Olaylar Fox News'un Reza Aslan röportajıyla zirveye tırmandı. Röportajın viral olarak hızla yayılan videosu kısa sürede internet fenomeni haline geldi, bilhassa sunucu Lauren Green'in cehaletiyle ve Ama... ama... siz bir Müslüman'sınız! cümlesiyle çok dalga geçildi. Bazı yorumculara göre daha önce de çeşitli vesilelerle İslamofobik tavırlar sergileyen Green aslında, Batı dünyasının alışılmış kibrini sergiliyordu ve Aslan'a Müslümanlar olarak haddinizi bilip kendi meselelerinizle ilgilenin ve bizim mühim konularımızdan uzak durun diyordu. Sözünü ettiğim tavır, Reza Aslan'ın geçen hafta Fox News'un Spirited Debate programına konuk olduğu gün iyice belirginleşti. Programın sunucusu Lauren Green 10 dakika boyunca çeşitli şekillerde yazara saldırdı, onu üzerine vazife olmadığı halde Hıristiyanların peygamberinin hayatını anlatmaya kalkışmakla suçladı. Aslan'sa saldırıları soğukkanlılığını bozmayarak savuşturmayı başardı. Ertesi gün Buzzfeed adlı haber blogu programın videosunu Fox News'un bugüne kadar yayınladığı en utanç verici röportaj bu olabilir mi? başlığıyla yayınladı. Viral olarak hızla yayılan video kısa sürede internet fenomeni haline geldi, bilhassa sunucunun Ama... ama... siz bir Müslüman'sınız! cümlesiyle çok dalga geçildi. Bazı yorumculara göre daha önce de çeşitli vesilelerle İslamofobik tavırlar sergileyen Green aslında, Batı dünyasının alışılmış kibrini taşıyordu ve Aslan'a Müslümanlar olarak haddinizi bilip kendi meselelerinizle ilgilenin ve bizim mühim konularımızdan uzak durun diyordu. Uzmanlık alanı Dinler Tarihi olan Reza Aslan'ın yaptığı şey önemli aslında. Yaşayıp yaşamadığı bile hala tartışılan Hz. İsa'nın efsane olmadığını, gerçekten yaşadığını kanıtlamayı deniyor öncelikle. Daha da önemlisi kutsal metinlerden kalan bilgileri deşifre ederek onların gerçek hayatta hangi hakikatlere tekabül ettiğini araştırıyor. O hakikatler doğrusu şimdiye dek duyduklarımızdan biraz farklı... Aslan'ın Hz. İsa'sı, yüreği sevgi ve merhametle dolu bir çoban, yani bir nevi barış insanı falan değil. Din adamı ve filozof tanımlarına pek uymuyor. Kendisine tokat atana da diğer yanağını çevirmiyor, tam tersi onunla savaşıyor. Utanç verici röportajda L. Green'in sadece Reza Aslan'a ayıp etmekle kalmayıp bir gazetecilik suçu işlediği de söyleniyor. En iyisi baştan anlatmak... Hz. İsa'dan gerçek bir insan olarak ilk bahseden kişi 1'inci yüzyılda yaşamış tarihçi Flavius Josephus. İki yüzyıl sonra, Tacitus ve Pliny adlı iki Romalı tarihçi de onu ve trajik ölümünü ele aldı ama açıkçası bu konuda hala fazla kaynak yok. Sonuçta Hz. İsa hakkındaki ilk yazılı metin olan Aziz Mark İncil'i onun ölümünden 40 yıl sonra kaleme alınmış. Diğer İncil versiyonları da söylentiler ve kulaktan dolma bilgilerle yazılmış hep. Hz. İsa'yı, gerçekliğinden bir türlü emin olunamayan karmaşık bir figür haline getiren şey de zaten tam olarak bu. Öte yandan özellikle son 200 yıldır sayısız araştırmacının, tarihçinin yazdıklarına bakılacak olursa, onu büyüleyici hale getiren şey de aslında bu belirsizlik. Günaha Son Çağrı adlı bir vakitler bizde de yasaklanan romanıyla Nikos Kazancakis'ten Da Vinci Şifresi adlı gerilim kurdelasıyla Dan Brown'a kadar mesih imgesinin arkasındaki gerçeği, insan İsa'yı bulup anlatmayı denemeyen edebiyatçı yok gibi. İşte ABD'de yaşayan İranlı prefesör Reza Aslan bunların sonuncusu. La İlahe İllallah: İslam'ın Kökenleri, Evrimi ve Geleceği ve Fundamentalizmin Ötesi: Küresel Çağda Dini Arışırılıklarla Yüzleşmek başlıklı iki kitabı daha var ama. Ama 20 yıllık bir çalışmanın meyvesi dediği Zealot onun için çok önemli. Bazı tutucu Hıristiyanların kanlarını beyinlerine sıçratan kitaba göre Nasıra doğumlu İsa yoksul bir işçiydi. Daha sonra Vaftizci Yahya'nın müridi oldu. Vaftizci Yahya gibi o da Tanrısal birliğe inanıyor, yeryüzünün yakında Tanrı'nın yahut onun seçtiği bir peygamberin yöneteceği bir devlet olacağını öne sürüyordu. Reza Aslan'ın İsa'sı ne yeni bir din ne de kilise kurmaya niyet etmişti. Kendini Musevi kabul ediyor, sadece Romalı muktedirlere değil, onların Filistinli temsilcilerine yahut Tapınak rahiplerine, zengin Yahudi aristokrasisine ve Herodias'ın seçkinlerine de karşı çıkıyordu. Trajik ölümüne tam bir hafta kala havarileriyle beraber, La İlahe İllallah nidaları eşliğinde girdi Kudüs'e. Ordusunun başına geçmiş bir kral gibi görkemli ve kışkırtıcıydı. Radikal bir sokak direnişini andıran kısa, çılgın ama etkili bir eylem oldu diye anlatıyor Aslan. Tek fark vardı; olay kutsal topraklarda, kutsal bir şahsiyet tarafından gerçekleştiriliyordu. Ardından Kudüs'ün Romalı valisi Pontus Pilatus'un ordusu genç direnişçiyi yakaladı. Ona Musevi saltanatına göz dikmiş bir partizan muamelesi ettiler. Yani İsa'nın suçu bütünüyle siyasiydi. Bu yüzden de onunla beraber düzeni değiştirmeye teşebbüs eden öteki haydutlar da çarmıha gerildi. Reza Aslan'ın kitabı Zealot şimdi çok satan listelerinde. Reza Aslan'ın Hz. İsa üzerine tezi aslında çok da özgün sayılmaz. Hermann Samuel Reimarus'un 18'inci yüzyıl sonunda kaleme aldığı Fragments da benzer şeylerden bahsediyordu. S. G. F. Brandon'un 1967 tarihli Jesus and the Zealots adlı kitabının da konusu bu sayılırdı. Fakat Aslan'ın kitabını önemli kılan başka bir şey var: Yazar, o çağın Filistin'ini ekonomisi, politikası ve dini yapısıyla son derece ayrıntılı bir şekilde aktarıyor. Musevi zenginlerin egemen Romalılarla işbirliği yaparak işçi ve köylü sınıfı sömürmesini, yüksek vergiler daha doğrusu haraçlarla insanların kanlarını emmesini okumak etkileyici. Aslan geçmişin olaylarını bugünün bakış açısıyla değerlendirme hatasına düşmese de okurken ister istemez günümüzün radikal İslamcılarıyla Hz. İsa'nın haydutlarını karşılaştırıyoruz. Kudüs'e giren havarilerin La İlahe İllallah nidaları da bizi destekliyor. Salon Dergisi yazarlarından Laura Miller'a göre, Aslan'ın kitabı, Batılıların günümüz 'haydutlarını', yani Müslüman direnişçilerini daha az yabancı ve ürkütücü görmesini sağlayabilir. ne yaparsa yapsın müslümanlar olmuyor.. 'psikolojik uzaklık' kavramı içinde. bunu avrupa da çok gözlemledim:) sevgiyle.


Bütün kadınlar birleşip Aphra Behn'in mezarına çiçekler serpiştirmeliler, çünkü akıllarından geçen her ne varsa yazıya dökme hakkını kadınlara kazandıran odur, diyor Virginia Woolf, bir çeşit manifesto niteliği taşıyan ünlü eseri Kendine Ait Bir Odada. İşte karşınızda Aphra Behn ve birkaç çok yetenekli kadın yazar. İlklerimiz. Aphra Behn sadece roman türünün ilk örneklerinden birini ortaya koymakla kalmamış, daha köleliğin kaldırılması yolunda mücadele başlamadan çok önce kölelikle mücadele eden bir metin kaleme almıştı. Oyun yazarı, şair ve çevirmen Aphra Behn, sadece İngiltere'nin değil, belki de dünyanın ilk profesyonel kadın yazarı. Hayatını yazıyla kazanan ilk kadın olarak tarihe geçen Bayan Behn'den önce yaşamış ve yazmış kadınlar hiç kuşkusuz vardı ama onlar aristokrat ya da zengin ailelere mensup oldukları için, hayatta kalmak için paraya ihtiyaç duymamışlar, salt zevk için yazmışlardı. Eserlerini ancak Bir Hanım gibisinden anonim adlarla yayınlayabilen bu isimsiz yazarlar, kitaplarının başlarına da türlü çeşit özürler içeren garip önsözler iliştirmişlerdi. Aphra Behn ise bütün bu kadınlardan farklıydı. Ne izin istiyordu, ne de yazma hevesinden ötürü okurlarından özür diliyordu. Virginia Woolf'un Kendine Ait Bir Odada anlattığına göre, orta tabakadan gelen bu parlak zekalı kadının avam sınıflara özgü bir mizah duygusu, canlılığı ve hayran olunacak bir cüretkarlığı vardı. Kocasının ölümünden sonra beş parasız kalmış, geçimini sağlamak için de çeviri yapmaktan ve yazmaktan başka yol bulamamıştı. Yazmayı bir kadın için vakit öldürme ya da boş zaman doldurma uğraşı olmaktan çıkarmıştı Behn ve bir kadının yazı yazarak pekala para da kazanabileceğini kanıtlamıştı. Charlotte, Emily ve Anne Bronte kardeşler bile başlangıçta erkek adlarıyla, yani Currer, Ellis ve Acton Bell olarak atılmışlardı yazı hayatına. Gerçekte kadın oldukları anlaşıldığında da yerden yere vurulmuşlardı. İngiliz edebiyatı üzerine kitaplarda Aphra Behn'in edebiyat tarihinin ilk romanını yazmış olması ihtimalinden pek bahsedilmez. Oysa bu çok yetenekli kadının en başarılı eseri Oroonoko, roman türünün temel özelliklerini taşıyan bir kitap, üstelik birçok eleştirmenin ilk roman saydığı Robinson Crusoe'dan 30 yıl kadar önce, yani 1688'de yazılmış bir kitap. Yitik Ülke Yayınları tarafından Türkçe çevirisi yayınlanan romanın en dikkat çekici özelliği, Behn'in sadece köleliğin aşağılık ve ahlaksız olduğunu söylemekle kalmaması, vahşiler olarak nitelenen kölelerin efendilerinden çok daha ahlaklı olduğunu öne sürmesiydi. Gırtlağına kadar ikiyüzlülüğe batmış sömürgeci batı toplumu için bu tamamen yeni bir bakış açısıydı. Aphra Behn'in eleştirmenler tarafından uzun süre göz ardı edilmesinde bunun da payı olmalı düşünmek gerek. Enheduanna: MÖ 23. yüzyılda yaşadı. Akad Kralı Sargon ile Kraliçe Taşlultum'un kızı ve Ekişnugal Tapınağı'nın baş rahibesiydi. Aynı zamanda yazdıklarını kendi adıyla imzalamış olan ilk şairdi. Sappho: Milattan önce 7. yüzyılda yaşamıştı. Lir eşliğinde okuduğu şiirler yazıyordu. Lirik şiirlerinin pek azı günümüze kadar gelebildi. Murasaki Şikibu: 10. yüzyılda, yani Heian Dönemi'nde yaşadığı ve imparatorluk nedimelerinden biri olduğu tahmin edilen Murasaki Şikibu'nun gerçek adı bilinmiyor. Murasaki Şikibu, Murasaki Hanım'ın Günlüğünün ve bazı kaynaklarca ilk roman kabul edilen Genji'nin Hikayesinin yazarıdır. Christine de Pisan: 15. yüzyılda yaşayan Fransız yazar, eleştirmen. Bugün çoğu unutulmuş olan kadın ressamları anlattığı biyografiler kaleme aldı. En önemli eseri, 1405 tarihli Hanımlar Diyarı Kitabıydı. Pisan bu kitapta erkeklerin giremediği bir şehrin alegorik hikayesini anlatıyordu. Gülbeden Begüm: 16. yüzyılda yaşamış olan Babür Şah'ın kızı prenses Gülbeden Begüm, Hümayunname adlı hatıratıyla tanınıyor. Fatma Aliye: Türk romanının ilk kadın romancısı Fatma Aliye Hanım, Ahmet Mithat Efendi'nin öğrencisiydi, yazmaya 1800'lerin sonunda onun teşvikiyle başladı. Refet, Udi ve Levayih-i Hayat adlı kitaplarıyla tanınıyor.


Öğreniyoruz ki, içlerindeki karanlığı görelim, bilelim diye türlü çeşit oyunlar icat eden büyük edebiyatçıların her şeye rağmen bizden gizledikleri büyük sırları da var. Ama zaten konumuz gizleyenler değil, en derin sırlarını kendilerine rağmen öğrendiğimiz edebiyatçılar. Hiçbir ressam can sıkıntısından ölmedi, kesin bilgi! Öğreniyoruz ki, içlerindeki karanlığı görelim, bilelim diye türlü çeşit oyunlar icat eden büyük edebiyatçıların her şeye rağmen bizden gizledikleri büyük sırları da var. Ama zaten konumuz gizleyenler değil, en derin sırlarını kendilerine rağmen öğrendiğimiz edebiyatçılar. Jane Eyrein yazarı Charlotte Bronte'nin sırrı hakikaten ürpertici. Tabii eğer gerçekse. Mary Shelley sadece ilk korku romanı olarak Frankensteinı yazmakla kalmadı, ölen kocasının kalbini kurutup ipek bir mendille sararak her daim yanında taşıdı. Evet, doğru okudunuz. Şair Percy Bysshe Shelley, 29 yaşındayken teknesiyle göle açılmış, fırtınada kaybolmuştu. Cesedi tam 10 gün sonra bulundu. Karısı Mary üzüntüden mahvolmuştu, kocasıyla bir biçimde birlikte olmaya devam edebilmek için onun kalbini kuruttu ve hep yanında taşıdı. Daha doğrusu şöyle oldu: Shelley'nin cesedi yakıldı ama kalbi kül olmak yerine taşlaştı. Kalbindeki bir tür enfeksiyonun yol açtığı düşünülüyor bugün. Mary Shelley de bu taşlaşan kalbi aldı ve bir mendille sararak sakladı. Percy Bysshe Shelley'nin kalbi Mary'nin ölümünden yıllar sonra bir çekmeceden çıktı. Şairin yakın arkadaşı John Keats için yazdığı Adonais ağıtıyla birlikte ipek bir mendile sarılmış haldeydi. Edith Wharton köpekleri çok seviyordu hatta onlarca köpeğine öyle düşkündü ki, eserlerinden birçoğunu kaleme aldığı yatak odasının penceresinin hemen karşısında yükselen tepeye onlar için bir köpek mezarlığı yaptırmıştı. Her sabah uyandıktan sonra ölen köpeklerinin hayaletlerine bakarak ve onlarla sohbet ederek saat 11'e kadar yazıyordu. Gelelim Charles Dickens Bey'e... Paris'te herkesin bir favori mekanı olduğunu söylerler, Viktorya döneminin ünlü romancısının Paris'teki favori mekanıysa şehir morguymuş. Blade Runner filminin uyarlandığı Do Androids Dream of Electric Sheep? adlı romanın yazarı Philip K. Dick'le devam edelim. Dick 1974'te bir diş operasyonu geçirmiş. İyileşme sürecinde de, sonradan soyut resimlere dönüştüreceği tuhaf şekiller, ışık oyunları görmeye başlamış. Durum zamanla daha da kötüye gitmiş ve Dick, bu ışık oyunları sayesinde gerçeği görmeye başladığını, etrafındaki dünyanın çoktan yıkıldığı sanılan antik Roma İmparatorluğu olduğunu nihayet anladığını söylemeye başlamış. Ona göre Romalı askerler her yerdeymiş. Arthur Conan Doyle'un iddiasına göre bu fotoğrafta bir peri var! Sherlock Holmes'un yaratıcısı Arthur Conan Doyle, ölülerin aramızda dolaştığına inanıyor ve onlarla konuştuğunu iddia ediyordu. Bu amaçla ruh çağırma seansları bile düzenliyordu. Paranormal bir topluluk olan The Ghost Club'a üyeydi ayrıca. Bitti mi? Hayır. Perilere inanıyor, onların fotoğraflarını çektiğini iddia ediyordu. The Coming of the Fairies, yani Periler Geliyor adlı bir kitap bile yazmış ve bu yüzden epeyce alay konusu olmuştu.


İş Sanat Kibele Galerisi'nde açılan Bedri Rahmi Eyüboğlu ve Çağdaşlarından Mektuplar Biz Mektup Yazardık sergisinde, Bedri Rahmi Eyüboğlu'nun bir dönem büyük bir aşk yaşadığı ve Karadutum dediği Mari Gerekmezyan'la mektuplaşmaları da yer alıyor. Mari, sanatçının asistan olarak görev yaptığı Güzel Sanatlar Akademisi'nin heykel bölümünde eğitimine misafir öğrenci olarak başlıyor, bir süre sonra aralarında bir aşk alevleniyor. Atölyedeki gizli buluşmalar zamanla Eren Hanım'ın kulağına kadar gidiyor. Kızları bu yasak tutkunun pençesinden kurtulsun isteyen ailesi Mari'yi bir başkasıyla evlenmeye zorluyor ve genç kadın çok geçmeden tüberkülozdan ölüyor. O dönem sanatçıyı teselli eden, bu zor günleri atlatarak yeniden resme odaklanmasını sağlayansa eşi Eren Hanım. Bedri Rahmi'ye gelince; kalbini esir eden öyle büyük ve tutkulu bir sevda ki ölümünden yıllar sonra bile Mari Gerekmezyan'ın adı geçtiğinde gözleri doluyor. O kadar ki yüreğindeki yangını Türküler bitti/ halaylar durdu/ horonlar durdu/ hüzün geldi başköşeye kuruldu/ yoruldu yüreğim, yoruldu dizeleriyle söndürmeye çalışıyor. Gerekmezyan belli ki çok yetenekli bir genç kadınmış, akademiyi birincilikle bitirmiş. Gerçekçi stilinden övgüyle söz ediliyor. Fakat eserlerinin çoğu bugün kayıp durumda. Evli bir erkekle aşk yaşaması yüzünden sanat çevrelerinin onu dışladığını söyleyenler de var. Bugün elimizde eserlerinden sadece birkaç tanesi kalmış durumda. Üç Horon Kilisesi'nde bir, İstanbul Resim Heykel Müzesi ve Ankara Resim Heykel Müzesi'ndeyse ikişer eseri bulunuyor. Sergide görme şansına eriştiğimiz Bedri Rahmi büstü ise, Eyüboğlu ailesinin Kalamış'taki evinde. Yahya Kemal, Şekip Tunç, Neşet Ömer büstleri ve Patrik Mesrob Tin maskının başına gelenler meçhul. Bedri Rahmi Eyüboğlu ve Çağdaşlarından Mektuplar Biz Mektup Yazardık sergisinde onun hazin mi hazin mektuplarını görmek etkileyici, epeyce de hüzün verici. Ama tabii gördüklerimiz bu kadarla kalmıyor. Mari'nin yonttuğu ünlü Bedri Rahmi büstü ve sanatçının elinden çıkma çeşit çeşit Karadut portresi de yer alıyor projede. Mari Gerekmezyan Odası'ndan da söz etmeliyim, orada Bedri Rahmi'nin mektuplarının bir kısmını kendi sesinden, Mari Gerekmezyan'ın elimizde kalan tek tük mektubunuysa ünlü tiyatro sanatçısı Bennu Yıldırımlar'ın sesinden dinleme şansı buluyoruz. Daha ne yazacaktın be Usta? Her şeyi yazmışın işte..


Öykü yazmaya erken sayılacak yaşlarda başladım. Ortaokul son sınıfta 15 yaşındayken Adana'da çıkan Son Yaprak isimli edebiyat dergisine öykü yollamıştım; dergide önümüzdeki sayı öykünüz ya da eleştirisi yayınlanabilir diye bir not çıkmıştı. Ne var ki bir sonraki sayısı yayınlanmadı o derginin. Lise boyunca da bir şeyler yazıp durdum. Milliyet Sanat'ın Dünya Gençlik Yılı seçkisinde ve Yeni Adana gazetesinde yazılarım yayımlandı. Ama esas olarak 1987'de Varlık'ta Her Sayı Yeni Bir Öykücü köşesinde bir öykümün yayımlanmasıyla edebiyatla ilişkim başka bir boyuta geçti. Yazı yazmak uzun süredir benim için kurtarıcı bir işlev görüyor. Edebiyatla ilgisi olmayan bir işim var. Mesaimi buna veriyorum. Çalışmak, bu sırada yapılması gerekenler, alınması gereken roller, tavırlar insanı tüketiyor. Okumak ve yazmak gündelik hayatın can sıkıcı akışının yanında, bana kendi seçtiğim ve katılmaktan hoşnut olup keyif aldığım başka bir akış sunuyor. Sadece öykü ve roman yazmak değil, edebiyat üzerine ya da kitaplar üzerine yazılar yazmak da aynı işi görebiliyor. Yazmak son yıllarda, gelir anlamında değilse de, yetiştirilmesi gereken yazılar, telaşlar anlamında benim için ikinci bir iş halini almış olsa da, bu durumdan çok şikayetçi değilim. Yazı benden zaman bekliyor, ciddi bir emek istiyor. Ne yalan söyleyeyim, yorulduğum, yetişemediğimi hissedip telaşlandığım, O yazılar için de söz vermeseydim dediğim de oluyor, ama bir yazıyı tamamladığımda, hele ki o yazı başlarken umduğumdan başka bir şey olmuşsa, yazım sürecinde daha önce aklımda olmayan bağlantılar kurup hayatla, edebiyatla ya da kendimle ilgili yeni noktalar keşfetmişsem, gerçekten değiyor yorgunluğuna, telaşına. Bundan öte de bir vaadi yok sanırım. Bir şeyler keşfettiğim bir süreç yazmak. Aynı zamanda sevdiğim bir şeyle uğraşmak. Bir edebi metin üzerinde çalıştığım günün sonunda o gün yazdıklarımdan hoşnutsam bir tür doygunluk hissettiğimi söyleyebilirim. Yazamadığım günler bu nedenle çok sıkılmam ama yazabilmişsem hoşnutluk duyarım. Öykü kitapları öykülerin birikmesiyle oluşuyor. Kitap halinde yayınevine vermeden önce de kitabın bütünlüğü üzerine düşünüyor, öyküleri sıralıyor, belki bölüm aralarına alıntılar vs seçiyorum, ama o kitabı tamamlamak gibi bir his olmuyor pek. Her bir öykünün son halini verirken daha çok hissediyorum tamamlama duygusunu. Dolayısıyla söz ettiğiniz tamamlama/ayrılma sürecini roman yazarken daha çok duyuyorum. Dünyanın Uğultusu'nu tamamlamam yayımının gecikmesinden ötürü uzamıştı; yeniden okuyup düzeltme imkanım olmuştu bu zaman zarfında. Başlarken nerede biteceğini tam olarak belirlememiştim; sanırım tamamlama hissini romanın sonunu yazdığım sırada duydum. Daha sürdürmeye gerek kalmadığını hissettiğim yerde bitti. Galiba bu kurtulmadan ziyade tamamlama hissi oluyor. Mutlaka benden, benim ruh halimden de izler var içerisinde, ama daha genel bir şey sözünü ettiğim ruh hali. Bir kuşağın, dünyaya yakın noktalardan bakan, aşağı yukarı benzer şeyler yaşamış ya da benzer şeylere maruz kalmış insanların farklı durumlarda verecekleri tepkilerin ya da tepkisizliklerin peşindeyim. Kabaca aynı kişi gibi görünebilmelerine karşın ince nüanslarla ayrıldıklarını düşünüyorum. Aslında bu ince nüansları fark edebildiğimiz anlarda kişilikleri, duruşları hakkında bir şeyler görebiliyor, anlayabiliyoruz. Bazıları o reçetelerle de mutlu olabilirler, yeter ki başkalarına da bunu dayatmasınlar! Böyle bir şey de var. Kendilerine benzememizi, mutlu olmak istiyorsak ancak onların yaptıklarını yapmamızı da dayatmaya çalışıyorlar. Sahteliklerin olduğu yerde mutluluk çok mümkün olmazmış gibi geliyor bana. Sahteliklerle örülü bir hayatta bir an gelir dikişler atar, çırılçıplak kalırız gibi geliyor bana. Başkalarını hadi neyse, ama kendimizi sonsuza dek kandıramayız. Duygularımız bir şeylerin sahte olduğunu bize duyurur, tatminsizliklerimiz, hoşnutsuzluklarımız bunun alarmını verir. Sözü ettiğiniz reçeteler başka sahte şeylerle üzerini örtme çabasıdır mutsuzluklarımızın. Bunlar alınıp satılır şeylerdir çoğunlukla ve bunları edindikçe daha fazlasına da ihtiyaç duyan bağımlılara çevirir bizi. Bu yüzden mutluluğun reçetesi olur mu bilmem ama öncelikle daha az sahte olmakla başlamak bana en uygun yol gibi görünüyor. Galiba Uğur Yücel oyunculuk için kullanmıştı ruh göçü sözünü. Edebiyat için de geçerli olabilir bu. Yazarken de insanın ruhu yazdığı kahramana göç edebiliyor; ama bunun büsbütün bir kişilik değiştirme olduğu sanılmasın. Yazarla kahraman arasındaki bir gelgitten söz etmek daha doğru olur belki de. Kahramanın yapıp ettiklerini baştan sona yazar belirliyor sanılır, oysa kahramanın ne yapacağı, ne tutum alacağı çoğu kez hikaye ilerleyip kahramanın kişiliği oluştukça belirlenmektedir ve bir noktadan sonra yazara düşen bunu görüp kağıda dökmekten ibaret olabilir. Yazar böylece yarattığı kahramanın bile olsa bir başkasını tutumlarının ardında ne olduğunu, hesaplarını, tepkilerini etkileyen şeyleri görmek zorunda kalır, kimi zaman kendimiz için yapmadığımız ya da yapmaktan kaçındığımız bir odaklanma gerekir bunun için. Böyle bir odaklanma ister istemez insanın kendisini tartmasına da neden olabiliyor. Olan biten her şeyin baştan sona anlatıldığı, okura sadece edilgin biçimde bunları okuma, takip etme işinin bırakıldığı yapıtları bir yana bırakırsak, her edebi metnin içerisindeki boşluklar bizim o metne katılımımıza, hatta metni yeniden kurmamıza imkan sağlayan kapılardır. Benim yazdığım öykülerin bir farkı olup olmadığını ya da bu farkın ne olduğunu bilebileceğimi sanmıyorum. Şunları söyleyebilirim sadece: Bazen bir öyküyü tamamladıktan sonra Rodin'in sözünü ettiği gibi fazlalıkları attığım olur, ama çoğunlukla yazarken bu boşlukları koruyarak yazıyorum sanırım. Söz konusu olan insansa; belirgin, tek yönlü bir neden-sonuç ilişkisi içerisinde değerlendirmeler yapmak kolay değil. Dolayısıyla ister istemez ortada bir bilinemezlik alanı, daha doğrusu kimi soruların yanıtlarının mutlak biçimde verilemeyeceği bir alan kalır. Ne de olsa değişim sürekli; bir sorunun yanıtını bulduğumuz anda artık önceki durumda olmuyoruz, çok şey değişmiş ve dolayısıyla kartlar yeni baştan dağıtılmış oluyor. Bu durumda boşluklar olması kaçınılmaz. Öykü kişilerini kimi zaman tam da bunun farkına vardıkları anlarda ya da bunun farkına varmalarının ardından geçmiş hatalarını görmeye başladıkları sırada tanıyoruz. Belki bunun bir etkisi vardır. Sanırım bu tarzda yazılmış öyküleri ve romanları seviyor olmam etkilidir tercihimde. Büyük hayatların, büyük olayların kendiliğinden ilgi çeken bir yanı var. Bunlar çoğu zaman özel durumlar, kişilikler, olaylar... Oysa sıradan hayatlardaki ilk anda önemsiz görünen gerilimlere odaklanmak bize insan olmak hakkında da, hayat hakkında da daha çok şeyi araştırma imkanı sunar. Geçmişte bıraktığımız arkadaşlarımızla birlikte kendimizden de bir şeyler bırakıyoruz, eksiliyoruz. Kavgası etmeden, muhasebesini yapmadan, olan bitenlerdeki kendi payımıza düşen kabahati kabullenmeden sadece kaçarak, uzaklaşarak, görmezden gelerek geride bırakmaya kalkmışsak, bir gün bir biçimde o kapanmayan yara uç verebiliyor. Toplumsal diken uçlarımız olmaz mı? Onlar da kapanmayan yaralarımızdaki kendi dahlimizle yüzleşmediğimiz için canımızı yakmaya devam ediyor. Bunlarla yüzleşmeye daha yeni başlıyoruz bence. Toplumsal hayatımızdaki pek çok gerilim yüzleşmeyi göze alanlarla yüzleşmekten korkanların çatışmalarından kaynaklanıyor. Son yüz yıl boyunca çok büyük acılar çekildi, çekilmeye de devam ediyor. Bunca acının iz bırakmadan unutulacağını sanmak büyük hataydı, nitekim şimdi başka biçimlerde kendini gösteriyor. Çok taze bir olay, bir arkadaşımın twitter'da söz ettiği bir bağlantı: Van depremi sonrasında verilen ırkçı tepkilerden çok rahatsız olduk. Bunları yapanların çoğu 90'lı yıllardaki kirli savaş döneminin çocukları oysa. Bununla yüzleşmediğimiz için bugün böyle bir diken ucu mütemadiyen batıp duruyor. 90'ların kirli savaşı da 12 Eylül'le hesaplaşamamış olmanın sonucuydu. Böyle silsile halinde gidiyor. Şu sıralarda da bir roman üzerinde çalışıyorum. Bu romanı yazmaya başladığım son bir yılda çok az öykü yazdım, yazabildim, ama haklısınız, öykünün apayrı bir yeri var benim için. İlk romanım Dünyanın Uğultusu'nun ardından yeniden bir öykü kitabı yayınlayınca şaşıran arkadaşlarım olmuş. Bundan sonra romanla devam ederim diye düşünmüşler. Öykü benim çok sevdiğim bir tür. Okumasını da, yazmasını da seviyorum. Ama türler konusunda ayrımcılık yapmıyorum. Yazmaya karar verdiğim şey türü belirliyor. Öykünün cazip yanı, daha kısa bir an içerisinde daha çok şeyi saklıyor olması, başka bir deyişle yoğunluğu. Eksilterek anlatmaya yatkınlığı da etkili bunda.


Emrah Serbes'e Behzat Ç. hangi müzikleri dinler? diye sormuştum, En çok Neşet Ertaş dinler diye cevap vermişti. En iyisi Emrah'tan bir Efkar Karması istemek diye düşündüm ben de bunun üzerine. Kendisi öyle anlatmıyor ama bence Behzat Ç., yaratıcısı Emrah Serbes'ten çok farklı biri değil, hatta bir nevi onun alter ego'su. sabırsızlandığım filmlerden biri daha. gerçekten çok merak ediyorum....


Orhan Pamuk, Bejan Matur'un zarif ve şiddetle hissedilen şiirleri'nden bahsediyor. John Berger, Onun amacı, anlamsızı kuşatarak, kurnazlıkla alt etmek. Bunu yapıyor, başarıyor diyor. Moris Fahri, Matur'un insanlık hali üzerine bir yolculuğa girişirken tutkulu bir feryatla, yanıtlanamaz görünen sorular sorduğuna değiniyor. Şiir bana yürürken gelir en çok. Yolda olduğum, hareket halinde olduğum zamanlarda. Uzun bir dağ yürüyüşünden şiirsiz döndüğümü hatırlamıyorum. Fakat duyulan o şiirin, seslerin kaydedilmesi kağıt kalem varsa mümkün oluyor. Çünkü şiiri bir müzik gibi duyuyorum ilkin. Orada sözler yok. Bir ritim olarak geliyor önce. Bir ses anaforunun içine düşmek gibi. O anafordan akan seslerin kelimelere, cümlelere dönüşmesi yanımda defter, kalem varsa mümkün oluyor. Şiiri elle yazıyorum. Elde yazmak kalbin ritmine daha uyumluymuş gibi gelir bana. Elin bedenin dışına taşıdığı kelimeler isteseler de ruhun uzağına düşemezler. İbrahim kitabı ilk dört kitaptan farklıydı. İlk kitaplarımdan tanımadığım bir tamamlanmışlıkla geldi şiirler. Sanki varlıklarını tamamlamış, kendilerini oldurmuş olarak doğdular. Büyük bir ses olarak. Geldiğinde kelimeleri, imgeleri hazırdı. Üzerinde en az çalıştığım kitabım budur. Yaklaşık üç ay gibi bir zamanda sağnak gibi döküldüler. Çok az oynadım üzerinde. Bölümler, başlıklar ve bazı sorunlu akan yerler dışında çok iş çıkarmadı bana İbrahim kitabı. Şiirin gizli matematiğine inanıyorsanız eğer anlamın şiirin neresinde konumlandığıyla ilgili sorununuz olmaz. İyi şiir aklın açıklayamayacağı binbir sırla gelir. Anlam da o sırrın bir yerinde kendine yer açar. Yeri yoksa zaten şiir eksiktir. Bitmiş, tamamlanmış olarak gelen bir şiire müdahale etmeye çalışın. Size kapılarını açmayacaktır. O dil duvarını aşıp dahil olmak daha fazla anlam, daha fazla ses katmaya çalışmak mümkün değildir. Çünkü şiirde anlam da, ses de imgeye içkindir. İyi şiir bizi sezgisel bir matematiğin olduğuna inandırır. Nedir o? Şiirin malzemesi olan imgelerin bilinç altından geldiğini söylerler çoğunlukla. Ben buna bilinç dışını da eklememiz gerektiğini düşünüyorum. Yani evrendeki varlığımız ve ona anlamını veren her şey aslında manayı yapan şeydir. Bu bizim doğallıkla sahip olduğumuz bir bilgi. Sadece o bilgiyle doğru ilişki kurmamız gerekiyor. Şiir bunun en önemli araçlarından biri. Anlamın çok fazla öne alınmasında hep bir akıl görürüm. Politik bulurum bu tavrı. Zaten nasıl söylediğiniz değil, ne söylediğiniz öne çıkıyorsa orada bir sorun var demektir. Şiir kadar yalanı kolay gösteren başka bir uğraş yok. Şiir yalanı kaldırmaz. Kalbinizin tozu alınmadan tek bir sahici dize yazamazsınız. Böyle olunca zihinsel müdahalenin anlam lehine işleyeceğini de bilmek gerekir. Yani anlam lehindeki müdahale, bir şey söyleme telaşı şiirin doğasını bozar. Fakat bu şiirde mantığın aranmayacağı anlamına gelmez. Şiirde muhakkak bir iç tutarlık gözetilmeli. Bırakın dizelerin kendi içinde, bir kitap bütünlüğünde dahi bir iç tutarlılık, bir ahenk aranmalı. Diğer şiirlerle kimyası uyuşmayan bir şiiri kitaba almadığım çok olmuştur. Bu kitabın dışına düşen şiirler de oldu. Şiir bize sonsuzluk içinde bir andan söz eder. O anın ezeli ve ebedi taşıdığı hissiyle var olur. Bir anın taşıdığı ebed ve ezelden haberdar olmayan kimse zaten şair olmaz. Benim zaman algım da böyle sanırım. Sonsuzluk içindeki sonlu ve sonsuz milyonlarca geçişin titrettiği bir ruh ancak kainattaki şiire kendini açabilir. Varlığın zamanla ilişkisini doğru algılamak şiiri getiren bir şey. Orada büyük bir şiir var. Tarihten bize bakan gözler. İnsanın binlerce yıllık arayışı, o arayışın işaretleri olan taşların içindeki şiir. Belki de bu yüzden zamana kalmış, daha doğrusu kendi zamanını aşmış mekanlar ilgimi çekiyor. Ben arkeolojik alanları dolaşırım. Sadece Türkiye'de değil gittiğim hemen her yerde ilgimi en fazla çeken şey arkeolojik alanlar ve müzeler oluyor. İbrahim kitabını yazmaya başladığım günlerde Sumatar'ın güneş, ay kültünü var eden tepelerinde çıplak ayakla, taşlara basarak yürüyordum. Şiir orada zaten var. Hep vardı. Sizin kalbinizin gölgesizliğine kalmış gerisi. Biz çocukken neolitik mezarların, yarım bırakılmış aslan heykellerinin, Ermeni kafataslarının bulunduğu tarlalarda oyun oynardık. Orada binlerce yıllık insanlık hikayesi ve çok da uzak olmayan acılarla karşılaşıyorsunuz. Tüm bunlarla karşılaşmanın, onları fark etmenin bilinci elbette zaman algınızı belirleyecektir. Çocuklukta yaşanan zamanın tanrısallığından söz ediyorum belki de. Çocukluktaki zamansızlıktan. Çünkü orada yaşanan her şeyin kendi biricikliği, ilksel oluşu var. Bu da başka bir uzay demek. Kendi zamanı, benzersizliği asıl önemlisi ilk oluşu. İnsan zihninin, kalbinin kainattan süzülen ruh levhasına, yani o saf boşluğa nelerin dolacağını çocukluk yaşantılarımız belirler. O manzarada gözümüze değen, duyduğumuz her ses, her yüz bir varlık halini alır. Bizi var eden odur aslında. O ilk bakışın, ilk duyumun yarattığı duygulardır bizi var eden. Doğuştan getirdiklerimize ancak çocukluktakileri ekleriz. Sonrasında yaşanan her şey, değişen, her an yenilenebilen ve öğrenildikçe terk edilen duygular, hikayeler oluyor. Biz ne öğrenirsek gençlikte öğreniriz. Sonrasında başımıza gelen, karşılaşmalarımız, yalnızlığımızı dolduracak diye sarıldığımız aşklar, şehirler, mekanların hiçbiri benliğimizde tam olarak yer etmez. Çocukluk yaşantılarımız bir kader gibi yolumuzu da belirler. Elbette öreniyoruz, öğrenerek ilerliyoruz ama dönüp dolaştığımız yer çocukluk referansları oluyor. Bu yüzden aşk eşitler arası bir şeydir. Ancak eşitler arasında mümkün olur. İnsan benzerini arar. Benzer acılar, benzer sevinçler, benzer arayışlar çeker bizi bir diğerine. Ama nihayetinde tamamlanmanız mümkün olmaz çünkü duygular benzer olsa da ruhun kendi uzayı bir teklik, bir yalnızlıktır. Aynı ailede büyüdüğümüz kardeşlerle dahi bunca farklı maceralar yaşamamızı başka nasıl açıklayacağız. İnsan eksiktir. Tamamlanma ihtiyacı içindedir. Dünyada olmakla varlıktan kopmuştur. Her durumda o ilk kaynağa yönelmesi de bunu gösterir. Doğum varlıktan, anneden kopuşsa ne kadar büyük bir yalnızlık olduğu sizin anneye, varlığa yüklediğiniz anlamla ilgili. Aslında hepimiz doğmakla, anneden kopmakla yalnızızdır ama Adem'in yalnızlığında doğumun mutlak anlamına dair çok sarsıcı bir dekor var. Çok şey söylenebilir ama o yalnızlığı ve hayreti hissetmenin daha önemli olduğunu düşünüyorum. Şiir onu verebildiyse ne ala. O bilgiye yaklaşmak aslında hiç zor değil. Bize şah damarımızdan daha yakın olduğunu söyleyen Tanrı'yı neden o kalıpların içinde aradığımız aklın insana cilvesi. Kaplanın zihnimdeki imgesi daha çok taşlardan, rölyeflerden, tarihten bu güne kalanlarla ilgili. Eski bir kaplan o. Tarihten bana ve tüm insanlığa bakıyor. Elbette bir kaplanın dinamiği ve pençeleriyle hareket ediyor ama arkaik bir kaplan. Binlerce yılı, tarihin yükünü, gücünü taşıyor. Çünkü bu kitaptaki şiirlerin nerdeyse tamamı İbrahim'in şehrinde geldi. İbrahim unutmayın Hanifti. İbrahim'in arayışında ona cevap olacak dinler yoktu henüz. Onun arayışındaki saflığın ve inanmasındaki gücün etkisi belki de. Düşünün güneşe gidiyor yok, aya gidiyor yok. Batan şeyleri sevmem diyor. Sonsuz olanın, mutlak olanın arayışında. Tüm bunları hissettiren o dekorun içinde ben o çarpışmayı yaşadım. O şiir bana geldiğinde adı da konmuştu sanki. Hiçbir şey tasarlamadım. Hiçbir kurgu yapmadım. Bazı şeyler açıklanmaya gelmez. Bu şiir kendini yazdırıp kapandığında bir adı olması gerekiyordu. Kalbimi yokladım. İsim rüyasına yatmak gibi bir şeydi. Baktım ki İbrahim adı uzaklaşmıyor zihnimden. Öylece kondu.


Orhan Pamuk Bejan Matur'un zarif ve şiddetle hissedilen şiirlerinden bahsetmişti bir yazısında. İngiliz yazar ve eleştirmen John Berger ise onun bir haykırışı andıran şiirlerine hayranlığını dile getirmiş, okurların bu şiirleri kelime kelime değil el ele takip etmesi gerektiğini yazmıştı. Evet, dağın coğrafi, kültürel ve politik olarak da önemli, arkasında koskoca bir tarih var. 100 yıl önce Ermeniler Musa Dağı'na sığındılar, bugün Kürtler başka bir dağ arayışındalar. Rakel'in hikayesindeki gibi... Tehcirden kaçan bazı Ermeniler dağa sığınarak Kürtleşiyor ve bir Kürt aşireti olarak yaşarken Hıristiyanlıklarını gizli gizli yaşıyorlar. Buna benzer o kadar çok dağ hikayesi anlatıldı ki. Kitaptaki bölümlerden biri de Anne. Şiirinde hep karşımıza çıkmış bir imge. Benim yolum galiba hep varoluşla ilgili imgelerle kesişiyor, kendimi oralardan çıkaramıyorum. Rüzgar Dolu Konaklarda dövmeleri solmakta olan, omuzları küçülmüş, yalnız bir anneyi yazmıştım. Bu kitapta ayva soyan, cevizlere, incirlere gülümseyen bir anne var. Gılela diye bir şiir var. Kürtçe bir kelime bu, annemden duymuştum ilk. Tozu, toprağı, kuru yaprakları toplayıp götüren, temizleyen küçük rüzgar hortumu anlamına geliyor. Aniden başlıyor, başladığı gibi bitiyor. Rüzgar adları çok güzeldir Kürtçede ve bazıları sanırım sadece benim doğduğum yerde, Maraş'ta kullanılır. Sonradan o şiiri okurken Ben bunu nasıl yazabildim duygusu geldi; aynaya, içine doğduğun yuvaya, yere, göğe, dünyaya bakıştaki, kainatı algılayıştaki saflık ürpertti beni. İlk şiirlerimde daha kapalı, sisli olan söyleyiş giderek sadeleşip yalınlaşmıştı. Daha az cümle, daha az kelime olmak istiyor benim şiirim, harf olmak hatta harf bile değil, ses olmak istiyor ve ruhum hep oraya, köklerimin durduğu yere, aslolana çekiliyor. Folklorik ya da kültürel bir motiften bahsetmiyorum, kainatla ilişkime dair bir şeyi kastediyorum. Şiirde kurgu yapmıyorum. O bana önce ses olarak geliyor. Genellikle de yürürken... Nota bilsem, o kelimeleri, daha doğrusu sesleri yazardım. Bir ses duyuyorum önce ve o sesin içinde ilerlerken, ayağımın altında taşı toprağı hissederken, işittiğim sesler müziğe dönüşüyor. Şiir neredeyse şaman ritüeli gibi. Kendimi bir zikir duygusuyla doğaya veriyor ve içimde oluşan ses anaforundan hatırlayabildiklerimi kaydediyorum. Ve işte onlar şiir oluyorlar. Geçen yaz şöyle bir şey yaşadım: Maraş'ta yürüyordum, bir ses geldi. Şiir bana daha çok orada geliyor zaten. Yanımda kağıt kalem yoktu ve duyduğum sesi bir şarkı söyler gibi mırıldanarak telefonuma kaydettim. Yoksa uçup giderdi, unuturdum. Çok acayip bir deneyimdi, çünkü ilk kez şiirin bana geldiği haliyle neye benzediğini sonradan görme şansım olmuştu. O kadar teslim alan bir şey ki. Elbette. Sen isteyince gelmez şiir, kendisi isteyince gelir. Hazır değilsen, kalbini tertemiz ve açık halde bırakmamışsan tek kelime yazamazsın. Bazen bir kelimeye takılıp değiştirmek isterim ama buna müsaade etmez. Yazmamıştım ama artık yazıyorum. Deniyorum en azından. Bu da bir geri dönüş çabası. Maraş kenarda hatta Kürtlüğün de kıyısında bir yer. Bizim konuştuğumuz Kürtçe ile standart Kürtçenin dili olan Botan yöresi Kürtçesi çok farklı. Tıpkı İrlanda İngilizcesinin standart İngilizceden farklı olması gibi. Biz İrlanda İngilizcesi gibi konuşuyoruz Kürtçeyi. Ben, yaşlılarımızın çok güzel konuştuğunu düşünüyorum. Neolitik nineler diyorum onlara ve giysilerine, tavırlarına, müzikal yeteneklerine, seslerine, sözlerine, arkaik neredeyse zamansızlık oluşlarına hayranlık duyuyorum. Bir saçağın altında oturan yaşlı kadına bakınca, yüzüne düşen gölgeyi görüyorum ve 10 bin yaşındaymış gibi geliyor bana. O kadınların konuştukları dil benim için anne dili, ben annemle hala öyle konuşuyorum ve Kürtçe şiir yazacaksam da o dille yazmak istiyorum. Kürtçe gramer çalışmaya cezaevindeyken başlamıştım. Şiir yazmaya da o sırada karar verdim zaten. Bir yol ayrımındaydım: Ya Türkçe yazacaktım ya da Kürtçe. Fakat Kürtçe yazarsam annemin dilinde yazmalıydım. Ancak şimdi çalışabiliyorum bunun üzerinde. Böyle 12 şiirim var, onları gözbebeğim gibi ayırıyorum diğerlerinden. Uzun yıllar köşe yazarlığı yapmıştım, artık bıraktım. İstanbul'da yaşıyorum, New York ve Londra'ya gidiyorum. Önümüzdeki dönem New York'ta daha uzun bir süre kalacağım sanırım. Bir yandan da hep korumaya çabaladığım bir iç alanım, mağaram var ve aslında oradan hiç çıkmıyorum. O mağara benim karanlığım, yalnızlığım; çok değerli... Dışarıdaki hayat o kadar acımasız ve incitici ki kendimi ancak orada iyileştirebiliyorum. Bana sorarsan içinde şiir olmayan hiçbir uğraş değerli değil. İnsan etet yapıyorsa bile içinde mutlaka şiir olmalı. İnsana dair çok değerli bir cümle sarf etmişsen, kalplere dokunmuşsan o şiirdir. Marangozsun diyelim, bir masa yapıyorsun... Şiirini bulabilirsen o masa başka türlü bir masa olur. Sonuçta Anadolu'nun, Mezopotamya'nın dilini kullanan bir şairim ve hep seyahat halinde yaşıyorum, çocukluk manzarama dönmek de iyi geliyor. Ama sırf Maraş'ta yazmıyorum elbette, şiirin mekanı yok. Uçakta ya da uyku arasında çok yazarım. Yabancı bir yerdeyken yazmak ilginç oluyor, dil aracılığıyla başa, doğduğum yere dönüyorum. Edebiyatın konusu da bence bu geri dönüşler. İnsan asla aynı kişi olarak dönmüyor. Şiir özünde sese dayalı bir şey. Ve bir dildeki sesi başka bir dilde yaratmak imkansız olduğu için aslında çevrilemez. Öte yandan pek çok şairi çevirilerden sevdiğimiz ortada. Denemeler yapıyoruz ve ararken bazen şanslı anlarımız oluyor. Ben iyi çevirmenin gelip beni bulacağına inandım ve şiirlerimin çevrilmesi konusunda acele etmedim. Ondan önce onlarca kişi denedi. Kimi çok akademikti, kimi daha kuru ve zihinsel bakıyordu. Bazıları da fazla lirikti. Çevirmenin anlam dünyasının derinliğinin şairinkine uymasını önemsiyorum. Çünkü şiir, dilin gramer kurallarının ve gündelik kullanımının gerisindeki karanlık alanıyla, rüyaların alanıyla ilgili bir şey. O şiir ses ve ritm olarak diğerlerinden farklı oldu, göktaşı gibi düştü adeta. Sonuçta senin hikayen, yaşadığın toplumun tarihi aynı zamanda. Ve ben insanların anlattığı hikayeleri dinlemeyi çok seviyorum. Ünlü İngiliz sanat tarihçisi ve yazar John Berger sana hayran olduğunu söyledi ve Bejan'ın şiirinde tarihin acısı var dedi. Benim için o kadar değerliydi ki bunu duymak. . Elbette. Şiirimde içine doğduğum toplumun çok da dile gelmemiş hikayelerini, kalbe gömülmüş acılarını anlatıyorum. Bir vakanüvis değilim, sadece bazı olayların geçip gittikten sonra arkalarında bıraktığı tortuyu da yazmak, kayda düşmek, onu yaşamamışlara hissettirebilmek gerektiğini inanıyorum. Sözünü ettiğin şiiri yıllar önce yazmış ama unutmuştum. Sonradan not defterlerimin birinde rastlayınca hatırladım. Kendimi hep şiirle iyileştirdim, şiire dair beni en büyüleyen şeylerden biri bu. En son Uluslararası Af Örgütü için bir konuşma yapmamı istediler. Cezaevinde işkence görmüş olduğum için davet edilmiştim, çünkü konu insan haklarıydı. Her şeyi bir yana bırakıp şiirin gücünden bahsettim. Cezaevindeyken hücremin karanlığında elmas gibi parlayan bazı kelimeleri bulmuştum ve o kelimeler beni hayatta tutmuştu. Sonrasında yazdığım her şey o sağ kalma çabasının bir tutanağı gibi. Yürekten yazıyor ve yüreğe değebiliyorsanız, evet. Öteki türlüsü şiir değil zaten, strateji. Şiirin tabii ki bir matematiği var. Sezgisel bir matematik o, müzikteki, heykeldeki, mimarideki gibi... Şiir bana önce ses olarak geliyor, anlatmıştım ama sonrasında ciddi bir zihinsel uğraş başlıyor. Büyük bir disiplin var orada; büyülü bir gayret ve titizlik. Her şeyi kağıtlara aktardıktan sonra neyi ne zaman söyleyeceğinizin sırasını belirliyor, bir yapı inşa ediyorsunuz. Şiir toprağın en derin yerinden çıkardığın kapkara bir taş gibi ve onu ince ince işleyerek elmasa dönüştürüyorsun. Elması nasıl işleyeceğin bilgisine sahip değilsen, ter akıtmaya gücün, cesaretin yoksa harcanır gider o taş. Bence o yüzden her köşe başında bir öykü-roman yazma kursu var ama şiir yazma kursuna rastlamadım pek. Birine ona gelen imgeleri nasıl işleyeceğini, damıtacağını, duygusal tortulardan, lirik hezeyanlardan arındıracağını anlatabilirsin ama imgeyi hissettiremezsin. İmge aklımızla elde edebileceğimiz bir şey değil, kalbimizi açarak aktarabiliriz ancak. Yıllardır yok saydığımız ve ancak yenilerde tartışmaya başladığımız Dersim trajedisiyle ilgili o şiir ama öncesini anlatmam lazım. Bir gün Kalan Müzik'in sahibi Hasan Saltık aradı ve bir şeyler göstermek istediğini söyledi. Hasan'ın Dersim konusunda muazzam bir arşivi vardır hatta bugün medyada gördüğümüz fotoğrafların birçoğu onun arşivindendir. Onları ilk görenlerden biri de benim işte. Haritalar, krokiler, ordu tarafından kırmızı kalemle işaretlenmiş harekat planları, insanların ne şekilde yürütülüp hangi mağaralara doldurulacağının bilgileri ve bakmaya dayanamayacağın fotoğraflar vardı. Yaşlıların anlattıklarını dinlemiştim, sözlü kültürden aşinaydım orada yaşanan trajediye ama onunla bu kadar çarpıcı bir çıplaklıkta karşılaşmak beni çok etkiledi. O dönemde büyük bir mühendislik çalışması gerçekleştirilmiş ve uyumsuz kaldığı, teslim olmayı reddettiği için Dersim, daha steril bir toplum yaratma çabasının adeta çıbanbaşı saydığı bir yer olmuş. Bütün bu vahşet elbette tarihçilerin konusu, ben yalnızca bunları topluca görmenin verdiği duyguyu kağıda döktüm. Türkiye'de biz çok konuşuyoruz ama hiç bir şey söylemiyoruz. Bir sonucu olmuyor konuştuklarımızın, bir değişime ya da dönüşüme yol açmıyor hiçbiri. O zaman başbakan olan R. Tayyip Erdoğan'ın Dersim'le ilgili olarak Gerekirse özür de dileriz cümlesi çok değerli olabilirdi ama bunu CHP'yi dövmek için yaptığını fark edince orada başka türlü bir pragmatizm seziyorsun. Yüzleşmenin bir doğrudanlığı, vakarı, haysiyeti vardır. Suçunu kabullenmen, karşındanin üzüntüsünü hissetmen, acısını kalbinde duyman gerekir. 1915'in 100'üncü yıldönümü yaklaşıyor, ne yapıyoruz? Gerekirse Ermenilerden özür dileyeceğimiz söyleniyor. Eh, tabii ki gerekiyor. Kitap Artık her şeyi bağışlıyorum dizesiyle bitiyor. Bu özgürleştirici olmalı. Ama af dilemek de özgürleştirici bence. Kesinlikle. Bağışlamak arındırıcı bir şey... Toplum olarak da nefreti yenmek zorundayız. Öfke ve acı ayrı ama nefretin kalbi karartan bir ağırlığı var. Alevilik için de geçerli bu. Memlekette Alevi-Sünni çatışması Kerbela'dan beri bin yıldır devam ediyor, tamam, anlıyorum ve işte şimdi de Alevi Açılımı konuşuluyor. Oysa Alevilerin topu topu 8 maddelik bir gündem listeleri var, en önemli madde de cemevlerinin ibadethane kabul edilmesi. Bu kadar basit aslında, evirip çevirmeye gerek yok. Ama işte burada da Dersim ve Ermeni meselesinde olduğu gibi bol bol laf kalabalığı yapılıyor ve bir türlü bir yere varılamıyor. Halbuki bu toprakların insanı özünde barışçıl. Devleti yönetenlerin aklı doğru işlediğinde toplum o kadar kolay entegre oluyor ki. O yüzden çok daha ferasetli, çok daha derin ve toplumu doğru anlayıp yorumlayan yöneticilere ihtiyacımız var. Yöneticilerin de kalbi olmalı. Toplum hiçbir dönemde bu kadar kutuplaşmadı, biz ve onlar kelimeleriyle başlayan cümleler hiç bu kadar kolay kurulmadı. Bu iki kelime faşizmin çekirdeğidir ve sen cümlelerini böyle kurduğun zamanlarda fitili ateşlemiş olursun. Barış çok büyük, büyülü bir kelime. Hepimiz bunu arzuluyoruz, hepimizin kalbi orada atıyor. Türk-Kürt savaşıyla ve silahların susması gerektiğiyle ilgili olarak çok yazdım ve bu uğurda her çabayı çok değerli buluyorum. Ne hayaller kuruldu, sözler verildi biliyoruz, ne kadarı tutulacak, onu da göreceğiz. Yine de pozitif bakmamız ve elimizden gelen desteği vermemiz gerektiğini düşünüyorum. Barış sadece iktidara bırakılmayacak kadar değerli bir ihtiyaç.


İbrahim'in Beni Terketmesini Orhan Pamuk İngilizce çeviriye yazdığı arka kapak yazısında, Bejan Matur'un zarif ve şiddetle hissedilen şiirleri... diye tanıtıyor. RC: Muhtemelen In the Temple of a Patient Goddaki çevirmenin önsözünden bildiğiniz üzere, Bejan ilk Türkçe şiir kitabıyla ansızın kapımda beliriverdi. Ben hep onun gönderilmiş olduğunu düşündüm ve çok kısa sürede onun tuhaf anlatılarında alttan alta akıp giden mit ve efsanelerin çekimine kapıldım. RC: Çeviriyle her zaman ilgiliydim; okuldayken ödevlerle uğraştığım, Homeros ve Vergilius'tan parçaların doğrudan tercümelerinden fazlasını yazmaya çalıştığım zamandan beri; çünkü onlarda önemli bir eksik olduğunu düşünüyordum ama bunun ne olduğunu bilmiyordum. Ayrıca şiir okuyan ressam bir babam vardı; Chaucer'in Troilus ve Cressidasını modern İngilizceye çevirmekle uğraşıyor ve bunu dinlemek isteyen herkese sesli şekilde okuyordu; buna kızları da dahil olabiliyordu. İşte eskilere dayanan bir şiir ve çeviri altyapısı... Bejan'ı çevirmenin çekiciliği, diye soruyorsanız... Bence bu çoğunlukla sade ve dolaysız gibi görünen bir dil ile onun sunduğu son derece güçlü kavramlar arasındaki farkı çözmekte yatıyor. Bir peygamberin sesindeki gibi bir ağırbaşlılık var. Şiirlerdeki diğer sesler tuhaf, gerçeküstü, bazen naif ve ikinci kitapta da oldukça enerjik. Okur ve çevirmen sürekli Bu sesler bizi nereye götürüyor? diye merak ediyor. RC: Bence kitaplar arasındaki temel fark, varılan çözüm hissinde ve sezdirilen olasılıklarda yatıyor -bir demir atılmış gibi. Adlandırılacaklar adlandırılıyor, şair kendini bile tanımlıyor. Şair bir söyleşisinde burada bir büyüme süreci olduğunu söylüyor. Vezin çok benzer, dil hala soyutla somut arasında gidip geliyor, erken dönem işlerindeki masalsı atmosfer üç tek tanrılı dinin daha bilindik hikayelerine dönüşüyor. Bir yaratılış öyküsü var; tanıdık kahramanlar Adem ve Havva, yılan, bahçe, İbrahim ve oğulları, alevli kılıçları olan melekler var. Nerede olduğumuzu bildiğimizi zannediyoruz, sonra şair bizi döndüre döndüre bir dönüş ayinine gönderiyor. Bu sebepten bir muhabir sufi mi olup olmadığını sorduğunda, şair gülüp geçti: Mistik değilim. Ancak yeni kavramlar, tutku, aşk, huzur gibi sözcükler ortaya çıkıyor. Belki şairin Mahatma Gandhi'ye hayranlık duyduğunu açıklaması bu enigmatik şiire bir ışık tutabilir. Umarım çeviri bu atmosfer değişimini yansıtmada başarılı olmuştur. RC: İşbirliği birçok şekil alabilir. İki büyük Türk şair üzerine Richard McKane'le işbirliği yaptığımızda hem beraber hem de ayrı ayrı çalışmıştık; açıklamam gerekirse, seçtiğimiz şiirleri ayrı ayrı çevirdik, birbirimize okuduk ve gerektiğinde kaynak dilde konuşanları ve okuyanları arayarak yorum önerilerimizi değiş tokuş ettik. Nadiren uzun şiirler üzerinde birlikte çalıştık, çok şükür ki orijinalle ilgili ortak bir duygusal hissimiz vardı. İşbirliği yapan kaç kişi böyle çalışır bilmiyorum. Bejan'ın işlerini iyi anlayan Selçuk Berilgen, her müsveddeyi titizlikle okuyan biriydi ve Türkçe tabirler, gelenekler ve görenekler hakkında çok değerli bir bilgi kaynağıydı. Bu da, iş son kararları vermeye geldiğinde yükü ciddi anlamda hafifletti. Onunla çalışmak bir keyifti. Onunla başka, çok farklı bir Türk kadın yazar üzerine de birlikte çalıştık; her kelimeyi ve deyişi neredeyse bir kazı alanındaki arkeologlar gibi kazarak çıkarıyor, şaire bir kaynak olarak başvuruyor ve her sezgimizi paylaşıyorduk. Şu anda Bejan'ın düzyazı anlatılarından oluşan bir kitap üzerinde çalışıyoruz, Selçuk uzmanlığı ve kendi çalışma alanı olması nedeniyle bunda öncülük ediyor.


Tolga Meriç, hayattaki en yakın arkadaşlarımdan. Gitmeyeceklerden. Gitse de kalacaklardan. Egoist Okur'dan tanıyorsunuz onu. Bir de tabii Picus döneminden bu yana yaptığı görkemli röportajlarından... Bazılarını burada yeniden yayınlamayı düşünmüyor değilim, röportaj nasıl yapılır, öğrensin herkes diye. Yirmili yaşlarımda, biri bana kitaplar vereceğini söylediğinde, o kişiyi sıkabilecek sözsüz bir ısrara kapılırdım. Nasıl anlatayım bunu? Bambaşka şeyler yaptığımızda bile, ağzımı açıp da istemediğim halde, o kişi aslında kitapların verilmesini beklediğimi bir biçimde sezerdi. Daha öncesinde ise, çocukken yani, yapamadıklarımı başkalarına yaptırma becerisi edinmiştim. Üstelik aynı şekilde: Yaptırmak istediğim şeyi hiç söylemeden yine. Kardeşim bunu anlamıştı, ondan neyi istediğimi de anlamıştı ve benim için kitaplar çalmıştı. Belki on belki yirmi tane. Fakat sonra vicdan azabı duydu ve çaldığı kitapları yine tek başına gidip, aldığı yerlere geri koydu. Ödünç verme meselesine gelince... Kitap ödünç vermeyi sevmediğimden, verdiğim kitapları geri istemeyi ya da beklemeyi doğru bulmadım. Bu konuda herkes böyledir diye düşündüğümden olacak, ödünç aldığım kitapları geri verme gereği de hissetmedim pek. Bence ödünç alıp vermek o işin adı olmuştur da, aslı başka bir şeydir. Fakat evet, insan bu tür kandırmaların dışında tutamıyor yine de kendini. Bu sorunun karşılığı olmayacak ama bir yazar dokunulmazlık halesiyle taçlandırıldığında, çok sevdiğim bir isim bile söz konusu olsa, içimde o yazara dönüp yeniden bakma ve sevgimi gözden geçirme dürtüsü oluşuyor. Oğuz Atay, Bilge Karasu ya da Leyla Erbil gibi yazarları kuşatan dokunulmazlıktan söz ediyorum. Kuşku ve bıkkınlık uyandırıyor bende bu. Göklere çıkarmada, onunla at başı gittiğine inandığım linç kalabalıklarının gölgesini de görür gibi oluyorum. Vapurlarla otobüsler hariç, açık havada ya da dışarıda kitap okuyabilen biri değilim. Zaman seçmem pek ama oturarak okuyamam genelde. Sırtüstü uzanabileceğim ya da yan yatabileceğim bir koltuk ararım. O koltuğun dokusunun bana tanıdık olmasını da isterim. Bedenimin şeklini az çok almış bir koltuk olmalı. Herhalde bu yüzden, başkalarının evinde, o evde yalnız bile olsam doğru dürüst kitap okuyamam. Başkalarının evlerinde kitapla arama bir şeyler girer. O evlerin koltuklarının içine gömülecek, göçülecek yerlerini ya da serinliklerini, gölgelerini keşfedecek zamanım olursa -neredeyse eşyayla aramdaki erotik bir ilişkidir bu- kitaplarla da yakınlaşmaya başlarım. En çok öykü ve roman okumayı severim. İyi yazılmış otobiyografileri de severim. Fakat şairlerle gerçekten uzun zaman geçirmem gerekir. Bir şairden ötekine atlayamam. Yılda ikiden fazla şairi anlayıp tanıyabileceğimi sanmıyorum. Behçet Necatigil, Gülten Akın ya da Walt Whitman gibi anında çarpıldıklarımla ise ilişkim ömürlüktür. Kitaplığımın acıklı bir hal almasını önlemek için ıvır zıvır, şıpınişi yazılıp piyasaya sürülmüş kitapları kendileri için satacak birilerine veririm. Böylece kitap atmanın, kağıt için üzülmenin yükünden kurtulmuş olurum. Eğer bu bir hazine koruma yöntemi sayılırsa, kitaplığımı görenler küçük, buruk sevinçler duyabilirler. Şaşırtıcı olansa kitaplığımdaki bir şeyde değil, kitaplığımın kendisinde ve evde sahiplendiğim tek malım gibi duruşundadır. Charles Dickens'ın Büyük Umutları, Oktay Rifat'ın Bay Learı ve Stephen Hawking'in Büyük Tasarımı. Komik bir şey söyleyeyim: Ben hayatımda kimseye Adamım falan demedim. Öyle şeyler diyecek biri olmadım hiç. Ama nedense Stephen Hawking'i Adamım benim diye seviyorum. Fizik için yeni bir dil yaratma çabasına hayranlık duyuyorum. Tanımakta geciktiğim ölü yazarların kitapları. Marguerite Yourcenar'ın sözünü ettiği, belli bir birikimden sonra kapıldığımız yeni yapıtlar karşısında duyulan şu bildik tiksintiyle tanışıyorumdur belki de. Olmayacak bir işe kalkışarak her yıl bir roman yazanların fabrikasyon, hormonlu kitaplarını, bunu yapanlar arkadaşlarım ya da sevdiğim yazarlar bile olsa, almak istemiyorum artık. Okuru, yaşadıkları siyasi yoksunluk krizleriyle istismar ettiğini düşündüğüm yazar ya da kitapları ise iş olsun diye bile okuyamam. Bunlar zaten çapsız ürünlerse aslında o kadar aldırmam da, okur ya da eleştiri düzeyinde toplu bir budalalık, görmezden gelme ve ikiyüzlülük sezersem edebiyat adına umutsuzluğa kapılırım. Bence zaman karşısında her kitap kendi layığını buluyor. Yine de, Oktay Rifat'ın, Selim İleri sayesinde keşfettiğim Bir Kadının Penceresinden adlı romanı ilk aklıma gelen. Mehmet Erte. Arzuda Bir Sapmadaki birkaç öyküsünü okurken hayatımda ilk defa kıskançlık duydum. Metinlere karşı bende hiç olmayan bir duygudur bu. O yüzden çok şaşırdım. Fakat benim keşfettiğimi kaç kişi keşfedebilecek emin değilim. Çünkü hakkında bayağı bir yazı çıktı ama kitabı ya da yazarı tam olarak kavrayabilmiş yazılar değildi bunlar. Gerçi ben Mehmet Erte'nin de kendisini tam olarak anlayabildiğini düşünmedim. Eğer anlarsa, metinlerine şu saçma sapan hayatın yerine kendi dünyasını koyarsa, bambaşka bir yer açabilir edebiyatımızda.


Zaaf ve Gertrude 2'ye Nasıl Bölündü adlı kitapları aracılığıyla Şule Öncü'nün edebiyatçı yönünü epey zaman önce tanımıştık. Şimdi elimizde onun psikoterapist olarak yazdığı ilk kitap var. Doğan Novus etiketli Yatıyorum Bir Şey Diyor Musunda Öncü, bağlanma korkusu, ayrılık travması, çevrimiçi ilişkiler ve kimsenin gerçek anlamda karşılaşamadığı, tanışamadığı, buluşamadığı ıssız hayatlar etrafında aşk ve ilişkilere dair sorular soruyor, çözüm önerileri sunuyor. Psikoterapist Şule Öncü'nün aşk ve ilişkiler üzerine yazdığı yeni kitabı okurken, son zamanlarda aklımı çok kurcalayan bir meseleyi düşünüyorum: Kiminle konuşursam konuşayım, insan denen varlığın karanlık doğasından bahsediyor, onun bencilliğe ve yıkıcılığa meyilli olduğunu söylüyor. Bense soruyorum: Buna inanmak, bize bir çeşit özgürlük; özensiz davranma özgürlüğü veriyor olabilir mi? Böylece normalde beğenmeyeceğimiz şeyler yaptığımızda, yani kendimizi sevmemek için gerçek sebeplerimiz olduğunda, suçu kolayca 'doğamıza' atıyoruz. Bilmiyorum, benimki sadece bir fikir. Şule Öncü'yse, Kendini sevme konusu çoğunlukla yanlış anlaşılıyor diyor. İnsanın ötekiyle bağ kurmadan, öteki olmadan kendini sevmesi pek mümkün değil. Kendini sevmekse, 'kendinden hoşnut olmak ve yalnızlığı da yaşanır kılmak'tan başka bir şey değil. Kendini sevmemenin temelinde de zaten genellikle vaktiyle başkaları tarafından sevilmemek ya da aşırı şımartılmak var. Tabii bu kişileri sevildiklerine inandırmak da zor oluyor. O halde risk almamak için aldığımız en büyük risk, kendimizi attığımız ateş nedir? diye soruyorum Öncü'ye, Eylemsizlik diyor. Harekete geçiyor ve röportajımıza buradan başlıyoruz. Kadınla erkeğin hem kendine hem de birbirine yabancı olduğu bir ülkede yaşıyoruz. Bu durum, birbirine aç ve muhtaç olan iki cinsin gerçek anlamda karşılaşmasına, denk düşmesine, birbirinin ihtiyacını karşılamasına, birbirinden beslenerek büyümesine, olgunlaşmasına engel teşkil ediyor. Biz geleneksel kolektivist bir toplumken, birkaç on yıl içinde modern metropol kültürüne gark olduk. Lafta kabul ettiğimiz ama bir türlü içselleştiremediğimiz değerlerimiz ve inançlarımız var, ilişkilere dair. Mantığı anlaşılmamış, sağduyu süzgecinden geçirilmemiş bulanık normlar var ve kendi aklıyla düşünmeye alışmamış bir toplumun bu normlara uyma çabası... Dolayısıyla biz ilişkilerimizi bu bulanıklığın ortasında, bir sis ve toz bulutu içinde, birbirimizi göremeden, itiş kakış yaşıyoruz. Ben bu kitapta, birbirini gereksinen ama yeterince iyi bir ilişkiyi bir türlü olduramayan kadınla erkek arasında biraz temizlik yapmak, bulanıklığı gidermek, sis perdesini aralamak ve görüşü netleştirmek istedim. Karmaşık, dağınık ve anlaşılmaz olanları anlaşılır, dolayısıyla değiştirilebilir kılmaya çalıştım. Çünkü kendinizi, ilişkiyi ve ilişkide olduğunuz kişiyi yeterince net göremezseniz ilişki gözünüzün yaşına bakmaz; savurur sizi, yerden yere vurur. Küslüğe yakın bir etkileşim zemininde, ifade edilemeyenlerin titrek bir özeti o cümle. Yeterince uzatılamamış bir barış çubuğu gibi. Hem yakarış, hem kaçış. Bizden önceki kuşakların kafası bizim kadar karışık değildi. Daha çok şey bildiklerini değil ama bildiklerinden daha emin olduklarını düşünüyorum. Bu durum zihinsel dinginliğe olduğu kadar sabit fikirli oluşa da sebepti tabii. Geleneksel rol dağılımını kabullendikleri için ilişki içindeki duruşlarını bizim kadar sorgulamıyorlardı. Ve bu kabullenişte ne gizli isyanlar, ne derin mutsuzluklar, ne sönmüş cevherler, kendinden vazgeçişler vardı... Daha mutlu değil ama daha kadercilerdi. Kesinlikle etkiliyor. Belirsizlik, güvensizlik ve sürekli tehdit algısı, varoluş kaygısını arttırıyor. Genel kaygı arttıkça yakınlık kaygısı da artıyor. Çünkü gerçek yakınlık cesaret gerektirir, kaygılı insan ise korkak olur. İlişkilerde algılanan sahte yakınlık da bir yanıyla artan kaygılarımıza bağlı. Ayrıca toplumsal hayatta aşırı baskı altında hisseden birey o kadar yorgun ve gergin ki, ilişkideki sorunları el birliğiyle çözülecek pürüzler olarak değil, varlığına yeni bir tehdit olarak algılıyor. Bu yolun sonu da ya ciddi çatışmalara ya da ilişkiden uzak durmaya çıkıyor. Maalesef öyle. Tehdit algısı defans refleksini tetikler ve bu refleks yakın ilişkileri de belirler. Yine de dışarıdaki koşullar ne olursa olsun yakın ilişkileri steril tutmak ve çöldeki bir vaha koşullarında yapılandırıp yaşamak mümkün. İki tarafın da dahil olmadığı ilişkiler. Duygularıyla, sezgileriyle orada değiller. İlişkiye yerleşememişler. Ötekine bir ezber perdesinin ardından bakıyorlar. Yani ötekinin gerçekliğini görmeye çalışmak yerine önceki yaşantılarının iz ve tortularından yola çıkarak niyet ve zihin okuyorlar. Sevgiliyi anne, baba, önceki sevgililer gibi başkalarının rolüne atıyor ve başkalarının geçmişten kalan borçlarını sevgiliden tahsil etmeye çalışıyorlar. Dolayısıyla gerçek anlamda karşılaşamıyor, tanışamıyorlar. İlişkiyi yaşamıyor, ilişkiye maruz kalıyorlar. Bu metafor, ilişkiyi iktidara ulaşmanın bir yolu olarak görenler için geçerli olabilir. Toplumsal iktidara ancak oğlu üzerinden ulaşabileceği için oğlunu büyütmeyen, kendine bağımlı kılan anne gibi. Ya da evliliği kadın üzerindeki tahakkümünü meşrulaştıran bir araç gibi kullanan erkek gibi. Sevdiğine iktidarını dayatan, bedelini öder, karşısındakinin ondan nefret etmesiyle öder. Terk etmesiyle öder. Ama bir biçimde öder. İnsanın kendini yaşanan anın getirdiklerine bırakabilmesi için ona öncelikle cesaret gerek. Acıdan kaçınarak değil, hazza yaklaşarak mutlu olur insan. Sürekli defansta kalarak sevemeyiz ki. Sürekli isyanda kalarak anlam yaratamayacağımız gibi. Kırılganlığın inkarında olmak gücün değil, bilakis zayıflığın göstergesidir. Bunu idrak ve kabul edersek birbirimize karşı daha merhametli olabiliriz diye düşünüyorum. Ötekine kabuğumuzun sert ve kalın yanlarını değil, yumuşak karnımızı dönebildiğimizde yakınlaşırız. Ortak acılar, yaralar birleştirir bizi. İlişkiyi, zorlukların üstesinden birlikte gelmek güçlendirir. Aşk altı ay-bir yıl arasında aşınır ve biter. Çünkü temel itibarıyla bir yanılsamadır ve kapalı devre yaşanır. Asıl ilişki, aşk illüzyonu eridiğinde, tarafların birbirine tuttuğu dev aynaları tuz-buz olduğunda başlar. İnsan ancak o zaman hem karşısındakini hem de kendini görebilir. Nispeten gerçeği yansıtan bir aynaya, yani artık aşık olmadığı ötekine baktığında gördüğü kendi yansımasını beğenmezse, yani aslında olmak istediği, olmayı hayal ettiği kişi değilse, kendini kendinden kurtarmak için yeni bir aşka sekme ihtimali yüksektir. Çünkü aşığın dev aynası bizi olduğumuzdan daha büyük, daha muktedir, daha muzaffer gösterir. Dolayısıyla kendinden hoşnut olmayan kişi, en uç noktada dev aynalarına bağımlı yahut aşka aşık kişi olma potansiyeli taşır. Edebiyattan hiç gitmedim ki döneyim. Beş yıldır hikaye ya da roman yazmadım ama sürekli yazıyorum ve kurguluyorum aslında. Psikoterapist kimliğimle edebiyatçı kimliğim entegre oldukça, psikoterapiyle edebiyatın ortak topraklarında, melez metinler yazmaya başladım. Bir kısmı dergilerde yayınlandı, bir kısmı 'Yatıyorum Bir Şey Diyor musun?'da, bir kısmı neredeyse bitmek üzere olan gelecek kitabımda... Ayrıca sinematerapi seminerleri, hem sinema hem de edebiyat deneyimimden yola çıkarak tasarlayıp geliştirdiğim bir seri. Son yıllarda yaratıcılığımı bu gibi terapötik metin ve performanslara kanalize ettiğim için, roman ya da hikaye yazmasam da kendimi yazıdan ve okurdan kopmuş hissetmiyorum. Edebiyata kırgın olmak şöyle dursun, şükran duyuyorum. Hayatıma anlam inşa ettiğim zeminlerden biri edebiyat. Okumak da yazmak da; kendimi arama, anlama, temize çekme yolu benim için. Bu aralar melez metinler dışında kendime döndükçe şiir yazıyorum. Kırgınlık derken edebiyat okurunun sayıca azlığını kastettiysen; okura da kırgın değilim, çünkü fazlasıyla gerçekçiyim: Edebiyatın faydası çok rafine, çok dolaylı, kana yavaş karışan bir faydadır. Yavaşlamayı, durmayı, paradoksal bir şekilde hayata damardan girmek için hayatın dışına çıkmayı gerektirir edebiyat. Yazar için de okur için de böyledir. Yaşadığımız çağ ve koşullar ise; edebiyat için fazla hızlı, hoyrat ve sarsak maalesef. İncelikten, derinlikten, anlamdan mahrum bırakıyor insanı. Çok üzücü bir durum bu. Ben de üzülüyorum. Hepimiz adına üzülüyorum. Hayatını edebiyata adayan biri, bu hoyrat dünyada yapıtlarının da kendisinin de ziyan olduğunu hissettiği için kırgın olabilir. Haklıdır da. Ziyan oluyorum! duygusu, kendini yeterince gerçekleştirememenin semptomudur. Gel gör ki; burnumuzun dibinde gencecik canlar yok yere yitip giderken, ziyan olmanın tanımı da an be an yeniden sorgulanır hale geliyor... Hayat hem öldürüyor hem de süründürüyor. Herkes kendiyle, kendi karşılanmamış ihtiyaçlarıyla, kendi kaygılarıyla, dertleriyle o kadar meşgul ki. Can havliyle doğrudan fayda sağlayacak olanın peşinde koşuyorlar. Çünkü ihtiyaç var. Ben biraz da bu durumun kabulüyle bir süredir birikimimi daha açık ve doğrudan bir tarzla dile döküyorum. Günün birinde örtük ve dolaylı anlatıma döner miyim, ömrüm varsa zaman gösterir. Yazı biraz da kendini yazdırır bilirsin.


Bir roman... Susan Sontag'ın bir sahafta bulduğu unutulmuş başyapıt, bir mücevher. Ve bir film... Neredeyse aynı tarihlerde aynı kitapçıda geçen ama yarım kalmaya mukadder bir başka aşk. Bence Leonid Tsıpkin'in YKY'den çıkmış Baden Baden'de Yaz romanını bir an önce edinin ve Dostoyevski'nin Mutluluğu başkalarının acıları üzerine; tek bir yaşamın, mahvolmuş bir yaşamın, hele çocukların yaşamının üzerine inşa etmek mümkün değildir sözü üzerine düşünün. Ecinnilerle savaştan galip çıkan insanlara dair bütün hikayeler gibi, bu da iyi gelecek. 84 Charing Cross Road filmini de yağmurlu bir hafta sonuna yakıştırdım ben, vaktiniz varsa bulup seyredin. Tsıpkin Rusya'nın ıssız, soğuk ve karanlık bölgelerine yaptığı bu seyahati Dostoyevski'nin 1867 yazında, genç karısı Anna'yla birlikte Avrupa'ya, Baden Baden'e yaptığı yolculukla karşılaştırmaya başlar. Ve Dostoyevski'nin hayatı boyunca yakasını bırakmamış ecinnilerin, o güneşli seyahat boyunca güçlerinin tam zirvesinde olduğunu öğrenir. Dahası, aynı ecinnilerin kendi başına da bela olduğunu fark eder. Ve bir yandan güçsüzlüğüne lanet ederken, bir yandan da sürekli kavga edip birbirlerini hırpalayan Dostoyevski ile Anna'nın aşklarını kurtarma mücadelesine hayranlık duyar. Yapı Kredi yayınları'ndan çıkan Baden Baden'de Yazın yazarı Leonard Tsıpkin'in adını, şahsen ilk kez duyuyorum. Siz de duymamış olabilirsiniz. Bunun için Susan Sontag'a teşekkür etmemiz gerek, çünkü kitabı yıllar önce, Londra'nın Charing Cross Caddesi'ndeki küçük bir kitapçı dükkanında, ikinci el kitapların yıpranmış kapaklarını gözden geçirirken o keşfetmiş. Lütfen bir an önce bu kitabı edinin ve Dostoyevski'nin Mutluluğu başkalarının acıları üzerine; tek bir yaşamın, mahvolmuş bir yaşamın, hele çocukların yaşamının üzerine inşa etmek mümkün değildir sözü üzerine düşünün. Ecinnilerle savaştan galip çıkan insanlara dair bütün hikayeler gibi, bu da iyi gelecek. Sontag'ın kitabı keşfedişi yıllar önce seyrettiğim bir filmi getiriyor aklıma. Başrollerini Anthony Hopkins'le Ann Bancroft'un paylaştığı bu küçük filmin adı, 84 Charing Cross Road. Kitapları seven herkesin seveceği türden bir romans. Üstelik yaşanmış bir olayı anlatıyor. Olaylar, II. Dünya Savaşı'nın hemen sonrasında geçiyor. Amerikalı bir kadın, Londra'daki bir sahafın ilanını görünce, birkaç az bulunan kitap sipariş ediyor. Yazışmaları sürdükçe, kitapçıyla aralarında bir arkadaşlık başlıyor. Kadın, New York'taki küçük dairesinde yapayalnız. Adamsa, Londra'nın yoksul semtlerinden birindeki evinde mutsuz bir evliliği sürdürüyor. Hep buluşmak istiyor ama erteliyor da erteliyorlar. Yıllar sonra, beklemediği bir anda adamın ölüm haberi gidiyor kadına. Kadın ancak o zaman tüm cesaretini topluyor ve artık rafları bomboş olan kitapçıyı ziyaret ediyor. Anlayacağınız '84 Charing Cross Road', aşıkların hiç karşılaşamadığı bir aşk hikayesi. Ve ben, Susan Sontag'ın Dostoyevski üzerine yazılmış en güzel romanlardan biri olan Baden Baden'de Yazı 84 numaralı kitapçıda bulduğuna inanmak istiyorum. Ne de olsa, Charing Cross Road bilgisine sahibiz. Dahası, biraz daha hayal kurabilirim... Eğer Sontag bulmamış olsaydı, dükkan sahibi Baden Baden'de Yazı Amerika'daki sevgilisine yollayacaktı belki de. Ve kadın Dostoyevski ile Anna'nın, hayatlarını karartan ecinnilere rağmen birbirlerini bu kadar kuvvetli bir aşk ve bağlılıkla sevebilmelerine hayranlık duyacak, asıl cesaretsizliğin ölüm olduğunu anlayacaktı. Belki o zaman film başka türlü bitecekti. Ya da belki böyle bir film bile olmayacaktı. Baska bir hayata ve oradaki kavusmaya bel baglayanlar ölümün cesaretsizlik olmasina aldirmazlar gibime geliyor. Ölüm cesaretsizlik mi? Bilmiyorum. Hakkında konuşamayacağımız şeylerden bence, sadece üzerimizdeki etkisini anlamaya çalışabiliriz, ölmeyi değil. Bu konularda temkinliyim. Okudugunuz bir romandaki mekani, yasadiginiz gercek hayatta bulmayi istemenizi pek sempatik buldum. Bu herkeste böyle mi bilmem ama kendimi yokladim; sanirim bende de öyle. Izledigim bir filmin yahut okudugum bir $iirin, romanin izlerine kendi hayatimda rastlamak, onlari okurken ya da izlerken hissettiklerimi renklendiriyor belki... Burada baska boyutlar katiyor demeyi düsündüm ama reklendiriyor u tercih ettim, niye bilmiyorum.


Yıllarca Crosby Stills, Nash & Young gibi grupların, Santana ve Jewel gibi müzisyenlerin vokalistliğini de yapan besteci, söz yazarı ve şarkıcı, Bella Andre bugün yazdığı aşk romanlarıyla tanınıyor. Kitaplarının her biri milyonlarca satıyor. Üstelik büyük yayıncılardan biriyle çalışmak yerine kendi yayınevini kurmuş ve böylece ülkesinin önde gelen bağımsız yayıncılarından biri olmuş. Yazarlar için düzenlediğim atölye çalışmalarında öncelikle e-postaları ve telefonları cevaplamak, Facebook'a bakmak, ilk taslağı yazarken hiç de ihtiyacınız olmayan tonlarca bilgiyi derleyip toplamak için internette uzun uzun gezinmek diye tarif edebileceğim beyaz gürültüyü engellemek üzerine konuşuyor ve gerçekten yazacağınız hikayeye odaklanabilmeniz için simgesel olarak atgözlükleri takmanızın gerekliliğinden bahsediyorum. Yazmaya başladığım her kitapla sağlamasını bir kez daha yaptığım bir tavsiye bu. Muhtemelen sizin de bildiğiniz gibi, geçen 2,5 yılda Sullivan Ailesi'nin çeşitli üyelerinin romantik maceralarını anlattığım tam on kitap yazdım. Bugün onbirinciye başlıyorum. Yeni kitabımı yazmaya karar veriyorum. Kitabıma başlamak dışında her şeyi ama her şeyi yapıyorum. Nihayet kitabıma başlayabilmek için dev stratejiler kuruyorum. Kitabıma bir türlü başlayamadığım için resmen kafayı yiyorum. Yapılacaklar listemde yazmakla ilgili olmayan herhangi bir maddeyi tamamladığımda, yanına yapıldı anlamına gelen bir çentik atıyorum. Gene de nedense her geçen gün daha huysuz biri haline geliyorum. Kendimi dizüstü bilgisayarımdaki boş sayfaya gözümü dikip oturmaya ve 1000 kelime yazmadan kalkmamaya zorluyorum. Bugün onbirinci Sullivan kitabına başlamam tesadüf değil. Önceki iki hafta boyunca yukarıda sözünü ettiğim şeyleri, artık tahammülüm kalmayana kadar defalarca yaşadım. Ama bu sabah, yapılacaklar listesinin bir süre bekleyebileceğine karar vermiş olarak uyandım. E-postalara çevap vermek bekleyebilir. Yürüyüş yapmak bekleyebilir. Yemek yemek bekleyebilir. Benim odaklanma kabiliyetim, kendimi yeni bir kitaba başlamak için zorladığımda, işte ancak o zaman ortaya çıkıyor. Neyse ki bir kez başladıktan sonra elimdeki taslağa her geçen gün daha fazla gömülüyorum. Beyaz gürültüyü engellemek, ben yazmaya devam ettikçe daha da kolaylaşıyor.


İzafi adlı edebiyat dergisinin Şubat-Mart 2012 sayısında Kitap Neden Çalınır? başlıklı bir dosya var. Orçun Üçer de o dosya için bir yazı yazdı. Ben de kendisinin izniyle yazıyı Egoist Okur'a alıyorum. Ama uzun olduğu için ikiye bölerek... Yani bu okuyacağınız, o yazının birinci bölümü. Tabii ki bu türden 'çalma'ların, kitap çalmayla alakası yok; en azından, doğrudan yok. Dolaylı olanını açıklayacağım. Bir Arap atasözü şöyle der: Kitabı emanet veren büyük deli, geri getirense en büyük deli... Ne kadar doğru. periyodik olarak soyduğum bir kitapçı vardı ankara'da. niye soyduğumu anlatayım. okul açılmış, ders kitaplarını topluyoruz. birinin baskısının olmadığını öğrendik. bir sahafta buldum, 400 lira, dedi, pahalı geldi, yürüdüm. iki dükkan sonra yeni baskısını 250 tl. ye buldum. o sinirle sahafa geri dönüp, talana başladım. 50-60 kitap götürmüşlüğüm vardır, zaman içinde. hem de seçerek! pişman mıyım? öfkeli ve öğrenciydim, şimdi de pişman değilim. 3 sene falan oluyor, cebimdeki son parayla Georges Perec'in Yaşam Kullanma Kılavuzunu almışım sahaftan, ilk baskıydı. Çok iyi hatırlarım. Kütüphaneme koydum hemen, aklımın bir köşesinde ama okuyacağım. Bir de baktım yok, o gün bugündür hiç acımam çalarım arkadaşlardan, ödünç alırım getirmem. Adaletsiz dünya, elden ne gelir. Hala da burnumda tüter o kitap. Çok eğlenceli bir konu. Bu yazıya resmen bayıldım.


Freud'un bilinçdışını, içerideki karanlığı, ruhun dipsiz kuyularını keşfetmesinden çok önce Dostoyevski Öteki adında küçük ama çok etkili bir roman yazdı. Ardından Andersen, Gölgeyi kaleme aldı. Stevenson'ın Dr Jekyll'i ve Wilde'ın Dorian Gray'in Portresi romanları geldi sonra. Ama FluTV'deki Nevzat Kaya'lı bölümlerden birini izlerken Edgar Allan Poe'nun William Wilson'unu öğrendim. Benzer bir hikayeyi meğer Poe herkesten önce, 1839'da anlatmış. Gerçi ona bakarsanız, Washington Irving'in Lord Byron'ın Yazılmamış Hikayesi adlı yapıtı gene aynı temayı ele alıyor ve hepsinden eski tarihli. Sonuçta Ben yapmadım o yaptı edebiyatını araştırırken öyle çok geriye gittim ki başım döndü. Böyle böyle cennet bahçesindeki yılana ulaşacağım galiba. Başta tatlı bir masal anlatacakmış hissi yaratan Andersen, okurunu hiç belli etmeden tuzağa düşürüyor ve onu finalde karanlık bir dünyanın ortasında bırakıveriyor. Gölge, Robert Louis Stevenson'ın Dr. Jekyll ile Bay Hyde ve Oscar Wilde'ın Dorian Gray'in Portresi romanlarıyla aynı ruhu taşıyor. Hatırlayalım, benzer bir şekilde bu iki yapıt da aynı insanın bedeninde iki farklı ruhun; iyilikle kötülüğün simgesel savaşını anlatıyor. Kimin kimden etkilendiğine bakacaksak, Stevenson'ın Andersen'den, Wilde'ınsa her ikisinden birden etkilendiğini düşünmemizde bir sakınca yok. (Tarihler yeterince açıklayıcı: Stevenson, Dr. Jeckyl ve Mr. Hydeı 1886'da, Oscar Wilde, Dorian Gray'in Portresini 1891'de yazmış. Andersen'in Gölgeyi yazma tarihi 1847. Unutmadan, Wilde'ın Andersen'in en büyük hayranlarından olduğu biliniyor, ayrıca masallarının birçoğu da açıkça ondan izler taşıyor. Balıkçı ile Ruhu masalı mesela, Andersen'in Küçük Deniz Kızı ile Gölge masallarının bir karışımı gibi. Fakat Andersen'in de bir ilham kaynağı var. Hem de muazzam bir ilham kaynağı ki ona da geleceğim, merak etmeyin. Ama bitecek mi araştırmamız? Hiç sanmıyorum. Neyse, sırayla gitsek daha iyi galiba. Gölgenin konusundan bahsedeyim önce... Yazdıklarıyla insanlara iyiliği, doğruluğu aşılamak ve dünyayı daha yaşanabilir hale getirmek gibi yüce ama pek demode bir amacı olan edebiyatçı ile ondan daha cüretkar bir mahluk olan gölgesinin hikayesini okuyoruz... Hırslı ve kötülük kabiliyeti çok yüksek olan Gölge, günün birinde bedenini, dolayısıyla efendisini terk ediyor ve yıllarca ortaya çıkmıyor. Döndüğünde çok değiştiğini görüyoruz. Bir kere gölgelikten çıkmış, düpedüz insan olmuş. Çok para kazanmış sonra, güçlenmiş ve kendine ait karanlık bir ruh hatta bir gölge edinmiş. Sürekli olarak eski efendisini aşağılıyor ve onu sinsice yok etmeyi planlıyor. Nasıl biri olduğunu anlayın diye ufak bir örnek vereyim... Sonradan görme Gölge, Bazı insanlar kaba bir kağıdın yırtıldığında çıkarttığı sese dayanamaz, bazılarıysa cama sürtünen tırnağın gıcırtısı yüzünden fenalaşır, benim sorunumsa aşırı samimiyetten hoşlanmamak. O yüzden bundan sonra lütfen bana 'sen' diye hitap etmeyiniz, diyor eski efendisine. Peki ya sonra? Yeni düzende artık sadece onun gibiler el üstünde tutuluyor, o yüzden insan idam ediliyor, görünüşünden parasına, bilgisinden karizmasına her şeyi çalma çırpma olan gölgesiyse kral oluyor. Yükselmek, güçlenmek uğruna nelerin ve kimlerin pervasızca heba edilebildiğini kusursuz bir kurguyla okuyoruz. Fakat çok daha önemlisi, bu masalda Andersen'in insanın içindeki en gizli arzulara işaret etmesi. Bir noktadan sonra masalın iyi ve temiz kalmaya her şeyden çok kıymet veren entelektüel kahramanının, yükselmek ve şöhret kazanmak için kendine kötü kalpli bir gölge yarattığına, yani ikisinin aslında aynı kişi olduğuna emin oluyoruz. Günah işlediğini kendine bile itiraf edemeyeceği için onca fenalığın bir başkasının marifeti olduğunu düşünmek işine geliyor belki de. İnsanın masumiyetine kendini ve başkalarını inandırabilmek için Ben yapmadım o yaptı demeyi akıl etmesi nasıl da kafa karıştırıcı. William Blake'in John Milton'un Paradise Lostu için yaptığı resimlerden biri. Adem, Havva ve Yılan. Ve elbette Adem ile Havva'nın yasak meyvenin cazibesine kapıldıkları o anı. Eğlenceli ayrıntılar da var: Mesela dünyayı bir de birlikte gezmeye karar veren edebiyatçıyla gölgesi bir kaplıca şehrinde fazla net görmekten mustarip bir prensesle tanışıyorlar. Güzeller güzeli prenses, kaplıcalarda tedavi olup iyileşiyor, yani normal insanlar gibi o da yarı net görmeye başlıyor. Meğer mutluluğun sırlarından biri buymuş; gerçeklerin epeyce bir kısmını görmemek. Stevenson ile Oscar Wilde'ın en önemli eserlerini bu masaldan ilhamla yazdıklarını söylemiştim. Ama Gölgenin de bir ilham kaynağı var aslında: Dostoyevski'nin eşsiz novellası Öteki. Dostoyevski, Herkesten önce benim keşfedip ortaya koyduğum çok büyük, çok önemli bir fikirden doğdu. Edebiyata bu fikirden daha ciddi bir katkım olmadı demiş Öteki için. Anlayacağınız, o kadar önemli bir yapıttan söz ediyoruz. 1846 tarihli romanda St. Petersburg'da bir devlet dairesinde memur olarak çalışan, özgüven yoksunu, her durumda kendini suçlamaya ve pes etmeye hazır Yakov Petrovich Golyadkin'in başına gelenler anlatılıyor. Bir sabah işe gittiğinde kendisine tıpa tıp benzeyen biriyle, öteki Golyadkin ile karşılaşıyor. Görünüşleri aynı olsa da bu yeni Golyadkin özgüveni doruklarda bir adam, üstelik tıpkı Gölge karakteri gibi o da iki yüzlü, ahlaksız, ve kötücül. Ezik Petrovich Golyadkin'in çok isteyip de cesaret edemeyeceği şeyleri yapmak için bu karanlık karakteri yarattığını düşünmemek elde değil kuşkusuz. Düşünebiliyor musunuz, Freud'un bilinçdışını, insanın içindeki karanlığı, ruhun dipsiz kuyularını falan keşfetmesinden çok daha önce yazmış bu küçük ama çarpıcı kitabı Dostoyevski. Ardından iyilikle kötülüğün varlıklarını tek bedende, tek ruhta, birbirleriyle savaşa savaşa sürdürmesini başka edebiyatçılar da kaleme almış. 1847'de, yani Dostoyevski'nin Ötekiyi yazmasından tam bir yıl sonra Hans Christian Andersen, Gölgeyi yazmış ve insanın hayatı boyunca aslında hep gölgesiyle, yani ruhunun karanlık tarafıyla savaştığını anlatmış. Ardından sıra Robert Louis Stevenson'a, sonra da Oscar Wilde'a gelmiş. Hepsi bu değil üstelik, sürer gider bu liste ama daha fazla yerim yok, en iyisi burada keseyim. Chuck Palahniuk'un Dövüş Kulübü romanı da artık başka yazıya kalsın. Tam yazıyı nihayet yayına alacaktım ki, Edgar Allan Poe'nun William Wilson adlı kısa öyküsünü öğrendim. FluTV söyleşisinde Nevzat Kaya'dan. William Wisonun yazılış tarihi hepsinden eski: 1839. Yani yazıda sözünü ettiğim eserlerin fikir babası harikulade Bay Poe'dan başkası değildir, kim bilir. Gerçi Poe hikayeyi yazarken Washington Irving'in Lord Byron'ın Yazılmamış Hikayesi adlı yapıtından ilham aldığını söylemiş bir keresinde. Bugünlerde okumayı kafaya koyduğum hikayenin sonunda ana karakter kılıcıyla düşmanını öldürüyor ama maskesinin altında kendi yüzünü görüyormuş. Döndük işte gene başladığımız yere. Ben galiba böyle geriye gide gide en sonunda cennet bahçesindeki yılana ulaşacağım.


Selim İleri sohbetinde bir arkadaşımın sorusunu da götürmüştüm yanımda. İşte o soruyu yönelttiğimde, Selim İleri'yi de, Türkan Şoray'ı da daha fazla sevmeme yol açan bir an yaşandı. Röportajın bu kısacık bölümünü sizinle paylaşmak istiyorum. Röportajda bahsi geçen filmin YouTube'da bulduğum bir kopyasını da sona ekliyorum. Bu arkadaşımız belli ki daha çok genç. Onu kandırabilir, Evet, gösteriyor, diyebiliriz. Ama bana sorarsanız, göstermiyor. Roman bir zaman geçirme aracından, oyalantıdan başka bir şey değil. Çalışmak, daha çok çalışmak. Anton Çehov'un dediği gibi, zamanın akıp geçtiğini bildiğimiz halde bu geçişten uzağında kalabilmek için elimizden gelen tek şey bu. Bambaşka bir yerden vereceğim yanıtı: Bütün Suçumuz Sevmek adında bir film vardır. Başrollerini Türkan Şoray, Tanju Gürsu ve Çolpan İlhan'ın üstlendiği bu filmi ben 1963'de izlemiştim, Pangaltı'daki İnci Sineması'nda... Bugün yok o sinema. Yönetmeni Ülkü Erakalın da yok. Hatırlar mısınız, ucuz melodramlarıyla tanınırdı Erakalın. Birkaç ay önce Türkan Hanım'a o filmi ne kadar çok sevdiğimi anlattığımda, inanılmaz bir şey söyledi. Çekimlere başlarken tek düşüncem iyi oynamak, Türkan Şoray olmaktı ama nasıl olduysa o film bana işçi kızlarının hepsinin bir gün mutsuz olacağını öğreten film oldu dedi. Basit zannettiğiniz bir şeyin altından, bakın nasıl bir derinlik çıkıyor. Türkan Şoray'ı o insan duyarlılığına getiren şeylerden biri de o film olmuş demek ki. Benden ayrılıp evinize gittiğinizde bu filmi mutlaka seyretmenizi rica edeceğim sizden. Bu kadar. Başka hiçbir şey yok!


Berra Sertel'in hayatıma girmesi benim için muhteşem bir tesadüf. Merakımdan katıldığım Yin Yoga dersinde, Berra'nın içtenliği ve bilgisi beni aldı götürdü ve sadece derslerine katılmakla yetinmedim ve ondan eğitmenlik eğitimi de aldım. Hiç aklımda olmayan bu eğitimde bana en büyük cesareti yine Berra verdi. Bana göre yoga, bir şifa sistemi. Fakat şifa sistemi deyince, spiritüel bir şeymiş gibi geliyor kulağa. Aslında sadece kullanılan dil farklı. Yoga, insan vücuduna çok uygun, bedensel ve zihinsel bir çalışma. İkisini ayırmak mümkün değil. Bugüne kadar ayırdığımız için pek başa çıkamadık hastalıklarla. Hareket ettikçe enerji bir şekilde vücutta dengelenmeye başlıyor. Yoga benim için sağlık ve şifa demek. İnsanlar genel olarak önyargılı. Ben de önyargılıydım yogaya karşı. O önyargıyı kırmak için denemek gerekiyor. Ve denediğimiz zaman da yoganın sadece OM olmadığını hissediyoruz. Yogayı ne kadar yayabilirsek, yoganın faydalarını ne kadar anlatırsak, bizim için o kadar iyi olacağını düşünüyorum. Yoganın içinde hızlı yapılan ya da enerji ve çakralarla çalışılan birçok farklı çeşidi var. Yin, bunların içerisinde daha durağan olanı. Aslında yin, Taoist düşünceden ortaya çıkan ve Çin tıbbından esinlenen bir yoga türü. Bedene bir bütün olarak bakıyor ve evrenle bütünlüğünü bu açıdan ele alıyor. Yin ve Yang, ateş ve su anlamına geliyor ve şifa için vücutta bu ikisi arasında bir denge sağlanması şart. Bu çok temel bir şey. Yin ve yang yoga pratiğinde yaşam enerjisidir; omurga ve çakralar boyunca akar, ellere, ayaklara, iç organlara, kısacası bedenimizdeki her yere dağılır, bedenin ötesinde bir yaşam gücüne ulaşır. Yin Yoga aktif yapılmaz, pozlarda kalabilmek, durabilmek önemli. O kadar hızlı bir yaşam sürüyoruz ki, durup dinlemek, bedenimize durağan pozlarda gevşemeyi hatırlatmak çok önemli. Ben Yin Yoga'yla o kapalı bedenimin çabucak açıldığını, esnediğini gördüm. Evet, kırmızı ışıkta bile kimse durmak istemiyor. Yin bize durmayı öğretiyor. Kendimden örnek vereyim. Ben trafikte çok sinirlenen bir insandım, artık sinirlenmiyorum. Önümdeki araba gitmeyince, Acaba niye gitmiyor, adamın morali mi bozuk, bir şey mi olmuş gibi şeyler düşünmeye başladım. Bakış açınız değişiyor, hoşgörünüz artıyor. İnsan kendi bedenine hoşgörülü davranınca, bunu çevresine yaymaya, yaşamının her alanına yansıtmaya başlıyor. Ama tabii ki yoga sınıfına girip, Ben daha yavaş, daha hoşgörülü biri olacağım, insanlara merhametli davranacağım, durmayı öğreneceğim deyince, hiçbir şey olmuyor. Ama ister hızlı, ister yavaş çalış; o 1,5 saati kendine ayırman ve elinden gelenin en iyisini yapman, anın tadını çıkarman çok önemli. Zor yok. Deneyerek alışkanlık haline getirmek var bence. Ama oluyor. Ama yoga yaptım, hep andayım diye bir şey yok. Hayatında birini kaybediyorsun, çok değerli. Sonra birden yaşadığın ana dönemezsin. Durmak ve anı yaşamak konusunda alışkanlıklarımızı ne kadar değiştirebilirsek, yaşamımız o kadar kaliteli olur. Herkesin yapması gerekir. Özellikle ofiste çalışanlara kesinlikle tavsiye ediyorum. Yaşam o kadar hızlı akıyor ki, bu hızın içerisinde patronla, ekiple didişiyorsunuz. Bir stres hali yaşanıyor. Bu stresten uzaklaşmak adına yapılmalı. Hatha, Vinyasa çok sevdiğim yoga tarzları, fakat gün hızlı... Akşam onu dengelemek için çok hızlı bir şey yapman gerektiğini düşünmüyorum. Özel bir rahatsızlığın yoksa eğer, çok çalışıyorsan, hızını dengelemen gerekir. Sinir sistemi de dengeleniyor. Bunun bilimsel açıklaması da var. Kesinlikle evet. Ama hayatta da bir akış var ve bu akışa uyum sağlayarak durmayı bilmek gerekiyor. Oradaki dengeyi yakalamak çok önemli. Ben hep aynı benzetmeyi veriyorum. Bir terazi gibi düşündüğümüzde hayatımızı, neye ağırlık verirsek onu yaşıyoruz. Ancak yoga yaparken, spiritüalizm, evrene ulaşacağım gibi duygularla yapmak, yok böyle bir şey. Her şeyin fazlası hastalıklı... Ben biraz yavaşladım ama anlattığım kadar yapamıyorum. Kalçada öfke duygusu, kasıklarda travma birikiyor. Öfkeyle başa çıkamıyorum, travmayla kalabiliyorum. Zaten kadınlar daha iyi kalabiliyor. Sağlığıma kavuştum. Çok ağır bir astım hastasıydım. Ne kortizon, ne hormon kullanıyorum. Daha büyük başka bir değişiklik de bütün çevremin değişmesi. İnsanlar belli bir yerden sonra o kadar sığ ve yüzeysel kalıyor ki, onlara ihtiyaç duymuyorsun. Hayatında yerleri kalmıyor. Sana bir şey katmayan insanlarla da zaman harcamak istemiyorsun. Farkındalığın artıyor. Gerçekte ne istediğini daha iyi anlamaya başlıyorsun. Spiritüellikte kök çakra denen şey var ya; biz ona aramızda da ayakları yere sağlam basıyor deriz. Kök çakranın anlatmak istediği zaten topraktan alınan enerji. İşte o enerji akışında bir engel yoksa kişinin özgüveni yüksek oluyor. Ayaklarının yere sağlam basması da özgüvenle ilgili. Yine öfkelenmemek giriyor devreye, çünkü sen kendine güveniyorsan, kim sana ne yaparsa yapsın, derse desin, öfkelenmezsin. Dolayısıyla her şey kökten başlıyor. Hiç yapmadıysa, belki birkaç derse gelip, ondan sonra tek başına yapmayı sürdürebilir. Hep söylediğim bir şey var; grup enerjisi bambaşka oluyor. Yıllardır bu işin içinde olmama rağmen ben bile yalnız yapmıyorum. Canım yapmak istediğinde, gidip bir hocanın dersine giriyorum. Çünkü daha farklı hissettiriyor. Evde insan yüzleşemiyor, pozlarda canı acıyor, kaçıp gidiyor, bırakıyor. Fakat derste kaçma şansı olmuyor. Kitap bir kılavuz gibi sadece yol gösteriyor. Daha yazacak çok şey var. Ama bir şey yazmadan önce, onu kendim hazmetmeliyim. Hazmetmeden yazarsam, insanları da kandırmış olurum. Dolayısıyla benim de gittiğim bir yol var. Bilgi paylaşımını o yüzden çok seviyorum. Bir şeyi paylaştığımda kendim de yeni bir şey öğrenmek zorunda kalıyorum. Eğer bu yolda ilerliyorsam, işim buysa, bana da yeni bir kapı açıyor. Sonra üzerinde çalışıyorum. Onu derslerde anlatmaya başlayınca da yazacak duruma geliyorum. Bir temel yoga kitabı yazacağım. Hatta başladım. Kimsenin kafasını karıştırmayacak bir kitap olacak. Akışa bıraktım, yazıyorum. Bence çok var. Yeni nesille İstanbul kurtarılabilir. Çünkü onlar, daha hoşgörülü, daha açık her şeye. Kendi akrabalarımdan, çevremdeki daha yaşı ileri insanlardan biliyorum; bir şeyi dinlemeden reddetme isteği var bizde. Deneme isteksizliği var ve denemeden de kurtaramayız. Kişi sakinliği öğrenince, o enerjiyi mutlaka etrafına yayıyor. Aynı böyle 20 kişi masada oturduğumuzu hayal et, biri gülmeye başlayınca, herkes zincirleme gülüyor, ağlamak, üzüntü için de aynısı geçerli. Batı'ya göre bedenimizin belirli yerlerinde bulunan ve belirli fonksiyonları olan organlarımız var. Doğu'ya göre ise, bu organlar sadece fiziksel değil, bedenimizin dışına taşar. Doğu'ya göre kan dolaşımımız bile sadece damarlardan geçmez, bütün meridyenlerden geçerek tendonlarımızı besler. Çin tıbbında akupunktur noktaları, derinin yüzeyindedir, meridyenler ise, onların uzantısı olarak bedenin daha derinlerine doğru yola çıkar, her kas grubundan ve iç organlarımızdan geçer. Yin Yoga pozlarında üç dakika kalındığında meridyenlere etki gidiyor. Meridyenler öfke, sevinç, endişe gibi duyguları da içlerinde hapsediyor. Oralar gevşemeye başlayınca, kişi, kendiyle de daha rahat başa çıkmaya başlıyor. 12 meridyen kanalı var, simetrik. Bir de bunları, yöneten iki ayrı kanal var. Buna ek olarak üç tane de yedek kanal var. Orada enerji akışında bir sıkıntı olunca, şarj olur gibi beslenebildiğimiz üç ayrı kanal var. Hastalıkla mücadele edilmesi gerektiğinde devreye giriyorlar. Ben kendimde hala sıkıntı yaşıyorum. Akciğer meridyeniyle ilgili sıkıntı var. O enerji sıkışıklığı benim kemik yapımı değiştiriyor. Ve daha kapalı ve sıkışık bir hal alıyor. Dolayısıyla onu temsil eden elementle de, onu temsil eden duyguyla da başa çıkamıyorum. Bu durumla ancak bedenimi esneterek baş edebilirim. Bir akarsu düşün. Onun önüne bir kaya parçası koyarsan, akış kesilir, dengeli akmamaya başlar. Burada da enerji tıkandığında aynı şey oluyor ve hastalıklar ortaya çıkmaya başlıyor. Yani bir şekilde sakladıklarımız, söyleyemediklerimiz birer hastalık semptomu olarak gösteriyor kendini. Yin Yoga işte bunları açığa çıkarmamıza yardımcı oluyor. Çok derin rahatsızlıklarda elbette doktor gerekir. İlaç alınması gereken durumda da alınır. Ama Yin Yoga'yı da bırakmamalıyız. Genelde belirli pozlarda uzun süre kalınca, canımız acıyor, bırakmak, kaçmak istiyoruz hatta hocadan nefret ediyoruz. Aslında o acı değil, pozlarda hissettiren şey. Bu hissettiren şeyin iyi bir şey olduğunu düşünerek, o duyguyla kalmak önemli. Gerçekten de iyi olduğunu görüyoruz sonradan. Bana ilk başlarda çok garip gelmişti. Ben kendimi fazla bırakamadığım için hissetmiyordum. Ama insanlar ağlayabiliyor, gülebiliyor. Ağlamak ve gülmek, en iyi travma attıran iki şey. İçimize attıklarımızın ortaya çıkması. Gülenle birlikte gülüyoruz. Ama ağlayan insanın yanına gitmem ben, çünkü orası ona ait bir alan. Mat ve kendisi... Bunu yaşaması gerekiyor. Kendi haline bırakmak lazım. Zaten öğrenci dersin sonunda bu olanın ona iyi geldiğini söyleyebiliyor. Skolyoz, fıtık. Özellikle panik atak, manik-depresyon. Manik-depresyona çok iyi geliyor. Yin Yoga'da stres hormonu çalışıyor. Amerika'da iki grup arasında ilginç bir çalışma yapılmış. Bir grup daha hızlı yoga yaparken, diğer grup Yin Yoga yapıyor. Yin Yoga yapanların büyük çoğunluğu zayıflıyor, çünkü stres hormonları azalıyor.


Arif Mardin'in kız kardeşi. Haldun Dormen'in eski eşi. Ayşe Arman'ın kayınvalidesi. Ve elbette bir süredir Alya'nın babaannesi. Betul Mardin, halkla ilişkiler dendiğinde akla gelen ilk isim. Benzersiz bir şahsiyet. Yıllardır topuzundan, pantolonundan ve bastonundan vazgeçmemiş. Bunları şekle dair ayrıntılar sanıyorsanız yanılıyorsunuz; Betul Mardin, sadece nasıl biri olacağına değil, nasıl görüneceğine de baştan karar vermiş ve seçtiği yolu değiştirmemiş bir kadın. Halkla ilişkiler mesleğinin efsane ismi Betul Mardin, bir süredir Alain de Botton'un yarattığı The School of Life'ın İstanbul şubesinde İyi Yaşlanmak seminerleri veriyor, yaşlanma kaygısıyla baş etmenin, kaçınılmaz olanla barışmanın yollarını gösteriyor. Ben de işte 88 yaşındaki Betul Mardin'le röportaja zamanı geri getirmeye çalışmadan bilge bir zarafetle yaşlanmanın nasıl bir şey olabileceğini anlamak için gittim. Çıktığımda cevabı öğrenmiştim: İyi yaşlanmak için insanın ne mucize kremlere, ne estetik operasyonlara ihtiyacı vardı. Hayatının yönünü kendin belirlemek ve her anını dolu dolu yaşamaktan başka yapman gereken bir şey yoktu. Ruhun aynı kalsa da sen yaşlandıkça vücudun değişiyor, güçten düşüyorsun, yaşlılık dedikleri bu. Ama hazırsan, kabullenmen zor olmuyor. Ben şanslı bir kadınım. Yaşlanmak benim için beklenmedik bir şey değildi, kaçınılmaz olduğunu çok küçük yaşta öğrenmiştim. Büyükanneler ve büyükbabalarla büyüdüm. Dolayısıyla yaşlılarla her gün aynı sofraya oturmak nasıldır, bilirim. Büyükbabam Necmettin Molla Bey olağanüstü akıllı bir adamdı. Dinle... Kendi arazisinde dolaşırken, bir yerlerden akan suyu görüp Nedir bu? diye soruyor. Su diyorlar. Üşenmeyip arıyor, ta Kocataş'ta o suyun kaynağını buluyor. Bakıyor, tepeden tertemiz bir su akıyor, lezzetli. Ama boşa akıyor. Kilometrelerce boru döşetiyor ve suyu aşağıya indiriyor, bununla da Kocataş Su Şirketi'ni kuruyor. Suyu şişelere doldurup satıyor ama Sarıyer'in orta yerine bir de çeşme yaptırıyor, yöre halkı suyu bedava içebilsin diye. İnsan hayatına giren herkesten bir şeyler öğrenir ama dedim ya, ben şanslı bir kadınım, ailemde böyle insanlar vardı ve onlardan çok güzel şeyler öğrendim. Büyükbabam Necmettin Molla Bey her şeyin para olmadığını biliyor, insanlara elinden geldiğince yardım ediyordu. Kalabalık bir aileydik, sofraya 3-5 kişi değil, 24 kişi otururduk. Dedem bana yaşıtı gibi davranır, konuşurken ara sıra bana dönüp Anladın mı? diye sorardı. Böyle bir adamın yanında yetişince, her şeyi anlıyorsun zaten. Ufkun geniş, dünyan zengin oluyor. Mesela bir gün Almanlar gelecek, al bunları, dağ tepe gezdir dedi. Yıl 1937-38 falan, II. Dünya Savaşı başlamamış ama olacaklar belli ediyor kendini. Boğaz'ın üst kısımlarına çıktık. Büyükbabam, Ne konuşurlarsa gel bana anlat diye tembihlemişti. İngilizcem çok iyi, Fransızcam da var ama adamların konuştuklarını anlayacak kadar Almanca bilmiyorum. Zaten onlar da daha çok manzara fotoğrafı çekiyorlar. Neyse gezdik, dolaştık, döndük. Büyükbabam yemekte bana eğilip Ne yaptılar yukarıda? diye sordu. Pek bir şey yapmadılar, sadece fotoğraf çektiler diye cevap verdim. Dedemde suratı düştü, Çantaları dışarıda duruyor, çaktırmadan çıkıp kameralarının kapaklarını kurcala dedi. Silinsin diye yapıyorum zaten; adamlar casusmuş. Hayır, hatta gelen ecnebileri tepeye çıkararak testten geçirmek artık benim işim oldu. Arka arkaya fotoğraf çekiyorlarsa, anlıyordum ki bunlar casus ve hemen Daha iyi bir yer var bahanesiyle ormana götürüyordum onları. Fotoğraf çekseler bile hiçbir işlerine yaramayacak yerlere... İnsan tanımayı böyle öğrendim. Daha önemlisi gerçekçi biri oldum. Ben, çocukların hayatında annelerle babalar kadar büyükanneler ve büyükbabaların da önemli olduğuna inanıyorum. O yüzden torunlarımla elimden geldiğince çok vakit geçiriyorum. Özel bir şey yapmasam da benimle öğrenecekleri çok şey olduğunu biliyorum. Derken, Madem büyüdüm, artık çalışmam lazım dedim kendi kendime. Fakat büyükbabam çok sert, büyüdüğümde bile çalışmama izin vermeyecek, Otur çocuklarını büyüt diyecek. Bu bana resmen dert oldu. 5 yaşımda konuşmaya başladım ama o zaman bile düzgün konuşamıyordum, kekemeydim. Ailedeki diğer çocuklar da dalga geçiyorlardı işte. Hain olabilir, zayıf biri çıkarsa karşılarına peşini bırakmazlar. O gün beni üzmüşlerdi, ben de kaçıp o ağacın arkasına sığınmıştım. Sonra odamda bağıra çağıra kitap okumaya, derin nefesler alarak dil egzersizleri yapmaya başladım. İnanır mısın, tuvalette bile periler varmış da ben onlarla konuşuyormuşum gibi oyunlar uydururdum, öyle düzelttim kekemeliğimi. Görüyorsun bu yaşımda seminerler veriyorum. Hatalarını yok etmek için elinden geleni yapmalısın, çünkü ikinci bir hayatın olmayacak. Onları epey zaman unuttum gitti. İlk kocam babamın yanında çalışıyordu, ben de ecnebilere Türkçe, Türklere İngilizce dersi veriyordum. Kapıcı dairesinin yanında, küçücük bir dairede yaşıyorduk. Türkçe dersi alanların bazıları da aslında casusmuş meğer. Çünkü casuslar konusunda çocukluğumdan kalma bir tecrübem var. Delireceğim, öyle sorular soruyorlar ki Ulan, bu adamda bir iş var diyorum. Sonra tesadüfen kocamın bir akrabasının eskiden Emniyet'in MAH biriminde görev yaptığını öğrendim tesadüfen. MAH dediğim gizli servis, Milli Haber Alma Teşkilatı... Neyse, Dolmabahçe Sarayı'nda büyük bir davet vardı ve bu adam da davetliler arasındaydı, bir yolunu bulup ondan akıl almaya karar verdim. Tam yanına gideceğim, bir Amerikalı gelip Merhaba dedi, ben de anında uzaklaştım. Neyse, bilgi alırım diye ümit ettiğim adamla Amerikalıyı bir köşede fısır fısır konuşurken gördüm az sonra. Eh, ödüm patladı, koşa koşa eve kaçtım ve bir daha ikisiyle de görüşmedim. Çünkü insan yaşarken öğreniyor, öğrendikçe de korkusu artıyor. O dönem demek ki memlekette bir şeyler dönüyor, ajanlar girip çıkıyordu. 50'lere dek sürdü bu. Her gün alkış kıyamet büyük Amerikan gemileri yanaşıyordu kıyıya ve dostluk konuşmaları yapıyordu. Aslında kim bilir neler oluyordu. Önce bir dönem gazetecilik yaptım, Tercüman'ın magazin sayfalarını hazırladım. Utangaçlığım yoktur benim, rahatımdır, herkesle konuşur, soru sorabilirim. Bu sayede işi çabuk öğrendim. Hınzır da bir kalemim vardı. Ayrıca çok çalışkandım. Zaten hayatımda büyük bir değişiklik olmuş, kocamdan boşanmıştım. Çünkü hem gazete hem evlilik yürümüyordu, gazete kocam olmuştu. Yok aslında başka sebepler vardı ama karıştırmayalım. Kocamdan ayrıldığım günden beri de bu evde oturuyorum, 60 yıldır... O zaman bu eşyaların hiçbiri yoktu, bir masa üç iskemle... Zamanla bir şeylere sahip oluyorsun. O dönem beni ayakta tutan şey kendime verdiğim sözlerdi. Uyumadan önce yatağımın kenarına yaslıyordum başımı ve yapacaklarıma, yapmayacaklarıma dair yemin ediyordum. Hala yapıyorum bunu. Para kazanmak için neler yapabileceğimi, evlatlarımı nasıl büyüteceğimi, ben her şeyi hep planladım. Kolay bir hayat değildi. 57 yaşında düşüp kalça kemiğimi kırdım, kaç yıl geçti aradan, hala ağrılarım var. Ama unutma; başına ne gelirse gelsin üstünde durmayacak, ah vah etmeyeceksin. Yaşamaya devam etmekten başka çaren yok, bir yaştan sonra annene babana bile güvenemezsin, hep tek başınasın... Gazetecilik, televizyonculuk, öğretmenlik derken bir gün halkla ilişkiler yapmaya karar verdim. O kadar güzel bir meslekti ki bahar rüzgarı gibi geldi bana. Hep hareket halinde olmamı, düşünmemi, yaratıcılığımı kullanmamı gerektiriyordu. Çok seyahat ettim, hele Uluslararası Halkla İlişkiler Derneği'nin başkanlığını yaptığım yıllarda Avrupa, Amerika, Mısır, Çin, Hindistan, dünyanın her yerine gittim, konuşma yapmadığım memleket kalmadı. Vaktim yoktu öyle şeylere, çocuklarımı büyüttüm. Hayır, yetti bana. 18 defa evlenilmez ki, yorucu olur. Az önce benden dinlediklerinin özetini anlatayım sana: Hayatını sen şekillendirmeli, kararlarını kendin vermelisin. Sen mesela benimle bir süre yaşasan, yanmıştın. Esas yapmak istediğini keşfederdim ve hatta onu sana muhakkak yaptırırdım. Bak sana bir sır vereyim: Her gece yatarken yanına kalem kağıt al. Göreceksin, gece saat üçe doğru zihnini meşgul eden soruların cevapları teken teker gelmeye başlayacak. Bir kenara not etmezsen, hepsini unutursun. Şaka değil, mutlaka dene bunu. İnanılır gibi değil ama problemin her neyse, sabaha karşı çözümü mutlaka gelecek, Onu öyle yapma, böyle yap diyecek sana bir ses. İyi ki böyle insanlar var. Bir tek cümlesinden bile feyz alabilsek kar. Betül Mardin sen çok yaşa. Ne kadar güzel şeyler söylemiş umarım feyz alabiliriz. Gülenay Börekçi harika bir söyleşi olmuş elinize sağlık.


Şen, kışkırtıcı ve ayarsız bir dilin yaratıcısı olarak edebiyatta kendine has bir yeri olan Hatice Meryem, Siftah, Sinek Kadar Kocam Olsun Başımda Bulunsun, İnsan Kısım Kısım Yer Damar Damar ve Aklımdaki Yılan gibi kitapların ardından Beyefendi: Erkeklere Methiye adlı tuhaf ve güzel metniyle yeniden okur karşısında. Beyefendi'yi herhangi bir türün sınırları içine dahil etmek güç. Editörüne bakarsanız, mensur şiir veya manzum nesir denebilir belki. Bana sorarsanız karanlık bir hesaplaşma. Deliliğe çağrı. Orantısız sürrealizm. Kopkoyu bir mizah. Korku türünün sularında dolaşan bir anlatı. Ve elbette, evet, bir dişi manifesto, kesinlikle. Bir de tam olarak alakalı değilse de şu: Uzun süredir gördüğüm en güzel kitap kapağı. Kitaptaki olağanüstü güzel desenler Zeynep Özatalay imzasını taşıyor. Beyefendi aslında anlatılmaz gibi ama deneyeceğim... Mutfakta doğan, banyoda büyüyen ve yatak odasında ölen sonsuz sayıda kadın adına biz diyerek konuşan dişi ses, önce aydınlık bir salona davet ediyor sen diye seslendiği soylu, suskun, sabırlı erkeği... Bir fincan kahve içmek üzere... Kelimelerin başrolde olduğu sohbette, o fingirdek sesin sarf ettiği her kelime çift anlamlı, bol çağrışımlı, yoldan çıkarıcı... Kahvenin ardından, erkeği kendi cehennemine, yani içinde ürpertici bir karanlığın hüküm sürdüğü yatak odasına çağırıyor. Biz, gelmiş geçmiş bütün kadınların sesi oluyor artık. Boydan boya siyah aynalarla kaplı yatak odasının duvarları bütün bir kadınlık tarihinin acısını, öfkesini, susturulmuşluğunu yansıtan bir sinema perdesi haline geliyor sanki. Ayartıcı kelimeler en dipten yüzeye fırlıyor, önlenemez bir hız ve öldürücü bir keskinlikle. Ölüm çok yakınlarda bir yerlerde, bu belli. Peki sonra? Sonrası, binlerce yıldır yazıya ve sanata hakim olan erkeğin diliyle, iktidarıyla amansız bir hesaplaşma denemesi. Ressam Osman Hamdi Bey'in Darıca'daki evinin zarif gül bahçesinde buluyor kendini milyarlarca kadın ve tek erkek. Üzerlerinde yanan mumlar duran kaplumbağalar geziniyor bahçede. Emin miyiz o erkeğin tek olduğundan ve milyarlarca kadının bir olmadığından? Emin miyiz, bu yüzleşmenin eşzamanlı olarak Türkiye'nin toplumsal ve siyasi tarihinin uzak yakın çeşitli dönemlerinde, 60'larda, 70'lerde, 80'lerde... mesela benim bu yazıyı yazdığım, sizinse okuduğunuz bir zamanda gerçekleşmediğinden? Emin miyiz aralarındaki yıkıcı aşkın sonsuzluğundan ve tüketilebilirliğinden? Her neyse, onlar ve erkek Doğu'yu ve Batı'yı, Osman Hamdi Bey'i ve Tezer Özlü'yü, Dersim'i ve Roboski'yi, daha birçok meseleyi tartışıyorlar. Satır aralarında daha az masum isimlerin gölgeleri dolaşıyor. Kadın susmak bilmemecesine konuşuyor bu kez, erkek ilk kez beklemediği yerden susturulmuşluğu tadarak dinliyor. Zeynep Özatalay'ın etkileyici desenleriyle daha da güzelleşen Beyefendi'yi kimi zaman heyecanla, hırsla, kimi zaman boğazınız düğümlenerek okuyacaksınız. Bazı satırlarda hergele bir tebessüm gelip oturacak yüzünüzün orta yerine, bazı satırlar sizi insanlığı tarihinde dedektifliğe davet edecek. Ve hiçbir surette kayıtsız kalamayacaksınız.


İyi bir sahaf müşterisi, müdavimi olduğu dükkanın raflarını avucunun içi gibi öğrenmiştir. Aylarca bakıp bakıp iç geçirdiği kitaplar olur, öyle alışır ki onların varlığına, hiçbir yere gitmeyecekler, orada öylece onu bekleyecekler sanır. Sonra bir gün bakar ki, uçuvermişler. Eskiden İstanbul'daki bütün sahaf dükkanlarını tanıdığımı söyleyebilirdim kolaylıkla. Hangi sokağın hangi ıssız köşesinde bir kitapçı vardı, bilirdim. İyi bir sahaf müşterisi, müdavimi olduğu dükkanın raflarını avucunun içi gibi öğrenmiştir. Aylarca bakıp bakıp iç geçirdiği kitaplar olur, öyle alışır ki onların varlığına, hiçbir yere gitmeyecekler, orada öylece onu bekleyecekler sanır. Sonra bir gün bakar ki, uçuvermişler. Şimdilerde 'John Malkovich Olmak' oyunu oynuyorum. Aklımda kaldığı kadarıyla, Charlie Kaufman'ın bu filminde John Cusack çalıştığı ofise sığamayan birini canlandırıyordu. Tavanlar fazla alçak, duvarlar fazla yakın, masalar fazla küçüktü; her şey cüceler için yapılmış gibiydi. Bir sandalye çekip oturabilseniz bile çalışamıyordunuz, çünkü bu sefer de kendinizi miniminnacık masaya uyduramıyordunuz. Yazarken iki büklüm olmazsanız kafanız tavana çarpıyordu. İçeri girdikten sonra çıkış, dışarı çıktıktan sonra da giriş zordu, çünkü insan o binanın kapılarından ancak sürünerek geçebiliyordu. Kaufman elbette ironi yapıyor ve günümüzde sistemin insanları gitgide nasıl işlevsiz hale getirdiğini anlatıyor. Eğlence anlayışı yerlerde sürünen biri olarak ben de onunla aynı fikirdeyim. Halbuki yeni keşfettiğim bir kitapçıda bulduğum bir hazineden söz edecektim size. Kısmet değilmiş, artık daha sonra!