Renklerle meşgul olmayı seven Orhan Pamuk, Beyaz Kale, Kara Kitap ve Benim Adım Kırmızının ardından şimdi kırmızı isimli ikinci kitabı Kırmızı Saçlı Kadınla okur karşısında. Kendi adıma, romanda en sevdiğim şu oldu: Bir bölümde, saçları doğal kızıl olan bir kadınla boya kızılı esas kadın karşılaşıyor. Saçlarını boyayan, Onunki sadece tesadüf, bense böyle olmayı kendim seçtim diyerek kurtarıyor gururunu. Ama tam kurtaramamış olacak ki o günden sonra artık saçlarını boya yerine kınayla renklendirmeye başlıyor. Ben de öyle düşünmüyorum. Ama sizin gibi, romanın bu kısmını ben de çok seviyorum. Onu benim edebi tutumuma karşılık gelen bir metafor olarak görmeniz de hoşuma gidiyor. Kafamda Bir Tuhaflıktaki cümleyi hatırlatayım: Doğruyu söylemem, samimi olduğum anlamına gelmez. Bazen en tartışılmaz doğruları ifade ederken son derece samimiyetsiz olabilirsiniz. Özellikle bunu karşınızdakinin canını yakacağınızı bile bile yaparsanız... Romancılık düşünceli, yani hesaplı davranırken bile saf kalmayı gerektirir. Bazen kelimeler size bir yerden gelir, siz sanki onları sadece kaydediyorsunuzdur. Bazen de her şeyi titizlikle hesaplarsınız. Kesersiniz, biçersiniz, küçük ayrıntıları büyütüp dramatize edersiniz; okurun üzerinde samimi bir etki yaratmak için hikayenizi sabunlar, şekerlendirir, çiçeklendirirsiniz... Bunların hiçbiri samimi işler değildir ama romancılıkta hepsi meşrudur. A'yı B diyerek anlatan adam olmayı severim; Shakespeare ve Dostoyevski çizgisidir bu. Her insanın kalbinde birbiriyle çelişen iki düşünce mutlaka olur. Türkiye mesela hem Batılı hem de Doğuludur. Memleketi bir çizgiyle ortadan ikiye bölüp insanları Doğulu-Batılı, laik-muhafazakar diye ikiye ayıramayız. Gerçi siyasi partiler oy almak için milleti zehirleyip böyle ayrımlar mümkünmüş gibi davranıyorlar. Bu yüzden bence liberal, hoşgörülü siyaseti politikacılar değil, iyi romancılar yapıyor aslında; Dostoyevski'ler... Onlar bir insanın A demek isterken pekala B diyebildiğinin, B derken bambaşka bir şeyi kastedebildiğinin farkındalar. Zihnimde sürekli boğuştuğum ve neredeyse 30 yıldır bekleyen bir hikayem vardı ve anlatmayı çok istiyordum. Altı ayda yazarım sandım ama bir yılı geçti. Artık olgun romancı olduğum için bazı şeyleri daha rahat söyleyebiliyorum, yazarken aklımın bir köşesinde Ernest Hemingway'in İhtiyar Adam ve Denizi duruyordu. Doğayla savaşı mükemmel anlatan bir roman. Kusuru, balıkçının yapayalnız olması, denizin ortasında kendi kendine konuşup durması... Ben, tek başına kuyu kazan bir adamı yazmak istemedim, o zaman Kendini yazmış diyeceklerdi. Öte yandan, kuyucuyla özdeşleştiğim doğru; romancılığın iğneyle kuyu kazmak olduğunu her zaman söyledim. Ama bir yere kadar! 40 yıldır sabırla yaptığım bir işim var, kitaplarım çok okunuyor, insanlar beni önemsiyor, bazı konularda ne söyleyeceğimi dinlemek istiyor... Ama kabul, bazen ne kadar ısrarla kazarsan kaz, suyu bulamayabilirsin. Hayır, başladığım hiçbir kitabı çöpe atmadım. 1980 darbesinden sonra yazdığım bir kitap var sadece ama onu artık yayınlayamazdım, öylece bıraktım. Ama yok, devam ediyorsunuz. En sonunda suyu bulacağım diyorsunuz, arkadaşlarınıza okutuyorsunuz, orasını burasını kesiyor, biçiyorsunuz. Yeni şeyler ekliyorsunuz. Depresyon geçiriyorsunuz. Arada dursanız bile kazmaya yeniden başlıyorsunuz. Siz düşünüyorsunuz, kuyu derinleşiyor. Babası pek ortada olmadığından, Cem başka türlü bir baba şefkati arıyor ve bunu ustasında buluyor. Buradaki şefkat, otoriterlik de içeriyor. İstesem senin kemiklerini kırarım ama hepsi sana duyduğum sevgiden diyen babalar yok mudur? Şefkat ve otorite kardeştir. Şu da var: Hiç kimse sonsuza kadar babasından nefret etmez, hiç kimse de sonsuza kadar babasına hayran kalıp kendini onun için feda etmez. Açıkçası bir babam daha oldu. Yazmaya yeni başladığım yıllarda Kemal Tahir'e hayrandım. Hayattaydı; isteseydim, tanışabilirdim. Ama o istemez diye düşünür, korkardım. Romanınızın karmaşık karakterlerinden biri, Seni kör etmek istiyorum, çünkü bir babada dayanılmayacak yan, seni hep görmesi diyor. Bilmiyorum, vardır benden etkilenenler ama ben onlara o gözle bakmam. Bizde insanlar yere sağlam bastıklarından bir türlü emin olamadıkları için sırtlarını iktidara dayayarak yaşamak isterler. Ailenin iktidarı da olabilir bu, bilginin, devletin, kaba gücün iktidarı da... Baskıcı bir toplumda yaşıyoruz, zordur bizde babasız olmak. Ben, hiçbir gazetede düzenli yazmadım mesela ve bunun sıkıntısını çok çektim. Karalama kampanyaları açıldı, başım dertten derde girdi. Ama kötü günlerin şöyle bir faydası oluyor; derin kalınlaşıyor, aldırmamayı öğreniyorsun. Şimdilerde hükümet yanlısı gazeteler sataşıyor biraz ama umurumda değil, Bu göz neler gördü neler diyorum içimden. Retoriği bile aynıydı, kelimeler değişmiyor... Üzerinde durmazsanız, kendinizi gökyüzünde uçan bir kuş gibi hissediyorsunuz. Güzel bir duygu, kaybetmek istemem. Anladım Orhan, baban korku veren biri olmamış. Peki, sana bunu yapan biri oldu mu? diye sorardım. O korkuyu bana ailemin dışındakiler yaşattı. Nasıl başlayıp yerleştiğini tam kestiremiyorum ama evimizin ötesinde karanlıklarla dolu bir dış dünya olduğunu hissederdim. Cem, Kırmızı Saçlı Kadın'la yatakta kitap okuduklarını, ardından öpüşüp sevişerek uyuyakaldıklarını hayal ediyor. Babasından ödünç aldığı bir hayal bu aslında... Ve yıllar sonra karısıyla tam da böyle bir şey yaşıyor. Cem'in karısıyla arasındaki son derece uyumlu ilişkide erotik gerilim yok; fazla arkadaş onlar... İtiraf edeyim, burada yoğun bir otobiyografik yan var. Kuvvetli bir babam olmadığı için belki, ben hep kuvvetli, her şeye hakim kadınlara yöneldim. Kırmızı Saçlı Kadında Cem'de kendinden daha güçlü, dertlerini açabilecek kadar güveneceği bir kadın istiyor. Belki kaçsa ya da gizli bir şeyler yaşasa kendini daha özgür hissedecek ama bunu da aramıyor. Ama esas güçlü olan Kırmızı Saçlı Kadın, romanınızdan bunu da öğreniyoruz. İyi de ben artık genç değilim, 40 yıldır yazıyorum. Kurmaca dediğimiz şeyin en büyük gücü ne biliyor musunuz? Adamın biri, sizin ona dair bir şey yazdığınızı sanıp kızmışsa, Yok yahu bu sadece hikaye, niye seni yazayım, yakışır mı hiç sana? diyebilirsiniz. Ya da diyelim, tamamen hayal gücünüzden çıkmış bir fanteziyi yazdınız ama o bunda kendini görmüş. Aman abi, elbette senden hareket ettim dersiniz, sevincini bozmazsınız. Hayır, yalnızca yakın çevrenize karşı kullandığınız bir kalkan değildir bu. Onu, okura, devlete, millet, düşmanlarınıza karşı da kullanabilirsiniz. Unutmayın, roman, düşünceyi yasaklamak isteyenlere karşı icat edilmiştir. Düşünce özgürlüğüne karşı kurmaca... Dur yahu, dokunma buna, anlattığım her şey hayal ürünü diyebilme şansı verir yazara. Böyle şeyler olmadı, gerçekle alakası yok, üzerine alınma... İnsanoğluna hiç olmazsa bu kadarını kabul ettirebilirsin. O zaman başta konuştuğumuz şeye dönüyoruz; Kafamda Bir Tuhaflık'taki o cümlenize... Doğruyu söylemem samimi olduğum anlamına gelmiyor. Eh, bu durumda, yalan söylemek de her zaman sahtekarlık olmayabiliyor. Yasakların var olduğu her yerde Bunlar gerçek değil kurgu diyen bir koruma mekanizmasından da söz edilebilir. Ama ben Kırmızı Saçlı Kadın'ı bunu söylemek için yazmadım. Öte yandan, ne biliyorsunuz, belki bunu söylemek de kurgunun bir parçasıdır. Hah, tamam, anladım ne demek istediğinizi. Şimdi efendim, onu aslında kim yazmışsa, yazmış, okuyan öğrenecek... Elinizdeki kitabın aslında başka bir kitap olabileceğini gösteren bütün postmodern hileleri burada da kullandım, evet. Madem açtınız bu konuyu, okur kitabın son 15 sayfasında küçük bir sarsıntı da geçirecek, hadi o kadarını söyleyelim. Tartışmaya açık yanları olan bir kitap. Hataları var demek istemiyorum. Hataları vardır mutlaka, ayrı. Tartışılacak yanlar derken söylemek istediğim, hikayenin soru sormaya davet etmesi... Kim baba, kim oğul? Hikayeyi hangisi anlatıyor, o anlatıyorsa, bu ne oluyor? Başta gayet ortada görünen bazı şeylerden sonradan hiç bahsedilmemesinin manası ne? Cem, bu kadar büyük bir takıntı haline getirdiği Kırmızı Saçlı Kadın'ı sonradan niçin hiç hatırlamıyor, aklına getirmiyor? Bir ipucu: Oedipus babasını öldürdüğünü gerçekten bilmiyor muydu, Rüstem oğlunu öldürdüğünün farkında değil miydi? Bu konular, üzerinde düşünmeye değer konular. Ressam olmak istemiştim, yazar oldum. Ama ikisi arasında köprü olmayı, renklerin verdiği duyguları kelimelerle anlatmayı seviyorum. Renkleri işitmeyi, kelimeleri görmeyi deniyorum... Sonuçta, bakmak ve dinlemek kardeş sanatlar; renklerle kelimeler birbirine o kadar da uzak sayılmaz. Bilhassa öfke, arzu, tutku gibi güçlü duygular size, kelimelerle değil imgelerle gelir... Ve kelimeler işitsel dünyaya, renkler görsel dünyaya ait olsa da, ikisi de aynı sonuca ilerler, aynı kalbi etkilemeye çalışır. Şimdi yeni bir roman yazıyorum. Veba Gecelerinde, hayatında hiç renk görmemiş birinin zihninde geziniyorum. Anlatıcılardan biri doğuştan kör ama hafızası sağlam, renkler hakkında duyduğu her şeyi zihnine kaydediyor ve onların neye benzeyeceğini hayal etmeye çalışıyor. Bu soruyu, Benim Adım Kırmızıyı yazarken, 1998'de, ben de kendime sormuştum. Bulduğum cevaplar arasında çiğ et, kan, iktidar ve daha başka birçok şey vardı... Demirle bakır arası bir metaldi benim için ve çiçeklerden güle değil papatyaya benziyordu. Eskiden ne fotokopi vardı ne de fotoğraf makinesi. O yüzden insanlar Avrupa'yı gezer, döndükten sonra da gördükleri sanat eserlerini kelimelere dökerdi. Farkında değiliz belki ama insanoğlunun kafası değişti ve bizler, fotoğraf ve sinemanın icadından sonra renkleri görme yeteneğimizi biraz kaybettik. Adam Thirlwell'in röportajda sözünü ettiğim yazısı burada.


40 yıl düşünsem Orhan Pamuk'un bir Batman nam-ı diğer Karanlık Şövalye kapağı çizeceği aklıma gelmezdi. Köşedeki imzasını görmesem inanmazdım da belki. Ama işte hayat, insanın aklına gelmeyenlerin, kolay kolay inanılmayacakların pekala olabildiği bir şeydir. Orhan Pamuk ve ünlü kapak tasarımcısı Chip Kidd'in deyişiyle Dantevari Batman'i... DC Comics'in esas Batman'i sağda. Açıkçası, Orhan Pamuk'un bu kapağı hangi vesileyle çizdiğini bilmiyorum. Kapağın herhangi bir yerde yayınlanacağını da sanmıyorum. Lakin bana öyle geliyor ki alter egosunun hakikilik çabasıyla aşırı dertlenen ressam Ahmet Işıkçı olduğunu düşünürsek, Pamuk da eski usül kitaplar konusunda Chip Kidd'e katılıyordur. Ben şimdi kendisinden bir Selina Kyle çizimi bekliyorum. Bunu da yaparsa, ondan büyük yok benim için.


Orhan Pamuk'la Masumiyet Müzesi röportajımız. Kitap çıktığında yapmıştık. Bugün Çukurcuma'daki müzede sergilenen eşyaları çıplak ve en gösterişsiz halleriyle ilk kez o sırada görmüştüm. Bu kitabın iyi olacağına çok inandım. Yazarken, bir gün en çok bu kitapla hatırlanacağımı biliyordum. Kitabın etkileme gücünü görüyor, hissediyordum. Beni ruhsal olarak koruduğu için de ona müteşekkirim. Kederli bir aşk hikayesi olmasına rağmen, yazarken beni mutlu etti. İstanbul'un 1970'ler ve 80'lerdeki hızlı değişimini, yaşanan ilişkileri, zenginlerin, orta sınıfların, sinema çevrelerinin, entelektüellerin anlaşmak için oluşturdukları farklı dilleri yazmaktan zevk aldım. Bu dünyayı kaşık kaşık, düğme düğme, tuzluk tuzluk kurmak beni neşelendirdi. Politik sıkıntılar üzerime geldikçe romana dönerek onları unuttum. Bütün bunlar yaşanırken, iyi bir insan olduğumu biliyor, kitabımın çok sevileceğini seziyordum. Battaniyesini yanından ayırmayan bir çocuk gibi, ben de onu dünyanın her yerine taşıdım. Birlikte güzel zamanlar geçirdik. Kitap, bu sorunuzun cevabını açıklamasa bile, sezdiriyor. Masumiyet saflık demek, suçsuzluk demek, hesapsızlık demek, insanın yaptıklarının sonucunu düşünmeden içtenlikle hareket etmesi demek, hayat hakkında kötü niyetli olmamak demek... Kitaplarımın adlarını biraz da sezgisel olarak seçiyorum. İnsanların cinsel hayatlarında özgür olmaması, cinselliğin evlilik dışında yaşanamaması, yaşanırsa ayıplanması bu ülkede herkesin iyi bildiği ama utançla geçiştirdiği şeyler... Anlattığım aşk biraz da bu temalar üzerinde şekilleniyor. Bizde ilişkiler, kadınla erkeğin aşklarını dillendirememesine, kelimelere dökememesine rağmen kurulur. Bakışmalar, inatlaşmalar, sabır, çilekeşlik, insanın niyetinin ciddi olduğunu kanıtlama çabası, çektiği ve çektirdiği eziyetler... Yine de bu kitapta amacım, toplumu eleştirmek değil, bir mutluluk arayışını anlatmak, insanların engeller arasında yollarını nasıl çırpına çırpına bulmaya çalıştıklarını göstermekti. O nesnelerin masum olduklarını söyleyemem, kitaba girme sebepleri bu değil. Bir dönemi, bir kültürü resmetmek ve hikayeye hizmet etmek için varlar. Kitapta onları kahramanımın ruhundaki fırtınayı yatıştırmak için kullandım ve onun takıntısını herkesten önce ben ciddiye aldım. Parlak bir fikirdi. Edebiyatta bir kez de bu yapılsın, romandaki nesneler bir müzede yerlerini alsınlar istedim, bu fikri peşinden gitmeye değer buldum. Edebi bir oyundu ve başarısızlık tehlikesi de vardı. Kemal 'masumiyet' kelimesini pek kullanmıyor. Masumiyet onun aradığı bir şey değil, bilakis kapılıp gittiği bir şey... Müzesinin adını okuyucuyla gizli gizli fısıldaşarak seçmiş sanki. Kusurlarına gelince; doğrusu birlikte altı yıl geçirdiğim kahramanımı yargılamak istemem. Onu hikayeyle yargılıyorum zaten, dışarıdan bakamam. Şimdi ne ahlakçı bir bakışla eleştireceğim, ne de doktormuşum gibi tıbbi çözümlemeler yapacağım. Olur. Hoşuma gitmiştir, sebebini izah edemesem de buraya yakıştı demişimdir. Mesela şu gördüğünüz nesnelerin bazılarını Çukurcuma'dan, romanıma gideceklerini düşündüğüm için alıp sonra onları hikayede yaşatacak ayrıntılar aradım. Yok, buna cevap vermem. Sol yanağında bir ben olduğu için, ona kendini saflıkla teslim ettiği için, çok güzel bir kadın olduğu için... desem bile doğru olmaz. Kitabım bununla meşgul değil. Çok güzel bir cinsel hayatları vardı, birlikte çok eğleniyorlardı ama bütün bunlar günün birinde tak diye kesildi... Bu, saplantılı bir aşka yol açabilir gibi geliyor ama sadece bir ihtimaldir. En sıradan kararlarımızın arkasında bile en azından iki-üç farklı sebep yok mu? Aşkın bir cevabı varsa bile, ben bilmiyorum. Aşkın tarifinde sebebini bilmemek de olmalı. Hiçbirine bayılmıyorum, özel bir sevgi de duymuyorum. Hikayemi dokunulur, görülür kılma fikri beni eğlendirdiği için aldım hepsini. Çok kitabım var, görüyorsunuz ama koleksiyoncu ruhuna sahip değilim. Kitap koleksiyonculuğunun birinci şartı, kitap okumamaktır. Koleksiyonculuk insanın kendisinin bile bilmediği, bilmek istemediği bir yaraya, bir iç acıya işaret eder. Benim de iç yaralarım vardır ama o yaraları koleksiyon yaparak değil, yazarak yatıştırıyorum... Bu tür derin ruhsal enerjiler, acılar tek bir yerde odaklanır çünkü, dağılmaz. Bütün romanlarım bir büyük itiraftan parçalardır... Goethe'nin lafı bu. Yine de ben romanımın şurası benim hayatım, burası değil demem. Yazarlığın zevkli yanı, yaşadığınız şeyleri başkası yaşamış gibi anlatabilmeniz. Sadece bu değil, hayal ettiklerinizi, zihninizde tekrarlaya tekrarlaya size hakikaten yaşamışsınız gibi gelen ve artık inanmaya başladığınız şeyleri de yaşatırsınız kahramanlarınıza. Okur durmadan anlam arar, bu adam bu kitabı niye yazmış der, eğlenmek ister, zaten bildiği şeylerin ayrıntılı bir biçimde pırıl pırıl çizildiğini fark ederken bir yandan da hayat hakkında yeni gözlemler yapar, olgunlaşır, derinleşir, sonra başa dönüp yeniden soru sorar... Acaba diye merak eder, bu adam bunların ne kadarını yaşadı... Böyle böyle gider. Yazar der ki sonunda, anlattıklarımın birazını yaşadım, birazını hayal ettim, yazarlık da budur zaten. Temkinli miyim, bilmiyorum ama sosyal olmadığım kesin. Bu halim 15 yıl önce daha vahimdi, şimdi ilerledim. Eski utangaçlığım kalmadı, yine de kalabalıkta canım sıkılıyor. Sabırsız, aceleci ve aksi biriyim, huyumu bildiğim için de böyle davranmamaya çalışıyorum. Bir tek yazarken sabırlıyım, çünkü roman aceleye getirilmeyi kaldırayan bir sanat. Sevindim, mutlu oldum ama kendimi daha çok sevmemi sağladığını söyleyemem. Hah işte, dedim kendi kendime, ayaklarıma daha da kaygan patenler verdiler, daha zor yollara gideyim diye... Nobel benim yokuştan daha hızlı inmemi sağlayacak bir çift paten. Yaşlandığımda duvara asıp bakarım belki ama şimdi sadece başka hangi kitapları yazabilirim diye düşünüyorum. Değiştirmedi. Hala hayatı kaçırıyorum. Nobel'in tadını siyasi baskılar yüzünden değil çalışmak yüzünden çıkaramadım. Hiçbir şey bundaki o müthiş tatmin duygusunun yerini tutamaz. Oyuncaklarıyla oynayan bir çocuk, ben kim bilir neler kaçırıyorum diye düşünür mü? Ben de düşünmüyorum. Pek çok şeyi merak ediyorum ama merakımı gidermeye vaktim yok. Hmmm, düşüneyim şimdi sizin için merak ettiğim bazı şeyleri... Mesela TV dizileri şimdilerde eski zamanlarda edebiyatın tuttuğu yeri aldı. Dahası bu diziler milli kültürün ta kendisi. Ne kadarı taklit, ne kadarı değil, bilemem. Taklit olsalar ne yazar! Uzaktan bakıyorum tabii. Yakından baksam, berbat şeyler olduklarını görürdüm belki ama bunu öğrenmeye vaktim yok. Haklısınız, bazı şeyleri dışlamış oluyorum fakat nihayetinde bu bir tercih meselesi. Doğrusu, beni eleştirenlerle eskisi kadar meşgul değilim. 15-20 yıl önce olsa, değerim bilinmedi diye üzülürdüm ya da kültürsüz aptallar, hiçbiri edebiyattan anlamıyor diye öfkelenirdim. Şimdiyse, hayatta benim kadar talihli olmayanların düşmanlığı pek de umurumda değil, dilediklerini yazsınlar. Romanımda anlattım bunu, daha fazlasını söyleyemem. Elbette Kemal'le Füsun'unkinden mutlu aşklar da vardır ya da onlar kadar acı çekmemiş insanlar... Kendim için şu kadarını söyleyebilirim: Aşk hayatımda ben, Kemal'den çok daha fazla mutlu bir adam oldum. Hah, işte bunu cevaplamak isterim. Çok zordu, baştan söyleyeyim. Aşk, Atatürk heykeli gibi bir şey çünkü... Herkes hayranlıkla ona bakıyor ve çok önemsiyor. Dahası bildiğini sanıyor. İkincisi, gençliğimde şarkılar, şiirler, filmler hep aşk hakkındaydı ve ben bu aşk kültürünü çok sıkıcı bulurdum. Geçenlerde kızım da bir şarkı çalınırken, 'Bıktım artık' diye isyan etti. 'Gözlerin, ah o gözleriiin'... Manayı gözlerde aramak bana uzaktı. Ben gözlere bakınca bir şey hissetmezdim. İnsanlar aşktan ne kadar edepsizce bahsediyorlar, ne kadar rahatlar derdim. İlk romanlarımda belki bu yüzden aşk konusunda tutuk ve çekingendim. Evet, aşkı, evlilik öncesinde mutlaka hissedilmesi gereken bir duygu sayan bir toplumda ben, üzerine kalın bir şerbet dökülerek şekerlendirilmiş bu söylemin parçası olmak istemiyordum. Aşk, bizimki gibi toplumlarda evliliği haklı çıkaran bir iksir, insanın onu üzmeyecek doğru kişiyi bulduğuna inanmasını sağlayacak bir büyü... Bunu anlıyordum ama hoşuma gitmiyordu. Ben bu kitapta aşkı yaprak yaprak çözümlemeyi denedim, onun çekim gücünü, kendine has diplomasisini, aşıkken kendimizi olduğumuzdan başka türlü biri gibi gösterme güdümüzü, aşkla beraber hayatı da anlamlandırma arzumuzu... Şimdi artık şunu biliyorum, insan kalbi dünyanın her yerinde aynıdır ve o romantik söylemde bir gerçeklik payı da vardır. Yani hepimiz aşkı şu ya da bu ölçüde yaşamışızdır, bu yüzden aşk konuşmalarını, öfkelenmeleri, kırgınlıkları, kıskançlıkları yazıya dökmek çok zor iştir. İki siyasetçinin ya da iki iş adamının tartışmasını yazarken yanlış notaya basabilir, uygun olmayan bir ayrıntı eklediğinizde bunu rahatlıkla okura unutturabilirsiniz. Aşk ilişkilerini romanlaştırırken ise hakikilik ve inandırıcılık şarttır. Yazarken başkalarına en çok okuduğum kitap bu oldu, arkadaşlarımla, editörlerimle tartışa tartışa bitirdim. Ve memnunum. Rüya'yla birlikte, hayatın olumlu yanlarını görmeye başladım, sorumluluk almayı öğrendim. Kızım diye bakmıyorum ona, çocuğum o, evet ama aynı zamanda arkadaşım. Öyle değil, oğlum derim bazen. O da kızar bana, Ben senin oğlun değil kızınım der. Böyle şakalaşırız. Erkek doğsaydı aramızda bir baba-oğul rekabeti olurdu belki ama şimdi iyiyiz.


Not: Orhan Veli mektup ve el yazmaları albümü en altta. Mektup, günlük ya da anı, okumayı pek çok sevdiğim türlerdendir. Neden seviyorum? Sanırım sevdiğim yazarların özel hayatı da dahil- her şeylerini merak ettiğimden. Garip bir zevk... Fakat şunun da farkındayım: Bu türler, aynı zamanda, fevkalade yanıltıcıdır! Yazarı hakkında gizli kapaklı bilgiler edineceğinizi ya da onun gerçek yüzünü göreceğinizi zannedersiniz; fakat büyük bir kumpasla karşı karşıyasınızdır: Okuduğunuz satırlar, yayınlanacağı bilinciyle/niyetiyle kaleme alınmış; dolayısıyla, yazarının kendisine biçtiği bambaşka bir kimlikten başka bir şey değildir! Bu noktada benim aklıma o meşhur söz gelir: Je est un autre. Onun yanına, yine çok sevdiğim şu deyişi eklerim: L'apparence est trompeuse. Bana göre bu iki söz, pek çok yazarın mektup, anı ya da güncesine epigraf olmalıdır. Ben bir başkasıdır ve Görünüş aldatıcıdır, bu türden kitaplar için biçilmiş iki sırma kaftan. Yakın zaman önce yayımlanan (Şubat 2014, YKY) Yalnız Seni Arıyorum/Nahit Hanım'a Mektuplar kitabı, okuduğum ve anladığım kadarıyla, yukarıda sözünü ettiğim türden bir yanıltıcılığı haiz değil; çünkü Orhan Veli, bu mektupları, yayımlanmak amacıyla yazmamış. Ya nedir? Aşık olduğu kadına, her şeyiyle dökmüş içini. Pek çok erkeğin söylemeye gönül indirmeyeceği/söylemeyi gururuna yediremeyeeği parasızlığını dahi her fırsatta dile getirmiş.


Derya Yanık, Twitter'dan arkadaşım. Hukukçu. Ve tanımadan sevdiğim, varlığıyla bana kendimi iyi ve güvende hissettiren bir kadın. Derya'nın kitaplara ve kelimelere olan aşkını blogundan takip ediyordum. Ama her sahnesine ayrı hayran olarak saplantılı bir sıklıkla seyrettiğim filmlerden birinin, Yurttaş Kanein esrarengiz finalinden yola çıkarak kaleme aldığı bu yazıyı okuyunca Egoist Okur'a almayı çok istedim. Kuşaktan kuşağa aktarılan güzel kelimeler, Rosebud, Amerika'nın esas halkı Siyular, bunca yıl sonra hala aklın almadığı bir zalimlik, masumiyetin kayboluşu, sahte bir tarih uydurup tüm dünyaya kabul ettirmeye çalışan Hollywood, büyük adam Orson Welles; hepsi vardı. Farkında olmadan iz sürmüş, dedektiflik yapmıştı Derya ve müthiş bir şey keşfetmişti. Ama susuyorum, sürprizi kaçırmak istemem, okuyun ve bittiğinde benim hissettiğim ürpertiyi siz de hissedin. Türküyü yakan aşığın bir tek kelama güvenmesi gibi benim de sözcüklerle ilişkim. Sözcüklerle ilgili keşiflerimde durum biraz daha farklı. Bu tür tekil keşiflerimde, dostlarımı aramıyorum, iyice delirdiğimi düşünmesinler diye. Kim bilir, bunun sebebi sözcüklerle kurduğum ünsiyetin kaynağında da yatıyor olabilir. Benim sözcüklerle ilişkim evde başladı. İyi de herkesin lisanla ve lisanın kurucu unsuru sözcüklerle ilişkisi kendi evinde başlamıştır, bunun belirtilmeye değer farklı nesi var ki? diyebilirsiniz. Çok da haksız sayılmazsınız, ama rica ederim bitirmeme izin veriniz. 1850'lerde zorla iskanla yerleşik hayata mecbur bırakılan Çukurova Türkmeni bir aileye mensubum ben. İlk başlarda nasıl yerleşik hayata geçeceğini bilemeyen, kendisine devlet tarafından tahsis edilen toprağı işlememek için epeyce direnen aile büyükleri sonunda bakıyorlar ki devlet onlardan daha kararlı, mecburen yerleşik hayata geçip tarıma başlıyorlar. 1900'lerin başları olmalı... 1940'ların ikinci yarısına gelindiğinde aileden tek tük okumuş çocuklar çıkmaya başlıyor. Benim neslimde ise, üniversite okumak bizim aile için artık sıradanlaşmaya başlamış hatta neredeyse bir ısrara dönüşmüştü. Bu, çocuğunu okutma ısrarının, tarımdan kurtulma çabası olduğuna hamlettim sonunda. Bizimkilere sorsanız asla böyle bir cevap vermezler/di. Toprağı öpüp koklayacak kıvama gelmişken bu cevabı nasıl versinler/di değil mi ya? Ama işte sosyal bilinçaltı diye bir şey var. Okumanın faydaları kadar kaybettirdikleri de oldu kuşkusuz. Ailede gürül gürül devam eden, temiz, duru Türkçe bir süre sonra gündelik dile bıraktı yerini... Burada -miş'li geçmiş zamanı kullanmam belki daha doğru olur ama kendi tanık olduğum dönemin bana -di'li geçmiş zamanı kullanma hakkını verdiğine inanıyorum. Bir eşyanın ya da halin nüanslarını gösteren onlarca sözcük varken, biz sonunda gelip tek bir anlama sıkışıp kalmıştık. Hatta, şuncağızı da itiraf etmek hiç haksızlık sayılmaz, ailedeki okumuş büyüklerden bir kısmının, bazı sözcükleri kullanmaktan, bunu köylülük saydıkları için, özenle kaçındıklarını fark ettiğim de olmuştur. Sözcüklere ilk hassasiyetim nasıl başladı tam hatırlamıyorum. Ama hiç unutmadığım bir örnek vardır: Babaannem için bizim gündelik dilde kullandığımız karşılığıyla bardak olan eşya kadefti. Ömrünün sonuna kadar bardağa kadef demeyi sürdürdü. Ben uzun süre babaannemin bu kullanımının kadehin yerel ağza uyarlanmış hali olduğunu düşünmüştüm. Şimdi nerede okuduğumu hatırlayamıyorum, kadef diye ayrı bir sözcük olduğuna rast gelmiştim ve tahmin edeceğiniz üzere yine çok sevinmiştim. Annem ve babam, kendi çocukluk ve ilk gençliklerinden bahsederken, eşyalara söz geldiğinde, bizim zamanımızda şu vardı, şöyle denirdi diye açıklama ihtiyacı duyarlardı. Dinlerken ayrımına vardığımı hiç bilmediğim pek çok sözcüğü zihnime kazıdığımı fark etmem için epey yıllar geçmesi gerekecekti. Eskilere dair bir sözcük sürpriz yapıp karşıma çıktığında, ben hemen ablalarımdan hangisi denk gelirse onu ararım. Ya da aile buluşmalarında birimizin dilinden unutulmuş bir sözcük döküldüğünde, konuyu unutur hemen o sözcüğün etrafında konuşmaya başlarız. Böyle işte, tanıdık bir sözcük hiç ummadığım bir anda karşıma çıktığında mutlu oluyorum, gözlerim doluyor, eğilip harf harf öpmek geliyor içimden. 7. Süvari Alayının çekildiği yılı ararken çıktı bu kez o sözcük karşıma. Geçen hafta sonu iki ablam, enişteler, yeğenler Çorlu'da toplandık. Pazar günü kahvaltının ardından, hepimizin ortak zevki, TRT Western Kuşağını izlemeye koyulduk. Ekranda 7. Süvari Alayı vardı. Bir ara aklıma geliverdi, acaba filmin tarihi ne? diye sordum. Tolga, 1970'lere benziyor dedi. 70'ler onun için epey eski tarih olduğu için ancak o kadar geriye gidebilmişti. Bana göre daha eski olmalıydı film. Hem westernlerin tarihi açısından hem de oyuncuların yüzü ve giysileri bakımından öyleydi. Oyuncuların hiçbirini tanımıyordum. Merakımı gidermek için, bir yandan göz ucuyla filmi izlerken bir yandan da internete girip filmin tarihine baktım. Yanılmamıştım, film 1956'da çekilmişti. Ne ki, internete 7. Süvari Alayı diye yazdığımda dökülen kayıtlar bambaşka şeyler söylüyordu. İyi ki merak etmiştim filmin tarihini. Amerika'nın yerli halkı Kızılderililer, beyaz adamın ellerinden birer birer aldığı haklarına kavuşacakları inancıyla kendileri için kutsal bir tören olan Hayalet Dansını yapıyorlardı 1890 yılının sonlarına yaklaştıklarında. Beyaz adam gelmiş ve topraklarını, akarsularını, hayvanlarını ilh. her şeylerini tek tek söküp almıştı ellerinden. Tutunacakları son dal kutsalları kalmış, Hayalet Dansı yapıyorlardı işte. Ve fakat Birleşik Devletler Savaş Bakanlığı, Kızılderililerin umut dansını savaşa hazırlık olarak yorumlamış ve 7. Süvari Alayı'nı Lakota Siyu'larının kamp bölgesine göndermiş. Tarihe Wounded Knee Katliamı olarak geçen olay, Lakota Siyuları ile Birleşik Devletler arasındaki son büyük çatışmaymış. 29 Aralık 1890'da gerçekleşen saldırıda, 62'si kadın ve çocuk en az 153 Kızılderili öldürülmüş. Kara Geyik, 7. Süvari Alayı'nın Pine Ridge ve Rosebud bölgelerinde yaşayan Lakota yerlilerinin sağ kalanlarındandır. Vikipedi'de Wounded Knee Katliamı'nı okurken sözcüğü yanlış görüp görmediğimi kontrol etmek ihtiyacı duydum. Yo doğruydu, Rosebud bölgesinde yaşayan Lakota Siyularından bahsediliyordu. Genç bir gazeteci, kimsenin anlamını bilmediği bu sözcüğün peşine düşer. Charles Foster Kane gibi güçlü, güçlü olduğu kadar nefret edilen ve sonunda yalnız ölen bir adamın son sözcüğünü merak eder. Kane'i tanıyan kimse de bilmemektedir bunun anlamını. Filmi izleyenler hatırlar: Rosebud, Kane'in çocukken sahip olduğu kızağının adıdır ve bir bankacıya verilip evinden gönderilirken geride bıraktığı çocukluğudur. Sinema tarihinde, Rosebud sembolizmi üzerine pek çok şey yazıldı. Hatta kimileri, Welles'in başkarakterini üzerine kurduğu ABD'li gazete sahibi ve siyasetçi William Randolph Hearst'ün karısının cinselliğine gönderme olduğunu, bu yüzden Welles'in sinema çevrelerinden dışlandığını ileri sürerler. Bense 7. Süvari Alayı'nın Wounded Knee Katliamı'nı okurken karşıma çıkan Rosebud'la Welles arasında bambaşka bir bağ kurdum. Orson Welles'in Yurttaş Kane'de prototip olarak kullandığı medya devi William Randolph Hearst, 1863 ile 1951 yılları arasında yaşamış. Wounded Knee Katliamı yapıldığında da babasının 1880'de San Francisco'da siyasal nedenlerle satın aldığı zor durumdaki Examiner gazetesinin yönetimini çoktan üstlenmiş.


Solda Oscar Wilde'ı görüyorsunuz. Sağ üsttekiyse kısa süre öncesine kadar Oscar Wilde sanılan aktris Alice Guszalewicz. Burada yüzyıllık hatayı düzeltiyor ama fotoğrafı değiştirmiyorum :) Sağ altta da moda fotoğrafçısı Vincent Alvarez'in Dorian Gray temalı çekiminden bir kare var. Dorian Gray'in Portresi'nden bahsediyorum. Zekası, yeteneği, cüretkarlığıyla yıllar önce kalbimi çalmış bulunan büyük şair, denemeci, masalcı, oyun yazarı ve nüktedan Oscar Wilde'ın tek romanından. Dünyanın en tuhaf, en sihirli, en tekinsiz hikayesinden. Hikayenin devamında ürpertici bir şeyi okuyoruz; Dorian'ın dileğinin gerçekleşmesini. O hep yakıcı derecede genç ve güzel kalıp kışkırtıcı bir biçimde masum görünürken, portresine olanları. Dorian kendiyle yüzleşmenin en dehşet veren halini yaşıyor. Kendisi hep aynı gibi. Ama yıllar geçtikçe portresi çirkinleşiyor; zalim, kötü kalpli ve sefih birini göstermeye başlıyor. Dorian'ın yaptığı her hareket, işlediği her cürüm, kırdığı her kalp portreye yeni bir fırça darbesi ekliyor. Renkler dağılıyor, şekiller bulanıklaşıyor... O artık Dorian'ın değil, ruhunun portresi. Oscar Wilde'ın nefis romanı ilk kez edebiyat dergisi Lippincott'da tefrika edilmiş ve yayınlandığı günden itibaren İngiliz edebiyat eleştirmenleri tarafından yerden yere vurulmuştu. Biri tanesi romanı, sıkıcı ve kirli diye tanımladı; bir diğeri Fransız sefihlerinin hastalık saçan zırvalarına benziyor yazdı. Ahlaki ve ruhsal çürümenin zehirli kanıtı diyenler oldu. Gerçekte katlanamadıkları, Wilde'ın eşcinsellikten açıkça bahsetmesiydi. Hatırlayalım; İngilizce'de eşcinsellik terimi, ilk kez bu romanın yayınlanmasından iki yıl sonra kullanılabildi. Her neyse, neticede yazarın izniyle roman kısaltıldı ve cinsellikle ilgili cümlelerden arındırılarak kitaplaştırıldı. Ve Dorian'ın Gray'in Portresi'ni herkes 120 yıldır hep sansürlenmiş haliyle okudu. yazınız çok hoş olmuş ancak bu sansürsüz kopyanın hangi yayınevinden ve ne zaman yayınlandığından bahsetmemişsiniz. asıl merak uyandıran kısım boş kalmış yani, bizi bilgilendirirseniz sevinirim. Kitap çoktan çıktı aslında. tabii Türkiye'de ne zaman çıkacağını bilmiyoruz. En azından bu konuda bir girişim var gibi görünmüyor.


Karakter tasarımcısı, çizer, illüstratör ve grafiker Berk Şentürk'ün bu işi yeni değil besbelli ama öyle güzel ki Behance'i turlarken rastladığımda eskiymiş falan diye herhangi bir tereddüt yaşamadan bloga aldım.


1830'ların İstanbul'unda geçen bir polisiye, Yeniçeri Ağacı... Kahramanı, Sultan II. Mahmut tarafından iki cinayeti çözmekle görevlendirilen haremağası Yaşim. Tarihin ilk hadım dedektifi Fransız edebiyatına düşkün ve mükemmel bir aşçı. Osmanlı İmparatorluğu. Yıl 1836. Sultan II. Mahmut, bir yandan Batı'ya ayak uydurma gayretiyle sistemde çeşitli yenilikler yapıyor, bir yandan da devlet içindeki karışıklıklarla uğraşıyor. Bir gün Vaka-i Hayriye sonrası Yeniçeri Ocağı'nın kaldırılmasıyla kurulan Asakir-i Mansure-i Muhammediyye mensubu bir subayın cesedi bulunuyor, eşzamanlı olarak da gözdelerinden biri haremde boğularak öldürülüyor. II. Mahmut cinayetleri aydınlatması için zeki ve hızlı Haremağası Yaşim'i görevlendiriyor. İstanbul'un dolambaçlı sokaklarında katilin izini süren Yaşim'in olayları çözmek için 10 günü vardır. İşte Jason Goodwin'le Yaşim romanlarının ilki olan Yeniçeri Ağacına dair konuştuklarımız... Ülkenizi ilk kez 1990'da gördüm, bir arkadaşımla birlikte Polonya'dan İstanbul'a yürüyerek seyahat ettiğim zaman... Kapıkule'den girmiş, Edirne'den İstanbul'a ilerlemiştik. Açıkçası, Türkiye'ye ilk görüşte aşık olmuştum. Sıcak, dost canlısı insanlar, Selimiye Camii'nin hala her gördüğümde soluğumu kesen silüeti, şahane yemekler... Benim için muhteşem bir deneyimdi! Tabii çok genç ve bilgisizdim; Osmanlı'nın izlerinin başka coğrafyalarda, bilhassa Avrupa'da korunduğunu daha sonra fark ettim. Bulgaristan'da içtiğim nefis, sade kahve bile sizdenmiş. Benimki daha eğlenceli. Çünkü Osmanlı İmparatorluğu'nu istatistiklerden değil, insan deneyimlerinden yola çıkarak yazdım, kısmen de yabancı seyyahların izlenimlerinden, gezi notlarından faydalandım. Böylece ortaya enteresan bir kolaj çıktı. Sanıyorum Osmanlı macerasının yükselişindeki enerjiyi de, sonlara doğru yaşanan tükenişi de doğru yansıtabildim. Esas amacım, alışılmış bir maço süper kahraman yerine yaşayan bir karakter yaratmaktı. Polisiye filmler ve romanlar, zaten bu tür karakterlerle doluydu ve bir yenisine bence hiç gerek yoktu. Yaşim, duyarlı bir adam, konuşması ve düşünce biçimi erkeksi ama çocukken hadım edilmiş. Her kayıp aslında bir kazançtır ya, ona da öyle oluyor. Sadece erkeklerle değil kadınlarla da konuşabilmesi ve sarayın içinde dilediği her yere girip çıkabilmesi bu kazançlardan Ayrıca haremağası olması, onu bir nevi arabulucu ve koruyucu haline getiriyor. Güvenliği ona teslim edilmiş insanları, padişahın ailesini, toplumu. Yaşim, hiçbir zaman tam olarak diğer insanlar gibi yaşayamayacağı, hep bir çeşit alacakaranlık kuşağında kalacağı için insana dair her şeyi araştırıyor. İnsanların zihni nasıl işler, zayıf ve güçlü yanları nelerdir, öğrenmek istiyor çünkü. Öğrendikçe de tam anlamıyla bir sorun çözücüye dönüşüyor. Okuduğum bazı eski metinlerde, paşalarla evlendirildikten sonra gizli gizli hareme geri dönmenin özlemini çeken cariyelere dair hikayeler vardı. Yaşim hadım edilmiş, evet ama bir cinsel hayatı olmadığı anlamına gelmiyor bu. Her şeyden önce iyi sevişiyor. Ama aşık olmak istemiyor, çünkü bu, tehlikeli bir şey. Kederli bir adam, çünkü hiçbir zaman çocuk sahibi olamayacak. Okurlarımı eğlendirmekten başka amacım yoktu ama okura yalan söylememeye, gerçekleri çarpıtmamaya dikkat ettim ve hikayeme tarihten karakterleri de dahil ettim. Sultan II. Mahmud ya da sonradan Valide Sultan olan Martinikli efsane kadın Aimee Dubucq de Riviery gibi... Sadece ufak tefek değişiklikler yaptım. Mesela Valide Sultan 1836'da ölmüştü ama ben yaşamasına izin verdim hatta onu Fransız asıllı büyükanneme benzettim. Yeniçeri Ağacında tamamen kurgusal bir hikaye anlatsam da finale doğru olanların Türkiye'deki son darbe girişimini andırdığını yeni fark ediyorum. 150 yıl önce geçen ve10 yıl önce yazdığım bir hikayenin bugünü yansıtması biraz korkutucu aslında. Osmanlı İmparatorluğu'nun belirsizlikler ve siyasi ihanetlerle dolu, gergin ve karışık bir dönemi bu. Modernlerle gelenekselciler arasındaki büyük mücadelenin arka planında hep Kim kazanacak? sorusu var. Dolayısıyla bir yazar için o yıllar Fatih Sultan Mehmet ya da Kanuni döneminden daha zengin malzeme içeriyor. Yaşim'in dört macerası daha var, pir kitapta İstanbul'un farklı bir yüzüne tanık oluyoruz. Üçüncü roman kısmen Venedik'te geçiyor. Baklava Kulübü adlı sonuncudaysa, İstanbul'daki İtalyan ihtilalcileri görüyoruz. Osmanlı dönemi İstanbul'unun, Avrupa'daki baskıdan kaçanlar için güvenli ve sakin bir sığınak olduğunu öğrenmek Batılıları şaşırtıyor ama bunlar gerçek. Yaşim bir süper kahraman değil ama süper okuyan biri. O dönemin bütün İstanbulluları gibi, birkaç dil biliyor. Türkçe, Rumca, Ermenice, Fransızca biraz da Gürcüce konuşabiliyor. İngilizce konuşamaması, benim tercihim. Paris'teki bir kitapçıdan devamlı yeni kitaplar getirten Valide Sultan, okusun diye bunları ona da veriyor. Yaşim tam bir Fransız edebiyatı tutkunu; Balzac, Stendhal, Gautier ve Alexandre Dumas seviyor. Okurken zihninde yazarla ya da karakterlerle kavga ettiği de oluyor. Graham Green, olağanüstü bir edebiyatçı. Bölüm sonlarına mutlaka okurun merakını canlı tutacak unsurlar ekleyen Dan Brown da bana işe yarar bazı fikirler verdi. Ama edebiyatta kahramanım Charles Dickens. Görkemli bir iş yaparak 19'uncu yüzyıl Londra'sının ruhunu tüm canlılığıyla yazıya dökmüştü. Eski İstanbul'u romanlarımda yaratmaya çalışırken, Dickens'ın Londra'yı ele alış biçiminden yararlandım. Bu iki bambaşka şehrin kimi yönleriyle birbirine ayna olabildiğini de fark ettim. En sevdiğim polisiye yazarı Raymond Chandler da tehlikeli ama adeta nefes alan insanlarla dolu karmakarışık ve cehennem gibi sıcak bir şehir yaratmıştı. Benim İstanbul'umdaki herkes, sıradan bir sebze satıcısı bile olsa Chandler romanlarındaki gibi yaşayan karakterler olsun istedim. 25 yıldır İstanbul'a gelip gidiyor ve her gelişimde leziz yemekler yiyorum. Yemek yapmayı sevdiğim için de tariflerini istiyorum. Bu kitaptaki yemekleri çocuklarıma binlerce kez pişirmişimdir. Her birinde küçük değişiklikler, bana özel numaralar var. Mesela benim pastırmam da Kayseri'de yapılan kadar nefis. Türkiye'de ilk arnavut ciğeri yemiştim, Edirne'de bir çarşıda; onun da tarifi var. Yemek yapmak bence seyahat etmenin bir yolu, Yaşim yiyecek içecek alışverişine çıktığında okurlar İstanbul'un farklı yerlerini keşfediyor. O yılların İstanbul'unu lüfer, dil peyniri, isot biberi aracılığıyla dolaşıyoruz. Babam film yönetmeni, bir proje üzerine çalışıyoruz. 1686'da İngiltere'ye hediye edilen bir Türk atı var, Azxarax. Okuduklarımdan anladığım, öyle hızlıymış ki o yılların Ferrari'si sayılıyormuş. Gerçek bir hikaye ve içinde aşk da var. Bir kısmını Türkiye'de çekmemiz gerekiyor. Görüyorsunuz ya, ülkenize gelmek için hiçbirfırsatı kaçırmıyorum. 100 yaşında kaybettiğimiz Halil İnalcık, büyük bir tarihçiydi. Devrimci işler yaptı, arşivlere dalıp Osmanlı İmaratorluğu'nun tarihini bilgisizliğin karanlığından çıkardı. Öncesinde Osmanlı tarihini çoğunlukla yabancı tarihçilerin fantaziyle karışık, güvenilmez kitaplarından okuyorduk. Osmanlı'nın kuşaktan kuşağa korunmuş muazzam bir arşivi olduğunu onun çalışmaları sayesinde öğrendik. Sayısız tarihçi ve alim yetiştiren Halil İnalcık, Osmanlı tarihçiliğinin Muhteşem Süleyman'ıdır.


Mehmet Mümtaz Tütüncü'nün yazdığı Küheyli Buharlan adlı romana göre evet. Roman, IV. Fırat devrinde geçiyor. Zamanın mühim hezarfenlerinden Arif Çelebi gün geliyor çok büyük, çok erişilmez bir hayalin, gelmiş geçmiş cümle mucitlerin gönlünde yatan büyük tasavvurun peşine düşüyor. Ve insan gibi düşünebilen, insan gibi davranabilen, görene, duyana, konuşana insanmış hissi veren, hatta belki de bir çeşit insan olan bir makine yaratma denemelerine girişirken Arif Çelebi'nin ruhu da ikiye bölünüyor. Buharlı atlar, kanatlanmış makineler, kazan kaldırarak Bayezid Meydanı'nda toplanan Buhariler, gizli gizli tutulan günlükler, rüya alemlerinde başa gelenler, tarihi belgeler; bu romanda anlatılan her şey yalan ama her şeyden biraz fazlası tamamen hakikat. Yazdıklarımı okuyan dolayısıyla bana ve yazdıklarıma dışarıdan bakan birinin benim kendi kitabımdaki kahramanlara şefkat duydugumu gözlemlemesi benim için ilginç bir durum. Belki doğrudur, içimde derin bir yerde kahramanlarıma karşı benim fark etmediğim bir şefkat vardır, ama doğrusu, dediğim gibi, ben bunun farkında değilim. Bir karakteri anlatırken, önce onu anlamak, yargılamadan, olduğu gibi, tam işlediği gibi, kendi neden-sonuç ilişkileri içinde işlediği gibi ve içinde bulunduğu çevreyle etkileşiminde sağa sola savrulduğu gibi anlatmak istiyorum. Bunu yapabilmek için hem onu başkalarının gözüyle görebilmek, hem başkalarını onun gözüyle görebilmek, hem onun bilinçakımını onun kadar iyi takip edebilmek, hem de onun tabii ki kendisinin farkına olmadığı bilinçdışına nüfuz edebilmek gerekiyor, yani o karaktere hem içeriden hem de dışarıdan mümkün olan her şekilde bakabilmek... Tabii bu, sonuna vardırılması, tam hakkı verilerek yapılması imkansız bir şey, hatta belki tam hakkı verilerek nasıl yapılabileceğini tanımlayabilmek bile imkansızdır. Yine de bunu yapmak mümkünmüş ve ben de bunu bir kitap hacmi içinde yapılabilecek en iyi şekilde yapabilirmişim gibi yazmaya çalışmak daha doğru gibi geliyor, ayrıca en zevklisi de... Yani diyebilirim ki böyle bir inancım, arzum ve takıntım var... İşte bu arzu ve takıntıyla yazmak belki de kendi kitabımdaki karakterlere şefkat duyduğum izlenimini veriyordur. Aslında ben bu kitapta herhangi bir karakter yaratmaktan ziyade birtakım yazarlar yarattığım gibi bir fikri aklımdan geçirmekten hoşlanıyorum. Ben bazı yazarlar yarattım, onlar da her biri kendi açısından bakarak bazı karakterleri anlattılar veya yeniden yarattılar... Fakat ben yaratılan karakterleri önce bir anlamak, yargılamadan, olduğu gibi anlatmak kaygısını taşıdığım için, yarattığım yazarlara da bu kaygı geçmiş olabilir... Hezarfen Arif Çelebi ile herşeyden önce, birçok şeyi merak etmek ve bir kere edinmiş olduğumuz bir merakı ille de tatmin etmek istemek gibi bir ortak yanımız var. Sonra, merak konularımız ve okuduğumuz kitaplar arasında önemli bir örtüşme var. Akıl yürütme biçimimiz, bir fikirden başka bir fikre varırken izlediğimiz yollar, herhangi bir çıkış noktasından başlayıp dolambaçlı da olsa çeşitli yollar katederek akla gelebilecek veya gelmeyebilecek bambaşka bir konuda herhangi bir son noktaya varma şeklimiz de çok benziyor. Bir düşünce akımı içindeyken anayol çevresinde yeri ve zamanı tartışılır görülebilecek bazı gezintilere sebep olan sapmaları anlamsız bulmamak, anayolu ona çıkan yanyollardan ve o yanyollarda yapılabilecek çeşitli gezintilerden ayrı düşünememek konusunda çok anlaştığımızı sanıyorum. Nihayet, Arif Çelebi de, bana göre çok daha genç bir yaşta olmakla beraber, başladığı ilk meslekten ayrılmış, ilk öğrendiği mesleki faaliyet alanında bilgilenmekten çok zevk almış olsa da o meslekte tatbikata neredeyse hiç geçememiş ve başka bir alana atlamış, bu da bir benzerlik. Bundan başka en az bir benzerlik daha olduğunu düşünüyorum ama ondan bahsetmeye kalkarsam okurun kitabı okurken kendisi keşfetmesi gereken bir şey hakkında yorum yapıyor olma durumuna düşebilirim. Benim kitaptan hatırladıklarıma göre, aklına sadece savaşa dair projeler gelmiyor. Ama doğru, başkaları için çok önemli ve çarpıcı olsa da bazı projeleri pek ilginç bulmuyor, ya çözümü için uğraşmak kendisine yeni bir şey öğretmeyeceğinden, ya da daha temel bir sebep dolayısıyla... Öyle temel bir sebep olup olmadığı, varsa ne olduğu, her okurun kendi karar vermesi gereken bir şey. Ama burada artık kendimi alamayıp bir düşüncemi paylaşacağım : Benim Hezarfen Arif Çelebi'yi tanıdıkça edindiğim izlenim şu, ki kitabın başka okurları buna katılmayabilirler elbette: Hezarfen Çelebi her ne kadar bilimle, fenle uğraşıyorsa da, aslında bir bilim veya fen adamından ziyade, bir sanatkar... Zanaatkar değil, sanatkar... Bir ressam, bir yeniden-yaratıcı, bir yaratım-taklitçisi... Ama ressam fırça veya palet kullanırken, Çelebi çekiç, testere, kerpeten kullanıyor, ressam boya kullanırken, Çelebi tahta, metal, ip vs kullanıyor, ressam eserini iki boyutlu bir düzleme yerleştirirken, Çelebi eserini üç boyutlu bir boşluğa kendi kendisine ayakta duracak şekilde yerleştiriyor ve nihayet ressam renkler arasındaki ilişkilere göre eserinin istediği etkiyi vermesini sağlamaya çalışırken Çelebi tabiattaki sebep sonuç ilişkilerine göre eserinin hareket etmesini sağlamaya çalışıyor. Böyle olduğu için de Çelebi varlığından doğal olarak haberdar olduğu yaratıkları yeniden yaratmaya da çalışabilir, doğada rastlanmayan yaratıklar yapmaya da çalışabilir. Battlestar Galactica(2003) adlı dizi söyleşinin başında bahsedilmiş olan Yapay zeka sahibi makinelerin içinde bir bilinç doğacak mı? sorusuna ve ardından değinilen sorulara çok tatmin edici bir şekilde ışık tutuyor.


Size daha önce Avanzade Mehmed Süleyman'ın sebze, çorba ve yumurta pişirme usullerine dair üç ayrı risalesinden oluşan Aile Aşçısı adlı kitaptan kısaca söz etmiştim. Şimdi uzun uzun anlatmak zamanı... Kitapta hiç alışık olmadığımız türden bol kolesterollü, bol meyveli, bol hıyarlı tarifler, üstelik kısmen orijinalleriyle kısmen de günümüze uyarlanmış biçimleriyle yer alıyor. Hezarfen Avanzade Mehmed Süleyman'ın kitabı dönemin gastronomik temayüllerini hatta modasını da öğrenmenize imkan tanıyor. O dönemde hıyar ve tereyağını çok sevdiklerini, yumurtanın dondurması dahil her şeyini bol bol tükettiklerini, şarap, rom ve bira içebildiklerini okuyunca biraz şaşırabilirsiniz. Bence bu şaşkınlıktan hemen kurtulun ve Ruhun Gıdası Kitaplar'dan çıkan Aile Aşçısının güzelliğine teslim olun. Ha, olur da aşağıdaki tariflerden birini veya birkaçını denerseniz bana fotoğrafını göndermeyi unutmayın. İşte Aile Aşçısı adlı kitabın yazarı Avanzade Mehmed Süleyman (1871-1922) böyle bir hezarfenmiş. Eczacılık eğitimi görmüş ama Fransızca ve fizik öğretmenliği de yapmış. Lakin ilgi alanını bunlarla sınırlı tutmamış ve çocuk edebiyatı ve kadın sorunuyla ilgilenmiş, cinsellik ve marazları üzerine makaleler yazmış, tıbbi konularla, uzak doğu kültürüyle meşgul olmuş. Üzerine kitap yazdığı konular saymakla bitmiyor; tarih, rüya tabirciliği, falcılık, aşçılık; yok yok... Bunlar kitapta uzun uzun anlatılıyor, listeleniyor. Bizim konumuz ise Avanzade'nin yemek tarifi risaleleri. İşte onlar apayrı bir alem... Avanzade İstanbul ve saray mutfağından aldığı tarifleri o dönemin temayüllerine uygun olarak Fransız mutfağından lezzetlerle harmanlamış ve ortaya zengin bir lezzet şöleni çıkmış. İşin güzel yanı, Okan Üniversitesi Gastronomi bölümü öğretim görevlisi Özgün Ünver bu 300 tarifin bir kısmını günümüze uyarlamış. Aşağıda bazılarını okuyacaksınız ama önce beni şaşırtan birkaç ayrıntıyı paylaşacağım. Yemekler yumurta, peynir, kırmızı et gibi kolesterol bakımından yüksek yiyecekler içeriyor. Öte yandan tam da bu yüzden Canan Karatay ve geçen hafta bahsettiğim The Real Meal Revolution'cılar bu tarifleri çok sevebilir. Neredeyse her şeye meyve ekleniyor; çorbalara, sebze yemeklerine, yumurtalara... Ve işte yine bu yüzden Canan Karatay ve The Real Meal Revolution'cılar bu yemekleri katiyen onaylamaz. Hıyar kullanmadıkları tarif yok gibi. Tereyağlı hıyar dolmaları, salçalı hıyar tavaları, una bulanmış hıyar kızartmaları, zeytinyağlı ve hıyarlı türlüler... Avanzade hıyarı adeta bir tek salataya koymuyor. Öte yandan sanırım o dönemde genel olarak kızartmaya da düşkünler. Fasulye, lahana, kereviz kızartması gibi yemekler belli ki çok seviliyor. En sevilen lezzetlerden biri badem. Onu da yumurtadan çorbaya her şeyde bol bol kullanıyorlar. Meyvelerin kraliçesi kiraz olmalı. İşte kiraz çorbası tarifi: Münasip miktarda kirazın saplarını atıp çekirdeklerini çıkarıyor ve tereyağında kavuruyorsunuz. Ardından un ve şeker kattığınız suda 20 dakika pişiriyorsunuz. Servis için çorba kaselerine koyduktan sonra tereyağında kızarttığınız minik ekmek kabuklarını ekliyorsunuz. Tariflerden hangilerinin Osmanlı, hangilerinin Fransız mutfağına ait olduğunu anlamak güç değil. Kurbağa, sümüklüböcek, istakoz gibi yiyeceklerin tarifleri gayet Avrupalı. Şarap içerenler Fransız, bira içerenler Alman. Madeira, malaga, porto şarapları ve rom da kullanılıyor. Ama Avanzade, Dindar ve huluk olanlar bunları ilave etmeyebilirler notunu düşmeyi ihmal etmiyor. Salatalıkları soyup çekirdek yataklarını bir kaşık yardımıyla çıkartın ve ince dilimler halinde doğrayın; geniş bir kaseye alın ve üzerlerine tuz serptikten sonra 30 dakika boyunca suyunu salması için bekletin. Diğer tarafta kaynayan tuzlu suda kuzukulağını ve maydanozu 2 dakika haşlayıp soğuk suyun içine çıkarın. Kuzukulağı soğuduktan sonra suyun içinde hiç bekletmeden sıkarak iyice süzün. Kuzukulaklarını, maydanozu ve kuru soğanı çok ince doğrayın. Derin bir tencerenin içinde tereyağını eritin, soğanlar yumuşayıncaya kadar kavurun. Doğranmış salatalık, kuzukulağı ve maydanozu ilave edip karıştırın. Üzerine sıcak tavuk suyunu ve karabiberi ekleyerek kaynamaya bırakın. Bir kasenin içinde yumurta sarısı, krema ve bir çimdik tuzu çırpın ve kaynayan çorbanın altını kısın, iki kepçe çorbayla yumurtalı karışımı ılıştırın. Bu karışımı ocağın üzerindeki çorbaya sürekli karıştırarak yavaşça ilave edin. 4 dakika boyunca kısık ocak üzerinde kaynatmadan karıştırmaya devam edip sıcak olarak servis edin. Domateslerin kabuğunu soyup çekirdeklerini çıkardıktan sonra doğrayın. Soğan ve sarımsakları yemeklik doğrayıp eritilmiş 60 gr tereyağıyla yüksek ateşte, soğanlar yumuşayıncaya kadar kavurun. Domatesleri ekleyip karıştırın, tuz, karabiber, defne yaprağıyla lezzetlendirin. Domatesler yumuşayıncaya kadar 15 dakika pişirip ocaktan alın. Tost ekmeğinin kenarlarını keserek alın, içini küp küp doğrayın, 100 gr tereyağını eritip ekmeklerin üzerine dökerek karıştırın. 185 derecede kızarıncaya kadar (7-8 dkika) fırınlayın. Enginarları limonlu suda 10 dakika haşlayıp iyice süzdürün. Sığ bir tencerede 2 lt suyu kaynatın, içine tuz ve sirkeyi ekleyip ocağı en kısık konuma getirin. Yumurtaları teker teker suyun içine kırıp dikkatlice 5 dakika pişirin ve soğuk su dolu bir kaba alıp süzdürün. Enginarları dörde keserek fırınlanmış ekmeklerle karıştırın ve bir fırın kabının tabanına yayın. Üzerine yumurtaları yerleştirin ve domates sosunu yumurtaların üzerine gezdirip tuz, karabiber serptikten sonra 5 dakika fırınlayarak servis edin.


Oya Baydar'ın yeni romanı O Muhteşem Hayatınız dünyaca ünlü bir primadonna ile tutkulu hayranı arasındaki ilişkiyle başlıyor ama bireylerin trajedilerinin yaşadığımız toprakların örselenmişliğini simgelediği bir anlatıya dönüşüyor. Gerçeğin çoğu zaman göreceli olduğunu, nereden baktığımıza bağlı olarak değiştiğini, hele de kendimizle ilgili gerçeklerin mutlaklığından söz edilemeyeceğini düşünürüm. İnsan kendi hikayesini olmasını istediği gibi anlatır ama içten içe, anlatımındaki çelişkileri de görür. Aradaki fark psikolojik tedirginliğe neden olur. Kişi giderek, iç huzurunu sağlamak için kendi anlattıklarına inanmaya başlar, anlattığı şey olur. İster kendimiz, ister başkaları uydurmuş olsun, kurgular hakikatin yerini aldığında büyük hayal kırıklıkları ve acılar yaşanabilir. Başkadır tabii. Özellikle sıradan olmayan birini seçtim ana karakter olarak. Kendisine atfedilen muhteşem hayat hikayesiyle gerçek hayat hikayesi arasındaki tezat, hatta uçurum daha iyi ortaya çıksın, altı daha iyi çizilsin diye. Sanırım insan çok üstün gördüğü, yeteneklerine hayran olduğu kişiyle kendini özdeşleştirdiğinde bir başkasının yardımıyla kendini aşmış oluyor. Özellikle hayalleri, hedefleri büyük ama yetenekleri sınırlı vasat insanlarda normal hayranlık hali travmatik, biraz da hastalıklı bir psikolojiye dönüşüyor. Kendi yaşayamadığı hayatı, ulaşamadıklarının tümünü hayranı olduğu kişinin kimliğine bürünerek ya da onu yanıbaşında hissederek telafi ediyor. Evet, gerçekten şaşırtıcı bir rastlantıydı. Eski fotoğrafları, gazeteleri, dergileri, çeşitli arşiv malzemesini toplamaya meraklı bir amatör arşivci eline geçen bazı fotoğrafların bana ait olduğunu tahmin etmiş. Bitpazarında bulmuş onları. Herhalde yanlışlıkla atılmış ya da annemi kaybettiğim zaman onun dağıtılan eşyaları arasındaymış. Beni buldu, tanıştık, bazılarını geri aldım, işine yarayacağını, hoşuna gideceğini tahmin ettiğim bazı çok eski fotoğrafları da ona götürdüm. Elindeki fotoğraflar üzerinden hayat hikayeleri kurguluyordu, sanki onlardan aldığı ilhamla kendi romanlarını yazıyordu. Bazen ben de yaparım bunu. Konu açılımlara çok elverişliydi, beni yaz diye dayatıyordu, yazdım. Romanın kilit noktalarından biri, daha doğrusu sırrın çözülmesinin anahtarı 3. Ordu'ya verilmiş Atatürk imzalı Tunceli harekatı hatırası madalyası. Kendi hayatınızda da babanızdan kalmış hatıra eşyaları arasında böyle bir madalya bulduğunuzdan söz ediyorsunuz. Romanın ortalarına geldiğimde, evden eve taşınırken ayıklamaya çalıştığım ıvır zıvır arasında öyle bir madalya buldum. Üzerinde 3. Ordu Tunceli Harekatı yazılı, Atatürk imzalı ve 26 Ağustos 1938 tarihini taşıyan sarı bir madalya. O günlerde Dersim konusuyla doluydum, babamın böyle bir madalya sahibi olmasından çok etkilendim, utandım diyebilirim. Sonra araştırdım, babamın o tarihlerde Trabzon'da umumi müfettişlikte askeri danışman olarak görev yaptığını öğrendim, biraz rahatladım. İçine düştüğüm ruh halini roman kahramanlarımdan Arya'ya yansıttım. Sanırım bu yüzden o duyguları daha içten anlatabildim. Bütün romancılar için de öyle midir bilmiyorum ama ben yazdığım sürece değiştiğimi hissederim. Romana başlarkenki ben ile bitirdiğimdeki ben duygusal açıdan olsun, romanda işlemeye çalıştığım temaya bakış açısından olsun aynı değildir. Bu defa da öyle oldu. Farkındalığımın arttığını, insanı daha iyi tanıyıp derinliklerine inmeye çabaladıkça duygudaşlık kurma yeteneğimin güçlendiğini hissettim. O Muhteşem Hayatınız'ın yazım süreci, gerek müzik ve opera gerekse Dersim konularında çok şey öğrenmem gerektiği için oldukça güç ama güzel ve geliştirici bir süreçti.


İçtenlikle cevapladıkları için onlara teşekkür ederim. Cevapları bana geldikleri sırayla yayınlıyorum... Ama önce Oya Baydar'ın kitabından seçtiğim alıntının bana hissettirdiklerini okuyun. Sonuçta bu dosyayı hazırlama fikri oradan doğdu. Oya Baydar'ın okurlarının karşısına bu kez bir romanla değil, üç çeyrek asırlık hayatından ona kalan anlarla çıktığını Egoist Okur yazarlarından Semih Büyü söylemişti. Yetim Kalacak Küçük Şeyleri, yani Baydar'ın hüzün, acı, keder, heves, mutluluk, heyecan, haz, hayal kırıklığı anlarının şahitliğini; darbelere, kıyımlara, zorunlu göçlere, sürgünlere maruz kalmanın yorgunluğunu anlattığı kitabını bir oturuşta okudum. Annesini bir türlü sevemediğiini anlattığı bölümlerde kendime döndüm, kendimi sorguladım. Aristokrat halasının evine giderken hadise çıkaran o küçük kız, yazarın kendisi. Evin üst katında oturan bir abi yüzünden sevmiyor etek giymeyi ve her seferinde ağlama krizleri geçiriyor. Okurken satırların ifşa ettikleri yüzünden gözlerim doluyor. Ve Baydar'ın niçin ömür boyu kendini pantolon giymeye mecbur hissettiğini anlıyorum. Ayrıca her kadın anlar bunu, biliyorum. Kitabın sonraki sayfalarında, yani Oya Baydar yıllar sonra, genç bir kadın olduğunda, Bıktım senin şu daracık pantolonlarından diyen sevgilisine hüzünle gülümseyecek. O sırada belleğinden hangi anların, anıların hızla geçtiğini bileceğim. Yazarla artık çok yakınız, benimle hatının en büyük sırlarından birini paylaştı.


Romanın ve öykünün kendi şiirinin olabileceği ama bunun anlatımda şairanelikle karıştırılmaması gerektiği çoktan hemfikir olunmuş, tartışmasız bir gerçek artık. Fakat son zamanlarda, romanlarında, öykülerinde, gizli bir şiiri sürdürenler çoğalmaya başladı. Özellikle son on yılda tanıdığımız, Barış Bıçakçı gibi önemli isimlerin yapıtlarında süren bu gizli şiir, okura bu yazarların o şiire mahkum olduklarını da hissettiriyor. O şiire boyun eğişle romanın boyun eğişi arasında umut kırıcı bir ilişki olabileceği hakkında kuşku da uyandırıyor okurda. İki şiir kitabına sahip Serkan Türk'ün üçüncü öykü kitabı olan Tanrı'nın Yalnız Kırlarını okumaya başlarken de aynı nedenle kuşkuluydum açıkçası. Okurken büyük bir haz alsam da bunun etkisi kitap bittiği anda yitip gidebilirdi. Öyküler bütün dinamikleriyle birer öykü gibi sürmeyebilirlerdi içimde. Fakat öyle olmadı. Daha ilk öyküden başlayarak şiirin varlığını Serkan Türk'te de görüyorsunuz. Üstelik söz etmeye çalıştığım o gizli şiirden dört beş kat daha belirgin yazarın şiiri. Fakat işte, o kritik şiire mahkum oluş ya da boyun eğiş eşiklerini bilinçle atlamış bir şiir onunki. Şiirini öykülere bile isteye yedirmiş. Kimine güzel gelir, kimine fazla. O ayrı konu. Ama şiire boyun eğerek öyküye boyun eğdirmemiş. Bu çok önemli. Yazarın bir başka önemli başarısı da, öykünün şiirini şairin şiirine yenik düşürmemiş olması. Şair Serkan Türk'ün yer yer fazla bulunabilecek şiirine rağmen, yazar Serkan Türk öykülerinin kendi şiirlerine de ulaşmış. Bu konuda kitapta tek bir sorun var. Biraz tuhaf ama yazınsal anlamda yaşamsal bir sorun bu: Serkan Türk'ün şiiri, kitabın bütününe bakıldığında, tek bir şiir olmaktan çıkmış ve ikiye parçalanmış. Tanrı'nın Yalnız Kırlarında on altı öykü var. İlk sekiz öyküde, neredeyse hiçbir şey olup bitmiyor. Olan biten her neyse, geçmişte kalmış. Fakat geçmişte ne olup bittiği de yazar tarafından sadece çekirdeği görünecek kadar, ustaca örtülmüş ve şiir tam da burada başlamış. O şiir, olan bitenin dışta değil içte yaşandığına ve bunun zaten hep böyle olduğuna ilişkin. Serkan Türk'ün kişileri karşılıklı iletişimin imkansızlığının farkında olduğu ya da o imkansızlığın acısını çektiği için böyle bu. Yazarın ilk sekiz öyküde ulaştığı bu şiir, hiçbir öykücünün şiirine benzemiyor. Serkan Türk, öyküsünün bu özgün şiiriyle, insanın içinde olup bitenleri kalıcı bir etki bırakarak ve şaşırtarak anlatıyor. Son sekiz öyküdeyse, bu önemli yazınsal damar, başka bir şiire doğru evriliyor ve ilk şiirde parçalanma başlıyor. Dokuzuncu öykü Külle onuncu öykü Beni Bir Kere Çevirir misin? sanki ikinci bir kitabı başlatıyor. Aynı şekilde Mercan Hanımın Gözleri de başka bir kitaba ait gibi. Çünkü bu öykülerde olan bitenler, sadece içte değil, dışarıda da olup bitiyor. Böylece, başka bir kitapta yerlerini çok iyi bulabilecek bu güzel öyküler, şiirleriyle önceki öykülerden ayrılarak, kendilerine sıra gelene kadar yükselmiş olan şiiri aşağı çekmeye, başka yöne saptırmaya ya da seyreltmeye başlıyorlar. Çini ve Gölgeler ya da Tanrı'nın Yalnız Kırları adlı öyküler kitabın ilk şiirini tekrar hatırlatıyorlar ama parçalanmanın önünü almaya doğal olarak güçleri yetmiyor. Serkan Türk'ün öykülerine birçok başka açıdan da bakılabilir elbette. Kötürümleri, cüceleri, körleri, tecavüz mağduru çocukları nasıl olup da o kadar güzel yazabildiği düşünülebilir. Ya da doğanın bütün kitaba dağılışındaki başarının sırrı irdelenebilir. Ama söz ettiğim konunun önem açısından ilk sıraya alınması gerektiğini düşünüyorum. Çünkü çok güç bir iş olan öyküde kendi şiirini bulma işinin üstesinden başarıyla gelmiş bir yazarın, o şiiri görüp o şiirde diretmesi gerektiğine inanıyorum.


Öncelikle bunun yanıtı bende değil, sayıları gitgide azalan eleştirmenlerde olmalı diye düşünüyorum. Bunları yazarın tek tek saymasını da pek doğru bulmuyorum. Ama kabaca söylersem: Elbette, bunların olması kaçınılmaz. Yoksa insan sıkılır. Ben çok çabuk sıkılan bir insanımdır, bu da sürekli yeni oyunlar peşinde koşmama neden oluyor. Hem hayatta hem yazında. Bunların oluşuysa ayrı bir keşif süreci. Kıpır kıpır bir sergüzeşt. Keyif almak istiyorum yazarken, bu da ancak kendiliğinden gelişen bir arayışla mümkün bence. Ana dertlerim belki aynı, yanına yamacına eklemlenenler olsa da. Edebiyat anlayışım değişti mi? Sanırım öze daha vurgunum, sözü azaltmaya. Ötekilere. Yitirmişlere. Yitirdiğinin farkında bile olmayan zavallılara. İnsandaki o oynak ikiyüzlülüğü deşmeye. Sevim Burak'ın da dediği gibi aklını yitirmişlere -ki içinde yaşadığımız bu çağda aksi ne kadar mümkün? Ama tüm bu zaman içinde duyguyu okşamayı unutmadan ve hareketleri de hiçbir zaman küçümsemeden. Çünkü söz yanıltıcıdır, hareketler daha çok ele verir karakterleri, tıpkı insanları verdiği gibi. Öze döndüm sanırım. Asıl derdime yeniden yaklaştım. Bu kadar yakın vahşetinin yaşandığı bir toplumda korkunç ailelerin ve korkunç geçirilmiş çocuklukların çok belirleyici olduğuna inanıyorum. Şiddetin her biçimini yaşıyoruz, aileden değilse bu kez okuldan, komşudan, arkadaştan, sevgiliden... Bu, derin kesikler açıyor ruhumuzda. İlla fiziksel olması da gerekmiyor bunun. Bir sözün ağırlığını yıllarca taşıyabiliyor insan kalbinde. Kardeşinin bir sözü yüzünden yıllarca kendine karşı güvensiz olabiliyor insanlar. Çünkü çocukken, sevdiklerimizin bize bile isteye kötülük yapabileceğini düşünmüyoruz. Kötülüğün çocukluktaki karşılığı daha farklı. O sözü söyleyen yakınımız diyelim, yıllar sonra aslında ne kadar korkunç biri olduğunu anlıyoruz. Ama iş işten geçiyor. Bu arada çocukluk çoktan yitirilmiş oluyor; erken büyümüş, erken ekşimiş, erken kaybetmiş, posası sıkılmış birilerine dönüşüyoruz. Otantik bir deneyim için sizi de beklerim.


Rulo resimlerinde şaman kültürünü ve yanı sıra tabiat üstü figürleri, cinleri yansıtan ve 14. yüzyılda yaşadığı tahmin edilen Mehmet Siyah Kalem'in yaşamı ve kimliği bilinmiyor. Tarih kaynaklarından hiçbiri ondan sözetmiyor. Gerçek adı bile belli değil. Kimi resimlerin üstüne Kar-ı Üstad Muhammed Siyah Kalem yazılmış. Dil, insanoğulları ve kızlarının yarattığı en önemli büyü aracı bence. Dünyayı, insan benliğini ve yaşamı zihnimizde kodlar dil dediğimiz şey. Öyle ki, bizim için dilin dışında yaşamak diye bir şey kalmaz. Bu noktada kendi kendimize rahatlıkla şu soruyu sorabiliriz: Gerçeği dille kuruyor, kurguluyorsak eğer, gerçeküstünü, doğaüstünü de dille yaratıyor olabilir miyiz? Kuşkusuz evet. O zaman geçmişten günümüze fantastik edebiyata karşı bu direnç niye? Sen de çok iyi bilirsin ki iş fantastiğe gelip çattığında sanki insanlık ikiye ayrılır; dilin bize somut gerçekleri göstermesini isteyenler, böyle olmasını bekleyenler ve dili olağanüstünün kendisi olarak kabul edip mitlere, düşlere, fanteziye kendini açanlar. Gerçeğin yolunun, gerçeküstünden geçtiğini kavramakta yatıyor işin sırrı sanırım. Ama burada insani bir korkuyu da tespit etmeli. Fantastik edebiyatın, yaratıcı yazarın kaleminden çıkan bir şey olmadığını biliyoruz hepimiz içten içe. Kolektif bilinçdışımızdan, bin yıllar öncesinden süzülüp bize gelenlerin, korkuların, arzuların, ortak tahayyüllerin bir ürünüdür fantastik. Yüzleşmesi zor, çocuk masalı diye burun kıvırması kolaydır. Burada Mary Shelley'nin Frankenstein'ı yaratırken anlattıkları geliyor aklıma. Bir iddia üzerine, korku dolu bir öykü yazmak ister Shelley ve bir türlü yazamazken, bir gece gözünün önüne karanlık, boş bir odada kendine bakan korkunç, canavarımsı bir surat gelir. Ve işte öyle başlar artık klasiğin de ötesinde kültleşen romanına. Şimdi doğruya doğru, hangimiz arada sırada gözünü kapadığında canavarımsı suratlar görmez ki! Ama hangimiz yine bu görüntüler geldiği anda hepsini hızla silmeye çalışmaz. Canavarlar gelirler ve biz onlardan kaçarız. Sözün kısası, dili bizim yarattığımız doğaüstü bir şey olarak kabul edebilirsek, yüzümüze tutulan aynalara, çarpık da olsa bakma gücü buluruz kendimizde. Kaçmadan önce bir an tek bir an durup bakabiliriz canavarlarımızın yüzlerine. Ve bundan olağanüstü ne olabilir ki?! Çağdaş edebiyat, Joseph Campbell'in dediği ve hepimizin de bildiği gibi, büyük ölçüde çevremizde ve içimizde gezinen hastalıklı, umutsuz durumların cesur ve tam bilgili gözlemine dayanır daha çok. Fantastik edebiyat da bu noktada kendini gösterir, cesaretin de bir yere kadar olduğu yerde karşımıza çıkar. Direkt söylenemeyenleri, gizli kapaklı yaşananları olmayan ülkelerde kurgular, türlü çeşit yaratıklar aracılığıyla bize gösterir. Fantastiğin sansürü yoktur. Olmayan yaratıkların, olmayan toplumların ve kahramanların nesine dur diyeceksiniz? Neye, bu kadarı da fazla ama, diyeceksiniz. Vampirizm, şiddet, aşırı şehvetin, korkunun, arzunun bin bir türü, yüzü, gerçekte halının altına süpürdüğümüz bütün aşırılıklar fantastiğin de temel izlekleridir. Dolayısıyla hem bu anlamda hem de dili kullanma biçimiyle muhalefetin ta kendisi olur. Edebiyatın kötü çocuğu olması boşuna değil. Burada bir yanıyla tatlı, bir yanıyla da çok tehlikeli bir oyun vardır. Basit bir peri masalı gibi görünen bir metin, insan ruhunun erginlenme sürecine ışık tutar mesela. Ya da korkunç bir kan emici hayallerinizi süsleyen bir kahramana dönüşür. Sistemin bize gerçek, doğru, dürüst, iyi gibi gösterdiği tüm olumlayıcı kavramlara karşı ayak direr fantastik edebiyat. Kendi gerçekliğini, kendi yarattığı kavramlarla kurma iddiasındadır. Ben de bu iddiada, direniş ve sonuna kadar muhalif bir yan buluyorum. Ve son bir şey daha, fantastiğin semavi dinlerin birbirinden özenle ayırdığı iyilik ve kötülük kavramlarını, hepsinde değil ama bazı önemli eserlerde yeniden birleştiren, birleştirebilen günümüzdeki tek dil düzlemi olduğunu düşünüyorum. İşte tam da burada ortaya çıkıyor, bilinmeyene, fantastik olana, gizeme olan tutku ve ihtiyaç. Teknoloji tüm insanlığın yürekten inanıp inşa ettiği akıl çağının, modernitenin bir devam ürünü. Ancak akla, bilime, devamında da teknolojiye duyulan büyük hayranlık, insan ruhunu, duygularını aynı ölçüde doyuramadığı için kültürel olarak postmodernizm dediğimiz şey fışkırıyor içimizden. Modernizmin akılda başardığını, postmodernizm ruhta ve kültürde toparlamaya çalışıyor ister istemez. Ez cümle insan denen varlık yıldızların altında yattığında, ışık ışınlarını, evrenin dönüş hızını falan düşünmeyi değil, hayaller kurmayı seviyor hala. Bilgi dediğimiz şeye, bilinmeyene duyulan sonsuz arzu sayesinde ulaşıyoruz. Ve bilmediğimiz, gizemli olan, olağanüstü olan birşeyler yoksa, bu dünyayı yaşanır kılacak hiçbir şey yok demektir. Bir parça mistik olacak ama arayış yaşamdan geliyor, bulmak ise hikayenin sonuna, yani ölüme işaret ediyor. Aramak varken niye bulalım ki! Öncelikle fantastiğin bir edebi tür olarak ortaya çıkış ve kabul ediliş sürecinden başlayacağım. Çünkü bu atölyenin temel amaçlarından biri isteyen her okurun kendi eleştirel bakışını kurabileceğini kanıtlamak. Buradan yola çıkarak fantastik edebiyata yöneltilen haklı/haksız eleştirileri görmenin atölyenin katılımcılarını eleştiriye, eleştirel okumaya bir adım yaklaştıracağını düşünüyorum. Çok uzun yıllar bir edebi tür olarak kabul edilmedi fantastik edebiyat. Bunu derken korku, gotik, bilimkurgu gibi türleri de kastediyorum. Edebiyatın eğlenceli bir yan ürünü olarak kabul edildiler. Ama zamanla işler değişti. Neden değişti, nasıl değişti, bu değişimde milyonları bulan okuma oranlarının etkisi neydi, bunları göreceğiz hep birlikte. Fantastik edebiyatı elbette 19. yüzyıldan başlatmak yeterli değil. Mitler, destanlar, peri masalları da girecek işin içine. Kahramanın yolculuğu izleğini tel tel ayırıp işin içine eleştirel bakışımızı da katarak yeniden dikeceğiz. Bu dikişi tutturduktan sonra fantastiğin muhalif yönü, muhalif sözü üzerinde duracağız. Tüm aşırılıkların ortaya çıkma, çıkarılma biçimleri nelerdir, bastırdığımız, kötülük olarak adlandırdığımız tüm bu duyguların dilsel bir oyun aracılığıyla ortaya çıkması illa ki şart mıdır, birlikte karar vereceğiz. Kısacası dilin bir büyü aracı olarak kullanıldığı, içimizdeki ejderhaların başrolde olduğu ve fantastik edebiyatın, fantastik eleştirinin derinliklerine doğru giden bir yol bekliyor bizi dört ders boyunca. Türk edebiyatı ve fantastik denince şöyle bir durup derin nefes almamız gerekiyor. Çünkü konu oldukça çetrefilli. Cumhuriyetle birlikte sözlü edebiyatıyla arası açılmış bir toplumuz biz. Dolayısıyla içimizdeki cinler çıkarılıp atılmış nicedir. Batıdan gelen dalgayla başka kültürlerin cinleri, perileri, canavarları girdi edebiyatımıza. Ama her şeyin ithal olmadığı eserlerimiz de var tabii. Osmanlı döneminde yazılmış bilimkurgulardan Suat Derviş'in gotik eserlerine, edebiyatımıza dilin gerçeküstü yapısını da taşıyan Orhan Kemal, Yaşar Kemal, Latife Tekin gibi yazarlarımızdan batılı aşağılamak için yola çıkıp neticede olağanüstünün dünyasında asılı kalan Hüseyin Rahmi gibi özel isimlere ve genç fantastik yazarlara uzanan geniş, canlı bir edebi dünya bu. Doğrusu içinde dolaşması çok zevkli.


Yıllarca Atlas Dergisi'nin yayın yönetmenliğini yapan ve halihazırda Magma Dergisi'ni çıkaran Özcan Yüksek, Kayıp Deniz, Cinistan, Hakikatçi gibi kitaplara da imza attı. Son kitabı Şehrazad'ın Sırları'nda masalların bize aktardığı hakikatleri deşifre ediyor, arketiplerin, sembollerin gerçek anlamlarını analiz ediyor. Mesela masallarda okuduğumuz hazineler ve mücevherler aslında insanın erdem arayışını temsil ediyor, üstüne atlayıp bilinmeyen diyarlara uçtuğumuz sihirli halı ise aslında bizi bambaşka yollara sürükleyen aşkı anlatıyor. Size en iyisi, Balıkçı Abdullah masalını örnek vereyim. Abdullah'ın ağına çok iri bir balık takılır. Sevinçle ağı çektiğinde bir de ne görsün; yarısı erkek yarısı balık bir mahluk yakalamış meğer. Yakından baktığında da hayret içinde o erkeğin kendisi olduğunu görür. Ağdan çektiği kendi bilinçaltının derinlikleri, daha doğrusu kendi gölgesinden başka bir şey değildir. Yüksek'le masalları ve sembollerin bize gönderdiği sırları konuştuk. Gezginlik gerektiren bir iş yaptığım için, masalların ilham verdiği coğrafyalara gitme fırsatım çok oldu. Böylece masalları anlamak için gerekli olan dördüncü boyut mantığına sokulmam da daha kolay oluyordu. 'Açıl susam açıl', 'Bir varmış bir yokmuş' gibi güçlü masal sözleri, bize dördüncü boyutun kapısını aralar. Bunun için sözcükler, kavramlar, manalar, sırlar, tuhaf vurgulamalar dünyasında yani dördüncü boyutta bir yolculuğa çıkmak gerekir. Gemi denilen benliğinin batması ve senin can havliyle ıssız bir adaya çıkman gerekir. İşte bu yolculuklar bana bunu sağladı, özellikle de 1001 Gece Masalları'nın coğrafyasına yaptığım yolculuklar. Çin, Hindistan, İpek Yolu, nehir yolu, orman yolu, limanlar, kıyılar, Serendip, başka adalar; 1001 Gece Masalları içinde geçen yerler... Bunlar sırlar yolculuğumun hasadının bol olmasını sağladı. Bugünün insanı aslında tek boyutu eksik bir dünyada yaşıyor ve masallar onu dört boyutlu dünyada dolaştırıyor, güzel olan da bu. Masallar, geçmiş insanların bize anlattığı yaşam öyküleridir aslında. Nasıl doğmuştur masallar sorusu, insan toplumunun ilk nasıl doğduğu sorusu kadar gizemli, tahminlere açıktır. Bu yüzden, yolculuklarım sırasında, hiç bozulmamış toplumların obalarını da ziyaret ettim. Bu insanlar, bugün artık ya yürümenin çok zor olduğu derin yağmur ormanlarının içlerinde, çölün ortasında yahut uzak adalarda yaşıyor. Eşitlikçi, şefsiz, öfkesiz, kralsız bu toplumların öyküleri bizim masallara pek benzemiyor. Çünkü, insanın içindeki ifrit, hükümdar, katil, hırsız, açgözlü, efendi ya da köle yok bu toplumlarda. Hayatın başlaması, kaplumbağanın doğuşu, ilk yemek, güneşin, ayın veya başka göz cisimlerin ortaya çıkmasına ait efsaneler. Masal, işte bu ideal, eşitlikçi, adil, saf, vicdanlı, şiddetsiz, ortak toplumun bir hayali bana kalırsa. Üstelik kendi öykülerinin kahramanlarını kralların, cellatların, hırsızların, ifritlerin aleminden alarak yapıyor bunu. Masal Sözlüğü örneğin vezirin akıl, kralın beden, celladınsa insanın kendi duyguları ya da öfkesi olduğunu bize söylüyor. Masallardaki tüm kahramanlar sensin aslında; katil de sensin maktul de. 'Bir varmış bir yokmuş' cümlesi, yaşam ve ölümün aynı olduğu anlamına gelir. Törensel ve büyüleyici bir söz. Her şey hem vardır hem de yoktur, üstelik önce var, sonra yok değil, aynı anda hem var hem yok... Ölümden korkan, ölümü yaşamın bir parçası görmekten uzak günümüz insanına, ölümün öykünün sonunda olmadığını, yaşamın ölümle birlikte var olduğunu anlatır. Yani artarda gelen süreçleri tarif etmek yerine bize, aynı anda var olan süreçleri tarif eder. Ölüm de canlıdır. Şehrazad'ın masal anlattığı Şehriyar ölümü temsil eder. Ölüm yaşamı merak ettiği için yaşarız biz. Şehriyar da öyküyü merak ettiği için Şehrazad'ın ölümünü her gecenin sabahında erteler. Balıkçı ve İfrit'in öyküsünde, balıkçı ölüm cinini bilmeden, istemeden denizin dibinden ağıyla kurtarır. Yaşamın başlangıcının denizde olduğunu söyler 1001 Gece Masalları. Masal, insanın anlamakta güçlük çektiği, örtük, saklı, kendi başına kaldığı hallerini ona hissettirir, bildirir, anlamasını sağlar. Toplumsal, yasal, siyasi, ideolojik, teolojik her türlü baskının altında bunalan insana soluk aldırır. Çünkü bilgiyi dikte etmeden sunar, yani otoritenin yaptığı şeyin tam tersini yapar. Hem ayrıca masallardaki hükümdar sensin zaten. Böyle düşününce, masal özgürlüktür! Kendi kendiyle baş edemeyen, yolunu yitirmiş insanı bunaldığı kalabalıklar arasından ferah bir yere çıkarır, yitirdiği yolu buldurur. Masal sana 'Şuraya git, bu taraftan gel' demez, bunu sen kendin bulursun. Her şeyden önce, gerçeğin yalnızca masallar tarafından bilindiğine ikna oldum. İkinci olarak, geçmişin bilgeliğinin bugün küçümsendiğini, 'Bana masal anlatma' lafıyla masalların aşağılandığını, üstelik bunun aydın çevrelerde, edebiyatta bile itirazlara neden olmadığını fark ettim. Masallar, çocukları uyutmak için anlatılıyor, özgün öyküler bozularak çocuklar için yeniden yazılıyor, kitapçıların çocuk kitapları bölümünde sergileniyordu. Kimsenin elinden çıkmayan öyküler olan masallar, yaşadığımız çağda iğdiş ediliyor; sahipsiz, anonim, halkın belleğinde saklı öğretilerin değeri küçümseniyordu. Masallar içeriği kadar biçimiyle de eşsizken birey, yalnızca kendi yaratıcılığını ve bilgisini kutsuyordu. Masallarla ilgilenmeye başladıktan sonra, insanlara bildiklerimi, görüşlerimi anlatırken, dikte etmeden anlatmanın yollarını aramaya koyuldum, tabii bu alanda büyük başarılar elde edemedim. Yolun bu olduğu konusunda ısrarcı oldum yine de. Hatta 'Dünyayı masallar kurtaracak' diye yazdım, masal romanım Kayıp Deniz'in arka kapağına. Ayrıca, yaşamı, olan biteni, öyküler, küçük anlatılar içinde anlama alışkanlığını edinmeye başladım. En azından, pek çok şeyi siyasi kavramlardan önce, masal kavramlarıyla anlamaya, anlatmaya başladım. Faşist, despot, diktatör, zalim, şu, bu gibi tanımlamalar yerine, örneğin masallardaki ifrit tanımını daha çok benimsedim. Çünkü hepimizin içindeki ifriti bize tarif eden ve uyaran masallardaki şahıslar pek çok yerde, en çok da büyüklü küçüklü iktidar koltuklarında karşımıza çıkıyordu. İfritle mücadelenin kendi içimde başlaması gerektiğini de fark etmiştim. Kendimi en çok Sinbad'a benzetiyorum ama ondan farklı olarak acemi, ürkek ve birazcık da olsa heyecanlı bir maceracı. Onun gibi içimde saklı ıssız adayı keşfetmek için yolculuklara çıkıyorum. Yalnızca deniz yolculuklarına değil, içimdeki yolculuklara da çıkıyorum. Dev bir kuşun pençelerinde bir uçurumdan diğerine uçtuğumu hissediyorum. Yaşamı bir macera olarak hissetmeyi seviyorum. Zaten başka bir yolu beceremiyorum. 1001 Gece Masalları, Fransız eski eser meraklısı Antoine Galland tarafından Osmanlı topraklarında, Halep'te bulundu. 1704 yılında Paris'te yayınlandığında tüm Avrupa'yı sarstı. Batı edebiyatını, resmini, müziğini, sonrasında sinemasını derinden etkiledi, hem tarzı, hem konuları itibarıyla ilham verici ve etkiliydi. Sinbad, Alaaddin, Cin, Şehrazad hep baş döndürücü karakterlerdi. Öykünün kıskançlık duygusunun gerilimine dayalı olması Avrupalıları çok şaşırttı, hatta oryantalist önyargılarını güçlendirdi. Ortadoğu'nun işgal edilme seferlerinde bu masallar motivasyon kaynağı oldu. Doğunun güzel ve aşktan yoksun kadınlarını kıskanç, katil çirkin erkeklerinden kurtarmak adına yolculuğa, sefere çıktılar. Oysa 1001 Gece Masalları, diğer tüm masallar gibi insanların ortak psikolojisini anlatır. Batı, 1001 Gece Masalları'nın 2000 yılı bulan, beki de aşan bilgeliğini fark etmedi. Freud bu masalları okusaydı eğer, insanın ikinci bilincini anlatan öyküleri şaşkınla fark edecekti. Balıkçı Abdullah'ın ağına takılan yarısı balık yarısı adam mahluku anlatan öyküde olduğu gibi. Bilinçaltının bastırılmasını anlatan küplerdeki cinler, ifritler gibi. Kastrasyon teorisini anlatan Sudanlı üç haremağasının başından geçenler gibi. Tüm bunlar bugün dahi yeterince bilinmemektedir. Masalların diyalektik düşünce biçimi filozoflar tarafından da fark edilmemiştir bana sorarsan. Öyküleri bize şehrin özgür kadını anlamına gelen Şehrazad anlatır. Masallar, bir anlamda insanlığın ilk ütopya kurgusu ve öyküsüdür. Özgürlük ve adalet öyküsü. Şehrazad yaşamı, Şehriyar ise ölümü temsil eder, bu da ölüm-yaşam felsefesinin benim görüşüme göre en görkemli anlatısıdır, üstelik tek bir kişinin kaleminden çıkmamıştır bu anlatı. İfrit, ikinci kişiliğimizdir, bizi yoldan çıkarmaya çalışır, o korkularımız, hırslarımız, açgözlülüğümüz ve daha pek çok şeydir. Sinbad ise, maceracı ruhumuzdur; kendini ruhsal anlamda tehlikeye atan ve yine ruhsal anlamda başkalaşan... İki Sinbad vardır öykülerde, ama öyküyü kaynağından okumayanlar filmlerin etkisiyle tek Sinbad var zanneder. Öykü bizi içimizdeki ıssız adayı keşfetmeye çalışır, herkesin içinde maceracı bir Sinbad ve keşfedilmeyi bekleyen ıssız bir ada vardır. Yine de masalların baş kahramanı bana kalırsa tacirdir. Tıpkı tacirin malını değiştirip başka bir mal alması gibi, insanı kendini satıp başka bir 'kendi' almasını tarif eder. Kendini yık, kendini yeniden bul, kendini sat, başka kendini al. Değiş tokuş. Türkçedeki ifade çok güzel ve anlamlıdır. Kendinle çarpış. Kıskançlık yüzünden her gece bir bakireyle evlenip sabaha karşı karısını öldüren Şehriyar'la evlenmek isteyen son kadın, Şehrazad'dır, yani vezirin kızı. Zaten daha önce 3000 kız, evlendikten bir gece sonra öldürülmüştür ve geride vezirin kızından başka kimse kalmamıştır. Şehrazad, babasının itirazlarına rağmen kararında ısrarlıdır, çünkü kendine güvenmektedir. Hal böyleyken, Şehrazad'ın vezir babası, ona evlenmeden önce bir masal anlatır. İşte bu masal bizim, dünyaya, insanlara nasıl bakmamız gerektiğini anlatan masaldır, yani erkeğin neden kıskandığını anlatan masal. Benim 1001 Gece Masalları'nı çözümlerken dayandığım doğa psikolojisini anlatır bu masal. Doğa psikolojisi, çok yeni, doksanlı yıllarda büyük ölçüde ABD ve İngiltere'de ortaya çıkmış ve giderek büyümüş yeni bir psikoloji dalıdır. İşte masal bunun o yıllarda zaten bilindiğini bize kanıtlar. İşin ilginç yanı, bu masalları ilk okuyan Batılı entelektüeller, Şehriyar'ın kıskançlığını ve her gece bir bakireyle evlenip ertesi sabah onu öldürmesini zalimlik saymıştır. Öyledir de. Ama bu durum gerçek de değildir aslında. Masal Sözlüğü'nde kanıtlamaya çalışıyorum; öyküde kıskançlık yalnızca erkeğin zihninde belirir. Erkek, karısı ya da sevgilisinden uzağa gittiğinde, kıskançlık ifritinin etkisi altına girer. Sözlükte bunu ayrıntıyla anlatıyorum. 1001 Gece Masalları'nda kadın özgürdür, adı da 'şehrin özgür kadını' yani Şehrazad'dır. Hatırlayalım, Şehrazad'ın kardeşinin adı da Dünyazad'tır. Bu arada, sadece 1001 Gece Masalları'nı değil, Kırmızı Başlıklı Kız, Rapunzel, Pamuk Prenses, Sinderalla gibi öyküleri de çözümlüyorum. Masallar arasında ayırım yapmakta zorlanıyorum. Beni etkileyen ve hayatımın önemli ilkelerini oluşturan masallardan örnek verebilirim. Şehrazad'ın birinci gece anlatmak için seçtiği masal benim için en önemli masaldır. Tacir ve İfrit'in öyküsünü anlattığı masal. Bu öykü dünyaya nasıl bakmak gerektiğini tarif eder bize. İfrit'in oğlunu, hurma çekirdekleri yüzünden bilmeden öldüren tacirin öyküsü, bilmeden ve görmeden yaptığımız her hareketin evrende bir sonuç yarattığını anlatır. Bundan dolayı sorumluyuz, öyküde de tacir, ifritin oğlunu öldürdüğü için sorumludur, itiraz etmez, 'Ben görmedim' demez. İşte size fizik yasası kadar net bir ahlak yasası. Başkasına karşı, tanıdığım ya da tanımadığımız kişilere karşı, ondan da önemlisi doğaya karşı, bilmeden ya da bilerek kötü ya da iyi etkide bulunabiliriz. Her eylemimizden sorumluyuz.


Oyun elbette bununla sınırlı değil; Kırmızı Yorgunları'na tek bir pencereden bakmak yanlış olur. Underground bir tavır da görmek mümkün. Kenarda, kıyıda kalmayı tercih edenlerin hikayesini anlatıyor Kırmızı Yorgunları. Buna, kenarda yaşayanların direnci de denilebilir, dışarıdaki o bambaşka dünyadan kaçışları da; nasıl algılarsanız! Merkezde, yani yerin üstünde olanlar mı, yoksa kenarda, yani yerin altında olanlar mı daha cesur ve gerçek, diye sormanın zamanı geldi! Öyleyse sözü Özen Yula'ya bırakalım. Çizgi roman kahramanlarını seçmenizin altında, söylediğiniz nedenlerin dışında zamanla ilgili bir sorunsal da olabilir mi? İzlediğim oyunlarınızın dışında kitaplarınızda da zaman kavramı sizi çok ilgilendiriyor sanırım. Özellikle de zaman ve değişimi irdeliyorsunuz. Evet, bu oyunu yazma aşamasında dönem değişiyor ama buna hazır bir yapı yok diye düşünmüştüm. Dolayısıyla bu yapı karşısında kendini nasıl savunacağını bilemeyen çaresiz insanlar oradakiler. Belki Çehov'daki kadar bir umutsuzluk ve çaresizlik içinde değiller; ama bu ülkede de yapı değişiyordu. Nasıl ki Çehov Sovyetler Birliği'nin doğuşuna giden yapıdaki eski insanların durumlarını anlatıyorsa, bu dönem de sanki bizim çaresizliğimizdi. Dolayısıyla yapısı Çehov'dan farklı bir biçimde, komedi üslubu içinde yerini buldu. Evet, alışkın olmadığımız, yerleşik tiyatronun içine oturtmaya çalıştığım bir yapıydı. Çünkü yerleşik tiyatro genelde burjuva hayatlarını, aile hikayelerini, kuşaklararası çatışmayı ve parasal dönüşümü ve bu parasal dönüşümün eski kuşaklar üzerindeki etkisini, onların zavallılığını, yeni kuşakların hırsını anlatan hikayeler sundular. Genelde hep daha yaşlıların hikayeleri anlatıldı. Bunlar kabul gördü. Yazar ve insan olarak hep şuna inandım: Eğer edebiyatın günümüzde bir işlevi varsa, kenarda köşede kalmış insanların hayatlarının anlatılması gerekir. Kimse caddenin kenarında bekleyen, vücudunu satan kadın ya da adamın hikayesini anlatmayı düşünmüyordu. Onları görmezden gelmeyi tercih ediyorlardı. Bu daha kolay çünkü. Sonra evlerin içine giriliyor ve o kapalı kapıların ardındaki ailevi sorunlar anlatılmaya başlanıyor. Genelde bu yapıldığı için ben sokaktakilerin peşine düşmeyi tercih ettim. Hikayelerde, oyunlarda tacize uğramış, mağdur durumda bırakılmış kadınları, çocukları, yaşlıları özellikle kaba güç karşısında kendini korumayı başaramayan kişileri anlatmaya çalıştım. Kıyıda köşede kalan insanlardan söz etmişken, aslında kitaplarınızın önemli bir kısmında gözlemlediğim başka bir şey var; kasaba olgusu ya da küçük yerleşim yerleri diyelim... İlk etapta bu merkezden uzak kalma durumuna işaret etse de, merkezi hatırlatma olarak da değerlendirebilir. Kasabaları seçmenizde, yine zaman olgusuna da bir gönderme var. Şehirde hayat hızlı akar. Değişim vardır. Küçük yerlerde ise zaman durağandır ve bu bize tekrar duygusunu yaşatır. Evet, bu çok doğru. İnsana monoton ve tekdüze gelmesi enteresan. Özellikle yeni sinemacıların bir kısmında, kasaba gerçekliği daha farklı hissettiriyor kendini. Ben taşrada, Güneydoğu'da, Gaziantep'te büyüdüm. Çocukluğumun bir kısmı da Urfa ve Mersin'de geçti. Bütün yazlarımı, tatillerimi kasabalarda geçirirdim. Payas'ta, Arsuz'da, Dörtyol'da, Adana'nın Karataş ilçesinde... Genelde çocukluğum Antep'te geçtiği için oradaki hayat biçimi bana değişik gelirdi. Bir yandan insanı uyuşturacak kadar huzurlu ve rahat ettirecek bir yapı var, bir yandan da korkunç patlamalara gebe, üstü kapalı, örtük bir şiddeti içinde barındırıyor. Yani insanların birbirine farklı şekillerde şiddet gösterdiği, çok yüzeyde göstermediği bir yer. Bu insan tabiatıyla ilgili bir şey. Bugün İstanbul'da yaşayanlar da o kasabalardan, şehirlerden gelmişler. O insanları onların geldikleri yerden başlayarak anlatmak doğru bir seçimdi. Bunlar aynı zamanda bir zamanlar Doğu'dan, Güneydoğu'dan kalkıp Almanya'ya giden, onlarla beraber uyum içersinde yaşamak yerine geldiği yerin yapısını orada oluşturmaya çalışan insanlar. Beraber yaşamayı bilemedik. Belki İstanbul'da da beraber yaşamayı bilemiyoruz. Gerilimi yüksek bir şehir burası. Onun için şiddetin her an patlak vereceği ve sirayet edip büyüyebileceği bir yer aynı zamanda. Aynen öyle. Farklı şehirlerden, bölgelerden göç etmiş insanların yerleştikleri semtler var. Aslında bir şekilde ayrışmışlar. Getto diye tabir edilmeyen aslında getto olan yerler var. Bunların alt kültürleri, kendi içlerinde oluşturdukları argoları ya da konuşma tarzları var. Yoğun biçimde kendi adetlerini yaşama istekleri var. Bunları anlamak için onların geldikleri yere bakmak gerek. Öbür türlü bir burjuva yazar gözüyle bunu anlatmak mümkün değil. Bir laboratuvar çalışması gibi uzaktan bakarak yazamazsanız. Bizde bazı sanatçılar Güneydoğu'ya, Diyarbakır'a, Mardin'e gittiler. İyi niyetli bir çabaydı aslında; ama bir bakımdan da İngiltere'nin Hindistan'a uygarlığı götürme çabasından farkı yoktu bunun. Açık konuşayım, ben sizi yurt dışında kaldığınız zamanların dışında hep büyük şehirde yaşamış biri olarak düşünmüştüm. Kitaplarınızı toplu halde okuyunca öyle olmadığını fark ettim. Küçük yerlerde yaşayan insanların duygusunu, ruhunu ya da yöre insanın tavrını anlatmanızdan çok etkilendiğimi söylemek isterim. Çünkü şimdiki yaşam tarzım ve birikimlerim doğrultusunda bakılınca başka bir yapıdaymışım gibi görünüyor. Sonuçta on yedi yaşında çıktım evden. 1982- 83 yılıydı; sıkıyönetimin en yoğun olduğu yıldı. Bir burs kazandım ve ailem yurt dışına gitmeme izin verdi. Üstelik tek evlatları olmama rağmen. Gaziantep Anadolu Lisesi'nden ABD'ye gittim. Anne tarafım Gaziantepli, baba tarafım İzmitli. Ama annemin memuriyeti nedeniyle oradaydık. Babamın görevi de Adana'daydı. Öyle gidip geliyorduk Adana Antep arası. O zamanlar bir çocuğun, tek başına bir yerlere gitmesi o kadar kolay değildi. Dolayısıyla ilk başta uluslararası çalışmalarım akla geliyor ama nerede büyüdüysem ve yaşadıysam onun bilgisinden yola çıkarak devam ettim yaşamıma. Hani felekten bir gün çalmak gibi deyimler var ya, sanki onu bir an olarak değerlendirip yapabilmek mümkün. Yani çevrenizden, sevdiğiniz insanla birlikte çevrenizden kendinizi soyutlarsanız, hakikaten zamanı bir yerinden koparmış oluyorsunuz. Beraber sıkılabiliyorsunuz, beraber susabiliyor, beraber oturup, başınızı omzuna dayayabiliyorsunuz. Bir şeye bakıp o durgunluğu seyredebiliyorsunuz. Belki bir taşra durgunluğu gibi bir şey ama, zaman bir yerinden kopmuş oluyor. Durarak zamanı koparabiliyorsunuz. Buradan aşka ya da yaratılış hikayesine de gidebiliriz. Sizin zaman ve mekan sorunsalınız dışında yaradılışla ilgili sorularınız da var. Hem Kırmızı Yorgunları adlı oyunda hem de birçok kitabınızda yaradılış hikayesine göndermeler var. Arkeoloji bir bilim dalı. Ama insanlık tarihi konusunda çok sınırlı bilgi ve birikimimiz var. Dolayısıyla tarih boyunca nereden geldik, nasıl gerçekleştik sorularını açıklamaya çalışıyorlar. Bunu kutsal kitaplarla, evrimle açıklamaya çalışıyorlar. Ve her kültür kendi mitolojisi içinde ayrı bir yaradılış miti buluyor. Fakat bu iki karşıt şeyin bir araya gelmesiyle ya da bir şeyin ikiye bölünmesiyle oluşuyor. Mitlerden önce hurafeler var, hurafelerden önce hiç bilmediğimiz durumlar... Birçok yeni teolojik düşünce de var. İnsan olarak merak ediyorsunuz. Benim merakım da bu. Evet, hepimizin burada olmamızın bir sebebi var. Zaman ve mekan olarak da enteresan geliyor. Bir şeyleri hissediyor olmak ve bu vücudun bize verilmiş olması ya da bir şekilde bu vücudun içine sığdırılmış olmamız ilgimi çekiyor. Bunun bir ucu çok büyük bir yabancılaşmayı da beraberinde getirebilir. Oysa ki burada kalmayı, bu zamanı yaşamayı, bu mekanda, bu bedenle yaşamayı, bunun tadına varmayı seviyorum. Bir şekilde istekleri dışında farklı yaşam biçimlerinin, farklı bedenlerin içine atılmış ve orada büyümek zorunda kalmış insanların birlikte var olma çabaları; aile kurmaları, sevgili olmaları ilgimi çekiyor. Yaratılış hikayesinde o zamandan günümüze neler değişti ve ben neden buradayımın cevabını merak ediyorum. Akıp giden ve hiçbir zaman değişmez diye bir algı yarattığımız şeyleri hayatın büyük matematiği içinde, bizim aklımızla, zekamızla çözemediğimiz şeyleri tesadüf adı altında, daha kaderci bir yere oturtmaya çalıştığımız bu yapıyı merak ediyorum. Ve anlamadığım için de sorular soruyorum. Şu andaki algımızla değil. Somut olarak adına bir şey koymuşuz, takvimlerle ehlileştirmeye çalışmışız. Dolayısıyla kendimize bir ömür payı biçmişiz Elbette bunun dışında farklı zaman anlayışlarının olduğunun bilincindeyim. Ama beynimizin kullanabildiğimiz kısmıyla, bugünkü zekamızla çözemeyeceğimiz bir şey bu. Aslında her şey gördüğümüz kadar. Ona birtakım sırlar yüklemeye çalışan insanoğlu. Hayat o kadar karmaşık değil. Yalın ve basit. Bu düşünce yapılarıyla, farklı boyutları işin içine katarak karmaşık hale getiren biziz. Bir şekilde de başarılı olmuşuz. Irkçılık kavramı, belli düşünceleri, inançları sahiplenme ve bunların çatışması... O kadar karıştırılamasaydı daha sade bir yaşamımız olabilirdi. Amaç zaten karıştırmak. Yoksa kurdukları sistem nasıl devam edecek ki? Özellikle ekonomiyi yönetenlerin işine gelmez bu. Devlet, ekonomi, din diye adlandırdığımız sistemleri, milliyetçiliği... Bunların hepsini işletmek için insanların kafasının karışması ve oyalanması gerekiyor. İşte bu yüzden, yaşlılıkta daha emniyetli bir hayat standardı yakalamak ve bir ömrü kredi kartlarını ödemek için geçirme sistemi oluşturuldu. Dünyanın her yerinde bu böyle. Ne yaparsınız yapın kaçamıyorsunuz. Neticede hayat alıp verme üzerine kurulu. Hep eylem üzerinden kuruluyor birçok şey; eylemek, eyleyebilmek, eyler durumuna getirmek... Bir bütünün paçasıyız. Parça parça bir yapının izindeyiz. Bir bütünlük kavramı olması gerektiğine inanıyorum ama o bütünlük kavramını çok da doğru yerlerde aramadığımızı düşünüyorum. Birçok farklı felsefe kuramında bir temel bütünlük arayışı ya da parçalılığın sorgulanması durumu var. Bir temel bütünün parçasıyız; ama varlık sebeplerimiz bütün bunların dışında gibi geliyor. Sıradan bir şey söylemeye çalışıyorum. Eyleyerek var oluyoruz fakat bunu sadece kendimiz için eylediğimizde hiç bir şeye yaramıyor. Ve bunu bir bütünün parçası olarak eyleyebilirsek dünya için eyleyebilirsek bizim burada yaptığımız bir şey başka bir kıtada başka yerde başka biri şeyi etkileyebiliyor. New age tarzı düşüncelerden söz etmiyorum. Daha insani bir yerden konuşuyorum. Halen vicdanın çok önemli olduğunu düşünüyorum. İnsan olmanın temeli sadece nefes almak, düşünmek değil. Önce vicdan sahibi olmaktır. İnsanların burada bunu öğrenmek üzere eğitildiklerini düşünüyorum. Anlıyorlar ama anlamıyorlar. Gazetelerdeki bütün o üçüncü sayfa haberleri, TV kanallarındaki buzlandırılmış görüntüler, şiddet haberleri... Bunlar savunma yolları ya da daha popüler yöntemlerle bunlara karşı figürler oluşturma çabası. Yani popüler kadınları bir araya getirip, makyajla dayak yemiş kadına dönüştürüp fotoğraflarını çekmek gibi. Bunlar başka bir yerde duruyor, bunlar gerçek araçları değil. Çünkü o fotoğrafları çekenlerin ve çektirenlerin, eve gittiklerinde; TV'de bir kadın cinayeti haberi gördüklerinde neler hissettiklerini bilmem gerekiyor. Kadın demişken, Kırmızı Yorgunları'nda oyunun finali kadınların ayağa kalkmasıyla ya da isyanıyla bitiyor... Kadınlara karşı öncelikli bir yer açmışsınız yüreğinizde. Yok, vazgeçtim; bunu sormayacağım. Annenizi sormak istiyorum. Yoğun bir sevgi hissettim yazdıklarınızda. Anne kavramı önemli. O da bu dünyadaki eğitimin bir parçası. Son beş yılı işimi gücümü bırakarak anneme bakarak geçirdim. Çok güçlü bir kadından, bebek gibi bakıma muhtaç bir kadına dönüşmesini, ölüme adım adım yaklaşmasını gördüm. Böyle bir görüntü var aklımda. Ama bu dedikleriniz bunlardan önce yazıldı. İçinde büyüdüğüm ortam kadınların etkili olduğu, söz sahibi olduğu bir yerdi. Kadın ve erkeğin aynı ortamda oturduğu bir yaşam vardı Gaziantep'te. Akşam yemeklerinin saatlerce sürdüğü, farklı lezzetlerin tadıldığı sofralar kurulurdu. Bu bir yaşam tarzıydı orada. Ve kadınlar kocalarına söz geçirirlerdi. Onlarla olan bu düzenin daha iyi bir düzen olduğunu ve daha özgürlükçü olduğunu da gördüm. Evet gelenekleri ve inançları vardı ama gerektiğinde dur dedikleri şeyler de vardı. Bugün insanların dur deme özgürlükleri giderek ellerinden alınıyor. Özellikle büyük şehirlerde, mega kentlerde size sunulan konformist yaşam özgürlükmüş gibi algılanıyor. Buna ulaşmak aslında o kadar kolay değil. Çünkü kadınlar bir işi ele geçirmek için savaşmak zorunda kaldığını hissettiğinde; kendinde var olan şefkat ve merhamet hissinden, vicdan hissinden sıyrılmaya başladı. O zaman o ataerkil yapının kendilerine verdikleri silahları aynı şekilde kullanmak suretiyle o yapının bir parçası haline dönüşmeye başladılar. Kadınlık hallerini sadece evde ve yatakta gösterebilecek bir duruma geldiler. Genel yapıdan koparıldı kadınlık kavramı. Elbette. Bu, Hayat böyle! Ne yapalım demek değil. Tersine, o kaderci anlayışa sığınmamak gerek. Biliyoruz ki bir oyun bu. Kadın meselelerine yararı olacağına ve dikkat çekeceğine inanıyorlar. Ama erkekler için böyle bir şey yok. Mesela erkek kütüphanesi yok. Erkekler için bir akıma dikkat çekecek bir şey yok. Bu yapıyla oynanarak başka bir şey yapmak isteniyor olabilir. Belki de kadınların iş hayatında daha özgür ve güçlü olmaları için Sex and City gibi filmlerin yönlendirici etkileri olabileceğini düşündüler. Sözüm ona eşitlik sağlanabilmesi için yönlendirilmesi gerekiyordu belki de. Ama bunun, insani değerleri göz ardı etmek uğruna yapılmaması gerekiyordu. Ne yazık ki sistem bunu öngörüyor. Entegre olmak için belli şeyleri kapının dışında bırakıp içeriye gireceksin. Gerektiğinde iş arkadaşın olan diğer kadını işten kovdurtacaksın. İnsani değerler açısından aynı durum erkekler için de geçerli elbette. Aşk hep ölümcül bir günah gibi görülüyor hikayelerinizde. Yasak meyveye gidiyor işin ucu. Benim için ölümcül değil, yaşamsal bir şey aşk. Fakat günahların en sevabı. Bütün söylencelerde, dinde, aşk efsanelerinde, gelenekçi hikayelerde anlatıldığı gibi insanların hayatını yitirmesi veya ceza çekerek diğerine ulaşmasıyla sonuçlanan bir şey değil. Ulaşamadığı için aşka dönüşüyorsa bir günah, bir sınanmaysa, o günahların ve sınanmaların en sevabı, en önemlisi gibi geliyor. Aşk iki tarafın arzusuyla olan bir şey; ona tarih boyu ne kralların sözü geçiyor, ne de tanrıların. O yaşanıyor. Eğer kesilirse de bir yerde mesela; kazayla, kısmetle... ne dersek diyelim, o aşkın daha başka boyutlarda sürdüğünü düşünüyorum. Yani bu yaşadığımız zamanla ve mekanla sınırlı değil. Daha aşkın bir şey olduğunu düşünüyorum. İçgüdüsel bir şey. Bazen eşinizi bulduğunuzu sanıyorsunuz ama bakıyorsunuz ki değilmiş. Bazen de aşkın kendisi, kavramın kendisi önemli oluyor. Öznesi çok acı verebiliyor. İnsan öznesinden vazgeçse dahi, o aşk denen genel yapıdan vazgeçmiyor. Bunun da zamansız ve mekansız olduğunu düşünüyorum. İster istemez ayrışacaklar; çünkü farklı şeyler düşünüyorlar ve ortak amaçları kalmadı artık. Ortak amacı olamayanın özel amacı da olmaz. Ama bireysel olarak hırsı fazla olur. Doğal olarak başka bir şeye dönüşerek var olabilir ancak. Dünya üzerinde tiyatroyu yok etmeye ya da ehlileştirmeye çalışan çok olmuştur. Ama bu tiyatro daha çok başbakanlar gönderir.