. Sahne tasarımcısı ve yönetmen Gordon Craig ile yolları kesiştikten sonra Isadora aşık olacaktı. İki sanatçının ruhları benziyordu ama Gordon'ın farkı, öfkesi ve kendini beğenmişliğiydi. O, bir dahiydi, bu doğru. Fakat, Isadora gibi güçlü bir karakterin yanında kendini aşağı hissediyordu. Bu da Isadora'ya karşı kaba, hiddetli tutumlar sergilemesine neden oluyordu. Birkaç hafta süren tutkulu aşkın ardından Gordon, kendi bunalımlarını Isadora'ya da bulaştırmaya başladı. Fırtınalı kavgalar ve Gordon'ın saplantı haline gelen benlik duygusu, 'Benim sanatım, benim hayatım, ben, ben, ben' söylemlerine neden olacaktı. Isadora'nın dansının Gordon için hiçbir önemi yoktu. Ona kalırsa dansı bırakıp daha iyi çizimler yapabilmesi için kalemlerini yontabilirdi. Sanatına devam etmek için direnen Isadora, o yenilmez kararlılığını ve savaşçı ruhunu sonuna kadar koruyacaktı. Isadora düşünüyordu. Craig'le nasıl birlikte olunabilir acaba? Ya da onsuz yaşanabilir miydi? Çözümsüz bir ikilemdi. Danstan vazgeçemezdi Isadora. Böyle bir özveride bulunsa bile sonuncunun bir garantisi yoktu. Craig'in değişken yapısı asla iyileşmeyecek türdendi. Craig, Isadora'nın tüm umutlarını boşa çıkarıyordu. Üstelik Gordon Craig'i diğer kadınlardan kıskanan Isadora, böylesi çağdışı bir düşünceye sahip olmaktan utanıyordu. Isadora'nın elinden gelen acı çekmek ve boşlukta debelenip durmaktı. Ama bu böyle gidemezdi! Isadora çareyi, yeni bir turneye çıkmakta bulacaktı. Aslında her şey Isadora için yolunda gidiyordu. Acı ve yoksulluk dolu günler geride kalmıştı. Refah ve aşk içindeydi. Ta ki o güne kadar... Çocukları Deirdre ve Patrick'i taşıyan özel otomobilin şoförü Seine nehri yakınlarında stop eden arabanın manivelasını çalştırmak üzere arabadan indi. El freni çekik olmayan otomobil, içindeki çocuklar ve dadıyla birlikte Seine nehrinin sularına gömülecekti. Bu acıyla birlikte bir zaman yaşadıktan sonra yeniden çocuk sahibi olmak isteyen Isadora'yı başka bir acı daha bekliyordu. Kısa bir gönül ilişkisine girdiği genç bir adamdan hamile kalan Isadora, doğum yapacağı gün I. Dünya Savaşı patlak verdi. Savaşın ilk günü dünyaya gelen bebeği oksijen tüpü bulunamaması sonucu Isadora'nın kollarında ölecekti. Uzun ve zorlu Moskova yolculuğu, yerini bir düş kırıklığına bırakacaktı. Lenin'in yeni ekonomik planı nedeniyle Rus hükümeti gelirlerini açlık çeken çocuklara seferber edince Isadora'ya verilen taahhütler gerçekleştirilemedi. Kırk öğrenciyle yetinmek zorunda kalan Isadora, açlığın ve yoksulluğun sınırından Rus aydınları sayesinde kurtuldu. Sık sık gerçekleştirilen partilerinin birinde Isadora, hayatının akışını etkileyecek adamla tanıştı: Sergey Aleksandrovich Yesenin. Yeni yetme Rus şair Sergey, cüretkar bir serseriydi. Tanıştıkları ilk gece onun için dans eden Isadora, şaşırtıcı bir tepkiyle karşılaştı. Sergey, hayatı boyunca kendisine ve dansına hayranlık duyan erkeklere alışık olan tanrıçayı aşağılayacak, onunla dalga geçecekti. Bu ilk tepki aslında, Isadora ve Sergey'in gelecekteki ilişkilerinin kısa bir önizlemesiydi. Dans performasında hiçbir düşüşe uğramayan Isadora, kırklı yaşlarına gelmiş, kilo almıştı. Çocuklarının ölümü onu alkole daha da yakınlaştırmıştı. Şimdi karşısında yirmili yaşlarında, yakışıklı ve çok yetenekli bir şair vardı. Fakat Sergey, alkolikti ve sınırını bilmez şekilde saldırgandı. Depresyon, Sergey için bir hastalıktan çok, kişilik özelliğiydi. Isadora, Sergey tarafından sürekli hakarete uğruyordu. Tüm bunların ötesinde Sergey, Isadora'yı dövüyordu. Hem de en ağır darbelerle. Öyle ki Isadora, pudralar yardımıyla yüzündeki şişlik ve morlukları kapatmaya çalışıyordu. Dostu Mary, olanlara tanık olmaktan yoruluyor, Isadora'ya bir an önce kendine gelmesini ve Sergey'i bırakıp Amerika ya da Avrupa'ya dönmesini öğütlüyordu. Isadora ise Mary'i Çok seviyorum. Onsuz yaşayamam' diye yanıtlıyordu. Haber basın ajanslarının teleskriptörlerinden geçtiğinde gazetecilerin gözleri yuvalarından fırlayacaktı. Isadora Duncan evlenmiş miydi? Onun evlilik hakkındaki düşüncelerini anımsamayan var mıydı? Haber tüm dünya gazetelerinin ilk sayfasını dolduracaktı. Batı basınının iddia ettiğinin aksine, Sergey ile olan evliliği prensiplerinden hiçbir şey götürmemişti Isadora'nın. O, evlilik ilkelerine karşı olan kesin tavrını hala sürdürüyordu. Bu kararı alması şairi Sovyetler Birliği'nden dışarı çıkarabilmek içindi. Birlikte Berlin'e gitmek üzere yola koyuldular. Isadora için ilk Femen demek mümkün mü? Bence, evet!.. Berlin'e dönen çift yoğun bir gece hayatı yaşıyordu. Hemen her akşam Isadora ve Sergey, tam kadro halinde, Gorki, Kusikov, Nabokov ve Kontes Tolstoy ile birlikte dışarı çıkıyordu. Eşcinsel kabarelere merak salan Sergey'i bir gün Isadora, makyaj yaparken yakalayacak ve çılgına dönecekti. Her geçen gün daha saldırgan bir duruma gelen Sergey, Paris'in en ünlü otellerinden Crillon'da çıkardığı büyük olayla Isadora'nın sabrını taşıracaktı. Bu büyük olayın sonunda Sergey'i muayene eden doktor, ona kocasının hastane bakımına ihtiyaç duyduğunu yoksa sınır dışı edileceklerini söyledi. Ertesi gün Sergey, iki polis ve Isadora'nın kendisine verdiği parayla birlikte sınır dışı edildi. İlerleyen günlerde Sergey'in intihar ettiği haberi Isadora için hayatının son acı darbesi olacaktı. Tanrıça, büyük aşkı Sergey'i ömrünün sonuna kadar ünlü L'Homme Noir şiirini okurkenki haliyle hatırlayacaktı. Elveda doğa, elveda dans, elveda aşk! O, sadece bir dançı mıydı, yani? Dansını özgürlüğe, kadına, çıplaklığa, acı çeken toplumlara, geleceğin çocuklarına ve tüm halklara adayan bir devrimciydi. O, yaşadığı tüm zorluk, imkansızlık, açlık ve yokluk sınırlarına boyun eğmeyen, asla vazgeçmeyen savaşçı bir kraliçeydi. O, balenin tüm kurallarını ve burjuvazinin sığlığını reddeden, sanatı halka indiren bir teorisyendi. O, modern dansın temellerini atan ve öğrenciler yetiştiren bir eğitmendi. O, iflah olmaz ve utanmaz bir asiydi. O, edebiyat ve sanat aşığı bir aydındı. O, ataerkil toplumlara evlenmek ve çocuk sahibi olmak konusunda başkaldıran, hemcinslerini yüreklendiren bir emsaldi. Feministti. İdealistti. Komünistti. Ve aşkın kölesi basit bir kadındı. Sahip olduğu özelliklerini aşktan, gücünü ve yeteneğini doğadan alan bir tanrıçaydı. Ben, o tanrıçanın gözlerine baktım. Fonda Ludwig van Beethoven'in Ayışığı Sonatı çalıyordu. Aşağıdaki kısa videoda tanrıça Isadora'yı dans ederken göreceksiniz.


İstanbul Araştırmaları Enstitüsü 2023'e, Cumhuriyet'in kuruluşunun hemen öncesini, İstanbul'un işgal yıllarını mercek altına alan bir sergiyle giriyor. Cumhuriyet'in 100. yılında, 10 Ocak 2023 tarihinde açılacak olan sergi Meşgul Şehir: İşgal İstanbul'unda Siyaset ve Gündelik Hayat, 1918 1923adını taşıyor; kentin yaşamında sıra dışı, çalkantılı bir dönemi zengin bir arşiv çalışması eşliğinde anlatıyor. Beyoğlu Tepebaşı'ndaki İstanbul Araştırmaları Enstitüsü Galerisi, Pazar hariç haftanın her günü 10.00-19.00 saatleri arasında gezilebilir. Suna ve İnan Kıraç Vakfı İstanbul Araştırmaları Enstitüsü'nün yeni sergisi, Birinci Dünya Savaşı'nın ardından İngiliz, Fransız ve İtalyan orduları tarafından işgale uğrayan İstanbul'u yazılı ve görsel arşivlerin ışığında izleyiciye aktarıyor. Kasım 1918-Ekim 1923 arasında, yaklaşık beş yıl süren işgal, askeri, sosyal ve kültürel boyutlarıyla ele alınıyor. Meşgul Şehir: İşgal İstanbul'unda Siyaset ve Gündelik Hayat, 1918 1923 başlıklı sergi, Daniel-Joseph MacArthur-Seal ve Gizem Tongo'nun küratörlüğünde, uluslararası bir danışma kuruluyla birlikte hazırlandı. İstanbul Araştırmaları Enstitüsü arşivinin yanı sıra, Türkiye, Fransa, İngiltere, Yunanistan, Ermenistan ve Rusya'daki çeşitli kütüphane, arşiv ve koleksiyonlardan seçilmiş, birçoğu ilk kez sergilenecek belgeler arasında, resmi yazışmalardan resimlere, film ve fotoğraflara, bir dizi yazılı ve görsel malzeme yer alıyor. Meşgul Şehir, işgal yılları boyunca yalnızca siyasal anlamda değil, toplumsal ve kültürel anlamda da sürekli bir hareketlilik halinde olan İstanbul'a ayna tutuyor. İstanbul o yıllarda kelimenin her anlamıyla meşgul bir şehirdi. Kimin kentte kalacağı ve kenti kimin yöneteceği söylenti ve spekülasyon konularıydı ve bunlar İtilaf devletleri başkanlarının, birbirini izleyen Osmanlı kabinelerinin ve Ankara Hükümeti'nin çelişen beyanlarıyla daha da şiddetleniyordu. Şehrin sakinleri, şiddeti ve işgali protesto eden kitlesel eylemlere; daha iyi ücret ve koşullara erişmek umuduyla yapılan ve tramvay, vapur, havagazı hizmetlerini felç eden grevlere; savaş suçu işlemekle, yahut da İtilaf devletlerine veya padişaha karşı gelmekle suçlanan subay ve görevlilerin evine yapılan seher vakti baskınlarına; kahvehane müdavimlerinin silah ve yasak neşriyat nedeniyle aranma ve tutuklanmasına; İtilaf devletlerinin askerleriyle siviller arasında barlarda ve genelevlerde kopan kavgalara; silahlı çetelerce işlenen cinayetlere, linçlere ve adam kaçırmalara tanık oluyor veya katılıyordu. Bu çalkantının ortasında insanlar hayatlarını ve başkalarınınkini iyileştirmek için çabalamaya devam ediyordu. Okullar, kurumlar ve cemaat dernekleri kuruluyor; muhtelif yetenekli kişilerin ve hamilerin katkılarıyla konserler ve sergiler düzenleniyor; yeni siyasal, edebi ve sanatsal fikirler canlı basın ve yayın hayatının sayfalarını renklendiriyor; hayır kurumları mültecilere, savaş malullerine, yetimlere ve kentin yoksullarına destek olmak için para topluyordu. İşgal 1923 yılının Ekim ayında sona erdiğinde, Türkiye Cumhuriyeti kurulmak ve şehir bambaşka bir döneme girmek üzereydi. Meşgul Şehir: İşgal İstanbul'unda Siyaset ve Gündelik Hayat, 1918 1923 başlıklı sergi, 10 Ocak-26 Aralık 2023 tarihleri arasında Beyoğlu, Tepebaşı'ndaki İstanbul Araştırmaları Enstitüsü'nde ziyarete açık olacak.


Lawrence Durrell'ın başyapıtı İskenderiye Dörtlüsü, nihayet yeniden -Ülker İnce'nin şahane çevirisiyle- yayımlandı. Justine, Balthazar, Mountolive, Clea başlıklı romanlardan oluşan Dörtlü'yü yeniden okumanın tam zamanı. Sen de ötekiler gibisin... sonsuzluğu sayılarla kısaltmaya çalışıyorsun. Lawrence Durrell'ın Justine, Balthazar, Mountolive, Clea başlıklı romanlardan oluşan başyapıtı İskenderiye Dörtlüsü, karmaşık bir tutku ve aldatma hikayesinin çeşitli yönlerini farklı kişilerin bakış açılarından anlatan birbirine bağlı dört romandan oluşuyor. Dört romanın her birinde farklı bir karakterin ya da karakterlerin zihninden okuyoruz hikayeyi. Yolu bulamıyoruz, kafamız karışıyor, her bir romanda biraz daha kayboluyoruz. Gerçekleri anlatma iddiasındaki isimsiz anlatıcı bile geçmişi bugünden değerlendirmesine, yani tüm yaşananlara belirli bir mesafeden bakmasına rağmen güvenilmez çünkü haliyle olayları sadece kendi baktığı ya da hatırladığı yerden görüyor. Kılavuzu, Nessim karakterinin yazdığı roman ve Justine'in günlükleri. Tabii ikisi de işe yaramıyor çünkü onlar da yazanların zihinlerinden okuyor yaşananları. Dolayısıyla iç içe geçmiş anlatıların orta yerinde cevapsız sorularımızla kalakalıyoruz. Ta ki sonuncu cilde, Clea'ya gelene kadar. Olabildiğince düz bir anlatımın tercih edildiği ve olayların neredeyse kronolojik bir sıraya sokulduğu, böylece eksik bilgilerin bir nebze olsun tamamlandığı Clea, Durrell'ın önceki üç romanı okumuş olan Dörtlü okurlarına bir çeşit armağanı. Karanlığı tamamen aydınlattığı söylenemez ama loş bir ışık verdiği kesin. İskenderiye Dörtlüsü'nü ilk okuduğumda ben henüz 20'li yaşlarımda bile değildim. O yeniyetmelikle, hayatı bilmezlikle neyi ne kadar anladım, kestiremiyorum. Bildiğim, bunun bir aşk hikayesi olduğuydu. Cümlelerin altını çize çize okumuşum, yeniden ve yeniden... Dörtlü bir kez daha yayımlanınca kendimce büyük bir işe giriştim ve onu bir kez daha, tıpkı romanın isimsiz anlatıcısının yaptığı gibi bugünden okumaya karar verdim. İlginç bir deneyim çünkü gençken ilk okuduğumdaki kadar büyüleyici geliyor hala Durrell'ın metni. Üstelik bu kez tuhaf bir aşinalık da içeriyor benim için. Yıllar önce yaşadığım uzak bir şehre dönmek gibi. Unuttuğumu sandığım her sokağı, çıkmaz yolu tanıyorum aslında ve ben istemedikçe kaybolmam imkansız. Evimde olmak gibi. İskenderiye Dörtlüsü, Lawrence Durrell. Sonuçta İskenderiye, romanın tıpkı Justine, Melissa, Nessim, Pursewarden gibi insan kahramanlarından çok daha karmaşık, adeta parçalanmış kişilik bozukluğundan mustarip bir karakteri oluyor. İskenderiye'nin gerçek çocuğu olarak tanımlanan masum, kederli, karanlık, gizemli, hazza tapan, gösteriş meraklısı, methiyelere düşkün, kibirli Justine ise kışkırtıcılığı, özgür tabiatı, kuşkuculuğu, entelektüelliği ve yorgunluğu temsil eden güzel ve sefil İskenderiye'nin ikizi. Kitapta İskenderiye gibi, insan olmayan başka karakterler de var, sözgelişi bellek... Hikayelerden değil, anlardan oluşan, hatırlayışlar üzerine ilerleyen bir roman bu. Durrell sürekli geçmişle şimdi arasında gidip geliyor. Virginia Woolf ve Marcel Proust gibi o da bir yazınsal deneyden zaferle çıkıyor ve roman zamanının kronolojik zamandan çok farklı işlediğini kusursuz bir şekilde kanıtlıyor. Üstelik bunu aşırılığı, yanlış anlaşılmayı, zaman zaman hiç anlaşılmamayı göze alarak yapıyor. Elbette aşırılıktan ve büyük edebiyattan bahsedince Kavafis'i anmamak olmaz. Romanda şehrin ayrılmaz bir parçası olarak neredeyse her sayfada varlığını hissettiren ve yaşlı adam ya da kentin yaşlı ozanı olarak bahsedilen kişi gerçekte Kavafis. Romanın ne anlattığını soranlara Justine'in, evet, bir aşk hikayesi olduğunu ama bildiğimiz aşk hikayelerinin hiçbirine benzemediğini söylemek isterim. Hocam Akşit Göktürk'ün sunuş yazısında belirttiğine göre Lawrence Durrell, Dörtlü'yü yazarkenki amacını çağdaş sevginin irdelenmesi diye belirliyor ve bunu yaparken Freud'un görüşlerinden yararlanıyor. Mesela şu: Freud'a göre, iki kişi arasında yaşanan her sevişme dört kişiyi ilgilendiren bir ilişkiler yumağı. Eski sevgililer, aldatılan eşler ve daha kim bilir kimler, söz konusu sevişmeye -tarafların zihinlerinde- dahil oluyor hep. Bir başka ilham kaynağı ise, sevişmenin hiçbir türlüsünü suç saymayan Marquis de Sade. Dörtlü'nün ilk cildine Sade'ın en ünlü romanının adını vermesi bundan. Dörtlü'nün dağınık görünen yapısını ise fizikçi Albert Einstein'ın Görelilik Teorisi'nden ilhamla kurmuş. Fakat son ve belki de en büyük ilham kaynağını yazmazsam olmaz: Çekiciliğiyle akılları baştan alan Justine karakteri, gerçekte Durrell'ın ikinci eşi Eve Cohen. Durrell, Ürdün'de doğup büyümüş olan ve Arapça, Yunanca, İtalyanca, Fransızca, Ladino dillerini ana dili gibi konuşan Eve Cohen'le II. Dünya Savaşı sırasında İskenderiye'de tanışmış. Uzun hikaye, burada anlatmayacağım ve romanı okursanız bunu da hatırlayın demekle yetineceğim. Lawrence Durrell, 1912'de Hindistan'ın Darjeeling şehrinde İngiliz bir baba ile İrlandalı-İngiliz melezi bir annenin çocuğu olarak dünyaya geldi. On bir yaşındayken öğrenim görmesi için İngiltere'ye gönderildi ve 1930'ların başında Paris'e yerleşene dek orada yaşadı. Paris'te sadece arkadaşı olmakla kalmayıp bir bakıma ona hayatı boyunca yazınsal anlamda kılavuzluk edecek Amerikalı yazar Henry Miller ile tanıştı. 1935'te Yunanistan'ın Korfu adasına taşındı. 1938'de ilk romanı Kara Kitap'ı yayınlandı. İkinci Dünya Savaşı sırasında Kahire ve İskenderiye'deki İngiliz büyükelçiliklerinde basın ataşeliği yaptı. Savaştan sonra diplomatik görevlerini Rodos, Belgrad, Atina ve Kıbrıs'ta sürdürdü. Hayatının son yıllarını Fransa'nın güneyindeki Sommieres'de geçirdi. Bana sorarsanız en önemli özelliği, Dorothy Richardson, Virginia Woolf, James Joyce ve başka büyük yazarlarla edebiyata derin ve taptaze bir nefes aldıran modernist romanın belki de son temsilcisi olması. Lawrence Durrell'ın en ünlü eseri, Justine, Balthazar, Mountolive ve Clea romanlarından oluşan İskenderiye Dörtlüsü (1957-1960) oldu. Bu kitap 60'larda ilk yayımlandığında çok az edebiyat eserine nasip olacak bir okur ve eleştirmen coşkusuyla karşılandı. Afrodit'in Başkaldırısı (1968-1970), Avignon Dörtlüsü (1974-1985), Kıbrıs anılarından oluşan Acı Limonlar'ın (1957) yanı sıra birkaç şiir kitabı da vardır. Durrell dört evlilik yaptı. Justine karakterinin ilham kaynağı olan ikinci karısı Eve Cohen'den olan kızı 1990'da, yani yazar henüz hayattayken intihar etti.