Ülkenin gündemi, çocuklarımızı güçlendirmek, donatmak gerekliliğini zorunlu kılıyor. Soru soran çocuklarına ne diyeceğini bilememe durumu sık sık yaşanıyor pek çok ailede... 'Herkes savaştan nefret ediyorsa, neden her yerde savaş var? Ne zaman bitecek? Kendini savunmamalı mı? Savununca da savaşmış olmuyor muyuz?' İşten yorgun dönmüşsünüz, ülke gündemi de yüreklerde yangın, çocuk gün boyu biriktirmiş, sıralıyor soruları! Bu soruları geçiştirerek işin içinden çıkamayız diyor Müren Beykan. Hayranı olduğumuz Birhan Keskin'in dizeleri zihnimizde dönenip duruyor son günlerde. Buraya umutlu günler koydum. Şimdilik uzak gibi görünüyor, ama kimbilir, birazdan uzanıp dokunursun... Çoluk çocuk uzanıp dokunmak istiyoruz, hem de nasıl. Ülkenin gündemi, çocuklarımızı güçlendirmek, donatmak gerekliliğini zorunlu kılıyor. Soru soran çocuklarına ne diyeceğini bilememe durumu sık sık yaşanıyor pek çok ailede... Herkes savaştan nefret ediyorsa, neden her yerde savaş var? Ne zaman bitecek? Kendini savunmamalı mı? Savununca da savaşmış olmuyor muyuz? İşten yorgun dönmüşsünüz, ülke gündemi de yüreklerde yangın, çocuk gün boyu biriktirmiş, sıralıyor soruları! Bu soruları geçiştirerek işin içinden çıkamayız. En iyisi, yemekten sonra oturup mesela Fransız yazar Brigitte Labbe'nin ünlü Çıtır Çıtır Felsefe dizisindeki Savaş ve Barış adlı kitabını birlikte okumak; sonra da, barışın doğal bir durum olmadığını, onu her gün yeniden kurmak ve korumak gerektiğini birlikte kavramaya çalışmak. İnsanların çoğu savaştan nefret eder. Yine de, her zaman bir yerlerde bir savaş vardır. Her zaman da o savaşın kaçınılmaz olduğu ve bu seferkinin son savaş olacağı söylenir. Sürekli, yarın için barışı hazırladığımız konuşulur. Peki, neden yarın için? Barışı nasıl kuracağımızı biliyoruz ve barış isteyen insanlar savaş isteyenlerden çok daha fazla. Ama bu yeterli değil. Aynı zamanda, barışı kurmak için en doğru anın, hemen şimdi olduğunu da anlamak gerekiyor. Labbe'nin işaret ettiklerini, sayısız çocuğun yaşamını yitirdiği, sayısız çocuğun kalbinin sonsuzca kırıldığı bu coğrafyada, tekrar ve tekrar okumak gerek. Elbette, çocuklarımıza savaşı, bombaları, sokaklarda sefil olmuş mülteci çocukları, acımasızlığı açıklamaya çalışmak, hemen bir kitapla mümkün olamaz. Ancak, kitaplara, edebiyata sığınmak, globalleşen savaşın öğüttüğü biçare insanın şifasını onlarda aramak, sahip olduğumuz tek mucize. Son yıllarda çocuklar için de yazan Müge İplikçi'nin sunduğu mucizelerden biri, Kömür Karası Çocuk. Babasına ulaşmak için çıktığı yolculukta Malili küçük Salif'in yolu, İstanbul'da bir sığınmacı evine düşüyor. Salif, ülkesinin müziğini bu yabancı kentte duymayı, arkadaşlar edinmeyi başardığında, yaşamın büyülü gücü onu sıcacık sarmalayacaktır. Sanatçı Huban Korman'ın desenleriyle renklenen kitapta, satırların arasındaki müziği duymak, derin kaygılara karşı büyük küçük birlikte sağalma umudu veriyor. Çocuk edebiyatında savaşı yazmak, zordan öte. Başaranlardan biri, İngiliz yazar Laura S. Matthews. Bilinmeyen bir coğrafyada, yardım gönüllüsü anne ve babasıyla yaşayan bir çocuğun öyküsünü yazmış Matthews. Savaşın yaklaşması üzerine, yaşadıkları yabancı köyden ayrılmak zorunda kalan aile, yollara düşüyor. Çamur birikintisindeki küçük bir balığı da yanına alıyor çocuk. Tehlikeli kaçış yolculuğunda bin bir badire atlatılırken, çocuğun o küçücük balık için titreyen yüreği, savaş karşısında tüm canlıların çaresizliğini, perişanlığını duyumsatıyor; sonunda ulaşılan güvenli bölge okuru rahatlatsa da, barışın kırılganlığını da hatırlatıyor. Bu sevilen kitapta da olduğu gibi, sağlam bir felsefeye dayandırılan, önyargılara, ayrımcılığa karşı duran, samimi bir duyarlılık taşıyan öyküler başarılı oluyor; çocukların yüreğinde her tür savaşa karşı direnç filizlendirebiliyor. Evet, kitaplar biz fark etmeden zihnimizi sağaltır, düşüncelerimizi berraklaştırır. Çocuklara yazılan eğlenceli kitaplar da buna dahil; onlar hiç küçümsenmemeli. İki çocuk dizisini yaz ayları için hatırlatalım.


Spotify listesi altta. Bonus Track en altta. Boris Pasternak ve Charles Baudelaire'i görüyorsunuz. Bir de aynı zamanda ressam da olan şair William Blake'in bir tablosunu. Romancı ve alkol fıçısından çıkmış seks kokan şiirlerin şairi Charles Bukowski bugüne dek birçok sanatçıyı etkiledi. Bunlar arasında İngiliz pop grubu Noah and the Whale de var. Topluluğun son albümü The Last Night Earth de Bukowski'nin şiir derlemesi The Last Night of the Earth Poems'e bir gönderme. Albümde Bukowski'den etkilenilerek yapılmış birçok şarkı var, Life is Life bunlardan biri. Amerika'nın Illinois eyaletini konu eden bir konsept albüm yapıp, eyaletin simgelerinden üç Pulitzer sahibi yazar ve şair Carl Sandburg'den söz edilmemesi imkansız olurdu. Grup sadece başlığı almakla kalmamış, arka planda şiirden dizeler de duyuluyor, yani nşeli bir koro ölümden söz ediyor. Yeni Türkü grubunun e. e. cummings'ten uyarladığı şarkıyı unutmadım. Ama onu bu topraklardan müzisyenlerin şiirle ilişkisini konu eden bir yazıya saklıyorum. Bright Eyes'ın bu şarkısı Poe'nun en ünlü şiirlerinden biri olan Annabel Lee'den esinlenmiş. Spektor şarkısını, Dr Jivago romanının Nobel ödüllü yazarı ve şair Pasternak'tan alıntılarla süslemiş. Thomas Dekker'ünlü aşk şiiri Golden Slumbers Kiss Your Eyesin müzikal versiyonunu yapmak Liverpool'lu efsane dörtlüye düşmüş. Şair, ressam ve hayalci William Blake'ten ilhamla yapılmış bir şarkı. Romantik şair Burns'ün pop müzikteki yansıması. Evet Camera Obscura topluluğu ve meleksi sesli vokalistleri Tracyanne Campbell belli ki Burns'ü çok seviyor. Ünlü şair ve yazarın trajik hayatından bir kesit anlatılıyor. Kocası Ted Hughes'a duyduğu aşk Fransa'da geçirdikleri balayından başlayarak anlatılıyor. Şarkıda Hughes'un bitmek tükenmek bilmeyen aşk maceraları da var. 1987 Fransa'sından güneşli manzaralar... Aslında Eksantrik müzisyen Robert Smith, Baudelaire'den esinlenerek başka şarkılar da yaptı. The Dream Songs şairi John Berryman'in intiharı Okkervil River7ın esas adamı Will Sheff'i çok etkilemiş. O kadar ki The Stage Names albümünü yaparken Berryman'in 1972 yılının ocak ayında atladığı Washington Meydanı'ndaki köprüye gitmiş ve sözleri orada yazmış. Bazıları şarkının Kurt Vonnegut'ın romanı Slaughterhouse-Five'dan uyanlandığını düşünüyor ama aslında Vonnegut da söz konusu cümleyi 17. yüzyıl İngiliz şairi John Donne'ın bir şiirinden almış. Morrissey'in İngiliz edebiyatının en güçlü dört şairinden yola çıkarak yazdığı karanlık ve melankolik bir şarkı.


Yıllar önce Murat Gülsoy'un yaratıcı yazarlık atölyelerinden birine gitmiştim. Ama acayip bir gidiş olmuştu, bir kere sanıyorum gelmiş geçmiş en devamsız öğrencisi bendim. Daha da beteri atölyeye kendi adımla yazılmıştım ama ilk ders başladığında aniden adımı değiştirmeye ve Gaye Birsam olmaya karar vermiştim. Tamam, lütfen bir şey demeyin. Yaptığımın çok kötü olduğunu biliyorum. Her neyse, yıllar sonra Murat Gülsoy'un Ayfer Tunç'la birlikte gerçekleştirdiği yeni bir atölye çalışmasına katılacakmışım meğer ve bu Seferihisar'da düzenlenen Edebiyat Günleri'nde olacakmış. Evet, tabii ki kendi adımla... Ama sadece bir dinleyici, gözlemci olarak. Şimdi çekingenliğim, korkaklığım yüzünden yıllar önceki atölyeden yeterince faydalanamadığıma yanmaktan başka bir şey gelmiyor elimden. Sabah atölyesinde Sait Faik'in Plajdaki Ayna öyküsü ele alındı. Sanırım Sait Fait denince akla ilk gelen öykülerden biri değildi Plajdaki Ayna. Hep hümanist, insancıl, olumlu yönlerini hatırlamaya eğilimli olduğumuz yazarın karanlık taraflarını ortaya koyuyordu çünkü. Öykü incelemesinin ardından, Türk edebiyatındaki yol ayrımı konuşuldu. Çağdaş edebiyatımızda iki keskin kanal olmuştu hep. Birini toplumcu gerçekçi eserleriyle Sabahattin Ali, diğeriniyse daha modernist çizgideki öyküleriyle Sait Faik temsil ediyordu. Sait Faik toplumcu gerçekçi yazarlardan daha parçalı bir anlatımla yazıyordu ve onu okumak bizi farklı, alışkın olmadığımız bir gerçeklikle baş başa bırakıyordu. Sait Faik'in karakteriyle de bağlantılı bir şeydi bu belki. Öykülerinde kullandığı dil ve yapı kendi yersiz yurtsuzluğuna, yerini bulamamışlık haline uygundu. Ayfer Tunç bu noktada ilk kez Walter Benjamin'in ortaya attığı flaneur kavramından bahsetti. Sait Faik'in bir flaneur yanı da vardı çünkü, İstanbul'la adalar arasında mekik dokurken her şeyin içinden geçip gidiyor ve tam da bu geçiş halini döküyordu öykülere. Tunç, Sait Faik'in Beyoğlu ve Karaköy'den başlayarak İstanbul'la adalar arasında kurduğu ilişkiyi görünmez ipliklerden örülmüş bir örümcek ağına benzettiğini söyledi. Murat Gülsoy da edebiyatımızda bu tür figürlerin pek fazla olmadığını hatırlattı. Bizim edebiyatımız, Ahmet Hamdi Tanpınar'ın da işaret ettiği gibi, muhafazakar kimliklerin kendi kabuklarını kırmasıyla oluşmuş bir şeydi. Ama konumuza dönelim... Öğleden sonraki atölyede konu Leyla Erbil'in Ölü adlı öyküsüydü. Burada önce modernist edebiyat ve bilinçakışı tekniği konuşuldu. Realist edebiyatın gerçekliği aktarmada artık yetersiz kaldığı bir noktada ortaya çıkmıştı bilinçakışı tekniği. 19. yüzyıl sonlarından itibaren yavaş yavaş Edebiyat bir ayna gibidir diyen Stendhal'in aksine edebiyatın sokakta dolaştırılan ve her şeye, herkese tanıklık eden bir ayna falan olmadığı fikri baskın çıkmaya başlamıştı. Yazarın dili, bakış açısı, yaşantısı da olayları, kişileri ve ilişkileri algılayışını şekillendiriyordu. O halde bir yere ayna tutulacaksa eğer, dünyaya değil, yazarın zihnine tutulmalıydı. Türk edebiyatının en önemli yazarlarından biri olan Leyla Erbil bu noktada konuşulabilecek en uygun isimdi hiç şüphesiz. Hem işlediği konulardan, hem de kullandığı dilden dolayı hep aykırı ve tek başına duran bir yazar portresi çizmişti Erbil. Kadın meselesini ele almasına, kadın-erkek çatışmasını dile getirmesine rağmen feminist olarak da adlandırılamazdı. Ölü adlı öyküsündeki kadın karakter mesala bizim edebiyatımızda az rastlanan bir karakterdi. Ardından kaçınılmaz olarak Leyla Erbil'in başta Sevim Burak olmak üzere edebiyattaki komşulukları konuşuldu. Tunç ve Gülsoy'a göre, aynı dönemde yaşayan sanatçılar birbirlerine benzemeyen işler üretebilirler hatta eserleriyle birbirlerine karşı da olabilirlerdi ama bir arada ele alındıklarında resmin bütününe ulaşmak mümkündü. Atölyede konuşulanlar içinde bana enteresan gelenlerden biri de bazı kitapların niçin daha popüler olduğuyla ilgili bir tartışmaydı.


Kurt çocuklar, konuşan kediler, hain susamurları, aksi geyikler, zavallı kaplancıklar, hınzır çocuklar, zeki genç kadınlar ve sivri dilli delikanlılar Saki'nin öykülerinde status quo'nun temsilcisi olarak karşımıza çıkan eskiye sıkı sıkıya bağlı aristokratlara ve sonradan görme zenginlere dünyayı dar ediyor. Tanıştırayım; Saki en sağda duran, asık suratlı adam. Saki'nin yarattığı alternatif aleme hoş geldiniz! Hector Hugh Munro ya da Ömer Hayyam'ın Rubaiyatından esinlenerek aldığı takma isimle Saki, 1870'te Burma'da doğdu. Annesinin ölümü üzerine İngiltere'de, kırbaç kullanmayı eğitimin gereklerinden sayan halası tarafından büyütüldü. 1902'de Rudyard Kipling'in Just-So-Storiesine gönderme yapan Not-So-Stories adlı kitabı yayımladı. Ardından siyasi taşlama türündeki The Westminster Alice ve diğerleri çıktı. 1914'te patlak veren I. Dünya Savaşı'nda orduya katılan Saki, 1916'da Fransa'da Beaumont-Hamel cephesinde öldü. Bazı kaynaklara göre, 14 Kasım günü şafak sökerken vaziyet aldığı siperde yanındakine Söndür şu uğursuz sigarayı diye bağırmış. Bir saniye geçmeden de başına yediği kurşunla cansız yere yığılmış. Ölümünden sonra kız kardeşi Ethel yazdıklarının tümünü yakmış. Notos'tan çıkan kitapta yer alan bir diğer sevdiğim öykü Laura adını taşıyor; kahramanıysa ölümcül bir hastalığa yakalanmış genç bir kadın. Ölen her canlının dünyaya ikinci kez ama daha aşağı türden bir canlı olarak geleceğine inanıyor. Bir hayvan olacağım. Öte yandan kendimce iyi bir insan olduğum da söylenebilir, o halde iyi bir hayvan olacağımı da kestirebiliyorum, zarif, fıkır fıkır bir şey, eğlenceye bayılan bir şey; belki bir susamuru. Öldükten sonra dünyaya gerçekten de bir susamuru olarak dönüyor. Sonrasını söylemeyeyim, okuyun.


Önce biraz bilgi arkasından Spotify listesi... Dilediğiniz yerde ve dilediğiniz zaman dinleyin diye. J. D. Salinger'dan çok daha fazla hikayem var dizesi elbette biraz yakışıksız kaçabilir. Hele ünlü yazarın hayatının son 45 yılında hiç hikaye yayınlamadığını düşünürsek. Ama sürekli bir yerlerden yazarın yeni hikayelerinin çıktığını düşünürsek, yayınlamaması yazmadığı anlamına gelmiyordu kuşkusuz. Bu şarkının esas kızı kitap kurdu bir kız. Benimle uzaklara gelmek, Gönülçelen havasını solumak istemez miydin? diye soruyor şarkının kahramanı ona. Liseden terk Billie Joe Armstrong, Gönülçelen'in kahramanına duyduğu yakınlıktan, hevesten ve düş kırıklığından bahsediyor. Armstrong lisede kitabı sevmemiş hatta yarısında bırakmış. Salinger'ın ne kadar büyük bir roman yazdığını da ancak bir yetişkin olduğunda anlayabilmiş. En azından öyle diyor röportajlarında. Grup üyelerinden Zooey Deschanel'in adı da sonuçta Salinger'ın Franny ve Zooey'sinden geliyor. Mesela internette bulduğum şu şarkı. A Scissors'ı tanımıyorum ama güzel bence. Ben de Jonas Brothers kalitesinde espriler yapıyorum, az mı insan ağlattım. Teoman da Salinger'i sevdiğini ve okuduğunu açıklamıştı eskiden... Gönülçelen şarkısı tesadüf değil yani..


Salinger'ın edebiyatçı olarak önemini birkaç cümleyle anlatmak zor. Hikayemi gerçekten dinleyecekseniz, herhalde nerede doğduğumu, rezil çocukluğumun nasıl geçtiğini, ben doğmadan önce annemle babamın nasıl tanıştıklarını, tüm o David Copperfieldvari zırvalıklarını filan da öğrenmek istersiniz, ama anlatmayacağım. Her şeyden önce, bu zımbırtılardan çok sıkılıyorum cümleleriyle başlayan tek romanı Gönülçelen'de, yeniyetmelerle yetişkinler arasındaki uçurumu ilk kez bu kadar kesin bir vurguyla dile getirmeye cesaret etmişti. Olağanüstü bir toplumsal gözlemciydi. Gerçek hayattan alınmışçasına sahici diyaloglar yazıyor, şiirselliği sokağın dilini kullanarak yakalıyordu. O güne dek edebiyata yakışmayacağı sanılan küfürleri özgürce kullanıyor, hüznü, öfkeyi, ironiyi, isyanı, bir Salinger karakterinin en belirgin özelliği olan insanlardan kurtulma, yalnız kalma arzusunu okura bu 'sert ve ayıp' kelimeler aracılığıyla aktarıyordu. Ayrıca hikayeyi aktarmak için iç monologlardan, mektuplardan, karakterler arasındaki uzun telefon konuşmalarından, gazete haberlerinden yararlanıyordu. Her yıl en az 250 bin baskı yapmayı sürdüren Gönülçelen, 1951'de, yayınlanır yayınlanmaz sansasyon yaratarak çok kısa sürede kült mertebesine erişti. Kitabın antikahramanı genç Holden Caulfield artık Amerikan gençliğinin yeni idolüydü. Elbette Salinger da... 1953'te Dokuz Öykü çıktı. Gönülçelen kadar şiddetli bir fırtına yaratmadı ama eleştirmenlerin hepsi hayran kaldı. John Updike, Philip Roth, Hunter S. Thompson, Dave Eggers, Haruki Murakami, Tom Robbins, Jonathan Safran Foer gibi çeşitli dönemlerden yazarların edebiyat anlayışlarını etkileyen, değiştiren bu kitapta Salinger, alışılmış olay örgüsünü yerle bir ediyor, tamamen kendine has bir yapı kuruyordu. Bir eleştirmen, Olay örgüsüne dair bildiklerinizi unutun, Salinger duygu örgüsü diye yepyeni bir kavramla tanıştırıyor bizi diye yazmıştı. Franny ve Zooey, Ustalar Yükseltin Tavanları ve Seymour'a Bir Giriş sonraki eserleriydi. Yazdığı son öykü, New Yorker dergisinde yayınlanan Hapworth 16, 1924 oldu. Üniversite yıllarında neşeli, espritüel ve açık sözlü bir genç adam olan tanınan Salinger arkadaşlarına ve öğretmenlerine Bir gün dünyanın en ünlü, en sevilen yazarı olacağım dermiş. Hatta vereceği röportajların, çektireceği fotoğrafların hayalini kurarmış. Oysa Gönülçelen çıktığı gün, arka kapakta fotoğrafını görünce şiddetli bir panik atak geçirmiş, nefesi kesilmiş, kalbi duracak gibi olmuş. Hemen yayınevini arayarak, kitabın bundan sonraki baskılarında fotoğrafını kullanmamalarını talep etmiş. O gün bugün bir Salinger fotoğrafına rastlamak çok zor. Gençliğinde çektirdikleri haricinde bildiğimiz tek fotoğrafı, yaşlı ve aksi bir ihtiyar olarak kameraya saldırdığı kare. Salinger, hikayelerinin hepsinde Glass Ailesi mensuplarının başlarına gelenleri anlatıyordu. Yıllar sonra tamamlanacak bir romanın parçalarını yazarmışçasına... Doğu mistisizminden yararlanmaya başlaması, başlangıçta intihar eden genç kahramanı Seymour Glass'ı sonradan bir dahi, bir bilge hatta bir aziz olarak sunması, eleştirmenleri rahatsız etmeye başlamıştı. Kendini kolaycılığa kaptırdığını, okuru tavlamak için spiritüelliği kullandığını öne sürenler oldu. 1970'te Salinger bir daha hiçbir gazeteciye söyleşi vermeyeceğini açıklayarak kendine, kahramanı Holden'ın hayal ettiği gibi ıssız bir kasabanın uzak bir köşesinde bir ev inşa etti. Ve bir daha o evden çıkmadı. Aradan geçen 40 yıl içinde adından söz eden, mektuplarını kullanan, onunla ilgili anılarını yazan, gizlice fotoğrafını çekmeye çalışan herkesi mahkemeye verdi. Bir keresinde yeminini bozarak Cornish Lisesi öğrencilerine bir söyleşi vermeyi kabul etti, sadece okulun duvar gazetesinde yayınlanması şartıyla. Ancak öğrenciler ellerindeki büyük hazineyi yerel bir gazeteye satınca, Salinger insanlara güvenini iyice kaybetti ve evinin çevresindeki çitleri yükseltti. Doğrusu münzevilik, dünyaca ünlü bir yazar için pek de kolay değildi. Salinger Time dergisine isteği dışında kapak oldu, hakkında binbir çeşit aşağılayıcı dedikodu üretildi, sırları öz kızı Margaret'ın yazdığı bir kitapta deşifre edildi. Homeopati, Budizm, Hinduizm, akupunktur ve scientology gibi yeni çağ öğretilerine sardırdığı, zinde kalmak için sabahları idrarını içtiği, 'çatlak dahi' Wilhelm Reich'ın icat ettiği Orgon kutusunda saatlerini geçirdiği anlatıldı. Bütün bunlar yetmiyormuş gibi, 1970'lerin başındayken 10 aylık bir ilişki yaşadığı ve sonradan ünlü bir yazar olan Joyce Maynard da birbirlerine gönderdikleri mektupları kitap haline getirdi. Maynard'ın romanlarından biri Gus van Sant tarafından To Die For adıyla sinemaya uyarlanmıştı. 2000'lerin başlarında kısa yoldan zengin olmak isteyen bir başka genç yazar JD Christian takma adını kullanarak Gönülçelen'in devamını yazdı. Kısacası Salinger gizlenmek istedikçe, insanlar onu rahatsız etmeyi, hayatını kurcalamayı ve onun şöhreti üzerinden servet kazanma çabalarını sürdürdüler. Öte yandan birkaç yıl önce hakkında genişçe bir dosya yayınlayan New York Times'ın eleştirmeni Janet Malcolm, Ressam Manet ya da romancı Tolstoy da çağdaşlarının uzağı görmekteki yetersizlikleri yüzünden, yaşadıkları dönemde anlaşılmamışlardı. Bir zamanlar Salinger'da eleştirilen şeyler aslında onu 'büyük' yapan şeylerdi diye yazacaktı. Salinger'ın ölümünden bu yana herkesin zihnini kurcalayan soru ise şu: Son yapıtını 40 yıl önce yayımlayan J. D. Salinger acaba geride bilmediğimiz bir eser bırakmış mıydı? Kimilerine göre, evet, ölümünden sonra yayınlanmasını istediği birkaç romanı vardı. Kimilerine göre, hayır, yazdığı her şeyi ölümünden çok önce yakmıştı. Anlayacağınız, bekleyip, göreceğiz. Ah, yazınızda nasıl da abartıp yüceltmişsiniz Salinger'ı, her zaman herkesin yaptığı gibi.


SALT, 58. Kütüphane Haftası kapsamında 28 Mart ile 1 Nisan tarihleri arasında çevrimiçi bir program düzenliyor. Etkinlik programına mutlaka göz atın. Ben katılacağım, size de tavsiye ederim. Bir ihtisas kütüphanesi, bir arşiv ve bir dizi araştırma aracından oluşan SALT Araştırma, kurulduğu 2011'den bu yana bilgiyi kamuyla paylaşarak değerli kılma amacıyla koleksiyonlarının gelişimini aralıksız sürdürüyor. Bu yıl itibariyle 1.900.000'in üzerinde belgeyi içeren arşiv koleksiyonları archives. saltresearch. org adresinde, 100.000'den fazla basılı kaynağı bir araya getiren yayın koleksiyonu ise SALT Galata'daki SALT Araştırma mekanlarında ücretsiz incelemeye sunuluyor. Görsel pratikler, yapılı çevre, sosyal yaşam ve ekonomik tarih konularına odaklı yayınlar çevrimiçi katalog üzerinden de aranabiliyor. 30 Mart Çarşamba günü Goethe-Institut İstanbul, Türk Kütüphaneciler Derneği İstanbul şubesi, Koç Üniversitesi Suna Kıraç Kütüphanesi ve MEF Üniversitesi Kütüphanesi iş birliğiyle gerçekleştirilecek ilk programda, IFLA Başkanı Barbara Lison Sürdürülebilirlik ve Kütüphaneler adlı bir söyleşi gerçekleştirilecek. 31 Mart Perşembe günü ise, Goethe-Institut İstanbul Kütüphane ve Bilgi Hizmetleri Yöneticisi Sanem Yardımcı ve SALT Araştırma Kütüphane ve Arşiv Yönetmeni Sezin Romi ile çevrimiçi bir söyleşi düzenlenecek. SALT Araştırma kullanıcılarının kütüphane koleksiyonundan seçtiği çeşitli yayınlar SALT Online sosyal medya kanallarından paylaşılacak. Öğrenci, akademisyen ve araştırmacılar başta olmak üzere yılda ortalama 47 bin kişinin yararlandığı SALT Araştırma'nın 100 bini aşkın yayın koleksiyonundan yararlanan araştırmacıların yaptığı yayın seçkileri 58. Kütüphane Haftası'ndan itibaren SALT Online sosyal medya kanallarında paylaşılacak. IFLA Başkanı Barbara Lison'ın Koç Üniversitesi Kütüphane Direktörü Tuba Akbaytürk Çanak moderatörlüğünde gerçekleştireceği söyleşide sürdürülebilirlik kavramı kütüphaneler odağında tartışılacak. Goethe-Institut İstanbul, Türk Kütüphaneciler Derneği İstanbul Şubesi ve SALT iş birliğiyle düzenlenen programda, çevresel, ekonomik ve sosyal koşulların sürdürülebilirlik kavramına etki ettiği günümüzde kütüphanelerin kritik rolü değerlendirilecek. Çevrimiçi gerçekleştirilecek programın dili İngilizcedir ve Türkçeye simultane çeviri yapılacaktır. Söyleşi Goethe-Institut YouTube kanalından Türkçe ve İngilizce dillerinde canlı yayınlanacaktır. Barbara Lison: 2021 yılından bu yana IFLA başkanı. Almanya'nın en büyük kent kütüphanelerinden Bremen Kent Kütüphanesi'nin direktörü. Tuba Akbaytürk Çanak: 2011'den bu yana Koç Üniversitesi Kütüphane direktörü. Uzun yıllar Anadolu Üniversite Kütüphaneleri Konsorsiyumu için gönüllü olarak çalıştı. IFLA Doküman Sağlama ve Kaynak Paylaşımı Daimi Komitesi üyesi. Goethe-Institut İstanbul Kütüphane ve Bilgi Hizmetleri Yöneticisi Sanem Yardımcı ile SALT Araştırma Kütüphane ve Arşiv Yönetmeni Sezin Romi kamusal bir mekan olarak kütüphaneleri ve sunduğu hizmetleri irdeleyecek. Zoom üzerinden gerçekleştirilecek olan söyleşiye katılım için aşağıdaki bağlantı üzerinden kayıt yaptırılması gerekmektedir.


Kendini ait hissettiği topluluktan ayrı düşünemeyen, onun değerlerini ve tutumlarını eleştiremeyen ve bunları evrensel hakikat zanneden yarı aydınlarla dolu bir memleket Türkiye diyen Prof. Dr. Doğan Şahin, bu şahane yazıyı Oğuz Atay'ın tek tiyatro oyunu Oyunlarla Yaşayanlar'dan yola çıkarak yazdı ve Coşkun Bey'in küfelik olana kadar içtiği zamanlarda kapıldığı samimiyet buhranlarını, dışlanma korkusuyla yüzleşme cesaretsizliği sebebiyle şiddete, gaddarlığa, kutuplaşmaya teslim olan, eyleme geçmektense seyretmeyi hatta kritik anlarda gözlerini kapatmayı tercih eden, sorumluluk almaktan kaçtıkça körleşen, ama içki masalarında samimiyetçilik oynamaya tam gaz devam eden günümüz aydınının haline benzetti. Hayır, içmedim. Bu bir alıntı. Oğuz Atay'ın Oyunlarla Yaşayanlar adlı oyunundan aldığım bu replik, bir samimiyet buhranı anında söylenmiştir. Oyunlarla Yaşayanlar, Oğuz Atay'ın yazdığı tek oyun. Bu oyun, toplum tarafından dayatılmış oyunlardan kaçmak için, kendine özgü bir oyun dünyası kurmaya, bitmeyen oyunlar yazıp, bu oyunlara tutunarak yaşamaya çalışan Coşkun'un şahsında Türkiyeli aydının hikayesidir. Demek en az iki tür oyun var, biri eve ekmek getirmek için, aile kurmak, çocuk yapmak, çocuk yetiştirmek için oynanan oyunlar, diğeri bu oyunların sıkıcı, kuşatıcı evreninden, yaşamın gerçekliğinden kaçmak için oynanan oyunlar. Aslında biz memleketin yarı, yarı zamanlı, aydınları daha çok ikinci tarzdaki oyunlarda başarılıyız. Bir aile kurma, eve ekmek götürme ve çocuk yetiştirme, aile efradı ve akrabalarla ilişkiler sürdürme oyunlarda pek başarılı olduğumuz söylenemez. Bunları hep elimize yüzümüze bulaştırmışızdır. En güzel oynadığımız oyun ise aydıncılık oyunudur. Mesela bu dergi için benim ve diğer yazarların bir şeyler yazması, sizlerin alıp okuması, bir iki kişiyle tartışması, sosyal medyada paylaşması, birkaç gün konuşup unutması bu oyunun çeşitli yönlerini oluşturur. Başka dergileri, kitapları da alır okur, çeşitli seminerlere katılır, panellere gideriz, ateşli, derin tartışmalar yapar ya da alay ederiz. Alay etmek önemli işlerimizden biridir. İleride kısaca döneceğim gene. Sanatla ilgiliyizdir, film, müzik festivallerine gideriz ayrıca elbette zevkimizi de geliştirmeye, iyi müzikten, iyi mekanlardan, iyi yemekten, iyi şaraptan velhasıl kaliteli şeylerden de anlamaya çalışır onları da öğreniriz. Tabii çevreye de duyarlıyızdır. Organik, ekolojik tarım olsun, organik beslenme olsun az buçuk bilir, saksıda da olsa bir şeyler yetiştirmeye çalışır ya da bir sahil kasabasına yerleşip doğayla iç içe olacağımız bir yaşamın hayallerini kurarız. Her bir şeyden az çok anlayan, önemli entelektüelleri tanıyan, kitaplarına en azından şöyle göz gezdirmiş, bir ikisini okumuş, yeri geldiğine Sartre'dan, Lacan'dan, Althusser'den, Gramsci'den bahsedebilen biri olduğumuzu birbirimize gösterip, böylelikle birbirimizi onaylayıp kendi halimizden, hayatımızdan memnun oluruz. Böyle söyleyince oyunu kötü bir şey olarak algıladığım sanılabilir. Hayır, oyun olmadan medeniyet olmaz, kültür olmaz. Uygarlık ve kültür dediğimiz şeyler bir bakıma oyun dizgeleridir. Birçok oyun bize hayatta yapmamız gereken şeyleri tekrar tekrar düşünmemiz yerine, kolayca yapma olanağı verir. Hayatın basit kurallarını öğretir. Bu oyunlar sayesinde oturup kalkmayı öğrenir, mesela bir bayram sabahı neler yapacağımızı, bir partiye ya da düğüne gittiğimizde hangi rolleri oynayacağımızı belleriz. Bu oyunlar olmasaydı, kim ne vakit ne diyeceğini, nerde duracağını bilemez; kimin kimin elini öpeceği, kimin kime ne vereceği belli olmaz, hayat bir kaosa ve vodvile dönüşürdü. Hayatın ciddiyetini bu oyunlar sağlar. Hayatı ciddi bir oyuna dönüştüren bu oyunlar, aynı zamanda hayatın tehlikeli spontanlığına karşı bir önlemdir ve dram denilen şey bu oyunların insanlar tarafından fark edilmemesi ve ciddiye alınması sayesinde mümkündür. Kıskançlık oyunu, aldatılmış eş oyunu, ihmal edilmiş akraba oyunu, küçümsenen kardeş oyunu, yüzlerce çeşidi olan mağdurluk oyunları gibi binlerce oyun bizim manalı dramlar yaşamamızı sağlar. Bu oyunlar, toplumsal hayatın ciddiye alınmasını, bir keşmekeşe dönüşmeden yeniden üretilmesini ve akışını sağlarlar. Ancak kendiliğindenliği ve doğallığı törpüledikleri, insanların gerçek düşünceleri ve duyguları yerine, kalıpları koydukları için -ve aynı zamanda bunları yapabilmek için- bazı şeylerin üzerlerini örtmeleri, bazı şeyleri çarpıtmaları gerekir. Bu oyunların var olmaları, paylaşılmış inkar ve çarpıtmalar sayesinde mümkündür. Sadece kralın çıplak olduğunu inkar edersek, o muhteşem gösteriyi idrak edebiliriz. Toplumsal işlevleri son derece önemli oyunlar bu iki türden ibaret değildir. Çok daha fazla oyun çeşidi var. Bunların kimi onarıcı, kimi kontrol duygusunu pekiştiricidir. Üstelik epeycesi eğlencelidir de. Hatta hayatın tadı, neşesi bu oyunlardadır. Bu oyunlar olmadan, oyuncu havasına girmeden eğlenmek de pek mümkün değil, ama bugünkü yazının konusu oyunlar olmadığından biz samimiyet buhranı meselesine geri dönelim. Samimiyet buhranı, kültüre, kurumlara, kendimize, ailemize ve ait olduğumuz topluluklara ilişkin sahte imgeleri yaratan ve koruyan inkarların bir kısmının bir an için ortadan kalktığı andır. Bu anın nereye akacağı, hangi inkarları ortadan kaldıracağı, hangi yüzleşmelere zorlayacağı belirsizdir. Ve ortaya çıkan yeni durumun ne tür yeni kabul ve uzlaşmalarla nihayet bulacağı da belirsizdir. Herkesin rolünü bilip, gerektiği vakit sahne aldığı, her şeyin önceden bilindiği her zamanki oyunların aksine, tüm bu belirsizlik ve her şeye açık olma durumu, büyük bir gerginlik yaratır. Samimiyet buhranına kapılan kişiler başkaları için de bir tehdit unsurudurlar. Çünkü itirafla, ifşa ile kalmaz teşhir de ederler. Bombanın kimin başında patlayacağı belli değildir. Ancak asıl tehdit duygusunu yaratan şey, kime patlayacağı değil, hangi inkarla yüzleşme durumunda kalacağımızı ve ortaya çıkacak bilgiyle nasıl baş edebileceğimizi bilememektir. Aydınların samimiyet buhranı genellikle içince ortaya çıkar ve samimiyet buhranına kapılınca memleketi kurtarmaya kalkarlar. Sair vakitlerde başka çok önemli işleri, en başta da aydıncılık oynama işleri olduğundan, ancak içince toplumsal sorumluluklarını hatırlayıp suçluluk duygularının etkisiyle kendini feda etmeye hazır bir aydın rolüne soyunurlar. Küçükken herhangi birine herhangi bir şey vermekte zorlanan bir akrabamız vardı, birine bir şey vermeye eli gitmez, kazara bir şey verse gözü arkada kalır, yıllarca lafını ederdi. İçince acayip cömert olurdu ama. Sözde kalsa da ondaki verme isteğini görebilirdiniz. Herkese neler vermek istediğini, kime nasıl yardım yapmak için neler planladığını filan anlatırdı. Belli ki o da bazen iyi bir insan olmak isterdi. Günlük hayatında gelecek endişesi ve kendisine güvenlik duygusu veren şeyleri yitirme korkusu dolayısıyla bir şey veremez ama başkaları gibi cömert olamamanın yarattığı yetersizlik duygusunu içtiği vakit sözde cömertleşerek telafi etmiş olurdu. Bu içkili vakitlerindeki sözde arınma ve sözde cömertlik sayesinde ertesi gün gene rahatlıkla eskisi gibi davranabilirdi. Bizim aydın da böyledir. Sadece içince fark eder aslında pek bir şey yapmayıp, aydıncılık oyunu oynamakta olduğunu. Samimi olmadığını, nice yalanları, inkarları görmezlikten geldiğini, mızmızlansa da son tahlilde iktidarları ve otoriteyi desteklediğini ve bunun için suçluluk duyduğunu içince itiraf edebilir. Daha en başından Ermenilere yapılan kötülükleri, İstiklal mahkemelerinde yapılan adaletsizlikleri görmezlikten gelmiş ya da önemsememiştir. Otoriteler öyle istiyor diye Kürt asimilasyonuna ses çıkarmamış, yıllar süren jandarma zulmüne karşı bir itirazda bulunmamış, hepsinden önemlisi herhangi bir alternatif örgütleyememiştir. Dini özgürlüklerin kısıtlanmasını ve başörtülü kızlara yapılan hak ihlallerini önemsememiş, hatta bunlara gerekçeler uydurmaya çalışmıştır. Her ne kadar muhalif bir tutum içinde olsa da gerçek bir karşı koyuş sergileyememiş, sızlanmaktan ya da mizah üretmekten öteye gidememiştir. Babasından memnun olmayan ama ona doğrudan karşı çıkamayan bir çocuk gibidir, arkadaşları arasında dedikodusunu yapar, onu alaya alacak bazı hikayeler anlatır, kendisinin başka türlü olacağını söyler ama babasından çok da farklı bir karakter ve tutum geliştiremez. Mizah dergisi, mizah siteleri, yazar ve okur sayısı bakımından dünyanın sayılı ülkelerinden biri olmamız, bu alaycı üslubumuz, gerçek bir karşı çıkış ve isyan sergileyemememizdendir. Evet, mizah bir itiraz ve isyan etme yoludur. Baskının olduğu, kendini açıkça ifade etme olanaklarının kısıtlı olduğu durumlarda ortaya çıkar. Ancak bazen de tıpkı bizde olduğu gibi, açık ve net olma korkusu yüzünden bu kadar sık kullanılır. Mizah, egemenlere karşı olan öfkenin, itiraz etme enerjisinin önemli bir miktarının gülme yoluyla boşalmasını sağlar. Gülme ve küçümseme üreterek isyan enerjisini tüketir. Dolayısıyla biraz tahammüllü ve akıllı bir muktediri rahatsız edecek bir yanı yoktur. Güler, geçeriz. Günümüzde insanlığın giderek bir şiddet sarmalına doğru sürüklendiği, tüm Ortadoğu'nun iç savaşlar, etnik çarpışmalarla kan gölüne döndüğü, hususunda da kördür. Ortadoğu'da, Suriye'de, Irak'ta ve İsrail'de olanlar, uygarlık denen şeyin, çıkar çatışmaları keskinleştiğinde nasıl rafa kaldırabildiğini, insanın ne kadar çabuk gaddarlaşabildiğini gözüne sokarak gösterse de bunlarla ilgili ciddi bir şey yapmak istemez. Dini veya etnik kimliklerine sahip çıkıp koruma çabaları ötekilere karşı bir nefrete ve körleşen bir şiddete dönüşmüş ve insanlığı en büyük meselelerinden biri haline gelmişken de seyreder. Tarafsız bir şekilde hakikati arayıp söylemeye ve bir şey yapmaya çalışmaz, kendi kimliğine yakın siyasi harekete tutunup, destek olarak bir şey yaptığını sanır. Kürt aydınları, Kürt hareketine; Aleviler, Alevi hassasiyetlerine, dindarlar İslami hareketlere yakınlık gösterirken, ötekileri anlamak ve kendilerini bir parçası olarak hissettikleri insanlara anlatmak konusunda bir çaba sergilemezler. Dolayısıyla barışa ve kardeşliğe değil, kutuplaşmaya ve ayrışmaya hizmet ederler. Kendini ait hissettiği topluluktan ayrı düşünemeyen, onun değerlerini ve tutumlarını eleştiremeyen ve bunları evrensel hakikat zanneden yarı aydınlarla dolu bir memlekettir Türkiye. Aydının da en çok korktuğu şey, gerginlik ve sorumluluklarla baş başa kalmaktır. İnsanlığın en büyük acılarının kaynağı, insanın insana uyguladığı baskı ve şiddet olmasına karşın, en çok bu konuda yani kendi tarafından gelen baskılar ve şiddet konusunda tutum alamaz, itirazda bulunamaz. Tersine, dışlanmaktan korktuğu için bu şiddeti meşrulaştırmaya çalışır. Bir tek belki içince kısa süreliğine yaptıklarıyla yüzleşiyormuş, sorumluluklarını anımsıyormuş gibi yapar. Samimiymiş ve acı çekiyormuş ve artık bambaşka biri olacakmış gibi konuşur. Samimiyet buhranını bile bir samimiyetçilik oyununa dönüştürmüştür. Pekman Y. Oyunlarla yaşayanlar ve yaşadığımız oyunlar, İ. Ü. Edebiyat Fakültesi Tiyatro Eleştirmenliği ve Dramaturji Bölümü Dergisi, 2003, sayı: 2. Psikeart dergisinin son sayısı da samimiyet üzerine. Son zamanlarda samimiyet hakkında daha çok düşünmeye başladım.


Herkes sanattan söz ediyor ama sanatın ne işe yaradığı meçhul. Tamam, koleksiyonerler, galeri sahipleri, yayıncılar ve daha bir sürü profesyonel için önemini anlıyoruz. Ama bir sanat eseri ona hayranlık duyan kişide ne gibi bir değişime yol açar, işte o biraz belirsiz. Duvara astığımız bir sanat eseri, olmak istediğimiz, olmaktan korktuğumuz ya da olmaktan vazgeçemediğimiz şeydir bir bakıma. Bizi iyileştiren aslında budur! Lev Tolstoy, sanatın diğer insanlarla aramızda bir empati köprüsü oluşturduğuna inanıyordu. Anais Nin ruhumuzdaki fırtınayı dindirdiğini, olumsuz duyguları içimizden şeytan kovma işlemine benzer bir şekilde söküp attığını düşünüyordu. Oscar Wilde içinse bir sanat eserinin etkisi, niteliği, verdiği hazla yakından ilişkiliydi. Hepsine belli ölçüde katılıyorum. Bir de şu belki... Bir resme bakarken ya da bir film seyrederken içinde dolaşmaya, keşifler yapmaya başlamışsam, öğlen okumaya başladığım bir kitap beni sabaha kadar uyanık tutmuşsa, bir şarkı sürekli zihnimde dönüp duruyorsa; o filmle, o kitapla, o şarkıyla aramda aşk başlamıştır. Sadece ufak tefek ayrıntıları değil, üzerimizde travmatik etkisi olan önemli olayları da kolayca olmamış sayabiliyor, unutabiliyoruz. Ve söz konusu hadiseler hiç yaşanmamış gibi yaptığımızda, onlardan öğreneceklerimizi de öğrenmemiş oluyoruz. Hoppala! Bütün bu umut, iyileşme hikayeleri palavra mıydı yani? Hiç de değil. Dünyanın gidişatından habersiz, adeta bir sepet zerzevat gibi yaşayıp gitmek daha korkunç değil mi? Bir sanat eseri kalbimizi yaralayan şeyler anlattığında, yaşadığımız acıları başka bir dille yeniden canlandırdığında bile bize iyi geliyor, çünkü acımızda yalnız olmadığımızı idrak ediyor, başkalarının da bizim gibi gözyaşı döktüğünü keşfediyoruz. 'Meğer tıpkı benim gibi hisseden başkaları da varmış' duygusuna paha biçilemez! Sözgelişi gettolaşmış eşcinsel toplulukların içine girip onları fotoğraflayan Nan Goldin, birçok yalnız ruha güç vermişti. Benim de kendimi bulduğum en azından birkaç kitap, resim ya da müzik var. Peter Weir'in filmleri mesela. Aslında aynı şey; her şey yalnızlıktan, iletişimsizlikten. Sanat aynı zamanda kuvvetli bir iletişim dilidir. Bu yüzden sanatla ilgileniriz, bu yüzden Facebook duvarımıza notlar yazar, hayatımızın çeşitli anlarını Instagram'da yayınlar ya da Tumblr'da blog açarız. Bazılarına göre yaptığımız teşhircilikten başka bir şey değildir. Bırakın öyle desinler. Kiminle ne şekilde iletişim kuracağımız, kime neyi ne kadar göstereceğimiz bize kalmış, öyle değil mi? Tıpkı sabah evden çıkarken hangi ayakkabıyı giyeceğimize kendimiz karar verdiğimiz gibi. Başkalarına benzemediğimiz için kafamızda bir tuhaflıkla yaşarız kimi zaman. Herkes normaldir de sanki bir biz problemliyizdir. O zaman da kendi kendimizin en acımasız eleştirmeni oluruz. Kendimize şefkat göstermeyi ise ancak hissettiklerimizi anlamlandırabildikçe başarırız. Yatak odamıza bakalım... Karyolamız, dolabımız, kitaplarımız, oraya buraya atılmış giysilerimiz, köşede küçük bir komodin belki ve duvarda eğik duran bir tablo... Ne kadar sıradan! Oysa Van Gogh bu sıradan ayrıntılardan muazzam bir eser çıkardı. Yahut baharda açan badem ağaçları... İçimizi ısıtır, bizi gülümsetir ama onda büyük bir şey olduğunu, hayatın kusursuz işleyişini gösterdiğini pek azımız düşünürüz. Gene Van Gogh bunu görmekle kalmayıp sanata da dönüştürmüştü. Andy Warhol'un domates çorbası konservelerinin sözünü bile etmeyeceğim. Warhol'un konserve kutusu baskıları, 'Marketten alınan bir ürün nasıl 20'inci yüzyıl sanatında dönüm noktası haline gelir?' sorusunun canlı kanıtı adeta.


Cemaatin ayrılmaya niyetlenen üyelerini elde tutmak için şantaja, dışarıdan gelen eleştirileri bertaraf etmek için tehdite başvurduğunu. Biraz daha ayrıntı isterseniz; L. Ron Hubbard 138 dandik bilimkurgu romanı yazdıktan sonra bu janrı kişisel gelişimle harmanlamaya karar veriyor ve Dianetics adlı kitabı yazıyor. Hubbard'in icadı olan Dianetics güya bir şifa yöntemiymiş ve şizofreniden renk körlüğüne, gastritten romatizmaya her sağlık sorununu iyileştiriyormuş. Zaten bütün hastalıkların ayrı ayrı psikolojik sebepleri varmış. Diyabetliyseniz yaşama arzunuz eksikmiş, mesela. Nasıl, tanıdık mı geldi? Ben de bu noktadan sonra artık neredeyse herkesin alay ettiği Scientolog'lara haksızlık ettiğimi düşüneceğim. Bugün etrafımızdaki kişisel gelişim uzmanlarının söyledikleri belli ki hep ondan apartma. Ama Hubbard'ın bebeklere anne sütü değil mısır şurubu katılmış inek sütü içirmek gerektiğini iddiasını okuduğum noktada kendime geliyor ve eski alaycılığıma kavuşuyorum. Gerçi ben bütün bunları sizi esas acayipliğe hazırlamak anlattım: Hubbard'a göre bundan 75 milyon yıl önce galaktik konfederasyonun derebeyi Xenu, evrenin iflah olmaz suçlularını toplayarak dünyamıza göndermiş ve nükleer silahlarla hepsini patlatmış. Böylece uzaylı psikopatların ruh parçacıkları, yani Scientoloji jargonuna göre thetan'ları yeryüzünün dört bir yanına dağılıp insan bedenlerini mesken tutmuş. Sonuç? Bütün mutsuzluğumuzun, öfkemizin hatta başarısızlığımızın sebebi aslında buymuş. Üyelerin Kilise'ye kabul edildikten sonra bir tür exorcism'den geçmeleri de bundanmış. Haliyle epeyce de para harcanıyormuş. Philip Seymour Hoffman'ın oynadığı The Master adlı film, gerçekte L. Ron Hubbard'ı anlatıyordu. Haggis temizlenmeye çok gençken, Scientology'nin özgürlükçü fikirlerinden etkilenerek başlamış; seans başına 50 dolar ödeyerek. Siz de resmi sitelerindeki yazılara göz attığınızda Bunlar baskıcı dinleri nasıl güzel eleştiriyorlar, ah ne şeker, ne harika insanlar diye düşünebilirsiniz. Ama belgeselin devamında öğrendiklerimiz hakikaten fena. Bir kere seminer ve eğitim ücretleri katlanarak artıyor ve bir noktada astronomik boyutlara erişiyor. Kritik noktaysa şu: Güvene dayalı bu seanslarda insanlar farkında bile olmadan en büyük sırlarını ifşa ediyorlar. Sonradan topluluktan ayrılmalarını zorlaştıran şey de bu. Çünkü tüm o medeni görüntüsüne rağmen Scientology'nin yönetici kadrosu gerektiğinde şantaja başvurmaktan çekinmiyor. Zaten Going Clearın yayınlandığı HBO kanalı da bugünlerde Scientology'nin gerektiğinde gözdağı ve şantaj başvurmaktan çekinmeyen 160 kişilik avukatlar ordusuyla mücadele etmek zorunda. 1986'da ölen L. Ron Hubbard Scientolog'lara göre gelmiş geçmiş en büyük insan, karşıtları içinse gelmiş geçmiş en büyük dolandırıcı. Büyük olduğu kesin yani. Eski karısının anlattıklarına göre kendini tanrı sayacak kadar deli, yatağının altında casus sürüngenler bulunduğuna inanacak kadar paranoidmiş. Müritlerine 200 yıl yaşayabileceklerini söylüyor, Korkmayın, hiçbir kadın yataktaki performansınızı yetersiz bulamayacak, efendi sizsiniz diyormuş. 1968'den beri mürit olan ünlü caz piyanisti Chick Corea onun bir dahi bir piyanist ve besteci olduğunu iddia ediyor ve 80'lerin başında çıkardığı Space Jazz albümünü hararetle tavsiye ediyor. L. Ron Hubbard'ın Space Jazz albümünden bir parça. Bayağı garip. Öte yandan bu gariplikte, yani şu at kişnemeleri ve nal seslerinde cüretkar bir güzellik var bence, adama sinir olmama rağmen müziği sevdim. Eminim Commodore 64 tutkunları beni anlar. Going Cleara göre Scientology totaliter bir organizasyon. Mesela yetersiz üyeler hapishane benzeri bir yerde tedavi altına alınıyor ve burada sadece paçavra giyip çer çöp yiyorlar. Ayrıca onlara diş fırçasıyla tuvalet temizlemek gibi berbat işler yaptırılıyor. Bir de Pamuk Prenses Operasyonu'ndan söz ediliyor. 1970'te, 137 ülkede faaliyet gösteren hatta Gardiyanlar Bürosu adı altında kendi haber alma birimi bile bulunan Kilise'nin adını temizlemek için yapılan bir operasyon bu. O tarihte hükümet ilk kez Scientology'e karşı bir soruşturma başlatmıştı ve topluluk bunu önlemek için vergi dairesine, hazineye, tüketici hakları koruma birimine, Washington Post gibi ulusal gazetelere, 30 ülkedeki ABD konsolosluklarına sızıp birçok belgeyi tahrif etmiş ya da çalmıştı. ABD tarihinde bu operasyonla kıyaslanabilecek büyüklükte başka casusluk olayı yok deniyor. Hubbard, kendini tanrı ilan etmeden önce yazdığı öyküler ve kısa romanlar, Astounding Stories tarzı dergilerde yayınlanıyordu. Bildiniz, kelimesi üç sente. Altın yumurtlayan tavuk Tom Cruise'un topluluktan soğuduğu haberleri ortalıkta dolaşmaya başladı. Yani Scientolog'larla şöhretlerin ilişkisini ele almanın tam zamanı. L. Ron Hubbard 1954'de hem para kazanmak hem de kamuoyunda prestij kazanmak için Marlene Dietrich, Walt Disney, John Ford ve Howard Hughes gibi dev isimlere gitmiş. Onları tuzağa düşürememiş ama zamanla Chick Corea, Kirstie Alley gibi birçok ünlü müridi olmuş. Scientology'nin finansal başarısında onların varlığı çok etkili. Fakat Going Clear filmine bakılırsa ünlülerin Scientology'ye bağlılığı artık daha çok mecburiyetten. Terapilerde bütün kirli çamaşırlarını ortaya dökmüşler. Haliyle şimdi bunların açığa çıkmasını göze alamıyorlar. Gerçi über-şöhretlerin durumu farklı. Mesela Tom Cruise'unki bir nevi iş sözleşmesi. Diğer üyelerin ödediklerinin belirli bir yüzdesi ona ara sıra lüks bir limuzin ya da kallavi bir özel uçak şeklinde hediye ediliyor. Yani Tom Cruise hayatta ayrılmaz diyenlerin sayısı epey fazla. Travolta'ya gelince; kendisi Scientology, bana sadece güzel şeyler düşündürüyor diyecek kadar saf. Bir not: Cruise'un eski karısı Nicole Kidman Kilise'yi 1998'de, Stanley Kubrick'in Eyes Wide Shut filminde oynadıktan sonra terk etmiş. Zaten Eyes Wide Shutdaki gizli örgüt, sanıldığı gibi illüminatiye değil Scientology Kilisesi'ne epeyce serbest bir göndermeymiş. 1972'de Paulette Cooper, The Scandal of Scientology adlı bir kitap yazdı. Sonrasında Scientolog'lar kendi kendilerine tehdit mektupları gönderip yetkilileri genç yazarın suçlu olduğuna ikna etmeye çalıştılar. Zaten mektuplar Cooper'ın daktilosunda, üzerinde onun parmak izleri bulunan kağıtlara yazılmıştı. Cooper defalarca göz altına alındı ama ancak FBI, Kilise'nin merkez ofisinde operasyonla ilgili kanıtlar bulduktan sonra rahata erebildi. Dava 13 yıl sonra Cooper lehine sonuçlandı. 1991'de Time'da Açgözlü Hırs ve Güç Tarikatı başlıklı bir makale çıktı. Ve daha ilk gün Scientology merkezinden 10 avukat, 6 özel dedektif gelip editör Richard Behar'ı tehdit etti. İnanılmaz bir hızla Behar'ın kredi raporları ve kart ekstrelerine, ayrıntılı banka bilgilerine hatta mortgage makbuzlarına da ulaşmışlardı. Ardından USA Today'de toplam 3 milyon dolarlık ilanlar yayınladılar. Bir tanesinde Time'ın Adolf Hitler'i ve Nazi rejimini desteklediği belirtiliyordu. Joel Sappell ve Robert Welkos'un yazı dizisi 1990'da Los Angeles Times'da çıktı. Cevap olarak Scientology'nin alt birimlerden Sea Org, Los Angeles'ta 120 billboard ve 1000 otobüs reklam alanı kiralayıp yazı dizisinden parça parça alıntılar yayınladı. Bağlamdan kopartıldıkları için alıntılar övgü gibi duruyordu. Bu arada Welkos'un evine şehir morgu antetli zarflar gelmeye başladı. İçlerinde insanın kendi cenazesini planlamasının avantajlarından söz eden broşürler vardı. Welkos morgu aradı ama kimsenin bir şeyden haberi yoktu. South Parkın 2005'te yayınlanan Trapped in a Closet bölümünde bu konular ele alınmıştı. Scientology merkezi anında harekete geçti ve internette ekiple ilgili intihal ya da vergi kaçırma söylentileri dolaştırmaya başladı. Derken Chef'i seslendiren Isaac Hayes diziden ayrıldı. Gerekçesi şuydu: Mizah başkalarının dini inançlarına hoşgörüsüz veya alaycı olmamalı. Bir insan hakları aktivisti olarak çalıştığım dizinin kendi inancıma saldırmasını kabul edemem. Dizinin yaratıcıları çözümü Chef'i hunharca öldürmekte buldu.


Stanford Üniversitesi İktisat bölümü mezunu Bella Andre, bir çırpıda, hani bazı gazetecilerin hiç sevmediğim deyişiyle cırt diye okunan hafif ve epeyce erotik aşk romanları yazıyor. Her seferinde de çok satan kitap listelerine girmeyi başarıyor. Marie Force için söylediğimi burada da tekrar edeyim: Bella Andre, bizdeki muadillerinin aksine, yüksek edebiyat yaptığını falan iddia etmiyordu, onu bu açıksözlülüğü yüzünden de sevdim. Her gün öğlene kadar yazıyorum. Kitaplarımın bazılarında Bella Andre, bazılarında da Lucy Kevin adını kullanıyorum. Arada yemeğimi yedikten sonra koşa koşa ofise gidiyor ve bu kez gerçek adımı kullanarak iş görüşmelerine başlıyorum. 2011'de kurduğum Oak Press, LLC çok kısa bir sürede bağımsız yayıncılığın en çok kazanan yayınevlerinden biri haline geldi. Her zaman girişimci bir ruhum vardı, dolayısıyla hayatımın yarısını yaratıcı faaliyetlere ayırmam, yarısında da ciddi iş kadını olmam normal. Gençliğimde profesyonel besteci ve şarkıcıydım; gitar ve piyano da çalıyordum. Dünyanın birçok ülkesinde 1000'i aşkın konser verdim. Ama yazarlık hayatım başladıktan sonra oturup düşündüm; yazarlık ve müzisyenlik arasında bir seçim yapmalıydım; yazarlığı seçtim. Dürüstçe cevap vereyim: Hayır, hiç özlemiyorum. Ama tabii hala en önemli esin kaynağım müzik. Bir şarkıyı arka arkaya dinlemeye başlamışsam, anlayın ki yeni bir romana başlamışım. Taylor Swift olağanüstü bir yetenek, bence rakipsiz. Joni Mitchell da favorilerimden. İkisi de şarkılarına zekalarını, kalplerini ve sihirlerini koyuyor. Yazarlığa geçtiğim ilk yıllarda da kendi romanlarımı kendim yayınlamayı hedefliyordum, çünkü zamanlamaya, kapağa, sayfa tasarımına; her şeye kendim karar vermek istiyordum. Az önce söylediğim gibi, kitaplarımın nasıl ve ne zaman yayınlanacağına, arka kapağa ne yazılacağına, hangi editör ve düzeltmenle çalışacağıma kendim karar veriyorum, kapağı bile kendim yapıyorum. İşin en güzel yanı zaten bu.


Sarah Jio, Mart Menekşeleri, Böğürtlen Kışı gibi çiçekli, meyveli isimleri ve naif kapak illüstrasyonlarıyla dikkat çeken romanlarında çok uzun zaman önce yaşanmış bir aşk hikayesini alıyor ve onu günümüzde, genellikle de doğup büyüdüğü yer olan Seattle'da geçen bir hikayeye paralel anlatıyor. Çarşamba gecesi saat 21:00, üç oğlumu henüz yatırmışım. Bir fincan çay doldurup masama geçiyor ve yeni romanımın taslağını açıyorum. Gökyüzünde ay bulutlu, rüzgar uğultusu pencereme vuruyor. Yaşlı çınar ağacının dalları rüzgarın etkisiyle evimin duvarına çarparken takır tukur sesler duyuyorum. Dışarıda kusursuz bir fırtına var. Bu gece karakterimin korkutucu bir olayla, bir tehditle karşı karşıya kaldığı bölümü çalışıyorum ve havaya girmek için, bu tarz bir şey yazmaya çalışırken hep yaptığım şeyi yapıyor, hayatımın en dehşetli gecesini hatırlıyorum. Bu olayı daha önce hiçbir yerde yazmadım, öte yandan yazdığım her korkutucu sahnede -her çığlıkta, her kapı gıcırtısında, karanlıkta gizlenen her hayalet ürpertisinde bundan mutlaka bir iz vardır. Mesela ilk romanım Mart Menekşelerindeki o tuhaf, tuzlu gecede... Yahut Böğürtlen Kışında kahramanımın çığlıklarında... Gerçek şu ki 1990'da çocukken yaşadığım o ürkütücü gece, korku ve gerilim konusundaki algımın neredeyse tamamını oluşturuyor. Kollarında kocaman bir kesekağıdıyla gelen annemin bakışlarını hala hatırlıyorum. Küçük erkek kardeşimle alışverişe gitmişlerdi ve dönerken karavanımıza bir araba çarpmıştı. Bir adam arabadan inmiş ve hasarı görmek için yaklaşmıştı. Arkada derince bir göçük vardı. Annem adamın biraz tuhaf olduğunu düşünmüştü. Nefesi alkol kokan adamın duygusuz kara gözleri annemin kardeşimin elini daha sıkı tutmasına sebep olmuştu. Sonra sigorta konusunda anlaşmışlar, annem küçük bir kağıt parçasına ismini ve telefon numarasını yazarak adama vermişti. Adam kağıdı cüzdanına yerleştirmiş, yoluna devam etmişti. Her şey normal gibiydi, küçük bir ayrıntı hariç: Marketten iki kutu altılık bira alan o adam meğer iki kişinin katiliymiş. Çünkü ertesi gün polis aradı. Annemin isminin, David Drizpaul adlı bir adamın evindeki bir kağıt parçasının üzerinde ne aradığını soruyorlardı. Annem kazadan bahsetti, sonra da susup uzun uzun karşı tarafın söylediklerini dinledi. Resmen ağzı açık kalmıştı. Drizpaul silahlı ve tehlikeliydi. Cinayetten aranıyordu, üstelik polis eylemlerini sürdürebileceğini düşünüyordu. Peşimize düşmesi de bir ihtimaldi. Böylece o gece başka bir yerde, tatilde olan büyükannemlerin evinde kaldık. Işıkları söndürüp kapıları kilitledik, babam gözünü bile kırpmadan ön taraftaki pencereleri gözlüyordu. Gece fırtına çıktı. Öfkeli dalgalar sahilden evimize kadar ulaşıyordu. Rüzgar uğulduyordu ve biz dışarıdaki gölgelerin arasında deli bir adamın evden çıkmamızı bekleyip beklemediğini merak ediyorduk. Kardeşlerim birbirlerine sarılmıştı. Sanırım babam o gece hiç uyumadı. Cama vuran her yağmur damlası, kulağımızı tırmalayan her kedi miyavlaması bize David Drizpaul'u hatırlatıyordu. Ertesi sabap güneş doğar doğmaz uyandık. Ve iki kişinin katili David Drizpaul'un önceki gece intihar ettiğini öğrendik. Esas söylemek istediğim şey şu: Herkes size en iyi bildiğiniz şeyi yazmanızı söyler. Her yazarın kariyerinin bir döneminde işittiği, denenmiş ve doğrulanmış bir tavsiyedir bu. Benim tavsiyemse ileride gerçekten iyi bir şey yazmak istiyorsanız, egzersiz olarak sizi korkutan, aklınızı başınızdan alan, dehşete düşmenize sebep olan olayları yazın. Açıkçası, en derin korkuları kağıda dökmek pek de kolay sayılmaz, hoş bir deneyim olduğunu da söyleyemem. Mesela Böğürtlen Kışı adlı romanımda bir annenin evladını kaybetmesini yazmıştım. Çok sevdiğim üç çocuğun annesiydim, o yüzden benim için bunu hayal etmek bile çok çok zordu. Ruhumu kıskıvrak bağlayan bu en büyük korkum yüzünden tek satır yazamadığım günler oldu. Fakat yazdığım roman aracılığıyla korkularımla yüzleşmek sonuç olarak ortaya duygusal olarak sahici bir şey çıkmasını sağladı. Gündüzsefasında karakterimse taşrada bir malikanede esir tutulan bir kadındı. Dürüst olacağım: O sahneleri yazmaktan nefret ettim, çünkü bana çocukluğumda yaşadığım o geceyi hatırlattı. Ayrıca genel olarak evde yapayalnız kalmaktan daha fazla korktuğum bir şey yok. Her neyse, hikayeye başlarken böyle bir şeyi yazamayacağımı düşünmüştüm, bende o cesaret yoktu. Ama işte yazabildim. Ve okurlar o sahnedeki gerçeklik duygusunu hissettiler. Bugün çalışma odamın kapısındaki tabelada şu yazıyor: Seni korkutan şey neyse onu yaz! Artık esas önemli olanın, bana zor gelen şeyleri yazmak olduğunu biliyorum. Yazdığım hikayeyi güçlü yapan, okurun bir sonraki sayfayı yüreği ağzında çevirmesini sağlayan şey de bu.


İnsan bazen kafasını dağıtmak, bazen eğlenmek, bazen dinlenmek, genelde de ruhunu beslemek için müzik dinler. Ve elbette dinlediğimiz şarkılar, okuduğumuz kitaplar, sevdiğimiz yazarlar, filmler hep bizden izler taşır. Her gelenin çarpıldığı, tekrar geri dönmek istediği, aşık olduğumuz bu şehre, İstanbul'a şarkılar çerçevesinden bakmak istedim. İstanbul ile aşkı, sevgiyi, hatıraları birleştirdim ve bu şehrin sokaklarında dolaşmış kişilerin, şarkıların peşine düştüm. Şarkılı, sazlı, sözlü İstanbul Hikayeleri başlıyor. İtalyan asıllı Fransız pop şarkıcısı, besteci ve söz yazarı Patricia Carli, 1960'larda İstanbul'a pek çok kez gelmiş. Sezen Cumhur Önal'ın yazdığı sözleri seslendirmiş. Mesela Boğaziçi şarkısı. Yine Patricia Carli ve bu defa Canım, diyor. Eartha Kitt'in adını ve bu meşhur şarkısını ilk olarak Yasemin'den duymuştum. Kitt, 50'lerde İstanbul'da bulunmuş. Katibim şarkısından esinlendiği Uska Dara şarkısınıysa 1953'te yapmış. 70'lerin sonunda İstanbul'a gelmiş Dalida'yı, Baba filminin müziklerinden meşhur Parle plus bas stüdyo kaydıyla anıyoruz. Sevinç Tevs'in İstanbul not Constantinople yorumu olduğunu bilmiyordum. Hüzün, İstanbul'a en çok yakışanlardan mı bilemiyorum ama buradan gidenin içinde hep özlem olduğunu biliyorum. Cafe Aman'ın parçası, İstanbul'dan gitmiş, aklı burada kalmış ya da İstanbul'a uzaklardan gelip buralı olmuşlara gitsin. Sacha Distel, Sezen Cumhur Önal'ın yazdığı parçalardan Kime derler sana derler'le hikayemize katılıyor. Kolejli Kızın Aşkı 1966 yılı, Türker İnanoğlu filmi. Fonda İstanbul gece hayatı ve Ayhan Işık var. Çolpan İlhan'sa Kime Derler Sana Derler şarkısını söylüyor. İstanbul'da yapılan eski şarkı yarışmaları anısına bir başka parça. Pek sevdiğim Mavi Işıklar'dan. Orijinal kayıt. İyi Düşün Taşın, İstanbul görüntüleri eşliğinde yine Mavi Işıklar söylüyor. Yıl 1968. Böyle de bir danslı şarkıları varmış; Venüs ve Aşk, 1970 tarihli. Mavi Işıklar. Eskiden ne kadar çok kadın balıkçı var olmalı ki bir filme ilham vermiş. Balıkçı Azize filminden meşhur şarkıyı Belkıs Özener söylüyor, Türkan Şoray oynuyor. İstanbul'un balıkçılarının ve balıklarının hatırına. Zeki Müren'siz olmaz. Yarı dramatik, yarı eğlenceli, atların nal sesleri eşliğinde Aşkın Sırrı Bilinmez'le değişik bir İstanbul turu. Babası Beykozlu zabit olan babaannem bu şarkıyı çok sever ve söylerdi. Kadifeden Kesesi. İstanbul'u kliplerine şarkılarıyla o kadar uyumlu o kadar güzel göstermişler ki... Baba Zula, Bir Sana Bir de Bana. Melek Annem ve Ben'in, ilk kitabımın kahramanı Mehmed Abud için hazırladığım video, şimdilerde Kervansaray tarafından butik otel olmaya hazırlanan Kandilli'deki Abud Yalısı'nda geçiyor. 1980'lere kadar o yalıda neler yaşandığını kitabın görselleriyle anlatıyor. Bir İstanbul gayrı resmi geçidi de denebilir. Beyaz Kelebekler'in gitarist ve solistlerinden Ender Bey on yıla yakın karşı kapı komşumdu. Ender Bey, çoğu ramazanda, apartmanın hemen önünde bulunan camide ara ara akşam ezanını okurdu. Belki biraz da bu yüzden ramazanı daha bir şevkle beklerdi sanki. Bu arada, camii müezzini o kadar makam bilmez ve kötü sesliydi ki Ender Bey bir nimetti adeta. Yarın akşam ben okuyacağım, diye haber de verirdi. 7. katın balkonundan ezanı dinlediğimi bildiğinden çıkışta kafasını kaldırır, 'nasıldım' işaretiyle sorardı. Hayat da İstanbul gibi sürprizli anlayacağınız. Ender Bey'in hatırına bu parça. Güftesi Behçet Kemal Çağlar'a, bestesi Münir Nurettin'e ait olan nihavend makamındaki bu güzel parçayı onun için listemize ekliyorum. Yahya Kemal'siz İstanbul olmaz. Ve bu şiirinin bu dizeleri tam ruhumu anlatır. Sende çok yıl yaşayan, sende ölen, sende yatan. Romantizm, sevgi derken unutmayalım ki aşk isyankardır aynı zamanda. Gogol Bordello'nun adını, ben ilk olarak bu güzel sitenin sahibi Gülenay'dan duymuştum, Start Wearing Purple şarkısını bana dinletmiş ve ABD'den Çin'e, Ukrayna'dan Etyopya'ya farklı ülkelerden üyeleri olan bu Çingene punk, rock, folk rock müziği yapan grubun isyankar neşesine hayran olmuştum. İstanbul'a gelen grup, Sulukule için yaptığı şarkıyla, Educate thy neighbor ile listemizde. İstanbul'un çingeneleri, Romanları, acı kentsel dönüşümler için Gogol Bordello söylüyor. Bu muhtesem hatiralar beni aglatti Sevgili Istanbulumuz.


Bu işte bir tuhaflık varmış gibi geldi size, farkındayım. Var zaten. Eserlerin isimleri küçük kelime oyunlarının katkısıyla gerçekte olduğundan başka türlü yazılmış. Karşımda duran bu zarif ciltler aslında birer kutu. İçlerinden leziz olduğunu umduğum birer paket çay çıkıyor. Don Quixotea baharatlı bir karışım, içinde tarçın, kakule, karabiber ve zencefil var. War and Peach, ananas, papatya ve şeftaliyle aromalandırılmış beyaz çay. The Picture of Earl Grey ise bergamot aromalı yasemin çayı.


Şair, yazar ve çevirmen Şavkar Altınel de benim gibi iflah olmaz kitap bağımlıları için yazdı bu yazıyı: Bizi kurtaracak kitap tam da bir sahaf rafında duran, kabı yırtılmış, kimin tarafından yazıldığı, hangi türde olduğu ve ne söylediği hakkında hiçbir fikrimizin bulunmadığı o kitap olabilir, ama hangimiz böyle bir kitabı açıp okumaya başlayabilecek kadar cesur, bağımsız, özgürüz? Siz de bizdenseniz eğer, okuyun. Yazmak zor bir iş olabilir, ama bence okumak daha da zor. İlki dünyaya, ikincisi de edebiyata kendi gözümüzle bakmayı içeriyor. Oysa edebiyata nasıl bakılması gerektiği daha biz okumaya başlamadan birilerinin çoktan kararlaştırmış olduğu bir konu. Türler arasında başı romanın çektiği, ardından da öykü ve şiirin geldiği, gezi, anı, otobiyografi, mektup gibi kurmaca dışı türlerin ise ikinci dereceden ve önemsiz, dedektif romanı ve bilimkurgu gibi popüler türlerin de büsbütün edebiyat dışı olduğu genel kabul gören gerçekler. Okunması gereken dev yazarların kimler ve başyapıtlarının neler olduğu konusunda da aynı şekilde görüş birliği var. Bu durumda, türlere, yazarlara ve kitaplara karşı çeşitli haksızlıkların yanı sıra, bize karşı da temel bir haksızlık olduğu yadsınamaz. Okumanın yararlarının neler olduğu sorusuna türlü cevaplar verilebilir, ama ben hala bu konuda en doğru sözü Dr Johnson'ın söylediğine, edebiyatın işlevinin hayattan zevk almamıza ve ona katlanabilmemize yardımcı olmak olduğuna inanıyorum. Neyin bizim için bir zevk ya da avuntu kaynağı olabileceğini de kim önceden bilebilir? Ben de herkes gibi Nabokov'un en önemli iki yapıtının Lolita ve Solgun Ateş olduğu görüşündeyim, ama Pnin'i okumamış olsaydım hayata katlanabilmem daha zor olurdu. Daha aşırı bir örnek vermek gerekirse, Geoff Dyer, D. H. Lawrence'la değil, D. H. Lawrence hakkında bir kitap yazamamakla ilgili çılgın ve eşsiz kitabı Out of Sheer Rage'de Lawrence'ın başyapıtının büyük romanlarından biri, ya da hatta ikinci dereceden gezi kitabı Deniz ve Sardinya değil, bu kitap için aldığı notlar olduğunu ileri sürüyor. Bu eksantrik görüşe katılıyor muyum? Hayır, ama yazarın büyük romanlarını tercih ettiğim için değil, bana en fazla zevk ve avuntuyu başka bir ikinci dereceden gezi kitabı olan İtalya'da Alacakaranlık verdiği ve dolayısıyla da başyapıtının bu olduğu şeklinde başka bir eksantrik görüşe sahip olduğum için. Aynı şekilde, gözümde Conrad'ın başyapıtı Nostromo ya da Karanlığın Yüreği değil, Gençlik; Tanpınar bende Huzur kadar, kurmaca dışı Beş Şehir'le de, yirminci yüzyılın son çeyreğinde ortaya çıkan yazarların en önemlisi olduğuna inandığım W. G. Sebald da, bir dizi ödül kazanan Göçmenler'den çok, bitirir bitirmez başına dönüp tekrar okuduğum ilk kitabı Vertigo ile yaşıyor. Ross Macdonald'ın kimilerine göre yalnızca bir dedektif romanları yazarı olması ise benim için kayda değer bir edebiyatçı olmasına engel değil. Ama tabii andığım bu gölgede kalmış türleri, yazarları, yapıtları da ilk keşfeden ben değilim. Onların varlığından da birilerinin söylediklerinden haberdar oldum, onlar da birileri tarafından şu ya da bu şekilde seçilmiş olarak beni bekliyorlardı. Bizi kurtaracak kitap tam da bir sahaf rafında duran, kabı yırtılmış, kimin tarafından yazıldığı, hangi türde olduğu ve ne söylediği hakkında hiçbir fikrimizin bulunmadığı o kitap olabilir, ama hangimiz böyle bir kitabı açıp okumaya başlayabilecek kadar cesur, bağımsız, özgürüz? Gene de, bunu yapamasak da, gölgede kalanların bazen bizi spotların altında olanların götüremeyeceği yerlere götürebileceğini göz ardı etmemeyi yalnız onlara değil kendimize de borçluyuz.


Kocan Kadar Konuş serisi ve Şekerfare adlı romanla tanıdığımız Şebnem Burcuoğlu'nun son kitabını çok sevdim. O kadar sevdim ki bir akşamüstü başladım okumaya, gece yarısını biraz geçmişti ki bitirdim. Hatta insan bir roman kahramanını kıskanır mı diyeceksiniz, ben bu kitabın şaşkın kahramanını çok kıskandım. Öyle olunca da yazarını çektim karşıma konuştum... Kimdir bu Kumru, neden bu kadar şanslı, onda olup da bende olmayan nedir, söyle dedim. O da hiç kızmadan tatlı tatlı her şeyi anlattı. Okuyunuz. Kocan Kadar Konuş serisi ve Şekerfare'den sonra yazdığım dördüncü kitap Çevrimdışı Aşk. Aslında kitaplarımda güncel konuları ele alıyorum. Bundan dört yıl önce Kocan Kadar Konuş'u yazarken demek ki gündemim aşk meşk ağırlıklıymış. Aman yanlış anlaşılmasın, kitapları yazdık ama aşk meşk konularını hala çözebilmiş değilim! Şimdiyse arkadaş sohbetlerimizde İstanbul'un hem çok pahalı hem de yorucu bir şehir olduğunu konuşur vaziyetteyiz. Sosyal medyanın hayatımızın merkezine oturmasıyla birlikte sürekli bir çevrimiçi halini aldık. Önceleri hoşumuza gitti çevrimiçi olmak fakat o da zamanla bu şehir gibi bizi yordu, kafamızı karıştırdı. Peki çevrimdışı yaşasak? Mesela Datça'ya taşınıp kendi domates salatalığımızı yetiştirsek? Sosyal medyadan uzaklaşıp gerçek hayata konsantre olsak nasıl olurdu? diye düşünceler daldığım an hemen geçtim bilgisayarımın başına ve bu romanı yazmaya başladım. Ben bir romana başlarken mesela seni arıyorum ve diyorum ki Gülenay var mı böyle kalabalıktan uzak, sessiz sakin bir evin? Eğer Var! dersen ikiletmeden tası tarağı toplayıp evine yerleşiyorum. O yüzden bunu sorarken baştan uyarıyorum Bakın gerçekten gelirim, laf olsun diye söylemeyin diye. Bu romanda da taktım sırt çantamı, Göcek'in, Bodrum'un, Fethiye'nin, Datça'nın köylerini dolaştım, tanıdıkların evlerinde konakladım. Büyük şehirlerde beyaz yaka olarak deli bir tempoyla çalışırken ansızın kafasında bir tel atıp bu köylere yerleşen insanlarla konuştum. Şunu söyleyebilirim ki ben de Aman yaşarım ne olacak? diye atıp tutuyordum lakin hiç de kolay bir karar değilmiş. Geri dönen çok. O ortamı değiştirmeye çalışmadan oranın florasına uyum sağlaman gerek ki zaten değişmeye gitmişsin. Alışmışız büyük şehirde her şeyi online yapmaya. Oralarda ise iş başa düşüyor. Yani bunu yapabilene gerçekten helal olsun. Bu bir kara sevda. Artık ne onunla ne de onsuz yaşayabiliriz. Ancak her bağımlılıkta olduğu gibi törpüleyebiliriz. Mesela ben diğer mecraları kapatıp sadece Instagram'a konsantre oldum. Orada da daha az vakit geçirmeye çalışıyorum. Yüz yüze bir iletişim olmadığından sevgi ve nefret söylemlerini kolay yazıyoruz sosyal medyadan. Sevgilimizle bile mesajlaşarak kavga ediyoruz! Ben bir de yazarım, sen düşün! Beni en çok korkutan kısım budur. Sanıyoruz ki büyük şehirlerde alternatif fazla. Yalan! Birinin sorumluluğunu almaktan korktuğumuz için bu yalana sığınıp değerli olan insanın avucumuzdan kayıp gitmesine izin veriyoruz. Güya yenisi gelecek ya! Son dönemde sevdiğinin peşinden koşanı gördün mü? Göremezsin çünkü biz sadece koşu bandında koşuyoruz. Büyük şehirde de olsa, köyde de olsa fark etmez, aşk emek ister, konsantrasyon ister. Oralarda konsantre olmak daha kolaydır herhalde. Bir teşebbüsüm olmadı ama bu olmayacağı anlamına gelmez. Çok zarifsin, çok teşekkür ederim. Tarifsiz bir mutlulukla güle oynaya yazıyorum dersem sakın inanma! Çok stresli bir süreç. Ön hazırlığımı yaptıktan sonra ıssız bir yere kapanıp bir ay kadarlık bir sürede yazdım şimdiye kadar. Gece-gündüz aklımdan çıkmıyor hikaye, karakterler. İstesem de başka hiçbir şey düşünemiyorum. Yazarken çok da sevimli olduğumu söyleyemem. Bir film projesi yok. Benim için önemli olan öncelikle kitabın okurlar tarafından sevilmesi, diğer konular da ekstra güzellikler. Ah işte en can alıcı soru! Hep diyorum kitapları tane tane, yavaş yavaş okuyalım diye. Yeni kitap seneye hayırlısıyla. Bu yaz başında bir de film yazmıştım, belki onu da seneye izleriz sinemalarda.


Böyle söylüyorum ama onunla henüz sadece bir kere görüştük, o da birkaç dakikalığına. Ve şimdi ilk yazısıyla Egoist Okur'da. Yazısı nefis, içinde Maraş otu, pop-art, Kafka, post-it, Chuck Palahniuk, aşağıda bir yerde rengarenk birkaç hap yutup kafası adamakıllı kıyak hale gelmiş gibi görünen Jonathan Safran Foer, Şahane Hatalar, Hakan Günday ve postmodernizm hakkında harikulade itiraflar, zihin yürütmeler var. Seçil yazarlara, Okuru kandırabilirsiniz, lütfen çekinmeyin. Ve biz okurlar aldatılmaktan mutluluk duyarız. Yeter ki bunu görkemli bir şekilde yapın diye bir tavsiyede bulunuyor. Uysalar iyi olur, hepimiz aldatılmayı, hakikaten şöyle görkemli bir yapıta aldanmayı yürekten arzuluyoruz çünkü. Seçil'in yazısını okuyun istediğim için aradan çekiliyorum. İçimi rahatlatan bir şeyi ekleyerek. Anlatılacak bütün hikayeler tükendiyse ne olacağını soruyor sonlara doğru. Açıkçası benim de hep sorduğum soruydu, David Shields'in Reality Hunger adlı benzersiz kitabını okuyana dek. Artık öğrendim ki Güneşin altında yeni bir şey yok cümlesi ilk kez M. Ö. ikinci yüzyılda, Terence tarafından dile getirilmiş. Anlıyorsunuz değil mi? Güneşin altındaki yeni şeyler ve hikayeler neyse ki hiç bitmiyor. Konuya bir anımı anlatarak başlamak isterim ve hayır sıkıcı bir anı olmayacak. Yüksek lisansta Postmodernizm dersi alıyoruz. Bir avuç insan olduğumuzdan dersi hocamızın odasında işliyoruz. Ders öğle arasından sonra başlıyor. Sınıftaki arkadaşlardan biri Maraşlı. Memleketinden Maraş otu diye tütüne benzer bir şey getirmiş. Şey diyorum çünkü sigara kağıdına sarılarak dilin altına veya dudağın iç kısmına konulduğunda kafa yapıcı etkisi olduğu dışında bir bilgim yok o zaman bu otla ilgili. Maraş'ta bakkallarda bile satıldığını ve illegal olmadığını hatta ev kadınlarının bile kullandığı bir çeşit keyif verici, zararsız bir ot olduğunu söylüyor arkadaşım. Ben de bir merak denemek istiyorum. Dudağımın iç kısmına kağıda sarılı otu yerleştiriyorum. İlk birkaç dakika hafif beyin karıncalanması akabinde mide bulantısı ile kendimi tuvalete zor atıyorum. Benim için deney başarısızlıkla sonuçlanıyor; midem alt üst ve rengim sapsarı olarak derse giriyorum. Derste de kendimi kötü hissedince rahatsızlandığımı söyleyerek çıkıyorum. Arkamdan hocamız Seçil'in neyi var? diye sorunca arkadaşlarım, öğle yemeğini okulun yemekhanesinden yemişti gıda zehirlenmesi olabilir, diyorlar. . Bu yalanlarının üstüne beklemedikleri durum ise; hocamız öğrencisinin yemekten zehirlenme ihtimaline o kadar sinirleniyor ki hemen yönetimi arıyor, dilekçe yazacağını, şikayet edeceğini, nasıl olur da yemekhanenin öğrencilerinin sağlığıyla oynadığını soruyor. Neyse ki ikna ediyor arkadaşlarım da hocamız şikayetten de dilekçeden de vazgeçiyor. Ta ta ta! Hocamın gözünde yemekten zehirlenmiş zavallı kız olan ben bir anda derse girmeden önce keyif verici ot kullanmaya kalkan bir sorumsuza dönüşmüştüm. Yani ben ve arkadaşlarımı metin ya da karakter, hocamızı ise okur olarak düşünürsek; hikayenin sonu hiç de düşündüğü gibi çıkmamış, hikaye bambaşka bir sona gitmişti. Edebiyat, özellikle de roman sanat dalları arasında tarih boyunca değişimi en yavaş olan tür olarak çıkıyor karşımıza. Resim sanatını düşünelim mesela, işin içine zamanla teknoloji giriyor, malzemesi, mekanı değişiyor. Duvarlara oradan tuval ve kağıda sonra yine duvarlara, bitkisel boyalar parlak boyalar, kolajlar, reprodüksiyonlar... Postmodernist sanatçılar resim ve heykel gibi sanatlara yeniden üretimler ile bambaşka anlamlar kazandırıyor; sanatı beş çayı içerken eldivenleriniz olmadan konuşamayacağınız ya da izleyemeyeceğiniz bir şey olmaktan çıkarıypr. Tiyatro da roman gibi belli bir mekana sıkışmış gibi görünse de seyircinin de interaktif olarak oyunun içine katıldığı oyunlar ortaya çıkıyor. Edebiyatta ise, Kafka'nın meşhur Dönüşüm'ünde bile bir adam sabah uyandığında kendini devcileyin bir böceğe dönüşmüş olarak bulsa da Gregor Samsa'nın anne, babasının davranışları romanın sonuna geldiğimizde bile hiç değişmiyor; bizi çok da şaşırtmıyor. Yani başından sonuna kadar aşağı yukarı aynı insanlar olarak kalıyor, olaylara onlardan hiç de beklemediğimiz bir tepki vermiyorlar. Veya içlerinden hiç de beklemediğimiz biri çıkmıyor. Edebiyatın şeklinin ve içeriğinin başkalaşması her seferinde edebiyat nedir, daha doğrusu bu edebiyat mı hatta bu da mı edebiyat sorularıyla karşılaşıyor. Yani Postmodern edebiyat hem biçim olarak hem de içerik olarak okuyucuyu şaşırtmak, kağıdın, kalemin sınırlarını zorlamak demek olabilir mi? Artık Postmodern klasikler arasında yerini aldığını tartışmadığımız, şu an tartışsak bile yirmi sene sonra emin olun tartışmayacağımız, Chuck Palahniuk'un Gösteri Peygamberi kitabında sayfa sayılarının geriye doğru akmasına hangimiz şaşırmadık ya da Jonathan Safran Foer'in Aşırı Gürültülü ve İnanılmaz Yakın kitabında giderek daha da kararan, üst üste binen hatta okunmaz hale gelen kelimeler; anlatının bir parçası olan haritalar, resimler gördüğümüzde ya da Hakan Günday'ın Daha'sında metnin kenarındaki el yazısı eklemelerle karşılaştığımızda. Hadi biçim olarak kağıdın, kitabın imkanları bu şekilde zorlandı, peki ya anlatının imkanlarını nasıl zorlamalı? Yeryüzünde anlatılacak bütün hikayeler anlatıldıysa, öyle ütopik, distopik evrenler ya da fantastik bir hikaye de yaratmayacaksak, anlattığımız yine insan hikayesi olacaksa başka ne yapabiliriz? Cevabı biraz yukarıda anlattığım hikayede ve çokça da okurla metin arasında: okuru kandırabilirsiniz, lütfen çekinmeyin okuru aldatabilirsiniz. Ve biz okurlar aldatılmaktan mutluluk duyarız. Yeter ki bunu görkemli bir şekilde yapın. Kafamızı karıştırın, masum olduğuna emin olduğumuz karakterin katil çıkmasını sağlayın ama öyle ki onun bu cinayeti neden işlediğini de anlamaya çalışalım belki ona sempati bile duyalım, kötü karakterleri sevelim, acaba o kadar da kötü değiller mi diye düşünelim hatta biraz daha ileri gidelim ve onu kendimize benzetelim. Bize başından beri gözümüzde pis, adi olan bir karakterin aslında bir kahraman olduğunu gösterin ama öyle sorgusuz sualsiz hayran olacağımız kusursuz bir kahraman değil boşlukları olan bir kahraman. Yaşadığımız hayata çok da benzemiyormuş gibi görünen, şaşırtmacalar, yanılgılar, sürprizler, tesadüfler barındıran bu anlatılar, bu absürt karakterler aslında ilk defa gerçeğe bu kadar yaklaşıyor. Hatta postmodern romana serpiştirilen ufak tefek acayiplikler, fantastik olaylar, uçuk rastlantılar, bile bu hikayeleri çok gerçek ve çok hayatın ta kendisi olmaktan alıkoyamıyor. (Peki romandan hayatın ta kendisi olmasını mı istiyoruz? bir başka tartışmanın konusu ama 21. yüzyılın görkemli kaybedenlerinde kendimizden bir parça bulmayı sevdiğimiz açık). Günümüzde yeni bir edebiyat yaratıldığını anlamamız, dünyada Chuck Palahniuk, Irvine Welsh, Jonathan Safran Foer; Türkçe edebiyatta Murat Uyurkulak, Alper Canıgüz, Murat Menteş, Hakan Günday gibi isimlerin, birer klasiğe dönüşeceğini görmemiz için biraz zaman geçmesi gerekecek gibi görünüyor. Bazılarının çok satan diyerek burun kıvırdığı, bazılarının inşa ettikleri yeni dünyayı şimdiden keşfettiği çağımız yazarlarının en büyük sırrı ise kim bilir belki de okuru aldatmak olarak edebiyat tarihine geçecek.


Yorgun kalkılan yataklar, hevessiz başlayan sabahlar; bitti de kurtulduk dedirten gün batımları... Oysa gökyüzü hep aynı yerde duruyor, dünyanın henüz yok etmeyi başaramadığımız kuşları, ağaçları, yıldızları dışarıda bir yerlerde bizi çağırıyor. Sarılmak için, avutmak için, hayatın güzel olduğunu hatırlatmak için. Sedef Erken'in ilk kitabını okuyunca karar verdim; hiçbir ayrıntıyı kaçırmayan 'kedi gözler'e benim de soracak birkaç sorum vardı. Sedef Erken denince aklıma gelenler: Uykuya dalmayı sevmeyen bir kadın, hep hareket halinde. Keskin gözleri ve bulaşıcı bir iyimserliği var. Mesleğinin de etkisiyle, iyileştirmek, güzelleştirmek adına çalışıyor. En önemlisi özgürlüğüne düşkün bir ruh. Onu bir süredir HT Hayat için kaleme aldığı yazılarından tanıyor olabilirsiniz yahut özel ve parlak bir çocuk olan oğlunun eğitimi adına verdiği mücadeleden. Hatırlatayım; Ozan'ın eğitim alabilmesi için AİHM'in önüne çadır kurarım dediğinde hepimiz kararlılığına hayran kalmıştık. Avukat, aktivist ve anne Sedef Erken şimdi bir denemeler derlemesiyle karşımızda. Profil Kitap etiketli Kedi Gözü, bardağın boş tarafına kafa tutan bir manifesto. Çevremizi saran uğultudan sıyrılmak, kargaşadan uzaklaşıp kendimizle buluşmak için bir şeyleri yeniden hatırlamaya çağırıyor bizi; hayata değer katan küçük ayrıntıları anlatıyor, gözümüzün önünde durduğu halde fark edemediklerimizi gösteriyor. Hiçbir ayrıntıyı kaçırmayan 'kedi gözler'e benim de soracak birkaç sorum vardı. İşte anlattıkları. Beni çok eğlendirdi aslında, evime giden yokuştan aşağı içimden adama küfürler ederek yürüyor, bir yandan da halime gülüyordum. Tam da olması gereken şey olmuştu, bu kitabın yeri orası değildi zaten, hiç gitmemeliydim, hadsizlik etmiştim! Çok önemli bir şey yazdığımdan değil, Kedi Gözünün edebi iddiası yok, zaten ben de edebiyatçı değilim. Fakat ülkemizdeki çoğu yayınevinin çalışma biçimine bakınca işin o tarafının da edebiyatla ilgisini bulmakta zorlanıyorum. Ne iş yaptıkları sorulunca, durumu Ayda 16 kitap basıyoruz şeklinde özetleyen çok yer var. Nitelikten çok niceliğin ağır bastığı aşikar. Mahallerin kaynaşması kısmında ben bir şey yapmadım, yapmayı da düşünmüyorum, biraraya gelmek istemeyenleri zorlayamazsın. Ayrıca şu sıralar herkes kutuplaşmadan şikayetçi gibi görünüyor ama aslında hiç öyle değil. Farkında olarak ya da olmayarak, ayrı mahallelere ait olma halinden ekmek yiyen çok. Ben sadece benimle gerçekten çalışmak isteyen ve sözleşmem konusunda pazarlık edebileceğim bir yayıneviyle çalışmayı tercih ettim, o kadar. 'Bu senin ilk kitabın, biz ne dersek o olur' gibi üstten bir tavrı peşin peşin kabullenmedim. Halimden de gayet memnunum. Eskiden de dergilere yazılar, mesleki makaleler yazıyordum. Ama özellikle Ozan'la yaşadığımız süreçlerde bir an geldi, yapabileceğim tüm hamlelerin bittiğini hissettim; hareketsiz kaldım, evimin mutfağına kapandım. Uyuyamıyor, düşünemiyor, artık hiçbir soruna çare bulamıyordum. Gerçekten yazmaya işte o zaman başladım. Umut herkes gibi benim de kodlarımda var elbette, hiçbir zaman tamamen umutsuz olmadım. Ama bazen olanakların zayıfladığında başka birinin sendeki o umut parçacığını beslemesine muhtaç olabiliyorsun. Hayatımızdaki kimi karşılaşmalar belki de sırf bu yüzden gerçekleşiyordur. Oğlum gelişiyle içimdeki umutları sınırsız biçimde büyüttü; beni besledi, zenginleştirdi. Ona çok şey borçluyum. Biz mutluluğu garantilemek istiyoruz. Ah onu bir yerinden yakalayıp kafese koysak ki bizi asla terk edemesin. Oysa mutluluğun kanatları vardır; uçucu, gezici, günü geldiğinde yine bize geri dönücüdür. Sınırsız mutsuzluk istesek de mümkün değildir; hayat ne yapıp eder, seni bir yaprağın üstünde gördüğün yağmur damlasıyla bir gün aniden mutlu ediverir. Sabah gözünü yeni açan oğlumun bana gülümsemesi, kollarını açıp bana sarılması hayatımın en mutlu anlarıdır ama bazen aşık olmanın yaşattığı acı ve çaresizlik de mutluluğun parçası haline gelebilir. Mill'in nefes vurgusu doğal, çünkü zaten mutluluk anlık bir şey. Yalnızca derin bir nefes almak bile insana anın, hayatta olmanın mutluluğunu yaşatabilir. Daha küçücük bir çocukken hissetmiştim özgürlüğü ilk olarak. İçimden geliyordu; derinlerde bir yerden... Bu hissediş, tamamı boş bir bardağın içinde uzun süre tek başıma oturmama da sebep olmuştur bazen. Yani evet, bardağın boş tarafına bakmak da o özgürlüğün bir parçasıdır elbette. Sonraki hayatımın tamamı. Özgürlüğümü korumak adına verdiğim mücadele, kaybetmeye dair korkularım ve onu büyüteyim diye saptığım yollar... Babam çok otoriterdi mesela; küçük bir şehirde, bana çizilmiş çok net sınırlar dahilinde yaşamaya çalışıyordum, dolayısıyla özgürlüğe dair duygularım en çok da babamla aramızdaki çatışmalardan beslendi. Hayat ne garip değil mi, gerçek anlamda özgürleşebilmek için bile önce biraz tutsaklık gerekiyor. Aslında binlerce şey söyleyebilirim ama üç şey söyleyemem. Çünkü böyle listeler yalan dolandır. Herkesin mutsuzluğu kendine hastır ve insan kendi sebeplerini ancak kendi mutsuzluğunun içinde bulabilir. Eğer yeterince mutsuz, umutsuz ve çaresiz hissetmişseniz, artık umudu, neşeyi ve yaşama sevincini yakalama şansınız var demektir. Bize verilen hayat şansının ne büyük bir nimet olduğu unutmadığımız, buna şükrettiğimiz sürece başka bir nedene ihtiyaç duymayız sanırım. Ozan'la ilişkimiz bir boyutuyla herhangi bir anne çocuk ilişkisinden farksız. Ana oğul olmanın bütün krizlerini ve güzelliklerini içeriyor. Fakat ikimiz de toplumsal normların biraz dışında tipleriz. Ben küçükken durum şimdiki gibi olsaydı sanırım bana da bir tanı konurdu. Hiperaktif bir anne ve otizmli oğlu ne yaşarsa, biz onu yaşıyoruz. Ozan'ın kitap için yorumu, 'Güzel, beğendim' oldu. Bence yeterliydi. + Hep bir şeylerden emin olmak istiyor, bu yüzden de hayatta bize sorulan her soruyu bir evet ya da hayırla cevaplıyoruz. Oysa bizden beklenen seçeneklerden birini seçmek yerine, boş kağıt verip kendi işimize bakma hakkımız da var. + Hayatın gri alanlarında dolaşmak cesaret ister, bazı soruların kesin cevabı yoktur. Ama işte tam da böyle sorular yol olur bize ve bazen hayatımız boyunca böyle bir sorunun peşinden gideriz. Hayatın grilikleri benim için üçüncü, dördüncü seçenekleri arama alanı, başka bir deyişle hayatın öğrencisi olma yolu. + Herkesin anladığı anlamda 'salt adalet' ancak gökten zembille inebilir, zira o derece adil olma hali tanrısaldır, insanın özlem duyacağı ama ulaşamayacağı bir şeydir. Hatta insan adalet nedir, onu bile bilmez; işine gelen çözümler ona adil görünür. İnsan yapısı, fıtratı gereği hiçbir zaman bir başkasına kendisine olduğu kadar adaletli olamaz, tabii ermiş falan değilse.


ABD Başkanı Barack Obama'nın eşcinsel evliliklere destek verdiğini açıklaması cinsel özgürlük konusunda atılmış önemli bir adım olarak değerlendiriliyor. Oysa yakın geçmişte ABD dahil dünyanın birçok ülkesinde eşcinsellik suç sayılıyor, akıl hastalığı olarak değerlendiriliyordu. Mesela 1950'lerin ortasında bilgisayarın mucidi olarak bilinen matematikçi ve kriptolog Alan Turing eşcinsellikle suçlanıp mahkum edilmişti. Büyük bilimsel başarılarına rağmen Turing bütün resmi görevlerinden azledildi, ayrıca libidosunu düşürsün diye hormon ilaçları kullanmaya zorlandı. Birkaç ay sonra da içine siyanür zerkettiği elmayı yiyerek intihar etti. Başkan Obama'nın eşcinsel evliliklere destek vermesi sonrasında Time'ın görkemli kapağı insanlığın seksle ilgili olarak ne kadar karanlık ve acılı yollardan geçtiğini hatırlatmamız için bir fırsat aslında. Bütün bunları Seks ve Ceza adlı kitabın yazarı hukukçu Eric Berkowitz'le yapılmış bir röportajdan ve sonrasında konuyla ilgili internet turumdan öğreniyorum. Halbuki Berkowitz başlangıçta seks hakkında bir kitap yazmak istemediğini anlatıyor. Fakat insanlarla yasalar arasındaki ilişkiye baktıkça, seksle ilgili meselelerin diğerlerine göre ezici çoğunlukta olduğunu görmüş. Tarihin ilk dönemlerinde bile... Hatta Adem ile Havva'nın hikayesini düşünürseniz öncesinde de. Kraliyet metresleri, eşcinsel at arabası yarışçıları, ortaçağ travestileri, cadılar, keçi seviciler, rahibe fahişeler ve Londralı kiralık erkekler gibi aykırı simaların renklendirdiği seks tarihinde en şaşırtıcı olan şey, arzuların, zevklerin, tabuların ve yasakların dönemden döneme, coğrafyadan coğrafyaya değişkenlik göstermesi. Berkowitz yakın tarihten çarpıcı bir örnek de veriyor. 1956'da Kuzey Rodezya'da sabah uyandığında kocasının memelerini öptüğünü fark eden kadın öylesine dehşete düşmüş ki yasadan yardım istemiş. Mahkeme adamın büyücü olduğuna, bu eylemi de karısının ruhunu ele geçirmek için kullandığına karar vermiş. Zira Kuzey Rodezyalılar, seksle ilgili bu tür eylemlerin sonunun kıtlık, açlık, salgın hastalık olduğuna inanıyorlarmış. Gerçi ülke o sırada Britanya İmparatorluğu'nun sömürgesi olduğu için son karar İngiliz hukukçuların olmuş ve onlar bu hadisede sanıldığı kadar büyütülecek bir şey olmadığını söyleyerek son noktayı koymuşlar. Berkowitz'e göre, Antik Mezopotamya'da zina yapan kadının kazığa oturtulmasından 1895'te Oscar Wilde'ın büyük ahlaksızlık suçuyla hapis cezası aldığı döneme kadarki seks hukukunun 4000 yıllık tarihi bu tip milyonlarca birbiriyle çelişen yasakla dolu. 16. yüzyıl Avrupa'sında masturbasyon için mekanik bir cihazdan faydalanan erkeğe 40 gün, dildo kullanan kadınaysa bir yıl hapis cezası verilmesi de cinslerarası eşitsizliğe bir örnek. Kitaptan öğrendiklerimin hepsini sıralamaya kalksam, Mezopotamya'dan eski Mısır'a, Avrupa'dan Amerika'ya yasa koyucu ve uygulayıcıların seksten başka düşünecek şeyi yokmuş gibi gelebilir size. Neyse ki sıralayamam... Hem bunun için yeterince yerim yok hem de bütün o eski yasa koyucular ve uygulayıcılar kadar açık sözlü olursam başım yasayla fena halde derde girebilir. Şu kadarını söyleyeyim: Seks ve Ceza, mahkeme tutanaklarıyla tarihi belgelerden ve gerçek insanların hayatlarından yola çıkarak insanlık tarihinin pek bilinmeyen, karanlık yüzüne ayna tutan bir kitap. İlginizi çekecektir. + Fahişelik eski Mısır'da soylu ailelerin kızlarına layık görülen bir ödül, eğitimin en üst aşamasıydı. Hıristiyanlık ve sonrasındaysa günahların en büyüğü oldu. Ama önü alınamadı. Tuhaf gelecek ama 16. yüzyıl Kuzey Avrupası'nda bazı kiliselerde fahişeler çalıştırılıyordu. + Aynı şekilde ensest de suçluluk derecesi toplumdan topluma değişen bir eylem. Eski Mısır'da ensest yalnızca doğal değil aynı zamanda mecburiydi. Özellikle firavunların kızkardeşleriyle evlenmeleri değil, evlenmemeleri suç sayılırdı. + 18. yüzyıl İngilteresi'nde seks yaptığı kadın tarafından kırbaçlanmak çoğu zaman bir erkeğin en büyük zevki addediliyordu. O yüzden el altından yayınlanan pornografik kitapların hemen hepsinde bu tema ağırlıklı olarak ele alınıyordu. Randevuevlerinde de en gözde kadınlar kırbaçlama konusunda usta olanlardı. + Marki de Sade'ın yaşadığı dönemde Fransa'da libelle adı verilen bir yazı türü ortaya çıktı. Bunlar kraliçelerin ve soylu kadınların adını taşıyan ve onların dekadan cinsel hayatlarını anlatan şeylerdi. Pornografi iktidar üzerinde bir baskı unsuru halini almıştı. Bu sebeple ihtilalin gerçekleşmesini hızlandıran unsurlardan biri oldu. + 19. yüzyılda pornografik kitapların yerini cinsel suçların zararlı etkilerinden bahseden ve insanları buna karşı uyaran kitaplar aldı. Fakat söz konusu cinsel suçları öyle ince ayrıntılarla tarif ediyorlardı ki pornografiden daha beter bir açıklık içeriyorlardı. + 19. yüzyılın sonunda dünya Oscar Wilde davasıyla çalkalandı. Onunla birlikte aynı suçu işleyen sayısız soylu ya da iktidar sahibi kişiye karşın mahkemedeki cüretkar konuşmalarının da etkisiyle eşcinselliğinden ötürü cezalandırılan Wilde oldu.


Masumiyet'in Son Günleri'ni yazmaya başlama sürecini anlatırken, karakterinle nasıl tanıştığınızı, nasıl dertleştiğinizi, zor zamanlarınızda nasıl birbirinizin yanında olduğunuzu anlatıyorsun. Daha doğrusu anladığım kadarıyla o senin yanındaymış ama sen günü gelince ondan kurtulmanın yolunu bulmuşsun. Arkadaşım Selahattin Yusuf'un yeni romanı Masumiyetin Son Günlerinin yazılış sürecini Çengelköy'deki ortak arkadaşlarımızdan dinlemiştim. Selahattin bilgisayarını alıp Çengelköy kahvelerine gidiyor, arada esnafla, arkadaşlarla sohbet ederek harıl harıl romanının yazıyordu. Bunu anlattığımda gülüyor: Psikanaliz bilen bazı Çengelköylülerin, özellikle eski devrimci bazı aksakallıların oturup kahve çay içtikleri kişi, Masum'a çok benzeyen, onun garip bir ikiziydi sadece. Bilmeyenler için söyleyeyim, Selahattin'le yanımıza Ahmet Kekeç'i de aldık ve TRT Radyo Haber'de Ada diye bir program yapmaya başladık. Program dedimse yanlış anlaşılmasın, biz bize edebiyattan konuşuyor, bazen başka dallara uçuyoruz. Üzerinden çabucak geçip gittiğimiz şeylere dikkatle bakmak imkanı verdi roman bana. İrdelemek, bir anın yapraklarını aça aça içine doğru, kalbine doğru ilerlemek. Becerebildiğim kadarıyla. Romanım bittiğinde, ilkinde de olmuştu, hissettiğim şu oluyor: Ne çok yolu vardı bunları anlatmanın ve ben yalnızca bir biçimine mahkum oldum. Ama zaten hayat böyle. Asıl anlatılamaz olan o. Anlatamayıp kabzasını süslemeye çalıştığımız, kalbimize saplanmış ve ancak nadir anlarda güzel bulabildiğimiz bir bıçak o. İnsanın mesleği korsesidir, denir ya. Yani onu dik tutar. Vücudumuz, modern hayatta artık mesleğimizin şeklini de alıyor; kişiliklerimiz statümüz oluyor. Klasik çağlarda farklıydı; insanlar bilimle uğraşıyor, şair, marangoz veya balıkçı oluyordu. Daha sere serpe bir hayat imkanı vardı. Şimdi ise insanlar sistemin parçaları, aparatları. Uzmanlık deliklerine sıkıştırılmış varlıklar olduk. Japonların tüp otelleri gibi. Bunda belki sorun yok ama bu uzmanlıklar bize ruhsal olarak da yetiyorsa hapı yuttuk demektir. Zamanla mesleğinin bir sarfiyat malzemesine dönüşüyor. Ezilmiş, eciş bücüş olmuş kişiliğini aşkın veya ailenin içine fırlatıp kurtulmak istiyor. Ama acımasız hayat yağmuru tükürüğünü kendi yüzüne geri çeviriyor. Açılamamış kanatlarını yerlerde sürüklemeye çalışıyor. Burnu zaaflarına sürtülüyor. Dünyanın kaç bucak olduğunu anlıyor. Çapraşık ilişkileri var. 1970'lerde başlayan devrimci ve idealist hayat baharı gelip bir yerde fırtınaya tosluyor. Şaşalıyor. Türkiye'de küçük burjuva radikalizmi olarak gelişen son moda solculuk, Masum'a hayatın kaç bucak olduğunu gösteriyor. Kendi yoksul kökeniyle baş başa, yüzüstü bırakılıyor. Hayret ve ıstırap içine düşüyor. İnsan, kapitalizm, psikiyatri ve meslek, el birliğiyle hayatını delik deşik ediyorlar. Her insan gibi zaaflarını saklayacak mahrem bir iyilik bulmak. Kendine yetecek kadar bir gündelik metafizik bulmak. Ama olmadı işte. Sevgili dostum yönetmen Yüksel Aksu, ilk çıktığında İsa'yı okumuş ve Bir yığın imge var. Hepsinden ayrı ayrı film yapmak lazım, o yüzden bundan bir film olmaz demişti. Masumiyet için de aynı şey söz konusu mu, bilmiyorum. İşte Ayvalık'ta bir köy kahvesi. Oyun oynayan kasketli köylüler. Gri demir parmaklıklar içinde bir televizyon. Yarışma programı. Jüri var. Televizyonun hemen yanında, içi doldurulmuş vahşi kuşlar duvara sıralanmış duruyor. O kuşlardan birinin gözleri. Donmuş, görmeyi bırakmış gözleri. O gözlere yeterince baktığıma hiç bir zaman ikna olamıyorum. Alay konusu bu, başkaları için. Benim için, ruhum için ise açıklanması gereken ve bir türlü açıklanamayan, o yüzden de bakmaya devam etmeyi gerektiren, beni bakmaya mahkum eden bir durum. O ana borcumu yeterince ödeyemediğim için bakmaya devam ediyorum... O gözlerin bakmayı bıraktığı anı hayal ediyorum mesela; vücudunun kurşunla buluştuğu anı. Yani belki de şu kasketli adamın, hani karısı, çoluk çocuğuyla derdi olan, yıllık mahsulünün parasını bir kağıdın üzerine koyup masada ileri süren yoksul kumarbazın kurşunuyla buluştuğu anı. Kuşun bakışı donmuş. Burada kurbanın sonsuza kadar sürecekmiş izlenimi veren bakışı -masumiyeti- karşısında bizi kim veya ne teselli edebilir? Bitmiş ve hep var olacak. Masaya bakıyor. Adama. Gözakları büyümüş. O ilk anda büyümüş. Belki ölüm korkusu. Ve Masum'u, yani modern hayatın içinde çok temel bir noktada ayağı sürçüp o kahvehaneye tutunmaya çalışan kahramanımı ben o kuşun bakışlarının önüne getirip koymak zorundayım. Hikayemiz burada bir çeşit terminal dönemde duruyor. Okuyucu onu hangi otobüse bindireceğini ve nereye götüreceğini biraz da kendisi bilir. Herkes kendi hikayesini bilir. Herkesin Masum'u ayrı. Dolayısıyla Masum karakteri, dokunduğu her şeyi saydamlaştıran bir budala. Her şeyi ifşa etsin, ilişkilerin bağırsaklarını bize göstersin diye romanın içine gönderdiğim biri aslında. Ruhu şu veya bu sebeple zorlanıp bozulmuş, akıl ve tedbir gibi bizi sisteme zorlayan ağırlıklardan arınmış biri. Budala bir cerrah. Bir mayın eşeği. O kendini bizim yerimize tehlikeye atıp taşı kaldırsın istedim. Taşın altında hangi akrebin yattığını bizlere, modern konfor içinde ve çaresiz ilişkilerle sarılıp sarmalanmış çaresiz insanlara, en sevdiğim kelimeyle söyleyeyim, dalgınlıkla ifşa etsin. Budala, Batı edebiyatında aslında İsa'nın kendisidir. Dostoyevski'nin İki kere iki dört değil yedi eder dese, ben matematiğe değil ona inanırım dediği İsa. Alyoşa Karamazov'un ablası, Raskolnikov'un avukatı, Stavrogin'in hiç olmamış annesi, Nastenka'nın koruyup kollayan ama ninesi de olan İsa. Tarkovski'de ve farklı bir tarzda Lars von Trier'in İdiotlar filminde de var aslında. Tarlada çamur içinde, tevekkülle çalışan mujiklerin hayatına bakarken Kont Tolstoy'un gözleri niye yaşarır? Tutku orada işte, passion orada. Benim için işin cazip ve imkan taşıyan tarafı ise özellikle şu: Modern kumpasın ele geçiremeyeceği insandır budala. Tuzağa basar ve hiçbir şey olmamış gibi yürümeye devam eder. Hatta tuzağını sever, onunla birlikte yürür. Gücü nedeniyle değil, güçsüzlüğü nedeniyle. Tedbirsizliği, dalgınlığı nedeniyle ve sayesinde. Hatırlarsan, plaza camlarında tilkiler gibi dolanan akşam güneşinden ürken Masum, gözlerini onun Trakya taraflarında battığı noktaya çevirir. Masum'un, romanı boydan boya kat eden tedbirsizliği budur aslında. Dikkatinin yeri bu şekilde değişen birinin o plazaların hışmına uğraması kaçınılmazdır. Burada büyük bir şiir imkanı var. Ben bu şiiri toprağın altından eşeleyip buldum çıkardım demiyorum elbette. Ama isterdim. Bu şiirin ayrıntılarını eşelemek ve ezgisini gün yüzüne çıkarmak isterdim gerçekten. Çünkü bu insandan umudu kesmemek biçimi de aynı zamanda. Evet. Romanda Frank Sinatra'nın kızı Nancy'i örnek vermiştim. O da babası gibi ünlü bir müzisyen olmak istemiş, albüm yapmış ama kimse ilgilenmemiş. Eh, babası kızını mutlu etmek istiyor, o yüzden arasının iyi olduğu mafyaya başvuruyor. Mafya ertesi gün kızın albümünden 1 milyon adet satın alıyor. Ve Nancy listelerde bir numaraya oturuyor. Ülkemizde edebiyatın çoğu ünlüsünün macerası bu maalesef. Mafyatik bir düzen bu. İşin ilginç tarafı, halkımız da mafyayla -dalgınlıkla belki ama kesinlikle- suç ortaklığı içinde. Sosyal medya sadece duyuru için elverişli. Yoldaş olduğun insanların, içinde olduğun bir şeyi bilmelerini istediğinde işe yarıyor. Geri kalanı genellikle ego masajı veya sahte eğlence. Bir düşüncenin yürümesi, ete kemiğe bürünmesi için fazla hızlı bir mecra. Herhangi bir fikrin, düşüncenin haksız yere öldürülmesi için iki dakika yetiyor da artıyor bile. Biliyor musun, Rus romanlarını o güçlü kuvvetli işçilerin her yerde işe yarayacağını düşünerek seven o yaşlı kadının saflığı vardı bende de. İlk gençliğimde Alman edebiyatını ve genel olarak romantikleri, hikayelerinin mekanları yüzünden sevmiştim. Doğa yüzünden yani. Önde bir şeyler oluyordu, ama ben sürekli arkada uzanıp gitmiş dağlara, sise veya köy evlerine filan gözlerimi dikmiş oluyordum.