Latin Amerikalı yazarlar arasında en sevdiğim şüphesiz Julio Cortazar. Aşağıda Seksek, Gözlemevi, Öteki'nin Rüyası, Andres Fava'nın Güncesi gibi kitapların yazarı Cortazar'ın Paris Review dergisine verdiği röportajdan parçalar bulacaksınız. Fantastiğe yakınlığının sebebini, edebiyatın onun için ne zaman bir oyuna dönüştüğünü, nasıl yazdığını, amatör trompetçi olduğuna dair söylentilerin neden kaynaklandığını, hayatla yazmak arasındaki ahengi nasıl kurduğunu, şöhretle nasıl baş ettiğini... Çok büyük bir yazardan yazma dersleri gözüyle de bakabilirsiniz buna. Çocukluğumda. Genç sınıf arkadaşlarımın çoğu için fantastik kavramı herhangi bir anlam taşımıyordu. Onlar her şeyi 'olduğu gibi' ele alıyorlardı. İşte bu bir bitkiydi, şu bir koltuk. Benim içinse hiçbir şey o kadar belirgin değildi. Bir tek hala hayatta olan hayalperest annem yüreklendiriyordu beni ve Hayır, hayır, ciddiyete dönmelisin demek yerine, hayallerim var diye mutlu oluyordu. Fantastiğin dünyasına döndüğümde okumam için kitaplar vererek bana yardım etti. Edgar Allan Poe'yu ilk kez 9 yaşımdayken okudum. Annem bu tür kitaplar okumama izin vermiyordu, ben de çaldım. Aslında şimdi düşününce anneme hak veriyorum, o kitap bir çocuğa göre değildi. O kadar korkmuştum ki, üç ay kadar uyuyamadım, çünkü Poe'nun yazdıklarını gerçek sanmıştım. Fantastik bugün de kuşku duyabileceğim bir şey değil, ne okuyorsam inanıyorum ben. Her neyse, bu kitapları arkadaşlarıma bu tür kitapları verdiğimde, Yok yahu, biz kovboy hikayeleri okumayı tercih ederiz derlerdi. O zamanlar kovboylar popülerdi. Buna anlam veremiyor, fantastiğin, doğaüstünün dünyasını tercih ediyordum. Ben yazarken değişmeyen ve asla da değişmeyecek olan şey, total anarşi ve düzensizlik. Kesinlikle hiçbir yöntemim yok. Bir hikaye yazmak istediğimde, geri kalan her şeyi bırakıyorum ve sadece o hikayeyi yazıyorum. Ve bazen bir hikaye yazdıktan sonraki ilk birkaç ay boyunca, iki- üç tane daha yazacağımı biliyorum. Çünkü genel olarak, hikayeler bana seri olarak geliyor. Algılarım açılıyor ve bir hikaye bitmeden bir diğerini yakalıyorum. Daha doğrusu hikaye içime düşüyor. Ama sonra bir yıl boyunca tek satır yazmayabiliyorum. Gerçi son birkaç yıldır daktilo başındaki zamanımı politik yazılar yazarak geçirdim. Nikaragua hakkında yazdığım metinler ya da Arjantin hakkında yazdığım şeylerin edebiyatla ilgisi yok, bunlar militanca şeyler. Belirli bir yerim yok. Başlangıçta, daha genç ve fiziksel olarak daha dirençli olduğum yıllarda, örneğin Paris'te yaşarken, Seksek'in büyük bir bölümünü kafelerde yazmıştım. Çünkü gürültü beni rahatsız etmiyordu, tam tersine çok hoş yerlerdi. Kafelerde çok çalıştım; okudum ve yazdım. Ama yaşlandıkça daha zor bir adam oldum. Şimdi yalnızca kesin sessizlikte yazabiliyorum. Ben çalışırken müzik kesinlikle yasak, çünkü müzik başka bir şey, yazmak bambaşka bir şey. Bir otel odası, bir uçak ya da bir dost evi fark etmez, bana kesin sükunet lazım. Hayır. Bu ne yazık ki çok genç yaşta ölen sevgili arkadaşım Paul Blackburn tarafından uydurulmuş bir şey, bir efsane. Evde kendim için trompet çaldığımı biliyordu. Bu yüzden bana her zaman Birlikte çalacağın bazı müzisyenlerle tanışmalısın derdi. Ben de, Hayır, Amerikalıların dediği gibi, bunun bedelini ödemeye hazır değilim diye cevap verirdim. Yeteneğim yoktu, kendim için çalıyordum. Bir Jelly Roll Morton plağı koyardım pikaba, ya da bir Armstrong hatta erken dönem Ellington... Bilhassa blues parçalarında melodiyi takip etmek kolaydır. Onları dinlerken eğlenir, bir yandan da trompetimle eşlik ederdim. Onlara eşlik etmem onlardan biri olduğum anlamına kesinlikle gelmiyor. Caz müzisyenlerine yaklaşmaya bile cesaret edemedim. Bakın şimdi trompetim şu öteki odada bir kerlerde kayıp. Hepsi Blackburn yüzünden. Bir de tabii trompet çalarken çekilmiş fotoğrafım var, insanlar biraz da bu yüzden çalabildiğimi sanıyor. Yazdıklarımı yayınlamaya başlamadan önce emin olana kadar beklemiştim, trompet için de emin olacağım günü bekledim. Ne yazık ki o gün hiç gelmedi. Evet ve hayır. Bu önceliklerinize bağlı bir şey. Öncelikler, bir bireyin ahlaki sorumluluğuna dokunmaksa, aynı fikirdeyim. Ama durmadan şikayet eden birçok insan tanıyorum, Ah, roman yazmak istiyorum ama önce şu evi satmak zorundayım, sonra vergiler var, ne yapacağım? Bunun gibi sebepler. Bütün gün ofiste çalışıyorum, yazmamı nasıl bekliyorsun? Sonuçta ben de bütün gün UNESCO'da çalıştım ve eve gelip Sekseki yazdım. İnsan yazmak isterse yazar. Yazmak için yaratılmışsa, yazar. Dinleyin, kimse inanmayacak ama başarı benim için bir zevk değil. Hayatımı yazdıklarımdan kazanabildiğim için mutluyum, bu yüzden de popüler ve eleştirel başarıya katlanmak zorundayım. Ama tanınmadığım zamanlarda daha mutluydum. Daha mutlu. Şimdi Latin Amerika ya da İspanya'da fark edilmeden ya da imza vermek zorunda kalmadan 10 metre bile yürüyemem. Dokunaklı bir durum, çünkü onlar okurlarım çoğunlukla genç ve ısrarcı. Yazdıklarımı sevdikleri için mutluyum ama mahremiyetim kalmadı. Avrupa'nın hiçbir yerinde denize giremem, beş dakika içinde bir fotoğrafçı beliriverir. Bilemiyorum, belki de gizlenmeme olanak vermeyen bir görüntüm var. Ufak tefek biri olsaydım, tıraş olur ve güneş gözlüklerimi takardım ama bu boyla beni uzaktan gördüklerinde bile tanıyorlar. Öte yandan, çok güzel şeyler de oluyor. Bir ay kadar önce Barselona'daydım, bir akşam ünlü Gotik Mahalle'de dolaşıyordum, çok güzel gitar çalıp şarkı söyleyen bir Amerikalı bir kızla karşılaştım. Hayatını kazanmak için sokakta şarkı söylüyordu. Çok saf ve net bir ses olan Joan Baez'e benziyordu. Onu dinlemek için bir grup Barselonalı gence yaklaştım ama bira geride, gölgede durdum. Bir süre sonra 20'sinde görünen yakışıklı bir delikanlı yanıma geldi, elinde bir kek vardı. Julio, bir parça alsana dedi. Ben de bir parça alıp teşekkür ettim. Teşekküre gerek yok, bana verdiğin şeylerin yanında benim sana ikram ettiğim bu kek ne ki? diye cevap verdi. Böyle söyleme dedim ve birbirimize sarıldık. Sonra gitti. Evet ya, bu işler böyledir, bir yazar olarak aldığım en güzel armağanlardan biridir bu. Yanınıza genç bir adam veya kadın gelir ve size bir parça kek uzatır, işte bu her şeydir. Yazmanın çilesi kesinlikle buna değer.


Jung Karması: Bu şarkıları gölgenizle dinleyin! Steve Taylor, Jung and the Restless derken şüphesiz basit bir kelime oyunu yapıyordu, o yüzden onu geçelim. Fakat The Beatles'ı kolayca geçemeyiz. Sgt. Pepper's Lonely Heart Club Band albümünün kapağındaki suretleri hatırlarsınız. Yüzlerce isim arasında Edgar Allan Poe'nun hemen yanı başında bizzat Jung da duruyordu. Yani kitlesel arzunun en yoğun halinin simgelerinden olan The Beatles, kitlesel bilinçdışını da unutmamıştı. İlerleyen yıllarda Jim Morrison, Peter Gabriel, Maynard James Keenan gibi müzisyenler de Jung'a hayranlıklarını muhteşem şarkılarıyla gösterdiler. Anlayacağınız rock müzik, kolektif bilinçdışı, gölge, persona gibi kavramları çok sevdi. Bu arada; Jung'un ardından Freud'un şarkıları da gelecek, hiç merak etmeyin. Jung'un The Red Book illüstrasyonlarından biri ve onu en çok seven Jim Morrison'ımız. Jung denince akla önce Jim Morrison gelir. Universal mind şarkısında kolektif bilinçaltını, Break on through'da aşkınlığı, Day destroys the night, night divides the day'de Apollon-Dionyssos karşıtlığını anlatmıştı. Şamanik acı çekme sürecini, ölümü ve ruhsal doğuşu anlattığı başka şarkıları da var. 11 dakikalık The end bu konuda gerçek bir başyapıt. İçinde simya da var, babayı öldürmek ve anneye yeniden kavuşmak kavramları da... Mesela şu satırlar: Baba. Evet oğlum. Seni öldürmek istiyorum. Anne, seninle de... Bu şarkıda Jung'la işbirliği içindeki Morrison babayı öldürmek kavramıyla aslında içsel özgürlüğün ve ruhsal yeniden doğuşun ilanını anlatıyordu. Jung'un çeşitli kabilelerin dansçıları ve müzisyenleriyle görüştüğü Afrika seyahatini ve bu seyahatin sonunda bazı korkularıyla yüzleşip onları yenmesini anlatıyor. O yıllarda Jung, 'kolektif bilinçaltı' kavramını araştırıyormuş. Seyahatinin başında, özellikle müzisyenlerle dansçıların müzikle birlikte adeta esrik bir şekilde kendilerini kaybettiklerini görünce kendisinin de bilincini yitirebileceğinden ürkmüş. Gabriel şarkıyı yapmaya, Jung'un Semboller ve Rüyaların Yorumu adlı uzun makalesini okuyunca karar vermiş. Karanlığa, yansımaya ve diğer Jung kavramlarına dair bir şarkı. Koro animus ve anima'dan bahsediyor. Cennetin kanında erkek ve kadın vardır, erkeğin içinde kadın ve kadının içindeki erkek... Ben buraya Sinead O'Connor'lı versiyonunu aldım. Yeni bir şey değil, benim için dünya bir yana, Tool bir yana... Evet, elbette, bu kadar şahane adamlar söz konusuysa tersi mümkün mü? Hele bu albümün, nima'nın ve aynı adlı şarkının bendeki yeri bambaşka. Bir vakitler günde 80 posta dinlediğimi düşünürseniz... Albümün tamamı Jung üzerine. Bilhassa aşağıda ayrıntılarını okuyacağınız büyüleyici Forty six & 2. Şarkı, adını ilkin Jung'un bahsettiği ve daha sonra mistik ve meditesyoncu Drunvalo Melchizedek tarafından geliştirilen bir teoriden alıyor. Şahsen pek prim vermediğim bu teoriye göre insanlığın ruhsal sorunları ekstra iki kromozomumuzun oluşmasıyla ortadan kalkacak ve evrim asıl böyle tamamlanacakmış. Şarkıda Jung'un gölge kuramndan da bahsediliyor. Artık ben bir şey söylemeyeyim, video ekranında beliren yazıları okuyun, yeter. Aşağıya bakarsanız, çevirisini de okuyabilirsiniz. Bu arada Blue Man Group bir müzik topluluğu değil, teatral gösteriler ve konserler düzenleyen bir organizasyon. Bu da onların etkinliklerinden birinin tanıtımı. Sting ve eski topluluğu The Police'i diğer üyeleri edebiyata olan tutkularıyla biliniyor. Bugüne kadar Çölde Çay'dan Lolita'ya sayısız edebiyat yapıtını şarkı yaptıklarını unutmayın. Grup üyelerinin birlikte yaptığı son albüme adını veren bu şarkı da -adı üstünde- Jung'un yarattığı eşzamanlılık kavramına dair, yani birinin yaşadığı bir olayın dünyanın başka bir yerinde tam da aynı zaman diliminde eşzamanlı olarak zuhur edebileceğini anlatıyor. Esas karakter, Jung ve başka şeyler üzerine düşüncelere dalıyor.


Latince adı Liber Novus olan Kırmızı Kitap, İsviçreli ünlü psikoanalist ve kuramcı Carl Gustave Jung'un 1913'te başlayıp 1919'da tamamladığı en ünlü eseri. şimdi nihayet orijinal çizimleriyle bizde de yayınlandı. Kitap şahsi bir günce formunda kaleme alınmış ve Jung'un elleriyle resimlediği mandalalarla zenginleştirilmiş. Anlaşılan o ki Jung, 1913'te patlamak üzere olan kaosun, yani Birinci Dünya Savaşı'nın da etkisiyle ağır bir depresyon geçirmiş, kendi kendini tedavi ettikten sonra da oturup bu sürecin hikayesini yazmış. Böylece ortaya benzeri görülmedik bir eser çıkmış. Kitapta, Jung'un bilinçdışını aydınlatmak için yaptığı inziva çalışmaları, günlük ibadetleri ve uyguladığı ritüeller, uyurken gördüğü rüyalar ve meditasyonlar sırasında gördüğü hayaller de var. Yine de birkaç yıl öncesine kadar bu kitabın varlığı bir efsaneydi. 1960'ların sonundan itibaren ünlü psikoanalistin müritleri arasında özel bir sır gibi saklanıyor, bir nevi gizli broşür gibi fasiküller halinde elden ele dağıtıliyordu. Bildiğimiz anlamda yayınlanması için 2009'u beklemek gerekti. Güzel haber şu: Kaknüs Yayınları dünyada ilk kez 2009'da yayınlanan bu önemli eseri nihayet çevirtip inanılmaz güzel mandalalarıyla yayınlayarak 20'inci yüzyılın en kendine özgü şahsiyetlerinden Jung'u daha yakından tanımak; arketip, kolektif bilinçdışı, persona, anima, animus gibi kavramlardan oluşan temel kuramının nasıl ortaya çıktığını bizzat onun kaleminden okuma isteyenlere mükemmel bir fırsat sunuyor.


Henüz yalnızca Twitter'dan tanışıyoruz Kaan'la. Attığı tweet'lerde her zaman ilgi çekici, ufuk açıcı bir şeyler oluyor, o yüzden de onu takip etmek bir zevk. Neler okuduğunu, kütüphanesine neleri alıp neleri almadığını bu yüzden ona da sormak istedim. Ayrıca hazır karşımda bir şair varken Yangında İlk Kurtarılacaklar'daki sorulara birkaç da şiir sorusu ekleyecektim. İyi oldu. Kaan'ın bütün cevapları, bilhassa da Şiiri şiir kitapları dışında bir yerde bulabilir mi insan? soruma verdiği cevap muhteşemdi. Artık işe yaramaz seçimler yapma lüksüm yok demesini de çok sevdim. Aslında okuma bağlılığım geç yaşta başladı; hatırlıyorum, ortaokuldayken bile okumaktan hoşlanmayan bir çocuktum. Annem çok kez bana kitaplar almış getirmiştir fakat okuyor gibi yapıp hep bir köşeye bırakmışımdır. Sıkılıyordum. Herhalde hayat daha cazip geliyordu o zamanlar. Fakat çocukken, beni büyüten ananemin evinde ansiklopedi setleri vardı. Gazetelerin kuponla verdiği setlerden. Tek başıma bir çocuktum büyük kadınlar arasında ve bir şey anlamasam da sık sık onları karıştırırdım. Ve aralarında en çok ilgimi çeken kitap bir muzır neşriyattı; Resimli Cinsel Bilgiler Ansiklopedisi. Benden özenle kaçırılmadı o kitap, çünkü sanırım hiç yakalanmadım. Ama evet, gizli gizli okurdum sürekli onu. Sonraları lisede başladım okumaya çok yoğun biçimde; o dönemde de en çok siyasi kitaplar ve şiir kitaplarına gömüldüm. Onlar da okulda benden kaçırıldı hep; siyasi kitaplar yüzünden ihtarlar falan aldım, ders vakitlerinde ilgisiz olup şiir okuduğum için de bir keresinde çok sevdiğim bir matematik hocam -şakayla karışık- Orhan Veli kitabımı kafamda parçalamıştı. Kitap çaldığımı anımsamıyorum. Fakat bana verilen kitapları geri veremem. Çünkü bir kitabı okurken üstüne notlar alırım, çizerim, oynarım o kitapla. Bu da kötü huydan sayılacaksa sayılsın, memnuniyetle kabul ederim. Bu yüzden önceleri hiç ses etmeden kitapların üstüne konma huyum vardı ama artık bir arkadaşımdan ödünç kitap alırken gel sen bu kitabı artık unut, ikimiz de mesud olalım diyorum. Tanrı bile verdiği kitapları geri istemezken, benim bu ricam pek de mantıksız değil aslında. Muhakkak oldu. Çok kötü şairlerin şiirlerini okudum, berbat kişisel gelişim kitaplarını merak edip vakit harcadım, gençlik çağı kitaplarına göz yordum bir dönem. Şimdi sürmüyor çünkü zamanla daha seçici oldum; doğanın gereği. Ve artık bir kitaba başladığımda eğer ona ısınamıyorsam ve bana bayat geliyorsa okumayı bırakıyorum. Konu, işleyiş ya da üslup okuyana bir pencere açabilmeli. Özellikle üslup çağın eserlerinde pek bulunmayan bir şey artık. Ve kendine özgü bir lehçesi olmayan her kitap okuyanı -hele ki yazan biriyseniz- zehirler. Kötü yemek yiyen biri gurme olabilir mi? Kısacası artık işe yaramaz seçimler yapma lüksüm yok. Lise başlarında, 16 yaşımdaydım; arkadaş çevrem geniş olsa da ders aralarında en çok zamanı kendimle geçiriyordum. Sınıfta tek başıma oturup müzik dinliyor bazen bir şeyler okuyup bazen de uyuyordum. Ve elbette aşıktım. Bana ilk şiir kitabımı da o vermişti zaten; Orhan Veli... Ahmet Kaya dinliyor, şiir okuyor, masum duyguların yoktan var edilen arabesk kahırlarını çekmeye çalışıyordum. Patlamalıydım sanki. Velhasıl, bir öğle teneffüsünde sırtımı duvara dayamış, sırada uzanmışken içimden bir şeyler karalamak geçti. Tabii ki berbat dizelerdi. Sonra daha çok şiir okudum daha çok yazdım. Daha iyisini yazmaya çalışıyordum; daha çok ifade edeni, şairin dediği gibi bir sözcüğe bin anlam yüklemek bahsini... Yıllardır da deniyorum. Çocukluğumdan beri sürekli kendimle konuştuğumdan bu mevzuuda ısrar pek de zor olmadı esasen; ortak bir dil kurabildim varoluş ve yokoluşumla. Bu sorunun iki cevabı var; şiir, kitaplar dışında her yerdedir. Şiirin tüm sanat dallarından başka bir yerde duruşu da bundandır. Bir de müzik öyle. Evren bir şiirdir, evrenöncesi ve evrenötesi de bir şiirdir. Bu konu kanımca biraz uzun, burada sıkıcı bir söylev vermek istemem. Sanatın herhangi bir kapısına biraz olsun eli değmiş herkes ne demek istediğimi anlayacaktır. Freud Gittiğim her yerde, benden önce oraya gitmiş bir şair buldum diyor, Rimbaud da şairin kahin olduğunu işaret ediyor. Esaslı şairin tabii. Sorunun ikinci yanıtı ise; şiir kitaptadır. Bir şairin dizesine çarpılan, kendini onun bardağından su içerek ifade edebilen kişi, hem şükran hem de tanışmak için suyun pınarına gitmiyorsa ne fayda? Ayrıca özellikle sosyal mecralarda bazı büyük şairlerin imzalarıyla paylaşılan saçma sapan, gudubet cümleler oluyor. Can Yücel'den Cemal Süreya'ya kadar pek çok şair bundan nasibini aldı. Ve insanlar bu saçmalıkları zevkle, ben de şiir biliyorum bakın tafrasıyla paylaşıyor. Sonra da yetinmeyip gidip dış dünyada sağa sola yazıyor. Bu hislere tercüman aramak değil basbaya cehaletin terbiyesizlikle birleştiği noktada dans etmektir. Mesela geçenlerde bir görsel paylaşılmış Cemal Süreya imzasıyla ve şu dizeler var üstünde; kimse beni sevmiyor diye bağırdım, annem 'ben daha ölmedim' dedi! Ne denebilir? Haydi Cemal Süreya bizi affedecek diyelim, bunlar toplumun zevkini, kültürünü, zekasını... Her şeyi aşağıya çekmekten başka neye yarar? Ayrıca şiire yeni merak salmış biri, bir güzel şairin imzasıyla bu dizeleri gördüğünde şiirden ve o şairden soğumaz mı? Toplu katliam. Ezcümle Hem dersini bilmiyor hem de şişman herkesten durumu yani. O sebepten evinde sevdiği şairlerin kitabı olmayan kişileri salt şiir bahsinde değil hayata dair çoğu konuda ciddiye almıyorum. Cevap biraz uzun oldu ama soru kışkırtıcıydı. Hayır, yok. Ama okuyabilmek için kendimi uzakta hissetmem, rahat olabilmem lazım. Ya çok kalabalık yerlerde rahat okuyabilirim ya da kimsenin olmadığı. Mesela sahilde banklarda oturup hiç kitap okuyamadım. Tedirgin oluyorum, sevmiyorum o hissi. Ama metroda, kalabalık bir şehir meydanında rahatça gömülebiliyorum kitaplara. Yine de ben çoğunlukla geceyarısından sabaha olan zaman diliminde, odamdaki köşemde okumayı tercih ediyorum. Müzik, kalem, son zamanlarda bir karalama defteri, tütün ve birkaç kitap. Bir de sert ampul ışığına dayanamıyorum artık, mahvediyor beni. O yüzden masa lambası da bir zorunluluk oldu benim için. Şimdi yazınca baktım da biraz masraflıyım galiba. Bunların hiçbiri olmasa da olur, kitap bana sarılsın kafi. Yanımda Carlos Fuentes'in Terra Nostra'sı var. Sağ başucumda Pessoa'nın zaman ve kavimler ötesi eseri Huzursuzluğun Kitabı durur her daim. Masama da şiir kitapları gelir gider sürekli. Onlar beni karıştırır ben onları. Rafta gördüğüm zaman beni heyecanlandıran kitaplar diye bir ayrıma gitmek istemiyorum açıkçası çünkü gerçekten hepsinde bir heyecanım var, ayrım yapamıyorum. Fakat rafta, kitapların arasında bir defterim var. 6:45 basmış bir zaman ben de almışım. Birkaç yıldır bomboş duruyor. Kağıdı ve cildi o kadar güzel ki. Hiçbir şey yazmadım ona. Beni o defter çok heyecanlandırıyor. Ona yazacağım bir gün var, onu bekliyorum. Bir sır döküldü. Fast food yazarımsı ve şairimsileri okumam. Kimse de okumamalı zaten bence. Toplumun ve dönemin acılarını pazarlamaya çalışanları okumam. Seri üretimcileri okumam. Kitabı çıkmadan 3 ay önce basın görsellerini, karton manken fotoğraflarını hazırlayıp kitaba göre tematik giyim belirleyenleri okumam. Canı yananlara gülüp iktidar sahiplerine sarılanları okumam. Kötü zaten kötüdür bu yüzden vasat en tehlikelisidir, fark ettirmeden zehirler; vasat kitapları okumam. Dilsiz ve üslupsuzları da okumam. Cioran Herşeyi yıktıktan sonra kendini de yıkmayan bir kitap, bizi beyhude yere azdırmış olurdu. diyor. Cioran okurum mesela. Bu hayal kırıklıklarını çoğunlukla çok satan kitaplar konusunda yaşıyorum. Yorum yapacaksan al bir oku deyip okumaya çalıştığımda bitirmeyi beceremediğim kitaplar çok oldu. Orhan Pamuk'a birkaç kez şans verdim kendimce, Elif Şafak'a da bir iki kez. Olmadı. Her çok satan kötü diye bir şey yok; İhsan Oktay da satıyor ama bambaşka bir evrenden yazıyor. Onu ilk okuduğumda hayal kırıklığının tersi bir durum yaşamıştım işte; o kadarını hiç beklemiyordum. Çok var; onların hakkını benim verebilmem de mümkün değil. Belki şu an bir yerde evrenin en kudretli kitabı yazılmıştır fakat ya o dili bilmediğimizden ya da pazarda gücü olmayan bir yayınevinden çıktığı için bihaberizdir. Çok mümkün. Burada uzun uzadıya bir liste yapabilir miyim onu da bilmiyorum. Fakat bir şair adı söyleyeyim; İlhami Çiçek. Yalnız hüznü vardır kalbi olanın dizesi bilinir de İlhami Çiçek'in en az o dize kadar vurucu şiir kitapları baskı yapmamış, kitapları ilgi görmemiştir. Baştan yan çizip 'bana sadece bunlar yetmez' diyeyim ve fakat yine de Yangında İlk Kurtarılacakları duyunca ilk aklıma gelenleri sıralayıp oyunbozanlık yapmayayım.


Fadime Uslu'nun yazdığı Kaçak Kahramanlar çocuklar için de yetişkinler için de şahane bir macera. KaVeYe'den, yani şu sıralar ortalığı sarmış durumdaki Kaygı Veren Yetişkinler'den uzak durmaya çalışan herkes bu romanı okuyup zevk alabilir. Hele dünyanın hala harikulade bir keşif alanı olduğunu ve etrafa meraklı gözlerle bakmanın ihmal edilemeyecek kadar mühim bir iş sayılması gerektiğini düşünüyorsanız, Kaçak Kahramanlar'a bayılacaksınız. Kaçak Kahramanlar, yetişkin okurlara hem Holden Caulfield'den Küçük Prens'e ve Sherlock Holmes'e çok sevdikleri roman kahramanlarını, hem de Christine Nöstlinger'den Roald Dahl'a ve Saint-Exupery'ye hayran oldukları yazarları hatırlatacak. Günışığı Kitaplığı'ndan çıkan Kaçak Kahramanlar'da yazmakta olduğu yeni romanıyla ilgilenmek için gecenin bir vakti bilgisayar başına geçen Ekrem Deniz'in başına gelenleri okurken, insan tam da böyle bir duruma, yani bir yazarın en güçsüz anlarına şahit oluyor. Neyse ki yalnız değil; cesur ve hayal gücü kuvvetli bir çocuk olan oğlu Cem, babasına yardım etmeye kararlı. Hem romanı size satır satır anlatmayayım ama hakiki bir dedektif yardımcısı bile var. Kaçaklara, yani hikayeyi terk eden karakterlere gelince; onların da işi kolay değil. İnsanların dayanılmaz gürültülü ve karmaşık buldukları dünyasına da, kendilerini dışarı zor attıkları o berbat romandakine de benzemeyen bambaşka bir dünyada bulmuşlar kendilerini. Bir de tabii Fadime Uslu'nun şahane buluşlarından söz etmek gerek... KaVeYe'den, yani Kaygı Veren Yetişkinler'den uzak durmaya çalışan çocuklara kendini yakın hisseden herkes bu romanı okuyup zevk alabilir. Hele dünyanın hala harikulade bir keşif alanı olduğunu ve etrafa meraklı gözlerle bakmanın ihmal edilemeyecek kadar mühim bir iş sayılması gerektiğini düşünüyorsanız, Kaçak Kahramanlar'a bayılacaksınız. Kaçak Kahramanlar, yetişkin okurlara hem Holden Caulfield'den Küçük Prens'e ve Sherlock Holmes'e çok sevdikleri roman kahramanlarını, hem de Christine Nöstlinger'den Roald Dahl'a ve Saint-Exupery'ye hayran oldukları yazarları hatırlatacak.


Geçen hafta Şehir ve Korku temalı İTEF kapsamında, İran Vakayinamesi'ni konuşmak üzere Kargart'taydık. Hayatını Hollanda'da sürdüren İranlı edebiyatçı Kader Abdolah ve Zehra'nın Cenneti adlı sansasyonel çizgi romanın yaratıcıları İranlı Amir ve Cezayirli Khalil'le birlikte... Söylememe gerek var mı bilmiyorum; son derece anlaşılır sebeplerden ötürü, Amir ve Khalil çizgi romanda gerçek adlarını kullanmamışlar. O gece Şehir ve Korku teması kapsamında niçin İran'ı konuşacağımızı üç aşağı beş yukarı biliyorduk aslında. Mesela beni alın... İran uzun süredir hayatta gitmeyi en çok istediğim yer. Kendimi bildim bileli, sebebini bilmesem de, ruhumun bir yanının oralarda bir yerlerde bir derdi, çözülecek bir meselesi olduğunu hissediyorum.. Buna rağmen bugüne dek hiç gitmedim. Gerçi o gece Kader Abdolah'ın güzel eşi Şule Hanım beni yılda birkaç kez gittiği İran'a davet etti. Sanırım onun ve elbette o gece konuştuğum bu üç adamın varlığı korkularımı yenmemde büyük ölçüde işe yarayacak. Cami'deki Ev adlı romanı bizde yeni yayımlanan Kader Abdolah'la, şehrimizin hen heyecanlı ve atraksiyonlu edebiyat olayı ITEF için geldiği İstanbul'da, bir ülkede yaşanan politik baskıların sanatı ve edebiyatı nasıl etkilediğini konuşmak için buluşmuştuk. Ciddi, hüzünlü bir konuşma olacağını sanıyordum ama Hollanda Edebiyat Vakfı'ndan Bas Pauw'un söylediklerini daha fazla ciddiye almalıymışım. Bas, Abdolah'ın, pos bıyıkları ve şakacı gözleriyle tanıdığı en eğlenceli ve kendine has insanlardan biri olduğunu, konuşmalarını şaşırtıcı bir aktörlük kabiliyetiyle adeta bir stand-up gösteriye dönüştürdüğünü anlatmıştı. Röportaja güzel eşi Şule Hanım'la birlikte gelen Abdolah gerçekten de tanıdığım en eğlenceli, en etkileyici insanlardan biriydi. Ama ben en başından anlatacağım. Kendini Marksist idelojiye yakın hisseden Kader Abdolah siyasetle meşgul olmaya Şah Rıza Pehlevi döneminde başlamış. Sol görüşlerinden dolayı o dönem epey hırpalanmış. Yazdığı siyasi makaleleri fotokopi yahut tükenmez kalem gibi en ilkel yöntemlerle çoğaltarak el altından dağıtıyormuş. Bu yüzden bir dönem doğu usulü yeraltı edebiyatının en önemli temsilcilerinden biri sayılmış. Ayetullah Humeyni yönetimindeki İran İslam Cumhuriyeti'nden sonra durum iyice kötüleşmiş ve Kader Abdullah kendisinin ve ailesinin hayatını kurtarabilmek için 1985'de önce Türkiye'ye, oradan da Hollanda'ya kaçmış. Kısa tanışıklığımızda görebildiğim kadarıyla sözünü sakınmayan bir adam Kader Abdullah. Konuşmasında, bugün eğer ünlü bir yazar olduysa bunu Türk polisine borçlu olduğunu söyledi. İran'dan ayrıldıktan sonra 1.5 yıl kadar Ankara'da yaşamış. O süre zarfında da polisle o kadar çok muhatap olmuş, o kadar çok sorgulanmış ve içeri alınmış ve kendisine o kadar kötü muamele edilmiş ki yapması gerekenin daha da uzaklara gitmek olduğunu hissetmiş. Hollanda'ya bu sebeple, bu kez Türkiye'den kaçmış. Birkaç kez ABD'ye gitmeye çalışmış ama üç denemesinde de başarısız olmuş ve her seferinde kendini yeniden Hollanda'da bulmuş. İşte o zaman eski bir İran atasözü gelmiş aklına. Eğer bir şeyi üç kere dener ve üçünde de yenilirsen, başka bir dil öğrenmenin zamanı gelmiştir diyormuş bu atasözü. Kader Abdullah da çaresiz kendine bir öğretmen bulup Hollandaca öğrenmeye başlamış. Ve 35 yaşında öğrendiği bu yeni dille harikalar yaratmış. Önce öyküler, sonra köşe yazıları, ardından da romanlar yazmış. Hatta Camideki Ev adlı romanı Hollanda'nın bugüne dek en çok satan iki kitabından biri olmuş. Eleştirmenler onu bu özelliğiyle İngilizce'yi 30 küsur yaşında öğrenen ama İngiliz edebiyatının en büyük isimlerinden biri haline gelen Joseph Conrad'la karşılaştırıyor. Bu arada tıpkı ülkesindeki gibi davranmaya, yani cesur bir kalem olup hadise yaratmaya devam etmiş. Mesela birkaç yıl önce Hazreti Muhammed'i insani yönleriyle ele aldığı kitapla gündemin tam ortasına düşmüş. Daha sonra da Kuran'ın serbest bir çevirisini yayımlamış. Böylece Kader Abdolah Batılı akademisyenlerin beceriksizliği sayesinde oturup Kuran'ı yeniden çevirmiş. Bu amaçla surelerin yerlerini, sıralamalarını değiştirmiş, tekrarları çıkarmış. Tıpkı titiz bir editör gibi anlamı kuvvetlendirmeyi hedefleyerek metni kısaltmış. Sağdaki fotoğraf, İranlı yönetmen Abbas Kiarostami'nin Yollar ve Yağmur adlı fotoğraf serisinden.


Pulitzer Ödüllü Amerikalı gazeteci, yazar ve iş kadını Sheryl WuDunn geçen hafta Sabancı Vakfı Filantropi Seminerleri'nde bir konuşma yapmak üzere ülkemizdeydi. WuDunn bu ödülü eşiyle birlikte kaleme aldığı Half the Sky adlı kitap dolayısıyla almıştı. Kitap, dünyanın çeşitli ülkelerindeki kadınların ve kız çocuklarının maruz kaldıkları baskı ve eziyetten kendilerini kurtarma hikayelerini anlatıyor. Geçen yüzyılın son yarısında şiddete uğrayarak ölen kadınların sayısı 20. yüzyılın tamamında savaşlarda ölenlerden çok daha fazla demişsiniz. Bu çarpıcı bir oran. Daha somut bir rakam vereyim: İstatistikler, dünya genelinde 60-100 milyon kadının halen kayıp olduğunu gösteriyor. İnanılır gibi değil ama gerçek bu. Eğitim gören bir erkek çocuğu, neticede sadece eğitim gören bir erkek çocuğudur ve büyüdüğünde bu sayede iş hayatına atılması daha kolaydır, değil mi? Eğitim görmüş bir kız çocuğuysa aslında eğitim görmüş koca bir köy sayılır. Emin olun büyüdüğünde sadece kendi çocuklarına değil, hayatındaki herkese bir şekilde yardımcı olacaktır. Köylerin, şehirlerin hatta ulusların hayat standartlarının gelişmesinde en önemli şey saydığım dişil güçten bahsediyorum. Az önce fahişeliğe zorlanan kadınlardan bahsetmiştim ya; Rachel Lloyd onlardan biriydi. Fahişelik yapmak zorunda bırakılmıştı ama kaçmayı başardı ve dünyanın farklı yerlerindeki kadınların eğitim görmeleri ve kendi ayakları üzerinde durmaları için çalışan Girls Education and Mentoring Service ya da kısaca GEMS adlı organizasyonu kurdu. İkisinde de yoksulluğu kader gibi görmeyerek hayatınızı değiştirebileceğinizi, hatta karşınıza çıkan fırsatları akıllıca kullanarak çevrenizdekileri de kurtarabileceğinizi anlatıyoruz. Bir örnek vereyim: Yeni kitabımda, Shana adında bir kadının yaşadıkları da var. Tanıştığımızda fahişelik yapıyor, ağır uyuşturucular kullanıyordu. Daha beteri, yan gelip yatan ve onu satarak para kazanan bir erkeğin kölesiydi. Zorbanın teki olan bu adam Shana'nın vücuduna Bu kadının sahibi benim yazan bir dövme yaptırmıştı. Fakat Shana kaçmayı başardı. Bugün başka kadınların da kurtulabilmesi için yaşadığı şehrin yetkilileri ve ossyal organizasyonlarıyla işbirliği yapıyor. Bir meslek edinmenin önemini hep vurguluyorsunuz. Ayrıca kadınlara üretim yapan firmaların kar etmenin yanı sıra bu tür yardım stratejileri de üretebileceklerini söylüyorsunuz. Kadınlar ve erkekler birlikte üretebildiklerinde dünyanın kadınlara olan gaddar tutumu değişmiş olacak, işte biz ancak o zaman kendimizi başarmış sayacağız. Bir fikrin harekete dönüşebilmesi için çok fazla kişinin ona katılmayı isteyip desteklemesi gerekir. Biz şu an tam bu noktadayız. Dünyanın farklı ülkelerinden birçok kişi Half the Sky'a katılmaya ve onu çoğaltmaya devam ediyor. Kadınların iş hayatında görünürlüğünü artırmak adına başardığımız çok şey var. İzin verirseniz şöyle bitireyim röportajımızı: Bu harekete minicik bir katkı bile hakikaten çok önemli, o yüzden lütfen sevgili okur, lütfen desteğini bizden esirgeme. Facebook'ta toplumsal sorumluluk projesi. Üstelik bir oyun. Ve eğlenceli. Sheryl WuDunn, yoksul ve yardıma muhtaç kadınları kurtarmak için devrim niteliğinde bir girişimde bulundu ve bugün 1 milyon kişinin oynadığı bir Facebook oyunu yarattı. Half the Sky Movement: The Game, çok önemli bir oyun. Teknik uygulamayı Farmville, Chefville gibi sosyal paylaşım üzerinden ilerleyen diğer birçok Facebook oyununu da üreten Zynga firması yaratıyor. Farmville tarzı oyunlar bana kalırsa bencilliğe karşı bir nevi pratik sayılabilir, çünkü sadece kendini düşünenlerin bu tarz oyunlarda ilerlemesi teknik olarak mümkün değil. Rakiplerinize yardım etmeniz ve onlar da ilerlesin diye çaba göstermeniz gerekiyor. İşte Half the Sky Movement: The Game, Farmville tarzı oyunların bir üst modeli. Karakterlerin ve oyunculara verilen görevlerin gerçek hayatta hep birer karşılıkları var. İşin içine birçok yardım kuruluşu da dahil olduğu için her hamlenizi gerçek hayata geçirebiliyorsunuz. Yani siz Hindistan'dan başlayıp Kenya'ya, Vietnam'a, Afghanistan'a ve diğer ülkelere yol alarak oyundaki kilitleri açtıkça, sponsorlar sizin yerinize birilerine, ihtiyacı olanlara para ödüyor. Sheryl WuDunn, Oynayarak öğrenmek yaşayarak öğrenmeye en yakın şeydir diyor.


Yazar, yönetmen, belgeselci Handan Öztürk, Tuhaf bir biçimde hep uzak aşklar yaşadım. Ayrı ayrı ülkelerde... Bir defasında İstanbul'da yaşayan bir sevgilim olmuştu ve kafam çok karışmıştı. Buluşma sıklığı ve kolay ulaşılabilirlik açısından... Ama bir süre sonra o da yurt dışında bir göreve çıkınca, kural değişmedi. Galiba bilinç dışım, her gün ayağımın altında dolanan bir adam istemiyor. Bu nedene uzaktaki aşka, aşığa duyulan muhabbeti, ilişkinin iniş çıkışlarını iyi biliyorum diyor. Yeni romanı Mübadil'in merkezinde de böyle bir aşk var. Mübadelenin tam ortasında çiçeklenen bir aşkı anlatıyor romanında Öztürk. Ne uzayıp giden yollar kırıyor Rum İra ile Türk Enis'in kavuşma ümidini ne de bir türlü gelmeyen haberler... Aşkla başlıyoruz röportaja... Ama sonrasında ağır konular geliyor. Ulus devlet stratejisi, milliyetçiliğin dalga dalga yayılması, Türk, Rum, Ermeni gibi ayrımların bir anda su yüzüne çıkması ve sonrasında yaşananlar... Onları ikinci bir yazı olarak yayınlıyorum. Biliyor musunuz, bence aşk, günümüzde yine aslına rücu etti. Neticede eskiden erkekler uzun süre hep evin dışındaydı. Savaşlar, zorunlu ayrılıklar falan... Birlikte geçirilen zaman çok değerliydi, o yüzden de yüceltiliyordu. Daha sonraysa çekirdek aile kadın ve erkeği birbirine adeta tutkalla yapıştırdı. Bu ilişki tarzı merkeze hakim oldu, o yapışma hali de aşkı münferitleştirdi. Ya aşkına karşılık göremeyen şanssızların ıstırabı ya da toplumun tabuları nedeniyle yan yana gelemeyen bahtsız aşıklar anlatılır oldu. Merkezde ise sadece pragmatik birliktelikler, trendlere göre oluşan yüzeysel beğeniler kaldı. Eh, çünkü mesafe aşkı besler. Aşık savaştan sağ dönmüşse, içinde atalarının arketiplerini yitirmemişse, o mesafenin üstesinden öyle bir gelir ki, şaşar kalırsınız. İçindeki arketipleri yitirmiş olanlara ise mesafe de kar etmez, ömür boyu aynı evde yan yana olmak da! Vıcık vıcık bencillik kokanlarımız aşkım, aşkitom, canım, bir tanem gibi kavramlarla, biraz incelmişlerimizse şiirler, şarkılarla yetinmek zorundadır artık. Üzgünüm, aşk gelecekte daha da münferitleşecek! İnsanlığın seçtiği gidişatın bir sonucu olarak bu böyle olacak! İra Enis'le ilk seviştiğinde Ya bu adamın karısı olurum ya da ölürüm diyor. Ve öyle de oluyor. Enis ise aşkıyla hesaplaşırken bunun kendi sınırlarını tanımlama, moral değerlerini sınama yolculuğu olduğunu fark ediyor. Erkekte aşk çok ben merkezli, kadındaysa daha çok sevgili merkezli. Onların aşkı Göreme'den Mersin'e, Selanik'e, Ordu'ya uzanan uzun, meşakkatli, ölümcül bir yolculuğun sınadığı bir aşk. Özellikle de İra için! Tuhaf, kitabı okuyan ama aşkı henüz bulamamış erkek arkadaşlarım bana romanımdaki İra'ya aşık olduklarını itiraf ettiler. İra gibi bir kadın bulmayı ümit ettiklerini de... Kadın erkek ilişkileri tüketildikçe aşka olan inanç ve özlem artıyor. Zira arketiplerimiz baş kaldırıyor. Bilmiyorum. Ama ben görerek yazanlardanım. Yani kelimelerin, cümlelerin doğurganlığı üzerinden ilerlemez metin. Bazı yazarlar sular seller gibi akıtır sözcükleri. Ben de ise görüntüler üzerinden ilerler. Gerçek hayattan romanın boyutuna geçerim. Eğer telefonda salak sepet konuşmaya başladıysam bilin ki o sırada yazıyorumdur aslında, gerçek dünyaya henüz geçememişimdir. Sırada bitmiş bir romanın redaksiyonu var. Bir vampir hikayesi. Dibe vurmuş olan biz insanları insanlığımızdan utandıracak kadar duyarlı ve sıra dışı bir vampirin romanı. Üstelik bohem bir vampir. Yapıbozumcu bir çalışma oldu. Bir de sinema filmi var. Müzik üzerinden varoluşunu anlamlandırmaya çalışan bir gencin yolculuğunu anlatıyor. Yazmak. Müziğin, yazının, resmin hemen hemen bütün sanat eserlerinin baştan aşağı ticarileştiği günümüzde her şeye rağmen yazmak ağır basıyor. Çünkü hala saf ve naif bir tarafı var. Sürecin en başında sadece sen ve kalemin oluyorsunuz. Senaryo yazarken de öyle. Sen ve tuşlar... Arada kimse yok. İkinci bir kişinin katıldığı her iş saflığını yitiriyor, yaratıcıyla eseri arasındaki yabancılaşma artıyor. Az önce sözünü ettiğim kadınların önünden geçerken hiç birine acınacak, zavallı insan olarak bakmıyorum. Zira onların kat ettiği yolculuğun ne denli çetin olduğunu, ne tür zorlu savaşlar verdiklerini biliyorum. Köşe başlarında dilenirken gözlerine bakmaya da utanıyorum. Birçok konforun içindeki ben rne kadar zayıfsa, onlar o kadar güçlü... Zayıflığı ve gücü koşullar ortaya çıkartır. O kadınlar, bizim farkında dahi olmadığımız güç kuyularını keşfedip bundan beslenerek yeniden doğmaya çalışıyor. Mübadil'deki İra da çok güçlü. Daha doğrusu ben güçlü kadınları yazmayı tercih ediyorum, vıcık vıcık bir duygusallıkla trajediyi sağmayı değil! İra on kere öldü ama on kere yeniden doğdu. Çünkü içindeki çeşitli nedenlerden ötürü üstü kapalı olan güç kuyularını tek tek keşfetti. İçindeki güç yolculuğuna çıkan hiçbir insanın hikayesi yarım kalmaz. Ulus devletin ve milliyetçiliğin tepe yaptığı yıllardı. Bugün bütün dünyayı tek bir pazar potasında birleştirmeye çalışan emperyalizm, mübadele yıllarında, piyasaya parçalayarak hakim olabiliyordu; birleşik krallıklar, sultanlıklar vardı. Tek kişinin ya da sayılı otoritelerin iki dudağı arasında ve oldukça kaygan olan anlaşmalar, ivme kazanmış kapitalizm için ciddi bir istikrarsızlık yaratıyordu. Bu nedenle emperyalizm önce böldü. Bu bölünmeden en büyük payı da Osmanlı İmparatorluğu aldı. Ancak çok sancılı oldu. Zira ulus devlet stratejisine bağlı olarak milliyetçilik dalga dalga yayıldığından Türk, Rum, Ermeni gibi ayrımlar bir anda su yüzüne çıktı. Özellikle Yunan ordusunun çekilirken başta İzmir olmak üzere birçok şehri yakıp yıkarak çekilmesi, önüne geleni öldürmesi düşmanlığı daha da biledi. Savaşa katılmayan geniş çoğunluk için hayat ister İstanbul'da isterse Kapadokya'da ya da Ordu'daki bir dağ köyünde olsun, kardeşçe devam ediyordu. Ancak ucuz hammadde almak ve bir an önce mallarını satmak isteyen emperyalistler ortalığın yatışmasını istiyor, daha önce körükledikleri husumetin bitmesi gerektiğini düşünüyorlardı. Zira satış yapamıyorlardı. Türkiye ve Yunanistan arasında uç boyutlara varmış husumetin devam edeceğinden ve piyasaya istikrarsızlık getireceğinden korkuyorlardı. Bu nedenle Lozan Anlaşması'nda neredeyse sürpriz bir karar olarak mübadeleyi dayattılar. Ancak bu strateji halka maalesef Müslüman-Rum düşmanlığı ekseninde anlatıldı ve yine maalesef bugün de bu hala böyle okunuyor. Çünkü bu tür kavramlar üzerinden gelişen düşmanlıklar çok kullanışlı ve pratik... Risk payı sıfır bir propaganda yani. Onlar daha şanslı. Çünkü gidenler gelenlerden çok fazla... Bölüşülecek mülk de daha fazla... O dönemde İzmir İktisat Kongresi'yle birlikte bir kangren gibi yayılan zengin olma hayali esnafı ve okur yazar takımını ele geçirdi ve giden Rumların mallarına bin bir dolapla el koymasına yol açtı. Hatta bizdeki burjuvazinin ilk sermayesini de bu yağmalanan mallar oluşturdu. Her dönüşüm yeni bir yağmayı birlikte getirir zira... Bu nedenle Anadolu'ya gelenler de esas olarak perişanlık, sefalet ve yabancılık yaşadılar. Bana yayınevinden bu konuyla ilgili yazma teklifi gelmeden bir yıl önce aynı konuyla ilgili bir belgesel çalışması yapmıştım. Türkiye'de Ordu, Yunanistan'dan da Selanik, Drama civarlarında yaklaşık yüze yakın insanla görüşmüş ve konuyla ilgili belki de bütün literatürü taramıştım. Bu nedenle alt yapı çok hazırdı. Esasında şimdi düşünüyorum da galiba bütün romanlarım bir belgeselden sonra ortaya çıktı. Sanıyorum 30-40 dakikaya sığdırılmayacak kadar çok biriktiriyorum. Belgesel formatına sığamayan izleklerim, duygularım, kırılmalarım bir süre sonra beni yiyip bitirmeye başladığında oturup onları romanlaştırarak ruhsal bir onarım sürecine giriyorum. O zaman bütün o gezip gördüğüm, okuduklarımı, tanık olduklarımı tam olarak içselleştirdiğimi hissediyorum. Öteki türlü sadece profesyonel bir aktarım olarak kalıyor ve bende inanılmaz bir boşluk yaratıyor. Birinci kuşak mübadil çok az kaldı. Üç dört kişiyle konuştuk. Ancak onların gözyaşlarıyla, anılarıyla, memleket özlemiyle büyümüş ikinci ve üçüncü kuşakla daha çok görüşebildim. Ailem mübadeleden etkilenen bir aile değil. Ama şu ya da bu biçimde savrulmuşlara her zaman koşmuş bir aile. Talana katılmak yerine kimini kadın kılığında çok uzaklara kaçırmış, kimini ambarda saklamış ve canlarını kurtarmış. Onlarla gurur duyuyorum.


Kadınsız bir inkılabın mümkün olamayacağını savunan ve cumhuriyet yönetimine kadınların da katılması için mücadele eden aktivist yazar Nezihe Muhiddin'le ilgili bu röportaj. Nezihe Muhiddin, iktidarın topluma dayattığı resmi cumhuriyet kadını elbisesine sığamayıp erkeğin gölgesindeki çocuk kadın olmayı reddedince usulsüzlükle suçlanmış, yargılanmış, ismi antolojilerden bile silinmişti. Hikayesini, Kadınsız İnkılap adlı kitabın yazarı Yaprak Zihnioğlu'na sordum. Derken Yaprak Zihnioğlu'nun Kadınsız İnkılap adlı kitabını buldum. 1909'dan İstanbul'un kültür ortamında önemli bir isim haline gelen ve ardından hızlı bir düşüşü yaşayan Nezihe Muhiddin'in dramatik hikayesinden yola çıkarak Türk feminist hareketinin öncülerini ve yaşadıklarını anlatıyordu. Kadınsız inkılabın mümkün olamayacağını savunan Nezihe Muhiddin, Cumhuriyet yönetimine kadınların da katılması için mücadele etmişti. İktidarın topluma dayattığı resmi cumhuriyet kadını elbisesine sığamayıp erkeğin gölgesindeki çocuk kadın olmayı reddedince de usulsüzlükle suçlanmış, yargılanmış, ismi antolojilerden, edebiyat yıllıklarından bile silinmişti. Yapayalnız ama yetişkin bir kadın olarak öldüğünde, cenaze törenine yıllarca birlikte mücadele ettiği kadınlar bile katılmamıştı. Nezihe Muhiddin 19'uncu yüzyılın sonlarında doğmuş ve ilk toplumsal etkinliklerine II. Meşrutiyet döneminde başlamış bir Osmanlı Türk kadın hakları savunucusu, düşünür ve eylemci. Kültür düzeyi ve analiz kabiliyetiyle öne çıkan bir siyasal stratejist, bir feminist, bir mefkureci, iyi bir hatip, karizmatik bir kişilik ve bir yazar... Tarihimizde iz bırakmış önemli bir şahsiyet. Nezihe Muhiddin, 1908'den itibaren bir kadın hakları savunucusu olarak öne çıkmıştı. Başta seçme ve seçilme hakkı olmak üzere kadınların siyasi, iktisadi, toplumsal tüm hakları için büyük bir cesaretle mücadele etmiş bir kadın ve kadınların eşitliği için gecesini gündüzüne katmış bir aktivistti. Onun kadın davasını yürütürken gösterdiği gözüpeklik, sözünü sakınmaması ve cesareti pek çok kadına örnek oldu. Nezihe Hanım çağdaşlarının gözünden düşmedi kanımca, iktidar tarafından gözden düşürülmeye çalışıldı. Tanıyanlar, iktidarın hedefi haline gelen ve karalanan Nezihe Muhiddin'in gerçek kimliğini çok iyi biliyordu. Nezihe Hanım kadın haklarını savunmaktan vazgeçmedi. Kemalist iktidar, bu etkili ve güçlü karakteri kamu alanından uzaklaştırmak ve onu cezalandırarak, hakkında yalan yanlış ithamlar çıkarıp karalayarak etkisiz hale getirmek istedi ve bunu başardı. Nezihe Hanım herhangi bir iktidarın kadını olmayı kabul etmedi, kadın haklarının savunucusu olarak bağımsız bir pozisyonda kalmak istedi. İktidarın hoşuna gitmeyen de buydu. Bu şahsi bir mesele değil, politik bir meseleydi. İktidar, kadın hakları alanının tek yürütücüsü ve hakimi olmak; bu alanı kendi belirlediği sınırlar içinde tutmak istiyordu. Nezihe Muhiddin ise bu konuda taviz vermedi. Kadın politikasını kadınların yapması ve savunması gerektiğini önceki deneyimlerinden de çok iyi biliyordu. Birlikte mücadele verdiği arkadaşları, yani feministler onu bu olaylardan sonra da savunmaya devam ettiler ama ne yazık ki seslerini duyurabilecekleri ortam çoktan yok olmuştu. İktidar yalnızca feministleri değil, 1925 Takrir-i Sükun Kanunu'yla tüm muhalifleri, liberalleri ve demokratları da ağır baskılarla susturdu, cezalandırdı. Evet, aslında Nezihe Muhiddin ve arkadaşlarının mücadelesini birinci dalga feminizmin ikinci evresi olarak görüyorum. İlki Fatma Aliye'lerle başlayan Osmanlı Hareket-i Nisvan'ının etkin olduğu 19'uncu yüzyılın son 20 yılı ve 1908'e kadar olan dönemdi. Neticede bugün de kadınlar eşitliğe kavuşamadığına ve birinci dalga feminizmin talepleri hala yerine gelmediğine göre bu mücadele alttan alta devam ediyor. Feminizmin Türkiye'deki 1980 sonrası ikinci evresi elbette birinciden farklı ve daha ileri talepleri barındırıyordu ancak bir yandan da bir alt dalga olarak bugüne kadar yürüyen ve daha epey de yürüyecek olan bir akımdan söz ediyoruz. Kadınlara oy hakkı bizden önce 1893'te Yeni Zelanda'da, 1902'de Avustralya'da, 1906'da Finlandiya'da, 1913'te Norveç'te tanındı. Demokrasi iddiasının göstergesi olarak ve Batı'dan gelen diktatörlük eleştirilerine karşı, kadın haklarının kullanıldığını, araçsallaştırdığını ilk kez söyleyen Şirin Tekeli'dir. 1977'de İstanbul Üniversitesi'nde savunduğu ve sonradan kitap haline getirilen tezinde bu fikirleri açımlamış, göstermiştir. Zaten ben de Ben Nezihe Muhiddin'i onun yolundan yürüyerek bulabildim. Evet, Erken Cumhuriyet'in bu konudaki bakışı çok sorunludur. Onlara göre kadın, elinden tutulması gereken bir çocuk kadındır. Kurucu Kemalistlerin millete, halka çocuk gözüyle baktığını Taha Parla benden çok önce kitabında göstermişti. Bu bakış kadınlar için de geçerliydi. Evet, kuşkusuz. Nezihe Muhiddin bir davayı hayatı pahasına başlattı, bizler de bugün farklı boyutlar ekleyerek aynı davayı sürdürmeye çalışıyoruz. İlkler her zaman put kırıcıdır. Bugün kadın hakları konusunun tüm topluma yayılmasında onun ve kadın arkadaşlarının, büyükannelerimizin izleri var.


Latin Amerika'dan çıkmış en yetenekli yazarlardan biri olan Valeria Luiselli'den küçük bir hazine; Kalabalıkta Yüzler... Norveçli Selma Lonning Aaro'dan hınzır bir roman; Geliyorum... Acı Çikolata'nın yazarı Laura Esquivel'dan yine bir Meksika masalı; Lupita Ütü Yapmayı Seviyordu... Mavis Gallant'tan küçük ama değerli birkaç öykü... Şebnem İşigüzel'den neşeli, aşk dolu, hayat dolu bir roman; Gözyaşı Konağı. Melida Tüzünoğl'dan soğuk ve sıcağın, aç ve tokun, kız ve oğlanın romanı; Cimri Cömert. Ay'a bile gittik ama kendi vücudumuzu yeterince tanımıyoruz diyen Emmanuele Janini çok haklı. Norveçli yazar Selma lonning Aaro da bunu iyi bildiği için romanının başına onun bu cümlesini almış. Geliyorum, orgazm olamayan bir kadının romanı! Hınzır ve cesur. Kadın orgazmına odaklanmış kurgusuyla, bu tabunun üzerine gidiyor. Julia, kendisini seven adamla ve üç çocukla hayatını sürdürüyor. Bir gün yeni dostu Mr. Rabbit isimli vibratörü ve birkaç sebzeyle kendisini odasına kilitleyip farklı deneyimler yaşamaya başlıyor. Gündelik yaşamını, cinsel sırlarıyla beraber anlatıyor. Siz de kendinize, 30 gün orgazm garantili bir Mr. Rabbit mi edinmelisiniz, bilemeyiz ama en azından kendinize özel bir zaman bulup kitabın içinden yükselen kendi sesinize kulak verebilirsiniz. Kadın polis Lupita ütü yapmayı sever. Kafayı çekmeyi, çamaşır yıkamayı, kendine acımayı, çıngar çıkarmayı, dans etmeyi, yalnızlığı ve sessizliği, soru sormayı sever. Lupita sevişmeyi sever... Derken bir cinayete tanık olur ve her şey tersine döner. Kendini yolsuzluklardan uyuşturucu trafiğine uzanan bir gizem ağının ortasında bulan Lupita canını dişine takarak bu gizemi çözmeye uğraşırken özüyle, atalarıyla, benliğiyle de yüzleşecektir. Acı Çikolatanın yazarı Laura Esquivel'dan enfes bir Meksika masalı. Esquivel Lupita Ütü Yapmayı Seviyorduda sadece paranın, başarının ve güzelliğin geçerli olduğu yozlaşmış bir ülkeye umudu sıra dışı bir kadın kahramanla aşılıyor. Mavis Gallant'ın öyküleri, bıkmadan usanmadan, hayret verici insanlık durumumuz hakkında birkaç cevaplanamaz ama yine de vazgeçilmez soru sorar bizlere. Öykülerinden ayrıldığımızda kendimize dair daha güçlü ve derin bir bilgiye sahibizdir diyor Alberto Manguel. Kanadalı olmasına rağmen hayatının büyük bir kısmını Paris'te geçirmiş olan Gallant, öykülerinde bize 20. yüzyıl Avrupa'sının bir yeraltı haritasını çiziyor. Onun Avrupa'sı gemi enkazlarıyla dolu bir yer. Karakterleri karmaşık ve çeşit çeşit; mülteciler, savaştan dönen tutsaklar, figüran aktörler, çekirdek aileden veya düzenden kaçanlar geri dönebilmek için çırpınıp duruyor, ama bunu yapacak silahları yok. Kozmopolit bir dünya tasvir eden Gallant, dramatik açıdan aşikar olana hiç yeltenmiyor ama okuru şaşırtmayı daima başarıyor. Paris Öyküleri, ünlü yazar Michael Ondaatje'nin Gallant'ın yüzü aşkın öyküsü arasından seçtiği bir derleme. Simge iki ateş arasında. Karşılıksız sevgi satın almak için tüm servetini vermeye hazır. Bir tarafta cebinde akrep sürüsüyle yaşamaya alışmış, gramaj hesabıyla peynir yiyen Moris, öte yanda etrafa banknotlar saçan, şampanyaları toprağa döken Mert. Öyküleri ve yazıları 2002 yılından bu yana dergilerde yayınlanan Melida Tüzünoğlu, Türkçe edebiyatın sınır tanımaz kalemi. İlk romanı Ambulansla Dünya Turunun öykü kitabı Annem Bir Robot Doğurduyu ve Size Müthiş Bir Yemek Hazırladım adlı romanını yayınlamıştı. Şimdi dördüncü kitabı Cimri Cömertle okur karşısında. Cimri Cömert, siyah ve beyazın, soğuk ve sıcağın, aç ve tokun, kız ve oğlanın romanı.


Erkekler hemcinslerini bilir, hemcinslerinin zaaflarını, tepkilerini davranış biçimlerini şaşılacak derecede iyi tanır. Tuhaf bir şekilde bunu kadınlar için söylemek neredeyse imkansızdır. Zira kadınların değişkenleri çok daha fazladır. Bu da kadınların estetik algılarını hassaslaştırmıştır. Kadın, çevresindeki data'ları kara bir deliğin ışığı kırarak içine çekmesi gibi emer ve bunu yaparken görülmeyeni görülür bilinmeyeni bilinir kılar. Bu yüzden ürkütücüdür. Bir kadın olarak ben de hemcinslerimin ne yapacağını kestiremem. Onlar da benim eylem olasılıklarımı kestiremez. Çünkü tanımlanmış, kalıplaşmış ortak davranış biçimlerinden yoksunuzdur. Sanırım tam da bu yüzden erkek egemen toplum bu ele avuca sığmaz vahşi kadını kendi istekleri arzuları doğrultusunda standardize etmeye çalıştı. Beden ölçülerimiz, saç biçimimiz, kokularımız ve toplumsal görevlerimiz onların istediği ölçekte yeniden biçimlendi ve kadınlar da baskı güç şiddet ile bu iradesizliğin ortasına yerleştirildi. Ne vakit bu çemberi biri kırmaya çalışsa öncelikle kendi hemcinsleri tarafından dışlanması için yüzlerce yılda oluşturulmuş bu matematiksel denklem gelenek, örf, ahlak ve din kuralları ile güçlendirilerek sağlaması alındı. Özsaygı ancak erkek egemen bakışın temsiliyle mümkün hale geldi. Bu yıl uzun bir otobüs yolculuğu sırasında tuhaf bir şey yaşadım. Viranşehir'den binen yaşlı bir adamla orta yaşlarda bir kadın bütün molalarda otobüsü uzun süre bekletmeyi başardılar. Otobüs Ankara'ya geldiğinde yaşlı adam gene otobüsten indi, kadın da onu peşinden takip etti. On beş dakikalık mola bitti otobüs hareket edecek fakat kadın ve adamdan haber yok. Otobüs muavini bütün terminali aradı ve kadını tek başına çaresiz bir şekilde dolaşırken bulduğunu söyleyerek yanımıza getirdi. Kadın tek kelime Türkçe bilmiyordu. Suriye Kürtlerindenmiş. Kocasının gözden kaybolduğunu nereye gittiğini bilmediğini söyleyip yakınıyordu. Kocasıyla iki gün önce evlendirilmiş. Evlendiği adamın adını ve soyadını da bilmiyordu. Bildiği bir telefonu olup olmadığını sorduk o da yoktu. Dahası Eskişehir'e kadar bilet kesilmiş kimin yanına gideceğini dahi bilmiyordu, onları karşılamaya birileri gelecek miydi, akıbeti ne olacaktı bütün bu sorular cevapsız kalıyordu. Kadının anlattıklarından kocasında bir çeşit erken bunama sorunu olduğu anlaşılıyordu. Adam alıp başını kendi hayal alemine doğru bu koskoca kentte kendi bilinmeyenine çekip gitmişti. Bilgisizliğin ve ürkekliğin bu kadının başına neler getirdiğini ve daha neler getireceğini düşündüm durdum. Eskişehir terminalinde zavallıyı polise teslim ettiler. Suçlu gibi iki polis arasında uzaklaşırken arkasından bakakaldım. Hala aklıma geliyor ve düşünmeden duramıyorum. Bu iki günlük Suriyeli gelin muhtemelen Suriye deki kargaşadan kaçıp Türkiye'ye gelin olarak gelmişti. Bir dönemde İstanbul'a Rusya'dan, Ermenistan'dan, Gürcistan'dan, Romanya'dan, Moldova'dan gelen kadınları hatırlıyorum. Ülkelerinin ekonomik darboğaza düşmesiyle yola çıkan bu kadınlardaki hayatta kalma dürtüsü bende olağanüstü bir saygı uyandırmıştı. Onların pek çoğu eğitimliydi. Lisan bilmemekle birlikte 50 yaşından sonra Türkçe öğrenen bir Ermeni profesörünü hatırlıyorum. Hasta bakıcılığı yapıyordu. Ve iş disiplini, iş ahlakı hayranlık vericiydi. bütün umutların tükendiği bir noktada kadının eğitimi ona umut kapılarını aralayabiliyor. Sanırım bu bütün sorunlarımızın da çözümü olacaktır. Bugün elbette kentte yaşayıp gene de gördüğü şiddeti sineye çekmeye çalışan diploma sahibi meslek sahibi pek çok kadından bahsedebiliriz. Kadının kendi varoluş alanını kendisinin yaratması gerekiyor. O toplumsal cendereden kurtulmadan kendine bakabilmesi kendini yeniden biçimlendirmesi mümkün değil. Evlilik kurumu bu baskıyı biçimlendiren en büyük etken. Kadının özgürlüğünü elinden alırken ona bir takım sahte özgürlükler vaat ederek kadının dünya ile enerji alışverişini ortadan kaldırıyor, onu köşeye sıkıştırıp ehlileştiriyor. İşin sevindirici boyutu şu ki artık ciddi bir uyanış var. Türkiye edebiyatında kadın yazını son döneme damgasını vuruyor. Sadece kadınların çıkardığı edebiyat dergileri, mizah dergileri, gazeteler dışında bir araya gelip oluşturdukları sivil örgütler, yazar birlikleri, meslek birlikleri insanı umutlandırıyor. Şair kadın sayısı fazla olsa da henüz şiirde bir bütün olarak baktığımızda- tek tek isimler üzerinden gitmiyorum-o yüksek düzeye ulaşılmış değil. Bu noktaya gelmek için bile büyük çabalar sarf edildi. Yemek çamaşır bulaşık ve çocuktan artan zamanlarla yazılan şiirlerle bu günlere gelindi. Bu yüzden şiirde çoğu şair kadınımız kendi dilini kurabilmiş değil. Fakat ben bu durumdan rahatsız değilim. Çünkü bir eşikte olduğumuzu bizden sonra geleceklerin olağanüstü şeyler yaratacaklarını bizlerin de tarihin bize biçtiği o sıçrama tahtası görevini en iyi şekilde yerine getirmemiz gerektiğini düşünüyorum. Kadınlar bir kere evlerinden çıktılar artık. Şiir evden çıktı. Sokakları dolaşıyor, seyyar satıcılarla, bakkalla, dilencilerle konuşuyor. Bir sürü göstergenin arasından geçiyor. Pek çok uyaranla karşılaşıyor. Bir adım daha atıp sivilliğine sahip çıkarak makineleşmenin ötesine geçtiğinde yeryüzünü irem bahçesine çevirecek. Dünyanın iskeleti yeniden et ve kanla örülecek, hayat nefes alacak, işte buna inanıyorum.


T. C. Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı'na bağlı KSGM verilerine göre, 2011-2013 arasında şiddete uğramış kadınların yüzde 92.5'u aile içi şiddet mağduru. 25 Kasım, Kadına Yönelik Şiddete Karşı Uluslararası Mücadele Günüydü. Bu sebeple o gün ve sonrasında tüm hafta boyunca toplantılar, seminerler, yürüyüşler düzenlendi, mesele çokça konuşuldu, tartışıldı, özetle her kesimden feminist kadınlar hem itirazlarını dile getirdi hem de çözüm önerilerini paylaştı. Kısa bir süre önce İngiliz gazetesi Guardian'da çıkan yazıyı hatırlayınca umutsuzluğum iki katına çıkıyor. Kadınlar için karanlık zamanlar başlıklı yazıda, kadına yönelik şiddetin tüm dünyada hatta gelişmiş ülkelerde bile ürpertici boyutlara ulaştığını belirtiliyor. Başka önemli bilgiler de var: 15-44 yaşlarındaki kadınların tecavüz ve aile içi şiddetten ölme riski; kanser, araba kazası ve bulaşıcı hastalıklardan ölme riskinden çok fazla. Aile içi şiddet hadiselerinde ölenler, savaşlarda ve küresel çatışmalarda ölenlerin tam iki katını oluşturuyor. Verilen bir bilgi de, kadınların erkek partnerleri tarafından fiziksel, maddi, psikolojik, cinsel ve duygusal olarak tacize uğratılması anlamına gelen coercive control teriminin ilk kez hukuk sözlüklerinde yerini alması ve suç olarak kabul edilmesi. Tamam, bu sonuncusu aslında çok iyi bir şey. Feminist Amargi Dergisi ve Ayizi Yayınevi'nden Aksu Bora, Bu terimin hukuk sözlüklerine girmesi bize aslında şiddetin değil, şiddetle mücadelenin arttığını, dahası şiddetin örtük biçimlerinin de hukuk gözünde tanınmaya başladığını gösteriyor diyor. Böylece ben de farklı alanlardan beş feminist kadınla, kadın hakları ve şiddet konusunda bugün durduğumuz yeri konuştum. En yukarıdaki linklerden anlattıklarını okuyabilirsiniz.


Pakistanlı yönetmen Sharmeen Obaid-Chinoy'un kariyeri göz kamaştırıcı başarılarla dolu... Mesela Madonna'nın desteğiyle tanıtılan Humaira: The Dreamcatcher adlı belgeselde, kızlarını okula göndermeyen aileleri ikna çabasındaki feminist aktivist Humaira Bachal'ın hikayesini anlatıyordu. Pakistan'a ilk Oscar'ını kazandıran Saving Face filmindeyse yüzüne kezzap atılarak fiziken ve ruhen işlevsiz hale getirilmeye çalışılmış kadınların terapi süreçlerini ve hukuk mücadelelerini ele aldı. Benim için unutulmaz bir deneyimdi. Bu yetenekli ve cesur kadının işlerinden nihayet, bir röportaj vesilesiyle haberdar olduğum için mutluyum. Ha bir de, bu röportaj Biz niye Oscar alamıyoruz? diye soranlara bir cevap olabilir mi? Biz nadiren bu kadar sahici, bu kadar damardan işler çıkarıyoruz bence. Sharmain Obaid Chinoy belgesel sinemanın en önemli kadın yönetmenlerinden biri. Başkalarının zor lokma diyeceği çok ağır konulara, büyük toplumsal yaralara el atıyor. İtiraf edeyim, Pakistan şu sıralar gazeteciler için çalışması en tehlikeli ülkelerden. Meslektaşlarım rutin bir şekilde yetkililer tarafından içeri alınıyor, dövülüyor ve öldürülüyor. Fakat bu alanda kadın olmak sanıldığının aksine çok iyi bir şey. Emin olun hala hayattaysam bu, kadın olduğum içindir. Geçmişte Taliban'ın ve diğer radikal grupların üst düzey yöneticilerine sadece kadın olduğum için ulaşabilmiştim. Beni zayıf buluyor, onlara bir erkek gazetecinin yapabileceği kadar zarar veremeyeceğimi düşünüyorlardı. Bir konuyu tartışmaya açıp huzur kaçıramazsam, insanların kendilerine çok kritik bazı soruları sormalarını sağlayamazsam, işimi iyi yapmamış olduğumu düşünürüm. Fikirleri ve hakikatleri iletmeyi seviyorum. Filmlerim seyircilere bilgi versin, onları etkileyerek bir toplumsal dönüşüm başlatsın istiyorum. Filmlerim seyredilip tartışıldıkça hayat buluyor ve bir bakıma aktif hikayeler haline geliyor. Şöyle söyleyeyim, iyi bir film daha verimli bir tartışmaya doğru bir adımdır ve bu her zaman için şahane bir şeydir. Tören gecesini pek hatırlamıyorum, bazı anlar hafızamdan silinip gitti. Kanımdaki adrenalin üst seviyelere fırlamıştı, heyecandan ölecek gibiydim. Ailem, arkadaşlarım, vatandaşlarım herkes kutlamak için arıyordu. Önemli bir şeydi, seçtiğim alanda çok çalışıp yeterince ter akıtırsam, eninde sonunda muhakkak fark edileceğime olan inancımı pekiştirdi. Daha da güzeli dünya, seçtiğim konunun farkına vardı. Zaten benim için en değerli ödül buydu. Saving Facei Pakistan'ın Seraiki kuşağında çektim. Ülkenin eğitim seviyesi en düşük ve işsizlik oranı en yüksek bölgesi. Birinin yüzüne kezzap atmanın ahlaksızca olmadığını düşünenlere hatta suç saymayanlara hayret ediyorum. Açıkçası, kezzap şiddeti Pakistan'ın yanı sıra Hindistan, Bangladeş ve Afganistan'da görülüyor. Bazı Güney Amerika ülkelerini ve daha seyrek rastlansa bile İngiltere'yi de sayabilirim. Söylediklerinizde haklısınız, kezzap kurbanlarının esas yarası görünürde değil, içeride... Kurbanların toplum dışına itilmesi ve yaralarının neredeyse bir utanç sebebi gibi algılanması da korkunç. Aileleri yüzü parçalanmış bu kadınların sokağa çıkmalarını yasaklayabiliyor, böylece toplum dışına itiliyor, eğitim ve çalışma haklarından yoksun bırakılıyorlar. Kocalarını terk etmek isteyenler bazen onlarla yaşamaya mecbur bırakılıyorlar, çoğu zaman çocuklarına tek başlarına bakamayacakları için başka çareleri de yok aslında. Hepsi depresyondan muzdarip ama aynı zamanda cesur ve kararlılar. Hikayelerini benimle paylaştılar, çünkü onların başına gelen başkalarının başına gelmesin istiyorlar, filmimin insanların bilinçlendireceğini umuyorlardı. Saving Face sayesinde hiç değilse başka kadınlar kurtulabilirdi. Böylece hayatlarının en mahrem alanlarını, acılarını cömertçe açtılar bize. Boşanmak istediği için kocasının yüzüne kezzap attığı Zakia'nın öyküsünü unutamıyorum. Kocası hukuken cezalandırılsın diye her şeyi yaptı. Oğluyla kızı da hep annelerinin yanında durdular. Bir kadın, bir anne ve bir sinemacı olarak onunla tanıştığım için şanslıyım. Plastik cerrah Dr. Jawad'ın kezzap kurbanı kadınlarla ilgili çalışmalarını 2010'da öğrendim. Sık sık Pakistan'a giderek tek kuruş istemeden rastladığı bütün kezzap kurbanlarını ameliyat ediyordu. Bunun ne kadar çok kadının başına geldiğini henüz bilmiyordum. Öğrendiğim an kararımı verdim, bu filmi Dr. Jawad'la birlikte çekecektim. Kocası tarafından önce yüzü kezzapla yakılan Bergen'i biliyor musunuz? Benim ülkemde ünlü bir şarkıcıydı ve kezzap hadisesinden sonra kocası onu öldürene kadar sahneye çıkmayı sürdürdü. Çok çarpıcı bir hikaye. Kezzap kurbanlarıyla ilgili olarak yasalarımızda acilen birtakım düzenlemeler yapmamız gerekiyor. Düşünsenize, dünyanın birçok yerinde kadınlar şekilsizleştiriliyor hatta ölüyorlar ama onları koruyacak doğru düzgün yasalar yok. Bu şekilde yaşayan ve çok çok acı çeken yüzlerce, binlerce kadın var. Suçluları caydıracak pek bir şey de yok, suçları kanıtlanırsa birkaç yıl hapis yatıp çıkıyorlar. Ataerkil düzen bu şiddeti tam gaz destekliyor. Tabii kezzap gibi maddelere erişimin kolay olması da bir sorun. Vakıf, eğitim, sanat ve kültür gibi benim de inandığım alanlarda çalışıyor, ihtiyacı olanlara burs ve kaynak temin ediyor. Filantropi Seminerlerinin bir parçası olduğum için heyecanlıyım. Sizin ülkenizde sektörün yetenekli ve ilham verici insanlarıyla tanışmayı hatta gelecekte onlarla ortaklaşa çalışma fırsatı bulabilmeyi umuyorum. Biz feministler kadınların teninde, evinde, işinde ve sokakta emniyette olması için çalışıyor, bu uğurda mücadele ediyoruz. Rüyalarınızın peşine düşme yetisi. Yolda hatalar da yapabilirsiniz ama emin olun onlardan öğreneceğiniz çok şey var. İki yıl önce Time dergisine Saving Facele ilgili bir yazı yazdı. Filmimi beğendiğini öğrenince elbette gurur duydum. Konuştuğumuzda, Bu filmi seyrettikten sonra kimse gözyaşlarını tutamayacak ve kimse bu türden suçları görmezden gelmeyi sürdüremeyecek demişti. Pakistan's Taliban Generation, savaşta intihar bombacısı olarak kullanılan çocukların hikayesi. Yönetmene bir Emmy Ödülü kazandırdı. Yönetmen, Transgenders: Pakistan's Open Secret adlı filmindeyse Pakistan'lı transseksüelleri anlatıyor.


Aile içi şiddetin türüne bakıldığında yüzde 37'lik oranda fiziksel şiddet kullanıldığını görüyoruz. Ama daha yüksek oranlar da var: Yüzde 83.5'lik oranında psikolojik şiddet, yüzde 89.1 oranında ekonomik şiddet, yüzde 65.7 oranında sözel şiddet uygulanıyor. cinsel şiddet oranı yüzde 21.6. Eşitlik meselesinin ileri/geri terminolojisi içinde kavranabileceğinden emin değilim. Kadına yönelik şiddetin artmasının muhtemelen kadınların güçlenmesiyle, dolayısıyla feminizmle bir ilgisi var ama bunun birincil neden olduğunu da sanmıyorum. Kadınların haklarını talep edip daha yüksek sesle konuşmaya başlamaları, hayatlarının dizginlerini kendi ellerine almak istemeleri, şiddeti artıran faktörler olabilir. Ama şiddetin genel olarak hepimizin hayatını belirler hale gelmesinin de payı var. Bir türlü ilerleyemeyen bir barış sürecinden söz edip duruyoruz, barışılamayan bir coğrafyada şiddetin artması şaşırtıcı değil. Bu şiddetin kadınlara yönelmesi de. Genellikle şiddetin bütün kadınların maruz kaldığı bir denetim mekanizması olduğu söylenir, şiddet tehdidi de bunun bir parçasıdır. Ama topluca şiddet adını verdiğimiz çok farklı pratikler var. Ortak bir isim vermek, gözaltında tecavüzle evdeki dayak, okuldaki tacizle iş yerindeki mobbing arasındaki bağlantıları görmek adına doğru olabilir. Ama bunların kadınların sadece kadın oldukları için yaşadıkları genel zulüm olarak görülmesine biraz kuşkuyla yaklaşıyorum. Feministlerin hataları vardır, olmaz mı? Ama sanıyorum bu yeterince skandal yaratmamak gibi bir şey değildir. Sütyen yakma zamanını geçirdik. Kadınların skandala değil, güçlenmeye ihtiyaçları var; yasal ve kurumsal, ekonomik ve siyasal güçlenmeye... Bu, yeterince cüretkar olacaktır. Aslında feminist literatürün zayıfladığını sanmıyorum, öyle gibi görünüyorsa, bunun sebebi çok parçalı ve çeşitli alanlara dağılmış bir literatüre dönüşmesi olabilir. Yani artık pek İkinci Cins ya da Kadınlığın Gizemi değil, Soğuk Yakınlıklar yahut Cinsiyet Belası türü kitaplar yazılıyor. Ve tabii coğrafya, hukuk, tarih, siyaset gibi alanların içinden spesifik problemlerle ilgili kitaplar.


31 yıl önce soğuk bir ocak günü Amerika'nın Georgia eyaletinin Athens kentinde küçük bir kasetçide ilk kez karşılaşan Michael Stipe, Peter Buck, Mike Mills ve Bill Berry 20 yıldır ne zaman ihtiyacım olsa hep yanımda oldu... Bazı günler, bir yıldızın üstüne oturup birlikte metorların arasında dolaştırdılar beni, bazı günler Hollywood ayaklarımızın altında kah James Dean olduk, kah Steve McQueen... Kıyafetlerimizi kıyısına bıraktığımız bir nehirde birlikte yüzdük bazı geceler. Aşık olduğum güzelin yanı başına oturup o uyurken kirpiklerini saydık, her bir tanesinde Seni seviyorum diye kulağına birlikte fısıldadık sonra... Kimselere anlatmadığım dertlerimi herkesten iyi anlayıp beni karşılarına oturttular bazen, gözlerimin içine bakıp, Ne zamandır çok üzgün görünüyorsun, neden gülmüyorsun? diye sordular... Hep korkusuzca yürümemi söylediler bana! Sonra, günah keçisi olmayı göze alıp düşeceğimizi bile bile dev kayalıklara birlikte tırmandık. Ne yıldırımlardan ne büyük çığlardan korktuk, kimselere söylemeden birlikte ağladık... Güneşin gözlerimizi kamaştırdığı sahillerde yusufçuklarla uçup, deniz atlarıyla dolaştık... Herkesin günlük güneşlik zamanları hayal ettiği anlarda ise biz yağmuru tercih ettik hep birlikte.


Başlıktaki mecmua kelimesinin sebeb-i hikmetini merak ettiyseniz o da işte bu linkte. İster göz atın, ister indirip bilgisayarınızda, akıllı cihazınızda okuyun. Maske yok, rol yok, yalan dolan yok, hile hurda yok, neyin ne, kimin kim olduğu belli, başında ne isen yolun devamında da osun, sonunda da o. Nedir bu? Ne bulmuş olabilirim? Biliyorum ne bulduğumu. Aşk kuvvetli bir tutkudur, gelir geçer, söner gider, esas olan sevgidir, saygıdır, falan filandır! deyip bilgiç bilgiç ahkam kesenlerin asla bulamayacağı bir şeydir bulduğum. Aşk'tır; ta kendisidir. Onlar, en ummadıkları yerden yiyorlar darbeyi; en havalısının burnu yere sürtülüyor bir güzel. Sürten de patron değil, müdür değil, bir büyük değil; hepi topu bir it. Sillenin nereden geleceği belli olmaz! diyorlar. İnsanların bu romandaki replikleri bundan ibaret. Gene tam olarak anlatamam kesin. Ama deneyeyim. Plansız programsız, geldiği gibi yazıyorsan nasıl açıklayabilirsin ki o süreci. Geliyor işte. Bir adam çıkıyor bir yerden, bir kadın çıkıyor, bir hayvan çıkıyor, başlıyorlar yaşamaya. Kimi gülüyor kimi ağlıyor, kimi söylüyor kimi dinliyor; ben de işlerine hiç karışmadan seyrediyorum seyrediyorum, sonra da ne yaptılarsa yazıyorum. İlham desem inanır mısın? Ben inanıyorum. Esastan da ilham sanki. Öyle çünkü. Neler neler yaşadık saç baş yolduran, şimdi dönüp baktığımız zaman Amma da salakmışız! deyip kikirdiyoruz. Üstelik sırf o yaşadığımız acılara, başımıza gelen bir zamanların felaketlerine değil bu dalgacı gülüşlerimiz; aynı zamanda saç baş yolan hallerimize. Niye ağladın ki sen? deyip deyip gülüyoruz işte. Hayat dövdüğü zaman bile öpüp okşuyor, gıdıklıyor oramızı buramızı. Bunu ancak araya uzunca bir zaman girince görebiliyoruz. Mesele, sırtımıza sırtımıza inen iki kamçı darbesi arasında kafamızı bir ancık olsun kaldırıp o kamçıyı vuranın aslında ne kadar komik, zavallı ve salak olduğunu görebilmek. Çoğumuz kafamızı kaldıramadığımız, Anam sırtım, anam belim! diye bağırıp durduğumuz için bunu beş on sene sonra görüp gülüyoruz; ben alışmışım galiba, aynı anda gülüp ağlayabiliyorum. Hayata kendini aç, bir kere olsun Gel, ne olursan ol gene gel! de, sen de gülersin ağlayacağına. Bir ölçüde. Başımıza gelenler öğretir bize. Dokunulmaz, vazgeçilmez hatta zannettiğimiz kadar mühim olmadığımızı. En kalantorumuzun kan uykusunu haram eder bir sivrisinek; bir minnacık mikrop Küçük dağları ben yarattım! diye dolaşan adamın sırtını yere çalar. Bize kötülük edenler de böyledir; onların bu zahiri alemdeki rolü budur: Kaf Dağı'ndaki burnumuzu düz ovaya indirmek. Bebeklerin masumiyet kodları kırılıp kötülük bilmeyen ruhları canavarlığa doğru yeniden programlanırken seyirci kalmazsak, ancak. Bugün Bana nesi? Bana ilişmiyor ya! demeyi menfaatten sayıp başkasının ocağını yıkan, canını yakan bir kötülük gördüğümüz zaman başımızı öteye çeviriyoruz ya... Aslında menfaatimiz tam tersini yapmayı gerektiriyor. Sintir sintir, uyuz uyuz yanından geçip gittiğimiz her bela bir gün karşımıza çıkıyor çünkü. Ya bizim karşımıza çıkıyor, ya çoluk çocuğumuzun. Menfaatimiz başımızı çevirmekte değil, bilakis tam da o yana bakmakta, görmekte. Görmeyi başarabilirsek yavaş yavaş geri gelid masumiyet. Bu adam Şu hayatta sadece bir tek şey için garantin var! diyor. Bir köpek yavrusuna yuva oldun da evirip çevirip sevmeye başladın mı sana garanti ediyorum; hayatında can sıkıntısı namına bir şey kalmayacak. Birine köpek yavrusu olur bu tılsım, bir diğerine kedi yavrusu. Neşet Ertaş bir şeyi dediyse konuşmadan önce düşünmek lazım. Farfara, oyun havası değil, acı biten bir aşk hikayesinin ritmik ağıdıdır. Ama biz kalkar oynarız. Bana sorarsan üstat, Bana dert gelen, sana oyun havası gelir. Hayat budur. Anlarsan anlarsın demiştir. Hayat dediğin, memat ile sınırlı. Tersini de düşünebilirsin; biri bitmeden diğerinin başlamasına imkan yok. Nasıl öyle kafana göre yaşayamıyorsan kafana göre ölemiyorsun da esasen. Hadi koş gel; oyun bitti! demesi gerekiyor Biri'nin. O zaman gideceksin. Gidinceye kadar da... Oyna işte. Eğlen, vakit geçir, oyalan. İçimden geliyor. Yazmaya sığınıyor gibiyim; öyle hissediyorum.


Çek yazar Franz Kafka'nın son büyük eserini kimin için yazdığını biliyor muydunuz? Oyuncak bebeğini kaybettiği için hıçkıra hıçkıra ağlayan bir küçük kızın yüzünü güldürmek, onu yeniden hayata bağlamak için... Ayrıntılar Gert Schneider'ın Kafka'nın Bebeği adlı romanında. Kafka'nın Bebeği benim kitaplığımda, büyük yazar ve düşünürlerin adlarını taşıyan güzel romanlar serisinin bir parçası olarak, Flaubert'in Papağanı, Karl Marx'ın Hayaleti, Sade'ın Uşağı ve Wittgenstein'ın Yeğeni'nin yanındaki yerini çoktan aldı. Hayatının son yıllarını Berlin'de geçiren büyük yazar Franz Kafka, her akşamüstü parkta gezintiye çıkarmış. Bir gün oyuncak bebeğini kaybettiği için hıçkıra hıçkıra ağlayan küçük bir kız görmüş ve onu teselli etmek için bebeğinin seyahate çıktığını söylemiş. Buna pek inanmayan kız, Sen nereden biliyorsun? diye sormuş. Eh, çünkü ara sıra bana mektup yazıyor da ondan diye cevap vermiş yazar. Sonra ne olmuş biliyor musunuz? Onca işine gücüne, onu hızla tüketen hastalığına rağmen Kafka vakit yitirmeden eve koşup bir mektup yazmaya başlamış. Bebeğin niçin seyahate çıktığına dair güzel ve ikna edici bir yalan uydurabilirse, küçük kızın acısını hafifletebileceğini düşünüyormuş. Son günlerini birlikte geçirdiği sevgilisi Dora Diamant Sadece küçük bir kızı kandırmak için değil, eserlerini yaratırkenki ciddiyetle, adeta yazınsal bir tutkuyla yazıyordu diye anlatıyor. Aranan güzel yalan sonunda bulunmuş. Meğer bebek tekdüzelikten, hep aynı insanlarla yaşamaktan bıkmış, artık dünyayı gezmek, yeni arkadaşlar edinmek istiyormuş. Bir gün dönecekmiş elbette ama o zamana kadar da çok sevdiği küçük kıza her gün bir mektup yazıp hayatında olup bitenleri anlatacakmış. Yani Kafka son büyük eserini, 1923'te, küçük bir kızın gözyaşlarını dindirmek için yazmış aslında. Dora Diamant'ın röportajlarında ve yazılarında anlattıklarına göre, aksatmadan her gün parka gidip kıza yeni mektuplar okuyor, bebeğin büyüyüp okula gitmesini, yeni insanlarla tanışmasını anlatıyormuş. Amacı küçük kızı, bebeğin hayatından tamamen çıkacağı ana hazırlamakmış. Sonuncu mektupta bebeği evlendirmiş, hatta ona gayet şenlikli bir düğün merasimi tasarlamış. Üstelik iki tarafı da besleyen bir üretim söz konusudur. Nihayetinde, mektupların Franz Kafka'ya da yardımı olacak, yazar kısa bir süre için bile olsa, hayata yeniden iştahla, şevkle sarılacak, yazma tutkusuna kavuşacaktır. sayın gülenay börekçi yeni yıl nedeniyle yaratıcı beyninizi tekrar kutlar size sağlık mutluluk ve bloğumuza da istikrarlı yayınlarına devam dileklerimi iletirim. her şey gönlünüzce olsun. obtaner todo el curozon....... buenas dias.... Ömrünün zamanlarında Kafka'nın başlıca roman, hikaye ve mesellerindeki atmosferin dışına çıkıp, gün ışığını fark ettiğini ve bir bakıma hadi ya, bunca zaman ne halt ettim de karanlıkta yaşadım dediğini varsaymak hoş bir düşünce. Kafka'nın Bebeği bu çerçevede güzel bir iş. Bunları yazmak, dikkatleri bunun gibi işlere çekebilmek lazım... Teşekkürler Gülenay. Sonuçta bizde uyandırdığı duyguların gerçekliğini biliyoruz. Gönlümüz yele tutulmuş gelincik çiçekleri gibi titrek, zihnimizde gönül kazanmaya dair derviş hikayeleri de sökün ediyorsa, eyvallah! Elinize sağlık demek gerekiyor o zaman sevgili Gülenay Börekçi. Ama çok ağladım ben şimdi yaaa. Dilek'cim, gerçek olup olmadığı bilinmiyor ama çeşitli yerlerde minik minik bansi geçtiği giçin gerçek olduğunu düşünmemiz de çok yanlış olmaz. Ben öyle olduğuna inanıyorum. Her durumda insana umut veren bir hikaye. Gerçek veyahut kurgu önemli olan bellegimize yeni bir hikaye yerlestirebilmekti.


Literary Greats Paper Dolls, illüstratör Tim Foley'nin kitabı. Foley, çocukken pek sevdiğim kağıt bebekler tarzında 35 bebek çizmiş, her birine de üçer kıyafet hazırlamış. Bu bebeklerin her biri, çok sevdiğimiz, hayran olduğumuz ünlü yazarlar aslında, kıyafetler de yarattıkları edebi karakterlere ait. Bu kitap aracılığıyla yazarı kendi karakterlerine, mesela Agatha Christie'yi Hercule Poirot veya Miss Marple'a, Edgar Allan Poe'yu Morg sokağı Cinayetleri'ndeki gorile, Sir Arthur Conan Doyle'u Sherlock Holmes'a, Herman Melville'i Kaptan Ahab'a dönüştürebiliyorsunuz. Tek ihtiyacınız olay şey, bir makas.


Röportajda öğrendim, kitap dediğimiz şey Hande Altaylı'ya göre aslında mektup, edebiyat ise bir nevi mektup yazma sanatı. Biz yazarların bir şeyler anlatmaya, hikayelerimiz aracılığıyla kendimizi beğendirmeye, sevdirmeye ihtiyacımız var. Bu yüzden sürekli mektup yazıp duruyoruz dedi. İki ayrı zamanda, iki ayrı dünyada geçen romanı Kahperengi'de Altaylı, bir kadının iki farklı dönemini, karanlık çocukluğu ile ışıltılı bugününü paralel kurguyla bir araya getiriyor. Kadın, geçmişini unutmayı tercih etmiş. Fakat hayat bu; ne yapıp ediyor, onu kaçmaya çalıştığı o geçmişle yüzleşmeye mecbur ediyor. Anlatmayayım, kendiniz okuyun. Böyle bir kurgu yaptım, çünkü sanırım dünya böyle bir yer. Biz de bazen sıradan, hafif, sonradan kolayca unutacağımız şeyler yaşıyoruz, bazen kendi derin kuyularımıza düşüyoruz... Hayat tamamen tekdüze biçimde akmıyor; iki yüzü var ve onlar daima el ele, kol kola... İnsanları görünüşleriyle, bize yansıttıkları halleriyle değerlendirmek işimize geliyor. Barda tanıştığımız birini sığ buluyoruz mesela ama ona biraz yakından baksak, hayatında kim bilir ne dertler olduğunu görebilirdik. Gerçi isteyerek yaptığımı söyleyemem, yazarken farkında değildim. Şimdi geriye çekilip romana belli bir mesafeden baktığımda görebiliyorum aslında ne yaptığımı. Neyi nasıl yazdığımı ben de hakikaten bilmiyorum. Bir meseleyi çözeyim gibi bir derdim yok. Yazdıkça şekilleniyor her şey. Bazen geri çekilip neler yazdığıma bakıyorum... Başlarken zihnimde başı sonu belli, tamamlanmış bir hikaye bile olmuyor. Bazı sahneler geliyor, cümleler uçuşuyor... Kahperengi'ye başlarken aklımda olan o ilk sahne romana girmedi, onu yazmadım. Sadece bana bir kapı açtı, oradan ilerledim. Kahperengi'yle ilgili en çarpıcı şeylerden biri, tamamen düşsel bir kasaba yaratmanız ve okuru onun içinde dolaştırmanız. Şahsen roman bittiğinde kendimi Yaslıhan'a defalarca gitmiş, orada yaşamış biri gibi hissettim. Romanınız bence biraz da bu hayali kasaba hakkında. Edremit'te doğup büyüdüm, kasaba hayatını iyi biliyorum. Yaslıhan'ı ben uydurdum ama orası aslında geçmişte yaşadığım yer. Türkiye'deki pek çok kasaba Yaslıhan'a benzer. Edremit'e dair unuttuğumu sandığım birçok şeyi unutmamış olduğumu, yazarken fark ettim. Yaslıhan, hafızamı canlandırdı. Mesela anneme yardım eden yaşlı bir teyze vardı. Onun evi, Narin'in evi olarak girdi. Odanın ortasında bir soba dururdu, o da üstünde bakla pişirirdi... Yazarken çocukluğumda yediğim o baklanın tadını birden net olarak hatırladım. Halbuki nesnelerle güçlü bağlar kurmam. Eşim, benim gibi insanlara kalsa dünyada antika koleksiyonculuğu diye bir şey olmayacağını iddia eder. Bugüne kadar tek bir aşk mektubu saklamadım, eskiyen elbiselerimi kolayca attım. Ama tabii eşyalarla vedalaşmak, onları unutmak anlamına gelmiyor. O eski sobanın hayatımda ne kadar önemli yeri olduğunu, onu çok özlediğimi, Kahperengi'yi yazarken hissettim. Hafıza tuhaf bir şey. Derinliklerinde gizlenenleri örten kapılar var. O kapıları en çok yazmak açıyor. İnsanın olduğu hiçbir yer tamamen iyi olamaz ki... Küçük, sakin kasaba hayalleri gerçekçi değil, orada dostlukların daha sağlam, hayatın daha güzel olduğu da yalan. En sakin görünen yerlerde bile hayat eksiksiz bir sükunetle akıp gitmez. Kıskançlık, öfke, ikiyüzlülük, şiddet gibi insana ait unsurlar büyük şehirlerde de, küçük kasabalarda da aynıdır. Hatta küçük yerlerde daha çok rastlanır onlara, çünkü olup bitenler daha çabuk duyulur. O konuda içim rahat. Aklıma böyle yazmak gelmişse, muhakkak bir sebebi vardır diye teselli ediyorum kendimi. Demek ki kaderleri buymuş. Yazarken kendimi o kadar kötü kalpli hissetmiyorum, hayatta hain hissettiğim anlar daha çoktur. Güzel sözmüş, katılıyorum. Benim için bir kadın karakteri yaratmakla bir erkek karakteri yaratmak arasında fark yok. İkisi de bana eşit derecede uzak. İnsan hayatta sadece kendini tanır. Kendimizi bile gerçekten tanıyıp tanımadığımızdan pek emin olamayız. Ayrıca bütün diğer kadınları ya da erkekleri tanıdığımız anlamına gelmez bu. Sonuçta her insan ayrı bir dünya. Çünkü aşk, bizim en büyük sosyal problemimiz. Bakın etrafa; bütün arkadaşlarınızın birbirinden ayrı sorunları vardır. Gene de aşk, hepsinin ortak sorunudur. Ya geçmişte olmuştur, ya bugün vardır ya da yarın olacaktır... Teknoloji ne kadar gelişirse gelişsin, ilişkilerin şekli ne kadar değişirse değişsin, bizim aşka hep ihtiyacımız olacak. 3000 yılında tuhaf uzay giysileriyle dolaşırken bile, basit şeyler için ağlamaya devam edeceğiz. Önceki romanlarınıza baktığımda bir şeyi fark ediyorum. Sizin karanlık ve tehlikeli konulara bir eğiliminiz var... Aşka Şeytan Karışır'da cinselliğin, fiziksel arzunun mekanizmalarının kimi zaman insanı kendine bile yabancı hale getirebildiğinden bahsetmiştiniz. Kahperengi'de de cinsellik, karakterlere türlü tuzaklar kuruyor. Cinsellik bazen hiç ummadığınız şekilde sizi esir alabiliyor ve siz, hiç tanımadığınız birine dönüşüyorsunuz. Nasıl ve neden böyle oluyor, bilmiyoruz. Bilsek belki bundan kaçabilirdik. Aşk kadar hatta daha güçlü bir şey seks. Ben, onun tek, yalın, aşkla birleşmemiş halini daha enteresan buluyorum. Ummadığınız insanların ummadığınız şeyler yapmasına sebep oluyor. Küçümsenecek konu değil, tehlikeli; o yüzden de irdelemek gerek. Bir de hiçbir zaman kendinizi bunun dışında tutamazsınız. Ben böyleyim, ben şöyleyim demeyin boşuna. Hayatın baş görevlerinden biri, Ben böyleyim, ben şöyleyim diyenleri hayal kırıklığına uğratmaktır. Sıklıkla oluyor. Kahperengi bazı bölümlerde komik ve eğlenceli, bazı bölümlerde çok üzücü bir kitap. Muhtemelen o esnadaki ruh halim yansıyor. Çoğu yazar metinle arasına mesafe koyduğunu söyler ama bence kitaplarımıza, itiraf ettiğimizden daha fazla şey katıyor, içimizde olanları hikayeye aktarıyoruz. Bir derdimiz olmasa, yazmazdık. İnsan zihni çok karmaşık; kimsenin tek bir esin perisi yoktur. Bence bir değil, birçok kişi tarafından beğenilmek için yazıyorlar. Ben de kendimi beğendirmek istiyorum. En çok da kendime... Yazarken insan kendi kendisiyle çok kapışıyor, bazen yerden yere vuruyor kendisini. Defalarca düşüyor, kalkmaya çalışıyor. İğrenç oluyor, yazamıyorum, gerizekalının tekiyim... Ara sıra da Ah, tamam, bu sefer çok iyi oldu diyerek seviniyor. Ama bu çok az. Toplam zamanın yüzde beşi. İlk romanım yayınlandığında, Yazmasan delirir miydin diye sormuşlardı. Ben de düşünmeden, Yoo, delirmezdim demiştim. Bugün aynı soruya cevabım açık ve net: Delirmemek için yazıya başlamışım aslında. Edebiyat, bir mektup yazma sanatı. Romanlar, şiirler ve diğer edebiyat eserleri hep birer mektup. Kime derseniz, cevap veremem. Bildiğim, hepimizin bir şeyler anlatmaya, hikayelerimiz aracılığıyla kendimizi beğendirmeye, sevdirmeye ihtiyacımız olduğu. Bu yüzden sürekli mektup yazıp duruyoruz. Yazmayı hep istiyordum ama ulaşılmaz bir hayaldi benim için, Hawaii'ye yerleşmek gibi... Hadi canım, ben mi yazacağım noktasına geliyordum. Yazmak için gereken özdisiplinin bende olmadığına emindim. Sonra, reklamcılıktan sıkıldığım bir dönemde, Yazsam ne kaybederim dedim. Ve kimseye söylemeden başladım. Yok, özdisiplin insanda ya oluyor ya olmuyor ve asla sonradan kazanılmıyor. Ama elinizdekiyle idare etmeyi öğreniyorsunuz. Her sene bir kitap çıkaranlardan değilim, mecbur kalsam bile yapamam. Hayatta yapmak istediğim başka şeyler var. Seyahat etmek, yeni insanlar tanımak, başka yazarların romanlarını okumak, film seyretmek... Her gün aynı şeyi yaşayacağım bir hayat bana göre değil. Birbirinin aynı 10 gün geçirsem, Eh, demek ki yapacak başka şey kalmadı, öleyim bari diyebilirim. Yazmanın güzel taraflarından biri de tekdüzelikten kaçış imkanı tanıması, bir özgürlük alanı sunması. Hiç yaşayamayacağın hayatların içine giriyorsun ve orada istediğini yapıp istediğini söylüyorsun. Ruhsuz, kaba, ailesine değer vermeyen, kötü davranan hatta onları düşman olarak gören bir sürü adama rastlarsınız. Sokakta, her köşe başında vardır onlardan. Yaşadıkları tüm başarısızlıklar başkalarının, en çok da ailelerinin suçudur. Kadersizliklerinin acısını çıkarmaya çalışırlar. Fakat Recep'e haksızlık etmek istemem. Sonuçta o benim yarattığım bir karakter. Kitabın en az sevilecek karakteri olduğunu baştan biliyordum, o yüzden ona karşı bir sorumluluk hissettim. Ayrıca her insanın hoşgörüyü ve bağışlamayı hak ettiğine inanıyorum. Recep bambaşka bir ailede doğsa, bambaşka koşullarda büyüse, belki böyle biri olmazdı. Başka ailelerde doğsak biz de berbat insanlar olabilirdik. Bunu bilemeyiz. Hepimiz bir şekilde birisi haline geliyoruz ama karakterimizin oluşmasında talihin etkisi büyük. Recep'inki kötü talih, kötü karakter. Talihini değiştirebilen insanlar da var elbette ama herkesten onlar kadar güçlü olmasını bekleyemeyiz. Yazarlık, bütün karakterlere empatiyle yaklaşmayı, onları anlamayı gerektiriyor. Onları biz yaratıyoruz ama aslında bize ait değiller. Moskof Recep'i yazan ben olduğum halde onu yüzde 100 tanıdığımı söyleyemem. Hakkında daha çok şey öğrenmek için bir kitap daha yazmam gerekir. Neyse ki kendine göre mutlu sayılabilecek bir sonu var. İçimde hala yazmadığım bir kitap var. Oh be, tamam, sonunda oldu diyeceğim bittiğinde. Onu arıyorum. Gerçekten sevebileceğim biri henüz karşıma çıkmadı gibi bir durum. Evde kalacağım belki de. Aslında evet. Mesela uluslararası ilişkiler bölümünü kazandığım gün... Artık doktor olamayacaktım. Avukat olma hayali de kuramazdım. Kendimi etrafına çitler örülmüş biri gibi hissettim. Çıkamayacağım çitlerin içine sıkışıp kalmıştım. Büyümüş, yaşlanmıştım ve bir anda ihtimallerim sınırlanmıştı. Kendi kitaplarımı yazarken yaşadıklarımı unutabiliyorum ama çocukken bana çok tesir eden kitapları okurken yaşadıklarımı ayrıntılarıyla hatırlıyorum. Jules Verne'le başladı ilk. Esrarlı Ada'yı herhalde 200 kere okumuşumdur. 13 yaşındayken Kosinski'yi keşfetmiştim. Bittiğinde kitabı mutlulukla göğsüme bastırmıştım. Rus yazarları çok seviyorum. Dostoyevski, Turgengev, Tolstoy... Özellikle de Tolstoy. Onun Kreutzer Sonatı'nı okumuştum ilk olarak ve çok etkilenmistim. Küçüktüm o zaman, şimdi kitabı hatırlamıyorum bile ama Tolstoy öyle girmisti kanıma. Fowles ve Somerset Maugham da kahramanlarımdır. Türk yazarlardan da Sabahattin Ali vardır. Bence okumadaki etkilenmeler ilk gençlik çağlarında yaşanıyor daha çok. İnsan o yaşlarda kalbiyle okuyor. Hande Altaylı'nın bu kitabını elime aldığımda, beni bu kadar içine çekeceğine, o dünyanın içinde yaşıyormuş hissettireceğine inanmamıştım. Son okuduğum kitaplar arasında en beğendiğim kitaptı, teşekkürler Hande.


Yusuf Üçlemesi, Semih Kaplanoğlu'nun üçlemeye dahil olan üç filmi ve onunla yapılan bir nehir söyleşiden oluşuyordu. Yusuf'un Rüyası adını taşıyan ve yönetmenin film dünyasına girmek için bir anahtar niteliği taşıyan nehir söyleşiyi sinema yazarı ve romancı Uygar Şirin gerçekleştirmişti. Aşağıda kitaptan Tarkovski'yle ilgili bir bölüm okuyacaksınız. Uygar Şirin: Sinemaseverlerle konuşurken, ister seyirci olsun, ister yönetmen, oyuncu ya da eleştirmen, dikkatimi çeken ortak bir özellik, hayatlarının belli bir döneminde sinemaya bakışlarını kökten değiştiren bir film olması. Ben sinemayı hep severdim ama filanca filmi seyrettikten sonra sinemanın neler yapabileceğini anladım dedirten bir film... Sizin hayatınızda böyle bir film olup olmadığını merak ediyorum. Uygar Şirin: Ayna Tarkovski'nin en zor, en anlaşılmaz filmi olarak görülür. Tarkovski ise bu yöndeki sorulara hep Neden öyle düşündüğünüzü anlamıyorum. Çok düz ve basit bir film aslında diye cevap verir. Semih Kaplanoğlu: Bence de öyle. Ayna iyi bir müzik parçası dinlediğimde hissettiğime benzer duygular uyandırıyor bende. Bunun anlamakla bir alakası yok... Benim asıl önemsediğim ve etkilendiğim Aynanın yarattığı zaman duygusu. Hayatını anımsayan, yüzünü görmediğimiz bir adam; o hayat parçaları arasına giren belgesel görüntüler; çocukluğun çeşitli evreleri ve bütün bunların geniş bir şimdiki zaman duygusu yaratması... Babanın yokluğu önemli bir yer tutar orada ama Tarkovski her şeye rağmen şükranlarını sunuyor gibidir, çünkü filmin bir yerinde birdenbire, yurtlarından, annelerinden ve babalarından koparılmış, ülkeyi terk eden onlarca çocuğun görüntüsünü koyar. Müthiş bir şey bu. Bir tarafta savaş zamanında babasız büyüyen bir çocuk, ama öbür tarafta aynı dönemde ülkesini terk eden, annesinden babasından ayrılan çocuklar... Bir yönetmenin tarihi böyle yorumlaması, kendini o tarihin içinde vicdanıyla beraber konumlaması bana çok kuvvetli gelmişti. Sonra, müphemlikler vardır Aynada, çünkü bir çocuğun anlayabildiği, hatırlayabildiği, algılayabildiği kadarını gösterir. Çocukluk öyledir, hiçbir zaman bütünü algılayamazsın. Uygar Şirin: Kaldı ki film de örneğin kronolojiyi bozarak, farklı karakterleri aynı kişilere oynatarak, anlama çabasına meydan okuyor. Tam ipin ucunu yakaladım dediğin anda elinden alıyor. Semih Kaplanoğlu: Sadece aralara bazı tarihsel işaretler koyuyor, aşağı yukarı hangi zamanda olduğunu göstermek için. Büyük bir zaman çizgisinde birkaç noktayı işaretliyor... Zamanda sürekli gidip gelmelerle ve farklı karakterleri aynı kişinin oynamasıyla mesela adamın annesi, sevgilisi ve karısı birbirinin içine geçiyor ve hepsi tek bir kadın figürüne dönüşüyor aslında... Ölüm üzerine müthiş bir sahne de vardır. Çocuk evdeyken kapı çalınır, çocuk kapıyı açar, bir yaşlı kadın gelmiştir. Kadın birisini sorar, çocuk Bir dakika, çağırayım der, kadın oturur, elinde bir bardak çay gibi bir şey vardır. Çocuk gelene kadar kadın gitmiştir ve bardağın sıcaklığı yavaş yavaş kaybolur. Tam o anda telefon çalmaya başlar... Hayatın temel meseleleri ve yaşamın temel unsurları vardır Aynada. Toprak, su, ateş, rüzgar... Belki ölürken hissedeceğimiz, aklımızdan geçecek şeylerin filmidir. Aklımızın değil, kalbimizin tanıklığıdır belki. Bir film şeridi gibi gözümün önünden geçti denir. İşte o film Ayna. Tam da o bence... Mesela yangın sahnesinde, kenarda, kuyudan çıkmış sallanan bir çıkrık vardır, o çıkrığın sesi duyulur. O sahnede önemli olan yangın değildir, su dolu çıkrığın, damlaların zayıf sesi her şeyin önüne geçer. Yangın ve su! Sesleri de belki böyle hatırlayacağız hayatımızın son anlarında... Bütün bunlar bizi kişisel deneyimlerimizle buluşturur. Biz de yaşarken bir bütünü değil bazı ayrıntıları içimize hapsederiz; kaynayan bir çaydanlığın sesini, rüzgarın sesini, bir sobanın sesini... Ayna bize hayatımızın ayrıntılarını geri veren bir film.


Sinan Sülün'ün İletişim Yayınları'ndan çıkan romanı için İyimser bir yazarın kaleminden çıkmış olan ve kalbimizi kanatlandıran, bizi mutlu eden bir iyiler, iyilikler kitabı 'Kırlangıç Dönümü' demiş Tuba. İlk kitapların okurda bıraktığı olumlu izlenimler, ardından gelecek kitaptan beklentilerin de artmasına neden olur. Sinan Sülün ilk kitabı Karahindiba ile edebiyat dünyasında adından epeyce söz ettirmişti. Bilindiği üzere yakın zamanda genç yazarın, ilk romanı yayınladı. Birçok okur gibi ben de Karahindibanın ardından nasıl bir kitabın geldiğini merak ederek elime aldım Kırlangıç Dönümünü. Okuduklarım beni hiç şaşırtmadı, aksine Karahindibadaki üç öykünün hem kurgusal olarak hem de yaratılan karakterler bakımından bu romana bir hazırlık olduğunu düşündüm. Kırlangıç Dönümü, kapağını açar açmaz yazarının bir kameraman titizliğiyle hazırladığı şehir görüntüleriyle bizi karşılıyor. Romanda sinematografik bir anlatım yolu benimsendiği için, okuma sırasında kendinizi sıklıkla bir sinema filmi yahut dizi izler gibi hissedebilirsiniz. İyi bir gözlemci olan anlatıcı, dış unsurları bütün teferruatıyla aktarıyor. Bu sayede okuru kurgunun içinde tutuyor. Okurken kişileri, olayları düşlemekte hiç zorlanmayacağınızı, yorulmayacağınızı peşinen söyleyebiliriz. Romanın kahramanı Ali, üniversite öğrenciliği sırasında katıldığı bir eylemde gözaltına alınmış, sonrasında gördüğü işkenceler nedeniyle işlemediği bir suçun itirafçısı olmuş, on yıl hapiste yatmış bir genç. Yaşadığı kötü olaylar yüzünden hapishane sürecinde sanrılar görmeye başladığı için psikolojik tedavi görmüş. Hapisten çıktıktan sonra hayat tutunmaya çalışıyor, eniştesi Hüseyin'in çiçekçi dükkanına gidip geliyor. Bir gün yandaki kafenin bahçesinde Verda'ya rastlıyor ve görür görmez aşık oluyor. Sevgilisi Hakan'la birlikte gittiği Almanya'dan, aldatıldığı için apar topar dönmüş olan Verda da kısa bir süre sonra genç adamın duygularına karşılık veriyor, böylece aralarında bir aşk başlıyor. Ancak ilişkileri tahmin edileceği üzere Ali'nin geçmişi yüzünden gölgeleniyor. Romanda olaylar, Ali'nin hapisten çıktığı gün, 6 Mart 2006'da başlayıp kronolojik biçimde ilerliyor ve 10 Eylül 2006 günü sona eriyor. Kitap, günlük gibi tarihler atılarak bölümlere ayrılmış. Bölüm başlarındaki epigraflar genellikle içeriği özetler biçimde seçilmiş. Kitapta epigraflardan başka Romeo ve Julietten, şarkı sözlerinden, bazı şairlerin şiirlerinden alıntılar da bulunuyor. Ayrıca kurguyu zenginleştiren yan hikayeler de var. Ali'nin dedesi Cafer Ağa ile babaannesi Maviş'in aşk hikayesi bunların başında geliyor. Nergis ile Hüseyin'in, Niyazi ile Elif'in hikayeleri de benzer güzellikteler. Kurgu içerisine yerleştirilmiş rüyalar bizi zaman zaman Ali'nin bilinçaltına götürüyor, duygu ve düşünce dünyasına dair ipuçları veriyor. Rüyalar dışında, diğer karakterlerin iç dünyasındaki karmaşa ve çatışmaları göremiyoruz. Geriye dönüşler de rüya yoluyla yapılıyor, Ali'nin geçmişte yaşadıklarını, yaralarını bu sayede öğreniyoruz. Romanın iskeletine şöyle bir bakarsanız klasik bir zengin kız, fakir oğlan hikayesi görebilirsiniz. Yalınkat bir kitap, Kırlangıç Dönümü. Zemininde sosyal yaşama dair ayrıntılar akıyor olsa da, bir dönemin siyasi olaylarına, siyasi mağdurların yaşadıklarına, aşk ve aile ilişkilerindeki sınıf ayrımına temas edilerek kurguya derinlikler kazandırılmışsa da roman çok katmanlı bir yapıya sahip değil. En büyük düğüm, Ali'nin önceleri sanrı zannettiği sonra arkadaşlarının sivil polis olduğuna karar verdiği, ancak kitabın sonunda ne olduğunu anladığımız 'bej gazeteci yelekli adam' etrafında atılmış. Bunun dışında kurguda çok büyük sürprizlerle karşılaşmıyorsunuz. Ancak dikkatle bakınca anlaşılıyor ki eser, kahramanı Ali'nin kişisel zenginlikleri üzerine oturtulmuş. Alışageldiğimizden farklı hatta çocukluğundan itibaren tuhaf bir tip Ali. Üniversitede böcekbilim okuyor, hapisteyken akvaryumda böcek yetiştiriyor, karıncaları izliyor. Oralet seviyor. Çok heyecanlandığında duygularını bastırabilmek için koşuyor. İyi bir edebiyat okuru, Dante'yi orijinalinden okuyabilmek için İtalyanca öğrenmiş, zaten birkaç dil biliyor ve çeviriler yapıyor. Okudukça anlıyoruz ki bu tuhaflık ve farklılık aslında onun çok zeki olmasından kaynaklanıyor. Hayatta yaşadığı acılar ve hüsranlar önünü hiç kesmemiş Ali'nin. Umudunu yitirmemiş. Çocuksu bir masumiyeti var. Esasen yapmaya çalıştığı bir iyilik yanlış anlaşılmış ve Ali haksızlığa uğramış ama buna rağmen kimseye kin ve öfke duymuyor. İntikam peşine düşmüyor, ben davası gütmüyor. Adeta yok gibi, hiç gibi, adanmış biri. Sadece yeniden aynı şeyleri yaşamaktan korkuyor, kötü tecrübeler onu ürkek biri haline getirmiş, tıpkı bir kırlangıç gibi. Aşkla güzelleşen bir adam değil Ali, bilakis masumiyet ve güzelliğiyle aşka renklilik, çeşitlilik getiriyor. Başına gelen kötü olaylara rağmen masum ve güzel kalan, dokunduğu her şeyi güzel kılan bir adam o. İçinde yaşadığımız dünyadan sıyrılıp kendine idealize bir dünya yaratmış, hayal ettiği gibi, neredeyse hayal ettiği dünyanın gerçekliği içinde yaşıyor. Hayatın anlardan ibaret olduğunun farkında ve belki de isteği şu gök kubbede yalnızca hoş bir sada bırakmak. Yazarın bize teklif ettiği başka dünyaya ait bir model. Ablası Nergis, eşi Hüseyin ve kızları Defne -hatta sonrasında Verda, Aziz ve Niyazi de- bu idealize dünyanın birer parçası aslında. İlginçtir, romanda kötüler var ama uzaktalar, birer birey ya da kahraman olarak kurguda yer almıyorlar ve hemen hemen hiç konuşmuyorlar. Çünkü zaten onlar kötülükleriyle Ali'nin dünyasının dışındalar. Romanda yalnızca zıtlıkları temsil eden Verda'nın annesi, Başak, Bertuğ gibi kişileri görüyoruz. Onlar, hayata günümüzün değerleri ve kabulleri üzerinden bakan sığ insanlar; güzellikleri bir türlü göremiyorlar. Herkesin kendince yaşadığı, kendince deneyimlere, yargılara sahip olduğu ve üzerinde bugüne dek çok şey yazılıp söylenmiş hatta ayağa düşmüş bile denebilecek aşk konusunu yavanlaştırmadan, sahteliğe düşmeden, tadını kaçırmadan anlatmak çok güç bir şey. Kırlangıç Dönümünün bu manada zoru başardığı söylenebilir. Güzel bir aşk hikayesi, Ali ile Verda'nınki. Romandaki anlatım da, gücünü gösterişli bir edebiyattan, veciz ifadelerden almıyor. Aksine üslup olabildiğince sade ve samimi. Daha doğrusu romanı başarılı kılan ne üslup ne de kurgu aslında. Anlatıma güç veren şey, kelime ve cümlelerin derinliklerinde yatan anlam, o içtenlikli ve sahici duygu yani arı duru bir sevgi. Sinan Sülün duyguları ifade etmede başarılı bir yazar. Özellikle aşk coşkusunun ifade edildiği bölümlerde üslubu değişiyor, yerini renkli ve güçlü tasvirlere bırakıyor. Okurken, aşkın pek çok farklı tanımına ve yorumuna rastlayacaksınız. Sonuçta fedakarlık ve iyilikle örülmüş bir aşk, burada anlatılan. Mesela Ali, Verda'ya aşkını bir elmada iki diş izi olmak istediğini söyleyerek itiraf ediyor, sevdiği kadının geçmişinde ve geleceğinde, tüm hayatında olmak istiyor. Verda için hazırladığı hediyeler de çok orijinal, yaratıcı ve güzel. Mesela Verda'nın evine ilk gelişinde, duvarda bir tablodan boş kalmış yere origamiyle kırlangıçlar yapıp bırakıyor. Bir başka sefer, Verda için bir kaleydeskop hazırlıyor. Kırlangıç Dönümü, iyimser bir yazarın kaleminden çıkmış olan ve kalbimizi kanatlandıran, bizi mutlu eden bir iyiler ve iyilikler kitabı. Bugün artık hemen hepimizin yitirdiği nezaket ve zarafeti, iyiliği, merhameti bize hatırlatıyor. Şu kupkuru hayatta biraz soluklanmak; yaşamınızı ıhlamurlar, yıldızlar, şiirler, şarkılar, bahar kokuları ve renkleri, Maçahel'in yemyeşil doğası, oralet ve vişneli mekik kekiyle tatlandırmak isterseniz, tavsiye ederim, Kırlangıç Dönümünü alın elinize. Güzel bir aşkın ve Ali'nin renkli dünyasının tadına doya doya varın. Kitabı bitirdiğinizde içinizde güzel bir film izlemiş de hayata çıkmışsınız gibi hoş bir iz kalacak. Ali'yi özleyeceksiniz.


Neslihan Elagöz'ün blogunda gördüm bu yazıyı. Bir yazarı sevmenin aslında çoğumuz için gayet sıradan olan ama itiraf etmesi güç sayılabileceği için pek işitilmedik biçiminden bahsediyor Neslihan. Yani ben kendi adıma böyle şeyler duymuyorum pek etrafımdakilerden. Yakın arkadaşlarım hariç! Veya... Kusurlara rağmen sevmenin, sevilmenin bedelini ağır bulduğumuzdan. Emeklilik hayali akşam üzeri evden çıkıp place des vosges'a giderek kitap okumak olan birini hayal edemediğimizden. tabii ki onu kusurlarıyla sevebilirim; karşı karşıya kaldığım ilk negatif şeyde karşımdakinden tümüyle vazgeçmek yerine devam edebilirim, ilgimi ona çok daha uzunca bir süre için ayırabilirim. ne olacak, nedir yani. ama burası da düşkünler yurdu değil ya hepten; kusurları da katıp sevmek, seven bensem sevilene epey ayrıcalık tanıyor. öyleyse o da bi küçük enis batur olacak. işte o zaman tanışalı ve seveli 7-8 sene olmasına rağmen bu ne mezunu acaba yahu sorusunu yeni soruyor bile olabilirim. enis batur'luk böyle mucizevi bir etkiye sahip yani. o yüzden herkes bir miktar bulundurmalı karakterinin bir köşesinde. avrupa görsün, avrupalılık edinsin avrupa zihniyeti edinmemiş de olsa, en azından estetiğinden nasibini alsın. her şeye rağmen hetero kalmaya devam etsin. hatta tül! tül! diye tek bir kadının adını sayıklamaya elverişli bir yapıda olsun. hovardalık etmesin koskoca enis batur da olsa. mütevazı olmadığını bileyim ama konuşmalarında buna dair herhangi bir kanıt bulamayayım. tuzak sorulara büyüklükle kaçamak yanıtlar vererek sansasyonel dokundurmalar yapmasın insanlara. vakar sahibi olsun. görmüş geçirmişliğine, deneyimine, birikimine saygı duyduğumdan hep bir şeyler anlatıp fikrini almak için gözünün içine bakayım; hiçbir seferinde boş göndermesin beni. kaçlıydın sen diye sorup durmaya ihtiyaç duymasın ya da ancak ardından hayranlıkla dolu bir bakış atacağına güveniyorsa sorsun. benimle hizalanacak diye belini bükmesin, çok eğilip bükülmesin; ele gelen bir insanım, azıcık kolunu kaldırsın da beni avcunda kendi hizasına yükseltsin. edebiyatla ilgilensin. edebiyata dair söz söylesin. ama söylediklerinden hiçbir şey anlamayayım, bahsini geçirdiği isimleri o an ilk defa duyuyor olayım ki o çok sevdiğim edebiyat dünyasının sonuna vardığım fikrine asla kapılamayayım; dilimden düşürmediklerimi de hiçbir zaman boş kaleye sallamayacağımı bileyim. halka karışma merakı olmasın. sıradışı zevkleri olsun. ama sıradışı olmaya çalışıyor diye kıllanmayayım kendisinden. kendine özgü olmayı başarsın, çok kolay. sıradışı zevkler, yaşama iştahından gelir. iştahlılar kıyıda kalmışa ulaşmak için sarf ettikleri eforla değil; orada kalmış ufak şeylere dahi duydukları ayarsız coşkuyla alırlar o özgünlüğü. anlarım. kolay ikna olurum. kasıt aramam. hoşuma gider. en sevdiğin kitap nedir? benzeri sorulara değil de; örneğin paris'te en sevmediğin açı nedir? gibi sorulara yanıt vermeye hazır olsun, rue soufflot ile rue saint-jacques'in kesiştiği köşeden seine yönüne bakmak diyebilsin hemencecik. sorulabilecek böyle yüzlerce garip soruyu kendine evvelden sormuş olsun, bu şekilde düşünsün. soru sormak benim aklıma gelmez çünkü ama böyle çalışan kafayı tanımayı bilirim. tanır, severim. yani ne bileyim, o önce bir bu gibi şeyler olsun da; ben de ama enis batur da şöyle şöyle, böyle böyle... diye gelenleri dikkate almadan eb'ye içgüdüsel bir şekilde saygı duymaya devam ettiğim gibi erkeğimi de içgüdülerim eşliğinde sevebileyim. neden sevdiğimi maddelerle sıralayamayayım ama haklı olarak sevdiğimden her an emin olayım. seneler sürsün. kusurla sevilmenin de bedeli var. öyle yan gelip yatarak olmaz. sonuçta ben de emeklilik hayali akşam üzeri evden çıkıp place des vosges'a giderek kitap okumak olan biriyim.


Hayır, hayır, yanlış görmediniz. Ama tabii böyle bir kitap aslında yok. Kapağı Pierre Bayard'dan ilhamla ben hazırladım. Ulyssesi okumadım ve bundan utanmıyorum! başlıklı yazımın müsebbibi Pierre Bayard, edebiyat öğretmeni ve denemeci olarak tanınıyor ama kendi deyişiyle o aslında bir şarlatan, hatta bir edebiyat atmasyoncusu... Sebebi sorulunca Çünkü üniversitede ders veriyor ve öğrencilerime çoğu zaman kapağını bile açmadığım kitapları anlatıyorum, diyor. Okumadığımız Kitaplar Hakkında Nasıl Konuşuruz? adlı kitabı yazmasının sebebi de zaten tam olarak bu. Okumanın hala bir eylem olarak kutsallaştırıldığı toplumlarda yaşadığımızı söyleyen Bayard, okur ve eğitimci olarak karşılaştığı temel baskıdan söz ediyordu o kitapta. Bunların ilki, okuma mecburiyeti, ikincisiyse baştan sona okuma mecburiyetiydi. Size irkiltici geldiğinin farkındayım ama kendisini açıklamasına izin versek iyi olur belki de çünkü Bayard'a göre, bu baskıların neticesinde insanlar daha çok falan okumuyor, bunun yerine kelimenin en düz anlamıyla riyakarlaşıyor, yani okumadığı kitapları okuduğunu söylüyor. Yabancı'yı Camus değil Kafka, Rüzgar Gibi Geçti'yi Margaret Mitchell değil Tolstoy yazsaydı, Potemkin Zırhlısı filmini Eisenstein değil Hitchcock çekseydi biz okurlara ne olurdu? Bayard, Don Quijote'yi bir 20. yüzyıl bilimkurgu yazarına atfeden Jorge Luis Borges'in ve 1968'de müellifin ölümünü ilan eden Roland Barthes'ın yolundan ilerliyor, Nietzsche'yi Karamazov Kardeşler'i yazmaya iten sebepleri sorguluyor, Balzac'ın Parma Manastırı'ndaki üslubunu inceliyor, kısacası hepimize hayal kurduruyor, kurduğumuz hayallere mikroskopla baktırıyor, özetle sıra dışı bir okuma yöntemi öneriyor. Hakikaten Karamazov Kardeşler'i Dostoyevski değil de Nietzsche yazsaydı şahane olmaz mıydı? (Dostoyevski'ninki olduğu gibi kalsın tabii, Nietzsche'ninki de bir fan fiction örneği olarak kenarda dursun.