Bu bizi niçin bu kadar ilgilendirsin ki diye merak edenler olabilir. O gece Tarihin Arka Odası'nı seyretmesem ben de öğrenemeyecektim ama Arabistan Yolları'nın en önemli özelliği Arap yarımadasında İslamiyet öncesi üretilmiş sanat eserlerinin de sergilenmesi. Üstelik aralarında putlar da bulunuyor. Yani çoktan parçalanıp yok edildiklerini sandığımız putlar Araplar tarafından itinayla muhafaza edilmiş, dahası Paris'te başlayıp Barselona, Berlin ve St. Petersburg gibi diğer büyük Avrupa şehirlerinde devam eden ve son olarak Kuzey Amerika'ya konuk olan bir sergiyle tüm dünyanın ilgisine sunuluyor. 1970'lerden itibaren yani son 40 yıldır Suudi Arabistan düzenli olarak arkeolojik kazılar yaptırıyor, bugüne kadar varlığından bile haberdar olunmayan bazı buluntuları da dünyanın çeşitli yerlerinde parça parça sergiliyordu. Sonunda devasa bir kültürel hazineye ulaşıldı. En şaşırtıcı olansa, Arap yarımadasının derinliklerinde İslamiyet öncesi dönemin izlerinin duruyor olmasıydı. İşte bugün Arthur Sackler Gallery'de İslam sanatının en önemli ve görkemli örnekleriyle beraber bu izler de sergileniyor. Yolu Arthur M. Sackler Gallery'e düşecek olanların karşılaşacağı objeler arasında neler yok ki. Mesela olağanüstü bir el işçiliğinin ürünü olan ve 1623-1640 arasında Sultan IV. Murat'ın emriyle yaptırılan Kabe Kapısı göz alıyor. Hat sanatının başka incelikli örnekleri ve bol miktarda mezar taşı da mevcut. Ama elbette hepsi bu değil. Gizemli steleler, devasa insan heykelleri, ürpertici altın masklar ve Roma tanrılarının bronz heykelleri yani çok tanrılı dinlerin tapındığı ve bazıları 7000 yaşındaki putlar serginin en dikkat çekici parçaları. Bunların sergilenmesi yanlış bulup itiraz edenlere söylenecek şey belli: İslam dininin kendinden önceki kültürleri yıkıp yok etmediğinin hatta muhafaza ettiğinin bir kanıtı olarak bu sergi aslında İslam'ı özellikle yüceltiyor. En başta şunu gösteriyor: İslam'ın geldiği toplumun cahil olarak adlandırılması, o insanların hiçbir şey bilmedikleri yahut bu tür sanatsal faaliyetleri üretecek bilgi ve deneyimden yoksun oldukları anlamına gelmez. 'Cahil' terimi Türkçe'de 'doğru bilgiden yoksun' anlamında kullanılır. Arapça'da ise ' hem doğru bilgiden yoksun hem de ahlaki dejenerasyona uğramış' anlamına gelir. Arapların putlar, kahinler ve cinler etrafında geliştirdikleri dünya görüşü, aslında gelişmiş bir mitolojinin varlığına işaret ediyor. Antik çağlarda Arapların Yunan, Mısır, Roma ve Babil'e paralel bir mitolojilerinin var olduğunu biliyoruz. Bu mitolojik zihnin kendisini heykeltıraşlıkta veya başka sanatsal dallarda da göstermesinde şaşılacak hiçbir şey yok. İslam'ın dünya görüşü, heykel yapımını yasaklamaz. Heykeli her türlü bağlılığın odağına koyan zihniyeti yasaklar. Hz. Süleyman'ın bir peygamber olarak heykeller yaptırdığını Kur'an-ı Kerim de anıyor. Bizatihi kötü olan bir işi bir peygamberin yaptırması söz konusu olabilir mi? Tekrar ediyorum, Kur'an heykeli değil, heykeli algılayan zihni kınar. 'Müşrik' denilen de aslında heykeller değil, heykellere olağanüstü güçler yükleyen insanlardır. Allah'la doğrudan iletişim kuramayacağını düşünerek araya aracı olarak heykeller koyan zihniyetten söz ediyorum. Allah'la iletişimde bağımlı hale geldiğimiz heykeller, evet. Kur'anın karşı çıktığı budur. Araplar bütün oluşları tek sebebe bağlayan tevhid inancını kavramakta zorlanıyorlardı. Yoksa onların da Allah fikri vardı. Kur'an, Müşriklere alemi kim yarattı diye sorsan Allah yarattı diyeceklerdir der. Kur'an'ın gayesi, Allah'ın yanında başka varlıklara da bağlanarak kendilerini köleleştiren ve böylece insanlık onuruna yakışmayan bir bağımlılık sergileyen insanları kurtarmaktı. Hayır, putlar Araplar için sadece zihinsel varlıklar değildi, bunların ticaretini yaptıklarını biliyoruz, sır değil. Uzak bir coğrafyada deve çobanları olarak gördükleri insanların bu tür sanat eserleri üretmiş olması Batılıları şaşırtıyor. Oysa Arap şiiri ve edebiyatı bu kadar yüceltilirken, bu sanatların kardeşi durumundaki heykeltıraşlığın veya kaligrafinin geri kalması zaten düşünülemez. Bu heykellerin sergilenmesinin dini bakımdan da hiçbir sakıncası yok. İslam, bir toplumun çok tanrılı mitoloji dünyasını dönüştürmüştü. Ama zaten bütün dinlerin görevi bu olmuştur. Her dinin ortaya çıkışından önce bir mitoloji dönemi vardı. Yahudi geleneğinde de böyle olmuştu. Yahudiler önceleri henoteisttiler. Yani Tek bir Tanrı'nın yanında kabile tanrılarına da tapıyorlardı. Araplar da aynı şekilde hem Yüce Allah'ı kabul ediyorlardı hem de putları... Onlara bunun için 'müşrik' yani 'henoteist' dendi. Eski Yunan'ın politeist yani çoktanrıcı görüşünden biraz daha gelişmiş bir görüştür bu. Arabistan Yolları sergisi üç bölüm halinde gezilebiliyor. İlk bölümde, İslamiyet öncesi döneme ait yani Mezopotamya, Yunanistan ve Roma etkisiyle üretilmiş eserler yer alıyor. İkinci bölümde, İslamiyet sonrası eserler var. Burada Şam, Kahire ve Bağdat gibi büyük şehirlerden geçen hac yolu üzerindeki eserler görülüyor. Fotoğrafların, seyahat kitaplarının, haritaların ve gündelik hayat nesnelerinin de bulunduğu son bölümse 1932'den yani Suudi Arabistan Krallığı'nın kuruluşundan sonrasına ayrılmış.


Kansızlık, 40 Hadis, Taş Kayık, Acemi Şansı, Aranmayan Özellikler, son olarak da Güzelin yazarı Selçuk Orhan'la bu röportaj, bir başka edebiyatçıdan, İsmail Pelit'ten geldi ve ben de onun kendine has dilini, mesela hiçbir surette büyük harf kullanmama takıntısını hiç değiştirmeden yayınlamaya karar verdim. Egoist Okur'da pek rastlayamayacağınız türden, değişik bir iş oldu. Eh, ben de sonuçta, Doğan Kitap'tan çıkan Güzeli okuma listeme almaya karar verdim. Yazıda Güzel için İsmail Pelit'in iki, Mehmet Erte'nin de bir çizimini kullandım; bir aradayken hakikaten güzel oldular. selçuk orhan 1990'ların sonundan bu yana dergilerde görüp merakla takip ettiğim bir yazar. ilk kitabı kansızlık'ın yayımlanması beni sevindirmişti: hikayeleri okuyucuya doğrudan bir teklifte bulunmak yerine onun zihnini, değer yargılarını sorgulamasını sağlatacak ayrıntılar içeriyordu. okuyucuya herhangi bir şeyi empoze etmek yerine, onu başta yazarın zihninden ve sonra her şeyden şüphe duymaya davet eden, bir biçimde okuyucuya kendi varlığını sorgulatıp onu rahatsız eden bir yazar bilinciyle karşılaşmaktan memnundum. selçuk orhan'ın yazdığı hiçbir kurmaca beni rahatlatmadı, bana huzur vermedi; bir okuyucu olarak hep rahatsızlık duydum kurgularından. ama bu rahatsızlığı duymanın benliğime iyi geldiğini de gördüm. rahatsız oldukça kendi benliğimde daha önce fark edemediğim yerler görüyor; kendi inançlarımı, düşüncelerimi bu rahatsızlıkla sınıyordum. son romanı güzel'i büyük bir merakla okuduktan sonra ona gönderdiğim sorulara, açıklamalara, tespitlere mukabele etti. aşağıdaki metin bir okuyucunun, okuduğu kitabın yazarına yaptığı 10 maddelik gevezeliği ve yazarın mukabelesini içeriyor. Elbette. Denklem benzetmesini çok sevmekle birlikte Güzel'in daha çok bir eşitsizliğe benzediğini düşünmek işime gelir. Böylelikle kusurlarına da kılıf bulmuş olurum. Sanırım Güzel, romancılıkta arayışımdaki bir sonucu değilse bile bir semptomu ortaya koymamı sağladı. Karakterle kurmacayı iç içe geçirmeye çalışıyorum. Karakterin kurmacayla gelişip dönüşmesi, kurmacanın karakterle örülmesi gibi tarif edebileceğim, sıkı bir bağlar dizisi kurmak. Bunun ne işe yarayacağını tam olarak kestirebilmiş değilim ama sanırım zaman-mekan ile insan arasında bir kopuşsuzluk sağlayabilir. İnsan, aynı anda siyasi, sosyal, ekonomik, cinsel, ruhsal... birçok dokunun canlı bir parçası olarak davranıyor. Karakter deyince çoğunlukla bireyi ve bireyin iç dünyasının çelişkileri de yaşatmaya elverişli tutarlılıklarını anlıyoruz. Oysa karakter, tek bir bireyde yaşamıyor. Karakter, çok boyutlu bir ilişkiler ağının zaman içindeki kırılmalarından, katlanmalarından, dağılmalarından ve parlamalarından oluşuyor. Deleuze'ün yansıttığı gibi, aslında bütün özdeşlikler, ayrımların uçucu bir derlemesinden başka bir şey değil; bu tanım sinir hücrelerimizin, nöronların kimyasına da benziyor. Bu paranormal, mistik ya da şizofrenik durum, hangisini yoruma yakın kabul edersek edelim benim kurmaca açısından işleyeceğini düşündüğüm bir fikir sadece. Güzel'deki hikayenin yaratıcısı olarak başka bir şey diyemem herhalde, bu konuda senin ya da okurların yorumu, benim görüşüme üstün olmalıdır -ki öyle zaten. Açıkçası karakterler yazma sürecinin içinde gelişiyor. Aksini pek düşünemiyorum. Kurmacayı tasarlamak mümkün ama bir karakterin kurmacayı öncelemesi benim için mümkün değil; çünkü o durumda insan bir otomat yaratmış olabiliyor. Yusuf Kula konusunda hak veriyorum. Garip gibi uçucu ve çelişkileri çok bir karakteri ayakta tutmak için kullandığım bir destek gibi görünüyor. Yusuf Kula'ya bir gönül bağı yok, ama dünyayla kurduğu ilişkide tek aracı Yusuf Kula gibi görünüyor. Bu da bir bakıma Garip için bir çeşit çaresizlik, çünkü dünyaya gönderdiği mektup, Yusuf Kula'nın eksik aracılığı nedeniyle hiçbir zaman adresine ulaşamayacak. Garip, genç yaşlarında geçirdiği hastalık nedeniyle de başka yolları tüketmiş olduğunu düşünüyor. Yusuf Kula'nın, geçmişte yazdığım karakterlerle akrabalığına gelince: Bence tamamıyla Türkiyeli, en azından benim çocukluğumdan beri maruz kaldığım pozitif dindarlığın bir temsili olabilir. Dinle ve dünyayla ilgili çok şey düşünmüş, ama yarım kalmış. Aslında dünya işleriyle çok yakından ilgili; okulda müdür yardımcısı olmayı önemsiyor, para getirecek başka işler ve projeler tasarlıyor, bununla birlikte gösterilebilecek bir kişilik sahibi olmanın gereğine de inanmış. Garip'le din üstünden tartışarak bu yönde bir idman yapıyor. Tutarlılığı ve sürekliliği aslında bir olmamışlığa dayanıyor. Varlık alanında hiçbir risk almamış olmasına. Benim tasarımım kurmacanın kendisiyle ilgiliydi sadece. Kaderin ele avuca gelmezliği belki de romanın izleklerinden biridir. Kaldı ki Garip genellikle asal sayılar ya da sayı kuramıyla ilgili çözülememiş problemlerle uğraşıyor. Kısacası takıntıları sayıların tahmin edilebilir ve güvenli alanıyla ilgili değil. Tam tersine, sayılara karşı bir savaş vererek belki de anlama ulaşmaya çabalıyor. Sayılarda Garip'i rahatlatan şey, bu elbette benim görüşüm sadece, başkalarına gerek duymadan girebileceği bir deniz olması. Yine de bu rahatlık sayıları bir yuva kılmaya yetmiyor. Garip, sadece geometrik olarak anlamlandırabileceği bir çölün ortasında. Dünyayı yokluk içinden tasarlamaya çalışıyor. Ayça'nın varlığını kendi bedeninde deneyimlemesi de başkalarının varlığının bir kanıtı. Belki de bunun peşine düşüyor. Önce kendi açımdan şunu açıklaştırmak istiyorum: İslam ile arama mesafe koymadım, yani küsmüş kenara çekilmiş değilim. İslam inancıyla bağımı tamamıyla kopardım. Benim için din sadece tarihsel bir olgu. İnançlı değilim. Ateistim. Din, İslam, Allah... Bunlar birbirinden ayrı anlaşılması gerekli üç ayrı kavram ya da diyelim ki olgu. Aralarında bir kapsama ilişkisi varsa bile bir doğrulama ilişkisinin olduğu su götürür. İslam bir din, ama bir din olması kendi başına İslam'ı hakikatin taşıyıcısı olarak tanımlamamıza yetmiyor. Bu şekilde İslam'ın sadece dinlerden bir tanesi olduğunu, hatta orijinal bile olmadığını, teolojik olarak Hıristiyanlık ya da Museviliğin bir benzeri olduğunu kabul etmiş oluyoruz. Allah ise İslam'ın Yüce Yaratıcı kavramına verdiği ad; ama Yüce Yaratıcı diyebileceğimiz Tanrı'lar başka dinlerde de karşımıza çıkıyor, ki bunların arasında Ortadoğu'da sönüp kaybolmuş olanlar da var. Üçünün da ayrı ayrı sınanması ve kanıtlanması gerekli: Yani, hayatla ilişkimizde bir din olgusuna ne kadar ihtiyacımız var? Açıkçası buna verilen hiçbir yanıt beni tatmin etmiyor; çünkü büyük ölçüde bireyin psikolojik eksiklikleri üstüne dayandırılıyor. En çok da ölüm korkusuna ya da varlık kaygılarına. Oysa hemen her din, politik-toplumsal bir gündeme ve hedefler dizisine sahip. Özellikle semitik dinler için kolaylıkla bunu söyleyebiliriz. O halde dine çağırmakta bireyin hayatla ilişkisini geliştirme iddiası zayıf kalıyor. Din sırnaşık bir biçimde bireyin yediğine, içtiğine, başka bireylerle girdiği karşılıklı rızaya dayanan ilişkilere burnunu sokuyor. Açıkçası din, siyasal bir doktrin ne yapmak isterse, aynısını uyguluyor. Köleye köleliği buyurabiliyor örneğin, ya da kadına yarım insan olarak görülmeyi kabul etmeyi. Bunu da arsızca savunuyor, bunun insanın yararına olduğunu büyük bir gevşeklikle, hiçbir tartışmayı göze almadan dayatıyor. Dayanak noktası: İnsanla, başka bir insan aracılığıyla konuştuğu iddia edilen bir Tanrı, bir Yüce Yaratıcı. Evet, semitik dinlerin yine büyük bir genişlikle savundukları şeylerden biri de bu: Tanrı'nın konuştuğu biri var, bir peygamber, bu kişiye, bu ölümlüye, her şeyiyle itaat edilmesi gerekiyor. Burada çok açık bir iktidar kurgusu var. Aslında varlığa ilişkin hiçbir açıklama yok. Tanrı'nın bizi yarattığını söyleyip işin içinden çıkmak kolaya kaçmaktan başka nedir? Düşünceyi başkasına havale edip buyurulanı yapmak dışında neye yarar? Öte yandan mucizelerle indiğine inandığımız din, hiçbir iyileşmeye mi yol açmaz? Ortadoğu'nun hali karşısında 'gerçek İslam bu değil' dışında bir savunmamız olacak mı? Niçin İslam, en küçük bir iyileşmeye neden olmuyor? Bütün suç yoksulluktan kırılan kitlelerin mi? Göründüğü kadarıyla bir adalet yok; buna karşılık da, bu dünyada zaten adalet olmayacak, öteki dünyayı bekle deniyor. Yani bu kadar hiçbir şey söylemeyip üstüne de bu kadar derin bir inanç ve adanmışlık beklemek küstahlık değil de nedir? Bugün İslam ülkesinde doğan kişiler başka ülkelerde doğmuş olsa İslam'a girme olasılıkları ne olurdu? Didik didik edip hikmet aradığımız kitaplarda apaçık çelişkiler ve yanlışlar varken kendimizi inanmaya daha ne kadar zorlayabiliriz? İslam ya da başka bir din, dünyaya iyilik getirmemiştir. Kapitalizm bile daha insancadır. Din düşünmek değil düşünmemek için yaratılmış bir olgu; yerine göre ehlileştiriliyor ya da azgınlaştırılıyor. Kendime şunu sormam yetti: İslam bana çocukluğumda değil de aklımın erdiği bir çağda teklif edilseydi ne derdim? Başka dinlere ne diyeceksem aynısını elbette. İdrak, kültür ve sanat anlayışlarına güvendiğim pek çok dostum da inançlı bu arada. Saygı duyuyorum onlara ama bu inançlarının içeriğine duyulan bir saygı değil; bir çeşit olmamışlığı görmezden gelme, bundan fazlası da nasıl elimden gelir bilmiyorum. Ben şuna açık yüreklilikle inanıyorum: Bu ülkenin yüzde 10'u ateist olsaydı, ne terör ne de toplumsal bozukluklar örneğin çocuk tecavüzleri bu kadar çok olmazdı. Dinin getirdiği tek manevi zenginlik, her türlü kötülüğün cezasız kalabileceğini insanın zihnine kazımasıdır. Çünkü her türlü pisliği yaptıktan sonra sadece bazı ritüellerle temizlenebilirsin diyor... Daha ne olsun? Bir konjektür. Dolayısıyla çözümü bende olmayabilir. Tam açıkladığın gibi görünüyor. Belki Efkan'a bir yıkım getirmiyor, belki Efkan'ı olgunlaştırıyor. Ama romanda, arzu vektörlerinin kırılma noktası Ayça. Zaten Gönül adını alıyor. Sosyal gerçekliği hep bir veri olarak kullandığım için ister istemez bu gerçekliğe ilişkin bir yargım da varmış gibi okunuyorum. Romanın dokusunu 90'lı yılların havası oluşturuyor. Gerçi bugünlerden çok başka da değil; benim için karakterler kavramlar gibi, bir düşüncenin taşıyıcıları ama soyutlama da değiller. Taşıdıkları düşüncenin toprağa da basması gerekiyor. Düşüncenin dik durması ya da dayanması değil ama gerekirse başka somut nesnelerle çarpışabilmesi. Güzel, tıpkı romanda sözünü ettiğim Goldbach ya da Collatz konjektürleri gibi olsun istedim. Gerçi Goldbach konjektürü kanıtlandı, yine de böyle basit ve kısa sorulara uzun kanıtlar getirilmesi bana biraz yavan geliyor. Kurmacanın, en zayıf yanı sanırım çözümüdür. Bütün çözümler avanakçadır; eğer bir şaşırma yaşamışsak kendi hazırlıksızlığımızdandır. Çözüme gönül indirmemek gerekir. Ama ortaya bir konjektür koymak, bana göre, okurun zihnini tersyüz eden, beyninde dopamin fırtınası koparan bir çözümden daha doğru. Ben Güzel'i böyle bir konjektür gibi tasarlamak istedim. Dolayısıyla böyle bir romana başka bir çözüm yakışmazdı diye düşündüm. Bilemiyorum belki üç erkek karakterde de doğmamışlık arzusu var. Ayça doğuran bir kadın değil. Doğurmayı arzulayan tek kadın da öldürülüyor. Evet, haklısın. Söylediğim gibi bu bir denklem değil, bir konjektür. Dolayısıyla çözümü bende olmayabilir.


Hani var kitap ama yok. Böyle bir vaka! Gelelim meselemize... Konumuz edebiyat ve çeviri kitaplar. İşin kalitesinden bahsedecek değilim, o kadar yabancı dilim olmadığını itiraf ettim. Genel hatlarıyla konuya giriş yapayım: 30 yaşına geldim ve kendimi hiç hazır hissetmeye hissetmeye bir bakmışım klasiklerin hiçbirini okumadan yolu yarılamışım. Örneğin Suç ve Cezayı yeni bitirdim. Madame Bovaryyi de. Tabii bunları okurken bir liste çıkardım. Notos'un, Telegraph, New York Times, Guardian'ın listelerinden, Gürsel Aytaç'ın, Berna Moran'ın, Mina Urgan'ın, Harold Bloom'un, Enis Batur'un, Hilmi Yavuz'un, Hasan Bülent Kahraman'ın, Eagleton'ın, Jameson'ın, Umberto Eco'nun kitaplarından da yararlandım. Bir hayli eğlenceli, dinamik, güzel bir süreç benim için. Walter Scott'ın Ivanhoesu için de geçerli bu. Bildiğimiz o sarı saman kağıda basılan küçük kitaplar var ya, cep boyutunda, hah işte, 1965'te oradan çıkmış kitap, iki cilt olarak. Çevirmeni Avni Givda. Orijinalinden kontrol ettim, düzgün, bire bir çeviri. Peki o halde bu kitaba biz neden yok muamelesi yapıyoruz? Bugün Kafka ve başka bazı yazarlar değişik çevirmenler tarafından 10 kez, 15 kez çevriliyor. Birileri bu kitapları 50, 100 kez basıyor ama bazı değerli kitaplar zaten çevrilmiş oldukları halde sahaf raflarında çürümeye bırakılıyor. Bir başka vaka... Nathaniel Hawthorne'un Scarlett Letterının bizde iki çevirisi var; biri Bordo-Siyah'tan çıkmış, diğeri Bilge Kültür Sanat'tan... Halbuki ben K Yayınları baskısını buldum; 1975 tarihli Kızıl Harf. Dilimize Das Kapitali kazandıran Alaattin Bilgi çevirmiş. Öyle böyle bir çeviri değil. Muhteşem! Döktürmüş üstad. Şimdi bu kitap neden yoklukta kaybolup gidiyor? İnanılır gibi değil. Gözünü seveyim biri alsın bu kitabı, yeniden bassın. Ben şuna ikna oldum: Evet, günümüzde çeviri gerçekten akıl almaz boyutlarda. Ulyssesin iki farklı çevirisi var, Kaan Ökten Varlık ve Zamanı, Erkal Ünal Hiçten Azı, Dost Körpe Seküler Çağı çevirdi, düşünün. Fakat belki de edebiyat çevirisinde Cumhuriyet Kuşağı şimdikinden çok daha iyi durumdaydı. Hele o dönemin imkanlarına göre yaptıkları işler hakikaten takdire şayandı. Bugün çevrilmesini beklediğin bir kitabı, bakıyorsun adamlar 60 yılında çevirmiş zaten. Dağınık yazıyorum, aklıma geldikçe... Mesela bugün bir Patrick White kitabını piyasada bulmak mümkün değil. Robert Penn Warren'ın All the King's Menin çevirisini arayın ki bulasınız. Halbuki Altın Kitaplar 72'de basmış. Örneğin içimde ukdedir, O. Henry'nin öykülerinin toplu basımını içeren bir kitap... Çıkan kitaplardan hangisini alsak elimize, içinde o hep bildiğimiz aynı öyküler.. Halbuki Bilge Yayınları, 85'te O. Henry'nin 787 sayfalık bir öykü kitabını basmış. İşte bu! Yani bir yerlerde senin benim gibi düşünen insanlar var ve onlar gerçekten mükemmel insanlar. Fakat bu kitap kim bilir nerede şimdi? O. Henry'e merak salan bir çocuk, eğer İngilizce bilmiyorsa, yazarın 20 öyküsüyle idare etmek zorunda. İşte bu! Fakat kim bilir nerede? Hani var kitap ama yok. Böyle bir vaka bu. Bir şey daha anlatıp bitireceğim: Ne zamandır Joseph Heller'ın Catch 22 çevirisinin peşindeydim. Lakin Madde 22 olarak çevrilen kitabın basımı tükenmiş. İnternetteki sahaflarda astronomik fiyatlara bulunabiliyor ancak. Ben de Madde 22den vazgeçtim, bunun yerine 5'er TL'ye başka iki adet Joseph Heller kitabını satın aldım. Birinin adı Şike, diğerinin adı Çırpınış... Çırpınış, Something Happenedın çevirisi... Altın Kitaplar 75'te basmış. Şikenin orijinal adı ne dersiniz? Catch 22! Taa 76'da, Yaygın Kültür Ortaklığı tarafından basılmış. Çevirmen Levent Denizci... Düşünsenize bir taşla farkına varmadan iki kuş! Günümüzde edebiyat çevirisine ne kadar övgüler düzsek az ama eskiler sanki bugünden daha kaliteli ve işine sadıkmış gibi geliyor bana. Eskinin Altın Kitapları'na, Sosyal Yayınlar'a, Bilge Yayıncılık, E Yayınları'na ve unuttuğum nice güzel iş çıkaran diğer yayınevlerine ne kadar teşekkür etsek az. Sanki bugün popülerlik ön planda... Flaubert'se Madame Bovary, Salombo değil. Mark Twain'se Tom Sawyer, Mississippi'de Yaşam değil. Mark Twain'den dakika başı bir şey yayınlanıyor. İncecik şeyler: hikayeler, aforizmalar filan... Adamın yazdığı ne varsa bir kitapta toplamak bugünün yöntemi değil artık. O zaman para kazanılmıyor demek ki! Neyse, sonuçta Türkiye'de yayıncılık ve çeviri konusunda büyük sorunlar var. Ortada basılmış ve çevrilmiş kaliteli kitaplar dolaşıyor ama biz bunları kitapçılarda göremiyor ve satın alamıyoruz. Samanlıkta iğne aramaya teşvik ediliyoruz. Wilkie Collins'in Beyazlı Kadın romanının Can Yayınları'ndaki fiyatı,31 TL. Ben 72 basımı Nihal Yeğinobalı çevirisini 5 TL'ye aldım. Ralph Ellison'ın Görülmeyen Adamı İletişim'de 32 TL. Ben E Yayınları'ndan 72 basımını 5 TL'ye aldım. Thackeray'in Gurur Dünyası, İmge Kitabevi'nde 38 TL. Ben Altın Kitaplar'dan 71 basımı kitabı 5 TL'ye aldım. Üstelik bir sürprizim var: İkisi aslında aynı kitap, çevirmeni Nihal Yeğinobalı! Siz bu dediklerimden anlayacağınızı anlamışsınızdır. Bu yazının Neden bazı büyük klasikler hala çevrilmiyor ve Neden zaten çevrilmiş birçok önemli kitap yeniden basılmıyor gibi belli başlı sorularının özellikle yayınevi editörleri, eleştirmenler, okurlar tarafından okunması, tartışılması en büyük isteğim. Umarım başarılı olurum. Çeviri sorunları gerçekten say say bitmez bu memlekette, haklısınız. Ucundan kıyısından tutmak gerek yine de.


Büyük İspanyol yazar Javier Marias'la yapılmış bir röportaj okudum geçenlerde. Okuma alışkanlıkları ve zevkleri üzerineydi, hemen atladım tabii. Bir kısmını buraya alıyorum) Açıkçası sık sık not aldım okurken, size de tavsiye ederim. Marias'ın çocukken okuduğu Enid Blyton romanlarını hala saklamasıysa beni bile şaşırttı. Patrick Radden Keefe'nin Say Nothingi. John Meade Falkner'ın gençken ilk okuduğumda bayıldığım ve o zamandan bu yana hep yeniden okumak istediğim sürükleyici romanı Moonfleetin yeni baskısı. George Saunders'ın merak ve biraz da endişeyle beklediğim Lincoln in the Bardosu. Giuseppe Tomasi di Lampedusa'nın Viaggio in Europası. Lampedusa'nın Leopar romanı en sevdiğim kitaplardan biri, bu yüzden onun yazdığı her şeyi okurum. Bir de yavaş yavaş baştan sona yeniden okuduğum Montaigne'in Denemeleri. Bir roman değil ama Chateaubriand'ın Memoires d'outre-tombeunu daha önce okumamıştım. Tam bir başyapıt, göz kamaştırıcı. Kimse okumamıştır demek aşırı bir yorum olur ama Richard Hughes'un yazdığı A High Wind in Jamaika, nedense pek bilinmez, oysa Conrad'ın ölümünden sonra yazılmış en iyi Conradvari romandır aslında. Sir Thomas Browne'ın yazdığı Hydriotaphia, Urn Burial da pek bilinmez. Browne, çağının W. G. Sebald'ıdır. Yıllar önce İngilizce yazılmış en güzel şeylerden biri olduğunu düşünmüş ve İspanyolca'ya çevirmiştim. Eh, birçoğu da muhtemelen o yaştan sonra okununca biraz hayal kırıklığı yaratıyor zaten: Muhteşem Gatsby, Deniz Kurdu, Çavdar Tarlasındaki Çocuklar... Gerçi bu sonuncusu 30 veya 40'ta bile hayal kırıklığı yaratmıyor. Birisi Don Quijote hakkında şöyle demişti: Çocuklar bu kitaptandan sıkılıyor, gençler eğlenceli buluyor, yaşlılarsa anlıyor. Çok doğru. Ayrıca The Leopard da bence tam anlamıyla politik bir roman sayılmaz, daha çok ölümü ya da bitişi, sonu usulca kabulleniş üzerine bir kitap. Çağdaşlarımı okumuyorum galiba. Onlarca yıl güncellenmeye çalıştım, sonunda anladım ki, sınırlı zamanımıboşa harcamışım. Ama Charles Simic ve Adam Zagajewski'nin poetikalarına hayranım. Alice Munro'ya çok hayranım. Patrick Modiano'ya (İspanya'da ilk kez 1980'lerde benim tavsiyem üzerine basılmıştı) ve Julian Barnes'a hayranım. Tarihçi Antony Beevor'a hayranım. Ve şimdi hatırlayamadığım birçok kişiye de elbette. Yazdıklarımla ilgili şeyler okuyorum genelde. Araştırma malzemesi değil ama romanımın konusu veya ruhuyla ilgili şiirler oluyor bunlar. Shakespeare'den Keats'e, Eliot'tan Wilfred Owen'a, Lope de Vega'dan Machado'ya. Çağdaş yazarların romanlarından uzak durma eğilimindeyim. Beni rahatsız ettiklerinden değil. Sadece kendi romanınıza konsantre olduğunuzda bir süre dünyadaki tek kitabın sizinki olduğu gibi aptalca bir fikirle yaşamanız gerekiyor. Evet, biliyorum, bu gerçekten son derece aptalca bir fikir ve pratikte imkansız. İrademize çok güvendiğimizi öğrendim. Ayrıca minnettarlığa çok güveniyoruz. Halbuki pek dair de umutlanmamak gerekiyormuş. Bunu, Steven Runciman'ın The Fall of Constantinople: 1453ünü yılda sadece iki kitap basan alçakgönüllü yayınevim Reino de Redonda'dan çıkardıktan sonra öğrendim. Ulusal edebiyatlara inanmıyorum. Yazdığınız dil önemlidir önemli olmasına ama gene de edebiyat söz konusuysa bu, ikincil sıradadır. İspanyol edebiyatı diye bir şey yoktur. Cervantes'ten Juan Benet'e, Quevedo'dan Garcia Lorca'ya, Jorge Manrique'den Antonio Machado'ya, Lazarillo de Tormes'ten Valle-Inclan'a İspanya'dan çıkmış çok büyük yazarlar vardır ama her biri diğerlerinden çok farklıdır. Açıkçası ben birçok başka ülkenin yazarına, yurttaşlarımdan çok daha yakın hissediyorum kendimi. Hala kurmacadan hoşlanıyorum, hayalet hikayeleriyse en zayıf noktam. Tarih, şiir, bazen de felsefe okumayı seviyorum bir de. Bugünlerde doğru dürüst felsefe yapılmıyor gerçi. Çok fazla diyalog içeren ve sessiz sakin göz gezdirmenin imkansız olduğu tiyatro oyunlarını ise pek okumuyorum. Günümüzde yakınma ve bayağılık için bir araç olduklarını fark ettiğimden beri anılardan ve günlüklerden de uzak duruyorum. Pek çok insan kendini kurban görmeye bayılıyor. Enid Blyton'ın kitaplarını. Yahut P. G. Wodehouse'unkileri. Futbol üzerine kitaplar da olabilir. Açıkçası eklektik ve maceraya açık bir okuyucuyum. Bizzat Joseph Conrad'ın imzaladığı ve içinde kendi el yazısıyla yazılmış bir mektup bulunan The Rover. Mektup şöyle bitiyor: Benimle arkadaşlık ederseniz karşınızda konuşabileceğiniz aklı başında bir insan bulacaksınız... Bunu sevdim. Ayrıca birkaç saniyeliğine de olsa bu kitabı elinde tutmuş olması fikri de hoşuma gitti. Ben de çoğu çocuğun okuduklarını okudum: Verne, Stevenson, Salgari ve Dumas'nın macera romanlarını. Richmal Crompton'ın beni bir şekilde yazar olmaya teşvik eden Just William hikayelerini. Enid Blyton'ı. Birçok çizgi romanı. Mesela Rip Kirby favorilerimdendi. İstediğim son şey edebiyat hakkında konuşmak, bu yüzden nazik, eğlenceli ve nüktedan olsan yazarları çağırırdım. Mesela Isak Dinesen ya da diğer adıyla Karen Blixen'i. Mark Twain'i. Laurence Sterne'ü. Ah, korkarım hepsi de ölü yazarlar. Joyce'un Ulysses'ini. Bence eski moda gerçekçiliğin zirvesi bu kitap ve kendi zamanı için de katiyen yeni bir şey değil. Yer yer çok iyi ama genel olarak abartıldığını düşünüyorum. Dublinliler'i tercih ederim. Knausgaardvar bir de, Kavgam'ın birinci cildinin 300 sayfasını zor okumuştum. Dizinin toplam uzunluğu düşünüldüğünde çok fazla değil. Ama yine de 300 sayfa 300 sayfadır. Bunu söylediğim için üzgünüm ama bir noktada artık devam edemeyeceğimi hissetmiştim. Zamanımı yeniden Proust okuyarak harcamayı tercih ederim. Mümkünse hiç kimse yazmasın. Kendim de yazmam aslında. Benim için bir anlam ifade etmiyor, ilgilenmiyorum. Sadece sıra dışı, çarpıcı hayatları okumak ilginç geliyor. Hayatınız sizin için önemlidir ama başkalarına göre sadece kibar bir ilgisizlikle dinlenecek korkunçlukta ve çok sıkıcı bir şeydir. Çok fazla. Titus Livy'i henüz okumadım. Kant'ı okumadım. Primo Levi'yi okumadım. Orlandoyu okumadım. Okumam gerektiğinden de emin değilim. Dostoyevski'yi de pek okumadım. Onu bazen fazlasıyla patetikbuluyorum.


İstanbul Ansiklopedisi için yeni bir Eskici Erhan aranıyor! Reşat Ekrem Koçu'nun tüm eserlerini yeniden yayınlamaya başlayan Doğan Kitap'a teşekkürü bir borç biliyorum. Fakat onlardan ya da memleketin diğer yayıncılarından bir ricam var: Reşad Ekrem Koçu'nun tarih boyunca İstanbul için önemli kim varsa zengin yoksul, güçlü güçsüz, akıllı meczup, terbiyeli edepsiz ayırt etmeden müthiş bir titizlik, adalet ve sahicilikle anlattığı şaheseri İstanbul Ansiklopedisini de onca yıl sonra bassalar... Söz veriyorum, o zaman bildiğim bütün teşekkürleri sıralayacağım. Tarihçi Irvin Cemil Schick, Ruhun Gıdası Kitaplar'dan Aile Aşçısı kitabının önsözünde daldan dala atlayarak anlattıklarıyla sıcaktan fazlasıyla bunaldığım, Hangi ağacın gölgesine sığınsam, hangi serin sulara atsam kendimi diye kaçış hayallerine daldıkça kaçmanın imkansızlığını iyice idrak edip kadere küstüğüm bir İstanbul akşamüstünü benim için fazlasıyla güzelleştiriyor. O kitabı bir ara ayrıca anlatmıştım, o yüzden şimdilik Schick'in konduğu dallardan birinde naklettiği güzel hikayeyi anlatacağım... Hikaye de değil aslında, Reşad Ekrem Koçu'yla ilgili gerçek bir olay. Reşad Ekrem Koçu'yu biliyorsunuz... Evliya Çelebi Seyahatnamesi'nin bazı bölümlerini bugünkü dile aktaran, 6 ciltlik Türk Giyim Kuşam ve Süsleme Sözlüğünü yazan, uzak ve yakın tarihimizle ilgili akla gelebilecek her konuda bilgi aktaran, kalem oynatan Koçu'nun en önemli eseri hiç şüphesiz İstanbul Ansiklopedisiydi. Ne yazık ki İstanbul'un her yönüyle ayrıntılı olarak sınıflandırıldığı muazzam eser tamamlanamadı ve G harfinde kalakaldı. Çok kafa karıştırıcı görünüyor, değil mi? Ansiklopedi'de bir dönemin kıyafetleriyle ilgili olarak bilgi edinmek istiyorsanız, Kıyafet maddesini bulacağınız K dışında başka birçok harfe ve maddeye daha bakmanız gerekiyor. Ama bir yandan da eğlenceli. Macera duygusu veriyor. Ayrıca bana çocukken bizimkilerin kütüphanesinin alt rafında keşfettiğim Hayat Ansiklopedisi'ni hatırlatıyor. Daha doğrusu o ansiklopediye gömülüp içinde kaybolduğum günleri... Günümüzün online kolektif ansiklopedisi Wikipedia'ya dalmak gibi bir şeydi benim için; daldan dala uçmamı, konudan konuya atlamamı, aklıma hayalime gelmeyecek konuları merak etmemi sağlamıştı. Ama durun, Schick'in yazısındaki şu günümü güzelleştiren şeyden size daha bahsetmedim. Sadede gelirsem; bu memleketin yayıncılarından, kültür sanat kurumlarından bir ricam var... Birkaç sayfayı kurtardığı için çöp toplayan çocuğun adını her şeyden çok kıymet verdiği Ansiklopedi'sinin maddeleri arasına katan ve böylece onu İstanbul'un kahramanlarından biri haline getirerek ölümsüzleştiren kadirşinas Reşat Ekrem Koçu'nun bu şaheseri, internet keşmekeşinin orasında burasında bulduğumuz silik soluk pdf'lerden okunmayı kesinlikle hak etmiyor. Çalışmanın çok meşakkatli olduğunu, pahalıya patlayacağını hatta muhtemelen yıllarca süreceğini biliyorum ama tanıdığım, tanımadığım kitap tutkunları adına arzum bu memleketin kültürüne ve bu şehre saygılı bir yayıncının çıkıp İstanbul Ansiklopedisini onca yıl sonra nihayet yeniden basması. O zaman bildiğim bütün teşekkürler bu yayıncıya gidecek. Eskici Erhan'dan sonra bir kahramanım daha olacak. Gazeteci Murat Bardakçı bu konuda defalarca yazmıştı. Ansiklopedinin yayınlanmamış maddeleri, yazarın bu maddeleri renklendirmek, zenginleştirmek için kullanmayı planladığı ve bizzat ressamlarından, çizerlerinden aldığı yüzlerce görsel malzemeyle birlikte Reşad Ekrem Koçu'nun mirasçılarında, tozlu ve açılmamış olarak duruyormuş ve Bardakçı incelediği kolilerden birinde, Himmet buyurun, sadece kağıt ve baskı için gereken meblağı lütfedin! Kendim için tek kuruş istemiyorum, yeter ki bu eser yarım kalmasın mealinde ve dönemin servet sahiplerine seslenen bir yakarışa bile rastlamış. Anlaşılan o ki Eskici Erhan kadar bile düşünceli olamamış, Koçu'nun müracaat ettiği zenginler. Bardakçı, Yapılması gereken, şehrin bu büyük evladının eserinin başına şimdi bir iş gelmesine mani olmaktır. Ansiklopedinin asıl sahibinin, yani Reşad Ekrem Koçu'nun yanı sıra madde yazarlarının ve ressamların karmaşık vaziyetteki telif meselelerinin halledilmeli ve mevcut ciltlerin tıpkıbasım şeklinde, çıkmamış kısımlar ise önceki yayındaki sisteme uyarak aynı mizanpajla yayınlanmalıdır diyor. Pelin Esmer'in yönettiği 11'e 10 Kala bir geri sayımın öyküsü. 83 yaşındaki Mithat Esmer'in, zamanın hızla akışına set çekmek, hafızasını diri tutmak için düştüğü kayıtlara, yani dev koleksiyonuna kahramanca sahip çıkmasını anlatıyor. Bu mücadelede işbirliği ettiği kişiyse oturduğu apartmanın kapıcısı Ali. Çok sevdiğim bir sahne var filmde. Daha başlarda, koleksiyonun parçalarından biri olan eski teyp bozuluyor ve kaset geri sarılamaz hale geliyor. Kaydedilenlerin hiçbiri yaşanmamış, bazı konuşmalar hiç yapılmamış gibi. Ve bu ancak filmin sonunda düzeliyor. Kaset geri sarılabilir hale geldiğinde, Mithat Amca'nın, kapıcı Ali'nin ve elbette seyircinin belleği kurtarılmış oluyor.


İstanbul'da doğrudan sinema binası olarak inşa edilmiş ilk yapı Majik Sineması; 1914 yılında yapılıyor, savaştan bir yıl önce. İlk sahibi, binayı yaptıran kişi Sultan II. Abdülhamid döneminde sarayda mabeyinci Sarıcazade Ragıp Paşa. Ragıp Paşa'nın Beyoğlu İstiklal Caddesi'ndeki meşhur Rumeli, Afrika, Anadolu pasajlarını yaptırdığını da not edelim, öncü bir aile. Majik Sineması'nın mimarı Osmanlı vatandaşı İstanbullu Levanten Giulio Mongeri'yle nasıl tanıştılar bilemiyoruz ama Mongeri de Birinci Ulusal Mimarlık Akımı'nın, yani, değişen mimaride İslam, Selçuklu, Osmanlı izlerini kullanan, sentez yapmaya çalışan, inanılmaz güzel eserler ortaya konan akımın öncülerinden. Biraz uzatsam da St. Antuan Katolik Kilisesi'ni, Karaköy Palas'ı, Maçka Palas'ı da onun yaptığını eklemem lazım. İlk sessiz filmler burada, Majik'te oynamış, Vurun Kahpeye ve aradaki dönemin kültürüne yetişemedim ama Devlet Tiyatrosu Taksim Sahnesi'nde pek çok oyun izledim. Her geçişimde bana iyi duygular veren bina yıllar gittikçe eski püskü, bakımsız, kaderine terk edilmiş halde bana yalvarır yakarır gibi baktı, yakıştırılan çirkinlikleri anlamam mümküm değildi. 2008'de öğrendik ki, yanındaki Taksim Maksim Gazinosu'yla birlikte yıkılmasına ve yerine kültür/alışveriş merkezi yapılmasına karar verilmiş. Böyle kültür denip de tarihi korunarak layığıya merkezi yapılmış bir örnek görmediğimiz için şüpheyle yaklaştım, nitekim taze haber bu defa 2 No'lu Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kurulu'nun Bu kurulun üyeleri kimler ve hangi gerekçeyle tarihi eseri birinci dereceden ikinci dereceye indirmişler?- kararıyla Majik ile arkasındaki Maksim Gazinosu yıkılıp birleştirileceğini ve otel/ticaret merkezi yapılacağını duyurdu. Sadece ön cephe duvarları korunacağı belirtilen proje işin ilginci Koruma Kurulu'ndan 'restorasyon' adıyla geçiyor. Demirören Binası da böyle restore edilip pasta ve eskisiyle alaksız bir bina olarak karşımıza dikilmişti hatırlarsınız. Fauna ve florayı barındıran, nefes alma merkezimiz Kuzey Ormanları, Haydarpaşa Garı, Sirkeci İstasyonu, banliyö tren hattı... Neredeyse her geçen gün tarihi kimliği olan, hepimizin hafızasını barındıranın yokoluşuna tanık oluyoruz. Hatıralarım, İstanbul'un hafızası demeye kalmadan bir bakıyoruz hafızamız topla tüfekle olmasa da sonu aynı etkiyle biten inşaat aksamıyla yerle yeksan ediliyor. Zorla bir giysi giydiriyoruz şehre, iki kolundan sıkı sıkı tutup zorla kafasından geçiriyoruz. Üstelik bunu şehri emanet ettiklerimiz yapıyor; hepimizin hafızasını kendi malıymış gibi görüp, elimizden alıp, kaçırıp, ağır makyajlarla ona düşmüş kadın muamelesi çekiyor. Şimdi lütfen, paravanlarla kapatılmış ve meğerse içi otopark olarak kullanılmış Maksim'in, bir tarihi eserin haline buradan bakın. Şaka değil, 2008 yılında çekilmiş resimler bunlar. Ben bu sahneleri kaçırmışım! 2008'den beri gözümün üzerinde olduğu Taksim Maksim Gazinosu ve eski Majik Sineması ile ilgili bu sabah Hürriyet Gazetesinde okuduğum haber bir kere daha, bıkmadan usanmadan şehirle kültürün, şehirliyle kültürün ilişkisini hatırlatmamız gerektiğinin altını çizdi. Çünkü bu hızla gidersek yakında İstanbul'dan sivil tarih izleri tamamen silinecek ve korkarım geriye sadece varolan müzeler kalacak. O sırada bir Kent Müzesi de eklenecektir muhtemelen. Güzelim Osmanlı şehri Bursa'da olduğu gibi, geçmişin izleri zevksizliğe heba edilecek ve şehrin hafızasını görmek için Kent Müzesi'ne gitmemiz gerekecek. Yapılan araştırmalar, bu çerçevedeki uygulamalar, örnekler gösteriyor ki şehirle şehirli ilişkisi tanıma ve bilmeyle alakalı. Yerel yönetimler, hükümet politikaları bu çerçevede çalışmazsa içselleştiremiyoruz. Bunu başarmış ülkelerin hayranlıkla gezmeye gittiğimiz şehirlerinde tarihi eserler kırılmıyor, yok edilmiyor, çocukluktan nerede, ne değerde bir kültürde yaşadığını bilen insanlar yetişiyor. Şehirde yaşayanların şehrini tanıması şehirlilik bilinci oluşturduğu, sahiplenmelerine, onu sevmelerine, gurur duymalarına yol açtığından pek çok proje geliştiriliyor ve imrendiğimiz şehirler yaratıyorlar. Bizse kültürün dönüştürücü gücünün henüz farkında değiliz. Daha doğrusu yöneticiler toplumun gerisinde kalarak, ısrarla popülizme ve maddi kazanca sığınıyorlar. Oysa popülist politikalara sığınıp kültürü elitizm olarak görüp küçümseyenler, ticari olanı yüceltip bunu kültüre tercih edenler çok yanılıyor. Bir de şöyle bir gerçek var: Siyasi ve yerel yönetimler kültür politikasına sahip değilse, bu alanda sağlam bir planı yoksa popülizmden güç alıyorlar, aslında bu, görevden kaçmanın bir diğer adı. Kültür politikası olmayan toplumların artık çağımızda yaşama şansı da yok, kendi kendini, hafızasını imha etmek bir yana kültür artık evrensel bir miras olarak kabul ediliyor. Zaten popülizm de bir kültür ve popülizmle elitizm birbirini tamamlayıp birlikte varoluyor, çelişki içinde değiller. Evet, kültür karnımızı doyurmuyor- ki artık kültür politikasını kararlılıkla uygulayan şehirler kültürle karnını da doyuyor yenir içilir bir şey değil ama Cicero'nun deyişiyle ruhu besliyor. O da ne demeyin, sanatın, yaratıcı enerjinin dışında hangi gökdelene, birbirinin aynısı şehirlere bakarak ruhsal tatmin elde edebilirsiniz? Kültür politikası olan ülkelerde tarihi değeri olan özel mülkler dahi sahipleri istediği için yıkılamıyor ya da bir 19. Yüzyıl mimarisi bir TOKİ ile değiştirilemiyor. Bunu miras değil emanet olarak gördüklerinden ona saygı gösterip kültürlerini imha etmiyorlar. Burada bir sürü farklı örnek sıralayabilirim; yıkılma tehlikesi içinde bekleyen ya da bütün ruhu altüst edilen... Narmanlı Han, Emek Sineması, Hatay Sofrası'na dönüştürülen Beyoğlu'nun en eski şehir lokantalarından Hacı Baba mesela ya da simit bahçeleri, sarayları adı altında birbirinin aynı lezzeti sunanlar ve öte yandan esası yok olmasın diye can çekişen taş fırınlar.


İstanbul Hikayeleri'nin yazarı Emine Çaykara bu defa farklı bir maceraya davet ediyor sizi. Rozarin isimli küçük -ama arkeoloji diplomalı- arkadaşıyla birlikte tarihi ve keşfe çıkıyor. Bütün bir gün boyunca İstanbul'da neler yaşadıklarını, nereleri gezip kimlerle arkadaşlık ettiklerini merak ediyorsanız okuyun. Bu hikayede Emine ve Rozarin dışında kediler, köpekler, kaplumbağalar, tarihi mekanlar-eserler, Osman Hamdi Bey'ler, işsiz arkeologlar hatta mumyalar var... Finalde Rozarine'e çok benzeyen bir başka küçük kız var. Bu kez Yunanistan Kültür Bakanlığı'nın işten çıkarttığı 200 arkeolog için çekilmiş bir kampanya filminden. Onun tam 4 tane çok şeker kaplumbağası var. Rozarin'e verdiğim sözü tutmak üzere İstanbul Arkeoloji Müzeleri'ne giderken bu bağlantıyı nasıl kurdu, zihninden neler geçirdi bilmiyorum. Gece heyecandan uyuyamamış, sabah erkenden giyinip hazırlanmış 6 yaşındaki meraklı arkadaşıma müzede mumyayı, heykelleri, sfenksleri göstereceğim. Mumya birden herşeyin önüne geçti evet, nedenini hatırlamıyorum, aslında sormadım da. Hikayemizse arkeoloji temelli küçük artçı şoklarla örülü. Bir başka gece yaşanan sahne... Elinde boyama kitabı, kılık kıyafetleri, ayakkabılarıyla Yuva bahçesinde arkeologculuk oynamış ve Hititler çoktan hayatına girmiş, meraklı, tatlı bir çocuk. 'Tarih sevginizin ömür boyu sürmesi dileğiyle...' Bir çocuk, bir yuva, tarih ve arkeoloji sevgisi veren bir diploma. Umut, inanç, hayat yanıbaşımdaydı. Böylece bizi birleştirene arkeoloji, mumyalar, tarih, müzeye gitme teklifi eklendi. Müzeye gitmek için can atan bir çocuğa kim dayanır? Hem de arkeoloji müzesine! İşte o sabah Osman Hamdi'nin kaplumbağalarını çok seven Rozarin'le Osman Hamdi'nin kurduğu müzeye doğru elele tutuşup yola koyulduk. Aramızda icad ettiğimiz sırları elbette sizinle paylaşmayacağım. Yolu toplu taşımayla renklendirmek istedim, dolmuş pratik bir çözümdü, bir sürü farklı araçla müzeye ulaşabilirdik, böylece daha çok yer görmüş olacaktı. Surlara yaklaşırken merakı uyandırarak işe başladım; bu şehir, bir zamanlar sadece surlar içindeydi, insanlar bu surların içindeki evlerinde yaşıyorlardı... Sur neydi, nasıl bir şeydi ki? Beklemeliydik, az sonra görecektik. Surlar karşımıza çıkınca hayal ettiğini görmek merakını daha da artırdı. Hem gece sur kapıları kapanıyordu, dışarıdan kimse giremiyordu, kapılarda bekleyenler bile vardı. Hayret! İnsanlar ne kötü, tarihin üzerine ev yapmışlar, her tarafı pisletmişler. İndik ve elma şekeri aldık, dönerli, su derken tramvaya bindik, tarihi yarımadanın içinden, Sultanahmet, Ayasofya'nın yakınından geçip Soğuk Çeşme Sokağında dolaşdık. İnanılmaz bir sokaktı burası, ne kadar güzeldi! O gözlerini hayranlıkla açarken ben de ilk defa görüyormuşum gibi sevindim. Gittik, henüz üç tur yapacağımızı bilmiyorum. Etrafında dönüp durup neredeyse her bir kemiğini inceledi. 'Kralmış, böyle herşeyi kalmış, bak saçlarına, ne ilginç'. Döndü, kafasında kalan saçlara baktı uzun uzun. Ayrıldık ve devam ettik. Osman Hamdi'nin bu güzel müzeyi kurduğunu hala hatırlıyor mu bilmiyorum ama ona ayrılan bölümdeki fotoğraflara, ailesine, kızlarına, dönem kıyafetlerine hayran kaldı. Ağlayan Kadınlarla tanıştı, lahitler bölümünde gezinirken Eros'u gördü ve çığlık attı. Tanıyordu onu. Biliyor musun, o kime okunu atarsa aşık oluyor insan. Yok bana atmadı ama İnci öğretmene atmış. Birbirimize söz verdik; kime önce atarsa söyleyecek. Evet, çok yıl geçmiş, bazıları düşmüş. Kral Tabnit, İstanbul'a yolculuğu ve araya yüzyıllar girmiş uzun dinlenmesinde hiç bu kadar dikkatli bir küçük kıza rastladı mı bilmiyorum, bir daha bir daha durduk ve baktık. Sıra Yenikapı kazıları sergisindeydi. Şanslıydı. Amforalar, hayvan kemikleri, çıkan eserler, eski günleri anlatan film... Şaşkındı, bu şehir bambaşkaydı. Çıkıştan önce son mumya ziyareti, korkuyu yenme mi, vedalaşma mı, meçhul. Müzenin bahçesinde, meyve suyu molasındayız. Etraf tarihi eserlerle dolu bu güzel bahçede, gördüklerinin etkisinde, üstüne üstlük ağaçlara tünemiş İskenderiye Papağanlarının sesi.. Güzel hayal, hem de yedi uyurlar misali ama imkansız. Çıkmadan önce Eski Şark Eserleri Müzesi ve boyadığı Hititlerle tanışma, bir kez daha şaşkınlık. Tekrar tramvay, sonra Karaköy tarihi metrosu. Öne geçebilir miyim, bakmak istiyorum. Yakından bakmak istediği, içinden geçtiğimiz tünelin tarihi taşları. Tünel geçidinde ilerlerken o, kapıya yakın, gözleri akan taşlarda, arada, çok güzel, çok güzel diyor. Beyoğlu'nda kaç kişi kafasını onun kadar kaldırıp o tarihi binaları inceler acaba yürürken? Tek kelime etmiyorum, o görüyor. Binaların, heykellerin, kabartmaların güzelliğine, hangisine bakacağını şaşırıyor. Yorulduk artık. Geziyi bitirmeden önce onu Boncuk'la tanıştıracağım, o zaten benim sevdiğimi sevmeye hazır. Boncuk, her zamanki sokağında. Yattığı yerden kafasını kaldırıyor, kuyruk sallıyor, önce bana, sonra Rozarin'e bakıyor. Selamlaşıyorlar. Bugünlük bitti ama bu hikaye devam ederse şaşırmayın. 2013'te büyük mücadeleyle, bakanlığa alınan arkeolog sayısı 45'e çıktı, sevindirici bir gelişme ama çok yetersiz. Aklıma Yunanistan'da başlayan 'Tarihi eserlerin sesi çıkmaz, siz onların yerine konuşmalısınız' başlıklı uluslararası kampanya geliyor; hamasetten uzak, gerçekçi bir film ve çok çarpıcı. 2012 yılında Yunan Arkeologlar Birliği ekonomik kriz sonrası bakanlıktaki arkeolog sayısının 1100'den 900'e inmesine tepki göstermek ve uluslararası çağrı yapmak için bu filmle kampanyayı başlatmıştı. Onlar krizle böyle, biz krizsiz, hali vakti yerinde ülkeyiz ya, bizdeki toplam arkeolog sayısının 700 küsur olduğu gerçeği, daha ne kadar bekleyeceğiz dedirtiyor. Nüfus, coğrafi özellikler ve tarihi zenginliklerimizi kıyaslayınca daha da içim kararıyor.


İstanbul'un hemen her yıl tarihi yok edilen Beyoğlu semtinin nadide tarihi mücevheri Pera Palas Oteli, 121 yaşını kutluyormuş. Kutlasın tabii. Turistler İstanbul'un Pera'sını orada algılıyor, en azından mutlaka gidip bir çay içiyor, pasta bina Demirören dibindeki otelde değil. Eh, onlar da biz de haklıyız, eskiyle yeninin randevusu ancak duygusu, yaşanmışlığı olan yerde verilir. Öyle böyle, acı tatlı içiçe geçmiş bir sürü öykü, yaşanmışlık... İyi ki korunmuş! Mata Hari, ikinci katın koridorundan kalbi küt küt atarak odasına doğru ilerledi, kapıyı açıp içeri girebildiğinde ancak rahat bir nefes alabildi. Önemli bir iş başarmıştı ama önce gevşeyip kendine gelmeliydi! Pencereye yaslanıp camın arkasındaki Haliç'in uykulu sularına, batmakta olan güneşin kızıl sarı rengine, teknelere ve bunlarla tezat insan kalabalıklarına baktı. Bu kentte bütün renklerle bütün karanlıklar, bütün zenginliklerle bütün sefalet elele, kolkolaydı sanki ve bu otel, insana her an herşeyi yaşayabileceğinin, huzurla kaosun birarada olabileceğinin tanığıydı... Ünlü İngiliz casusu Cicero da başlıca görev bölgesi olan İstanbul'da, kendini en çok Pera Palas'ta güvende hissederdi... Bir zamanlar o koridorlardan, o balo salonundan, o restorandan o da geçmiş, pek çok gizli bilgiyi belki de bu oteldeki ilişkileri sayesinde toplamıştı. İşgal yıllarında Boğaz'da nasıl yabancı gemiler halka kendini sevimli göstermeye çalışıp eğlence üstüne eğlence düzenliyorsa, Beyoğlu'nda da o sırada en keyifli ve Avrupai akşamlar burada yaşandı. En hararetli tartışmalarla en şık resepsiyonlar da... Bu otel, kentin sembollerinden, kilit noktalarındandı. Hangisini anlatmalı?.. Taa başlangıcında otel kurulurken başına gelenleri, bugün düşsel bir roman gibi yaşanmış gerçek hikayelerini mi? I. Dünya Savaşı sırasında koridorlarında koşuşturan casusları mı? Saray tercümanlarının başına gelenleri mi? Diplomatları, dünya çapında şarkıcıları, baronları, düşesleri, cumhurbaşkanlarını, sanatçıları, yazarları ağırlayan Balo Salonu'nu mu? Yoksa işletmecisi Bay Georges Nagelmackers'in oteli bitirmek için ne zorluklar çektiğini mi? Belki Orient Express düşleriyle coşku içinde Wagons-Lits ile ilk olarak Pera Palas'a gelenlerden, görkemli açılışından söz etmek, hayal perdesindeki sisleri aralar. Tarih, 19. yüzyılın ortalarını gösterir, imparatorluk en zorlu ve radikal dönüşümlerle çalkalanırken Osmanlı'nın Pera'sı da en şaşaalı günlerini yaşamaktadır... Avrupa kulüpleri, operetler, kafeler, pastaneler, dükkanlar, tiyatrolarıyla Osmanlı'nın kültürel algısını ortaya koyan yıllar... Fransızca ve Fransa'ya sempati doruk noktasında. Kozmopolit yaşamın kalbinin attığı bu yer, Pera, herşeyiyle Avrupa'dan farksız. Yine de ekabir müşterilerin ihtiyaçlarını karşılamak kolay değil; otellerin çoğu o dönemin imkanlarıyla sınırlı. Pera Palas yokken, ekabir müşteriler Grand Hotel de Luxembourg'da kalırlarmış. Ermeni asıllı üç Türk vatandaşı olan sermayedar, lüks otel ihtiyacını farkedip 19. yüzyılın sonunda büyük çabalarla Bayezid-i Sanayi Vakfı'na ait araziyi üstlerine geçirmeyi başarır. Ancak hisse alıp satmakla uğraştıklarından otelin inşaatına girişemezler. Bu arada La Compagnie International des Wagons-Lits, yani Uluslararası Yataklı Vagonlar Şirketi, o meşhur Orient Express seferlerine başlar. Bir tür hayal satmakta ve Avrupa'dan yolcular lüks, yataklı trenlere binerek Doğu'nun egzotik diyarlarını keşfe çıkmaktadırlar... İstikametlerden biri olan ve hem gelişmişliği hem de sanatsal, mistik, estetik güzelliğiyle en özeli İstanbul'da onların beklentilerini karşılayacak konforlu bir otel yoktur. Böylece 1894'de tren kumpanyası kendi otel işletmesini kurar. Otelin işletmecisi İstanbullu Georges Nagelmackers, hemen inşaata başlar. Avrupa'daki benzerleriyle yarışacak kertede lüks bir otel inşa edecektir ve bu hiç te kolay değildir. Osmanlı Bankası'nın arşivinde Nagelmackers'in şirketinin otelinin 1894'de durma noktasına geldiği ve bankadan 30 bin lira kredi alarak tamamlayabildiğinin belgesi duruyor. Nagelmackers, kredi teminatı olarak şirketin Tarabya'daki Summer Palace ve Kahire'deki otellerinin bütün hesaplarının banka denetimine verilmesini kabul eder. Otel inşaatı böylece tamamlanır. Otelin tasarımını İstanbul Arkeoloji Müzeleri de dahil İstanbul'a pekçok güzellik kazandırmış mimar Alexandre Vallaury yapar; dış cephesinde klasik bir anlayış, balo salonunda oryantalist üslup, asansör ve çevresindeki ikincil mekanların düzenlenişinde art nouveau çizgiler... Avrupalı asillerin ihtiyaçlarını karşılamak için yapıldığından döneminin en lüks ithal malzemeleriyle inşa edilir. Bugün hala o dönemde yapılmış sıhhi tesisat, mekanik ve elektrik donanımları kullanılıyor. Pera Palas, 1895'in Ocak ve Şubat aylarında büyük ziyafetlerle açılır... Ve Avrupa'dan soylular otele akmaya başlar. Yataklı vagonlarla Berlin-Budapest-Constantinople güzergahını seçenler Sirkeci Garı'na vardıklarında tahtrevanlarla otele taşınırlar. Özellikle de kadınları otele getiren bu zarif tahtrevanlar o günlerin anısı olarak hala Pera Palas'ta. Bu arada Pera Palas yapıldığında İstanbul'da yalnızca Amerikan Hastanesi, Yıldız Sarayı ve otelde elektrik olduğunu hatırlayalım. Beyoğlu'nun tek elektrikli binasıdır burası ve Tepebaşı'ndakiler onun ışığından faydalanırlar. Ayrıca asansörü elektrikle çalışan tek asansör buradadır. Sonraları odalarından sıcak su akan ilk otel vb. bir çok ilk burada yaşanır. Altın yılları, I. Dünya Savaşı'na kadar olan dönem. Tarihiyse, ilginç olaylar dizini gibi. Öncelikle otelin el değiştirmesine yol açan yaşanmış masal gibi tuhaf olaydan başlayalım... Mersin'de değirmencilik yapan Bay Bodossaki, savaştan önceki dönemde otelde kalmak ister ama kıyafetinden ötürü reddedilir, hıncını ise oteli satın alarak çıkarır. Bay Bodossaki, Anadolu kökenli Rum vatandaşlardandır ve çok zengindir. Tepesi atan Bay Bodossaki, önerilen çok yüksek fiyata rağmen oteli satın alır. Anne babalarımızın idolü, bir dönem filmlerin unutulmaz oyuncusu Greta Garbo, Pera Palas'ta kalır. Acaba, tanınmadan Beyoğlu'nda nasıl dolaştı, nereleri gezdi, neler onu heyecanlandırdı? Kamelyalı Kadın yorumuyla ünlü Fransız oyuncu Sarah Bernhardt da, olaylı İstanbul turnesinde Pera Palas'ı tercih eder. İstanbullular, onu izlemek için yarışırken o kendini otelin huzurlu kollarına atar ve onunla görüşmek isteyenlerle burada buluşur. Pera Palas, I. Dünya Savaşı sırasında işgal kuvvetlerinin karargahı gibidir. Fransızlar, İngilizler, İtalyanlar, Amerikalılar cirit atar otelde. Savaş demek yokluk demek ama Pera Palas'a yokluk pek uğramaz. Ünlü casuslar, işgal kuvvetleri komutanları hep burada kalır. Bodossaki de onlarla iyi ilişkiler içindedir. Kurtuluş Savaşı'na muhtemelen anlam veremez, çılgın bir macera olarak bakarlar. Atatürk, Bay Bodossaki ile ilk olarak 1917 yılının Aralık ayında bir Osmanlı paşasıyken tanışmış; 1919'un Nisan ayında Yunan Generali Paraschevopulo'yu bütün Beyoğlu gibi Pera Palas da mavi beyaz bayraklarla selamlamış.. İşgal kuvvetleri hüsrana uğrayınca Bay Bodassaki, korkusundan oteli terkeder. Bu arada maliyeye ciddi bir borcu olduğu ortaya çıkar ve otel 1923'te hazineye devredilir. Üç yıl sonra, Atatürk'ün Suriye'de iken tanıdığı eşraftan Misbah Muhayyeş otele talip olunca önce işletmeciliğini sonra mülkiyetini alır. Çocuğu olmayan Misbah Muhayyeş 1949'da bir vakıf kurup gelirini Darüşşafaka, Darülaceze ve Verem Savaş Derneği'ne bırakacak, ardından 1982 ve 2006'da otel el değiştirecektir.


İstanbul'da ondan başka dolmakalem tamircisi yok! 1. Lamy Raspberry 2. Yard-o-led Astoria 3. Pilot Capless Carbonesque 4. Pilot V Pen 5. Faber-Castell Pear Wood 6. Cross Sentiment Scarlett 7. Mont Blanc Ingrid Bergman 8. Sheaffer Prelude 9. Parker Ingenuity Daring 10. Waterman Hemisphere Essential. Zamane gençliği pek anlamıyor ama bana göre dolmakalemle yazmanın hazzı başka hiç bir kalemde yok. Bir vakitler resmi daire yazışmaları, dilekçeler ve elbette özel mektuplar hep dolmakalemle yazılırdı. Bir prestij göstergesiydi. sonra ne bileyim, ilkokullarda dolmakalemle yazma adabı öğretilirdi. Kalem nasıl tutulmalı, kağıdın üzerinde ne şekilde ilerletilmeli, hepsi gösterilirdi. Oysa şimdi işler değişti. Dolmakalemin mazide kalmasının en büyük sebebi elbette teknoloji. Geçenlerde eski günlere dönmeye karar verdim ve kendime bir dolmakalem alıp Havalı havalı kullanayım dedim. Ama kolay değilmiş. Önce dolmakalem bulacaksın, hem de iyisini. Sonra yazmaya çalışacaksın. Hadi yaptın diyelim, ya bozulursa? O zaman işiniz zor, çünkü ülkemizde sadece bir tane dolmakalem tamircisi kalmış. O da Sirkeci'de, 1.5 metrekarelik bir dükkanda çalışan Murat Usta. Dayımın dükkanıydı. Bu sokakta 1.5 metrekarelik bir yer almış ve o dönemde dolmakaleme merak saldığı için de bu işe girmiş. İlk başta ufak tefek uç değiştirme gibi işler yapsa da zamanla işin ustası olmuş. Ben 1976'da çırak olarak geldim. Kalemle ilgili bir bilgim yoktu ama dayım vasıtasıyla öğrendim, sevdim. 1996'da da ondan devraldım. O vefat edince şimdi tek başıma idare ediyorum. 1930'lu, 40'lı yıllardan kalemler geliyor. 1903'ten kalma bir dolmakalem geldi geçenlerde. 1950'den sonraki tarihlerin kalemleri çok az, zaten o yıllarda insanlar dolmakalem yerine tükenmez kalem kullanmaya başlamış. Bazen değişik tepkiler geliyor. Aaa, dolmakalemin tamircisi mi olur? diye soranlar çıkıyor. Ama Londra'dan bile kalemini yaptırmaya gelen insanlar oluyor. En büyük müşterimiz Murat Bardakçı. Kendisi sürekli dükkanımıza gelir ve kullandığı dolmakalemleri tamir ettirir. Elbette gelip kalemlerini tamir ettiren birçok gazeteci, yazar, akademisyen, mimar da var. Yurtdışına giden arkadaşlara sipariş veriyoruz çoğu zaman. 2 saatte bitirdiğim kalemler de var, tamiri 1 ayı bulan kalemler de. Bu durumda fiyatları değişiyor elbette. 5 TL'den başlayıp 150 TL'ye kadar yükselen bir maliyet yelpazemiz var. Mimar bir arkadaş getirmişti o kalemi. Çalışmıyordu, içi uzun süre mürekkepli kalmış. Ben de tamir ettim ve eski sağlığına kavuşturdum. Zor olduğunu söyleyemem; kalemin özü iyiydi, o yüzden tamiri kısa sürdü. Kalite, görüntü; her şeyleri farklı... Hangileri kaliteli diye soracak olursan, malzeme bağlamında eskilerin kalitesi çok daha fazla. 1900, 1910, 1920'li yıllardan kalemler hala kullanılıyor ama şimdiki zamanın fabrikasyon kalemleri bozulduktan sonra pek kullanılacak halde olmuyor. Marka ön plandadır. Ama mürekkep, uç; bunların kalitesi de etkileyen faktörlerdir. Kalemin ucu kağıtla birleştiği anda kayıp gitmeli. Kaymadığı zaman, anlayın ki o kalem kaliteli değildir. Yok, olmaz. İstediğin kadar kullanabilirsin ama iyi bakmak şartıyla. Dolmakalemin bir farkı var. Eskidikçe yıllanan şaraplar gibi dolmakalem de değerlenir. Kendinize nasıl bakıyorsanız, dolmakaleme de o şekilde bakmalısınız. Temizliği çok önemlidir. Kılıfı olması gerek. Uzun bir süre, mesela 5-6 ay kullanmadığınız takdirde içindeki mürekkep donar, böylece kalem kullanılamaz hale gelir. Ilık suyla temizleyebilirsiniz. Ben de aynı şeyi soracaktım. Murat Ustaya nasıl ulaşabiliriz? Özellikle de telefonuna. Çünkü İzmit / Kocaeli'den geleceğim.


İstanbul'un Köpekleri adlı kitap II. Meşrutiyet'in ilanıyla başlayan Batılılaşma hareketleri çerçevesinde Sivriada'ya sürülen ve dönemin zihniyet çekişmelerinin en önemli figürlerinden biri olan sokak köpeklerinin itlaf serüvenine, Batı'daki benzer örneklerine ve İstanbul Himaye-i Hayvanat Cemiyeti'nin kuruluşundan Evrensel Hayvan Hakları Beyannamesi'nin kabulüne kadar Türkiye'de hayvan hakları kavramına tarihsel ve antropolojik bir bakış sunuyor. Önce sigarayı atacak gibi oldum. Sonra yetişecek bir yerim olmadığını hatırladım. Bir banka oturup çantamdaki bir sürü kablonun arasından kitabımı çıkardım. Telefonun şarjı, telefonun kulaklığı, iPad'in şarjı, bilgisayarın şarjı. Bu kadar kablo bana fazla diye düşündüm. Aramaların, maillerin, mesajların, Whatsapp'ın, Facebook'un sesi. Her şeye ses çıkarırsan iki gün şarjın dayanmaz tabii dedim. Beşinci kattan düşüp de bir şey olmayan 3310'umu hatırladım özlemle. Beşinci kattaki o döküntü evimi sonra. O evdeki hafif hallerimi. İnsan kendini de geriye alabilse. Kendini de şarj edebilse. Belki de kendimi şarj edebilmek için kitap okuyorumdur. İstanbul'un Köpekleri diye bir kitap okuyorum şimdi. Kitap 1910 yılında II. Abdülhamid'in tahttan indirilip Jön Türklerin başa geçmesinden bir yıl sonra İstanbul'daki sokak köpeklerinin kökünün kazınmasına karar verilmesi ile başlıyor. Yüzlerce köpek kafeslere kapatılıp Sivriada'ya götürülüyor. Ölüme terk ediliyor. Fotoğraflar içler acısı. Üstelik köpeklerin itlafı için adaya terk etme fikri de ilk değilmiş. Abdülaziz zamanında da denenmiş ama arkasından şehirde büyük bir yangın çıkınca ahali Allah'ın gazabı işte, köpeklere yapılanlar yüzünden demiş. Zamanın İstanbul şehremini İttihatçı Cemil Topuzlu'ya göre 1910'daki itlafta ortadan kaldırılan köpek sayısı otuz binmiş. Oturdum ağlamaya başladım. Kendime mi ağladım, benden yüz yıl önce öldürülen köpeklere mi ağladım bilmiyorum. İnsanın ağlayası olunca bahane bulmak zor değildir bizim memlekette. Hiç görmediğiniz köpeklere, ağaçlara, çocuklara, kadınlara, toprağın altında kalan tarihe ağlayabilirsiniz. Hüznünüz utançtan öte bir şey olmaz zaten. Anca ağlarsınız, anca başkalarının yerine utanırsınız. Gri çirkin binaların olduğu herhangi bir metro istasyonunda bir sigara daha yaktım. Bir metro daha gitti. Dört dakika sonra birisi daha gelir dedim. İnsanın kendine üzülecek bir dört dakikası olabilir. Ya da bazen olamaz karar veremedim. Kitap İstanbul tarihindeki köpek itlaflarını anlattıktan sonra farklı inanç ve kültürlerde köpeğin yerini anlatıyor. Eski Yunan'da şifa tapınaklarında Sağlık Tanrısı Asklepios, rüyalarında hastalara yılan ya da köpeğe dönüşerek görünür ve yaralarını yalayarak iyileştirirmiş. Önce rüyalarla ilgili yeni bir şey öğrendiğime sevindim sonra hala tezimi bitiremediğimi hatırlayıp üzüldüm. Daha sonra ise psikologumun daha öncelikli dertlerim varken diğerleri için endişelenmeyi şimdilik ertelememi istediğini hatırlayıp konuyu değiştirmeye çalıştım. Bir metro istasyonunda kendi kendimle konuşup, kendimden konuyu değiştirmesini rica ediyorum. Aferin. Bizans ikonografisinde de Aziz Khristophoros bazen köpek başlı olarak tasvir edilirmiş. Buna dair İstanbul'da kalan tek örnek Boğaz'ın Anadolu yakasında sundurması yol çalışmasına kurban gitmiş bir kilisedeymiş. Hangisi acaba? Kitapta yazmıyor. Bir süre bunu merak edeyim dedim. Neyse ki merak edecek şeyler bitmiyor. Bu gelen metroya bineyim artık. Bu kadar kablo bana fazla diye düşündüm.


Sağda Ece ile Mehmet Emin. Soldaki Zafir Konağı'nı ise ben çektim. Bakırköy İncirli Caddesi'ndeki 35 numaralı isimsiz konak... 150 yıllık bu konağı kime sorsanız bambaşka hikaye anlatıyor. Kimisi konağın geceleri birden ortadan kaybolduğunu, kimisi bir aile dramının ardında kaldığını, kimisi de çok zengin ve ünlü bir işadamının olduğunu söylüyor. Fark ettik ki konağın müştemilatında birileri oturuyor. Anlaşılan kimsenin aklına konağı onlara sormak gelmemiş. Konakta, oraya göz kulak olma karşılığında oturan Lale Hanım, Eskiden buranın aşçısıydım. Sahibi 25 yıl önce taşındı. Haksız değil, konak büyük ama beyefendi yalnız. Çocukluk anıları var diye satmak istemedi. Kendimi burada oturduğum için şanslı hissediyorum diyor. Lale Hanım ne her yıl sadece bir kere gelen sahibinin ne de konağın adını söyledi. Ne kadar ısrar etsek de içine girmemize müsaade etmedi, sahibinin kesin emriymiş. Konağın bahçesindeki kedilere gönüllü bakan Nesrin Hanım, Buraya her geldiğimde iç geçiriyorum, keşke sahibi ben olsaydım. Böyle boynu bükük kalmazdı diyor. İsimsiz konak ne perili ne de korkunç fakat çok yalnız, orası kesin. İstanbul'un yangınlarından burası da nasibini almış, bir kısmı yanarak kül olmuş! Şimdilerde İstanbul Bahçeşehir Üniversitesi'nin bünyesinde. İçeride özel çekim yapmanın bedeli varmış: 1000 TL. Biz ise sadece keşif için girmek istediğimizi söyledik. Başımıza gelebilecek tüm kazaların kendi sorumluluğumuzda olduğuna dair bir dilekçe imzalayıp içeri girdik. Girmeden önce civardakilerle konuşmuştuk. Meğer esnaf, binadan korkuyormuş. İçeride eşyalar bulunduğu rivayetmiş! Artık değil. İçeride her adımda bir gıcırtı... Yere düşmüş kapılar, kırık avizeler, açık pencereler... Kimi yerler öyle karanlık ki, yanınızda biri olmadan girmek nerdeyse imkansız Tam bunu derken bir patırtı duyuyorum! Emin düştü. Merdivenler için defalarca uyarmışlardı bizi, haklılarmış. Ama en güzeli de hanın çatısı... Kim bilir burası hangi sohbetlere şahit olmuştur? Şimdiyse bu koca han albüm kapaklarına fon. Beşiktaş Barbaros Bulvarı'ndan yukarı çıkarken görünen Zafir Konağı hakkında çok şey yazılıp çizildi. Bir Allah'ın kulu son halini içeriden fotoğraflamamış. Bir heves gittik ki binanın güvenlik görevlisi değil izin vermek bizi soru sorduk diye kovaladı bile! İçine de bahçesine de girmek mümkün olamadı. 19'uncu yüzyılda inşa edilen konaklarda II. Abdülhamid dönemi İslam dünyasındaki önemli simalar, besteci Refik Fersan'ın karısı Fahire Fersan, Dr. Fahri Bey ve ailesi, yani Bülent Ecevit'in babası, dönemin milli eğitim bakanı Hasan Ali Yücel, Abdülhamid'in kızı Ayşe Sultan, Cemal Reşit Rey gibi isimler oturmuş. Kamil Büyüker'in yazdığı Zafir Konağı'nda Bir Zamanı Yaşamak adlı kitapta her birinin hikayesi anlatılıyor. Bu dev yapı restorasyona kapalı ve bir çivi dahi çakmak yasak. Arkada koca Conrad Otel yükseliyor ama o bile gölgesinde kalıyor. Balat'ta sayısız harabe ve metruk bina var. Kimisi eski Rum yapıları, kimisi de Fransız... Fakat öyle bir tanesi var ki bizden önce ünlü graffitici JR keşfetti. Hatırlayın, sanatçı bu evin duvarına bir resim yerleştirmişti ama bir hafta sonra resim griye boyanmıştı. Binanın popüler olmasını bu olay sağlamış, Balat'a gelenler bu binanın önünde fotoğraf çektirmeden dönmez olmuştu. O kadar ki karşı apartmandakiler, Yıkılsa da kurtulsak diyor. Eskiden Rum bir ailenin oturduğu binaya girmeyi denedik ama içinde ne merdiven var ne de sağlam bir duvar. Serdar-ı Ekrem Sokak üzerindeki 35, 37, 39 ve 41 numaralı binalar omuz omuza vermiş öylece duruyor. Kapılarında koca zincirler, pencereleri de MDF ile kapatılmış. Birinin penceresi açıktı gerçi, ona merakla baktık. Yıkık dökük bir yer... Merhaba! diye seslendi Emin içeri, sesi öyle acı yankılandı ki boş odada kalabalıklaşmayı istercesine. İronik olan şey, bu yapıların tam karşısında lüks evler ve dükkanlar bulunması. Etrafındaki iş yerleri ya da komşuları bu binalar hakkında hiçbir şey bilmiyor. Bakkal Emrullah Bey, Bu evler sırf graffiticilere yarıyor, başka da bir faydası yok diyor. Öğrendiğimize göre 6-7 Eylül olayları sonrasında terk edilen binalardanmış, o yüzden Milli Emlak Genel Müdürlüğü'ne geçmiş. Geçen yıllarda yapılan açıklamalara göre Kültür Bakanlığı kütüphaneye dönüştürmek için çalışacakmış. Belirli bir tarih yok. Cihangir Bataraya Sokak'ta yıllardır inşaat halinde duran bir bina. Bir bitse ne kadar para eder kim bilir! diyor komşular. Binanın altında 1960'tan beri çaycılık yapan amca, Sorma evlat, yanılmıyorsam 25 yıldır böylece duruyor. Resmen içim gidiyor baktıkça. Ben yaşlandım, o öylece duruyor diyor. İçine girmek istediğimizi söyleyince, üst katında oturan bir güvenlik görevlisine yönlendiriyor amca bizi. İki sohbet, bir çay karşılığı giriyoruz içeri. Kime ait, neden böyle yarım kalmış, akibeti ne olacak, görevli de bilmiyor. İçeri adım atar atmaz müthiş bir İstanbul manzarası kucaklıyor bizi. Emin'le yarım kalmış pencerelerden birinin önünde durup hayal kurmaya başlıyoruz.


Dünyaca ünlü İngiliz yazar J. R. R. Tolkien'in, en önemli eserlerinden Hobbit için, üstelik kitap daha taslak halindeyken çizdiği resimler, J. R. R. Tolkien'den Hobbit Resimleri adlı kitapta okurla buluşuyor. Hobbit'in 75. yılını kutlamak üzere hazırlanan ve içinde Orta Dünya'ya dair 100'den fazla resim, eskiz, harita ve plan ilk kez bu kitapta bir araya geliyor. İthaki Yayınları'nın sınırlı sayıda ve numaralı sunduğu bu ciltli ve kutulu kitabı kaçırmayın. Yıl 1936... J. R. R. Tolkien, yayıncısına günün birinde fantastik edebiyatın en büyük eserlerinden sayılacak bir kitabın taslaklarını götürüyor. Ertesi yilın eylül ayında The Hobbit, bizzat Tolkien'in çizdiği 10 küsur illüstrasyon ve iki haritayla birlikte basılıyor. Ama tabii anlatacaklarımın hepsi bu değil. J. R. R. Tolkien Hobbit'i yayıncısı Allen & Unwin'e gönderdiğinde aslında 30 yılı aşkın bir süredir amatör olarak resimle uğraşıyordu. 1892'de doğan yazar çocukken annesinden birkaç şey öğrendiyse bile resim sanatı konusunda aslında kendi kendini eğitmişti. Bildiği, yaşadığı yerleri çiziyordu daha çok ama onları hayal gücünü katarak zenginleştiriyordu. Edebiyat eserlerinden ilham aldığı sürreel denebilecek, anlamlandırması zor çalışmaları da vardı. Mesela bir keresinda Romantik çağın büyük şairi Samuel Taylor Coleridge'ın Kubilay Han şiirindeki esrarlı saray Xanadu'yu çizmişti. Kuzey Avrupa mitolojisinden esinlenerek hazırladığı resim serileri de vardı. Ama tabii ressam Tolkien'in en büyük başarısı, sonradan Silmarillion adıyla anılacak kişisel mitoloji evrenini görselleştirmesiydi. Tolkien, her yılın aralık ayında çocuklarına Noel Baba'yla arkadaşlarının ağzından eğlenceli mektuplar kaleme alıyor, üzerlerine sahte Kuzey Kutbu pulları yapıştırıp onları özel bir şekilde damgalıyordu. Kuzey Kutbu'nda yaşanan aksilikleri ve maceraları anlattığı bu mektuplarda farklı el yazıları kullanması müthiş zekice bir ayrıntıydı. 2000 yaşındaki Noel Baba'nın el yazısı titrek ve silikti mesela. Her zarfın içinden konuya uygun birer de resim çıkıyordu. İşin en güzel yanı Tolkien bu mektupları macerasını anlattığı karaktere uygun bir ses tonu takınarak okuyordu. Görece daha basit öykülerden oluşan ilk kitapları işte bu eğlenceli ve maceralı Noel masallarından doğdu. Lakin ağırbaşlı ve ciddi Silmarillion efsaneleri de aklını kurcalamaya devam ediyordu. Derken Tolkien 1930'larda -net tarihi bilmiyoruz- bu iki üslubu bir araya getirerek, yani hem çocuklara seslenerek hem de büyüklerin hoşuna gidebilecek ayrıntılar ekleyerek yepyeni bir macera kaleme aldı. Gene aralık ayı gelmişti ve birkaç hafta içinde oğlu Christopher'a yeni bir Noel mektubu gönderecekti. Bir an önce okuldan çıkıp evine dönmek istiyordu ama okuyup not vermesi gereken sınav kağıtları vardı. Önündeki tomardan bir sayfa çekip arkasına sonradan unutmamak için aklına gelen cümleyi yazdı: Topraktaki oyukta bir Hobbit yaşardı... Hobbit romanının bugün çok ünlü olan ve 7'den 70e herkesin bildiği ilk cümlesiydi bu. Kitap birkaç yıl süren hummalı çalışmayla tamamlandı ve 1937'de yayınlanır yayınlanmaz olay oldu. Dünya Silmarillion efsanesiyle nihayet tanışmıştı. Tolkien Silmarillion efsanesinin bir türlü önüne geçemediği bir yeni diller yaratma arzusundan doğduğunu söylemişti. İş, bir dil yaratmakla bitmiyordu tabii; yaratılan dili konuşacak insanlar da gerekiyordu. Bugüne kadar bilmediğimiz bir dille konuşan bu insanlar elbette bize benzemeyecek, alışkın olduğumuz mekanlarda yaşamayacaktı... Özetle bir dil yaratmak aslında bir evren yaratmayı göze almak anlamına geliyordu. Tolkien'in bir tutkusu daha vardı: Öykü anlatmayı her şeyden çok seviyordu. Böylece Orta Dünya sakinlerinin başına gelenleri yazmayı kesintisiz bir şekilde sürdürdü. Ve hiç ara vermeden on yıllarca Beren ve Luthien'in aşkını, Gondolin ve Nargothrond'daki Elf Krallıkları'nın düşüşünü, denizci Earendil'i, Feanor ve Silmaril adıyla bilinen kudretli mücevherleri ve Elf'ler, Hobbit'ler ve insanlarla ilgili daha başka pek çok şeyi anlattı. Bunlar Tolkien'in hayatını adadığı büyük eseri oluşturuyordu ve 1973'teki ölümünde oğlu Christopher'a emanet edildiler. Christopher tüm malzemeyi derledi, topladı ve 1977de Silmarillion'la başlayarak sırayla hepsini teker teker okurla buluşturdu. Kuytuorman, Elf Kralı'nın Kapısı, Göl Kasabası ve Ön Kapı, Tolkien'in Hobbit'in taslaklarıyla birlikte yayıncıya teslim ettiği illüstrasyonlardı. Kendisi çizdiklerini yeterince beğenmiyordu ama yayıncısı onunla aynı fikirde değildi. Böylece Tolkien altı yeni illüstrasyon daha hazırladı. Hepsi de bariz şekilde arızalı, diye yazmıştı kendini eleştirmeden duramayanlardan olduğu için. Gene de çok kısa sürede Hobbit'e eşlik eden yüz küsur illüstrasyon ve harita hazırladı. Gerçi kitabı bu illüstrasyonlarla birlikte basmak için gereken para yayıncısında yoktu, bunu yapmak o dönemin koşullarına göre astronomik denecek kadar pahalıya patlayacaktı. Böylece bir orta yol arandı ve kitap 10 çizim, 2 haritayla ciltli olarak basıldı. Şimdi nihayet bizde de İthaki Yayınları tarafından yayımlanan kitaba gelince... İçinde Tolkien'in suluboya, karakalem ya da mürekkeple çizdiği olağanüstü güzellikteki diğer harita ve illüstrasyonlar yer alıyor. Çok büyük bir kısmı daha önce hiç yayınlanmamış bu 110 illüstrasyon, Oxford'daki ünlü Bodleian Kütüphanesi personeli tarafından günışığına çıkarılıp çok uzun yıllar süren titiz bir çalışmayla dijitalize edilmiş ve dünyanın önde gelen Tolkien uzmanlarından Wayne G. Hammond'la Christina Scull'ın yayına hazırladığı J. R. R. Tolkien'den Hobbit Resimleri adlı kitapta okurla buluşmuşlar. Kitap, Tolkien'in Hobbit'i nasıl yarattığına şahit olmak ve Yüzüklerin Efendisi filmlerinin yönetmeni Peter Jackson'ın görsel açıdan ilhamını nereden aldığını göremek isteyenler için muhteşem bir kaynak. Daha sonraki yıllarda Tolkien'den etkilenerek ünlü Narnia Günlükleri'ni kaleme alan C. S. Lewis; Hobbit'in sadece Alice Harikalar Diyarında'yla karşılaştırılabilecek düzeyde bir yapıt olduğunu öne sürer. İkisi de her satırda koca koca felsefe kitaplarının içeriğine sahip kudretli ama aynı zamanda çok eğlenceli kitaplardır. W. H. Auden ise eleştirisinde Hobbit'in olağanüstü bir başyapıt olduğunu yazar. Büyük şair kitaba öylesine hayran olmuştur ki yazarına bir mektup göndererek bir an önce onunla tanışmak istediğini söyler. Ve hayatlarının sonuna kadar yakın iki dost kalırlar.


İlk örnek bir çocuk kitabı... İngiliz romancı David Almond sayısız ödül kazanmış ve bizde Günışığı Kitaplığı tarafından yayınlanmış Dünya Büyülü Bir Yer romanında, çok ağır bir meselenin çocuklar ve gençler için nasıl etkileyici bir dille aktarılabileceğini gösteriyor. Ailesiyle Kuzey İngiltere'nin eski bir madenci kasabasına taşınan Kit, metruk maden ocağında Ölüm adını verdikleri gizemli bir oyun oynayan çocuklarla tanışıyor ve bu onun yaşamı algılayışında köklü değişikliklere sebep oluyor. Ona yol gösteren iki kişi var; eski madenci dedesi ve çok uzun yıllar önce maden ocağında çalıştırılan çocuk işçilerden birinin hayaleti. Hiç ulaşılamayanlardan biri. Dışarı çıkarılıp gömülemeyenlerden... Vakitsiz ölen bir zaman yolcusu. Görüyorsunuz; literatüre bakınca da değişen bir şey yok, Zola'nın Germinal'de tarif ettiği madencilik hayatı bugünün Fransa'sında ne durumda bilemiyorum ama meğer bizim ülkemizde 1885'ten 2014'e her şey çok ama çok benziyormuş. Madencilik, 20. yüzyılın en önemli yazarlarından İngiliz romancı D. H. Lawrence'ın romanlarında da karşımıza sık sık çıkıyor. Ama tabii Germinal'in yazıldığı yıl yani 1885'te doğan Lawrence'ın duyarlılıkları, Zola'dan son derece farklı, o yüzden onun yazdıklarında madencilik merkezde değil arka planda; tehditkar ama silinmeye yüz tutmuş bir hayal gibi hissettiriyor kendini daha çok. Zola gibi aynı ailenin farklı kuşaklarından kişilerin hayatlarının anlatıldığı Oğullar ve Sevgililer, Gökkuşağı ve Aşık Kadınlar romanları örnek verilebilir.


Hemen kaşlarınızı çatmayın, Hitchcook değil tabii, Hitchcock... Alfred Hitchcock. Fakat bu filmde onun sineması bir yemek tarifi şeklinde öyle güzel özetlenmiş ki, espriyi uzatmakta sakınca görmedim.


Yazar ve blogger Brian Joseph Davis, adli tıbbın yararlandığı bir bilgisayar programı aracılığıyla en ünlü roman karakterlerinin robot resimlerini yapıyor. İyi haber şu: İstek yollayarak, gönlünüzdeki roman karakterini çizmesini bile isteyebiliyorsunuz. Ben ulaşamadım, o ayrı. Ulaşsam, Sydney Carter'ı çizmesini rica edebilirdim. İşte Madame Bovary'nin esas karakterinin olası gerçeği. Yüzü kağıt gibi beyaz. Saçları tek tük de olsa beyazlamış. Bu onu yaşından büyük gösteriyor. Filmlerde izlediğimiz Emma Bovary'den ne kadar farklı. Vladimir Nabokov'un Lolita romanının ana karakteri Humbert Humbert, sıska, iri kemikli ve göğsü kıllı biri olarak tarif ediliyor. Kalın siyah kaşları var, yüz ifadesi nevraljiden mustarip gibi... Tabii onun fiziksel görünüşüne dair romanın şurasına burasına serpiştirilmiş başka birçok ipucu daha var. Hayal gücümüzün yardımıyla bunları bir araya getiriyor ve kafamızda bir imge oluşturuyoruz. Benim Humbert Humbert'im bu yüzden sizinkine benzemiyor. Onu beyazperdede canlandıran James Mason yahut Jeremy Irons'a da... Ve ben Nabokov'un yazarken zihninde nasıl bir imge yarattığını fena halde merak ediyorum. Yardımıma enfes The Composites sitesinin yaratıcısı Brian Joseph Davis koşuyor. Aynı zamanda romancı olan Davis, bir polis arkadaşıyla konuşurken yeni software'ler üretildiğini öğrenmiş. Suçluların robot resimleri onlar yardımıyla artık hatasız çizilebiliyormuş. Davis Neden olmasın? diye sormuş kendi kendine, bu software'lerden yararlanarak roman karakterlerinin robot resimleri neden çizilemesin? Böylece Lolita'nın CSI'la buluştuğu noktaya gelinmiş. Bu kadar basit bir şey niçin kimsenin aklına gelmedi hayret ediyorum diyor. Roman karakterlerinin görüntülerini yaratmak için Faces ID adlı bilgisayar programından yararlanıyor. Programdaki on binlerce yüz şeklinden birini seçtikten sonra, yazarın karakterle ilgili tariflerini yüklüyor. Eksik parçalar varsa, romanın geçtiği dönemi araştırıyor, karakterin geldiği sınıfın genel özelliklerini tespit ediyor, böylece ayrıntıları tamamlıyor. Kimi zaman mizaç özelliklerini de hesaba katması gerekiyor, öfkeli birinin kaşlarının çatık durması gerektiğine karar veriyor mesela. Adli tıp ve yazınsal analiz bir araya gelince, ortaya hatasız robot resimler çıkıyor diyor.


Gelelim Gabriel Garcia Marquez'in romanlarından ilhamla bir giyim koleksiyonu yaratan Tata Christiane markasına... Markanın yaratıcısı olan Julie Bourgeois ve Hanrigabriel bu kez üniseks olarak Küçük Prens'ten ilhamla yeni bir koleksiyon hazırladı. Örgücü Cecile Feilchenfeldt ve kumaş baskı ustası Valquire Veljkovic ile de işbirliği yaptılar. Punk ruhundan taviz vermeden elbette. Karşınızda Tata Christian etiketli Küçük Prens kıyafetleri. Kıyafetlere, Küçük Prens'in iPod'unu karıştırdığım o tuhaf günde bulduğum şarkılar eşliğinde bakabilirsiniz.


Diasporanın ağzından konuşan bazı çevreler, bugüne kadar Türkiye'de bir konuda hep yanıltıcı propaganda yaptılar ve Atatürk'ün Ermeni tehcirine karşı çıktığını, hiçbir şekilde İttihad ve Terakki'nin tehcir politikasını desteklemediğini, bu konuda partinin eski yöneticilerini her vesileyle suçladığını söylediler. Bu, Türkiye'ye karşı anti-propaganda maksadıyla oluşturulmuş büyük bir yalandı. Kitabın ilk bölümündeki belgelerde, Ermeniler'in katlettiği devlet adamlarının ailelerine Atatürk'ün isteğiyle o dönem için servet sayılacak maddi yardımlarda bulunulduğunu göreceksiniz. İttihad ve Terakki'nin önde gelenleri 1913 tarihinde çekilmiş bir fotoğrafta toplu halde. İttihad ve Terakki bugün Ergenekon'a falan bağlanıyor. Boş laf bunlar! Aradan 100 yıl geçmiş, şartlar tamamen değişmiş. Bugünkü hiçbir oluşumun, kuruluş ve varoluş maksadı ortadan kalkan ve 1918'de tarihe intikal eden bir siyasi partiyle alakası olamaz. Birincisini, evet. 1909'da Sultan Abdülhamid'i tahttan indirdiler. 1913 sonrasında tek başlarına iktidara geldiklerindeyse, dağılma sürecini engellemeye çalıştılar ama bu kez başarılı olamadılar. Edebiyatçılarımızın İttihad ve Terakkiciler'le niçin pek az ilgilendiğini sormak istiyorum size. Her bir İttihadçı'nın hayatı romanı andırır diyorsunuz İttihadçı'nın Sandığı'nda ama anladığım kadarıyla romancılar bunun pek farkında olmamış.. İttihad ve Terakki'nin bir figürünü alıp başından sonuna bir roman oluşturacak şekilde anlatmak... Tabii ki çok güzel olurdu, niçin olmasın ama bunu kim yapacak? Bunu yapacak edebiyatçının çok iyi tarih bilmesi gerekir. Halbuki bizdeki edebiyatçıların çoğu bilmiyor. Sonları çok acıdır İttihadçılar'ın. Lider kadro ya genç yaşta öldü ya da bazıları Atatürk zamanında idam edildi. Aileler perişan oldu. Zaten hiçbiri zengin değildi. Düşünün; bu adamlar devletin kaderini ellerinde tutmuşlar ama tek kuruşları yok. Hırsız değiller çünkü. Hataları var, koca bir imparatorluk elden gitmiş onların hataları yüzünden ama namuslular. Parayı düşünmedikleri için sıkıntı içinde ölmüşler. Bütün mesele ne, biliyor musunuz? Türkiye'de tarihi roman diye bir şey yok aslında. Tarihi roman çok ciddi tarihi araştırma ister. Ve dünyada bunun örnekleri çok. Tolstoy, Harp ve Sulh üzerinde yıllarca çalışmıştı. Puşkin, Pugaçov İsyanı'nı çok iyi bilmese Yüzbaşının Kızı'nı yazamazdı. Bizde böyle bir şey yok! 15 günde roman yazıyorlar. İttihadçılar'ın hayatları roman olarak yazılabilir tabii ki, yazılmalı da. Ama yazacak kişi gelmiyor aklıma... Mevsimlik romanlar yazarlar ancak, ertesi seneye adı bile hatırlanmaz o romanların. Muhteşem Yüzyıl dizisinden sonra çuvallar dolusu tarihi roman yazdılar, hangisini okudunuz? Okumayı bırakın hangisinin adını hatırlıyorsunuz? Ciddi eser ciddi çalışma gerektirir. İttihad ve Terakki çok iyi niyetle başlamış fakat başarısız olmuş bir harekettir. Fakat her bakımdan da başarısız olduğunu söyleyemeyiz. Şunu unutmayalım: İstiklal Savaşı'ndaki askeri başarılarda, mesela Kazım Karabekir'in Doğu Ordusu'nun başarılarında Enver Paşa'nın orduyu gençleştirmiş olmasının etkisi vardır. İttihadçılar'da genel bir hayalperestlik var. Bu da doğal belki; hepsi çok genç. Enver Paşa öldüğünde 42 yaşında. En yaşlısı Cemal Paşa, o bile 54 yaşında ölmüş. Talat Paşa 40'larında... Genç insanlardı. Memleketi kurtaralım diye atıldılar ortaya ve tabii ki hatalar yaptılar. Öte yandan katkıları da oldu memlekete. İnkar edemeyiz. Türkiye'nin modernleşme hareketleri en yoğun olarak II. Mahmud'la başladı, İttihad ve Terakki'yle devam etti, Mustafa Kemal tamamladı. Bu bir silsile ve orada İttihad ve Terakki'nin rolü çok önemli. Bakınız; İttihad ve Terakki'nin lider kadrosu iyi niyetli. Fakat Atatürk'le aralarında çok büyük bir fark var. O, hedefini belirlemiş, bunlardaysa hedef değişken. Sultan gitsin demişler, gitmiş. Ama iktidara geldiklerinde ne yapacaklarına dair bir fikirleri yok. Orası belirsiz; Türkçü mü olacaklar, İslamcı mı olacaklar, Turancı mı olacaklar... Biz genellikle İttihadçılığı Turancı bir hareket olarak kabul etme eğilimdeyiz, halbuki İslamcılık daha ağır basar. Enver Paşa tamamen İslamcıdır. Ordusuz bir İttihad ve Terakki olmaz. Asker ayağı Enver Paşa'dır, sivil ayağıysa Talat Paşa... Fakat kayıtlı bir İttihadçı olan Atatürk'le mukayese edildikleri vakit, onun hedeflerinin daha kesin olduğunu görüyoruz. Özellikle 1918'deki bozgundan sonra İttihadçılar şaşkın vaziyette kalakalmış. İttihad ve Terakki liderlerinin yakınları arasında aile dostlarımız vardı. Onları ilk tanıdığımda çok gençtim hatta çocuktum. Çoğuyla gazeteci olarak tanışmadım. Gazeteci olarak bu tür önemli belgelere ulaşmanız zordur; bunu ancak dost olarak, ahbap olarak yapabilirsiniz. Bir de açıkçası bu tür önemli insanların aileleri konunun uzmanı olmayan kişilerin yüzüne bakmazlar. Bana ilk kez toplu halde evrak veren kişi rahmetli Talat Paşa'nın eşi Hayriye Hanım'dır. 1983'te vefat etti. Onu her zaman rahmetle anarım. Kendisi beni bu konuda ilk teşvik eden kişidir. İttihadçı belgelerini toplamaya onunla tanıştıktan sonra başladım. Çok gençtim. Belgeleri önüme koydu ve Bunlar rahmetli Paşa'ya aitti, günü gelince yayınlarsın dedi. O günün gelmesini 30 seneye yakın bekledim. Önce Talat Paşa'nın Evrak-ı Metrukesini yayınladım. Şimdi sıra yavaş yavaş geri kalanlara geldi... İttihadçı'nın Sandığı, arşivimdeki belgelerden yaptığım bir seçme sadece. Siyasi şartlar uygun değildi... ASALA terörü vardı bir kere. Bir dönem Beyrut ve benzeri yerlerde sokağa çıkarken tedirgin olurduk. Yaşamayanlar çok rahat konuşuyor şimdi. Akşam birlikte yemek yediğin arkadaşını sabah evinin önünde öldürülmüş bulurlardı, öyle zamanlardan geçtik. Şimdi şartlar biraz yumuşadı, değişti. Açıkçası, Ermeni meselesinde devlet de bazı şeyleri kabul etmeye başladı. Yoksa başımızı kuma gömmüş gidiyorduk ama kumdan hala çıkarmış değiliz. Tarihi bir dönemi, olayı, kişiyi araştıran akademisyenler, araştırmacılar veya gazeteciler resmi belgeler ve evrakla yetinmez, mutlaka özel arşivlere de girmeye çalışır. Resmi belgelerde bulamayacağınız şeyler özel arşivlerde muhakkak vardır. Fakat bizde özel arşivlere girilmez; özel arşivler kullanılmaz bile. Aileler ellerindeki belgeleri göstermez, çünkü Türkiye'de bir belge korkusu vardır. Tabii. Kağıt sevmeyen bir millet olduğumuz için bir devlet adamı ölünce, karısı elde ne varsa yakar. Çok rastlanır böyle şeylere, şahit olmuşsunuzdur. Belgeye, evraka önem verilmez. Korunabilen belgelere ulaşma becerisini de tarihçiler gösteremez. Halbuki bir konuda yazacaksanız, o konunun dışında kalarak yapamazsınız bunu, içinde olacak, hissedeceksiniz. O dönemi teneffüs edecek, o çevreyi tanıyacaksınız. Tanımadan çok zor. İttihadçılar'ın sürgününden ilk kez İttihadçı'nın Sandığı'nda yayınlanan bir fotoğraf. Ayakta duran gözlüklü kişi Enver Paşa. Arkada oturansa Trabzon eski valisi Cemal Azmi Bey. 2 Kasım 1918 sabahı Alman torpidosu R-01'in güvertesinde. Efendim, kıskançlıktan öyle söylediler, zira belgeye ulaşamıyorlar, ulaşsalar bile okuyamıyorlar. Tarih belgeyle yapılır. Osmanlı tarihi üzerine çalışıyorsanız, mesela şu belgeyi rahatlıkla okuyabilecek kadar iyi Osmanlıca bilmelisiniz. Günlük gazete okurmuş gibi rahatlıkla çözeceksiniz. Belgede neler yazdığını başka türlü anlayamazsınız. Oysa günümüzde adına tarihçilik denen ama esasında tarihle hiç alakası olmayan bir akım başladı. Amerikan tarzı bir akım... Belge yok, yorum var. Günümüzde bu belgesiz yorum ekolüne mensup olan tarihçilerin sayısı maalesef gittikçe artıyor. Siyasi tercihle ilgisi yok, çünkü sağcısı da böyle, solcusu da, laiki de, muhafazakarı da... Halbuki, tekrar ediyorum, belge olmadan tarih olmaz. İncelediğiniz, üzerine çalıştığınız olay her neyse, onu çözmenizi sağlayan şey elinizdeki belgedir. Tarihi son senelerde moda yapan benim. Ama tarihçi diye ortalıkta dolananların yaptıkları iş iki alanda yoğunlaşıyor. Ya methiyeler düzüyorlar geçmişe, yahut yerden yere vuruyor, küfrediyorlar... Belge gösterebiliyor musun? Yok! Arşive girmeden, gazete kupürlerine bakarak tarihçilik yapılmaz. Talat Paşayı yayınladığım vakit, hasud kişiler resmen çatladılar. Yıllarca tehcir ticareti yapmışlar, 1915'in mimarının, tehcirin başındaki adamın evrakını yayınlıyorum. Onlarsa böyle bir evrakın mevcudiyetinden bile haberdar değiller... Mutlaka bir kulp takacaklar tabii. Yorum yapmamış diyorlar. Ulan belgeyi yayınlamışım, daha ne istiyorsunuz? Talat Paşanın her bölümünde dünya kadar yorumum var. Demek ki hasetten artık okuduklarını da anlamayacak hale gelmişler. İlk bölümde açık açık yazdım. Mustafa Kemal Paşa, hiçbir şekilde İttihad ve Terakki'nin politikalarının aleyhinde değildi. 1923 Mart'ında Adana'da yaptığı konuşma, bugüne kadar pek yayınlanmamıştır. Veyahut o kararnameler... Devletin devamlılığı esasına inanmış bir devlet adamı olarak İttihad ve Terakki'nin politikalarını onaylamış ve bazı sıkıntıları sonuçlandırmıştı. Mesela katledilen devlet adamlarının ailelerine Ermeni gayrimenkulleri verilmesi... Diyet ödetmek gibi bir şey... Atatürk'ün bunlara karşı olduğunu söyleyenlerin tezi çok güçsüzdür ve ellerinde gösterecek belge yoktur. Kalkıp devlet arşivine gitseler yeterdi aslında, orada duruyor belgeler, hiçbiri gizli değil. Herhalde etkiler, çünkü gayrımenkuller konusunda çok fazla belge yayınlanmadı. Bir iki küçük makale çıktı ama toplu halde yayınlanan belgelerden söz edemeyiz. Gelecek yıl tehcirin 100'üncü yılı. Bunun anlamı şu: Artık kafamızı kumdan çıkarmamızın zamanı geldi. 50 senedir ettiğimiz lafları bir tarafa bırakıp başka bir üslupla konuşmalıyız. Ermeni meselesinde arşivler açılsın savunması bitmiştir. Böyle bir savunmaya artık gerek yok! Mesele, Türkiye'nin bugün çok ciddi bir soykırım suçlamasıyla karşı karşıya olması. Biz soykırım falan yapmadık. Bu çok ağır bir suçlama, acilen bir şeyler yapmalıyız. Eski kafada gidiyor, Biz Ermeniler'i kesmedik, onlar bizi kesti gibi laflar ediyoruz. Böyle bir yere varamayız. Dünyada kimse bunlara bakmıyor artık. Diasporanın bütün Ermeni kuruluşlarının da politikaları değişti. Buna karşı bizim çok ciddi bir politika ve tanıtım değişikliği yapmamız gerek. Nasıl derseniz, sağlam bir ekibin ortak kararlarıyla... Eski mantıkla hareket edersek Türkiye'ye çok ağır bazı suçlamalar gelir ve aleyhimize bazı kararlar da kaçınılmaz olarak alınır.


Picus döneminden arkadaşım olan Elis Şimşon, 17 yaşından beri hayatını adeta felsefeye adamış durumda. Şimdi hem bu konuda doktorasını yapıyor hem de Koç Üniversitesi'nin felsefe bölümünde araştırma görevlisi olarak çalışıyor. Bir süredir de Alain de Botton'un The School of Life'ının İstanbul şubesi olan TSOL İstanbul'da, Hayata Felsefe ile Bakmak ve Potansiyelimizi Nasıl Gerçekleştiririz konulu iki ders veriyor. Dikkat! Felsefe dönüşüme sebep olabilir diyen Şimşon'la, felsefenin bir terapi biçimi olup olmadığını, mutluluk peşindeki bitmek bilmeyen arayışımızda bizi nasıl değiştirebileceğini ve daha bir sürü şeyi konuştuk. Söyledikleri ilginizi çekerse,16 Nisan günü Joint Idea Kanyon'da vereceği Potansiyelimizi Nasıl Gerçekleştiririz seminerini kaçırmayın, derim. Akademide geçen yıllarım bana iki şeyi gösterdi. Bir, felsefe maalesef sadece akademiye hapsolmuş durumda. İki, felsefe akademiyi aşan, gündelik hayatlarımızın tam kalbinde yer alması gereken bir aktivite. Akademiye sıkıştırılması, felsefenin özüne ihanet. Bunu fark ettikten sonra, felsefeyi herkesin anlayabileceği, zevk alabileceği hatta bu düşünsel mirastan yararlanıp kendi içindeki filozofu keşfetmesine vesile olabilecek bir şekilde aktarmayı amaç edindim. Evet, onun Londra'da kurduğu The School of Life'ın İstanbul'da bir şubesinin açıldığını duyunca da çok heyecanlandım. Okulun amacı, benim amacımla birebir örtüşüyordu. Felsefeyi herkesin kılabilmek, düşünmenin ve kendini keşfetme sürecinin zevkli olabileceğini göstermek, daha önemlisi, felsefenin gündelik hayattaki problemlerle yüzleşirken başvurabileceğimiz çok değerli tavsiyeler ve bilgelikler içerdiğini hatırlatmak... Böylece, TSOL'un İstanbul direktörü olan Elvan Omay'la tanıştık ve cesaretlendirmesiyle, desteğiyle felsefe derslerine başladık. Herkese açığız. Felsefeyi merak eden, ama o zor kitaplara dalıp onlarla boğuşmayı göze alamayan veya buna vakti olmayanlar için felsefeye iyi bir giriş niteliği taşıyor aslında bu dersler. Felsefenin, anlaşılması zor, gereksiz ve sıkıcı birtakım laf kalabalığı olduğu düşünülüyor çoğu zaman. Bizim amacımız, biraz da bu önyargıyı kırmak. Tabii ders yerine atölye demeyi tercih ediyoruz, çünkü kişinin felsefeyi gündelik hayatında nasıl uygulayabileceğine ilişkin egzersizler de yapıyoruz. Ve hep söylediğim gibi; cevap elde etmekten ziyade, yeni sorular sormayı hedefliyoruz. Bence bir felsefe atölyesi, hatta felsefi bir sohbet bile, kişinin halihazırda varolan sorularına yenilerini ekleyebilmişse değerlidir. Cevap vermek etiketlemektir, soruyu dondurur. Oysa kişiyi geliştiren, soruyu canlı tutabilmektir. Bizi merak etmeye, daha çok araştırmaya ve kendi cevaplarımızı sürekli gözden geçirmeye yöneltir. Bu en sevdiğim sorulardan biri. Söylediğiniz şey, bugün felsefenin pratik yanının unutulmasıyla ilgili. Batılı felsefenin doğuşuna, yani Antik Yunan'daki durumuna baktığımızda felsefenin hem düşünsel hem de pratik bir aktivite olduğunu görüyoruz. Sokrates mesela sokaklarda dolaşıp insanlarla felsefi sohbetlere girişirdi. Stoacılar öğretilerini kent merkezinde, özellikle de pazar yerinde uygulamaya çalışırlardı. Epiküros'un gidip kalabileceğiniz ve hem onun öğretisini deneyimleyeceğiniz hem de sizin gibi düşünen yeni arkadaşlar edinebileceğiniz bir Bahçe'si vardı. Aristoteles'in Lyceum Okulu vardı. Bu düşünürler gündelik hayatın içindeydi. Mutluluk nedir, iyi hayat nedir, nasıl erdemli olunur, ölüm korkusuyla nasıl baş edilir, kişi kendini nasıl keşfeder gibi sorulara, herkesle konuşarak yanıt verirlerdi. Felsefe toplumsal bir etkinlikti, insanlardan kopuk değildi. Aklınızı kurcalayan bir sorunuz varsa, kendinizi geliştirmek istiyorsanız, ya da farklı bir hayat görüşü edinmek için bu düşünürlerle çalışabiliyordunuz, onların okullarına gidebiliyordunuz. Bu anlamda filozoflar, ruhu geliştiren kişilerdi. Felsefe spiritüel bir çalışmaydı. Kişisel gelişim kitaplarında yazan şeyler, bu büyük akılların ürettiği düşünce mirasının bölük pörçük, hap yapılıp kolay tüketime sunulmuş halleri. Hepsi kökünden ve bağlamında sökülmüş. Her şeye çabucak, meşakkatsiz bir biçimde cevap arayan modern çağ insanının talep ettiği şey bu çünkü. Ama ruh üzerinde yapılan her çalışma özveri, sadakat ve inanç gerektirir. Bir kitap okuyarak kişinin kendini dönüştürebileceğine inanmıyorum. Kalıcı dönüşümü, kişinin kendini sorgulamasının, zihninde, ruhunda ve kalbinde olup bitenleri gözlemesinin, kendi derinine inmeye çalışmasının getireceğini düşünüyorum. Bunun için bazen bir rehbere ihtiyaç duyulabilir, çok normal. Keşke bugünkü felsefe hocaları, tıpkı antik Yunan düşünürleri gibi, bu konuda da yardımcı olabilse insanlara... Felsefe denilen etkinlik tam da bunu gerektiriyor bence, kelimenin tam anlamıyla bilgeliğin dostu olmayı, bilgeliğe merak duyan insanlara yol gösterebilmeyi, onlarla beraber düşünebilmeyi. Hayata Felsefeyle Bakmak adlı atölyede Sokrates, Epiküros, Seneca, Nietzsche ve Sartre üzerinde duruyoruz. Kişinin kendi fikirlerini edinebilmesi ve ilkelerini oluşturması konusunda Sokrates'e, mutluluk konusunda Epiküros'a, beklentilerle baş etme konusunda Seneca'ya, acıların bizi nasıl geliştireceği konusunda Nietzsche'ye ve özgürlük ve sorumluluk konularında da Sartre'a başvuruyoruz. Hepsinden öğrenecek binlerce hayat dersi var. Merak edenleri atölyeye bekleriz! Genelde şu soruyla karşılaşıyorum: Mutluluk üzerine kafa yormanın ne anlamı var? Ama ilk Pazar Pazar Felsefe sohbetimizde katılımcılar, o kadar güzel cevaplar verdiler ki beni de mutluluk hakkında düşünmemiz gerektiğine ikna ettiler. Tabii ki. Bir sonraki atölyede bu temayı mı kullansak acaba? Aşkla ilgili ilk aklıma gelen Platon'un Şölen diyaloğu. Ruh ikizimiz var mı, kendimizi neden bir başkasıyla tamamlanmış hissederiz gibi sorulara değindiği yerler var. Müthiş bir metin! Ama ben kişisel favorim Kierkegaard; aşktan canım yandığı zamanlar ona dönerim ben. Kişinin potansiyelini gerçekleştirmesi bence, kendisinin, olabilecek en iyi halini arama serüveni ve ortaya koyma cesareti. Bunun için önce kendimizi tanımaya çalışmalıyız. Bu da, başlığı yüzünden kişisel gelişim atölyesi gibi tınlayan bu atölyeye felsefi boyutunu kazandıran şey aslında. Hayatımıza neyin anlam verdiği, başarıyı ve mutluluğu nasıl tanımladığımız, hayatta nelere öncelik ve değer verdiğimiz, hangi kalıplara saplanıp kaldığımız, nelere direnç gösterdiğimiz, nelerden korktuğumuz... Tüm bunlar potansiyelimizi keşfedebilmemiz ve gerçekleştirmemiz için temas etmemiz gereken konulardır. Katılımcılara bu konularda soru sormaları için rehberlik etmeye çalışıyorum ben. Katılımcılar, kendileri gibi başka insanların da aynı kaygılarla oraya geldiklerini fark ettiklerinde güvenli bir alan yaratılmış oluyor. Kırılganlıklar, dirençler, bizi alıkoyan önyargılar daha kolay su yüzüne çıkıyor bu samimi ortamda. Bu atölye çalışmasında benim üzerinde durduğum üç temel soru var: Ben kimim? Kim olmak istiyorum? Ne yapmak istiyorum? Bizi potansiyelimizi keşfetmeye ve kullanmaya yöneltecek olan şey bunlara verdiğimiz cevaplardır. Atölye çalışmasının ilk bölümünde bu sorular üzerinden ilerliyoruz, o kısım biraz daha felsefi kısmı çalışmanın. Kendi yanıtlarımızı bulmamıza yardımcı olacak birkaç egzersiz de yapıyoruz. Kendi yanıtlarımız olması önemli, yoksa halihazırda bize empoze edilen, her yerden maruz kaldığımız, ama samimiyetle benimsemediğimiz için de taşıyamadığımız, altında ezildiğimiz hazır cevaplardan kurtulmak en önemli adım. İkinci kısımda ise, net bir hayalimiz varsa, onu gerçekleştirmek için ne tip pratik adımlar atabileceğimizi tartışıyoruz. Katılımcılar da birbirlerini kendi deneyimleriyle besliyor. O grup enerjisi her defasında beni büyülüyor. Fakat şunun altını çizmeliyim: Potansiyelinizi gerçekleştirme konusunda altın kurallar, listeler, herkes için geçerli reçeteler, tüm kapıları açacak anahtarlar, herkese çare olacak devalar yok bu atölyede. Güzelliği, bir arayış ya da minik bir keşif süreci olarak tasarlanmış olması. Kendinize soru soracağınız, düşüncelerinizle kalacağınız fırsatlar tanıyor size. O yüzden de içeriği biraz da katılımcılarla belirleniyor. Herkesin ihtiyaçları, dertleri, soruları, yolculukları farklı. Yapılan tanımlar ya da tartışılan çözüm yolları herkesin işine yaramayabilir. Biz alternatif yollara işaret ediyoruz ama o yollara girip keşfetmek sonuçta size kalıyor. Hangi yola gireceğiniz, ne zaman, hangi tempoda yürüyeceğiniz hep sizin seçiminiz. Bence kişinin potansiyelini kullanabilmesi, hayatını bir sanat eseri gibi yaşaması anlamına gelir. Olabileceği en iyi hali vücuda getirebilmesi, kişinin hem kendine, hem de tüm dünyaya karşı sorumluluğudur. Bu atölyeden sonra hayatınızda değişecek olan şey şu: Bunu yapabilecek güce, donanıma ve cesarete sahip olduğunuzu göreceksiniz.


Onsuz olmaz... Elinize bir tane kitabını almışsanız bırakamazsınız... Muziptir, zeki, alaycı, yaratıcı, eğlenceli, sürprizlidir... En dünyamız olmayanı ve hatta küçücük bir alana hapsolmuşunu, örneğin diyelim ki bir savaş pilotunun uçağında geçen hikayelerinde bile sizi bambaşka dünyalara götüren, tekrarsız ve şaşırtıcı bulutlarda gezdiren, sonra mesela Lizst'i bir kedinin ruhunda yaşatacak ve sizi buna inandıracak kadar usta bir anlatıcıdır. Küçüklere yazdıklarında büyükleri de yakalayan, kara mizahıyla güldüren ve en sıradan dünyaları bile sıra dışına çevirebilen bir ustadır. Hayat da zaten günlük tekrarlarla ne kadar sıradan olursa olsun yüzlerce eğlence/hüzün/ayrıntı kutusu barındırmaz mı? İşte o sıradanlığı tersine çevirir şaşırtırken ıskaladığınızı görün ve eğlenin, der ya da yaşanılan bütün hüzne insanı katın ve pencereleri sonsuza kadar açın, der, oradan sahici olan ne varsa girer çünkü. Her ne yazarsa yazsın sanki elinizden tutup o büyülü dünyada gezdiriyormuş hissi verir. Daha ne olsun! Bir yazarın bütün kitaplarını sevmek kalp çarpıntısı yaratır, beklersiniz, hele hiçbirinde hayal kırıklığı yaşamamışsanız o artık biraz da sihirli kahramanınız, sizin bir parçanız gibidir. Roald Dahl, Norveç kökenli bir yazar. Ailesi İngiltere'ye göç ettikten sonra 13 eylül 1916'da doğuyor. Roald... Adı, Norveç'in gururu, kutup kaşifi Roald Amundsen'den... Küçükken aile içinde hep Norveççe konuşuluyor ve hemen tüm tatiller annesinin ailesinin yanında Norveç'te geçiyor. Aslında çocukluğu travmalarla, hastalıklarla dolu; üç yaşındayken 7 yaşındaki kız kardeşi apandistten ölüyor, birkaç hafta sonda babası antarktik sularında balık avına gitmişken zatürreeden gidiyor, aslına bakarsanız gördüğü iyi eğitime karşın sınıfa ölü fare bile koyup korkutan bir çocuk; sonradan kitaplarında okuyacağımız muzır, muzip, zeki ve şaşırtıcı kahramanlar o zamanlardan hayal dünyasında dolaşıyor. Reptun'da okurken Cadbury çikolata firması tadılsın diye yeni çikolatalarını okula yolluyor ve o sonra Charlie'nin Çikolata Fabrikası'yla o günlerde düşlediklerini yazıyor ama çok sonraları... Okul hayatı bitince Shell firması için Afrika'da çalışmaya başlıyor. Pek çok kent görüyor. 30 yıl süren oyuncu Patricia Neal ile evliliğinden 5 çocuğu oluyor ama hem güzel hem hastalıklarla hem de bir çocuğunun kaybıyla geçen yıllar bunlar. Eşinin omurilik rahatsızlığı sonrası ona tekrardan yürümeyi ve konuşmayı öğretiyor, daha sonra hikayeleri 'The Patricia Neal Story' ismiyle film oluyor ve Glenda Jackson ile Dirk Bogarde ikiliyi canlandırıyor. 1983'te eşinden ayrılıp tekrardan evleniyor. II. Dünya Savaşı sırasında RAF savaş uçaklarında pilotluk yapan ve başından yaralanıp ordudan ayrılınca kendini tamamen yazmaya veren Dahl'ın ilk kitabının yayın tarihi 1942. İlk çocuk kitabı ise Walt Disney için yazdığı sonradan meşhur olan Gremlinliler. 1943'te yazıyor hikayeyi ve o güne dek yapılmamış ilk uzun animasyon filmlerinden olacakken stüdyo karakterlere ilişkin haklardan ötürü anlaşmazlığa düşüp çekimi kenara bırakıyor. 1990'da 74 yaşında hayattan ayrılana kadar yazmayı sürdürüyor.