2015'te oğlu Matthew ve eşi Coleen'in izniyle Salinger'ın birkaç yeni eserini okuyacağız. Bunlardan biri Glass Ailesi'nin maceralarını tamamlayacak beş öykü. Caulfield Ailesi'nin maceralarıysa Peter Panların Sonuncusu ve En Mükemmeli adlı öyküyle tamamlanacak. Ardından yazarın ilk evliliğini ve II. Dünya Savaşı'nda yaşadıklarını anlattığı bir romanı gelecek. Florida sahilinde tanıştığı ve birkaç yıl mektuplaştığı 14 yaşındaki Jean Miller'la mektuplaşmaları da ilgi çekecek gibi görünüyor. Son olarak Vedanta öğretisiyle ilgili yazılarıyla mektuplarını okuyacağız. 1960'larda Amerika'nın en parlak ve en ünlü yazarı Jerome David Salinger'dı. Sokağın diliyle yazıyor, argodan korkmuyor, neredeyse gerçekmiş hissi yaratan eşsiz sahicilikte diyaloglar yaratıyordu. Anlattığı hikayelerde müthiş bir hüzün, ironi, isyan ve öfke vardı. Onun evreninde gençlerle yetişkinler başka gezegenlerden gelen ve aralarında kapanmaz bir uçurum bulunan iki farklı canlı türüydü adeta. Edebiyatta ilk kez rastlanan bir şeydi bu. Fanatizme varan bir keskinlikle gençlerden yana olmayı seçen Salinger'ın okur gözündeki cazibesi de zaten buradaydı. Eleştirmenlerse alışılmış olay örgüsünü yerle bir ederek tamamen kendine has bir yapı kurmasına hayrandı. Olay örgüsü denen şeye dair bildiklerinizi unutun, bu genç yazar duygu örgüsü diye yepyeni bir kavramla tanıştırıyor bizi diye yazmıştı bir tanesi. Salinger'ın yazdıklarını bildik herhangi bir yazınsal türe dahil etmek imkansızdı, sadece kendi adıyla anılabilecek özel bir türde yazıyordu sanki. Bu arada Salinger'ı tanıyan herkes bilir; yazarımız 1965'te dünyadan el etek çekip New Hampshire eyaletinin Cornish Kasabası'na yerleşmiş ve bütünüyle gözlerden uzak bir münzevi hayatı sürmeye başlamıştı. Bu 45 yıllık inzivanın sebebi konusunda rivayetler muhtelif. Birincisi, Salinger II. Dünya Savaşı'nda orduya katılmıştı. Döndüğünde de cephede yaşadıklarını hiç unutmadı. Sık sık depresyona giriyor, geçirdiği sinir krizlerinin ardı arkası kesilmiyordu. Ayrıca tatlı ve neşeli görünümünün aksine fazlasıyla asosyaldi, yeni insanlarla tanışmak onun için zordu. Baş döndürücü bir hızla artan şöhretinin tadını çıkarmak yerine yalnız kalmayı tercih ediyor, canı istemiyorsa yayıncısının, editörlerinin telefonlarına bile çıkmıyordu. Derler ki bütün bunlar ona iyice ağır gelmeye başlayınca çareyi kaçıp gitmekte buldu. İkincisi, Salinger Vedanta adında bir Hindu tarikatının müridiydi 1940'larda Kalkütalı guru Vivekananda'nın New York'ta açtığı Ramakrishna-Vivekananda Center'a devam etmeye başlamış, orada yoga ve meditasyon öğrenerek spiritüel eğitimini tamamlamıştı. Hocası guru Nikhilananda'ydı. Haftalık buluşmalarında spiritüel konularda sohbet ediyorlardı. Nikhilanda, yazarın sebepli sebepsiz nükseden kronik depresyonu için özel kürler uyguluyordu. Uzun süreli inzivalar içinse yazara Vivekananda'nın 1890'larda kaldığı kulübe tahsis ediliyordu. İnziva fikrini çekici bulmaya bu sıralarda başlamıştı. Bir not: Bugünlerde her köşe başında bir yoga ve meditasyon merkezi olabilir ama eskiden bu işler epey zordu. Alay konusu edilmeyi yahut kaçık olarak nitelendirilmeyi göze almanız gerekirdi. Taşraya ilk kaçtığı yıllarda mutluluğa yakın bir halde. Salinger aynı mektupta, gurusunun insan zihnini önce zehirli bir akrebin soktuğu, sonra da bir ecinninin mideye indirdiği sarhoş maymuna benzettiğini anlatmış. Fakat bir sonraki cümle rahatlatıcı. Anlaşılan umut da o akreple ecinninin çok yakınlarında bir yerlerdeymiş. Çünkü Hindu üstada göre, aynı zihin bilge ellerde ehlileştirildiği yahut teskin edildiği takdirde, bir insanın sahip olabileceği en güvenilir arkadaş ve yol gösterici olabilirmiş. İşte o zaman gelsin mutluluk ve huzur, gitsin korku ve acı. İnce uzun, çocuksu bakışlı, yaşlı bir adamken bile yeniyetme havası taşıyan Salinger büyük inzivasından hemen önce, şöhretinin zirvesindeyken, Daha önce hiç bu kadar çok kaplan görmemiştim diye yazmıştı. Zihnim hiç bu kadar gereksiz yere çalışıp beni yormamış, ürkütmemiş; özgürlüğümü hiç bu kadar şiddetle tehdit etmemişti manasında. Bizim inziva zannettiğimiz şey belki de Salinger'ın o vahşi kaplanlardan ve kabuslardan kaçıp özgürlüğe sığınma çabasıydı aslında. Başardığını ümit ediyoruz. Gönülçelenin kahramanı Holden Caulfield ve zihninde dolanan anlar, isimler, yüzler. Edebiyatın bu nevi şahsına münhasır yazarı, Vedanta kültünün ünlü müritleri arasında en sadık ve fedakar olandı. Çavdar Tarlasındaki Çocuklar, Franny ve Zoey, Yükseltin Tavan Kirişlerini Ustalar ve Seymour: Bir Giriş adlı kitaplarında Vedanta öğretisinden izler yer alıyordu. 1965 tarihli Hapworth 16, 1924 ise bütünüyle guru Vivekananda ve Vedanta'ya adanmış gibiydi. Yalnız bırakılmak isteyen, insan bıkkını Salinger. Hindistan'dan gelen bilge Vivekananda, kırmızı bir türban ve sarı bir kıyafetle Chicago'da bir konuşma yaptığında yıl 1893'tü. Amerikalılar yoga kelimesini ilk kez o gün duydu. Ve sakin sakin oturan 4000 kişilik dinleyici topluluğu keskin bakışları ve çevresine ışık saçan enerjisiyle dikkat çeken bu genç adamın konuşmasından öyle etkilendi ki ayağa fırlayıp çılgınca alkışlamaya başladı. Konuşma bittiğinde herkes Vivekananda'ya dokunmak, onunla bir kelime olsun konuşabilmek için çıldırıyordu. Görüşleri ve konuşmaları öyle derin izler bıraktı ki 1902'de ölmesine rağmen Vivekananda unutulmadı. Kitaplarını okuyan Rus romancı Lev Tolstoy, Raja Yoga öğrenmek için onunla tek bir seansa katıldı, ardından da Gördüğüm en parlak ve akıllı adam dedi. Müritleri arasında Amerikalı yazar Henry James, Fransız aktris Sarah Bernhard, Macar mucit Nicola Tesla da vardı. Ölümünden yıllar sonra da ona inanmaya devam edenler oldu. Mesela Somerset Maugham, Igor Stravinsky, Gertrude Stein, Laurence Olivier, Vivien Leigh, Henry Miller, Mahatma Gandhi, Carl Gustav Jung, George Santayana, Greta Garbo, George Harrison... Edebiyatın ünlü isimlerinden Aldous Huxley ile Christopher Isherwood, antropolog ve sanat tarihçisi Joseph Campbell'ın yardımla Vedanta Kutsal Kitabı denebilecek bir eser bile kaleme aldı. Yaptıkları aslında Vivekananda'nın öğretilerini Batılılar için sadeleştirip anlaşılır hale getirmekten başka bir şey değildi ama Vedanta kültünün yaygınlaşmasında bu kitabın etkisi büyük oldu. 1970'lerle birlikte Batı'da maddi değerler önem kazanmaya ve spiritüalizme duyulan ilgi azalmaya başladı. Vedanta da bundan payını aldı. 80'lere gelindiğinde insanlar artık yoga değil fitness yapıyorlardı. Vedanta'nın en sadık takipçisi Salinger'sa çoktan dünyayla ilişkisini kesmiş, Amerika'nın en ıssız kasabalarından birinde münzevi hayatı sürmeye başlamıştı. çok güzel bir yazı olmuş. ayrıca teşekkür ederim.


Prens Mesud, Abdullah'ın Bim adlı sevimli mi sevimli eşeğini çalar, çalmakla da kalmaz zavallı eşeğin kulaklarını kesmeye, onu soytarı gibi boyamaya kalkar. İşin kötüsü, Bim'i kurtarayım derken Abdullah yakalanıp hapse atılır. Neyse ki sonradan pişman olan Mesud, kötülüğünü affettirmek için Bim'le Abdullah'ı serbest bırakmaya karar verir. Ama iş işten geçmek üzeredir, çünkü Mesud'un Bim'i çoktan kasaba yollamışlardır bile. Kasabın dükkanını soyan bir grup hırsız Bim'i bir yük teknesine atmıştır. İki çocuğun el ele vermeleri ve bu kez denize açılmaları gerekmektedir. Böylece macera başlar. Fransız şair Jacques Prevert'in senaryosunu sinemaya Kırmızı Balon filmiyle hatırlayabileceğiniz Albert Lamorisse uyarlamıştı. Şair bunu daha sonra kitaba dönüştürdü. Hem de Lamorisse'in şahane fotoğraflarıyla. Bim, çocuklar için bir iyilik, dostluk ve sadakat öyküsü. En güzel yanı internet üzerinden de okunabilmesi. Sayfalardan birkaçı aşağıda, bence bir göz atın. Türkçe'ye Necati Cumalı tarafından çevrilmişti diye hatırlıyorum. Kırmızı Balon Prevert'in senaryosu muymuş? Bunu bilmiyordum.


Toplu olarak bakıldığında Joyce'un yazdıkları ülkesi İrlanda'ya ve halkına bir armağan da sayılabilir aslında. Dublin, gecesi ve gündüzüyle, sokakları ve en kuytu mekanlarıyla, tarihi ve geleneğiyle, soğuk kış aylarında şehrin ve mezarlıkların üzerini örten karıyla Joyce'un romanlarında ve öykülerinde canlandı, kağıt üzerinde de yaşayan bir yere dönüştü. Çocuklar James Joyce okuyor. Ve daha neler neler! Bazıları tarafından edebiyatta bilinçakışı tekniğinin yaratıcısı kabul edilen James Joyce'la ilgili en büyük yanılgı tam da bu aslında: Üzgünüm ama kendisi, bilinçakışının yaratıcısı değildi. Sadece Virginia Woolf ve William Faulkner'la birlikte tekniği zirveye ulaştıranlardan oldu. En iyisi oydu desem, daha doğru aslında, Woolf ve Faulkner hayranları kızmayacaksa. Ulysseste Leopold Bloom ile Molly'nin ve tabii ki Stephen Dedalus'un zihninde, dünyanın sürekli şekil değiştiren bir yere dönüşmesini okuduk. Dış dünya ile iç dünya, karakterlerin zihninde sürekli kesişti, dolandı, birbiri içinde eridi, birbirini etkisiz kıldı ya da kuvvetlendirdi. Joyce evreninde zaman ve tarih de değişken şeylerdi, karaktere göre form alabiliyorlardı. Eh, bunlar da ister istemez onu zor yazar yapıyordu. Toplu olarak bakıldığında Joyce'un yazdıkları ülkesi İrlanda'ya ve halkına bir armağan da sayılabilir aslında. Dublin, gecesi ve gündüzüyle, sokakları ve en kuytu mekanlarıyla, tarihi ve geleneğiyle Joyce'un romanlarında ve öykülerinde canlandı, kağıt üzerinde de yaşayan bir yere dönüştü. Sırf Ulyssesten bahsetmiyorum, Joyce'un öykü kitabı Dublinliler de benzersiz bir eser. Finalde Joyce'un karın yaşayanların ve mezarlarında uyuyan ölülerin üzerine yağarken, her ikisini de aynı şefkatle sarıp sarmalayışını anlattığı bir bölüm var ki eşsiz. Sırf bunun için bile okunur.


Seks ikonluğu, fotomodellik, modacılık, oyunculuk, şarkıcılık, hayırseverlik, insan hakları savunuculuğu, annelik... Jane Birkin'in şöhret çizgisinde bunların hepsi ve daha fazlası var. İnsan hakları savunuculuğu mühim. Mesela 12 yaşındayken Uluslararası Af Örgütü'ne kaydolarak idam karşıtı bir yürüyüşe katılmış. İngiliz edebiyatçı, düşünce insanı Bertrand Russell'la kuzen olan Jane Birkin 1966'da, henüz 20 yaşındayken beyazperdenin en önemli yapımlarından birinde küçük bir rol kaptı. Michelangelo Antonioni'nin Julio Cortazar'ın öyküsünden uyarladığı Blow Up'ta Birkin, iri gözleri, kaküllü düz saçları, uzun bacakları, androjen bedeni ve pervasız tavırlarıyla kelimenin tam anlamıyla göz kamaştırıyordu. İki yıl sonra ikinci film teklifini aldı genç İngiliz oyuncu. Serge Gainsbourg'un Slogan'ında başrol oynayacaktı. Sözleşmeyi imzaladığı gün, tarihin en müthiş aşk hikayelerinden birinin kahramanı olacağını henüz bilmiyordu. Rivayete göre, şöyle gelişmiş hikaye... 1960'ların idollerinden Brigitte Bardot'nun sevgilisi 41 yaşındaki Serge Gainsbourg, önüne çıkan her kızı yatağa atma girişimlerini hiç ihmal etmemesine rağmen, kırık dökük, anlaşılmaz bir Fransızcayla konuşan, daha da kötüsü rol arkadaşının bir pop kültür tanrısı olduğundan bütünüyle habersiz görünen 22'lik Jane Birkin'e dönüp bakmamış bile. Hatta bir çekim sırasında hoyrat azarlarla küçük hanımefendinin kalbini bile kırmış. Jane'in ağlamaktan öyle gözleri bir şişmiş, kızarmış ki çekim o gün iptal edilmiş. Alkolik karizma da, yaptığına pişman olup onu yemeğe davet etmiş, bir kadeh şampanyayla gönlünü almak için... Ve o geceden sonra bir daha hiç ayrılmamışlar. Paris'in özgür ruhlu mekanlarının, ışıltılı dans salonlarının, travesti kulüplerinin tanık olduğu en fırtınalı aşk hikayesi işte böyle başlamış. Derken Gainsbourg, Brigitte Bardot için yazdığı Je t'aime moi non plus şarkısını Birkin'le birlikte söyleyince büyük hadise patlak vermiş. Şarkının öyle küstah sözleri varmış, Jane öyle seksi bir sesle söylüyormuş, iç çekmeler finalde öyle utanmaz orgazm sesleriyle taçlandırılıyormuş ki, İtalya İspanya ve İngiltere radyolarında anında yasaklanmış. Albüm olarak yayınlanıp bir milyondan fazla sattığında olay daha da büyümüş, zira Papa bu şarkıyı dinlemenin günah olduğunu açıklamış. 1971'de kızları Charlotte doğunca ve sorumluluklar artınca bu toz pembe tablonun rengi biraz kararmış aslında. François Mitterand'ın Yeni Baudelaire'imiz dediği Serge'in alkol sorunu katlanılmaz düzeydeymiş. Jane Birkin sinema ve müzik çalışmalarına ağırlık verip gece hayatını boşlamaya başlamış. 1975'te çıkan Lolita go home albümünün hemen ardından da boşanmışlar. 1983'te yönetmen Jacques Doillon'la evlenen Jane Birkin'in biricik Serge'ini hiç unutamadığı söyleniyor. Gainsbourg da aşkını, acısını, özlemini yıllarca şarkılarıyla ve özellikle Baby, alone in Babylon şarkısının da bulunduğu son albümüyle itiraf etmiş, Amours des feintes adlı bu albümden bir yıl sonra da ölmüş. Bu kaybın ardından verdiği ilk konserde akıllardan çıkamayacak bir performans sergileyen Jane Birkin finalde seyircilere Sanırım müziği bırakacağım, zira bundan böyle kimin şarkılarını söyleyeceğimi bilmiyorum, demiş. Birkaç hafta sonra da Serge için yas tutmasına ve sürekli gözyaşları dökmesine tahammül edemediğini söyleyen yeni eşi Jacques Doillon'dan boşanmış. Anladığım kadarıyla Birkin sonraki dönemde yeniden ayağa kalkmak için yaşadı. Kendini hayır işlerine ve ailesine, çocuklarına ve torunlarına adadı. Uluslararası Af Örgütü için konserler verdi, AIDS konusunda bilinçlendirme çalışmalarına destek olmak için filmler çekti, Saraybosna'da yaşananlara, daha doğrusu dünyanın hemen her yerindeki adaletsizliklere itiraz etti. Beth Gibbons, Rufus Wainwright, Bryan Ferry, Franz Ferdinand, Yann Tiersen, Goran Bregoviç gibi birçok önemli müzisyenle çalıştı. Bütün bunları yaparken motto'su, sık sık dile getirdiği biçimde, Özenle huzursuz olmak lazım oldu.


JANE EYRE MODASI: Thornfield, alevler içinde! İtalyan Vogue'unda yer alan ve Bronte Kardeşler ve Jane Eyre'den ilhamla yaratılmış bu kareleri görünce resmen bayıldım. Bu arada fotoğraf çekiminin başlığı ise bence tek kelimeyle şa-ha-ne: Thornfield alevler içinde!


Karasevdalılarda önce insanları kitap gibi okuyan ve onlara bakıp hikayeler kuran Maria Dolz'la tanışıyoruz, yani anlatıcımızla. Maria her sabah işe gitmeden önce kahvaltı ettiği kafede rastladığı evli bir çifti izlemeye başlıyor. Mutluluk timsali saydığı bu kusursuz çifti gözlemek, onun için adeta güne daha zevkli başlamanın bir yolu oluyor. Ta ki adamın bir meczup tarafından öldürüldüğünü öğrendiği güne kadar... Derken olaylar gelişiyor ve Maria, ölen adamın karısı Luisa'yla ve en yakın arkadaşı Javier Diaz-Varela'la tanışıyor. Hatta Javier'le aralarında seksüel bir ilişki başlıyor. Fakat adam aslında Luisa'ya tutkun ve günün birinde onunla olmaktan başka arzusu yok. Tüm bunlar olurken cinayetle ilgili çok çok acayip bir sır öğreniyoruz. Sarhoş edici bir sevda, kalbi kırık karakterler, asimetrik bir kurgu, insan ruhunun cömertliğine ve bencilliğine dair haller, suçların cezasız kalması, ölenlerin hayatımızda yer işgal etmeyi sürdürmesi, hafızanın işleyişi, mutlak hakikatin bilinemezliği... Bunlar, elimdeki oyunbaz ve felsefi romanın muammalarından sadece bazıları. Bir eleştirmen Marias için ruhun karanlık köşelerini elinde bir fenerle aydınlatıyor demiş, doğru. Yarattığı karşılıksız aşk hikayesinin esas karakterlerinden birinin adının Maria diğerinin Javier olmasına bakarak, aydınlatmaya kendi ruhundan başladığını da anlayabiliriz. Miguel Desvern ya da Deverne'in, kendisine erkeksi ve müşfik bir ifade katan, onu belli bir mesafeden dahi çekici kılan ve dayanılmaz biri olarak farz etmeme yol açan çok hoş yüz hatları vardı. Büyük olasılıkla Luisa'dan evvel dikkatimi çeken o olmuştu ya da kadını şayet yanında kocası olmadan gördüysem ona dikkat etme nedenim adam olmuştu; adam kafeteryadan daha evvel ayrılırdı ve kadınsa neredeyse her zaman birkaç dakika daha otururdu, bazen yalnız sigara içer bazen bir iki iş arkadaşı ya da okuldan veliler olurdu yanında, hepsi de her sabah son dakikada tam adam veda edip kalkmak üzereyken gelirdi -oysa adamı yanında karısı olmadan hiç görmemiştim. Benim kafamda ona ait yalnız bir görüntü yok, onun görüntüsü daima kadınla birlikte. Ama çok geçmeden ikisi de ilgimi çeker oldu, tabir caizse. Desvern'in son derece sık, kısa ve epey koyu renk, sadece şakaklarında kırlaşmış ve tahminen o bölgeleri daha kıvırcık saçları vardı. Bakışları canlı, sakin ve neşeliydi, sizi dinlediği vakit gözlerinde çocuksu, safiyane bir kıvılcım çakardı, hayattan genel olarak tat alan insanlara has, ya da talihsizliklerin ve güçlüklerin ortasında dahi hayata dair binlerce gülünç tarafın zevkine varmadan yaşamayacak insanlara has bir hali vardı... Erkekler için alışıldık yazgının pek azına maruz kalması, o gülümseyen ve güven duyan bakışları muhafaza etmesine katkıda bulunmuştu. Gri gözleri, çevresinde bulunan her şeyi, hatta günübirlik tekrarlanan önemsiz şeyleri dahi, Principe de Vergara'nın yukarısındaki o kafeteryadaki garsonlardan, benim sessiz görüntüme varana dek, hepsini yepisyeniymiş gibi kayıt altına alıyordu adeta. Çenesinde çukur vardı. Bir film sahnesi geliyordu aklıma, aktrisin biri -kim olduğunu anımsamıyorum- Robert Mitchum'a, Kirk Douglas'a ya da Cary Grant'a, işaret parmağıyla dokunurken orayı nasıl tıraş ettiğini sorduğu sahne... Her sabah benim de, oturduğum masadan kalkıp Deverne'in yanına gitmek, aynı soruyu sormak ve işaret parmağımla ya da başparmağımla yüzünü hafifçe dokunmak geliyordu içimden... Daima sinek kaydı tıraş olurdu, çene çukuru dahil. Onlarınsa bana gösterdiği dikkat çok daha azdı, benimkine kıyasla, yok denecek kadar az. Kahvaltılarını bardan aldıktan sonra sokağa bakan cam önü bir masaya geçerlerdi, bense daha diplerde bir yerde otururdum. İlkbahar ve yaz ayları hep birlikte terasta otururduk, garsonlar barın hizasında bir pencereden siparişleri uzatırdı, bu da gidiş gelişlere, birbirini daha fazla görmeye imkan tanırdı. Desvern gibi Luisa'yla da bakıştığım anlar oldu, sırf meraktan, herhangi bir kastı olmayan ve fazla uzamayan bakışmalar. Adam bir kez olsun manidar, ikaz edici ya da kibirli bakmamıştı bana, aksi takdirde büyük bir hayal kırıklığına uğrardım; kadın da herhangi bir kıskançlık, üstünlük ya da hakir görme ifadesi göstermemişti, bunu hoşlanmama ifadesi farz ederdim öyle olsa. İkisiyle da aram iyiydi, yani ikisiyle birden. Onları kıskançlıkla izlediğim yoktu, kesinlikle hayır, bilakis gerçek hayatta benim anlayışıma göre kusursuz çift denen şeyin var olabileceğini görmek içimi ferahlatıyordu. Üstelik Luisa'nın dış görünümü giyim kuşam konusunda Deverne'e hiç uymasa bile kusursuz çift gibi geliyorlardı bana. Onun gibi takım elbiseler içinde bir adamın yanında insan muhakkak öyle olmasa da aynı minvalde klasik ve şık giyimli bir kadın görmeyi bekler; sözgelişi, çoğu zaman etekli, yüksek topuklu ayakkabılı ve Celine marka elbiselerle, dikkat çeken ama zevkli küpe ve bileziklerle. Öte yandan kadın, tercihini genç işi mi desem özensiz mi desem bilemediğim, her halükarda aşırı süsten kaçınan sportif tarzlar arasında kullanıyordu. Erkek kadar uzun boylu, çok esmer, omuzlarına dökülen saçları siyaha çalan koyu kestane rengiydi ve çok az makyaj yapıyordu. Pantolon giydiğinde sıklıkla kot giyiyordu, alelade bir ceket, düz ayakkabı ya da çizme; etek giydiğindeyse orta topuklu, hiçbir özelliği olmayan, ellili yıllarda pek çok kadının ayağında görülen o ayakkabılardan veyahut yazsa uzun boyu için çok küçük ve narin kalan, ayaklarını açıkta bırakan sandaletler giyerdi. Hiç mücevher taktığını görmedim ve çantaları da daima omuzdan askılıydı. O da adam gibi sevimli ve neşeli görünürdü, gerçi gülümsemesi erkeğinki kadar sesli değildi: Bununla beraber onun gibi kolay gülüyordu ve o kadar sesli değilse de daha sıcaktı gülümseyişi, pırıl pırıl dişlerini ortada bırakarak ona çocuksu bir ifade katıyordu ya da belki de onu yuvarlak hatlı gösteren yanaklarıydı hiç elinde olmadan sanki dört yıldır öyle gülüyor gibiydi. Küçük çocuklu ailelere has sabah telaşını atlattıktan sonra, her biri kendi işine gitmeden evvel beraber bir soluklanma adeti edinmişlerdi. Hayat gailesinin ortasında birbirlerinden soyutlanmamak için, neşeli sohbetlerini sürdürmek için kendilerine ayırdıkları bir kısa zaman dilimi. Birbirlerine ne anlattıklarını, neden bahsettiklerini merak ediyordum, öyle ya birlikte yatıp birlikte kalktıklarına ve başlarından geçen her şeyden, düşüncelerinden haberdar olduklarına göre bu kadar çok anlatacak ne buluyor olabilirlerdi ki- konuşmaları tek tük kelimeler halinde kulağıma çalınıyordu sadece. Bir keresinde adamın ona prenses diye hitap ettiğini duydum.


Jean-Christophe Grange denince aklınıza ne geliyor? Kurtlar İmparatorluğu, Taş Meclisi, Kaiken, Kızıl Nehirler, Ölü Ruhlar Ormanı, Şeytan Yemini, Siyah Kan, Zener'in Laneti... Benim aklıma gelen bunlar. Hemen peşinden de içimi derin bir ürperti kaplıyor. Kitap adlarına baksanıza; hiçbirinin çiçekten, böcekten, iç rahatlatıcı sevimli şeylerden bahsetmediği kesin. Grange, her biri çıktığı dakika listelere yerleşen ve satış rekorları kıran eserlerinde cinayetlerden, mafya ilişkilerinden, insan kurban edilen pagan ayinlerinden, siyasi suçlardan ve bilumum ürkütücü şeyden söz ediyor. Arada da güzel kadınlar ve soluk kesen kovalamaca sahneleri oluyor. Televizyon ve sinema dünyasının onu bağrına basmasının sebeplerinden biri bu. Okuyucuya benzer şeyler sunduğumuz için herhalde. İkimiz de olay örgüsü kurarken iyiyiz ve gerilimi belli bir dozun üstünde tutmayı başarıyoruz. Öte yandan King'den farklı olarak benim bir edebiyat geçmişim var. Bu yüzden de okur olarak elimdeki kitaptan kurgu ve gerilimden fazlasını bekliyorum. Beni heyecanlandıran şey bir romanın üslubu. Yazar olarak da üslubu çok önemsiyorum. Gerilim romanları masal gibi. Tek fark, çocuklar için değil, büyükler için yazılmış olmaları. İkisinde de okuduğumuz şeyin sadece bir hikaye olduğunu biliriz ve gene de korkarız, ürpeririz, üzülürüz... Öte yandan hikayedeki korkunun, ölümün ve şiddetin gerçek olmadığını, hayatımızı doğrudan etkilemeyeceğinin farkında olduğumuz için keyfimiz yerindedir. Bana kalırsa, masalları ve gerilim romanlarını sevmemizin sebebi tam da bu paradoksta yatıyor. Bizi hem korkutuyor, hem de rahatlatıyorlar. Her şey politiktir. Ama kitaplarımın doğrudan politik mesajlar içermemelerine gayret ederim. Yazar olarak beni ilgilendiren şey, anlattığım hikayedeki ruh ve yarattığım karakterlerin ilginçliğidir. Mesajı bulup çıkarmak okura kalır. Kötülük benim romanlarımın çekirdeğidir. Kötülükle çok uğraşıyor, onu çok anlatıyorum çünkü kötülük fikrine tahammül edemiyorum. Bıraksanız bu konuda saatlerce konuşurum ama özetle şu kadarını söyleyeyim: Tanrı her neredeyse kendisiyle aramızda bir mesafe bıraktı. Bununla yetinip olduğumuz yerde kalabiliriz. Başka seçimler de mümkün, Tanrı'ya yaklaşmayı seçebiliriz mesela yahut ondan uzaklaşmayı. Benim kötülük tarifimi soruyorsunuz, açıkçası çok enteresan bir şey söyleyemem: Kayıtsızlık, laubalilik, bir de omurgadan ve belirli ahlaki ilkelerden yoksun olma hali belki. Kusurlarımızı düzeltmeye çalışmak bazen bize zor gelir, o yüzden de onların arasında tembel bir şekilde boğulmayı ve bu sırada başkalarını da boğmayı tercih ederiz. Kötülük budur işte. Bir sırrım yok. Zihnimdeki hikayeleri en iyi aktarmanın yolunu arıyorum. O hikayenin orijinal olmasını da istiyorum. Okurlarıma duyduğum sevgi ve saygı, romanlarımda onları şaşırtacak yeni entrikalar ve tuzaklar icat etmemi gerektiriyor. Onların uyanık kalmasını, tetikte olmasını istiyorum. Kendimi hayatın her türlü zorunluluğundan yalıtarak yazmayı sürdürebilme konusunda özel bir reçetem var galiba, çünkü bunu iyi başarıyorum. Ama iyi yazmak konusunda bir tarifim yok. Bu tür tarifleri saçma ve yararsız buluyorum. Tam aksine, tariflerden uzaklaştıkça iyi yazmaya başlarsınız. Emin olun, reçetelere, tariflere itibar edenlerden iyi yazar çıkmaz. Ben yolumda ilerlerken en olmayacak patikalara sapmaktan özellikle zevk alırım. 10 yıldan fazla bir süre Fransız, Avrupa, Amerikan hatta Asya dergileri için çalıştım. Araştırma yapmayı seviyorum, benim için bir nevi tutku. Romanlarımı çoğu zaman gazetecilik dönemimdeki gözlemlerimden faydalanarak yaratıyorum. Fakat tabii genel hatlarıyla oluşturduğum bu hikayeleri ayrıntılandırmak için araştırma yapmam gerekiyor. Diyelim ki karakterlerden biri Fransız değil, başka bir ülkeden. O zaman o ülkeyi her şeyiyle araştırıyorum. Kendimi çok kaptırırsam birkaç günlüğüne kendimi o karaktermiş gibi hissettiğim bile oluyor. Ner'deee! Şu hayatta tek bir kusurum var, o da artık çok okuyamamam. Bütün gün yazıyorsanız, geceleri artık kendinizi biraz rahat ettirmelisiniz. Benim dinlenme yolum televizyon seyretmek, bir de sinemaya gitmek. Görüyorsunuz, okumaya pek vaktim kalmıyor. Doğrusu bu konuda kendimi biraz suçlu hissetmiyor değilim. Sevdiğim klasikleri yeniden okumayı, gerilim türünün yeni yazarlarını keşfetmeyi isterdim. Ama elime bir kitap alıp okumaya başlarsam, içimden bir ses bana Hey, sen ne yaptığını sanıyorsun? Bir an önce aylaklığı kesip yazmaye dönmen lazım diyor. Futbol terimleriyle konuşursam, biz yazarlar için okumak yedekte beklemek gibidir; biz sahada olmayı severiz. Klasiklerinizi bilmiyorum. Sadece Orhan Pamuk'tan Kara Kitap'ı ve Elif Şafak'tan Baba ve Piç'i okudum.


Küçümseme, İtalyan edebiyatının önemli yazarlarından Alberto Moravia'nın aşk, evlilik, sadakat gibi kavramları sorguladığı ve bize buzdağının görmediğimiz, görmemeyi tercih ettiğimiz kısımlarını göstermeyi denediği bir saplantı, delilik ve yalnızlık hikayesi. Modernizme, II. Dünya Savaşı sonrası Avrupa'sının değişen değerlerine, günümüzde kadınla erkek arasında yaşanan derin iletişimsizliğe, en önemlisi sorguladıkça gerçeklerden uzaklaşan şüpheci entelektüele yönelik bir eleştiri ayrıca. Karanlık, boğucu ama sürükleyici bir başyapıt. Jean-Luc Godard'ın her filmi çok tartışıldı ama 1963 tarihli Le Mepris herhalde en kafa karıştıranlardandı. Geçen yılın sonunda yeniden gösterime girdi ve aşk denince romantik komedileri anlayan genç seyirci tarafından coşkuyla keşfedildi. Deneysel ve melankolikti ama hala taze şeyler söylüyor, günümüzün ufacık bir sarsıntıda çatırdamaya hazır kadın-erkek ilişkilerine 50 küsur yıl öncesinden nefis bir ayna tutuyordu. Molteni'ye, antik Yunan şairi Homeros'un Odysseia destanını sinemaya uyarlaması teklif edilmiştir. Fakat karısının onu eskisi kadar sevmediğini düşünüp şüpheler içinde kıvrandığından, aklını bir türlü elindeki işe veremez. Parça parça dökülen bir ilişkinin ayrıntılarını okuruz... Beni seviyor musun? diye sorar adam. Tabii, niye soruyorsun ki? diye cevap verir kadın, en tutkudan uzak şeyi yaparak kocasının omzunu annece bir şefkatle pışpışlarken. Ama halinde bir değişiklik var. Bıkkın bir sesle gelir cevap: Yok canım, sana öyle geliyor. Karısı ondan uzaklaştıkça adamın beynini çatlatan sorular artar, sorular söze döküldükçe kadın daha da uzaklaşır. Küçümseme, İtalyan edebiyatının önemli yazarlarından Alberto Moravia'nın aşk, evlilik, sadakat gibi kavramları sorguladığı ve bize buzdağının görmediğimiz, görmemeyi tercih ettiğimiz kısımlarını göstermeyi denediği bir saplantı, delilik ve yalnızlık hikayesi. Modernizme, II. Dünya Savaşı sonrası Avrupa'sının değişen değerlerine, günümüzde kadınla erkek arasında yaşanan derin iletişimsizliğe, en önemlisi sorguladıkça gerçeklerden uzaklaşan şüpheci entelektüele yönelik bir eleştiri ayrıca. Karanlık, boğucu ama sürükleyici bir başyapıt. Alberto Moravia'nın bir yıllık Odysseia destanından bahsetmesi boşuna değil. Hatırlayalım; Homeros'un kahramanı, Truva Savaşı'nın ardından evine dönebilmek için uzun bir yola çıkıyor, aştığı okyanuslar boyunca da amansız düşmanlar, ürkütücü canavarlar, onu yolundan vazgeçirmeye çalışan güzel akıl çelicilerle baş etmek zorunda kalıyordu. Kederli karısı Penelope ise hayatta olup olmadığını bile bilmediği kocasını sabırla bekliyor, Moravia'nın deyişiyle, Sadakatin sadece aşk değil onur olduğunu kanıtlıyordu. Not: Filmde hilekar yapımcıyı avantür oyuncusu Jack Palance, yönetmeniyse sessiz sinema döneminin devlerinden Fritz Lang canlandırıyor. Denen o ki Godard, Moravia'nın kitabında özdeşleşebileceği birçok şey bulmuş. Yapımcı ile yönetmen, yani para ile sanat arasında kalan Molteni, bizzat kendisi. Le Meprisi, karısı ve esin perisi Anna Karina'yla ilişkisinin kötü gitmeye yüz tuttuğu sırada çektiğini düşünürsek, Godard'ın bu romanda kendi biyografisini okuduğunu söyeyebiliriz. Anlayacağınız, çoğu zaman olduğu gibi, bu kez de sanat hayattan önce davrandı.


Aşağıdaki üç alıntı arka arkaya sıralandığında, kelimelerin İngilizcedeki tınısına dayalı bir espri içeriyor. - Bir tavaya ısıya dayanıklı yağlı kağıt döşeyin, fazlalıkları kesmeyin kenarda dursun. - Tavaya balı koyup ara sıra karıştırarak ısıtın, iyice karamelize olunca ateşten indirin. - Bal karamelize hale gelirken bir yandan da tahini, vanilyayı ve tarçını küçük bir kapta karıştırın. Yumurta beyazlarını da iyice yumuşayıp köpük haline gelmesi için mikserle ya da el çırpıcısıyla karıştırın. - Tahinli karışımı yumurta beyazlarıyla iyice harmanlayın. Karamelize balı azar azar ilave ederek 6 ila 8 dakika ağır ağır pişirin. Bitmesine yakın kavrulmuş bademleri de katın. - Karışımı önceden hazırladığınız yağlı kağıtlı kaba koyun ve üzerine şeffaf folyoyla örterek 24-36 saat buzdolabında bekletin. İyice katılaştığına emin olduğunuzda helvayı çıkarıp dilimleyerek servise hazırlayın, bu arada kalan bademleri üzerlerine serpin.


Dünya güzeli iki kadın. Biri canım arkadaşım Neslihan Önderoğlu, diğeri çok sevdiğim Jehan Barbur. Evet, Neslihan Önderoğlu'yla aşağıdaki röportajı Jehan Barbur yaptı. Jehan şahane sorular sordu, Neslihan da tüm içtenliğiyle cevapladı. Ortaya çıkan şey öyle güzeldi ki hangi kategoriye alacağımı bilemedim. Göreceksiniz, sonunda hem Röportaj kategorisinde yer aldı bu sohbet, hem de Yaratıcı Yazma Dersleri kategorisinde. Çünkü bence yazmak üzerine o kadar önemli şeyler konuşulmuştu ki, her edebiyat sever ve her yazar adayı mutlaka okumalıydı. Şimdi aradan çekiliyorum. Söz Jehan Barbur ve Neslihan Önderoğlu'nda. Fotoğrafta Jehan Barbur ve Neslihan Önderoğlu'nu görüyorsunuz. Sağdaki güzel kolaj ve aşağıda göreceğiniz diğer kolajlar ise bu adresten alındı. Doğru. Öyküyü bir nehre benzetirsek, mekanı o nehrin içinde aktığı yatağa benzetirim ben. Dolayısıyla siz, o nehrin yol aldığı yatağı, nasıl kurarsanız nehrin akış hızını da ona göre belirlersiniz. Yani taşlı, engebeli bir şey mi; yoksa kumun üzerinden hızlıca akan bir su mu? Ritim dediğim şeyi de bu mekan tanımlaması belirliyor öykülerimde. Dolayısıyla mekan olarak tanımlayacağınız her şeyin -ister iç mekanla gelen o sıkışmışlık duygusu olsun, ister dışarısı ya da denizin dibi, ki deniz benim çok takıntılı olduğum bir olgu- mutlaka öyküye hizmet ediyor olması lazım. Kullandığım her metaforun bir değeri, illa ki sebebi vardır. Her ne kadar bunu çok bilinçli bir şekilde yapmasam da, hikayenin akışında, her obje ya da her olgu, durumla buluşur ve öyküdeki ait olduğu yeri bulur. Karakterle birbirlerini tamamlayıp kendilerini yaratırlar. Diyelim ki, anlattığım öyküde kiralık ilanını gören genç bir öğrenci evini kiraya veren yaşlı kadına gelip evle ilgili bilgi edinecek. Merdivenleri çıkarken, farz edelim, ara katta bir konsol var. Eski, ceviz, üzeri çizik bir konsol. Şimdi, hikayenin kendisi kadar ben o konsolun nasıl bir şey olduğunu görmek istiyorum. O da bir karakter. Belki yaşlı kadın onu oraya koydu. Ya da ileride, o öğrenci evi kiralarsa, konsolun üzerinden bir hikaye, bir ilişki inşa edeceğim. Ya da konsolun üzerindeki çiziklerin bir meselesi var. Onun oraya, o ara kata konmasının bir sebebi var. Bunun mutlaka öyküye hizmet edecek bir ayrıntısı olması lazım. Öykünün içinde bir matematik vardır ve söylediğim tüm bu ayrıntılardır öykünün matematiği. Ama yine de bir şeyi asla söyleyemem, Ben öyküyü yazmadan önce her şeyi hesapladım, o ceviz konsolu da oraya bilerek koydum diyemem çünkü içgüdüsel bir akış da öyküyü şekillendirir. Mesela duvarda bir silah asılıysa, öykünün sonunda illa ki patlayacaktır diye bir şey yok. O silahı duvara asıyorsanız, ya duvarı tanımlıyordur ya da karakterin duvara silah asabilecek yapıda biri olduğunu anlatıyordur; illa patlamasına gerek yok o silahın. Başka detayları ve durumları da irdeliyor olabilir. Öykü bize ne olacağını söyleyecektir zaten. Objeler, mekan ve karakter, öyküyü olduracaktır. Yazılan her edebi tür, yazan kişiden izler taşır. Sanıyorum yazarlar en çok ilk kitaplarında kendilerini anlatırlar. Ama ilk kitaptan sonra da bunun devam ettiğini düşünüyorum. Herkesin bir meselesi var ve kişi yaş aldıkça, olgunlaştıkça bu meselesi de değişir, evrilir... Örnekse, üçüncü kitabım tamamen hafıza ve unutma üzerine öykülerden oluşan bir kitap. Son iki senedir, insan hafızasının işleyiş biçimine takılmış durumdayım. Hafızamız, bizi yaralayan ve altından kalkamayacağımız şeyleri öyle bir ustalıkla süpürüyor ki, bunun nasılı, benim ilgimi çekiyor. Ya da geçmiş olgusu ve geçmiş sorgusu... Biz sizinle aynı olayı yaşasak ve bugün birbirimize anlatsak, sanıyorum farklı anlatırız. Geçmiş bizim onu nasıl algıladığımızdan bağımsız olabilecek bir kavram değil. Dolayısıyla burada da geçmişi algılayan hafızamız devreye giriyor. Hafızamıza onu nasıl nakşedip aktarıyoruz? Mutlak bir geçmişten bu durumda söz etmek mümkün görünmüyor. Bu durumda bahsettiğim evrensel bir konu, ama kişisel tecrübelerimizden doğuyor. İnsanlığın dertleri aynı, benzer. İnsanın varoluşunu ilgilendiren tüm konular evrensel zaten. Benim de daha çok ilgimi çekiyor bu tür konular. Bir avuç insan olduğumuzu düşünüyorum. Birbirimizi dinliyor, birbirimizi okuyoruz, filmlerimizi seyrediyoruz. Ama sonuçta pek de iletişmiyoruz; yalnız olduğumuzu ama bir o kadar da birlikte durmaya çalıştığımızı düşünüyorum. Senin Öylesine adlı şarkını dinleyerek bir öykü yazdım mesela. İkinci kitabımda var o öykü. O ritim duygusu öykümün de hızını belirliyor. Müzik beni yazarken hiç yalnız bırakmıyor. Filmler ve müzik, ilham kaynaklarım. Ama sanıyorum artık daha ziyade üretimlerimizle buluşuyoruz, üreten kişilerle değil. Bir bakıma yine yalnız sayılırız. Bir gençlik romanı yazmıştım. Günışığı Kitaplığı'ndan çıkan Bana Sesini Bırak... Şimdi de yeni romanım üzerinde çalışıyorum. Belki roman demek için erken ama öykü olamayacak uzunlukta bir çalışma. Üçüncü öykü kitabımdan sonra öyle bir şey gelecek gibi görünüyor. Roman yazmakla bir öykü kitabının oluşma süreçleri aşağı yukarı aynıdır. Öyküyü yazmış olmanız, o öykünün tamamlandığı yahut kitabın bittiği anlamına gelmiyor. Aylarca tekrar tekrar yazdığınız öykülerin üzerinden geçiyorsunuz. uzun bir süreç gerekiyor. Eğer şu an yazdığım şey, gerçekten bir romansa şöyle bir şey yaşıyorum: Evvelden yazdığım bölümlere yeni bir şey eklemem gerektiğini düşünüp sürekli geriye dönüyorum. Daha uzun bir metin olduğu için, yazacağınız her şeyi bir bütün olarak düşünüyorsunuz. Farklı bir çalışma disiplini ve farklı bir kurgu gerektiriyor. Birbirlerinden çok ayrı türler. Ama yine de ben bir öykücüyüm. O nedenle yazdığım uzun metinlerde de karakterlerin hikayeleri beni çok ilgilendiriyor. Olayın kendisinden çok, olaya karışan kişilerin tekil hikayeleri benim için daha ilginç. O sebeple yazarken senin de dediğin gibi gündeliğime o tuhaf, şizoid ruh hali de siniyor elbette. Yorucu bir ruh hali... Öykü yazarken de, yazdığın hikaye ve karakterle oturup kalkmaya, onu yaşamaya, onun iç dünyasında gezinmeye başlıyorsun. Beynimin arkasında küçük bir motor var sanki. Bir metne başladığım zaman, o orada sürekli çalışıyor; o karakterler sanki başka bir uzamda yaşamaya devam ediyorlar. Kendi hayatlarını sürüyorlar. Öyküde daha kısa sürüyor yaşamları ama metin uzadıkça o insanlar da kendi hayatlarını sürdürmeye devam ediyorlar. Yazmak, insanın Oh yaşasın, yazdım, noktayı koydum diyebileceği bir eylem değil. Yazmak çok rahatsız bir süreç... Her üretim süreci muhtemeldir ki çok sancılı. Çok ilginç oldu bu soruyu şimdi sorman. İlk öykü kitabımda 'Kapak' adlı bir öyküm var. İki lağım işçisinin hikayesini anlatıyor. O karakterlerin birinin çocuğu olmuyor; diğeri de ona, Adapazarı'ndaki çaketçi hocaya gitmesini tavsiye ediyor. Aslında çaketçi hoca sahtekarın biri. Öyle bir hoca karakteri vardı öykümde. Şimdi yazmakta olduğum romanda o beliriverdi birdenbire; kendiliğinden ortaya çıktı. Dediğim gibi, siz noktayı koysanız da o karakterler bitmiyor. Bir şekilde yaşamaya devam ediyorlar. Yazmak biten bir şey değil. Okur, yazarın yazma sürecinde çok da umursadığı bir seslenme alanı değil. Kim okur, beğenir mi beğenmez mi? Bu sorular olmuyor zihninizde. Ama ben kendimi bu açıdan şanslı hissediyorum. Bilinçli bir okur kitlesine sahibim. Hiçbir zaman, çok satsın, bilmem kaç tane baskısı olsun kitabımın, diye bir derdim olmadı. Zaten öykücülerin öyle bir derdi olamaz. Yazdıklarım gerçek yerini buluyor bence. Tüm öykücü arkadaşlarım adına da aynı şeyi düşünüyorum. Öykü okunması zor bir tür... Bütün ülkelerde bu böyle... İnsanların zihni bir izlek peşinde koşuyor ve devamlılık istiyor. Öyküde değişken durum ve anlatımlar var. Ben hiçbir zaman iki öyküyü peş peşe okumam. Öykünün de gerçek güzelliği bu değil mi? Ama az, ama çok; öykü yine de okuruyla buluşuyor. Öykünün sancısı budur ama okunmadığı anlamına gelmez. Ülkenin şu anda bulunduğu koşullarda hiçbir sanatçının mutlu olduğunu, tatmin olduğunu düşünmüyorum. Bizi karamsarlığa itiyor tabii ki bu durum. Ama nerede olursanız olun, sanatçının evreni bellidir. Daha özgür bir ortamda üretebiliyor olmayı diliyor olmamız inkar edilemez bir gerçek. Bırakın sanatçıyı, insan olarak değerimizin, ederimizin, kıymetimizin olduğu bir coğrafyada yaşasaydık, bambaşka olurdu her şey. Motive olmak anlamında, bu ülkede sanat yapıyor olmak şanssızlık bence. Takdir görmek bazen bir hayal olabiliyor. Sanatçının nerede olursa olsun böyle bir yazgısı var sanırım. Hayatında bir kırık! Belki de bu sayede daha derine de inebiliyor sanatçı. Kesinlikle. Özellikle müzikle yeniden hayat bulmasını isterdim. Yazdıklarımın içinde müzik olduğunu bir ritim duygusu olduğunu düşünüyorum. Ben yazmaya senaryo ile başladım. Şu an yazdıklarımda bu belirgin. Okuyucularımın çoğu, film izler gibi, okurken kendilerini öykünün içinde hissettiklerini söylüyorlar. Ben görerek yazıyorum. Hafızamdakini izleyerek. Bazen de duyarak. O sebeple yazdıklarımın filme çekilmesini çok isterdim. Ben öykülerimi bitirmemeyi seviyorum. Okuyucularım, Öyküyü okuduk, çok güzel, e ama sonra ne oluyor? diyerek bazen serzenişte bulunuyorlar. Ben onu seviyorum işte. Bilmiyoruz sonunu, bilemeyiz. Belki de budur benim imzam. Sayfa bitse de belki devam ediyordur öykü ama ben onu açık bırakmayı seviyorum. Herkesin içinde devam eden bir öykü var. İnsan izlediği ya da okuduğu her şeyde mutlu ya da mutsuz bir son görmeyi, okumayı ister. Yolculuğun nerede bitiğini bilmek ister. Ama ben değil.


Çocukken kendini nasıl hissettiği sorulduğunda Bu, Mars'ta insanların kendilerini nasıl hissettiğine bağlı aslında diyen Jimi Hendrix 25 yaşına geldiğinde, yani müziğe başladıktan dört yıl sonra dünyanın en iyi gitaristi sayılmaya başlamıştı. Müziği ve gitarıyla yaptıkları öylesine özgün ve çarpıcıydı ki neredeyse dinleyen herkes onun başka bir gezegenden geldiğine inanmaya başlamıştı. Sesler duyuyorum ve onları ben bir araya getirmezsem kimse getirmeyecek diyen Hendrix, 27 yaşında öldü. Ölümünden sonra geriye harikulade güzellikte birkaç albüm kaldı. Bir de kitap... Sıfırdan Başlamak. Kitabın hikayesi ilginç. Hayatın izlerini günlükler, şarkı sözleri, mektuplar ve küçük notlar halinde yazıya dökmüş, yazmadıklarını röportajlarında seslendirmişti Jimi Hendrix. Ayrıca sigara paketlerinden otellerdeki not defterlerine kadar bulabildiği her kağıt parçasına bir şeyler karalamıştı. Bütün bu notlar ölümünden sonra bir yapbozun parçaları gibi bir araya getirildi. böylece ortaya çok acayip bir hayat hikayesi çıktı. Sadece Hendrix gibi bir dahinin anlatabileceği türden bir hikaye. Aşağıda bizde nihayet Domingo Yayınları tarafından yayınlanan kitaptan parçalar okuyacaksınız.


Polisiye edebiyatın yıldız yazarı Jo Nesbo, her yerde çalışabilme yeteneğini ve hikaye anlatmanın neden şarkı yazmaya benzediğini anlattı. Bilmeyenler için açıklayayım: Nesbo 1990'lı yılların başından beri Di Derre adlı bir müzik grubunun üyesi. Ne tarz müzik yaptığını videoda izleyebilirsiniz. Punk rock, kuralları herkesin kendine göre belirlediği ve gitarda akorlarla dilediğince oynayabildiği demokratik bir müzik biçimiydi. Bir polisiye romanın bundan farkı, okuyucunun da hikayeye katılmasıdır. Okuma sürecinde okurla yazar arasında samimi bir diyalog oluşur. Hele 'cinayeti kim işledi' türü bir polisiye söz konusuysa, süreç kesinlikle interaktiftir. Yazar sizi manipüle etmeye çalışır elbette ama vakayı çözebilmeniz için size belirli ipuçları da verir, böylece kendiliğinden çözümün bir parçası olursunuz. Bugün sabah 4'te uyanıp kaldığım otelin yakınında bir kafeye giderek saat 8'e kadar kahve içerek çalıştım. Daha sonra biraz koştum, ardından menajerimle kahvaltıya indim. Sonra röportajlarla ilgileneceğim. Saat 4'e kadar. Bitince de Oslo'ya dönmek için havaalanına gideceğim. Uçakta dört beş saat yazarım herhalde ve Oslo'ya varana dek uyurum. Açıkçası yazmak, başka işim yokken yaptığım bir şey. Bu konuda kurallarım yok. Sabah kaçta uyandığımı gece kaçta yattığım ve ne yaptığım belirliyor. Bir oturuşta kaç saat çalışacağıma dair kurallarım da yok. Mesela olay örgüsünü oluşturmak bir yılımı da alabiliyor, bir haftamı da. Bazen tüm hikaye benim dışımda bir güç tarafından planlanmış gibi geliyor bana. Tıpkı beste yaparken olduğu gibi. Sanki hikaye havada başıboş dolanıyormuş da ben öylece uzanıp onu yakalıyormuşum gibi. Tabii bazen de çok zor oluyor. Yolda bazı sorunlarla karşılaşıyorum ve 1-2 ay içinde yazmaya başlayacağımı düşündüğüm bir olay örgüsünü tamamlamak bir yılımı alabiliyor. Bazen o kadarı bile yetmiyor. Sonra sıra oturup hikayeyi yazmaya geliyor. Çocuk kitapları veya polisiye fark etmiyor, yazmak teknik işi... Diyelim ki bir çocuk kitabı yazdıktan sonra polisiyeye dönmek bana senfonik beste yapmak kadar karmaşık geliyor. Çocuk kitabı yazmak, müzik grubunuzla doğaçlama çalmak gibi. Tabii işin daha doğrudan çıkması daha kolay olduğu anlamına gelmiyor. Sadece daha keyifli. Birkaç yıl önce, Oslo'nun güzel yamaç manzarasına bakan büyük bir daireyi, daha doğrusu eski bir apartmanın çatı katını satın aldım, sonra da bir çalışma masası yaptırdım. Onu parça parça getirip evin en büyük odasında birleştirdiler. Kitaplığım, bilgisayarım, hoparlörlerim, müziklerim orada duruyor. Espresso makinesi, gitar, kocaman bir kanepe, televizyon ve buzdolabı da var. Ve ben genellikle içeride bulunan tek kişiyim. İşte mükemmel yazı odası. Sabah kalktığımda odaya uzun uzun göz gezdiriyor, sonra notlarımı ve dizüstü bilgisayarımı alıp esas yazdığım yere, 15 yıldır müdavimi olduğum küçük kafeye gidiyorum. Dar koridorun sonunda duran iki masadan birini kapmak için elimi çabuk tutmalıyım, çünkü sadece o masalarda yazabiliyorum. Genellikle hep aynı müşteriler geliyor, hepsi son derece arkadaş canlısı ve 'biz birbirimizi iyi tanırız' havasında oluyor. Beni tanıyorlar, sürekli çalışmam gerektiği için sosyalleşmeye pek gönüllü olmasam da. Boş masa yoksa müşteriler bazen kalkıp yerlerini bana bırakıyorlar. Teşekkür ediyor ama bu kadar cömertlik etmelerine gerek olmadığını söylüyorum. Israr ederlerse de iyi o zaman diyerek bilgisayarımı masaya koyuyorum. Orada çalışmayı neden sevdiğim konusunda hiçbir fikrim yok. Öylesine bir kafe işte hatta kışın biraz rutubetli ve soğuk. Ama işte güzel kahve yapıyorlar. Ve ben orada iyi şeyler yazdım. Normalde, her zaman üzerinde çalıştığım bir projem vardır. Şu anda iki proje üzerinde çalışıyorum. Biri Blood on the Snow. Bunda alter egom Tom Johansen'in adı geçiyor, anlatayım... Aslında durumu hiç açıklamayacaktım. Hatta Tom için bir hayat hikayesi bile hazırlamıştım. 70'lerde kült statüsüne erişmiş Danimarkalı bir yazardı. Fakat avukatlar bu planıma itiraz ettiler. Böyle bir yazarın hiç var olmadığı ortaya çıkarsa, insanlar yayınevine dava açabilirdi. Yine de o isimden vazgeçmedim ve adını başka bir romanımda kullandım. Tom Johansen'in Kaçırılmasında Blood on the Snowun bir zamanlar kazandığı büyük başarıdan bahsettim mesela. Hatta Tom sonradan Blood on the Snow 2: More Blood adlı bir kitap yazarak başarısını katlamak istiyordu. Her neyse, işte şimdi bir de Blood 2 üzerinde çalışıyorum. Başka birinin sesiyle çalışmak çok eğlenceli. Yaratıcı çalışmanın doğası, çağlara göre değişir. 200 yıl önce bu iş için kimse kimseye para ödemezdi. Kitap yazmak karın tokluğuna yapılan bir işti. Sadece Norveç'te değil, dünyanın geri kalanında da en iyi yazarların birçoğu yazmanın yanı sıra başka işler de yapardı. Yine de sanırım yazmak onlar için günün en iyi ve kendilerini en özgür hissettikleri kısmıydı.


Joel Dicker'in yazdığı Harry Q. Davası'nın Ardındaki Gerçek, önce kapağıyla ilgimi çekti, sonra şöyle bir karıştırayım derken, bir de baktım uzun süredir hiçbir polisiyenin yapamadığını yaparak beni sabaha kadar uyanık tuttu. Birkaç gün içinde bittiğinde resmen serseme dönmüştüm; okuru ürpertecek, altüst edecek ne kadar yazarlık numarası varsa hepsi fazlasıyla mevcuttu. Öncelikle bir cinayet romanıydı şüphesiz. Dokunaklı bir aşk hikayesiydi aynı zamanda. Daha da ileri giderek romanın, polisiye formunda bir yaratıcı yazarlık ders kitabı olduğunu bile söyleyebilirim. Yani şöyle... Romanın aynı zamanda ilk romanıyla uluslararası ün kazanmış bir genç yazar olan kahramanı eski yaratıcı yazarlık hocası Harry Q'nun 14 yaşındaki sevgilisi Nola'yı öldürmek suçundan tutuklandığını öğrenir. Gerçi kendi başı da fena halde beladadır. Bol sıfırlı avansını çoktan aldığı yeni romanına henüz başlamamıştır bile ve ne yazacağını katiyen bilmiyordur. Derken şimdi uzun uzun anlatmak istemediğin bir sürü olayın sonunda Harry Q'nun masumiyetini kanıtlayacak bir roman yazmaya karar verir. Harry Q'nun kamuoyunda aklanması biraz da artık biraz da kahramanımızın araştırma sabrına, yazarlık hünerine bağlıdır. Tam bu soluk kesen polisiye üzerine bir şeyler yazmayı planlıyordum ki Joel Dicker'in nasıl bir adam olduğunu merak ettim ve Google'dan öğrendiklerim tek kelimeyle nefesimi kesti. Zor beğenen Fransızların Goncourt Akademisi Edebiyat Ödülü dahil birçok önemli ödülü bulunan Dicker'ın şöyle ağır abi tipli bir adam olduğunu sanıyordum ben mesela ama henüz 27 yaşında tatlı bir çocukmuş. Sonra olaylar Amerika'da geçtiği ve bütün ayrıntılar acayip gerçek göründüğü için yazarın Amerikalı olduğunu düşünmüştüm, halbuki İsviçreliymiş. Ama en tatlısı ne biliyor muyunuz? Bu genç yazar herhangi bir Hollywood blockbuster'ının başrol oyuncusu olduğunu söyleseniz, şüphe etmeden inanacağım kadar yakışıklıymış. Eh, bildiğiniz gibi, edebiyatçının bu kadar güzel görünenine dünyanın hiçbir yerinde pek alışık değiliz. Özetle, Harry Q. Davası'nın Ardındaki Gerçekin yazarı Joel Dicker'la bir röportaj yapmam şarttı, yaptım. Hayır, edebiyatın hayat kurtaracağını düşünmüyorum. Hayatı güzelleştiren şeylere, yani rüyalara, hayallere kaçış için bir imkandır edebiyat. İhtimalleri görerek sınırları, daha doğrusu kendimizi aşmamızı sağlar. Eh, bu da yeterince büyük bir şey. Bütün çocukluğum boyunca ailemle her yıl yaz aylarını Amerika'da, Maine şehrinde geçirdik. Hiçbir kitabını okumadım aslında. Ama çalışkanlığına, kararlılığına, değişebilme ve hep daha iyisini yapabilme arzusuna hayranlık duyuyorum. Bunca yıl sonra artık iyi bir yazar oldu. Küçükken New England ormanlarının ne kadar büyük ve ürkütücü olduğunu gördüğüm her seferinde büyüleniyordum. Büyüdükçe, yazları kaldığımız evin kütüphanesini karıştırıp Amerikalı yazarları ve romanlarını keşfetmeye başladım. Anlayacağınız yanıldınız, romanım bu anlamda edebiyatın bir başarısı değil. Fakat haklı olduğunuz bir taraf var: Edebiyatın insanların hayatını derinden etkilediğine, onu çok daha zevkli kıldığına yürekten inanıyorum. Bilmem ki öyle mi? Polisiye yakıtı merak olan uluslararası bir tür sonuçta. Hepimiz birer araştırmacı yani dedektif olarak geldik dünyaya. Her gün kendimize cevaplanması gereken bir sürü soru soruyoruz. Orası tamamen benim hayal gücümün ürünü. Ama New England kasabalarının birçok özelliğini taşıyor. Eh, açıkçası Nola adını Lolita'yla olan ses benzerliğinden yola çıkarak buldum. Harry ile Nola arasındaki ilişkiyi düşününce de akla Lolita geliyor. Fakat başka bir benzerlik yok. Varoluşumuzun bir parçası olduğundan başka bir şey söyleyemem. Hepimizin bir aydınlık, bir de gölgeli tarafı var. Aydınlık tarafımızı başka insanlara gösterebiliyoruz, gölgeli tarafımızsa gizli. Çoğu zaman kendimize bile itiraf etmiyoruz onu, yadsıyoruz. Bu taraf varlığını makul bir şekilde, kontrolümüz altında ve başkalarına zarar vermeden sürdürebiliyorsa, kabul edilebilir bir kötülük sayılır. Ruhumuzun gölgeli tarafının bir parçasıdır, o kadar. Fakat sesini yükseltip bizi yönetmeye başlarsa, zararlı hale gelir. Ve işte o zaman tehlikeli olur. Romanımın kazandığı başarıya hala inanamıyorum. 2012 Eylül'ünde yayınlandı ve tepkiler inanılmazdı! Anında listelere girdi ve aylarca kaldı. Böyle bir şeyi hayal bile etmemiştim. Hayata derin bir şükran duyuyorum. Başarının kırılgan ve kısa ömürlü bir şey olduğunu bildiğim için de her saniyesinin tadı çıkarmaya çalışıyorum. Marcus Goldman'la koşma tutkumuz dışında pek ortak noktamız yok Hem siz de söylediniz, o uluslararası ün kazanmış genç bir yazar. Bense hukuk son sınıfta okurken bir yandan da umutsuzca romanımı bitirmeye çalışıyordum. Hayır, hiç benzemiyoruz. Hem o benim kadar genç de değil açıkçası, 30 yaşında. Yok tabii. Ama Philip Roth'a ve Romain Gary'ye bayılıyorum, onları okuyarak çok şey öğrendim. Öyle bir şey hiç başıma gelmedi. Elbette boş sayfaya saatlerce bakarak oturduğum oldu ama bunun bir kiriz olduğunu falan düşünmedim, işimin bir parçası saydım. Bazen yazarsın, bazen bir şey çıkmaz, bu kadar basit. Çalışın, çalışın, çalışın. Yetmiyorsa daha çok çalışın. Ben, 10 yaşımdan beni yazıyorum. Hem de hiç durmadan. İlk kitabım basılana kadar sonradan hepsini çöpe attığım 5 kitap bitirdim. İnanır mısınız bilmem ama Harry Quebert'i yayıncıya göndermeden önce de 30 farklı versiyon vardı elimde. Birinci tavsiyem çalışmaya başlamadan önce internet bağlantısını kapatmanız. Bir de müzik dinlemek bende çok işe yarıyor. Harry Q.'yu yazarken sürekli Kings of Leon topluluğunun şarkılarını dinledim. Yazarken de koşarken de disiplini elden bırakmamalı ve bol bol egzersiz yapmalısınız. Bunun için her gün uzun saatler harcamak zorunda kalabilirsiniz. Göze alamıyorsanız başlamayın. En büyük benzerlikse şu: Yazmak da koşmak da aslında kendinizle yarışmak anlamına gelir. Dayanıklılık gerektiren bir yarıştır bu. Pes etmemeli, durmamalı, hedefi zihninizden hiç çıkarmadan hep devam etmelisiniz. Ha bir benzerlik daha: Birileriyle beraber koşamaz ve birileriyle beraber yazamazsınız. Edebiyatın çok farklı türlerindeki eserleri okurum. Ama elektronik kitap okumayı hiç sevmiyorum, benim işim kitapla. Bir hikayesi olan, bir sküre için bile olsa kendi dünyanızdan kaçmanıza olanak tanıyan kitapları seviyorum. Hayır, mümkün değil. Okumak söz konusuysa böyle bir kavramı kabul etmiyorum. Okumak eğlenceli bir şeydir, ne okuduğunuz ne önemi var? Kimse okuduğu şeyden utanmamalı. Galiba okumayı zevksiz bir uğraş yerine koyan her kavrama karşıyım. Stephen King'e haksızlık ettiği kesin. Kibirli bir tutum, haklısınız. Yasemin, Stephen King'i çok severim, o yüzden savunsan da bir sakıncası yok bence. Joel Dicker'e gelince, bu cümlesi epey faullü ama n'apalım ki çok iyi bir yazar.


Underground ile mainstream'i harikulade bir orijinallikle bir araya getiren Kitschcraft'tan hatırlayacağınız Özüm Özgülgen şu hayatta en sevdiğim insanlardan biri, arkadaşım... Güzel ve iyi olan şeylerin kıymetini bilen güzel ve iyi bir adam, yetenekli. Müzisyenliğinin yanı sıra fotoğrafçı ve yönetmen. Ondan da bir Efkar Karması istedim. Hazırladı. Hatta niçin bu şarkıları seçtiğini de yazdı. Çok güzel oldu. İçim burkulurdu yaz akşamları terasınızı renklendiren şık zarif görünümlü insanlara partiler verdiğinizde diyen Zuhal Olcay'la başladı, Leyleği havada görmek için seninle yeryüzünü unuturdum. Hasret kurşunuyla dün dört karga vurdum diyen Zeki Müren'le bitirdi. Araya Shirley Bassey, Depeche Mode, Chinawoman, The Cardigans, Nicky Wire, Manic Street Preachers kattı. Favori aşk şarkılarımdan birini, Pet Shop Boys'un Rent'ini ekledi. Sonra Marilyn Monroe'suz olmaz diyerek kalbimi bir kez daha kazandı. Dedim ya, çok güzel oldu. Ortaya, içinde biraz hainlik barındıran melankolik ve tavırlı şarkılardan oluşan çok güzel bir liste çıktı.


Şahsi hard disk'imin derinliklerinde bir yerde, Saçmalıklar adını verdiğim bir klasör duruyor. Bitiremeden terk ettiğim hikayeleri sakladığım etkileyici bir arşiv. Genetiğiyle oynanmış canlılara dair zombili bir kıyamet romanı var, Kuveyt'te yaşayan bir Amerikalı bowling dehasını anlattığım başka bir hikayem var, bir ıssız ada romanım var, var da var... Arasanız, bu hikayelerin tek bir ortak noktasını bulabilirsiniz olsa olsa: Hepsi 25 bin kelimede kalmış şeyler. Neden hep bu noktada bırakıyorum acaba? Yoruluyorum. Artık eğlenceli gelmiyor. Hikaye berbat gidiyor ve her gün dev bir kaseden abur cubur atıştırarak bilgisayarın başına geçmek benim için pek bir anlam ifade etmez oluyor. En önemlisi, savaş oyunu için plastik tank ve tüfek hazırlayan bir çocuk gibiyim, hazırlık kısmını savaş kısmından daha güzel buluyorum. Bir şeyi bitirmek insanı düş kırıklığına uğratıyor. Bu yüzden terk edilmiş romanlar hep bitenlerden daha vaatkar geliyor. Muhtemelen siz de yazarken kendinize, Neden delice bir çabayla bu anlamsız roman üzerinde çalışıyorum ki? diye sorduğunuz o kritik ana gelmişsinizdir. Romanınızın hiç de umduğunuz gibi olmadığını, en azından henüz o kadar iyi sayılamayacağını fark etmiş ve onu tamamlamanın sizi hiç de eğlendirmeyeceğini düşünmeye başlamışsınızdır. Şu an o durumdaysanız, bırakın. Hemen bırakın. Ya da zaten bırakmışsanız, katiyen yeniden başlamayın. Üzgünüm. Benden istenen yazının yarısına geldim ve şu an sanki birazcık dağılmaya başladım, içimi sıkıntı bastı, bitiremeyeceğimi hissediyorum. En iyisi size, ne yapmayı denersem deneyeyim, daha işin yarısına bile gelmeden beni kıskıvrak pençesine alan o varoluş krizine karşı bulduğum kesin çözümü anlatayım: Bitmek bilmez bir ısrarla bizi tüketmekte olan nihilist dürtülerle savaşmamıza yardım edecek tek şey hikayelerdir. Size iyi bir roman yazmanız mümkün değilmiş gibi geliyor olabilir. Ben de öyle hissediyordum. Yine de üç yıl didinerek romanımı tamamlayabildim. Hepimizin içinde günün birinde gökten bilgisayarımızın klavyesine akan bir esinle şahane bir roman yazacağımız umudu vardır. Ama roman yazmak zordur, ağırdır ve kesinlikle tatsız tuzsuz bir süreçtir. Çünkü bitirdiğiniz zaman, bu sizin için olağanüstü bir deneyim haline gelecek... Yazmayı öğreneceksiniz. İnsan olmayı... Yeldeğirmenleriyle savaşmanın hiç de azımsanamayacak önemini. İşte benim size tavsiyemin mikro özeti: Kaçınılmaz başarısızlığınızın yüzüne tükürün ve şu s@#&o romanınızı bitirin.


Ünlü romancı Jonathan Safran Foer'ın, et yemenin sakıncalarından bahsettiği Hayvan Yemek adlı kitabın yayınlanmasıyla birlikte, ortalık kelimenin tam anlamıyla karıştı. Et yiyenler, Foer'ın vejetaryenliği dayattığını söyledi. Vejetaryenler onu yeterince tavırlı davranmamakla suçladı. Üretici firmalarsa, yazarın aslında pek de yolunda gitmeyen ekonomiye bir çeşit saldırı girişiminde bulunduğunu öne sürdü. Ben bile Egoist Okur'daki Hayvan Yemek yazısı yüzünden epey acayip e-mailler aldım. Ne ikiyüzlülüğüm kaldı, ne önyargılı oluşum ne de sağlıklı yaşam masalları okuyan bir güruhun yalanlarına kanarak insanları aldattığım... Bunun üzerine günah keçisi Jonathan Safran Foer'ı bulup konuyu onunla konuşmaya karar verdim. Yok canım, kimse hatırlamaz böyle bir şeyi. İlk yediğim ekmeği de hatırlamıyorum. Her gün, çeşitli sebeplerle ekmek ve et yiyerek büyüdüm, hepsi bu. Bu işte bir yanlışlık olduğunu fark ettiğim güne kadar benim için bir sorun değildi. Bilirsiniz; çocukların dünyaya bakışı basittir: Onlar için bir şey ya doğrudur ya yanlış, ikisi birden olamaz. Yani karmaşık akıl yürütmeler yetişkinlikte başlar. Eh, ben de çocukken bol bol et yedim. Bu bana gayet normal göründü. Derken bir gün, oğlumun doğumundan sonra, bazı bilgiler edindim ve bu konu benim için bir daha asla eskisi gibi sorunsuz bir alan olmadı. Tıpkı gizli bir düğmeye basılmış gibiydi. Bir dizi etik soru zihnime üşüşmüştü. Onu da söyleyemem. Ara sıra istemeden de olsa yiyorum çünkü. Bilirsiniz, bir garson söylediklerimi yanlış anlıyor vesaire... Gerçi 'şuraya bir sınır çizgisi çekiyorum, kati surette öte yana adım atmayacağım' gibi bir şey söz konusu değil benim için. Ortada din değiştirmek gibi kuralların ihlal edilemez olduğu bir durum yok. Fark etmeden et yemekte bir sorun görmüyorum. Sorun, bile bile et yemeği seçmekte. Çevre kirliliği, hayvanlara eziyet edilmesi, küresel açlık krizi; sonuçta bu sorunlara da et yiyen kişiler sebep olmuyor. Öte yandan kabul edelim; alışkanlıklarımız ve toplumsal seçimlerimiz sandığımızdan daha önemli, çok şeyi değiştirebilir. Bir kez değil, birkaç kez vejetaryen oldum. Vejetaryen olmaya karar vermek kolay, zor olan bunu sürdürmektir. En son ne zaman vejetaryen oldum? Hmmm, düşüneyim. Bakın, hep şunu söylüyorum: Öncesiyle sonrası arasına kalın bir çizgi çeker, eti hayatınızdan bir anda çıkarırsanız işiniz zor olabilir. Bunun yerine yedikleriniz üzerine düşünmeye başlayın, alışkanlıklarınızdan ötürü kendinizi suçlayıp durmaktan vazgeçin ve tabağınızdaki et miktarını kademe kademe azaltın. Çoğu zaman hiç et yemesem de, katı bir şekilde vejetaryen olduğumu söylemek yerine, Mümkün olduğunca az et yiyen biriyim demeyi tercih ediyorum. Bir çelişkiden bahsediyorsunuz. Ne olmuş yani? Hepimiz çelişkiler içinde yaşıyoruz. Etik kusursuzluğu hedeflemenin hiçbir mantıklı yönü yok; insanı eylemsizleştirmekten başka işe yaramaz. En iyisi hayatlarımızdaki zorunlu ikiyüzlülüğü kabullenerek Henüz kusursuz bir şekilde uygulayamasam da bu meseleyi önemsiyor ve denemekten vazgeçmiyorum demek. Denemek, başarısızlığı da göze almak demektir. Ama başarısızlık bizi yeniden, yeniden denemekten alıkoymamalı. Her başarısızlıktan sonra kendimizi suçlayacağımıza, harekete geçme gücü bulabildiğimiz için kendimizle gurur duyabilir ve inandığımız, doğru bildiğimiz yolda yürümeyi sürdürebiliriz. Çiftliklerin fabrikalara dönüşmesi çiftçilerin isteğiyle olmadı. Bu kararı veren, büyük şirketlerdi. Bunun daha kazançlı olduğu düşünüldü. Kapalı fabrikalarda hayvan üretmek ve et elde etmek, kısa vadede kazançlı olsa bile uzun vadede aslında hiç öyle sayılmaz. Çevreye, insanlara ve hayvanlara verdikleri zarar bir yana, bu fabrikalar asıl olarak kendi çalışanlarına zarar veriyor. Herhalde bu yüzden, kitabımı en çok destekleyenler fabrika çalışanları ve çiftçiler oldu. Gerçek çiftçiler, yani küçük çiftliklerin sahipleri hayvanlara ve çevreye saygılıdırlar. Biz burada kapitalizmden, daha doğrusu kapitalizmin kontrol edilemeyen bir türünden bahsediyoruz. Örnekse; bir dükkandan bir şeyler çalmak para kazanmanın bir yolu olabilir ama kapitalist sistemin kuralları bunu yapamayacağınızı, aldığınız malların karşılığını ödemeniz gerektiğini söyler. Fabrikalarda olan da aslında buna benziyor: Bedelini ödemeden hayvanları öldürüyor ve çevresel bir kargaşaya yol açıyorlar. Geleneksel çiftçiler, hayatlarını aldıkları hayvanlara borçlu hisseder kendilerini. Ortada yazılı olmayan bir sözleşme vardır. Çiftçiler, hayvanların iyi beslenmelerini, rahat rahat gezinip otlayabilecekleri alanlara sahip olmalarını, sonunda öldürülecekleri güne kadar tabiatlarına uygun yaşamalarını sağlarlar. Fakat bugün büyük şirketler bu geleneksel sözleşmenin kurallarını hiç düşünmeden ihlal ediyor. Birleşmiş Milletler'e göre, hayvan fabrikalarının yarattığı sorunlar, gezegenin tüm çevresel sorunlarının üçte birini oluşturuyor. Hava ve su kirliliğinin, biyolojik çeşitliliğin yok olmasının müsebbibi o fabrikalar. Bedelini ödeyen kim peki? Biz. Çocuklarımız. Torunlarımız. Hükümetlerin eskiden çiftliklere ödediği paralar bugün artık büyük hayvan fabrikalarına yöneltildi. Ama para havadan gelmiyor, bizim ödediğimiz vergilerden elde ediliyor. Yani kasaya gidip etikette yazan fiyatı ödediğimizde işimiz bitmiyor. Biliyorum; süpermarkete giderken cebinizde sadece 10 dolar varsa, bunları hatırlamanız güç olabilir. Ama ille de nitelikli ama pahalı etle ucuz ama zararlı et arasında tercih yapmak zorunda değilsiniz. Bir alternatifiniz var: Hiç et almayabilirsiniz. Bu her zaman için daha ucuz olacaktır. Anlattıklarım aslında küresel olarak saklanan bir sır gibi, insanlık gerçeğin ortaya çıkmasını istemediği için tozu pisliği topluca halının altına süpürmeye karar vermiş durumda. Çünkü aslında genç-yaşlı, kadın-erkek, laik-dindar hiçbirimiz hayvanlara acı çektirmeyi istemiyoruz. Bu, en temel insani değerlerimizden biri. Ama işte dayanıklılık değişkenlik gösteriyor, bazılarımızın daha yüksek, bazılarımızın daha düşük... Fakat haklısınız, ben gene de umutluyum. Önümüzdeki 10 yıl içinde dünyanın yarısı vejetaryen olmayacak, o kesin. Fakat yediğimiz yemeklerin yarısının vejetaryen olacağı da bence kesin. Kitabım bunun peşinde; kendimize dünyayı değiştirme yolunda dokunaklı bir kimlik sorusu sormamızı istiyorum. Amerika'da üniversite öğrencilerinin yüzde 18'i vejetaryen. Yani periferide kalmış bir hareketten, marjinal üç beş çatlaktan bahsetmiyorum. Son derece hızla büyüyen bir toplumsal hareket söz konusu. O yüzde 18'in içinde geleceğin politikacıları, doktorları, yazarları ve popüler şahsiyetleri var. Dolayısıyla çok kısa bir gelecekte, tablo epeyce değişecek. Foer'ın en büyük destekçilerinden biri ünlü aktris Natalie Portman. Kitabı okumadan önce de vejetaryenmiş. Ama okuduktan sonra artık bir vegan aktivist olmaya karar verdim diyor. Bu yüzden Hayvan Yemek adlı bir kitabı bir belgesel haline getirmeye karar vermiş. Belgesel önümüzdeki yıl gösterime girecek. Son bir not: Bu süreç sırasında hamile kalan Portman'ın vejetaryenliği zorunlu olarak bıraktığını, çocuğunun emzirme dönemi bittikten sonra da yeniden başlayacağını söylemekte fayda var. Bu lafı bir motto olarak bir kenara yazmak istiyorum, bunu tüm hayatımızda, ikilemlerimizde, tereddütlerimizde, gidip gelmelerimizde, başlayıp yarım bırakmalarımızda, sonra tekrar denemelerimizde hatırlamak lazım, çünkü bazen herşey o kadar kolay başarılmıyor, ya da bazen herşey siyahla beyazdan ibaret değil, grilerde takılabiliyor insan.. Hayvan yemek deyiminin yerlesmesinini onemli buluyorum. Et yiyenlerin aslinda etrefinda gordukleri bir inek, bir kuzu, bir tavsan hatta bir kopegi yediklerinin farkinda olmasini saglayacagini umuyorum. O sevimli kedisini yada benzeri bir canliyi yedigini bilse insan vejeteryan olurdu..


Jorge Luis Borges'le bir zamanlar Paris Review için yapılmış söyleşiden notlar okuyacaksınız aşağıda. Doğru, her zaman. Örneğin, sinemaya gidip ağlayan birçok insan vardır. Olağan bir şey, benim başıma da geldi. Ama hiçbir zaman öyle acıklı şeylere, dokunaklı dizilere ağlamadım. Joseph von Sternberg'in ilk gangster filmlerinde epik öğeler olduğunu hatırlıyorum, o Chicago gangsterlerinin gözükara ölüme gidişleri mesela, işte onları seyrederken gözlerim yaşlarla dolardı. Epik şiirler bana lirik ya da ağıt türlerinden daha çok hitap ediyor. Asker kökenli bir aileden geldiğim için belki. Büyükbabam Albay Francisco Borges, Lafinur Kızılderilileriyle sınır savaşlarında görev almıştı ve bir ihtilalde hayatını kaybetti; büyük büyükbabam Albay Suarez İspanyollara karşı verilen son büyük muharebelerin birinde, Peru ordusunun bir süvari birliğinin başındaydı; büyük büyük amcalarımdan bir başkası, San Martin ordusunun öncü kıtasını komuta etmişti; ya işte böyle. Bu arada büyük büyükannelerimden biri de Rosas'ın kız kardeşiydi. Bu akrabalığı bir gurur vesilesi saymıyorum, çünkü Rosas kendi zamanının Peron'u gibi. Yine de bütün bu ayrıntılar Arjantin tarihiyle bağlarımı güçlendiriyor. Sanırım günümüz edebiyatında karakterler epik görevlerini ihmal etmiş görünüyor, garip ama kovboy filmleri kurtarıyor epiği. Evet sanırım. Dediğim gibi, epik geleneği sürdürmek için bir sürü alan varken, bu iş Hollywood'a kaldı. Paris'teyken, ne tür filmlerden hoşlandığımı sordular. Filmlerle ilgilendiğimi biliyorlardı, daha doğrusu eskiden ilgileniyordum, çünkü artık gözlerim çok bulanık görüyor. Samimi olarak söyledim; en çok hoşlandığım filmler kovboy filmleri diye. Fransızların hepsi bana katılarak Tabii görev duygusuyla 'Hiroshima mon Amour' veya 'L'Annee Derniere' gibi filmleri seyrediyoruz ama eğlenmek istediğimizde, iyi bir film görmek istediğimizde, gerçekten zevk almak istediğimizde, biz de Amerikan filmleri izliyoruz dediler. Evet ürkektim, çünkü gençken kendimi şair olarak görüyordum. Eğer öykü yazarsam herkesin beni yabancı ve davetsiz misafir olarak göreceğini sanıyordum. Sonra bir kaza geçirdim. Yara izini görebilirsiniz. Başıma dokunun görürsünüz. Dağ gibi şişlikleri hissettiniz mi? İki hafta hastanede yattım. Kabuslar gördüm, uyku uyuyamadım; gözümü kırpmadım. Durumun tehlikesini anlatarak yani ölüm tehlikesi olduğunu söylediler, ameliyatın başarılı geçmesi muhteşem bir şey. Aklımı kaybetmekten korktum. Belki de bir daha yazamam dedim kendi kendime. Böyle bir şey olsaydı, hayatım pratikte sona ererdi, çünkü edebiyat benim için her şeyden önemli. Yazdıklarımın çok iyi olduğunu düşündüğüm için değil, ama yazmadan yaşayabileceğimi sanmıyorum. Yazmadığım zaman bir tür vicdan azabı çekiyorum. Sonra bir makale veya bir şiir yazmayı denedim. Ancak ben zaten yüzlerce makale ve şiir yazmıştım, bu kez yapamasaydım anlayacaktım ki artık işim bitik, benim için hayat bitmiş. O zaman daha önce hiç yapmadığım bir şeyi denemeye ve bir kısa öykü yazmaya karar verdim. O kafamdaki darbe olmasa belki hiçbir zaman kısa öykü yazamayacaktım. Ve belki de eserleriniz başka dillere çevrilmeyecekti. Yazdıklarımı çevirmek kimsenin aklına gelmezdi. Umulmadık bir kısmet. Önceleri çalışırdım. Sonra fark ettim ki belli bir yaşa gelince artık kendi dilinizi bulmuş oluyorsunuz. Bugünlerde yazdıklarımı bir iki hafta sonra gözden geçiriyorum ve tabii kaçınılması gereken falsolar, tekrarlar oluyor, dozunda olduğu sürece lezzet katan eski numaralar. Şimdilerde yazdıklarım belli bir seviyeye ulaşmış, artık üzerinde daha fazla düzeltme yapmam, öte yandan daha kötüsünü yazmam da mümkün değil. Olduğu gibi bırakıp unutmayı yeğliyor ve o anda elimde bulunan işe yoğunlaşıyorum. Antologia Personalda birçok yazım hatası olduğunu söylemem lazım. Gözlerim iyice görmez oldu, onun için son düzeltmeleri başka biri yapıyor. Küçük hatalar belki ama aklıma takılıyorlar. Okuyucuysa her şeyi kabul edebiliyor. Bazen saçma sapanlıkları bile! Din de denebilir ama bir insan 150 yaşına ulaştığında bayağı bir delirmiştir, değil mi? Çünkü bütün o küçük delilik belirtileri artmıştır. Yine de, anneme bakıyorum, doksan yaşında ve benden çok daha az batıl inancı var. Boswell'in Johnsonını okurken, herhalde onuncu kereydi, bir sürü batıl inancı olduğunu fark ettim ve aynı zamanda delirmekten de korkuyordu. Dualarında Tanrı'dan istediği şeylerden biri delirmemekti, bayağı endişeleniyormuş yani. Bunun adı estlistica'dır, burada eğitimi veriliyor. Ama sanırım sarıyı yazdıklarımda bolca bulabilirsiniz. Kırmızı da var, sık sık hareket halinde, solup gül rengine dönüşüyor. Bir şey göstermek gibi bir niyetim hiç yok. Niyetlenerek bir şey yapmıyorum. Tarif ediyorum. Yazıyorum. Sarıyı kullanmamın bir açıklaması var. Görme yeteneğimi kaybetmeye başlayınca son gördüğüm renk, daha doğrusu zihnimde parıldayan renk... Tabii şimdi üzerinizdeki palto ile bu masa ve arkanızdaki ahşap eşyanın aynı renk olmadığını biliyorum. Son gördüğüm renk sarıydı, renkler içinde en canlı olanıdır. Bu yüzden taksiler sarıdır. İlk önce kırmızı yapmayı düşünmüşler. Sonra biri, geceleri veya sis olduğunda sarının kırmızıdan daha canlı parladığını fark etmiş. Görme yeteneğimi kaybetmeye başlayınca ve dünya benim için soluklaşınca arkadaşlarımın arasında geçirdiğim bir dönem vardı... Her zaman sarı kravat taktığım için dalga geçerlerdi benimle. Sonradan, her ne kadar göz kamaştırıcı olsa da sarı rengi gerçekten sevdiğimi düşünmüşler. Ben de, Sizin için sevmek söz konusu olabilir ama benim için değil, benim tek görebildiğim renk bu dedim. Gri bir dünyada, gri ekranlı bir dünyada yaşıyorum. Ama sarı parıldıyor. Sarının açıklaması bu olabilir. Oscar Wilde'ın bir şakası geldi aklıma, bir arkadaşının sarı, kırmızı, karmakarışık renkli bir kravatı varmış, Wilde da sevgili dostum, ancak sağır bir adam böyle bir kravat takar demiş. Benim şimdi taktığım kravata benzer bir karavattan bahsetmiş herhalde. Buna cevabını ben de duymak isterdim. Evet, tabii. Hiçbir şeyin bu denli yanlış anlaşıldığını duymadım daha önce. Aptallığın mükemmel hali. Wilde'ın söylediği bir fikrin esprili çevirisiydi tabii, İspanyolcada da İngilizcede olduğu gibi canlı renk vardır. Canlı renk yaygın kullanılan bir tabirdir, ama edebiyatta kullanılan şeyler hep aynıdır. Önemli olan bir şeyin nasıl söylendiğidir. Mecazi kullanımlara bakalım mesela: Gençken hep yeni metaforlar arardım. Sonradan fark ettim ki gerçekten güzel metaforlar hep aynı. Yani zamanı yolla karşılaştırıyorsunuz, ölümü uykuyla, yaşamı rüya görmekle... Bunlar edebiyattaki en önemli metaforlar, çünkü temel şeylere aitler. Metafor üretirseniz bir saniye için karşınızdakini afallatabilirsiniz. Hayatı bir rüya gibi düşlerseniz bu bir fikirdir, gerçek bir fikirdir... Bence daha önce aralarında herhangi bir bağlantı kurulmamış şeyler arasında bağlantı kurmak insanları afallatmaktan daha iyidir. Öykülerinizin bazılarındaki komik öğeyi pek nadiren fark ediyorlar. Bir yazar fikirlerine göre değerlendirilmemeli demiştiniz. Yazdıklarının okura verdiği keyif oranında değerlendirilmeli. Fikirlere gelince, bir yazarın şu veya bu türde politik düşünceleri olması çok da önemli değil. Birkaç yakın arkadaşım herhalde. Kendimi saymıyorum çünkü yazdıklarımı asla tekrar okumam. Utanç duymaktan korkuyorum. Öykü ve şiir kadar belki de daha çok kurmaca olmayan veya gerçeğe dayanan kitaplar okuduğunuz anlaşılıyor. Doğru mu bu? Örneğin, ansiklopedi okumayı severmişsiniz. Evet tabii. Bayılırım. Hele ilk günlerde... Çok gençtim ve kitap isteyemeyecek kadar da çekingendim. Yoksul sayılmazdım belki ama varlıklı da değildim onun için her akşam kütüphaneye gelip eski baskı Britannica Ansiklopedisinin bir cildini çıkarıp alırdım. O baskıda Macaulay ve Coleridge'in uzun yazıları vardı, hayır Coleridge'in yoktu... İlgimi çekecek yazı bulmak için sayfaları çeviriyordum, Mormonlar hakkında ya da bir yazar hakkında örneğin. Aynı şey Almanca Ansiklopediler için de geçerli. Artık insanlar küçük dairelerde yaşadıkları için otuz ciltlik ansiklopedilere yer kalmadı. Ansiklopediler bundan çok büyük zarar gördü, basımları durduruldu.


Tim Parks New Yorker için James Joyce, Charles Dickens, Thomas Hardy ve D. H. Lawrence'la tanışmanız, buluşmanız halinde yaşayacaklarınızı yazmış. Ama tabii söz konusu edebiyatçılara pek de sevecen davranmamış. Yerden yere vurmuş onları, karakterlerinin en berbat, en dayanılmaz, en pislik özelliklerini ifşa etmiş. Hepsini çok sevdiğim yazarlar olduğu için, başta biraz bozulduğumu, Parks'ın neden böyle yaptığını anlayamadığımı söyleyebilirim. Ta ki son cümleye gelene kadar. Son cümleyi okuduktan sonra hem koca bir kahkaha patlattım hem de kalleşçe harcadığı büyük yazarlar arasına katar mıyım, bilmiyorum ama Parks'ı bir kez daha çok sevdim. Sonra da işte oturup siz de okuyun, eğlenin, düşünün diye çevirdim. James Joyce'la, şu bizim Jim'le buluştuğumuzu hayal edelim. Trieste'de sahildeyiz, Büyük Savaş'tan hemen önce, 1918'de Zürih'teki Kreuz Caddesi'nde ya da 30'larda Saint Michel Bulvarı'nda. Birçok kişinin onaylayacağı bir senaryomuz var. Konuşmada birkaç isim geçiyor ilkin. Hepsi İrlandalı isimler. Joyce'la ilgili bir şeyler bilen birini, tercihen Dublinli birini tanıyorsanız, kendisi buna çok memnun oluyor. O kişinin onu methetmesi ya da tam aksi yerden yere vurmuş olması fark etmiyor. Önemli olan, insanların Dublinli Joyce'tan bahsetmesi. Açılış muhabbeti bittiğinde, Joyce onun için küçük bir şey yapmanızı istiyor. Koca bir zarf var elinde. O kadar uzun konuşmuşsunuz ki zarfı postaneye götürecek vakti kalmamış. Bunu onun yerine siz yapabilir misiniz? Peki ya erkek kardeşi Stanislaus'a bir mektup gönderebilir misiniz? Yakut Shakespeare & Co.'ya, Ulyssesi yayımlayan Paris kitapçısına. Evet derseniz, bir dahaki sefere başka bir şey isteyecek, daha fazla zaman alacak bir şey. Ona da evet derseniz, yeniden görüştüğünüzde ona birkaç pound, birkaç lira, birkaç frank ödünç verip veremeyeceğinizi soracak. Birkaç yüz frank. İlerleyen zamanla değişecek bir senaryo değil bu. Joyce, hayranlarından borç istemek zorunda kalmayacak kadar refah içinde yaşayacağı bir noktaya asla ulaşmayacak. Ona bir kez borç verirseniz, daha sonra yeniden isteyebilir. Daha fazlasını. Bu arada, eski borçlarını daha geri ödemedi. Ama boşverin, önemli olan kendisinin bir sonraki edebi çabası. Ulyssesi ya da hali hazırda yazdığı Gelişmekte Olan Eserini tartışmak için biraz zamanınız var mı? Jim'le Gelişmekte Olan Eser üzerine sohbet etmek için mi? Evet, tabii. Haydi, gidelim öyleyse. Siz de bir şey yazıyor olabilir ve fikrini almak isteyebilirsiniz. Yapmayın. Ezra Pound'un onca iyiliğinden sonra bile Kantoları okumadıysa, sizin yazdıklarınızı hiç okumayacaktır. En iyisi, bu ilişkinin tek yönlü trafiğe dayandığını kabul etmeniz. Bunları yapmayı niye kabul edesiniz? Çünkü Joyce bir dahi. Herkes öyle söylüyor. Kendi de anlatıyor bunu zaten. Kitaplarını okuduğunuzda siz de onun bir dahi olduğunu görüyorsunuz. Yalnız değilsiniz. Herkes ona yardım ediyor. Nora olsa, Yüce Tanrı dünyaya indiğinde sen mutlaka ona da verecek birkaç iş bulurdun derdi kocasına. Yine de gün geliyor, damlalar bardağı taşırıyor. Bazı istekleri size fazla çılgın gelmeye başlıyor bir anda. Başlangıçta, Dublinlilerin çıkardığı ufak tefek zorlukları ve hafif suçları heyecan verici buluyordunuz, Portrede işler biraz büyüdü ve zorluklar, olanca müstehcenliği ve abartısıyla Ulysseste anıtsal bir boyut kazandı, şimdiyse Gelişmekte Olan Eserin ilk bölümlerini okurken ise nutkunuz tutuldu. İşte kendinizi Joyce'a hayır derken bulacağınız o kaçınılmaz gün gelip çattı. Charles Dickens, bizden borç istemez, bunu yerine çocuklara, ebeveynlere, akrabalara, arkadaşlara hatta tanımadığı insanlara durmadan borç verdiğinden yakınır. Yakınır yakınmasına ama yeterince değersiz ya da muhtaç olduğumuzu düşünürse, bize de istemesek bile zorla para ya da iş teklifinde bulunması olasılık dahilindedir. Mezarlıklar, hastaneler ve hapishaneler bu büyük romancıya ulaşabileceğiniz diğer muhtemel mekanlardır. Seyahatlerinde dışlanmış kişileri bulup onların dünyalarını keşfetme fırsatını asla kaçırmaz. Neticede çocukken kendi de dışlanmıştı ve kız kardeşi prestijli bir müzik okulunda öğrenim görürken o, sefil bir fabrikada çalışmaya zorlanmıştı. Üyesi olduğu kulüplerden birinde de tanışabiliriz onunla, mesela Garrick'te ya da Reform'da, ama tabii bu durumda dışlanmış olmamız değil en az onun kadar onaylanmış olmamız gerekir. Herkes Garrick'e giremez; orası davet edilmeniz gereken bir dünyadır. Dickens için de zaten roman yazmak bu türden kutsal yerlere girmenin bir yoludur. Kulüplere bayılır, düşünsenize ilk romanı da bir kulüp hakkındaydı. Pickwick Kulübünden bahsediyorum. Genç bir kadınsanız, Shepherds Bush'ta tanışabilirsiniz Dickens'la. Evsiz Kadınlara Ev başvurusunda bulunan kadınlarla burada bizzat kendi görüşür. Evsiz, onun döneminde 'fahişe' anlamına gelen bir kelimedir. Ve bu durumda da Dickens'ı büyüleyebilir ya da onun tarafından büyülenebilirsiniz. Yine de Ev'e kabul edilmek ve orada kalabilmek için, onu ne kadar değerli biri olduğunuza ikna etmelisiniz. Gözdesi bile olsanız, onun koyduğu kurallara uymuyorsanız, sokağa atılmanız işten değildir. Daha mutlu koşullardaysa Dickens bize geniş bir yelpazede sahip olur. Belki de onun şu ünlü Onikinci Gece kutlamalarından birine çağrıldınız, şenliğe ve eğlencelere katılmak için. Dickens o gecelerde sevinçle yer, içer. Siz de öyle yaparsanız sevinirim. Rengarenk giyinir, üzerinde yeşil ceketi ve fırfırlı ve elmas kol düğmeli kırmızı gömleği olur. O herkesçe tanınan kişilerin taklidini yapmaya başladığında, arkanıza yaslanıp kadehinizi doldurun ve bu harika erkeğin müthiş performansının tadını çıkarın. Ama onu taklit etmeyi aklınızdan bile geçirmeyin. Dickens, kendisinin söylediğine bakılırsa tanrı, Trollope'un kabaca tabiriyle ise kendi kendinin tanrısıdır. Yazar olmak için uğraşan biriyseniz, Dickens sizi kanatları altına alabilir. Başkalarının el yazmalarını okur ve bazen kendi dergisinde yayınlar. Derginin her sayfasında Charles Dickens'ın adı görülür. Kendi adınızı ise katiyen bulamazsınız, yazıların hepsi imzasızdır. Household Words dergisinde yazdığınız bir şeyin basılması, kulübe kabul edildiğiniz anlamına gelir. Dickens Kulübü'ne. Dickens'la arkadaş olmak için sürekli sınavlardan geçeceksiniz. Örneğin gece yürüyüşüne çıkmayı teklif etmişse ama sizin o saatlerde yapacak daha iyi bir işiniz varsa, bundan hiç hazzetmeyecektir. Onaylamadığı biriyle evlenmek istemeniz de sorun yaratabilir. hazır olun, daha neler neler olacak. Dickens karısını terk ettiğinde, onu aileden uzaklaştıracak, çünkü on çocuğunun annesinin aslında tembel, umursamaz ve değersiz bir kadın olduğunu anlamış olacak. İşte o sırada eğer tarafınızı doğru belirlemezseniz, arkadaşlığınız biter. Kısacası bu arkadaşlık tuzaklı bir yol olmaya devam edecek. Dickens'in bir metresi var mesela, ondan 30 yaş genç bir kadın, bir aktris. Ve bu öğrenilirse, saygın okuyuculardan oluşan o engin aileye artık layık bulunmayacak. Bu düşünülemez bir şey. Susmak zorundayız. Dickens'la arkadaşlığımızın en üzüntülü günü de gelecek kaçınılmaz olarak. Ellilerinin ortalarında yazmayı bırakıp, büyük topluluklara okumalar yapmaya başladığında. Sahnede hem en kötü kalpli karakterlerini hem de en iyileri canlandırarak melodramı üst seviyelere çıkarmaya bayılıyor. Onu seyredenler çılgına dönüyor. Bittiğinde, büyük adam metresini gözlerden ırak tuttuğu evin olduğu semte giden bir trene biniyor aceleyle. Böyle ne kadar sürebilir ki? Dickens tüm ilginin odak noktasında durma gayretini öyle abartıyor ki, elli sekiz yaşındayken, hayranlarının son derece uygunsuz bulacağı bir sevgilinin yanında bitkin düşüp öldüğünde, şaşırmıyorsunuz. Fakat onun bu dünyadan göçüp gitmesi bizi yıksa bile, Dickens Bursu almayı hala umut edebiliriz. Ya da Dickens Pickwick Kulübü'ne kabul edilebiliriz. Bu kulübün tüm dünyada şubeleri var, biliyorsunuz. Onun parlak, iyicil taklitlerine nasıl da bayıldığımızı hatırlamak için diğer okuyucularla bir araya da gelebiliriz. Genelde erken dönem romanlarını konuşuruz. Onunla ilk buluşma anımızı. Thomas Hardy ile tanışmanızı yazacak olsanız, ortaya hiç de öyle canlı bir şey çıkmaz. Dorset'teki bir taşra kilisesinde görev yaptığınızı düşünebiliriz. Hardy Tanrı'ya inanmaz ama kiliseyi de asla boşlamaz. Tanıştırıldığınızda, sağlığınızı soracaktır, bunu sahiden umursuyormuşçasına... Bu karşılaşmayı yazma ihtimalinizi daha çok umursuyordur aslında, o yüzden böyle bir emelinizin olmadığını bir şekilde hissettirmeniz akıllıca olabilir. Ailenizin Dorset'in eskileriyle bağlantısı olduğunu açıklayın, bu onu rahatlatır. Mesela büyükbabalarınızdan biri, Puddletown'da yatıyordur. Hardy talepkar biri sayılmaz, insanı sohbete falan da zorlamaz. Tepesi kel, arka taraftaki saçları ince ve uzundur. Utangaç görünür, konuşmayı başkaları yürütmesini tercih eder, karısının bitmek bilmeyen gevezeliklerine çatık kaşlarla bakar. Herkese naziktir, karısı hariç! Ama nasıl inanmadığı bir kiliseye ihtiyaç duyuyorsa, karısına da aynı şekilde ihtiyaç duyar. Siyasi konular açılırsa, sadece bir ya da iki defaya mahsus fikrini belirtir. Karşısındakinin ne düşündüğünü duyduktan sonra. Tanrıya inanmamak meselesine dair bir şey söylediğinde, bunu öyle kapalı bir şekilde yapar ki ne düşündüğünü anlayamazsınız bile. Ayrılma zamanı geldiğinde onun gizemli biri olduğunu düşünmeye başlamışsınızdır. İkinci bir toplantıya davet edildiyseniz, belki Hardy'nin kalın çitlerin arkasında gizlenmiş evinde olabilir bu, yemeğin sadeliği, ev sahibinin sessizliği etkiler sizi. Orada aynı anda hem olmanın hem de olmamanın yolunu bulmuş gibidir. Tokalaşmaya davrandığınızda, elinin gevşekçe ve biraz nemli olduğunu düşünürsünüz. Dokunulmaktan hoşlanmaz gibidir. Hizmetçileri fark etmeye başlarsınız sonra. Masaya yemekleri getiren çok sevimli genç bir hizmetçi vardır mesela. Ve sevimli bir genç kuzen. Etrafta bu parlak gençler varken Thomas Hardy'ye odaklanmak zor olur, hele yazarın da onların farkında olduğu açıkken. Çok çok açıkken. O gençlerin yoğun varlığı ve yazarın adeta yok gibiliği arasında bir ilişki olduğu aslında bellidir. Eğer önemli bir üniversitede görev yapan bir akademisyenseniz, yazar sizinle biraz daha fazla ilgilenebilir; evrim ya da determinizm hakkında konuşabilir mesela. Bilgili biridir çünkü. Size korunaklı dünyanız hakkında sorular sorar, sesinde belirgin bir imrenme sezer, akademinin korunaklı dünyasının onu karısından kurtarabileceğini düşündüğünü anlarsınız. Hardy ile buluşmanızın, sadece genç bir kadınsanız farklı bir sonucu olabilir. Küçük bir not yazarak tekrar görüşmenizi isteyebilir sizden. Kurmaca yazıyorsanız, bir yayıncıya bir kısa öykünüzü tavsiye edebilir. Ne cömertlik! Londra'ya geldiğinde, bir müzede veya katedralde buluşma ayarlar. Bir anda mimari hakkında ilgili ve bilgili biri olmuştur. Bir gargoylun altında size aşk ilan eder. Sizi bütün kalbiyle seviyor, anlasanıza. Fakat bir şekilde bunu da, masumiyetinizi korumak ya da aranızdaki alevi söndürmek istercesine kapalı bir şekilde yapmayı başarıyor. Size dokunmaya çalışmıyor. Öpmüyor da. Daha siz 'hayır' demeden önce bile o, hayal kırıklığına uğramış ve rahatlamış görünüyor. Onu reddetmenizi istediği hissine kapılıyorsunuz. Bir sarılma çok tehlikeli olmaz mıydı? Hafiften ve aslında ilk kez, bu yumuşak huylu adamı, okurken ağladığınız ve 'keşke hiç başlamasaydım' dediğiniz o çok güzel kitapların, Tess of the D'Urbervilles ve Jude the Obscureun korkunç dünyasıyla bağdaştırıyorsunuz. Bir süre sonra, bir çiftin sevgili olmasını engellemek için havanın bile aniden değiştiğini anlattığı kısa bir şiir yazıp gönderiyor size. Bir daha denemiyorlar. Son buluşmanızda, şahinin yediği bir bebek kirpiyi gösteriyor. Onu arkadaşlarınıza anlattığınızda, her zaman kibar davrandığını, tahrik olduğunda bile sizi korumak adına içindeki arzuyu dondurduğunu söylüyorsunuz. D. H. Lawrence'ın dokunaklı bir sorunu yok ve asla kalabalığın içinde kaybolma tehlikesiyle karşı karşıya değil. Saçları kırmızı, sakalları fırça gibi; hareketleri de öyle. Sık sık hasta oluyor ama yardım beklemiyor. Borç istediğinde, bu yalnızca gerçekten ihtiyacı olduğu ve geri ödeyeceği için oluyor. Onunla Sicilya'da, Seylan'da, Avustralya'da, Amerika'da tanışabilirsiniz, fark etmez ama unutmayın, Lawrence'le tanışmak Frieda'yla tanışmak anlamına geliyor. Frieda'yı tanımadıysanız, Lawrence'ı tanıyamazsınız. Ve bu ikisi bekarlarla değil, çiftlerle tanışmayı, ilişkileri karşılaştırmayı seviyorlar. Eşinizle evlerine gittiğinizde, Lawrence'ın meşgul olduğunu görüyorsunuz. Dizleri üstüne çökmüş, yerleri siliyordur. Ya da bir ağacın altında oturmuş, elindeki deftere çılgınca bir şeyler yazıyordur. Sizi anında fark edip içeri alıyor. Frieda o sırada ya akşam yemeği hazırlıyor, ya da piyano çalıyor olur. Lawrence fikirlerini yüksek sesle dile getirmeye başlıyor ve hangi ülkedenseniz orayı eleştiriyor. Çünkü o ülkeden nefret ediyor. Orası ahlaken çökmüş bir yer. Sesi kılçıklı. Böylesini seviyor. İnsanların her birini kendine has buluyor. Nefret etmeye bayılıyor. Gitmeniz gerektiğini söylüyor. Geldiğinize sevinmiş. Kendi görüşünüzü dile getireyim deseniz, 'yanlış' olduğunuzu söylüyor, en iyisi kendi fikrinizi bırakıp onunkini almanız. Haklı. Bunu kanıtlayacak bir dizi örnek sunuyor. İkna edici. Muhtemelen haklı. Havada şenlikli bir çatışma hissi var. Frieda piyano çalarken yanlış bir notaya basıyor ve Lawrence bir anda bağırıp çağırmaya başlıyor. Frieda ondan çok daha iri yarı ama yazarımız buna aldırmadan koşarak ona saldırıyor. Yahut eline geçirdiği bir tabağı fırlatıyor kadının üzerine. Başka misafirler de var masada ve hepinizin nutku tutuldu. Derken şaşırtıcı bir şekilde ortalık sakinleşiyor ve Frieda piyanosunun başına dönünce Lawrence şarkı söylemeye başlıyor. İlişkiniz daha samimi ve canlı olmalı ona göre. Dehşete kapılıyorsunuz. Kendinizi ifade edemiyorsunuz. Lawrence bir şaka patlatıp köpeği okşuyor, hırladığı zaman da tokatlıyor. O sırada Frieda tavuğu yakmış oluyor ve tekrar bağrışmaya başlıyorlar. Lawrence iyi değil. Zor nefes alıyor. Ama belki de kafasındaki lanet olasıca bir fikirlerin esiri olduğu için iyi değildir. Daha sonra, köpeğini dışarı çıkarırken, seni de çağırıyor. Peşinde olduğu şey bir tür blutsbrüdershaft. Bu öyle güçlü bir arkadaşlık olmalı ki, birbiriniz hakkında düşündüğünüz her şeyi ilişkinizi riske atmadan söyleyebilmelisiniz. Hemen ardından, bileğinizi kavrıyor. O kadar baştan çıkarıcı ki ürküyorsunuz. 'Evet' dememeniz gerektiğini biliyorsunuz bir tek. Ama yüreğinizdeki korkuyu alt etmek de cazip geliyor o an size. Öylece duruyorsunuz. Beklediği cevap da bu zaten. Şu lanet köpek nerede diye bağırıyor. Kanlı cehennem! Bahse girerim o da seni yazıyor diyor karınız. Ah çok kötü, onun kitabı daha iyi olacak!


Kate Bush'un ünlü şarkısı The Sensual World'ün ilham kaynağı James Joyce'un Ulysses adlı romanı, yani modernist edebiyatın en büyük başyapıtı. Bush, romanın final paragrafının ritm açısından kendi bestesine ne kadar uygun düştüğünü fark edince sözleri doğrudan buradan almaya karar vermiş. Ancak Joyce'un varisleri buna izin vermeyince, o paragrafı çağrıştıracak başka bir metin yazmış. Joy Division şarkıyı Franz Kafka'nın ne için cezalandırıldıklarını bile bilmeden sıraları gelince insanı ağır ağır öldüren bir makineye bağlanan mahkumları anlatan hikayesi Ceza Kolonisi'nden uyarladı. Bu uyarlama da Federico Garcia Lorca'nın Vals adlı şiirinden.... Fransız yazar Albert Camus'nün Yabancı'sından. Kitabın ana karakteri Meursault bir gün kumsalda oturup denizi seyreden bir Arap'la karşılaşır. Adamın elindeki bıçak, güneş ışınlarını Mersault'un gözlerine yansıtır. Sıcaktan ve gözlerinin kamaşmasından rahatsız olan Meursault da düşünmeden ateş ederek onu vurur. T. S. Eliot'ın eşi benzeri olmayan şiiri The Love Song of J. Alfred Prufrock'dan. Aldous Huxley'nin Cesur Yeni Dünya adlı romanından. Aslında Iron Maiden edebiyat uyarlamaları konusunda son derece cömert bir grup. Daha birçok edebiyat yapıtını şarkıya dönüştürdüler. Mesela İngiliz şair Coleridge'in The Rime of Ancient Mariner adlı müthiş şiirini. Thomas Mann'ın Venedik'te Ölüm adlı romanından. William Faulkner'ın dilimize bir vakitler Hamdi Koç tarafından çevrilmiş öyküsünden. Bugüne kadar okuduğum en tuhaf, en ürkütücü öykülerden olduğunu söyleyebilirim. James Joyce'un Dublinliler adlı kitabındaki Eveline öyküsünden. Dilimize Murat Belge tarafından çevrilmişti. e. e. cummings'in i carry your heart with me şiirinden.


İtiraf edeyim; kafamı karıştıran bir yanı var elimdeki kitabın. Yine de James Joyce'un şimdi burada anlatmak istemeyeceğim fazlasıyla 'kirli' erotik hayallerini de içeren bu mektupları okumadan duramadım. Ama şunun da farkındaydım: Joyce bu mektupları, mesela bembeyaz bir kadın külotundaki küçük kahverengi bir lekenin onu nasıl tahrik ettiğini ben ya da siz ya da bir başkası için yazmamıştı. Nora dışında kimsenin okumasını isteyeceğini sanmıyorum. Dedim ya, bu kitap ruhumu ikiye böldü. Bütün iyi kitaplar gibi! Bu kitabın İsveççe çevirisini okudum. Birçok kez elimden bıraktım, sonra gene döndüm ve bitirmeden bıraktım. Sanki Joyce'un ve karısının bu denli özellerine girme hakkım olmadığını düşündüm. Benden iğreniyor musun sorusuna, Nora'nın jes dediğini duyar gibi oldum. Sevişmelerinin ardından Nora'nın kocasının yüzüne bakmaktan çekindiğini okumuştum bir yerlerde.


Judith Malika Liberman'ın adını eminim duydunuz. Hani şu şehrin şurasında burasında masal geceleri düzenleyen ve anlattığı masallar aracılığıyla zihnimizin en derininde gizlenenlerle yüzleşmemizi sağlayan güzel kadın... Arkadaşım Aycan Aşkım Saroğlu'nun tavsiyesiyle, düzenlediği bu masal gecelerinden birine birkaç hafta önce ben de katıldım ve dışarı hafiflemiş olarak, adeta mutluluktan uçarak çıktım. Açıkçası, Uyuyan Güzel masalını daha önce hiç kimse bu kadar güzel anlatmamıştı. Masal anlatmayı çok sevdiğimi 14 yaşına geldiğimde anladım. Yaşadığımız yerde bir orman, onun ortasında da eski bir saray, daha doğrusu av köşkü vardı ve orada bir masalcı buluşması düzenlenmişti. İnsanlar kocaman bir şöminenin önüne toplanmış, birbirlerine masallar anlatıyorlardı, çıkıp ben de anlattım. Bunu daha önce de yapmıştım ama o gün farklıydı, çok özeldi. Odadaki enerjiyi hissettim, içeride hayal dolu bir hava vardı, sanki herkes ördüğüm masal halısının üzerine atlayıp benimle beraber uçmaya başlamıştı. Asla unutmayacağım bir his. Konservatuara girerek bu sanatla ilişkimi derinleştirdim. Ama kendimi profesyonel bir anlatıcı olarak görmem senelerimi aldı. Sanırım insan hangi sanat dalını seçerse seçsin böyle oluyor. İşte masal anlatıcılığının da benim içimde demlenmesi lazımdı ve bu biraz zaman aldı. Biliyor musunuz, hepimiz doğuştan hikayeciyiz. Hikaye anlatmak, yaşadığımız gerçekliği alıp başkalarıyla paylaşabileceğin bir hikayeye dönüştürmektir. Böyle bakınca görmek zor olmaz, aslında hayat hikayemizi de biz şekillendiriyoruz. Yaşadıklarımızı başkalarına anlatırken neyi öne çıkarıp neyi gizleyeceğimize, etkisiz hale getireceğimize kendimiz karar veriyor, böylece kendi gerçekliğimizi yaratıyoruz. Masal dinlediğimizde hafif bir transa giriyoruz. Hem buradayız hem de kahramanla beraber yollara düşüyor, bir hazinenin izini sürmeye başlıyoruz. Aslında her masal 'aşk'ın ve bilgeliğin peşinde simgesel bir yolculuktur. Hayal yolunda yaşadıklarımız bizi değiştirebilecek kadar güçlü aslında. Biz fark etmiyoruz ama masallarda yaşadığımız hayali maceralar bizi günlük hayatımızda daha dolu, daha içten olmaya çağırıyor hatta adeta bizi daha cesur olmaya hazırlıyor. Benim hep dikkatimi çeken bir şey var: Sanki masallar bizim bilmediğimiz bir kaynaktan fışkırıyorlar. Ve ister Doğuda ister Batıda olsun bütün kültürler onları alıp kendilerine uyarlıyor. Bu yüzden de her coğrafyanın kendi Cinderella'sı, kendi Şehrazat'ı var. Evet, ünlü psikanalist Carl Jung'un ortaya attığı kolektif bilinçdışı kavramını hatırlayalım. Masallar simgesel bir dille bizim en derin korkularımızdan ve en kuvvetli ümitlerimizden bahseder. Bunlar tek bir culture bağlı olmayan evrensel kavramlar ve masallardaki kahramanların hepsi birer arketip. Dediğiniz doğru, aynı masala Yunan, Rus, İranlı ve Türk masal kitaplarında rastlamak beni hala hep şaşırtıyor. Şehrazat benim de en sevdiğim kahraman. Onu benim için özel kılan Şehriyar'la evlenmeye karar vermesi. Kalbi kırık ve kıskanç Şehriyar her gün başka bir kadınla evleniyor ve her sabah önceki gece evlendiği kadını öldürtüyor. Düşünsenize, her gün bir genç kadın ölüyor. Başvezirin kızı olan Şehrazat güvende aslında. Zira padişah başvezire bir söz vermiş, kızıyla asla evlenmeyecek. Fakat Şehrazat akıllı ve eğitimli bir kız, ayrıca cesur. Ülkedeki tüm kadınları kurtarmak için bir plan yaparak kendini ateşe atıyor. Sonunda da ölmemeyi başarıyor. Kocasına her gece bir masal anlatarak ve her sabah masala en heyecanlı yerde keserek... Görüyor musunuz, masallardaki kadınların zayıf ve edilgen oldukları sanılır. Şehrazat'sa tam aksi, hem hem fedakar, hem cesur hem de çok akıllı. Bu masalın sevdiğim bir yanı da şu: masallar herkese iyi gelir, öfkeli bir kadın katili olan Şehriyar'a bile. Hikaye anlatmak, dinleyene bir şey hissettirme sanatıdır. Hikayeler bize kim olduğumuzu, ve hangi değerleri önemsediğimizi de hatırlatır. Fakat son on senede hayatımıza giren akıllı telefon teknolojisi, iletişim kurma şeklimizi çok değiştirdi. Yüz yüze daha az vakit geçiriyor, yazarken daha kısa cümleler kuruyoruz. Minimum bilgi alışverişi seviyesinde bir iletişim bu, hiçbir şey hissettirmiyor, duyulara hitap etmiyor. Tehlikeli de. Halbuki yüz yüze, göz göze konuşurken sadece bilgi iletmiyoruz, birbirimizle bağ kuruyoruz. Söz yetmiyor bunun için, sessizliğe ve zamana da ihtiyacımız var. Neyse ki son zamanlarda Batıda ve Türkiye'de masal anlatmanın önemi yeniden keşfediliyor. Masal konusunda aslında çok kaynak var, 16. yüzyıldan beri masallar hep kitaplaştırıldı. Tabii her masal modern insanın ilgisini çekmeyebiliyor. Kitabı hazırlarken binlerce masalın arasından günümüz dünyasında bize rehber ve yoldaş olacak 54 tanesini seçmek oldu. Masalların unutulmamasını istiyorsak onlara hayatımızda yer açmalıyız. İyi ki çocukları uyutmak için onlara masal anlatıyoruz da bu sayede masallar unutulmuyor. Bu kitabı, okuyana bir dost, bir pusula olsun, karar vermesine, karanlıkta yolunu bulmasına yardım etsin diye yazdım. Bu 54 masalın hiçbiri peri masalı değil. Bilgelik geleneklerinden geliyor, ilham ve ders veriyorlar. İnsan bazen hayatta yolunu kaybeder ve bir dost tavsiyesine ihtiyaç duyar, işte öyle zamanlarda rastgele bir sayfa açın ve oradaki masalın mesajını okuyun, soruları cevaplayın, alıştırmaları yapın. Yolunuzu aydınlattıklarını göreceksiniz. Okurlarım kitabımı ailecek okuduklarını yazıyor ve bu beni çok mutlu ediyor.


Kaan Sezyum'la bu okuyacağınız röportajı iki hafta kadar önce Kadıköy'ün yeni buluşma mekanı Brasserie Bomonti'nin açılış gecesinde yapmıştım. Ama araya bi' sürü şey girdi... İlkin ufak bir seyahate çıktım, ardından canım kedilerimden Paytak hastalandı... Ben çok üzülürken ve evle veteriner arasında koştururken de Sezyum röportajı mecburen biraz gecikti. Sizi daha fazla bekletmeyeceğim : ) Sezyum'la Boys Noize'dan Mustafa Kandıralı'ya müziği, Italo Calvino'dan İhsan Oktay Anar'a edebiyatı, Örümcek Adam'dan Pratik Tavukçuluk'a kitapları, Gezi sloganlarından Umut Sarıkaya'ya mizahı, onu en çok güldüren şeyle en çok üzen şeyin niçin aynı olduğunu falan konuştuğumuz röportajımız nihayet yayında... Umarım benim kadar siz de seversiniz. Bu arada... Kendisi DJ Sarıyılan adıyla diceycilik oynadığını söylese de aldırış etmeyin, oyun falan oynamıyor, bu işi çok ciddiye alıyor ve hakikaten sağlam çalıyor. Ana fikir şu: Tembellik yaparak çalışmaya, hayatımı kazanmaya çalışıyorum. Yaparken en çok zevk aldığım şeyler neyse, onlarla ilgileniyorum. Bunun içinde de her türlü şey oluyor. Müzik, radyo programı, yazı yazmak, komik bi' şeylere bakmak, şirketlere sunum yapmak, gerekirse reklam senaryosu yazmak, aklına ne gelirse yapmaya çalışıyorum. Taksici Ne iş yapıyorsun abi? diye sorduğunda da cevap verememem bundan. Kendimi hiçbir zaman gerçek bir DJ olarak görmüyorum. Yıllar önce Gizli Bahçe'de çalmaya başlamıştım. O zamandan sonra da DJ Sarıyılan adıyla diceycilik oynuyorum. Genelde ayda bir kez cuma geceleri Kiki'de çalıyorum, arada Babylon ve Nublu'da da Sarıyılan olarak çalıyorum. Bunun dışında arkadaş düğünleri ve özel günlerde de diceycilik vazifemi yerine getiriyorum. Tematik bir çizgim olmadığı için genelde o sırada insanlara ne iyi gelecekse onu çalıyorum. Bir şarkı Boys Noize'dan olur, bir sonraki parçada bakmışsın Deli Selim ve Mustafa Kandıralı'ya Aphex Twin eşilk eder. Mizah biraz da gerçeklerle ruh hastası olmadan yüzleşme tekniği gibi bir şey oldu artık Türkiye'de. Yani gündem üzerinden yapılan mizaha bakarsak herkes aynı şeye gülüyor: Gerizekalılık, mantıksızlık ve adaletsizlik... Tabii ki bunların sorumluları hayatınızın akışını değiştirebilecek güçte ve yetkide insanlar olunca da işler biraz karışıyor. Şu aralar hayatta kalabilmeye gülüyorum. Mizah dille birlikte gelişiyor. Yeni argolar, şablonlar, kalıplar doğuyor, büyüyor ve ölüyor... Bu sırada da yeni fikirler, yeni teknikler ve yaklaşımlar oluşuyor. Gezi'nin mizah olarak açığa çıkarttığı şey aslında çok öncesinde internette yaşıyordu. Sadece insanlar internette dolaşmak yerine sokağa çıkınca, internetten bu kadar haberdar olmayanlar haliyle şaşırdı. Ayrıca sokakta olaylar daha sert ve net ifade edildi tabii ki. Çünkü bir tepki olarak küfür yazmak yerine Çare Drogba yazan insanlar vardı. Kimse kusura bakmasın ama en çok bizim baştaki ekibe gülüyorum. Neredeyse her davranışları ve kararları nasıl bu kadar yanlış ve yanlı oluyor, ona gülüyorum. Tabii aslında bu sırada adalet algımızın yok olması durumu da var. Bu dediğim şeye güldüğümü söyledim ama üzülüyorum da ister istemez. Çünkü adalet hepimize lazım. Olmazsa olmaz. Yani olur ama o da güzel olmaz. Komik olmanın pek bir yolu yok herhalde. Herkesin kendi dilini, ifade biçimini geliştirmesi lazım. Bu bazen çizgiyle, bazen diyalogla, bazen de Umut Sarıkaya'daki gibi insanı huzursuz eden bir içgörüyle oluyor. Italo Calvino ve İhsan Oktay Anar bence çok komik yazıyorlar. Bir de Örümcek Adam okuyorum uzun süredir, 1988'e kadar geldim. Garantili rahatsız edilemeyeceğim ortamlarda yazmak keyifli oluyor. Ama onun dışında her saat ve her koşulda yazı yazabiliyorum. Sabah erken biten her iş nefis oluyor. Bir sonraki yazının yazılacak olması ve tabii ki Microsoft Word. Öykü ile romanın çok farklı disiplinleri var. Kısa öykü şu sıra en mantıklı geleni. Öbürüyle uğraşanlar zaten yazar oluyor. Benim yazar olmak gibi bir hırsım yok ama güzel bir motivasyonla, eğlenceli şeyler çıkabilir. Pratik Tavukçuluk, Dr. Fuat Ali Örsan. Ben her gördüğümde şaşırıyorum. Kimse kusura bakmasın ama böyle şeyler huyum olduğu için kötü alışkanlık olarak görmüyorum.