Ailesinden gelen genetik hastalığın tehdidi altında yaşayan ve bu yüzden günün birinde delirmekten korkan bir genç adam; Beşir Fuat... Kurtuluş için çareyi bileklerini keserek intihar etmekte buluyor. Ama büyük bir bilim aşığı olduğu için nasıl keseceğini bir yıl öncesinden uzun uzun planlıyor. Bir yıl boyunca herhangi bir hataya mahal vermemek için ince ince hesaplar yapıyor, keseceği yeri uyuşturmak için kullanacağı kokainin miktarını tam hesaplayabilmek için deneyler yapıyor. Sonra... belirlediği gün geliyor ve Beşir Fuat bileklerini kesiyor. Bir yandan da hissettiği her şeyi yazıyor, kaydediyor. Murat Gülsoy bu çok belalı konuyu Can Yayınları'ndan çıkan ve son olarak Sedat Simavi Ödülü kazanan Gölgeler ve Hayaller Şehrinde adlı romanında Beşir Fuat aracılığıyla ele aldı. Okumuşsunuzdur. Okumadıysanız da söylemiş olayım, mutlaka okumalısınız... Ama önce sevgili Ümran Avcı'nın röportajına bir göz atın. Murat Gülsoy'un Gölgeler ve Hayaller şehrinde adlı romanı için hazırlanan şahane videodan kareler. Egoist Okur'da daha önce yayınlamıştım. Gölgeler ve Hayaller Şehrinde Annesi gibi akıl sağlığını kaybetmekten korkuyordu. Delirerek ölmek korkusuyla yaşamaktansa ölmek daha iyiydi. Henüz 36'sındaydı. Bir yıl süren intihar provasının ardından bileklerini kesti. Ölüm sırasında hissettiklerini de bilimsel bir gözlem olarak yazarak geriye birkaç satır bıraktı... Beşir Fuat'ın bu ilginç ve hazin hikayesi Murat Gülsoy'un son romanı Gölgeler ve Hayaller Şehri'nde hayat buldu. Roman 1908 ile 1909 haziranı arasında geçiyor ve Meşrutiyet'in ilanından sonra bir Fransız gazetesinin Türkiye'ye bir muhabir göndermesiyle başlıyor. Tarihi bir roman kaleme alarak okurlarını şaşırtan Gülsoy ile Gölgeler ve Hayaller Şehri'ni, romanın baş kahramanı Beşir Fuat'ı ve edebiyatı konuştuk. Üç beş sene önce tarihi roman yazacaksın deselerdi hadi canım, ne işim var tarihi romanla derdim. Çok zor çünkü. Hele benim gibi takıntılı biri için. Alt tarafı karakter tramvaydan inecek. O tramvay hangi durakta duruyor bilgisi için araştırmadan yazamıyorum. Bir kurmaca var ama yine de gerçek gerçek olarak kalsın diye uğraşıyorsunuz. Aslında Beşir Fuat üzerine bir şey yazmak istiyordum. O yüzden de bir tarihi romana doğru yönelmiş vaziyette buldum kendimi. Tarihi roman benim kolayca giriştiğim bir alan değil, dil problemi var bir kere. İnandırıcılık meselesi benim için önemli. Her ne kadar realist bir edebiyatçı gibi görünmesem de gerçeklik kaygısı güdüyorum. 19. yüzyıl görece yakın bir zaman dilimi ama dilimiz o günden bu yana o kadar çok değişti ki. 19. yüzyılda insanlar nasıl konuşurlardı, öğrendiniz ve onların diline yakın bir dille yazdınız, bu sefer de yazdıklarınızı okurun anlamaması tehlikesi karşınıza çıkıyor. Bir tür çeviri mektup-roman gibi kurgulamamın nedeni oydu. Beşir Fuat çok gençken, 36 yaşındayken intihar ediyor. Ama o yaşa gelene kadar iki evlilik geçiriyor. Çocukları var. Hem Türk eşinden iki oğlu hem de Fransız metresinden bir kızı... Asker kökenli. Cizvitlerin elinde eğitim görmüş. Çok iyi bir Fransızcası var. Bütün bunları hmet Mithat'ın yazdığı Beşir Fuat kitabından biliyoruz. Ahmet Mithat, Beşir Fuat'ı çok seviyor. Aralarında müthiş saygılı bir ilişki var. Fakat birbirinin tam tersi karakterler. Ahmet Mithat son derece muhafazakar. Batıdan aldıklarını basitleştirerek Türkiye'deki okura pedagojik bir şekilde vermeye çalışan bir yazar. Beşir Fuat'ın ise Batıyla o tür bir ilişkisi yok. Victor Hugo öldükten 1,5 yıl sonra onun eleştirel bir biyografisini yayımlıyor. O kadar standardı yüksek bir adam. Döneminin edebiyatçılarını da şaşkına çeviren bir tarzı var. Felsefi olarak çok kuvvetli. Şairlerle giriştiği tartışmalar hatırlanıyor. Gerçekçilik mi, hayalcilik mi? Şiire karşı bilimden yana bir tavır içinde. Bilime ve pozitivizme çok önem veriyor. İnsan nedir diye büyük bir kitap yazmaya başlıyor. Tabii bunlara ulaşamadık. Hiçbiri yok ortada. Göz üzerine bir makalesi var. Arkadaşlarıyla dönemin bilimsel verilerinden faydalanarak birçok şeyi tartışıyor mektuplarında. O genç yaşında bu kadar büyük bir kültürü nasıl edinmiş? Bir yandan da cephelerde savaşarak hem de. Evet, asıl dramı annesinin hastalığı. Kaynaklarda gördüğümüz kadarıyla, annesi hezeyanlı bunalım denen bir akıl hastalığına tutuluyor ve mecburen Lape'ye yatırıyor. Bu onda büyük bir yıkım yaratıyor, annesini akıl hastanesine koymuş olduğu için kötü evlatmış gibi hissediyor kendini. Fakat mantığını dinleyerek, Bunu yapmak zorundaydım çünkü kendine veya bir başkasına zarar verebilirdi ve ben, bu sefer de bundan mesul olurdum. Yani bıraksaydım neler demezlerdi arkamdan! Miras için bile bile ölüme gönderdi derlerdi endişeleriyle annesini hastaneye yatırıyor. Bilime güveniyor ama bilim, Bu ırsi bir hastalık, sizde de çıkma olasılığı var diyor. Yani çok garip ama bugün de yaşanabilecek bir kaderi var. Bilime o kadar inanıyor ki son anlarını bile kaydediyor. O müthiş bir deneysel bir şey. Bileklerini kesiyor ama kesmeden önce nasıl keseceğini planlıyor. Hatta bir yıl öncesinden tarih de veriyor. Çok soğukkanlı o konuda. Son derece pozitivist. Ama bunu böyle okuduğun zaman 'Acaba bu bir tür delilik mi?' diye insan kuşkuya da kapılıyor. Acaba delilik zaten başladı ve devam ediyor mu? Bu soru zaten beni cezbeden. Orada ince ince hesaplar yapıyor hatta bir kedi üzerinde deniyor. Kokaini belirli bir sinire zerk edecek ki orayı uyuştursun. Yoksa kesemez. O yüzden önce kediye uyuşturucuyu zerk ediyor. Sonra yakıyor bakıyor ki kedinin canı yanmıyor. Tamam diyor. Bu dozda yapabilirim. Bayağı bir ön çalışması yapıyor, ameliyat gibi neredeyse. Bileğini kesiyor ve bir yandan da kaydediyor bunu. Sonra doktor geliyor gerçi ama artık çok geç. Ameliyatımı icra ettim ve yavaş yavaş geliyor... Yavaş yavaş zihnin gidiyor olması çok hüzünlü tabii. Bence intihar akıllıca bir seçim değil. Bir buhran sonucunda yapılan bir şey. Beşir Fuat da olsa, bir başkası da olsa... Kişisel olarak öyle düşünüyorum ama bunu bu şekilde yansıtmadım. Romanda olabildiğince objektif olma ve onunla empati kurmaya, kendimi onun yerine koyarak yazmaya gayret ettim. Yazdıklarına bakınca hiç de deli gibi değil. Kendini kaybetmiş gibi değil. Bir delirium, bir sabuklama yok. Son derece mantıklı. Ara ara sinirlerinin bozulduğunu, duygusal baskı altında olduğunu söylüyor. Miras işleriyle uğraşıyor çünkü. Bir yandan metresi onun için hakikaten bir probleme dönüşmüş, bir yandan da iyi bir aile babası belli ki. Merhametli bir adam. Bütün bunların girdabında bir anda bu noktaya gidiyor. Bu bir akıl hastalığının neticesi diyemem. Haksızlık olur. Kesinlikle. Hiç tartışmasız. Öyle bir coğrafyada öyle bir tarihe sahibiz ki ama hiçbir şey okuyamıyoruz. İtalya'da bir toplantıya gitmiştim. Duvarda 400-500 yıllık yazılar vardı ve benim yaşıtım olan üniversite öğrencileri tıkır tıkır okuyorlardı. Oradaki zihinsel süreklilik, tarihle, mekanla kurdukları ilişki çok farklı oluyor. Biz kendi ülkemizde turist gibi yaşıyoruz. Bunun arkasında tabii ki başka siyasal, sosyal meseleler var. Onlar yokmuş gibi konuşmak da doğru değil belki. Ama bunlar geri döndürülemez şeyler değil. Soğukkanlılıkla ve daha aklıselimle bakarak bunları bir biçimde çözümlememiz lazım. Çünkü orada müthiş bir tarih yatıyor ve biz onu bilmediğimiz için bugünü anlayamıyoruz. Tam bir kimlik bunalımı. Dil de değişti. Farklı bir dilimiz var artık, bambaşka bir Türkçe konuşuyoruz. Osmanlıca yazıyı öğrenme meselesi değil sadece; başka bir sözlük var orada, unuttuğumuz on binlerce kelime var. Durum epey ümitsiz açıkçası. Dünya tam tersi bir yere doğru gidiyor çünkü. Gelecekte bir tek İngilizce konuşulacak, bu belli. Gelecekte bizim konuştuğumuz diller yerel diller haline gelecek ve sonra da yok olacak muhtemelen. Bu çok üzücü. Aradaki bütün kültürel renkler de yok olup gidecek. Çok güzel kaynaklar. Onlar da olmasa zaten 18'nci, 19'ncu yüzyılların gündelik hayatını çok fazla bilemeyeceğiz. Çünkü edebiyat biraz geç gelişti bizde. Gündelik hayatın güncesini tutan şey de romandı. 18'inci yüzyılda Avrupa'da insanlar nasıl yaşıyordu sorusunun cevabını biz Batı romanından takip ettik aslında. Gündelik hayat tarihi, sosyal tarih diye bir şey yoktu o dönem. Daha doğrusu tarih dediğimiz şey, siyasal olaylardan ibaret. Bilginin gelecek kuşaklara aktarılması hep romanlar üzerinden oldu. Roman bizde geç başladığı için gündelik hayatı bugün ancak buraya gelmiş seyyahların mektuplarından, günlüklerinden ya da bilinçli olarak yazdıkları kitaplarından öğrenebiliyoruz. Mektup türünü her zaman severim. Çünkü karakter kendini yazıyla ifade ediyor ve ne yazdığının farkında. Böylelikle ortada bir diyalog oluşuyor. Ama aynı zamanda diyalog içermeyen bir metin. Romanların, öykülerin, edebi yapıtların yazarla okur arasındaki iletişimi sağladığını düşünürsek, bütün edebiyat mektup gibi geliyor bana bazen. Gelecekteki bir okura yazılıyor sonuçta. Alıcısına ulaşıyor, ulaşmıyor, farklı algılanıyor, o ayrı. Mektup türünün çok olanaklı bir tür olduğunu düşünüyorum. Mektubun tedavi edici yanı da var ayrıca. Çünkü içinde ne varsa yazıya döküyor karakter. Çok farklı düşünme biçimleri var. Bazen sadece zihnimizde, hiçbir şey yapmadan düşünüyoruz. Bazen de konuşarak düşünüyoruz. Birisiyle dertleşirken de, bir konuyu tartışırken de aslında düşünce üretiyoruz. Yazı bunun bence en üst düzey düşünce ortamlarından biri. Yazdığınız zaman zihninizdeki şey düşüncedeki uçuculuğundan çıkıyor ve gerçek dünyanın içine katılıyor ve adeta bir kanıt gibi orada, öylece gözünüzün önünde duruyor. Bir çaba var orada. Cümle kurmak çaba istiyor, yazmak çaba istiyor. Dolayısıyla yazan insan kendine, harcadığı çabaya değer veren insandır. O yüzden yazıyı çok önemsiyorum. Romancı olmak, öykücü olmak değil önemli olan insanın hayatında yazarak düşünüyor olması. Yazarak yaşıyor olması. Evet askıya alıyorsunuz belki hayatı ama gene de güzel. Burada masal sadece bildiğimiz anlamda masal değil; kurmaca kastediliyor aslında. Bugünün insanı için bütün öyküler, romanlar hep gerçekliğin dışında. Benziyor ama gerçek değil. Tatile giderken yanınıza aldığınız kitap da böyle, televizyonda seyrettiğiniz dizi de... Peki niye uyduruyoruz, yalan olduğunu bile bile niye okuyoruz? İyi geliyor çünkü bize. İyi geliyor, çünkü hayat anlamsız ve biz anlamlı kurgular göre göre anlamsızlığa karşı adeta panzehir geliştiriyoruz. Çünkü hayatta yaşadığımız gerçeklik bir seferde kavrayamayacağımız kadar çok parçalı. Olayların arasındaki ilişkiler çok boyutlu. Bunu göremediğimizde çoğu zaman hayat bize anlamsız geliyor. Çok uzaktan baktığımız zaman hakikaten küçücük bir toz zerresinin üzerinde kısacık bir yaşam süresi olan canlılarız. Anlamsız dediğim bu! Ama biz bir anlam denizi yaratıyoruz kendimize. Anlam ağı yaratıyoruz. Bunu da en çok destekleyen şey, kurmaca.


Geçmişte Egoist Okur'a yazdığı yazılardan tanıyorsunuz ama biraz anlatayım yine de... Biraz tatlı biraz tuzludur Aycan; hem hırçın hem kuzu, hem güçlü hem kırılgandır... Enteresan biridir ayrıca, aramızda en iyi fal bakan, en iyi yüzen, en iyi bisiklete binen, ne bileyim en matrak esprileri yapan, en çok gülen, en sık ağlayan hep odur. Ezoterik bir kadındır, oldum olası karanlık konulara merakı vardır. Tekinsiz sulara dalmaktan çekinmez ve sonra muhakkak döner gelir kıyıya. Gölgesine bakıp güneşi sevenlerdendir. Hem zaten karanlığa da yakın olmak için değil, önlemini alıp elinden geldiğince uzak durabilmek için bakar. Aycan'la arkadaş olmamızın sebeplerinden biri sadece birbirimizi anlamamız, zor anlarda destek olmamız değil bence. O da ben de her insanın içinde bir miktar iyilik, bir miktar da kötülük olduğunun farkındayız. Ruhumuzda sürekli olarak varlığını sürdüren güç savaşının bizi nasıl hırpaladığının, küçücük bir hatanın, savrulmanın hayatımızı altüst edebildiğinin... Hele aşık olduğumuzda... Birbirimizle bu konuları konuşmayı seviyoruz da. Aşağıda okuyacağınız Ekin Türkantos imzalı röportajda, İnsan aşkın kızgın lavıyla kavrulurken çaresizlik duygusu gelip çattığında ya o çaresizliğe teslim olarak kendini bir çeşit yok eder ya da o çaresizliği ona yükleyeni yok etmeye kalkışır, yani intikama meyleder. 'Kötülükçülük' işte o zaman başlar diyor. Dünyanın en tatlı kahkahalarının sahibi olan sevgili arkadaşım Ekin'in Aycan'la röportaj yapmasının sebebini de söyleyeyim artık. 7 yıl öncesinde, Murat Gülsoy'dan yaratıcı yazma dersi alıyordum. Diyalogla başlayan bir öykü yazın dedi. Bilinçaltımdan bu fışkırdı. Elbette daha sonra defalarca yeniden yazdım, değiştirdim. Demek yıllarca içimde, ruhumda birikmiş. Yaşanmış mı? diye soranlara cevabım; bazı duygular yaşanmış, olaylar yaşanmamıştır. Getiriyor ama... Ama'sı var. İlk canın yandığında öfkeleniyorsun, ağlıyorsun, deliriyorsun ama hemen gözün korkmuyor. Gidip bir daha değdiriyorsun sobaya elini. Defalarca canın acırsa; bir seferde bütün kulelerin devrilir, bütün gemilerin yanarsa o zaman da yoğurdu üfleyerek değil artık kaynatarak yemeye başlıyorsun. Heveslerin eskiyor, inancın azalıyor... Bu noktada yeniden ayağa kalkmak gerekiyor, çünkü her gün kendi şartlarıyla gelir ve sen her gün yeniden başlamak için kendini dönüştürebilirsin. Doğru, kıyamazlar. Ben de kıyamam. Ama herkes canı yandığında kıymayı düşünebilir. Bir kadın isterse en kötü intikam planını da yapar. Uygulamaz, o ayrı ama içinden geçer. Bu gerçek. İçinde iyi ile kötü intikamcı ile sevecen durmaksızın kavga eder. Duygular birbiriyle boğuşur. Sonunda biri kazanır. Beni bir yazar olarak insan ruhunun güneşe çıkmak için karanlıkla giriştiği bu mücadele ilgilendiriyor. Ayrıca içimizdeki bu savaştan ötürü üretiyor, dönüşüyoruz... İnsanın iç dünyasındaki o derinlik, o dehlizler bana muhteşem geliyor. Kim kazanacak; şeytan mı, melek mi? Ben hep bu sorunun cevabıyla meşgulüm. Romanın kilit cümlesi. Doğrusu ben de çok seviyorum. Daha saf ve kendine güvensiz olduğum zamanlarda başıma gelen şeydi, 'iyi' maskesi takmış kötülerle karşılaşmak... En sinsi ve gerçek kötü budur; tam şeytan işidir. Seni en saf yerinden yakalayıp karanlığa atar. Ona karşı güven dolu ve hazırlıksız olduğun, kalkanlarını kuşanmadığın için de aldığın yara ölümcül olur. Kendimi bildim bileli karanlık beni ilgilendirdi. Yakın olmak için değil, tersine uzak olmak için önce orada ne olup bittiğini anlamam gerekiyordu. Kendi karanlığımı, gölgelerimi ancak onlara bakarak güneşe çıkarabilirdim. Herkesin bir karanlığı vardır, bu insanın temelidir aslında. Çocukluğumdan beri mafya filmlerini, oradaki güç savaşını izlemeyi severim. Bence insanın bitmek bilmeyen güç savaşı, hayattaki iyilik ve kötülüğün de özünü oluşturuyor. Ben de bu kitapta aşk üzerinden iyilik ve kötülüğü incelemeye çalıştım. Biraz iddialı gelecek ama Dostoyevski'nin 'Suç ve Ceza'sının aşk versiyonunu yazmayı hedefledim. Aşıksan, yere düşen kum tanesinden bile ne anlamlar çıkarırsın. Hele aşk senin için tereyağından kıl çeker gibi akıp gitmiyorsa... Araştırmaya başlarsın, her şeyini bilmeye çalışırsın çünkü edindiğin bilgeler sana güç kazandıracaktır. Adam Koç burcuysa, 'Mızmızlanırsan çekip gider' bilgisi işine yarayabilir. Boğa burcu erkeğini ev yapımı reçelle tavlayabilirsin. Astroloji devasa bir bilgi pınarı; hayatın sisteminde şaşmaz bir saat gibi işliyor. Bana ise kainatla birlik içinde olduğum, başıma gelen hiçbir şeyin tesadüfi sayılamayacağı hissiyatı veriyor. Yıllar önce Luis Bunuel'in Gündüz Güzeli filmini izlemiştim. Filmin sonuna geldik, jenerik akmaya başladı, ışıklar yanacakken ayağa kalktım, jenerik bitti ama film devam ediyordu. Oturduk ve alternatif bir son izledik. O zaman çok etkilenmiştim, burada da kullandım. Evet, kadim zamanlardan beri ruh eşi olan iki kişiyi anlatan bir masal yazıyorum; modern bir aşk hikayesi. Bir de yine her bedelin muhakkak ödendiğini anlatan ve elbette yine biraz karanlığı olan bir hikaye.


Rüyaların, ejderhaların diliyle konuşan Ursula K. Le Guin'in Kadınlar Rüyalar Ejderhalar adında bir kitabı var. Kaç zamandır duruyordu kütüphanenin bir köşesinde ama okumamıştım. Geçenlerde karıştırayım dedim ve içinde nefesimi kesen bir yazısıyla karşılaştım. Çocuk ve Gölge başlıklı yazıda Ursula'mız benim pek sevdiğim bir Andersen masalı olan Gölge'yi Jung'la ilişkilendirerek yorumluyordu. Fakat sonrasında yazdıkları müthişti. Son zamanlarda okuduğum en ufuk açıcı makalelerden biri olduğunu söyleyebilirim. Aşağıya birkaç paragrafını alacağım. Bir göz atın, sonra da Kadınlar Rüyalar Ejderhalar'ı bulup uzunca da olsa tamamını okuyun derim. Bu arada öncesiyle, sonrasıyla Gölge'nin izini sürdüğüm bir yazı yazmıştım kısa bir süre önce, onun linkini de hemen aşağıya bıraktım. Andersen'in öyküsü, gölgesiyle karşılaşıp onu kabul edemeyen kişinin kayıp bir ruh olduğunu söyler. Ama aynı zamanda, özellikle kendisi hakkında, sanat hakkında da bir şey söyler. Der ki, eğer Şiir Hanesine girmek istiyorsanız, oraya etiniz ve kemiğinizle, katı, mükemmel olmayan, hantal, nasırlı, nezle olan, hırsları ve tutkuları olan gövdenizle; gölgesi olan bir gövdeyle girmek zorundasınız. Der ki, eğer sanatçı kötülüğü görmezden gelirse hiçbir zaman Işık Hanesine giremez. Şimdi bu, olağanüstü zalim bir öykü; sonu aşağılanmaya ve ölüme varan bir delilik öyküsü. Peki bir çocuk öyküsü mü? Evet. Dinleyen herkes için bir öykü. Sokağın öte yanındaki ev, Güzellik Hanesi. O güzel kız ise Şiir Perisi. Bunları gölgeden öğreniyoruz. Her şeyi çok açık gören prensesin de saf, soğuk akıl olduğu gayet açık. Peki ya adam ve gölge? İşte bu çok açık değil. Adam ve gölge, alegorik figürler değil. Onlar, rüyalardaki gibi simgesel figürler, arketipler. Bu iki figürün önemi çok yönlü, açıklamakla bitmez. Ben yalnızca görebildiğim kadarını söyleyebilirim. Adam, uygar olan her şey; bilgili, kibar, idealist, nezih... Gölge ise nezih, uygar bir yetişkin olma sürecinde baskı altına alınan her şey. Gölge, adamın engellenmiş bencilliği, itiraf edilmemiş arzuları, hiç etmediği küfürler, hiç işlemediği cinayetler. Gölge onun ruhunun karanlık yüzü, kabul edilmeyen ve kabul edilemez olan. Ve Andersen'in dediği, bu canavarın insanın ayrılmaz bir parçası olduğu inkar edilemez tabii eğer Şiir Hanesine girmek istiyorsanız. Adamın hatası, gölgesini izlememek. O penceresinde otururken, gölge önden gidiyor, o da gölgesini koparıp atıyor ve şakacıktan onsuz gitmesini söylüyor. Gölge gidiyor. Şiir Hanesine, tüm yaratıcılığın kaynağına gidiyor ve adamı dışarıda, gerçekliğin yüzeyinde bırakıyor. Bu yüzden adam istediği kadar iyi ve bilgili olsun, hiçbir işe yaramıyor çünkü köklerinden ayırmış kendisini. Gölge de aynı ölçüde çaresiz; gölgeli giriş holünden ışığa çıkamıyor. Yani hiçbiri diğeri olmadan hakikate yaklaşamıyor. Yaşamının ortasında bir yerde gölge adama geri dönünce adamın eline bir fırsat daha geçmiş oluyor. Adam onu da harcıyor. Kendi karanlık yönüyle sonunda karşılaşıyor ama onunla eşit bir temelde yüzleşeceği ya da ona egemen olacağı yerde, onun kendisine egemen olmasına izin veriyor. Teslim oluyor. Bir anlamda, gölgenin gölgesi oluyor. O zaman da kader kaçınılmaz. Akıllı Prenses onu idam ettirmekle zalim ama adil davranıyor. Andersen'in zalimliği, kısmen aklın zalimliği, psikolojik gerçekçilikten, radikal dürüstlükten, bir davranışın ya da davranamayışın sonuçlarını görüp kabullenmeyi istemekten doğan bir zalimlik. Andersen'de aynı zamanda sadist, depresif bir yan var; bu da onun bir parçası, gölgesi ama tamamı değil. Andersen masaldaki adamın aksine gölgesinin kendisine hükmetmesine izin vermiyor. Gücü, inceliği, yaratıcı dehası tam da ruhunun bu karanlık yüzünü kabul etmesinden, onunla işbirliği yapmasından geliyor. Masalcı Andersen'in edebiyatın büyük gerçekçilerinden biri olması, işte bu yüzdendir.


Egoist Okur için hüzünlü ama aynı zamanda coşkulu ve umutlu şarkılardan oluşan bir Efkar Karması hazırlayan Goncagül Sunar, bugüne dek seyrettiğim en iyi, en şahsiyetli oyunculardan biridir. Son yıllarda bebeği Aksel'in etkisiyle ekranlardan uzak kalmayı tercih etse de... Onu Asmalı Konak, Çemberimde Gül Oya gibi dizilerden hatırlayabilirsiniz. Müthiş bir şarkıcı olduğunu ise sanıyorum daha az kişi bilir. Goncagül'ün benim için önemi ise başkadır. Onunla oyunculuk eğitimine yıllar önce birlikte başlamıştık, Şahika Tekand'ın Studio'sunda... İki yıla yakın süre geçirdik; temrinlerle, provalarla, doğaçlamalarla, ezberlerle... Studio günleri benim için önemliydi, hayatta yapmak istediğim esas işin yazmak olduğunu keşfetmemi sağlamıştı bir kere. Şahika'nın oyunculuk eğitiminin böyle sihirli etkileri vardır; katalizör gibidir, ruhunuza girer, içinizde olup bitenlere tıpkı bir sinema perdesinden izlermiş gibi tanık olmanızı sağlar. O yıllarda Goncagül sessiz, tatlı, zeki bir arkadaştı benim için. Sonra yıllarca görmedim. Çağan Irmak'ın dizilerinde rastlayana kadar. Şimdi nadiren buluşabiliyoruz ama sık sık haberleşiyoruz. Ve ben en yakın zamanda onu oyuncu olarak izlemek yahut o güzel sesiyle yorumladığı şarkılardan oluşan bir albüm dinlemek istiyorum. 70'lerin soul müziği ve tabii ki Al Green vazgeçilmezimdir. Aslında bir The Box Tops şarkısı bu, fakat çıtırtılı plakta Al Green'den dinlemek müthiş zevk verir, hafif hüzünlü, coşkulu, naif tonlarda usul usul dans ettirir insanı, süresi kısa olsa da... En sevdiğim parçaların başında geliyor ayrıca. Mükemmel düzenlemesiyle, inişleri çıkışlarıyla en iyi ABBA şarkısı benim için, hayatımın filmi Tillsammans'ın da müziği ayrıca. İnsanın kimyasını değiştiren, gözlerini dolduran bir şarkıdır, hayat enerjisi verir dinleyene. Öldürmeyip süründürür adeta, Michael Stipe'ın iç burkan vokali, parçanın içinde ağlayan gitar... Out of Time albümünün en kıymetli parçası benim için, 90'lara ait tüm buhranlarımı ve anılarımı saklar. Karanlıkta bir ışık şarkısı gibi, efsane albüm OK Computer'da en sevdiğim şarkı ayrıca. İnsanın içine işleyen, atmosfer yaratan Radiohead gücü bu parçada da var. Enfes kemanlarıyla ruha zarifçe dokunan, tutkulu bir şarkı, Curtains albümünün en nadide eseri. İşte bu şarkı insana müthiş heyecan verir, nefis vokaliyle ayakları yerden kesen cinstendir. Şu ara sürekli dinliyorum, hüzünlü, coşkulu bir kutlama gibi geliyor bana. Çok güzeldir sesi ve çok güzel söyler. Şimdi kontrol ettim, ben dinleyebiliyorum myspace şarkısını.


Flörtün, birilerini tavlamanın, onları türlü çeşit oyunla baştan çıkarmanın da bir tarihi olabileceğini hiç düşünmüş müydünüz? Eh, siz düşünmediniz ama bunu düşünen hatta kitabını yazanlar bile var. Mesela yeni keşfettiğim Gönül Çelmenin Tarihi adlı kitap bu açıdan tam bir hazine. Bilhassa da Özel Hayatın Tarihi, Güzelliğin Tarihi, Çirkinliğin Tarihi, Bedenin Tarihi gibi resmi olmayan tarih kitaplarına düşkün benim için. Erkeklere verilmiş bu tavsiye, tiyatroların azaldığı ülkemiz için geçerli olamaz herhalde. Tiyatrolarıyla ünlü Avignon'dan yahut Broadway'den söz edilmediği de ortada. Belli ki işin içinde daha allengirli, daha kızlı-erkekli bir durum var. Fakat hayır, söz konusu alıntı ne Casanova'nın Anıları'ndan ne de John Berger'in modern bir Don Juan hikayesi sayılacak ünlü romanı G.'den... Romeo ve Juliet, Kırmızı ve Siyah, Tehlikeli İlişkiler, hiçbiri değil... O ses, Lord Byron ya da dünyanın en seksi vejetaryeni Russel Brand'e falan da ait değil. İşittiğiniz, bundan tam 20 yüzyıl önce macera arayan Romalı gençlere pek hararetli tavsiyelerde bulunan antik şair Ovidius'un sesi. Bu girişi yapmamın sebebi, tesadüfen elime geçen Gönül Çelmenin Tarihi adlı kitap. Özel Hayatın Tarihi, Güzelliğin Tarihi, Çirkinliğin Tarihi, Bedenin Tarihi, Alternatif Tıbbın Tarihi türü kitapları çok sevdiğim için, bunu da düşünmeden aldım. Baştan çıkarma sanatının esas ustaları kadınlarmış! Güneşin altında yeni bir şey yok! 17'inci yüzyılda yaşayan Venedikli ünlü maceracı, nüktedan, dolandırıcı, casus ve yazar Giacomo Giralomo Casanova, 17 yaşından itibaren karşısına çıkan her kadını baştan çıkardı. Tekniği haince ama basitti: Mutsuz ve dertli kadınlara onları koruyup kollama vaadiyle yaklaşıyor, kalplerini çalıp yataklarına girdikten sonra da kaçıyordu. Tıpkı günümüzün ünlü stand-up'çılarından Russell Brand gibi. Bohem komedyen, iflah olmaz bir erotomanyak olduğunu her röportajında çekinmeden itiraf ediyor. Brand'in tekniği Casanova'yla hemen hemen aynı: Canı sıkılan, mutsuz kadınları hızına yetişmenin mümkün olmadığı konuşma stili ve arka arkaya patlattığı esprileriyle etkiliyor. 1923'te Amerika'da birkaç genç kızın kurduğu Anti Flört Kulübü'nün amacı, sokakta yürürken sözle tacize uğrayan kadınları korumakmış. Kuruluş haberi 28 Şubat tarihli Washington Post'ta, 10 genç kız, sokakta kadınlara laf atanlara savaş açtı başlığıyla verilmiş. O seneden itibaren de üyeler her 4 Mart haftasını Anti-Flört Haftası olarak kutlamaya başlamış. İlk okuduğumda açıkçası biraz saçma buldum ama sonra eski bir yazımı hatırladım ve kızlar belki de gayet haklıydı diye düşündüm. Zira o yıllarda -hatta sonrasında- ABD'de flört denince bambaşka bir şey anlaşılıyormuş. İşin içine bilimkurgunun üstad ismi Isaac Asimov'un karıştığını söylersem belki mesele biraz daha ilginizi çeker. GWA, yani girl watching art neymiş, biliyor musunuz? Kız gözetleme sanatı... Bir görüşe göre erkeklerin ezelden beri gözde sporu. Hayır, metafor değil, gerçek. Bir zamanlar, geçen yüzyılın ortalarında hakikaten bu isimde bir hobisi varmış bazı erkeklerin. İflah olmaz müptelalardan birinin adını verdiğimde şaşıracaksınız: 20'inci yüzyılın en büyük bilimkurgu yazarlarından sayılan Isaac Asimov... Kendisi, bilimden ve kurgudan önce 'Doğru yaparsanız seks kirli bir şeydir' üstbaşlıklı kitabıyla 'vintage girl-watching sanatı'nı dirilten adam olmuş. Asimov'un, Dr. A adını kullanarak yazdığı ve 'The Sensuous Dirty Old Man' adını verdiği bir kitabı bile var. Arka kapak yazısına bakılırsa, Dr. A. okurlarına gayet açık sözlü bir şekilde 'kız gözetleme sanatı'na dair faydalı ipuçları falan veriyormuş. Asimov bilimkurguya geçtikten sonra GWA'ya ne olduğunu da merak ediyor olabilirsiniz tabii... Sonuçta Asimov bu konuda ne ilkmiş, ne de son... 40'larda, 50'lerde güzel ama sıradan görünümlü fotomodellerin şehrin kalabalık alanlarında çoğu zaman giyinik ama mutlaka seksi pozlarda görüntülendiği bir sürü kız gözetleme dergisi de çıkıyormuş. Daha sonra yayına başlayan Playboy dergisinin ve Komşu Kızı lakaplı orta sayfa güzellerinin ilham kaynağı da zaten o tarihlerde kapış kapış satılan bu dergilermiş.


Bitirirken... Bugünlerde internet üzerinden birbirlerine şiir alıntıları gönderip duruyorlar diye şiiri hayatlarına aldıklarını sanıyorlar ya, öyle değil işte, kandırmasınlar kendilerini. Hayatımıza şiiri katmanın şiir okumaktan, şiir konşmaktan, şiir düşünüp şiir hissetmekten başka yolu yok. Kaan Koç'un yeni kitabı Biraz Konuşmasak 6:45 Yayınları'ndan çıktı. Çok Tanrılı Sular, hem kendi iç dünyamı hem de dış dünyanın iğrenç putlarını işaret ediyordu. Biraz Konuşmasak ise hem benim susarak iletişim kurabildiğim nadir ve nadide anların ifadesi hem de devrin delirten gürültüsüne yönelik bir serzeniş. İnsan sessizliği paylaşabildiği yerde huzurludur. Zordur bu. Ben de çok konuşkan biri değilimdir zaten. Ama susmak var konuşmamak var. Biraz konuşmamayı başaralım istiyorum sadece. Elbette mana arayışındayım; yeryüzündeki her eşya ve canlı gibi. Herkes mana arar. Fakat önemli olan manayı ararken geçtiğin yol, kullandığın enstrümandır. Çoğunluk modern dünyanın cazip ışıkları ve ambalajları yüzünden mana ve tatmini tüketim ürünlerinde bulur. Azınlık ise üreterek doyuma ulaşmak gayretindedir. Öte yandan ben Tanrı'nın halka inmesini istiyorum, en azından kendi içimdeki halka. Ancak böyle olursa yaratıcıyla tanışabileceğimizi düşünüyorum. Tanrı, Allah, yaratıcı; adına ne derseniz deyin... Şiirlerimde bu tür metaforlara sık başvurmam, mevcut kavramları biraz eğip bükmek arzumdan kaynaklanıyor, tıpkı başka kelimelere, kavramlara yaptığım gibi. Çünkü bir süredir dünya artık kavramlar üzerinden savaşan ve emperyalizmin kavramlar üzerinden yürüdüğü bir yer. Önce kavramlar, sonra dil, sonra zihinler ve yaşayış fethediliyor artık. Kirlenen kelimeleri yıkıp tekrar yapmalı, el değmemiş güzel sözcükleri de açığa çıkartmalıyız. Hz. İsa'dan da sık bahsediyorsun şiirlerinde. Onunla olumlu anlamda bir alıp veremediğin var gibi geliyor bana... Güzel bir takıntı diyebilirim buna. Evet, çünkü önemli bir sembol; hepimiz biraz kendimizi çarmıha germeliyiz. Çünkü ait olduğumuz türün sorumluluklarını, tarihte yaptıklarını ve gelecekte yapacaklarını ister istemez üstleniyoruz... Çünkü o biziz. Bireysel yaşamlarımız bir yana, aynaya bakınca hayatımızdan, kısa ömrümüzden, işimizden gücümüzden ötesini görmeliyiz. Bireysel devrimimizi ancak böyle gerçekleştirebiliriz. Muhakkak yansıyordur. Çok Tanrılı Sular'da daha çoktu, bu kitapta görece daha az. İlk kitap 17-19 yaş arası şiirleriydi, Biraz Konuşmasak ise 20-25 yaş arası diyebilirim. Son bir-iki seneden pek şiir almadım. Bu yüzden çırpınışlarımı zamanla daha kontrol altına almaya ve şiiri kırıp dökmeden yansıtmaya uğraşıyorum. Dilim de elbette evriliyor, bu asla durmaması gereken bir şey. Şair dilini daima kısım kısım yenilemelidir. Ayrıca bazan çok düzenli, kendi ritminde ve bütünlüğünde giden şiirlerde de içimdeki düzensizlik ve aykırılık dürtüsü uyanıp şiire anarşi katabiliyor. Tabii bunu da maharetle katabilmek lazım şiire. Kendi şiirim adına bunu becerip beceremediğimi de ben söyleyemem ancak okuyanlar hisseder, görür. Bir yanda vitrinde sergilenenler olur bir yanda mutfakta işi yapmaya çalışanlar. Vitrindekiler rol keser, mutfaktakiler çile çeker. Bu böyledir. Yıkma çabama gelince; kavramlara uyguladığım tavrım neyse hayatta da aynısını yapmaya çalışıyorum. Yürümeyen normların içine hapsolmuş bir dünya düzeninde yaşıyoruz ve bunların dışına çıkmamız gerekiyor. Kaos ya da anarşi değil öğütlediğim; kişi öğretilen bazı şeyleri ve kendi insanlığını yer yer kırıp yeniden oluşturmalı. Tıpkı tabiatın kendini yenilemesi ve temizlemesi gibi. Şiirlerinin ve mesela benim çok sevdiğim Gece Hapları serinin arasında biraz özensizce dolaşan okur, ironi ve dolup taşan öfkeni duymaz, hissetmezse sende nihilist bir yan görüp ona takılabilir. Şiirine böyle bir tehdit görüyorum, katılır mısın? Bazı okuyucularının yüzeyde kalma tehlikesi. Görüp artırıyorum; şiir o mucizenin ta kendisidir.


Gates of Time, Kalihora's Song, Shehrazad, 1945 gibi albümleriyle tanıdığımız Almora, besteci Soner Canözer'in tek başına yürüttüğü benzersiz bir proje. Canözer senfonik tabanlı müziğini epik, folk ve gotik temalarla işliyor. Üstelik gördüğü ilgi bu topraklarla sınırlı kalmıyor, Meksika ve Japonya'da bile hayranları var. Mesela Japonların efsane müzik topluluğu Takarazuka, Shehrazad albümünden iki şarkıyı Revue of Dreams müzikalinde Ritchie Blackmore, Ronnie James Dio ve Chris Impelliteri'nin eserleriyle birlikte Japonca olarak seslendirdi. Almora aynı zamanda ilk Türkçe sözlü gotik rock albümü olan Kıyamet Senfonisi'nin de yaratıcısı. Soner Canözer'in blogu Ayışığı Savaşçısı'nı da ziyaret edebilirsiniz. Almora bu diyarlara, karanlığın çöktü zamanlardaki kurtarıcımız olarak, Güneş Ozanlarıyla ama karanlık kıyafetlerinle gel.


Kezban Arca Batıbeki'nin yeni sergisi Pulp Fiction 3, adı üstünde ilhamını ucuz aşk ve macera romanlardan alıyor. Batıbeki'nin neon ışıklı vintage kitap kapaklarına, o kapaklardaki ezik, kimliksiz erkeklerin karşısında daha da cüretkar, daha da ateşli hale gelen kadınlarına bayılacaksınız. Cue Art Space organizasyonuyla Yapı Kredi Bomontiada'da 1. Kat Galeri'de açılan sergi, Grohe Türkiye'nin desteğiyle gerçekiyor ve 10-31 Mayıs 2022 tarihleri arasında her gün ziyaret edilebiliyor. Kezban Arca Batıbeki'nin Pulp Fiction 3 adlı yeni kişisel sergisinde, sanatçının önceki çalışmalarının çoğunda görülebileceği gibi, ilgiyi talep eden baskın imge, kadın. Resim sanatında çok uzun zaman hakim olan erkek eyler, kadın boy gösterir algısına, gözetleyenin erkek, gözetlenenin kadın olduğu tezine bir karşı çıkış da sayılabilir bu. Batıbeki, nesneleştirmenin etkisiz kılınmasına bu algıyı ters yüz ederek katkıda bulunuyor çünkü Pulp Fiction 3'teki resimlerde kimliği belirsizleşen figür, alışılmışın aksine, erkek. Röntgenci, tehditkar, nüfuz edici bu erkek, belli belirsiz varlığıyla bir gölge gibi geziniyor resimlerde. Silah imgesi hem erkeğin iktidarına işaret ediyor hem de zaaflarına. Pulp Fiction 3'te, Batıbeki'nin hemen her çalışmasında olduğu gibi alt kültür, klişe, kitsch, pop ve nostalji kavramları belirgin bir şekilde öne çıkıyor. Sanatçının çalışmalarında merkezi bir rol oynayan pop, yapıtların düşünsel/eleştirel derinliğine umulmadık bir şekilde elçi oluveriyor. Sanatçıya göre popüler ve gündelik olan şeyler yalnızca işlevlerini yerine getirirken sıradan görünüyorlar ama bir gösterge haline geldikleri anda da sıradan olmaktan kurtuluyorlar.


Publisher's Weekly, 500 sayfalık Grafik Kanon için yılın çizgi edebiyat olayı! demiş. Ve hakikaten doğruyu söylemiş. Bu kitap, uzun zamandır gördüğüm en mükellef ziyafet sofralarından biri. Bu sofrada büyük edebiyat yapıtlarının mini birer çizgi romana dönüşmüş biçimleri var. Gılgamış Destanı, Tehlikeli İlişkiler ve daha neler neler... Mevlana'dan 7 Öğüt, Mayaların kutsal kitabı Popol Vuh hatta Tibet Ölüler Kitabı... Hepsi içine girdikten sonra zevkle kaybolabileceğiniz kadar şahane... Yani her zevke, her tercihe uygun bir kitap ve çizgi roman mevcut. Şahsen beni en mutlu eden şeyse, Aphra Behn'in Bağışla Günahlarımızı, Affet Bizi adlı müthiş şiirine rastlamak oldu. Elbette gene bir mini çizgi roman olarak. Aphre Behn kimdir diye soranlar için, 17. yüzyılda yaşamış İngiliz şair, yazar ve maceracı. Yeniden keşfedilmek için 21. yüzyılı beklemesi gerekti. Kitabı alıp almamakta henüz kararsız olanlara alırlarsa neyle karşılaşacaklarına dair küçük ama gerçekten küçücük bir özet vereceğim... Gılgamış Destanı, İlyada, Gareth Hinds'in suluboya çalışması Odysseia, Aeneis, Beowulf ve 1001 Gece Masalları, Seymour Chwast'ın kaleminden İlahi Komedya ve Canterbury Masalları, Medea... Gulliver'in Gezileri, Candide, Don Quijote. Shakespeare'den Kral Lear, Bir Yaz Gecesi Rüyası ve iki sone. Abelard ile Heloise'in aşk mektupları, Molly Crabapple'ın resimlediği Tehlikeli İlişkiler. Platon'un Şölen'i. Mayaların kutsal kitabı Popol Vuh. Mevlana'nın Yedi Öğüt'ü. Çin edebiyatının altın çağına ait üç şiir. Hatta Tibet Ölüler Kitabı... Bire bir uyarlamalar da var elbette ama kimilerinin mekanları değişmiş, kimilerinin geçtiği dönem. Bazılarında çizerlerin ve yazarların yorumları sayesinde her şey tepetaklak olmuş, bambaşka bir hal almış. Dolayısıyla Eh, orjinalini biliyorum nasılsa, ayrıca bunu almama gerek yok diyemezsiniz. Yani demeseniz iyi olur... Grafik Kanon'daki her şey hem bildiğiniz yapıtlar hem de tamamen yeni. Russ Kick editörlüğündeki Grafik Kanon'un ikinci cildi Bronte Kardeşler'in romanlarından Oscar Wilde'ın Dorian Gray'in Portesi'ne, üçüncü cildiyse Joseph Conrad'ın Karanlığın Yüreği adlı romanından Hemingway'e ve David Foster Wallace'ın hala dilimize çevrilemeyen Infinite Jest'ine kadar uzanıyor. Özetle Grafik Kanon, her kütüphanede bulunması gereken bir koleksiyon.


Kendilerini Gramer Nazisi diye adlandıranları duymuş muydunuz? Ben çok sevgili Ayşe Karasu'nun HT Pazar'daki Gramer Nazisi aranıyor! başlıklı yazısından öğrendim ve fark ettim ki Nazi'nin gramer ırkçılığı yapanı karşısında boynum kıldan incedir, ona her durumda uslu uslu boyun eğebilirim... Neden biliyor musunuz, çünkü kusursuz gramer seksidir ve düzenli olarak yapılan gramer hatası kadar insanın seksapelini zayıflatan, eksilten bir şey yoktur. Geçenlerde çok uzaklarda oturan bir arkadaşım telefon etti, Egoist Okur'daki röportajlarımdan birini okuyup çok beğenmiş ama Tape hatası olduğunu düşündüğüm bir iki düşük cümle var, söyleyeyim mi söylemeyeyim mi epeyce düşündüm, sonra aramaya karar verdim dedi. Sanırım bu konuda kibirli biri olmadığım için şanslıyım. Ama emin olun herkes böyle değil. Hatta yazısını yayınlamadan önce düşük cümleleri düzelttiğim, fazlalıkları ayıkladığım için alınganlık edenler bile var. Alınganlık lafın gelişi aslında, bazıları daha ileri gidip öfkeli laflar ederek yazısını geri çekiyor, bazen de küsüyor. Geçenlerde çok sevgili Ayşe Karasu'nun HT Pazar'daki köşesinden öğrendim; İngilizcede Grammar Nazi diye bir terim varmış. Gramer Nazi'leri, sosyal medyada dili hatalı kullananların başına cellat kesiliyorlarmış. Gramer Zorbası desem olur mu acaba? Açıkçası bilmiyorum, Nazi de zorba da hoşuma gidecek kelimeler sayılmaz ama demin anlattım ya, dili utanmazca örseleyip bozanlar, katledenler de hoşuma gitmiyor. Hem sadece sosyal medya mı, gramer özürlüler her yerdeler... Mesela geçen yılın yayıncılık fenomeni Fifty Shades of Grey (Grinin 50 Tonu) bu açıdan resmen dökülüyordu. Burnundan kıl aldırmayan kültür abideleri İngilizlerin memleketinde böyle bir roman -hem de saygıdeğer mi saygıdeğer bir yayınevi olan Penguin tarafından- yayınlanabildiğine göre durum hakikaten vahim demektir. Bizdeyse işler daha da beter. Ünlü bazı edebiyatçıların yapıtlarında korkunç hatalar bulabiliyor insan. Editörler uyuyor mu, yayınevi yöneticileri yüzleri kızarmadan insan içine nasıl çıkıyor gibi sorular üşüşüyor zihnime. Hepsi de cevapsız kalmaya mahkum. Ne hazin ki bu gramer meselesini umursayanlara hakikaten nadir rastlanıyor. Eh, bu durumda benim de Nazi'nin gramer ırkçılığı yapanı karşısında boynum kıldan ince oluyor, ona uslu uslu boyun eğmekten ve desteklemekten başka çarem kalmıyor. Son olarak... Gramer cahillerine ya da tembellerine söyleyecek bir sözüm daha var: Kusursuz gramer seksidir. Daha beteri, gramer hataları kadar insanın seksapelinden eksilten bir şey yoktur. Facebook'taki The British Grammar Nazis sayfasında abuk sabuk yazımları, heceleme hatalarını afişe eden bir grup var. İşte paylaştıkları bir bilgi: Prof. Henry Brubaker adlı araştırmacı, küçük gramer hatalarını görme yeteneği olan insanların mükemmel bireyler olduğunu tespit etmiş. Brubaker'in araştırmasına göre Şu kelimede neden kesme işareti yok diye çıkışma cesareti olanlar, aslında herkesten daha iyiymiş. Noktalama, heceleme konusunda mükemmeliyetçi davranan bu entelektüel ve etik bakımından üstün insanlara ukala ve küstah demek haksızlıkmış. Gramer takıntısı olan insanlar da dili koyverirse, uygarlık filan kalmaz, ortalık çamur deryasına dönermiş. Brubaker'in sözlerinden de anlaşılacağı üzere bu Gramer Nazileri, birer nefret nesnesi. Ben de Gramer Nazisi olabilirdim dedim ama, ılımlı cinsinden. Asla şiddet ve zorbalığa başvurmazdım. ABD'de bir kamu kurumunun tabelasındaki and sözcüğünde d harfi olmadığı için eline düdüklü tencereyi alıp, İçinde bomba var, o d'yi koymazsanız, tabelayı havaya uçururum diye kapıya dayanan Amerikalı kadar obsesif değilim. Saramago hakkında ne düşünüyorsunuz? Filin Yolculuğu adlı romanını okuduğumda epeyce şaşırmıştım. Tüm kurallara başkaldıran bir üslubu var. Sedat Bey, cümleye büyük harfle başlamayı bilmeden bu yorumu yazabiliyor olmanıza açıkçası çok şaşırdım. Sedat İstanbul'u terk edip doğayla baş başa bir hayatı seçmeden önce tanıdığım iyi editörlerdendi. Hala iyidir de o işi yapmıyor, toprakla falan uğraşıyor artık. Kısacası kimin ne iş yaptığı, nasıl bir yaşam sürdüğü değil mesele. Mesele, böyle bir yazının altına yapılan yorumun yarattığı çelişki. Bitişik yazılması gereken 'de'leri, 'da'ları ayrı yazmak türünden hatalar cümlede ciddi anlam sapmaları yaratabilir. Gramer hataları da zaten bu yüzden önemlidir. İtiraz ettiğiniz yorumuma gelince, cümleye küçük harfle başlamak anlamı pek değiştirmeyeceği için ötekiler kadar vahim değildir bence. Bilerek kullanılıyorsa, kullananın keyfi bilir. Facebook'taki Türkçe Bilgisi grubu adeta bir Auschwitz Konsantrasyon Kampı gibi... En 'acımasız' grameler nazileri orada toplanmış. Ben de üyesiyim ve sizin yazınızı az önce orada paylaştım. Sizi de bekleriz. Evet, haklısınız. Hata tabii ki yapılacak, insanız nihayetinde... Ama hayata ve diye nereden baktığımız önemli. Dilbilgisi kelimesini kullanmadım, çünkü Nazi kelimesiyle yanyana oluşturdukları ses uyumunu sevmedim. Ayrıca hep sanılanın aksine yaşam ve hayat kelimelerinin eşanlamlı olduklarını düşünmediğim gibi dilbilgisi ve gramer kelimelerinin de eşanlamlı olduklarını düşünmüyorum. Nüanslar önemlidir. Bir de kullandığımız farklı dillerden gelen kelimelerin bizim için bir zenginlik olduğuna inanıyorum. Sırf Türkçe kelimeler kullanmak gibi bir kaygım yok, bunda ısrar etmiyorum, ısrar etmenin aslında ırkçılık olduğuna inanıyorum.


E. L. James'in yazdığı Grinin Elli Tonu, 2011 tarihli bir roman. Fakat bir yıl içinde ulaştığı okur sayısı inanılmaz. İngiltere'de tüm zamanların en çok okunan romanı ünvanını alarak Harry Potter serisinin ilk kitabını geçtiği için de, kırılması zor bir rekorun sahibi. Aşağıda dünyanın bu en çok kazanan yazarından minik bir yazma dersi de bulacaksınız. Yararlanıp yararlanmamak size kalmış. Bir kitabı tanıtmaya okurlarının sayısıyla başlamak şahsen bana hala biraz tuhaf geliyor. Fakat Fifty Shades of Grey söz konusu olduğunda bu gerekli. Çünkü bir yıl içinde 37 ülkede yayınlarak toplamda 40 milyondan fazla satan bir kitaptan bahsediliyor. Harry Potter'ı bile geçtiğine göre, sihirli, büyücülü, ejderhalı fantastik bir hikaye bekliyorsanız, fena halde yanıldığınızı söylemek isterim. Fifty Shades of Grey ve yazarın devamında kaleme aldığı Fifty Shades Darker ile Fifty Shades Freed, artık kült mertebesine erişmiş olan O'nun Hikayesi ile 'vampir romansı' denen yeni bir türün doğmasına sebep olan Alacakaranlık serisinin bir karışımı aslında. Erotizmin sınırlarını zorlayan cüretkar bir kitap. İçinde bolca seks, dahası sayısız sado-mazoşist atraksiyon var. Bir nevi modern zamanların 9,5 Hafta'sı. Anlayacağınız tam Serdar Turgut'luk! Kahramanı, Anastasia Steele adında, üniversiteden yeni mezun olmuş deneyimsiz bir genç kadın. Günün birinde karşısına -romana adını veren- etkileyici, haddinden fazla yakışıklı ve çok zengin bir iş adamı çıkıyor: Christian Grey... Önce normal aşıkların yaptığı şeyleri yaparak kahve içiyor, yemek yiyor, sonra da bol bol email yazışmaları yapıyorlar. Anastasia, bu son derece etkileyici adamın büyüsüne kapılınca da kendini bir anda karanlık bir dünyada buluyor. Orada arzu ve ihtiras var. Ama kelepçeler, kırbaçlar, türlü çeşit seks oyuncakları, bolca fiziksel şiddet ve psikolojik tuzak da var. Yaratıcılıktan yoksun bir klişeler silsilesinin sözünü bile etmeyeceğim tabii. Daha önce herhangi bir romanda rastlamadığım tek şey belki de aşıkların ilişkiye başlamadan önce imzaladıkları ve ayrıntıları bir avukat tarafından belirlenmiş olan kontrat. Eh, ondan da fazla hazzettiğimi söyleyemeyeceğim. E. L. James'in kitabından, zamanında Avrupa romanının en parlak örneklerini vermiş olan İngiliz edebiyatının ustalıklı bir örneğini bekleyenleri de hayal kırıklığına uğratmak zorundayım. Fifty Shades of Grey -en azından benim için- haddinden fazla sıkıcı bir roman. milyonlarca okurun bu berbat roman konusunda fena halde gaza geldiğini söylemek zorundayım. Kahramanlar tıpkı belirli bir konusu, hikayesi olmayan porno filmlerdeki gibi ha bire değişik mekanlarda seks yapıp duruyorlar. O yüzden de birkaç bölüm okuduktan sonra insan romanın tamamını okumaya gerek bile duymuyor. Anastasia Steele'in ikide bir devreye giren içsel tanrıçası ya da zavallı bilinçdışı romanı iyice itici hale getiriyor. Öte yandan Amerika'da halk kütüphanelerinin kataloglarından çıkarılan, ayrıca sadece benim değil başkalarının da ahmakça ve üslupsuz bulduğu bu kitabın olumlu bazı eleştiriler aldığını da görmezden gelmemek gerek. Mesela Guardian gazetesinde, kitabı tatlı, eğlenceli ve kesinlikle okunabilir diye tarif eden bir yazı çıkmış. Bir diğer eleştirmen, Bu kitap, okurun kimseye itiraf edemediği gizli arzularını paylaşıyor. Okuyan, beğenen hiç kimsenin utanmasına, çekinmesine gerek yok, herkes aslında aynı şeyden zevk alıyor. Sadece bazıları bunu açıkça söylüyor, bazıları gizliyor diye yazdı. Eh, 40 milyon okurun da utandığı, çekindiği falan yok zaten. Kitabı metro istasyonlarında, parklarda, kafelerde hiç çekinmeden okuyor hatta tartışıyorlar. Özellikle feminist akademisyenler arasında, kadınların seksi bu derece objektif bir şekilde tartışmasına vesile olduğu için, Fifty Shades of Grey'e gösterilen çılgınlık düzeyindeki ilgiyi destekleyenler de var. Onlara göre bir kadının cinsel arzularının peşinden giderek toplumun yasakladığı veya tehlikeli addettiği şeyleri yapmaya cesaret etmesi de bir nevi özgürlük. Fakat özgürlük kısmını çok da abartmayalım. Sonuçta E. L. White bile Fifty Shades of Grey'in yaratıcısının gerçek ismi değil. Bizde örneği pek az olan fan fiction diye bir tür var batıda. Okurlar en sevdikleri romanların hikayelerini, karakterlerini ya da temalarını kullanarak kendi romanlarını yazıyorlar. E. L. James de Fifty Shades of Grey'i amatör bir fan fiction sitesi için yazmış aslında. Hayran olduğu Alacakaranlık serisinden ilhamla... Fakat roman internette o kadar çok okunmuş ki sonunda bir yayıncının dikkatini çekmiş. Yayıneviyle imzalanan sözleşmenin hemen ardından da James romanını internetten silmiş. 49 yaşındaki eski televizyon yapımcısı E. L. James yarı İskoçyalı, yarı Şilili. Londra'nın batısında 20 yıllık eşi ve iki çocuğuyla birlikte yaşıyor. Röportajlarında çocukluğundan beri en büyük hayalinin okurun ilk sayfada aşık olacağı romanlar yaratmak olduğunu anlatıyor. Evliliği ve kariyeri bu hayalini gerçekleştirmesine hep engel olmuş. Nihayet 2009'da kendine Snowqueens Icedragon diye bir takma isim seçerek iki ayda yazdığı ilk romanını internetteki bir fan fiction sitesine yüklemiş. Bir orta yaş krizinin tam eşiğindeydim. Tüm fantazilerimi yazıya döktüm ve ortaya bu çıktı diyor. Birkaç gün içinde kazandığı başarı karşısında kelimenin tam anlamıyla nutku tutulmuş. Time dergisi onu Dünyanın En Etkili 100 İnsanı listesine alınca da mutluluktan öleceğini zannetmiş. Yeni yeni kendime geliyorum diyor. Kitabını, biraz kaba bir biçimde mommy porn yani anne pornosu diye adlandıranlaraysa şimdilik kulak asmıyor. Belki Bret Easton filmde bişeyler yapabilir. kesınlıkle bır abazalık oldugunu düşünmüyorum ana temasında çok fazka tutkuyla yaşanan bir aşk var. Size kısmen hak veriyorum. Ama Grinin Elli Tonu konusunda Caitlin Moran'la aynı fikirdeyim. Bu bir kitap değil roman.. ben yaptım siz yapmayın Allah aşkına bu kitaba ayıracağınız zamana acıyın.-gözlerini devirme ana. -dudağını ısırma ana. -bir şeyler yemelisin. ye. -evet ne? o kadar tekrar edilmiş ki bu konuşmalar, okurken tiksindirdi diyebilirim. bence gayet güzel akıcı bir roman tüm seriyi 5 gün içinde bitirdim.. ilk başlarda içeriğini bilmediğimden şaşkınlık yaşadım. safran sarı vardı inci aral'ın bize zorla okutturulmuştu üniversitede.. o bu kadar açık anlatmamış ama daha sapıkça yazmıştı berbat bir romandı çünkü yapılan şeyleri doğruymuş gibi benimseyerek anlatmıştı inci hanım. oysa bu romanda anna yanlış birşeyler olduğunun fakında ve okuyucuya aşkı anlatıyor. sevmenin bir kişinin tenine tamamen sahip olmak olmadığını.. yazar aslında günümüz ilişkilerini çok güzel irdeliyor hani sekse dayanan, içinde duygu olmayan ilişkileri.. o yüzden aslında gençlere okutmak lazım.. çok güzel kesinlikle okuyun..


Kimi sohbetler verimlidir, hele aynı kafa yapısında insanlar arasında geçince... Aslı Tohumcu ile Kutlukhan Kutlu bir gün çağdaş edebiyatımızda neleri okuyamadığımızı konuşmaya başladığında da böyle olmuş. Orwell'ın '1984'ünden Ballard'ın 'Süper Kent'ine dünyadan birçok örneğini kuduğumuz distopyalar bizde neden yazılmıyor, çok uzun zamandır bir gerçeklik kayması yaşanan Türkiye gibi bir ülkede neden distopya üretilmiyor? diye sormuş Aslı. Fikir oradan çıkmış. Birlikte kabus toplum portreleri içeren bir kitap yapmaya karar vermişler. Seçtikleri yazarlara da anahtar olarak diktatör kelimesini vermişler. Kutlukhan Kutlu: Farklı açılardan tahakküm kumkumalarını, güce doymayanları... Samet Kalkan'ın bilimkurgu öyküsünde gücü elinde tutanların kendileri yok ortada mesela, bunun yerine insanların her anının gözlenmesini mümkün kılan bir bileklik var. Yani iktidarın değil, gölgesinde yaşayanların öyküsü anlatılıyor. Mine Söğüt'ün öyküsünde de anlatıcı, merceğini despota değil, yeraltına inmişlere tutuyor. Aslı Tohumcu'nun diktatörü Canazar ise, belde belde dolaşarak hafıza görevi gören bir masalcı kadının dilindeki hikayeler suretinde çıkıyor karşımıza. K. K.: Güçobur, kendi öyküsü için Mehmet Berk Yaltırık'ın türettiği bir kelime. Korku türünü seven bir yazar Mehmet. Bu kelimeyi oluştururken yola çıktığı efsane yaratık da, kökünü Tatar mitolojisinden alan ama Balkan topraklarında da geçen Obur... Upir gibi isimlerle de anılan bu yaratık bir görüşe göre vampir kelimesiyle aynı kökten geliyor. Mehmet, Obur'un açlığından ve etrafını kurutarak büyümesinden ilham alarak, muktedirin vampir olarak portresini çıkarmış. Aslı Tohumcu: Hem sevdiğimiz hem de bizi, gerçekleştirmek istediğimiz şeye yaklaştıracağını düşündüğümüz yazarları seçtik. Güçoburlar, Yekta Kopan, Hakan Bıçakcı, Mehmet Berk Yaltırık, Sevin Okyay, Mine Söğüt, Nermin Yıldırım, Hakan Günday, Samet Kalkan, Tuna Kiremitçi, Tayfun Pirselimoğlu, Neslihan Önderoğlu, Sabri Gürses, Doğu Yücel ve Cem Akaş'ın öykülerinden oluşuyor. Benim bir öyküm de var. K. K.: İktidarın gülünç tarafı şu ki tek başınayken varolamıyor ama sonunda tek başına bırakıyor. Tabii içinde yalnız kalınan şey, bütün bir toplum olabileceği gibi iki kişilik bir ilişki de olabiliyor. O yüzden kitapta siyasi iktidar ilişkilerinin yanı sıra daha küçük ölçekli iktidar ilişkileri de ele alındı. Mesela Yekta Kopan, bir diktatörün iktidarının, yakın çevresiyle ilişkilerini nasıl biçimlendirdiğini anlatıyor. Tek bir sofra sahnesinden oluşan öyküsünde diktatörün, danışmanları ve yancılarının yüreğine saldığı korku, onlara karşı duyduğu küçümseme hissi ve kaçınılmaz yalnızlığı tüm kesifliğiyle kendini gösteriyor. Doğu Yücel'in öyküsünde Büyükbey'in sadece toplumla değil, karısıyla da ilişkisini görüyoruz. Tayfun Pirselimoğlu'nun öyküsündeki Başkan'ın kaderi ise, nereden çıktığı belirsiz, genişlemesi durdurulamayan Çukur tarafından belirleniyor. Liderlerin sadece kendilerini yalnız hissetmekle kalmayıp, takipçileri tarafından da mitik bir tek başınalıkla resmedilmeye meyilli olduklarını hatırlıyoruz. K. K.: Gücün varolduğu her yerde güçten ötürü baş dönmesi yaşanabilir: Ailede, arkadaşlıkta, aşk ilişkisinde, iş hayatında; evde, apartmanda, mahallede, ofiste... Elbette gücün en yoğun, erim alanının en geniş olduğu yerlerde, yani kitlelerin kaderini belirleyebilecek makamlarda bu baş dönmesine daha sık rastlanıyor. Örnek vermek gerekirse; Sabri Gürses, klasik anlamda iki diktatörü de anlatmış ama öykünün esas karakterleri, sözü kontrol etmek yoluyla yönetimi de elde tutabileceğini fark eden kişiler. Sevin Okyay'ın öyküsündeyse büyüklerin yerleşik düzenleri ve oturmuş iktidarları yerle bir olunca çocuklar ve yeniyetmeler, önlerinde yepyeni bir dünyanın uzandığını görüyor ama güç ve tanımladığı ilişki biçimleri bir şekilde bu yeni toplumda da kendini gösteriyor. A. T.: Kitaptaki çeşitlilikten hoşnuduz aslında. Diktatörüyle öte dünyada tuhaf bir şekilde yüzleşen öykümüz de var, Hakan Bıçakcı'nın öyküsünde olduğu gibi bir iş hanının çaycısı ile genel müdürü arasındaki iktidar ilişkisinden yola çıkan ve aslında hepimizin içinde uyuyan diktatörü anlatan bir öykü de... Bir diktatörün anne karnından başlayan hikayesi de var, son günlerinin hikayesi de... Bir yazarımız baba ihtiyacımızı ısrarla otoriteye giydirmemizi sorguladı, bir diğeri dünyanın en enteresan darbesini yazdı. Neticede edebiyatın ele aldığı her kavram gibi diktatörlük kavramı da bin türlü kurgu içinde ele alınabilirdi, bunu gördük.


Şimdi sizi Sibel'in Egoist Okur için yaptığı Gülayşe Koçak röportajıyla başbaşa bırakıyorum. Yaratıcı Yazmanın Hazzı adlı kitabın yazarı Koçak enteresan şeyler söylüyor. Mesela ona göre hepimiz doğuştan yaratıcıyız ama okulda bize çizdiğin resmi boyarken çizgilerin dışına çıkma ya da güneşi sarıdan başka renge boyama diyen eğitimciler yüzünden zamanla bu özelliğimizi yitiriyoruz. Gülayşe Koçak'ın çocukluğuyla yeniden bağ kurmak isteyenlere birçok önemli tavsiyesi var ama ruhumuzun orta yerine çöreklenmiş oturan ve her fırsatta hevesimizi, şevkimizi kıran içimizdeki acımasız eleştirmene kulak asmamanın yollarını anlattığı bölüm bence en güzeli. Çocukken bize büyüklerimiz tarafından kitaplar okunur, sonra da kendimiz okumayı öğreniriz; keyifle okunan metinler terazisinin genellikle 'okur' yani 'tüketen' tarafındayızdır. Oysa terazinin 'üreten' kefesinde olmak da var! Tabii ki yazmak 'yalnız' bir süreç: Hiç kimse beyninizle kelimeleri kağıda döken parmaklarınızın arasına giremez. Ama atölyelerde, kendini kaptırmış, sessizlik içinde haldır haldır yazan bir grubun sinerjisiyle üretmenin de tadı bir başkadır. Yazımızı ürettikten sonra, atölyedeki diğer katılımcılarla paylaşıyoruz. Bu da çok önemli bir fırsat; yazdıklarımıza sıcağı sıcağına, atölye ortamında, okurlarımız tarafından geribildirim sunuluyor. Yazımızda dile getirdiğimiz fikir, duygu veya düşüncelerimiz ne kadar aykırı, tuhaf, saçma, hatta rahatsız edici olsalar da, bunların asla yargılanmayacağı, güvene dayalı bir ortamda yazabilmek ve paylaşabilmek, büyük bir şans. İdeal bir Yaratıcı Yazma Atölyesi, işte böyle bir ortama zemin hazırlar. Başkalarının da yazdıklarına, sadece sevdim veya sevmedim demenin ötesine geçerek, yazma becerilerine odaklanarak yapıcı ve saygılı geribildirimler sunmak ve diğer katılımcıların yorumlarını dinlemek, katılımcıların hepsi için çok öğretici oluyor. Müthiş bir empati duygusu gelişiyor; ilerleyen haftalarda katılımcılar korkularını, aşklarını, kısacası hayatlarını, içlerini birbirlerine açtıkça, bir güven ve derinlemesine bir anlama hali oluşuyor -sorunlar ne kadar farklı olursa olsun-. Atölye ortamında, herkesin ne kadar farklı, ne kadar 'kendi dünyasının merkezi' olduğu, şaşırtıcı bir netlik kazanıyor: On beş kişinin aynı fotoğrafa bakarak ne kadar farklı metinler ürettiğini gören katılımcılar, ilk başlarda şaşırabiliyorlar; o fotoğraf her birinin zihninde öylesine bir 'kaçınılmazlık' duygusu uyandırmış oluyor ki! Bu bakımdan da atölyeler yüzleştirici: Benmerkezciliğimizi kavrıyoruz. Hepimiz zaten doğuştan yaratıcıyız ama boyama kitabındaki çizgilerden dışarı boyayı taşırmama veya güneşi illa sarıya boyama gereğinin ortaya çıkmasıyla bu yaratıcılık köreltilip paramparça ediliyor. Ancak, yaratıcılık yeniden hatırlatılabilir bir şey yeter ki çocukluğumuzla yeniden bağ kurabilelim. Hayır, bunun formülü yok. Öğrencilerime tür olarak 'öykü'yü anlatırken, 'karakter'den, 'çatışma'dan söz ediyorum elbet, ama arkasından, bunlar zihninizin arka köşesinde bulunsun, ama yazarken bunları unutun diyorum. Olsa olsa, 'algıları açık tutmak', 'dünyayla, insanla ilgilenmek', 'her şeye ilgi duymak', 'merak' kavramlarını atabilirim ortaya. Böyle bir genelleme yapamam örneğin, pek çok roman bilgiye, araştırmaya dayalıdır. Örneğin, son romanım 'Siyah Koku'da sıcağa ve kurak iklimlere dayanıklı balık ve bitkileri araştırmıştım. İlk romanım 'Çifte Kapıların Ötesi'nde bol bol psikiyatri kitabı okumuştum. Ama bir açıdan dediğiniz yanlış da değil. Özellikle de yaratıcılığı yeniden devreye sokma aşamalarında bildiklerimizi tabii ki göz ardı etmeliyiz. Buna ben 'sıfır noktası' diyorum. Kolay bir şey değil ama yapabiliriz, öğrenebiliriz. Çok sıradan hayatlar yaşıyoruz; her şeyimiz rutine bağlanmış. Bildiklerimize 'taze' gözle bakabilmek için rutini kıracak şeyler yapabiliriz. Örneğin, arada sırada, bize siyasi olarak en aykırı gelen görüşün gazetesini alıp, önyargısızca okumaya çalışabiliriz. Veya bu satırları okurken oturmakta olduğumuz odaya, ben uzaydaki bir yıldızdan doğrudan buraya ışınlanmış biri olsaydım, bu odayı nasıl görürdüm? diye, yabancı bir gözle, 'sıfır noktası'ndan bakmaya çalışabiliriz. O uzaylı, bu odada nelere şaşıracaktır, neler ona garip gelecektir? Neleri nasıl tarif edecektir? Giderek, hiç değilse ara ara, hayata, yaşadıklarımıza böyle bakmayı alışkanlık haline getirmeye çalışabiliriz. Valla öldürmeyi bilemem, ama o rezilin kulağını her vesilede çekmek lazım! Şaka şaka! 'İçimizdeki acımasız eleştirmen' eşittir 'mükemmeliyetçiliğimiz'; başka bir şey değil. Bunu da susturmanın yolu, yazdığımız her metnin ilk başlarda sadece bir taslaktan ibaret olduğunu kendimize tekrar tekrar hatırlatmak. O metnin üzerinde daha çook çalışılacaktır, o metin daha çook revize edilecektir, dolayısıyla 'kötü' yazma lüksüne sahibiz. Ha, sonraki aşamalara gelince, yani metin nihai halini aldığında, o 'acımasız eleştirmen' hala gevezeliğini sürdürüyorsa, risk almaktan, rezil olmaktan korkuyoruz demektir. Bu durumda iş başa düşüyor. Kendi kendimize, her sanatkarın eserini ortaya serdiği zaman riske girdiğini hatırlatmamız gerekir. Korkak yazar olmaz. Kötü yazmaktan, yani kötü taslaklar üretmekten ne kadar az korkarsak, sonunda o kadar iyi yazılar üretiriz. İşte, hızlı yazma tekniğiyle içimizdeki o 'acımasız eleştirmeni' ağzını daha açamadan sollamamız mümkün oluyor. Bu tekniği ilk haftalarda atölyelerimde çok kullanıyorum, çünkü başlarda çoğu katılımcıda çekingenlik olabiliyor. İlk başlarda, henüz 'acemi' sayılabilecek bir yazarsak, evet, kurgu meselesini hiç hesaba katmadan hızlı yazma alıştırmaları yapmak, bize 'eleştirmeni susturma' ve 'mükemmeliyetçiliğin önüne geçme' becerisi kazandırır. Yazmada ustalaştıkça, kurgu meselesi zaten biz hiç üzerine bilinçli olarak düşünmesek de bir şekilde o hızlı yazının içine kendiliğinden sızıyor. İlk taslakta harmanlanamasa da, daha sonradan metni cilalama aşamasına geldiğimizde, içimizden serbestçe akmış olan o metni bir forma, bir kurguya doğru zaten şekillendirebiliyoruz. Yaratıcı Yazmada 'doğru-yanlış' diye bir şey yok! Bu konuda bir yüzde de vermek mümkün değil. Yaşadıklarımızdan esinleniriz elbet, hatta yaşadığımız bir olayı da doğrudan kağıda dökebiliriz; burada önemli olan, metni öyküleştirebilmek, bir kurguya, bir temaya oturtabilmek, anlatılanın anlamını ortaya koyabilmek. Yoksa yaşadığımız gündelik olaylardan oluşan düz, kronolojik bir anlatı, öykü değildir. Mükemmeliyetçilikten, o en mükemmel ilk cümleyi aramaktan vazgeçmek! İlham, oturup düşünerek değil, genellikle yazarken, yazdıkça gelir. Bir yerinden -neresi olursa olsun- başlamak lazım. İlla doğrusal, kronolojik yazmak zorunda da değiliz; aklımıza ne geliyorsa yazmaya başlarız; gerisi zaten gelecektir. Ürettiğimiz bu malzeme genellikle öykünün-romanın içinde bir şekilde işe yarayacaktır. Yaramasa da yazma egzersizi yapmış olacağız yani yine işe yaramış olacak. Bu şans, masaya her oturuşunuzda yüzünüze gülmeyebilir, ama evet, konuya kendinizi bir kaptırdınız mı, metin çoğu kez kendini yazdırır. Bu yüzden yanımızda kağıt-kalem bulundurmalı dedim. İlhamın nerede, ne zaman geleceği hiç belli olmuyor. Dolmuşta, otobüste giderken zihnime pat diye üşüşüveren fikirleri kaydedebileceğim bir defterim olmalı yanımda. Geçen yıl bir notebook edinmiştim; onu kolayca taşıyabilmem sayesinde en verimli yazma seanslarım vapurlarda, kafelerde gerçekleşmekte. Yazdıklarımız taslak aşamasındaysa, hayır! İçimize sinen, bu metin artık tamamlandı diyebileceğimiz kıvama gelmemiş bir metni geribildirim almak için başkalarına göstermek, bir kere, okuttuğumuz kişiye saygısızlıktır, vaktini boşa harcamaktır, çünkü muhtemelen o metin tamamlanınca kendisine yeniden okutacağız. İkincisi, bu kişi taslağımızda hatalar görecektir veya şöyle de olabilir diyerek zihnimizi bulandıracak, belki moralimizi bozacaktır. Ama tamamladığımız, revize edip cilaladığımız metni tanıdıklarımıza tabii ki okutabiliriz, ama dikkat etmek lazım, çünkü tanıdıklar hele de yakın akrabalar!- genellikle çok beğendiklerini söyleyeceklerdir. Kimlere okutacağımızı seçmek, önemli. Bazı kişiler de geribildirim sunayım derken, yapıcı değil yıkıcı yorumlarda bulunabilirler oysa yeni yetişen yazarların özgüveni genellikle kırılgandır. Geribildirim sunan kişinin seçeceği kelimeler, çok önemli. İşte bu, zor bir soru. Bir kere, biten öyküyü mutlaka yüksek sesle okumak gerekir. Kulağa nasıl geliyor? Nasıl bir ritmi var? Nereleri sıkıcı? Nerelerde konu dağıldı? Çok fazla lafoloji mi var? Metin yoğunlaştırılabilir mi? Diyaloglar akıcı mı? Yüksek sesle okumak, yolunda gitmeyen şeyleri bulmamıza yardımcı olur. Bunun ötesinde bir şey söylemem zor galiba bir tatmin duygusu hissederiz; metnin tamamlandığına, her şeyin dozunda olduğuna dair iyi bir his. Sanırım kendimize bir hedef belirlemeliyiz, metnimizin ulaşmasını istediğimiz bir yer, yaratmasını istediğimiz bir etki... Herhalde bunun formülü yok. Tek bir egzersiz önerebilirim: Her gün, sadece yarım sayfacık yazmak amacıyla da olsa, defterin veya bilgisayarın önüne oturmak, parmakları klavyenin üstünde şöyle bir kımıldatmak veya kalemle bir şeyler karalamak... Ha bir de, ceplerde, çantalarda mutlaka kağıt ve kalemle dolaşmak.


Derler ki herkesin Şirinler olarak bildiği çizgi alem, aslında bir komünist ütopyadan başka bir şey değildir. Orijinal adı olan Smurf'un açılımı bile bunu gösterir: Small Men Under Red Flag, yani kızıl bayrak altında yaşayan küçük adamlar... Şirin Baba'nın kırmızı şapkasına ve Karl Marx'ınkiyle yarışacak gürlükteki ak sakalına ne demeli? Ayrıca orada Şirine'den ötürü feminizme ve Süslü'den ötürü LGTB'ye de yer var. Çok değil ama azıcık bile olsa var... Eh, üstüne üstlük paranın olmadığı eşitlikçi bir düzen kurabilen yaratıklardan söz ediyoruz. Gargamel de bu durumda Amerikan emperyalizminin çirkin yüzünden başka bir şey değil. Belçikalı çizgi romancı Peyo'nun eseri Şirinler ilk olarak 1958'de bir Fransız çizgi roman dergisinde, başka bir hikayenin içindeki önemsiz yan karakterler olarak göründüler. Fakat yaratıcısı onları öyle sevdi ki; onlar için bambaşka bir dünya hayal etti. Bazen bu biz yazarların da başına gelir. Yazdığınız bir romanda, önemsiz görünen bir karakter sayfalar ilerledikçe ana karakterlere çalım atmaya, onlardan rol kapmaya başlar ve sizi cezbeder, roman dünyasını kendi etrafında döndürmeye başlar. İşte Peyo da bu sihre kapılarak Şirinler'e can vermeyi seçmiş. Şirinler, ilk olarak 1981 yılında çizgi film halini gelirken, yıllarca ekranlarda kalmayı da başardı. Fakat Amerika'da epeyce bir süre yasaklandı. Özgürlükler ülkesi, iş kendine yönelen eleştiri oklarına gelince, bir çizgi filme bile katlanamamıştı anlaşılan. Bu yasağın nedeni oldukça ilginçti. Şirinler, komünizmi aşılamaya ve Amerika'yı kötülemeye çalışıyordu! Bu çıkarıma ulaşılmasının ilk nedeni, Şirinler'in İngilizce ismi olan Smurf'tu. Paranoyayı daha ileri götürenler, Şirinler köyünde hiç dini ibadet yeri olmamasına da kafayı takmışlardır. Bir de paranın hiç kullanılmadığı, eşitlikçi düzenlerine de... Eleştiri okları her daim Tembel Şirin'i hedef almıştır. Çalışmayan, yan gelip yatan bu tatlı mavi yaratık, neden açlıktan ölmemektedir? Siz çizgi filmlerde açlıktan ölen birini gördünüz mü peki? Çocuklara ölüm pek anlatılmaz zaten. Andersen'in Kibritçi Kızı benim için hala bir kabus nedenidir, örneğin. Kim ne derse desin, Şirinler'in hayranlarından biri olarak, bu söylenenlere hiç aldırmıyorum. Acaba kaç kişi bu diziden etkilenip komünist olmuştur? Onları izlediğimiz yaş aralığı düşünülürse, bu alt metinlerden birinin bile zihnime erişmediğini söyleyebilirim size. Bunlar yetişkinlerin bakış açısını yansıtan yorumlar yalnızca. Öyleyse kızımın izlediği ve 8 yaşında, sınıftaki arkadaşına aşık bir erkek çocuğunun öyküsünü anlatan çizgi filme ne demeliyim? Kızım bunu izlerken, aklına garip fanteziler gelmiyor. O saf bir aşk öyküsü görüyor. Benim hayatın çemberinden geçmiş gözlerimle onunkiler bir değil! Ben 80 doğumluyum. Bu kuşak bazı açılardan çok şanslı ama talihsiz olduğu noktalar da var. Biz saf olan son kuşaktık belki de. Bilgisayarın olmadığı dönemi de gördük, çağ atladığı zamanı da. Şimdilerde tekrarları yayınlanan Şirinler'i kızıma izletmek istediğimde hemen sıkılıp kanal değiştiriyor. Ona çok yavaş geliyor oradaki hayat çünkü. Yeni neslin yaşamı da algısı da bizden hızlı... İşte bu nedenle Şirinler'i arayan son çocuklar biz olduk! Son olarak benim Şirinler'deki en favori karakterimi anmadan geçemeyeceğim. Tabii ki, her şeyden nefret eden Şirin! Çalışmaktan nefret ediyorum, uyumaktan da nefret ediyorum, diye çınlayan neşeli sesi hala kulağımda! Sanırım daha çocukken uyumsuz bir yetişkin olacağımın sinyallerini vermişim ama duyulmamış. Belki de bu yüzden, filmlerde en sevdiğim karakterler hep kötü yanı ağır basanlardır. Çünkü her kötünün ardında kendini gizleyen bir iyi vardır! Iskandinavlarin cocuk hikayeleri öyle oluyor iste, biraz korku ormandaki korkunc troller, kibritci kiz bunlara bir örnek. Sirinlerin update edilmesi gerekiyor, icerik guzel ama biraz moda disi kaldilar. Ben hala cizgi film izlerim ama sabrim yetmiyor sirinlere, ne yazik ki. UStelik cocukken nasil bir hevesle beklerdim eve gelip okuldan sonra izlemeyi. Ah, ailemle gittiğimiz pikniklerde bir Şirin olsun, bir Alice'in içine düştüğü tavşan kovuğu olsun, az aramadım. Sürekli bakınıyorum, bi tek ben görebilicem diye düşünüyorum filan... Az hayal kırıklığı yok bende de. Çok tatlıymış :)) Hayat o hayalkırıklıklarıyla dolu işte, n'apalım.


Türk Edebiyatının en önemli şairlerinden biri olan Gülten Akın ellili yıllardan bu yana şiir yazıyor. Üstelik üretkenliği son hızla devam ediyor. Geçtiğimiz aylarda çıkardığı Beni Sorarsan kitabıyla okuyucusunu bir kez daha taçlandırdı. Ev sığınaktır çoğu kişi için. Dışarının gürültüsünden, keşmekeşinden kaçıp kendini rahat hissettiği özel bir mekandır. Senin olan ya da kendin olduğun yerdir. Anlamları çoğaltabiliriz. Ev şehrin de olabilir, ülken de, dünyan da. Bazen de tam tersi olur. Bu, o mekana nasıl bir anlam yüklediğinle ilgili. Ya da hangi eksikliği tamamladığınla. Gülten Akın'ın evi tek bir şeyi işaret etmiyor. Birden çok anlamı var. İlk dönem şiirlerinden bugüne kadar olan süreçte ev imgesi, öncelikle onun aidiyet duygusuna tekabül ediyor. Geçmişle olan bağlarını, doğup büyüdüğü toprakları işaret ediyor. On yaşındayken babasının mesleği gereği Ankara'ya yerleşmeleri, Yozgat'taki o büyük konakta geçen özgür ve huzurlu yaşamı ardında bırakmalarıyla başlayan sancının yansıması bir anlamda. Kuşkusuz bu sancı, o büyüdükçe farklı anlamları içine katarak evrilse de, sancının ilk başladığı yerde hissedilenler özünü korur. Geride bıraktığı Orta Anadolu şehrinin dingin, görmüş geçirmiş mor baharları onun hafızasını diri tutmasına kapı açar. Hatırlamanın, unutmamanın simgesidir mor baharlar. Bu, aynı zamanda doğanın bir parçası olan insanın kendini yitirmesine karşı gösterdiği direncin rengidir. Bu doğrultuda bakıldığında onun şiirlerinin mekanı doğadır. İnsan da onun parçasıdır. Çünkü, canlı cansız tüm varlıklarıyla ait olduğu, bütünleştiği yerdir doğa. Mekanı kaybetmek, insanın kayboluşudur. Gülten Akın mekan ve insan ilişkisini politik bir temelde ele alır. Kapitalizmin insanın doğayla bağını kopartacak bir sistem geliştirmesine karşı aldığı tavrı, şiirinin önemli izleklerinden olan kentleşme ve göç olgusu üzerinden yansıtır. Evler, göç olgusuna ve aidiyet meselesine de dokunur. Özellikle ilk dönem şiirlerinde yabancılaşma ve göç kaynaklı yer ve mekan değiştirme olgularına değinir. Tüm bunlar kentleşme sorunsalıyla birlikte ele alınır. Göç olgusu gecekondulaşmayla birlikte işlenirken, modernitenin yarattığı yabancılaşma da çok katlı evlerin, binaların yükselmesiyle beraber onun şiirlerinde kendini gösterir. Ama yeni kitabı Beni Sorarsan'da ev imgesi farklı bir anlamla karşımıza çıkıyor. Yaşlılık, ömür, zaman kavramları ev imgesi üzerinden veriliyor. Mesela; Beni sorarsan/ kış işte/ kalbin elem günleri geldi/ dünya evlere çekildi/ içlere/ sarı yaseminle gül arasında/ dağların mor baharıyla/ sis arasında/ denizle göl arasında... dizeleri Gülten Akın'ın özelinde yaşlanmayı imliyor. Kış işte dizesi yaşlanmaya ve zamanın yavaşlamasına göndermedir. Yavaşlama, dünyanın işleyişini, yaşam hızla aksa da, şairin gündelik hayatının her zamankinden daha yavaş ilerlediğini imler. Dünyanın evlere çekilmesi, hayatın içeriye doğru küçülmesine, geri çekilmesine, hareket eyleminin yavaşlamasına göndermedir. Yaşanan, kalbin elem günleridir. Şiirin devamında sarı yaseminle gül arasında karşılaştırma yapması, sarının sonbaharı, gülün kırmızılığının ilkbaharı simgelemesi gençlik ve yaşlılığı işaret eder. Gençlik ve yaşlılık bellek ve zaman kavramlarını da beraberinde getirir. Zaten bellek, zaman, yaşam, ölüm gibi kavramlar, genişlik ve küçülme, geçmiş ve şimdi, unutma ve hatırlama gibi peş peşe yapılan karşılaştırmalarla birlikte ele alınır. Kitabın girişindeki Önsöz Gibi adlı metinde, alt başlıkta yer alan Ağır, çok ağır dünya sözleri hastalıkla, diyalizle geçen günlerin ağırlığını, bir metafor olarak dünyanın ağırlığıyla eşleştirir. Kuşkusuz dünyanın ağırlığı, yaşamın yükü olarak okunabilir. İnsana bakıyor, öldüren ve ölene bakıyor ve o yük bir ağrı olarak sızıyor sözcüklere. Sonra doğaya bakıyor, tüm görkemiyle ışıldayan doğaya, yük hafifliyor. Bu bir anlamda onun doğaya duyduğu güvenin, sevginin yansıması. Aynı şiirde Açılan kapıdan girdin/ yapı içine çekti seni/ beyaz, yansız, buyurgan/ koşturan genç kadınlar/ görmeleri bile gerekmiyor/ yerini alıyorsun... diyor. İki farklı durum var burada. Bir meşguliyetle zamanı unutanlar, yani koşuşturan genç kadınlar bir de endişeyle geçip giden zamanı hatırlayan şair özne. Kaygı sadece zamanı hatırlamayı içermiyor, aynı zamanda bu endişede hastalık psikolojisinin de etkisi var. O psikolojiyi hastane binasının tarifinden anlamak mümkün. Binanın beyaz ve buyurgan havası, o binanın dilini de anlatır. Her binanın kendine has bir dili vardır. Bizde bıraktıkları izlenimler, bize hissettirdikleriyle doğru orantılıdır. Eğer bu yapı hastaneyse ve bize hastalığımızı, acımızı hatırlatıyorsa, oradaki beyaz renk soğuk ve dondurucudur. Oraya aynı amaçla gelen herkese de eşit davranır. Buyurgan olması, hasta- doktor ilişkisine de göndermedir. Adı konulmamış ama ağırlığı çokça hissedilen doktorun hasta üzerindeki otoritesinden söz edilir. Gülten Akın İktidar şiirinde doğrudan o tahakkümden söz eder. Ve hastanın hastalığından dolayı doktoruna itaat etmesine, aslında daha çok da hastalığa boyun eğişine gönderme yapar. Aynı şiirde, Hasta düştedir sallanır/ verecek şeyleri vardır sanki karşılığında... der. Hastalık hali, zaten hasta için yıkımdır ve kurtulmak için hekimine, tıbba teslim olmak durumundadır. Ne denilirse, hasta sorgulamadan onu uygular. Bir anlamda, şiirdeki gibi düştedir, bir bulanıklık hali hakimdir. Hasta bir anlamda denektir, o yüzden de verecek şeyleri vardır karşılığında. Burada, doktor ile hasta arasındaki hiyerarşi belirgindir: Biri doktor, öbürü hasta/ tıp hışmını kuşanır. Daha farklı bir okuma yaparsak, meselesinin doktorun kendisiyle olmadığını anlarız. Hastaneler, doktorlar kurumların temsilcisidir. Kurumlara ve otoriteye karşı olan başkaldırısının, içten içe yansımasıdır bu tavır. İktidar şiirinde annenin yaralı kızıdır doktor/ hazır bulduğu... derken, doktorun bir taraftan da iyileştirme gücüne, bilgisine atıfta bulunur, olumlar. Aslında bunu iki farklı anlamda kullanır. Doktorun iyileştirme yeteneğinden dolayı, annelerinin yaralı kızlarını tedavi etmesini anne yüreğiyle eşleştirirken, başka açıdan da ironide bulunur. O kadar çok yaralı ve ruhen hırpalanmış kadın var ki, tıbbın gücü bunu onarmaya yeter mi? Aynı zamanda yaralı kız tanımı kadın sorunsalına da göndermedir. Kadının her daim yaralı olması, ezilmiş ve ötekileştirilmiş olmasının getirdiği bir sonuçtur. Yine Önsöz Gibi adlı metinde yer alan Kapılar ve perdeler akşamüstü kapatılıyor. Ev öteki evlere benziyor dışarıdan sözlerinde, akşamüstü günün, hareketin, yaşamın geri çekilmesi anlamına da geliyor. Perdelerin çekilmesi, kapının kapanması, bir anlamda vedaya hazırlanıştır. Dışarıdan bakıldığında, ev öteki evlere benziyor dışarıdan ifadesinden, her şey olağan ve kendi sürecinde ilerliyor sonucunu çıkarabiliriz. Öyledir de. Ancak, evin bir de içeriden görünen hali vardır. Dışarıdan bakış, görünenle görünmeyen arasındaki ikileme atıfta bulunuyor. Bunu, içerisi ve dışarısı karşıtlığı olarak okumak da mümkün. İçerde olanla dışarıda olan aynı değildir. Uzak ve yakın karşılaştırması da vardır bunun içinde. Ne kadar yakına gelirsen, o kadar iyi görürsün her şeyi. Bu metinde, aynı zamanda neden sonuç ilkesiyle zamanın işleyişi ele alınır. Ancak bu gayri ihtiyarı bir şekilde, hiç birimizin fark etmeden yaptığı eylemlere dikkat çeken bir söylemdir. Şair özne günün bitip akşam olmasını perdeyi çekmekle ifade ederken, gündelik hayatın içinde olan tekrarlarla, dünyanın kendi etrafında dönmesiyle oluşturduğu gece gündüz döngüsüne de gönderme yapar. Hayatımızdaki bu tarz tekrarları kullanarak, evrenin kendi içindeki döngüsünü; insanın evrenle, doğayla olan göbek bağını anlamamıza da olanak sağlar. Ölüm de yaşam da kendi etrafımızda dönüşümüzün yansımasıdır. Dolayısıyla perdelerin çekilmesi basit bir hareket, bir refleks olarak gelişse de, aslında yaşam ve ölüm döngüsünü anlatmaya aracılık eder. O yüzden de kitaba adını veren Beni Sorarsan şiirinde kalbin elem günleri geldi der Gülten Akın. Yine Beni Sorarsan'da geçen hiçbir iktidarı sevmesem de/ sobanın iktidarında/ çarpışa çarpışa nasılsa/ büyüyebilen kızlar/ uslu, sakin ölümü bekliyorlar... dizeleriyle, geçmişten şimdiye uzanan bir mücadeleye, kadının varoluş mücadelesine dikkat çekiyor. Ancak çarpışa çarpışa büyüyen kızların, uslu, sakin ölümü beklemeleri, ölüme, yaşlılığa, tabiata boyun eğmeleri anlamına geliyor. Değişmeyen gerçeğin kabullenilişi bu. Sobanın iktidarı metaforuysa, yine evdeki baba otoritesi, aile, devlet, iktidar gibi yapıların yansımaları olarak okunabilir. Beklemek ifadesi bu şiirlerin omurgasını oluşturan önemli bir sözcük. Edindiği tüm tecrübelerin olgunluğuyla dile gelen bekleyişin şiirleri denilebilir Beni Sorarsan'a. Belki de çıkacağı yolculuk için azık toplamak denilebilir buna. O yüzden Önsöz Gibide Bedenim 'hadi' diyor, 'yaşlılık da neymiş', aklımın bir yanı havalanıyor uçurtma gibi, öte yanı ayağını yere sıkı basmış 'akıllı ol', diyor. Kışı unutma! sözleri direnmeyle kabullenme arasında ruhunun gel gitlerini gösteriyor. Çünkü o biliyor, gerçek ölüm bedenin değil, ruhun ölmesidir! Üstelik ne çok ölü var, yaşarken ruhlarını kaybeden ve aramızda dolaşan. İktidar için, daha çok güç ve para için dünyayı kana bulayan kan emicileri o tanıyor. Ve yazmaya devam ediyor Öteki Sorular adlı şiirde: Kötü padişah mı olmak istersin/ sakallı beş karış cüce mi?/ dünyanın köpeğe biçtiği anlam/ insanın köpeğe biçtiği anlam/ alçakça mı, haksızlıklar mı taşır/ peki nedir senin biçtiğin?... Bu dizeler, haksızlıkla ve otoriteyle mücadelenin göstergesidir. Üstelik çok sert bir söylemle dile getirir Gülten Akın bunu. Yine aynı şiirin devamında, Köpekleri kovdun, peki masalları sildin/ attın belleğini bilgisayarlar eğittin/ köpek, insan, cüce ve kötü padişah/ peki üstüne yazılsın/ ölümün adını neyle değiştirdin/ unutkanlıkla mı? diye sorarken, tüm hayatı kurgulamaya çalışanlar, yani hepimizi bir takım kodlarla yeniden düzenleyen otoriteye ya da egemenlere ölümü hatırlatıyor. Yine unutturmamak üzerine bir söylemle karşılaşıyoruz. Kötülükle haşır neşir olanlar, kazanmak için bir diğerini yok etmek üzerine kurduğu hayatla öylesine meşgulken, kendisinin de bir gün yok olabileceğini unutur. Kim bilir, belki de onu unutmak için hatırlamak istemezler. Gülten Akın bunu biliyor, şairler bilir: aşkı ve dünyayı hak edememiş/ kavganın kuruttuğu insanlar/ sinekler gibi çarpıp camlara/ düşüyorlar yarı karanlıkta. Bu hayatın zehridir. Ve panzehiri yoktur. Onlar oldukça bu dünya çok daha ağır kokacaktır. Beni Sorarsan kitabında, ev imgesinin yanı sıra, onun şiirindeki en önemli izleklerden biri olan kadın sorunsalı da yine ön plandadır. Kadının ataerkil sistemde evin içiyle kuşatılmış olması ve kendine dair bir hayat, dünya kuramaması, aksine çocukla beraber eve daha çok hapsedilmesi, onun en önemli meselelerinden biridir. Kadına yüklenen görevlerin annelik ve eş olmakla sınırlandırılmasına karşı mücadele verir. Hatta kadınlara, eş ve anne olmaktan kurtulmalarını salık verir. O nedenledir ki zamanında yazdığı Kestim Kara Saçlarımı (1960) şiiriyle kadınlara özgürleşmenin yolunu göstermiştir. Bağımlı kadından özgür kadına doğru giden bu yolda saçların kesilmesi, kadınlara dayatılan yasaklara, törelere, erk'e biat etme zorunluluğuna başkaldırıdır. Saçlarının kara olması, bahtının karalığını, yazgısını değiştirmek anlamına gelir. Ve bir kadının, değişime saçlardan başlamayı öğütlemesini en çok kadınlar anlar. Çünkü kadınlar hayatında bir değişiklik yapmaya karar verdiklerinde en önce saçlarından başlarlar işe. Ama Gülten Akın'ın saç önermesi, saçın kesilmesi toplumsal rollerin baskısını kesip atmakla ilgilidir. Gülten Akın'ın, kadının evlilik ve çocukla boyunduruk altına alınmaya çalışılmasına eleştirisi, aslında ataerkil sisteme yöneliktir. Bu nedenle kadınlara seslenir, kadının susmaması gerektiğini söyler. Susmak, yok olmaktır ona göre. Mesela Beni Sorarsan kitabındaki Susma adlı şiirinde Kadın görünmüyor, iki yanda da yok/ balkonda, verandada, hayır yok/ kapattı kendini yalnızlığıyla... derken, içeriye kapatılmış kadının görünmez oluşundan söz eder. Kadının balkonda, verandada olmaması, sokakta, yaşamın içinde olmaması anlamına gelir. Sustu kaldı, geriye geriye çekilerek/ biliyor/ her konuşma bir şeyi değiştirir hayatımızda dizeleri de, susturulmuş kadının konuşmaya başlamasıyla, buna cesaret etmesiyle birlikte değişimin de başlayacağını ifade eder. Bu dizeler kadının cesaretlendirilmesi, bilinçlendirilmesi, kendi gücünün farkına varması anlamında önemlidir. Yine Leyla şiirinde Sen Leyla değilsin, diyebilir Mecnun/ susar Leyla ölümüne/ sen Mecnun değilsin diyemez/ çün sözden düşmüştür dizeleri, kadının dilsiz bırakılmasına bir gönderme olduğu kadar kadının aşkla arasındaki ilişkiye de değinir. Daha doğrusu, aşk karşısında almak zorunda bırakıldığı tutuma. Kadının aşkını söylemesi, anlatması toplumsal öğretilere, ahlaka göre ayıptır. Burada da kadın susturulur. Sözden düşen kadın, aşktan da düşmüştür. Tam da bu noktada, Gülten Akın bize anlatılan aşk masallarını Leyla ve Mecnun anlatısı üzerinden bozguna uğratır. Mecnun'un aşkı mı, Leyla'nın aşkı mı sorusunu sormamıza olanak sağlar. Ya da hangi aşk da denilebilir buna. Ses ve Gölge şiirinde AŞKın şavkadığı dünyayı istedim/ bir bile değildim hiç oldum/ ne utanç kaldı ne korku ne bağ/ AŞKı istedim/ öyle yürekten istedim, yürek eridi... der Gülten Akın. Aşkın parladığı bir dünyaya özlem duyar. Bunu tüm insanlık için ister özünde. Ama en çok da kadınlar için arzuladığı bir duygudur. Bir bile değildim, hiç oldum derken kadınların aşkı özgürce yaşayamamalarının yarattığı eksiklikten söz eder. Aşk insanın kendini en iyi tanıyabileceği, tüm oluşlarını da gerçekleştirebileceği önemli bir duraktır çünkü. Hiçlikten var olmaya giden yolu büyük harflerle yazar AŞKla. Hatta tüm utanma ve korkuları bir kenara atarak özgürce dile getirilmesinin gerekliliğini vurgular. Ama arkasından AŞKı sesten olmuş bir gölgeye yükledim/ ten ayrı ve uzak durdu... sözleriyle kadın cinselliğine, hazzın eksikliğine değinir. Ancak bu dizelerden şairin özeline dair başka bir okuma yapmak da mümkün. Bedenin yaşlanması, tene uzak düşmesi ama ruhun yine de aşkı çağırması söz konusudur. Aşkı sesten olmuş gölgeye yüklemesi, aşkın yokluğu olarak değerlendirilebilir. Şiirin devamında Dışardan baktım/ o kendini yaşadı/ ben AŞK diye ses-gölgeyle kaldım demesi de bundan. Dışardan baktım dizesi şairin özelinde geçip giden zamanın ve kaçırılan duyguların hayıflanması olarak da okunabilir elbette.


Uğurcan Ataoğlu, Türkiye'nin en büyük reklam ajansının kreatif direktörü. Ama şimdi karşımıza yarattığı reklamlarla değil, yazar olarak çıkıyor. Diyaloglardan oluşan romanı How Are You Bob?, yaratıcı sürecin bir reklamcı için nasıl işlediğini, fikirlerin nereden, nasıl gelip realize olduklarını anlatıyor. Uğurcan Ataoğlu'nun kitabı reklamcılık üzerine falan değil aslında, tam aksine güneşte iş yapıp gölgede yazı yazmayı seçen bir adamın iki tercihi arasında bocalarken yaşadıklarını anlatıyor. Yazılmayı bekleyen zaman değil, yazının ta kendisi. Havada sanki yazı bulutları dolaşıyor. Kim nerede, ne yaşayacak, bunları kim yazacak diye plan yapıyorlar. Babamın hastalığı sırasında içimden bir ses sanki günlük tutmuş, önemli detayların altını çizmişti. Kendimi çoğu zaman bir paragrafın içinde hissediyordum. Hatta tesadüflere, zamanlamalara hayranlık duymaktan, annemle babamın ölümüyle sonuçlanan o sürece yeteri kadar üzülemedim bile. Yani giderken de bana ilham verdiler. Evet çok didiştik. Çatışma olmadan ateş çıkmıyor. Yazarken biraz HacivatKaragöz olduk. Yanlış anlamalar, alınganlıklar var. Bazen usta-çırak gibi konuşuyorlar. Bazen iki erkek gibi tartışıyorlar, bazen de bir kadın bir erkek gibi. Ama roller sabit değil. Kimin kim olduğunu anlamak zor olabiliyor. Bir arkadaşlık ve çalışma şekli olarak tatlı tatlı didişmek diye bir şey var. Ama kimseyle ciddi olarak kavga etmem. Kavga ihtimali belirirse susup kaçarım. Tartışma ortamlarını sevmiyorum, çünkü çok konuşmayı gerektiriyor. En önemlisi, haklı çıkma arzusuna sahip değilim. Nerede okumuştum hatırlamıyorum. Ruh, meğer yönetim kurulu başkanımızmış. Zihin, genel müdür. Beden ise personel. Bu organizasyon uyumlu bir şekilde çalışırsa mutlu olurmuşuz. Bana uyuyor bu benzetme. Uzun yıllar önceydi. Atina'da karşıma ufak bir pastane çıktı. Vitrindeki tatlılar çocukluğumda Ordu'da yediklerimin aynısı. Sütlaç, tel kadayıf, revani... Hemen içeri girdim. Duvarda bizim Karadeniz kıyı şehirlerinin eski fotoğrafları var. Belli ki mübadelede gelen bir aile. Porselen yemek tabağında ve gümüş çorba kaşığıyla servis ettiler sütlacı. Uyduruk fırın sütlaç değil. Bembeyazdı, huzur doluydu. Ardından fındıklı, sütlü tel kadayıfı da yedim. Ratatouille adlı bir animasyon film vardı. Adam, annesininkine benzer usulde yapılmış yemeği tadınca çocukluğuna dönüyor. Ben de aynen öyle oldum. Servisi yapan genç kız, Ordulu olduğumuzu öğrenince gözleri parladı. Yaşlı ve aksi dedesine çaktırmadan sohbet ettik. Ailesinin kökleri Trabzonlu. O günden sonra memleket duygumu tam kapasiteyle hissetmeye başladım. Sütlaç benim için saflık demek, çocukluk demek, anne demek, anayurdu demek. Niye benden bu kadar çok şey talep ediyorsun diye sinirleniyorum bazen Ordu'ya. Ama Ordu bana can verdi, benim de ona uğurlu gelmem lazım.


Büyük şair ve yazar Sylvia Plath sadece otuz yıl yaşadı ve bu otuz yıla fırtınalı bir hayat, unutulmaz eserler sığdırdı. 1963 yılında hayatına kendi eliyle son vermesinden sonra eşi Ted Hughes'un büyük kısmını sansürleyerek ilk kez yayımlattığı Günlükler, yıllar sonra özgün haliyle yayımlanmıştı. Kırmızı Kedi Yayınları'nın yayınladığı yeni versiyon da zaten bu ikinci versiyon. Sylvia Plath'ın hayatının son on iki yılını kapsayan günlükleri onun özelindeki ve edebi alandaki mücadelelerini veriyor ve okura onu tanımak için geniş pencereler açıyor. Günlükler, bu özgün yazarı tanımak ve yapıtlarını daha iyi anlamak isteyenler için eşsiz bir başvuru kaynağı, hayranları için vazgeçilmez bir başucu kitabı. Evet, körkütük sana aşıktım; hala da öyleyim. Daha önce hiç kimse içimde böylesine şiddetli bir fiziksel coşku yaratmamıştı. Seni yüreğimden koparıp attım çünkü gelip geçici bir gönül eğlencesi olmaya katlanamazdım. Bedenimi ellerine teslim etmeden önce, fikirlerimi, zihnimi, hayallerimi teslim edebilmeliyim. Oysa senin bunlardan hiçbirini alacağın yok. Bu eşini bulmaya çalışma-sınama, deneme-yanılma oyununda çok fazla acı var. Ve ansızın bunun bir oyun olduğunu unuttuğunu fark ediyorsun ve gözyaşları içinde her şeyden vazgeçiyorsun. Eğer düşünmeseydim, çok daha mutlu olurdum; eğer cinsel organa sahip olmasaydım, mütemadiyen gergin hislerin eşiğinde, dokunsan ağlayacak halde olmazdım. Sinir sisteminin mekanizması ne kadar da karmaşık ve zor. Ahizenin diğer ucundan ulaşan cızırtılı bir ses ta rahim duvarlarına umudun tatlı ürpertisini gönderebiliyor; bütün o kablolar boyunca sert, küstah ve samimi gelen sesinin tınısı bağırsak yolunu sıkıştırabiliyor. Bütün o meşhur şarkılardaki Aşk sözcüğünü Arzuyla değiştirseler, gerçeğe çok daha yakın olabilirler. Bu gece çirkinim. Erkekleri cezbetme yetime olan bütün inancımı yitirdim. Ki dişi hayvanlar için bu epey acınası bir illettir. Sosyal ilişkilerim yerlerde sürünüyor. Cumartesi gece hayatıyla olan tek bağlantım Bill de gitti ve kimsem kalmadı. Hiç kimsem. Umursadığım hiç kimse yok ve bu hissin karşılıklı olduğu aşikar. Bir insanın diğerini cezbetmesini sağlayan nedir? Geçen yıl çeşitli nedenlerle benimle olmayı isteyen birkaç adam vardı. Görünüşüme güveniyordum, cazibeme güveniyordum ve egom doymuştu. Şimdiyse, ikisi düpedüz, büsbütün fiyasko olan üç kör randevunun ardından, sonuncusundan da ağzımın payını aldım. Nasıl oldu da arzu edildiğimi sandım hiç bilmiyorum. Ama içten içe biliyorum. Bir cazibem, özgüvenim vardı. Başta böyle solgun, ağırbaşlı ve donuk bakışlı değildim ben de. Celia Amberleyde kızın, Eğer beni öperse, her şey yoluna girecek; yeniden güzel olacağım, dediğinde ne demek istediğini şimdi anlıyorum. Önce görünüşümle büyülenecek bir erkeğe, herhangi birine ihtiyacım var -Emile gibi birine. Sonra hemen yanımda, şuracıkta olacak gerçek birine ihtiyacım var, en kısa zamanda. O zamana kadar yolumu kaybettim diyebiliriz. ... Anlıyor musunuz? Bir yerlerde, biri, beni azıcık da olsa anlıyor mu, azıcık da olsa seviyor mu? Bütün çaresizliğimle, ideallerimle, her şeyimle -hayatı seviyorum. Ama bu çok zor ve öğreneceğim daha çok, çok şey var. Galiba zaman zaman deliriyorum. Şimdiye dek sevdiğim hiç kimse ölmedi ya da eziyet çekmedi. Yiyecek yemeğe ya da yatacak yere hiç muhtaç olmadım. Bana beş duyu ve çekici bir dış görünüş bahşedildi. Yani konforlu küçük koltuğumda, oturduğum yerden ancak ahkam kesebilirim. Amerika'nın en seçkin okullarından birinde okuyorum; Birleşik Devletler'in en seçkin kızlarının iki biniyle bir arada yaşıyorum. Şikayet edecek neyim var? Pek bir şeyim olduğu söylenemez. Özsaygımı esas pekiştirme yolum burslu olduğumu söylemek; özgür irademi kullanıp lise boyunca çalışmasaydım şimdi asla burada olamazdım. Ama bunu derinlemesine düşündüğümüzde, bunun ne kadarı özgür iradeydi ki? Ne kadarı ebeveynlerimden aldığım düşünebilme kapasitesi, akademik anlamda çalışıp başarı elde etmem için evde gördüğüm teşvik, bütün o erkek ve kızların men edildiğim sosyal dünyasına bir alternatif bulma ihtiyacıydı? Ve yazma tutkum, daha küçücükken, daha Mary Poppins ve Winnie-the-Pooh'nun masal dünyasında büyütüldüğüm zamanlarda başlayan içine kapanıklık eğilimimden gelmiyor mu? Bu beni sınıf arkadaşlarımın büyük çoğunluğundan ayırmadı mı? Bütün notlarımın A olduğu ve o alt alta üst üste boğuşup duran Conwaylilerden farklı olduğum gerçeği nasıl olduğundan çok emin değilim ama sürüsüne geri döndüğünde üstüne insan eli değdiği anlaşılan bir hayvan gibi farklı. Bütün bunlar kendimi bencil bir tavırla alelade sürüden ayrı tutmamın üstü kapalı bir sebebi olabilir; kim ne derse desin, bu böyle. Özgür iradeye gelecek olursak, insanın hareket edebileceği daracık bir çatlak bu; hele ki daha doğduğu andan itibaren çevre, kalıtım, zaman ve koşullar ve görgü kuralları tarafından sindirilmiş haliyle. Bir dağın mağaralarının birinde yaşayan İtalyan anne-babanın eline doğmuş olsaydım eğer, daha on iki yaşında falan fahişe olurdum çünkü yaşamak zorunda olacaktım ve tek yolu bu olurdu. Sözde kültürel eğilimleri olan varlıklı, New Yorklu bir aileye doğmuş olsaydım, diğerleriyle birlikte benim de sosyeteye takdim partim yapılmış olacak, kürklü paltolarla, geniş bir sosyal çevreyle bıkkın bir yüz ifadesiyle donatılmış olacaktım. Nereden mi biliyorum? Bilmiyorum ki; ben ancak tahmin yürütebilirim. Ben, ben olmazdım. Ama ben, benim şimdi ve diğer milyonlarcası da öyle geri çevrilemez şekilde kendilerine has benler ki, bunu düşünmeye bile zor katlanıyorum. Ben: Ne sert bir sözcük; her harfi de oldukça güven tazeleyici. Mağrur ve kendinden emin dikey bir harfle başlayan ve sonra çevik, kendini beğenmiş kısa harfle devam eden... Kalem kağıdın üzerinde gidip geliyor... Ben... Ben... Ben... Ben... Ben... Ben. Benden daha derin düşünebilenleri, daha iyi yazanları, daha iyi çizenleri, daha iyi kayak yapabilenleri, daha iyi görünenleri, daha iyi yaşayanları, daha iyi sevenleri kıskanıyorum. Masamda oturmuş, gökyüzünü çalkalayıp mavi-beyaz bir köpüğe çeviren buz gibi rüzgarıyla, parlak, tertemiz ocak gününe bakıyorum. Hopkins Yurdu'nu ve salkım saçak kapkara ağaçları görebiliyorum; gri yolda bisiklet süren kızı görebiliyorum. Kurusunlar diye perde çubuğuna astığım naylon çorapların pırıltılı ipçiklerine takılıp çaprazlama masaya vuran güneş ışığını görebiliyorum. Sırf görme sinirlerine sahip olduğum ve onların algıladıklarını kağıda dökebildiğim için bile değerli sayılırım sanırım. Ne aptallık!


Kirpinin Zarafeti adlı romanıyla keşfettiğimiz Fransız edebiyatçı Muriel Barbery, Kırmızı Kedi Yayınları'ndan çıkan Gurmenin Son Yemeği adlı romanında Marcel Proust'un adımlarını takip ederek yiyeceklerin peşinde hazza dair bir yolculuğa çıkıyor. Birkaç yıl önce yayınlanan Kirpi'nin Zarafeti adlı o çok güzel romanı okumuş muydunuz? Paris'in en lüks semtlerinden birindeki şık bir apartmanın aksi mi aksi, dikenli mi dikenli kapıcısıyla snop apartman sakinlerinden birinin 12 yaşındaki depresif kızı arasındaki dostluğu anlatıyordu. Roman, Muriel Barbery'nin dünya çapında ün kazanmasını sağladı. Barbery kitap boyunca adeta bir tat dedektifi gibi anılarını köşe bucak gözden geçiren Pierre Arthens'ın hafızasında dolaşmamıza izin veriyor. Aralarda da ekmek, mayonez, yumurta, dondurma gibi belirli yiyeceklere özel bölümler ayırıyor. Ben de konu bu olunca ister istemez Marcel Proust'u ve İstanbul pastanelerinde mekik adıyla satılan şu minik Fransız kekleriyle ilgili teorisini hatırlıyorum. Bilirsiniz; Proust bir gün kremalı çayına batırdığı mis kokulu, leziz kekten bir ısırık alır. Ve ruhu bir anda alt üst olur. Hizmetçisinin getirdiği kek, tıpkı çocukluğunda annesinin pişirdiği kekler gibi kokmaktadır. Bu koku, hayatının tüm ayrıntılarını, zaman hiç geçmemişçesine geri getirecektir. Dev eseri Geçmiş Zamanın Peşinde işte bu olaydan doğar. Size garip gelebilir ama bu romanı yazmaya son bölümünden başlamıştım. Ölüm döşeğindeyken hayatını değiştiren o ilk muhteşem lezzeti hatırlayan bir yemek eleştirmeniyle ilgiliydi. Ama böyle bir öykü yazmam konusunda ana ilham veren şey neydi, hiç hatırlamıyorum. Fakat karakterin uzun zaman önce kaybettiği bir tadın, ilk tadın peşine düşmesini, o arayış sırasında hem o güne kadar tattığı diğer lezzetleri hem de çocukluğunun basit zevklerini hatırlamasını yazmak açıkçası bana büyük haz verdi. Fransızların çok seveceği türden hazza dair ve çok renkli bir öykü çıktı ortaya. Umarım siz de seversiniz. Hayatın bir anlamı varsa bile bu bizler için bir sır kalacak. Öte yandan bana da hayatın anlamıyla yiyecekler arasında sıkı bir bağ var gibi geliyor. Şundan; biz insanlar hayvanla melek arası bir yerde duruyoruz ve yaşamak dediğimiz şey neticede bedenle ruh, ihtiyaçla arzu, sağ kalma mücadelesiyle çaba isteyen incelikler arasında kurduğumuz bağlantıdan ibaret. Benim tek bir hikayem yok; hayatıma girmiş başka başka insanlarla alakalı birçok farklı anım var. Ama şunu biliyorum, hatıralarımı diri tutan lezzetler hep çiğ istiridye, ızgara balık, bahçeden toplanmış domates, tütsülenmiş et, bir demet maydanoz gibi en basit, sade, süssüz olanlar. Karmaşık lezzetler hafızaya iyi gelmiyor ve dünya bazen basit görünümlü bir tabak yemekte toplanmış olabiliyor. Açıkçası yemek yemeğe düşkünüm, sadece yemeğe değil kokulara ve tatlara da... Güzel bir yiyeceği, sevilen bir yemeği ilk tattığınız an benzersidir, çünkü evrenin bu tadı hayatınız boyunca unutmamanız için bir anlığına durduğunu hissedersiniz. Sihir gibi. Ve artık hayatınızda o tadın, o anın bir anlamı olur. Onunla birlikte dünya da biraz daha zenginleşir. Hayır ama doğrusu kendimi geliştiriyorum. Geçmişte yemek yemeği o kadar severdim ki sıradan bir şeyler pişirmeye gönlüm razı gelmezdi ve benim yerime bu işi iyi yapan birileri, ustalar pişirsin isterdim. Zamanla yemek pişirmeyi de sevmeye başladım. Şimdi bir sebze bahçem bile var. Üstelik her geçen gün daha güzel, renkli ve bereketli hale geliyor. Bahçemden topladığım kabaklar ve pancarlarla leziz çorbalar yapmak bana gurur veriyor. Pişirme biçiminin, sofra düzeninin ve ritüellerin çok önemli olduğu Japon ve İtalyan mutfaklarına hastayım. İkisinde de sadelik, basitlik yüceltiliyor. Fransız mutfağını ise sevemiyorum, çünkü hem çok karmaşık hem de gösterişçi. Pek değil. Yemekli romanları değil, sadece iyi romanları seviyorum. Ve iyi romanların belirli bir türe ait olmaları, belirli konulardan bahsetmeleri gerekmiyor. Mesela şimdi siz sorduğunuz için düşünüyorum ve aklıma bir tane bile yemekli roman gelmiyor. Tabii Marcel Proust'unkiler hariç. O her zaman, yemekten bahsederken de olağanüstü bir yazardı. İnanır mısınız, bilmiyorum. Hala bilmiyorum. Yayınlarken umutsuzdum, kimse okumaz sanıyordum. Kitleleri etkilemesi benim için şaşırtıcı oldu. tam bir muamma! Fakat işin güzel yanı benim sorgulamayacağım bir muamma. Kitabı bitirdiysem, sebep Renee'dir. Daha doğrusu kirpi, yani kapıcı. Yazmaya başladıktan çok kısa bir süre sonra arkadaşım oldu adeta ve bana hiç benzememesine rağmen onunla empati kurabildiğimi hissettim. Yani tamam, onun zaten benim zihnimin bir ürünü olduğunu söyleyerek itiraz edebilirsiniz. Haklısınız ama ne yapalım, elimde değil, Daha ilk günden itibaren Renee gerçek ve benden tamamen bağımsız bir karaktermiş gibi geliyordu bana. Umudu ve sevgiyi bulacağı o yolda onunla birlikte yürümeyi çok istedim. Fakat 'Kirpinin Zarafeti'ni yazmayı sürdürmemi sağlayan tek itici güç o değildi... Hayatı, aşkı, korkuyu, umudu, deliliği ve arzuyu anlatmayı çok istiyordum. Sayısız ilham kaynağım daha vardı. Japonya; büyük yönetmen Yasujiro Ozu'nun filmleri; çok sevdiğim Tolstoy hakkında yazma kararım. Evet, biliyorum ama o baskı piyasada yoktu.


Balzac'ın Bilinmeyen Şaheser diye bir öyküsü var. Güzel Yaramazlık lakaplı bir salon fahişesinin portresini yapan ressam Frenhofer'i anlatıyor. Frenhofer başyapıtı üzerinde, onu en yakın dostlarına bile göstermeyi reddederek aylarca çalışıyor. Baskılara dayanamayıp örtüyü kaldırdığındaysa ortaya çıplak bir ayak figürünün zar zor seçilebildiği belirsiz bir tablo çıkıyor. Tabloyu defalarca hayallerinde yaratmış olan arkadaşlar için ne büyük hayal kırıklığı! Kadınlar Neden Yazdıkları Her Mektubu Göndermezler, İş İşten Geçtikten Sonra Verilen Sözler, İnsan Neden Hasta Olur? gibi kitapların yazarı 'kültürel detektif' Darian Leader, Mona Lisa Kaçırıldı adlı kitabında bir soygunun etkilerini araştırıyor. Leonardo Da Vinci'nin tüm dünyanın en küçük ayrıntısına kadar ezbere bildiği tablosu Mona Lisa, 1911 Ağustos'unda çalınmış ama yokluğunda bile sansasyon yaratmaya devam etmiş. O tarihte Paris'te bulunan Franz Kafka, bütün şehri Mona Lisa kopyalarının kapladığını yazıyor. Louvre Müzesi de artık orada olmayan Mona Lisa'nın ziyaretçileriyle tıklım tıkış doluyormuş. Herkes gibi Kafka da Mona Lisa'nın sergilendiği salona gidip uzun uzun boş duvarı seyrediyormuş. Boş çerçevelerin sergilendiği modern sanat galerilerini örnek veriyor Leader. Sonra müzisyen ve performans sanatçısı John Cage'in Aklımıza gelen ya da gelmeyen her şey aslında hiç'in bir yankısıdır sözünü hatırlatıyor. Anlaşılan Mona Lisa'nın yokluğunda müzeyi ziyaret edenlerin sanki tek bir amacı var gibiymiş: Boşluğu kolektif bir eylemle doldurarak, kayboluşu hiç olmamış hale getirmek... Ne kadar çok kişi duvarı seyrederse boşluk o kadar kusursuzca kapatılacak gibi geliyormuş. Leader bir sanat eserine bakmanın psikolojisini araştırırken tablolardan neyi görmeyi umduğumuzu ve onların bizden neleri sakladığını anlamaya çalışıyor. Mona Lisa ya da Prenses Diana fark etmiyor; hiçbir simgenin yok oluşu sıradan değil... Geride kalan boşluğu mutlaka devlet, gizli servis, mafya veya popüler kültürün seçtiği herhangi bir başka bir simge dolduruyor. Bu yüzden büyük eylemler, büyük organizasyonlara yakıştırılıyor. Sanatçılardan büyük aşklar bekleniyor. Büyük suçlarsa hep sıradan olmayan insanlara atfediliyor. Bana sorsalar şöyle derdim: Her birimiz kendi hayatımızın suçlusuyuz. Her birimiz o hayattan büyük aşklar bekliyoruz. Bizden büyük bir güç tarafından daima ya engelleniyor ya da destekleniyoruz. Kimimiz sefil bir 'opera comique' partisyonuyla yetinirken kimimiz büyük tragedyaların kahramanı oluyoruz. Tekdüze hayatlarımızda doldurulması gereken bir boşluk yine de hep kalıyor. 'Rosebud'ımızı unutmuyoruz, çünkü dile gelmemiş sorulara cevap bulmakta usta olan büyük yazar Borges'in dediği gibi; Yitirilmiş cennetlerden başka cennet yok!