Onu ilk defa salıncakların yanındaki kum havuzunun kenarında, ince uzun parmaklarıyla kumları avuçlayıp avuçlayıp bacaklarından aşağıya dökerken görmüştüm. Omuzlarından aşağıya kıvrılan saçları rüzgarda tıpkı bir yılan gibi askılı bluzunun boş bulduğu yerlerinden içine doğru sokuluyordu. Kimsesizliği tuhaf bir şekilde hoşuma gitmişti. Oraya her ne nedenle geldiyse uzaktan da olsa o nedenin bir parçası olmayı istiyordum. Onun bilmediği bir neden. Aradığı, adını koyamadığı ama içinde onunla olmayı başarmış bir neden. İlkbahar henüz bitmişti. Bir süre elimdeki kitabın sayfalarını boş boş çevirmekle yetinmiş, parmaklarımın ucuna değen saman kağıdının kokusunu içime çekmiş ve kıpırdamadan o parmakların arasından süzüldüğümü düşünmüştüm. Sayfalar geçiyor, kitap bitiyor ve ben yeniden başa dönüyordum. Onu izlediğimi anlamasını istemedim. Oysa sırtından başka hiçbir ayrıntısını göremiyordum. Gözleri yoktu. Dudakları yoktu. Beni fark edebilmesi için arkasına bakması yeterliydi. Ama o öylesine uzaklaşmıştı ki oturduğu yerden geri dönebilmesi sanki bir mucizeye bağlı gibiydi. Oracıkta bir yerde kıvrılıp uyumayı istediğimi anımsıyorum. Saat ilerliyor, güneş yavaş yavaş parkı terk ediyordu. Öylesine sakin ve ritmik hareketlerle kuma dokunuyordu ki bir süre sonra dalıp gitmişim. Yerime geri oturdum. İçimde hem onun yanında olmak isteği hem de bu kusursuz yalnızlığı doyasıya izlemek vardı. Bir rüzgarın eskittiği herhangi bir akşamüstü uygunsuzluğu gibiydik. Aramızdaki uzunluk belki birkaç adımdan ibaretti ama ruhlarımız arasında mesafe yoktu. Ona baktıkça beynimin içinde yer etmiş yüzlerce görüntü, ses, kalbimi kemiren sessizlik duruluyordu. Sanki dudaklarını kımıldatmadan bana bir şeyler söylüyor ve belki de Dur! diyordu. Yalnızca dur. Gözlerimi kapattım. Nasıl olsa vücudunun bana dönük olan ayrıntılarının hepsini biliyordum. Kalkıp gitmesini, varlığımdan rahatsız olmasını, bana dair ufacık bir ses bile duymasını istemedim. Dokunduğum her şey günün birinde yitip gitmemiş miydi? Ben bu düşün sürgününde yapayalnız, birçoğu cevaplanmamış soruyla baş başa kalmamış mıydım? O artık benim için dokunmayı arzulasam da dokunmadığım bir gerçek, yalnızca oturduğum yer kadar yaşayabileceğim bir hayaldi. Ve benim bunu yıkmaya hiç niyetim yoktu. Parmaklarını kum havuzuna her daldırışında yeryüzünden metrelerce aşağıya inmiş, açtığı minik çukurlardan içeri süzülmüştüm. Sayısız kum taneciklerinin arasında yol alıyordum. Onun duygularının küçük odacıklarında bir dolup bir boşalıyordum. Sımsıcak ve paramparçaydım. Sanki zamanın bir anına onunla birlikte makas atmıştık. Her şey bizden ibaret bir görüntünün içinde olup bitiyordu. Fotoğrafımız çok önceden çekilmişti. İkimiz de duruyorduk. Yaşama dair yüzyüze kaldığım ne kadar hesap varsa hepsi onun ellerinin eşelediği yer kadar benimle birlikte durmuştu. Sadece o ve ben. Bizi birbirimizden ayıracak tek bir şey vardı. Beni yeniden okuduğum kitapların sayfalarına döndürecek, günlük rutinlerimin arasında kaybolmamı sağlayacak tek bir şey. Boynunu buradan rahatça görebiliyordum. Siyah saçlarının uçlara doğru kıvrımlaşan tellerini, sağ omuzunun üzerindeki beni, bluzunun açık bir yarayı kapatmak istermiş gibi nefes alıp veren yerlerini, soluğunu... Şehirden, insanlardan, katlanmak için yarı ömür harcadığım türlü düzenbazlıklardan kurtulmuş, onun olmuştum. Kendimi kapadığım odalardan, içlerinden geçip giderken tahammül edemediğim binlerce yüzden çok uzaktaydım. Yeniden bedenimin içinde bir ruha sahip olduğumun farkına varmıştım. Öylesine büyük bir hınçla doluydum ki hayata bıraktığım yerden devam edebileceğim sadece uzak bir ihtimaldi. Terimdeki kokular hiç yok olmamıştı. Tenimdeki izler kapanmamıştı. Beynimdeki sorular ben sordukça daha da cevapsız hale gelmişti. Yıllarca bir tek anın hesabını tutmuştum. Fakat şimdi ufacık bir kum tanesinin peşine takılmış, buraya kadar gelmiştim. Onun burada oluşunun benimse onun kollarının arasında, boynunda, göğsünde olmak isteyişimin mutlaka bir nedeni olmalıydı. Hala neden beni görmüyordu? Oysa ben onun için buradaydım. Uzun yıllardan sonra ilk defa bir kadının sıcaklığını duyuyordum. Birbirimize dayanabilir, bizi bu hayattan uzaklaştıran nedenlere karşı durabilirdik. Geldiğimden beri yalnızca ellerini hareket ettiriyordu. Sanki bedeninin geri kalanı yoktu. Varlığı onu rahatsız ediyor gibiydi. Ne yaparsam yapayım o nedenin bir parçası olamayacağımı çok sonra fark ettim. O, kum havuzunun oradan kalkmadıkça ona ulaşamayacağımı, yanında yer alamayacağımı, derdini, onu oraya getirip oturtan nedenleri bilmeden kendimi fark ettiremeyeceğimi acı da olsa anlamıştım. Kendi çölünü, bu kalabalık şehrin herhangi bir köşesinde kurmuştu. Belki de yaralarını böyle sarıyordu. Böyle mücadele etme yolu bulmuştu. Daha kendim bile geçmişin bana bıraktığı yaralardan kurtulamamışken başka birinin içinde bir neden olmayı nasıl isteyebilirdim ki? Üstelik bunun için hiçbir şey yapmamışken... Kendi çölümü kurmalıydım. Onu ilk ve son defa, salıncakların yanındaki kum havuzunun kenarında, ince uzun parmaklarıyla kumları avuçlayıp avuçlayıp bacaklarından aşağıya dökerken görmüştüm. Kimsesizliği tuhaf bir şekilde canımı yakmıştı.


Türk edebiyatındaki en çekici erkekleri kim yaratmıştır? diye sorulsaydı, hiç düşünmeden İnci Aral derdim. Çekiciliği burada en düz anlamıyla, neredeyse flört etme isteği olarak kullanıyorum. Kendi adıma, örneğin, Tomris Uyar'ın böyle bir seçmeye girebilecek erkek karakterlerinin, kişisel bir zaafla yüceltilmiş ve kayırılmış olduklarını düşünüyorum. Leyla Erbil'de, deşifre edilen erkeğin, cinsi çekiciliğini yitirecek kadar zavallılaştığını hissediyorum. Ya da bir başka örnekle, Selim İleri'de erkekliğin çekicilik şifrelerinin çok iyi çözülmekle birlikte, bu kodların çoğunlukla erişilip kuşanılamayacak bir imkansızlığa konumlandırıldığını sanıyorum. İnci Aral'ı bu konuda bambaşka bir yere koymamın nedenini ise sansürsüzlüğüne bağlıyorum. Ve çekiciliğin tersine, burada sansürü en düz değil, belki en geniş de değil, fakat edebi yanıyla kullanıyorum. Erkeğin, bir edebiyat yapıtında, yüceltilip aşağılanmadan, yani gerçekte ne ise ya da ne değilse o olarak, aslından yaratılıp sansürsüzce yazılmasıyla ilgileniyorum. Çünkü tıpkı kadınınki gibi, erkeğin de edebiyattaki gerçekliği ve buna bağlı çekiciliği ancak bu yolla tam anlamıyla var olabiliyor. Aksi taktirde, hem hayatta hem de edebiyatta, erkeğin mekanla, zamanla, aslıyla ve yaşamla ilişkisi kopup kesiliveriyor. O halde, benim burada bahsetmeye çalıştığım çekicilik aslında cinsi değil, insani bir çekicilik. İnsanı kadınlık ya da erkeklik mitlerine indirgemeden, dondurup prototipleştirmeden, olduğu gibi kavrayıp anlatmanın yarattığı çekicilik. Bahsettiğim sansür de, cinselliğinden başlayarak, en geniş haliyle, erkeğin insanlığının sansürlenişi. Bütün bunları yeniden düşünmemin nedeni ise, son romanında İnci Aral'ın, erkeği insan olarak anlatma yasağından artık toptan sıyrılmış olması. Kendi Gecesindenin anlatıcısı, Safran Sarıdan aklımıza takılıp kalan Hayali. Roman, Hayali'nin öteki beni Kara'ya yazıp anlattıkları üzerine kurulmuş. Kara, zoraki eski eser kaçakçısı Hayali'nin çocukluğundan beri süren Karagöz-Hacivat tutkusundan doğmuş alt benliği. Karagöz'ün de oğlu. Öteki ben, ilk romanından bu yana, insana bakarken, İnci Aral'ın sıklıkla karşımıza çıkardığı bir olgu. Yazarın bu olguyu tek romanlık bir konu değil, daha çok, insanın aslı olarak ele aldığı söylenebilir. Romanlarında ben ve öteki ben birbirlerinden ayrılmak suretiyle birleşir. İnsansa kendi bütünlüğüne bölünerek ulaşır. Romanın başında, Hayali'yi Londra'daki bir barda, sevgilisi Reyan'ı, geleceğine pek de inanmadan beklerken görüyoruz. Hemen arkasından da, asıl karşılaşacağı kişinin öteki beni olduğunu anlıyoruz. Oturduğu bar tezgahının karşısına denk düşen aynada, babasının çizdiği kaçakçılık yolundan gidebilmek için yıllar önce terk ettiği Kara'yı görüyor Hayali. Öteki benini unutmuş olmanın yol açtığı sürdürülemez parçalanmışlığı duyuyor içinde. Sonra da, kendisini terk edip gitmiş olanı, annesini hatırlıyor. Bu karşılaşmalar ve hatırlamalarsa Hayali'yi yazmaya ya da anlatmaya çağırıyor. Ve roman boyunca, neyi neden yaşayarak kendisi olduğunu anlayıp tamamlanmak üzere Kara'ya sesleniyor. Geçmişte kalmış ama hayatını ve benliğini biçimlendirmiş kişi ve olayları zaten bilen Kara'ya yeniden aktarma gereği duymasının nedeni, gecikmiş de olsa kendi kendisiyle hesaplaşma arzusudur. Çünkü inkar ediyor olsa da Hayali aşka düşmüştür. Geçmişini, geçmişteki benini sorgularken şimdiki zamanda hayatına yeni girmiş Reyan'la çalkantılı bir ilişki yaşamaktadır. İnci Aral, erkeği insan olarak anlatmakla ilgili yasakları işte bu dönemeçte, bu ilişki yoluyla yıkmaya başlıyor. Çünkü söz konusu olan aynı cinsten iki insanın, iki erkeğin aşkıdır. Fakat buna rağmen, farklı bir gerçeklikle karşılaşıyoruz ve Kendi Gecesindenin bir eşcinsel romanı olduğunu söyleyemiyoruz. Neden derseniz, eşcinsellik konusunda alıştırıldığımız bir şeyler tersine doğru gidiyor romanda. Örneğin, Hayali'nin ya da Reyan'ın eşcinselliğine travmatik bir gerekçe aranmamış olduğunu görüyoruz. Geçmişlerinde ne şıpınişi bir taciz, uyduruk bir tecavüz var; ne de dağılmış aileler ya da eksik ve yaralayıcı baba figürleri eşcinselliğin nedeni sayılıyor. Eşcinsellik, erkeklik ya da kadınlık gibi, sorgusuz sualsiz, olduğu gibi yaşanıyor. Cinsellik bile, eşcinsel romanlarında alıştığımız tarzda destansı bir hal almıyor. Ya da, eşcinsellerin erkeğe değil de eşcinselliğin kendisine tutkun olduğu savı da boşa çıkartılıyor. Hayali'de de, Reyan'da da, doğallığı böyle entelektüel ya da pırıltılı bir özürle kapatacak tutku algılamıyoruz. Erkeği yüceltmenin de aşağılamanın da, cinselliğe açıklama getirmenin de özür bulmanın da, koca bir sansürden ibaret olduğunu, bu sansürün de hayatı çarpıtıp yaraladığını hissediyoruz sadece. Bir yazarın, eşcinsel bir ilişkiyi, kendine eşcinselliğin psikodinamiğini çözmek gibi saçma sapan haklar tanımadan aktarma yürekliliğini göstermesi, insanı anlatmaya ilişkin görünmez otosansürleri edebi zeminde yıkıp yerine yeni bir ahlak temeli atmasından başka bir şey değildir. Ayrıca, homofobik olmamak zaten biraz da budur. Homofobi, homoseksüelleri dışlamak kadar, eşcinselliğin heteroseksüellerdeki yansımalarına da sansür koymaktır. Türk edebiyatında bırakın erkek ya da kadın bir eşcinseli, bir travestiyle de aşk yaşayabileceğini söyleyebilmiş bir yazar çok zor bulunur. İnci Aral, bunun neden ve nasıl söylenmiş olabileceğini, aşka son romanındaki bakışıyla da aydınlatıyor. Romanı okurken, Reyan'ın erkek olduğunu unutsam nasıl okurum, diye düşündüm. Romandaki aşk inandırıcılığından bir şey yitirmeyecekti. Hayali'yi ise, çok farklı deneyimlerden geçmesine karşın, kadın yerine koyamıyordum zihnimde. Çünkü bu çapraşık iki örnekte de, kadınlık ve erkeklik arasındaki ayrımlar neredeyse kaybedilmiş romanda. Kadınlık ve erkekliğin ayrımsızlaşmasında, Hayali'yle Reyan arasındaki yaş farkının da etkisi var. İki erkeğin yaş farkı, aşklarına gölgeler serpiştiriyor. Hayali mesela, Reyan gibi kendinden genç biriyle sevişmenin, insanın kendi ölümünün gölgesinde sevişmeye benzediğini söylüyor. Aynı gölgeler, zaman zaman Reyan'ı erkekken kadın gibi de gösteriyor. Ve bu gölgelerle, romandaki Karagöz-Hacivat mozaiğinin yanına yazar sanki başka bir gölge oyunu çıkarıyor. Cinsel ayrımlar konusunda düştüğümüz ahlak tuzaklarını kendi kurduğu gölge oyunlarıyla gösteriyor. Karakterlerinin cinsiyetlerini unuttururken, okurun da cinsiyetini unutmasını sağlıyor. Kendimize ilişkin bilmediğimiz şeyler de olabileceğini hatırlatıyor. Kışkırtıyor. Olduğumuzu sandığımız insana ilişkin sansürümüz de roman boyunca böyle böyle yıkılıyor. Romandaki sahilin hangi sahil olduğunu tahmin ettim ben. Bunu, o sahili fantezi sanacaklar için söylüyorum. İnsanlığın ve cinselliğin, cinnet şenlikleriyle yaşandığı sahiller bizde de var. Daha doğrusu, romandaki gibi, bazen bir yeraltı pavyonu, bazen bir tekne, bazen bir köprü altı, bazen bir yüzme havuzu, bazen de bir arabanın içi olabilir bu sahil. Beni ilgilendiren, yazarın sahil imgesi üzerinden toplumun öteki benini gösterişi oldu. Sonuçta sahil, insanların bireysel olarak yaşadığı bir alan değil. Toplumun birçok üyesi, gündüz bambaşka hayatlar yaşarken, geceleri sahilde bambaşka hayatlar yaşıyor topluca. İnsanın ikiye bölünmüş beni gibi, toplumun da bir öteki beni var ve sahil galiba en çok bunun karşılığı romanda. İnsansa sadece kendisi değil. Bir başkasında ya da öteki beninde de sürüyor. Sahile ya yolu düşüyor ya da sahili bilmediği için kederleniyor. Fakat her iki durumda da, tamamlanma arzusunun acısını çekiyor. İnci Aral'ın romanındaki sahil, bize işte bu acıyı çektiriyor. İyileşiriz belki diye. İnci Aral'ın romanı her zamanki gibi çok sesli, farklı kanallarda akan ve birbiriyle kesişen hikayeleriyle zenginleşen, usta işi, heyecan verici bir çalışma. Bir okur pekala, Hayali'nin annesinin hikayesinden ya da namlı babasıyla arasındaki dokunaklı ilişkiden öncelikle etkilenebilir. Bir zamanların Bebek'i, gazinolar çağı, büyüme sancıları birçok okuru kendi geçmişine götürebilir. Bir başkası Hayali-Dilda serüvenine eğilebilir. Yazarın Doğu gerçeğine bakışına ve gerçeği dillendirmedeki inceliğine odaklananlar da olacaktır kuşkusuz. Türkiye'nin bugünlerine bakışıyla bu romanın bir bakıma Yeni Yalan Zamanların devamı olduğunu düşünenler bile çıkabilir. En azından bir süre gecelere, hayaletsi yaşamlara ait oldukları için sarsılanlar ise hiç de az olmayacak kanımca. Ne olursa olsun, Kendi Gecesinde, edebiyattan ödün vermeye ve genel geçer beğenilere gönül indirmediği bilinen değerli bir yazarın okurunda bir kez daha hayranlık uyandıracak son olgunluk eseri.


John Cassavetes, 9 Aralık 1929'da New York'ta doğdu. Yunan bir ailenin çocuğuydu. Üniversiteyi bitirdikten sonra New York Academy of Dramatic Arts'a devam etti. 1950'de mezun olduktan sonra bir süre küçük tiyatro topluluklannda aktörlük yaptı. Bu arada kendisine Gregory Ratoff'un Taxi filminde küçük bir rol teklif edildi (1950). Bir yıl sonra televizyon filmlerinin aranan oyuncusu haline gelmişti. Bu filmlerde, ilk kez Marlon Brandove James Dean'le ortaya çıkan ve kısa sürede neredeyse bir klişeye dönüşen toplumla uzlaşamayan problemli genç adam rolünü tekrar edip duruyordu. Daha sonra bu sürecin, oyunculuğunu geliştirmesi, zamanı ve mekanı kullanmayı öğrenmesi adına son derece öğretici olduğunu söyleyecekti. Vakit buldukça sinema filmlerinde de rol alıyordu. John Cassavetes, 1956'da Manhattan'daki bir workshop'ta Lee Strasberg'ün Actor's Studio'da yarattığı metot oyunculuğu eğitimleri vermeye başladı. Genç öğrencileriyle çalışırken onların doğaçlama performanslarının sinemaya çok yakışacağını ve filmlerin seyircide yarattığı yapaylık duygusunu ortadan kaldıracağını düşünerek bir proje geliştirdi. Radyo programcısı Jean Shephard da vakit kaybetmeden bir canlı yayın sırasında bu projeyi dinleyicilere anlatarak onlara, Cassavetes'in ilk filminin prodüktörü olmalarını teklif etti. İsteyen herkes, gücünün yettiği miktarda para gönderecek, elde edilen gelir de çekimler için harcanacaktı; böylece Hollywood sistemine bir alternatif oluşturmak mümkün olabilecekti. Birkaç gün içinde 20 bin dolar toplandı. Buna yakın bir tutar da Cassavetes'in gösteri dünyasının çeşitli alanlarında çalışan arkadaşlanndan temin edildi ve böylece Shadows'un çekimleri başladı. Yıl 1959'du ve Patreon falan gibi crowdsourcing platformları henüz ortada yoktu. Bu anlamda Cassavetes'ı indie sinemanın babası saymak mümkün. İki yıl süren çekimlerin sonunda çıkan filmde, alışılmış biçimiyle bir senaryo yoktu, sadece olayların gidişatı ve ana çizgi belirlenmişti ama diyaloglar doğaçlama oluşturlmuştu. Ayrıca finale ilişkin hiçbir şey önceden belirlenmemişti. 16 mm el kamerasıyla çekilen filmin müzikleri, büyük caz ustası Charles Mingus tarafından bestelenmişti ama dış ses olarak kullanılmayıp ortamda canlı icra edildiği için seyircide uyandırdığı cinema verite duygusu iyice güçlenmişti. Shadows Amerikalı dağıtımcıların hiç ilgisini çekmedi ama Avrupalı dağıtımcılar, 1960'da Venedik Film Festivali'nde Eleştirmenler Özel Ödülü kazanan filme hayran kaldılar. 1961'de ABD'de gösterime girdiğinde dağıtımcı bir Ingiliz firmaydı. Üç yıl süren bir çekim sürecinin sonunda ortaya çıkan ikinci kişisel filmi Faces (1968) bu stratejinin ilk ürünü oldu. Shadows gibi tamamen doğaçlama çekilmemişti ama gerçeklik duygusu aynı şekilde sürüyordu. Bu kez filmi sadece eleştirmenler değil seyirciler de sevdi, film iki dalda Oscar'a aday oldu ve Venedik Film Festivali'nde toplam beş ödül kazandı. Gelin görün ki, Big Trouble'la (1985) beraber işler ters gitti, yapımcıyla arasında büyük anlaşmazlık çıktı hatta kurguya bile müdahale edemedi. Bu yüzden de röportajlarında bu filmde adının geçmesinden utanç duyduğunu söyledi. Zaten pek çok eleştirmen de Trouble'ın Cassavetes filmografisinden çıkarılması gerektiği görüşünde. Bu talihsiz dönemin hemen ardından hasta olduğunu öğrendi ve üç yıl sonra, 3 Şubat 1989'da öldü.


Mabel Matiz'in yeni albümü Gök Nerede çıktı. Şahsen albümü çok beğendim; Mabel'in sesini, şarkılarını, yazdığı sözleri, atmosferin usul usul başlayıp sonlara doğru delirmesini, Prag'da çekilmiş fotoğraflarını... Dandy kelimesinin vücut bulmuş hali gibiydi o fotoğraflarda. O yüzden Mabel'e Prag'ın meşhur Charles Köprüsü üzerindeki fotoğraflarda giydiği kıyafetleri ve yüzüklerini sordum ilkin. Bence gayet normal biriyim ama farklı olduğum o kadar çok söylendi ki bir süre sonra ben de artık kendimi farklı hissetmeye başladım. Güzel bir duygu, şikayetçi değilim. Kimseye benzememek, sadece kendin olmak, bunlar iyi. Fakat açıkçası farklılığımın içinde de kaybolmuyorum. Çocukluğumdan beri şarkı söylüyorum ve sesimin o bazılarının çok eleştirdiği tonu üzerinde çok çalıştım. Hala çalışıyorum, arayışım sürüyor. Daha önce kendi içime kapanmış bir halde müzik yapıyordum ama son iki yılda bu değişti ve müziğim çok geniş kitlelere ulaştı. Bu da ister istemez bende bazı şeylerin değişmesine yol açtı. Hayata bakışım değişti her şeyden önce. Eskiden hissettiklerimi aktarıyordum. Artık o sırada niye öyle hissettiğimi de anlamaya, anlatmaya çalışıyorum. Dolayısıyla kendime çok uzun baktığım hatta kendimi sorguladığım bir albüm oldu bu. Kendimi karşıma oturttum ve yer yer onunla mülakata geçtim. Ve o kadar iyi geldi ki bu. Beğenmediğim yanlarımla, içimde olan ama huzurumu kaçıran şeylerle sonunda anlaştım. Onları terk etmedim ama gülümseyerek bir parça geriye ittim belki... Hayatımın bu kadar merkezinde durmadıkları sürece onları sevebileceğimi bile fark ettim. Kendimden, kendimi oluşturan parçalardan söz ediyorum. Bazen sana da olmaz mı, kendindeki bir parça aniden senden kopar ve çok uzağa düşer. Bir yabancı, bir düşman gibi karşılarsın artık onu. Ben sanki bu albüm aracılığıyla o parçaları toplayıp onlarla konuştum. Cesur buluyor musun kendini? Bir keresinde, hatta Deniz Durukan'ın Egoist Okur için yaptığı röportajda, Uçurumdan sarkmayı da sevdim, düşmeyi de demiştin. Hah işte, ne demek istediğimi anlatmak için bir fırsat verdin bana. O, elbette sahiplendiğim bir cümle ama artık öyle bir yerdeyim ki uçurumdan sarkmak bana niye çekici geliyor diye düşünerek kendimi sorgulamaya da başladım. Cesur sayılabilirim evet, çünkü nihayetinde en çok kendim olmanın peşindeyim. Ama henüz delirdiğimi düşünmüyorum, ona daha var. Pozitif anlamda delirmekten bahsediyorum, hani o hayran olduğumuz bazı insanlar gibi delirmekten... Cesaret uçsuz bucaksız bir kara delik. Geri dönüşü çok güzel de olabilir ters de tepebilir. David Bowie geliyor aklıma. İçindeki bütün renkleri, karmaşayı dünyaya harikulade bir şekilde fışkırtmış bir persona... Büyük bir müzisyen olmanın da ötesinde, muhteşem bir şahsiyet. Evet, tabii. Mesela eskiden daha kırılgan ve naif buluyordum kendimi ama artık oraya sığınmıyorum, güçlü yanlarım da olduğunu biliyorum. Dediğim gibi son 2,5 yılın şarkılarıydı. Ama albümü teknik olarak var ettiğimiz son altı ayda beni etkileyen, ilham veren çok şey oldu. Zeki Müren Sergisi, orada şahit olduğum dünya tuhaf bir şekilde çok dokundu bana. Çok müthiş biriymiş Zeki Müren, kendini her alanda açmış. Şahane şarkı söylediğini biliyoruz ama o kadar donanımlıymış ki şiir de yazmış, resim de yapmış. Ne bileyim, kendine has spesiyal içkiler yaratmış. Ayrıca bütün kıyafetlerini kendi tasarlamış, bununla yetinmeyip her birine şairane isimler vermiş. Az önce cesareti sordun ya, benim cesaret tariflerimden biri Zeki Müren'dir. Varlığı bana cesaret verdi. Çok tutuk bir çocuktum küçükken, kekelerdim. Bunu değiştirmeye çok gayret ettim, hala ediyorum. İlham almak daldan dala uçmak gibi. Geçen yıl David Bowie'yi ve Berlin'de yaptığı üçlemeyi çok dinledim hatta bir ara atlayıp Berlin'e gittim. Savaşın deforme ettiği bir şehir olarak ç ok etkileyiciydi. Kendiyle, geçmişiyle yüzleşmiş ve yıkıntılarından yükselmiş. Farklılıkların yan yana, barış halinde durması, hem kozmopolit hem de underground olması etkiledi beni. Tarihi bir binanın hemen yanında aşırı modern başka bir bina duruyor ve orayı yaşayan bir yer haline getiren de tam olarak böyle şeyler. Fena Halde Bela diye bir şarkım var mesela, Berlin'deki günlerime ve gecelerime dair. Yolun sonunda benim için tamamen yeni olan bir yere ulaşacağımı bilmek kesinlikle ilham verici. Hiç tanımadığım bir yere gidip orayla etkileşime geçtiğimde kendimde bilmediğim şeyleri de keşfediyorum. Nisan sonuna kadar sürecek bir Türkiye turnesine başlıyorum. Hem birçok Karadeniz ilini hem de Doğuyu dolaşacağız, İzmir'e, Konya'ya gideceğiz. Çok heyecanlanıyorum. Çünkü biliyorum, ne kadar uzağa gidersek o kadar şahane şeylerle karşılaşacağız. Evet, uzun zaman sonra çok aşık oldum. Saf bir aşktı ve her şey çok hızlı gelişti. Birbirimize çok benziyorduk. Yumuşak ve tutkuluydu, hissettiklerini gizlemiyordu, öte yandan yırtıcı, vahşi ve kendi gibi kalmakta inat eden biriydi. Bir araya gelmemiz, sarılmamız ilham verici, güzel ve görkemli oldu ama ürkütücüydü de. Ben onda hem kendimi gördüm hem zıttımı ve bu ilişki neticede kendimi anlamama, tanımama yardım etti. Hayır, tam da bitmedi aslında. Sadece o şarkıyı yazarkenki hissiyatımdan bahsettiğim için öyle anlattım. Dikenlerden bahsetse de o iyimser bir şarkı, bir kavuşma ümidini anlatıyor. Karşı tarafa bir anlaşma öneriyor, Dikenlerim var evet ama eğer bunu anlarsan, çatışmak için bir sebebimiz kalmaz diyor. Çok kişisel bir yerden yazdım ama benim için toplumsal bir yerde. Bu toplumun insanları olarak başlıklarda ayrışsak da alt metinde, özde aynıyız. Kendimizi aynı yerlerden açıp aynı yerlerden kapatıyoruz; korkularımız benziyor. Birbirimizi yormak yerine dikenlerimizi görelim, farklılıklarımızı kabullenip konuşmaya başlayalım şarkısı o. Anlamayı ve gülümsemeyi öneriyor. Dilin gücüne dair bir cümle bu, benim değil. Mete Özgencil'den duymuştum. Müthişti. Ağzınızdan çıkan her söz hatta aklınızdan geçirdikleriniz bile kendinizi ve dünyayı değiştirmek adına çok önemli birer güç, birer silah aslında. O yüzden dile sahip çıkmak, onu iyi ve olumlu şeylerde kullanmak gerekiyor. Nazan Öncel çok kıymetli, çok önemli bir sanatçı. Müziği ve şarkıları benim için hep çok özel oldu. Kendine özgü, cesur sözler yazdığı şarkılarıyla büyüdüm ve her daim onlardan ilham aldım. Sırf ben değil, başka kuşaklar, başka müzisyenler de... Bu albümde en sevdiğim eserlerinden Bir Hadise Var'ı seslendirdiğim için kendimi çok şanslı hissediyorum. Dinledi ve ne mutlu bana ki yeni düzenlemeyi de, benim yorumumu da çok beğendi. Sözler Türkçe ama ben evrensel bir ses istedim. Tuzla Buz diye bir şarkı var mesela, nefesli çalgılarla, tam tam davullarla yapıldı düzenlemesi. Çok Batı, çok soğuk, çok 18. Yüzyıl... Fena Halde Bela ve Ahudaysa ağırlıklı olarak yaylılar duyuluyor, 1001 Gece Masalları'ndan çıkmış gibi... Sound'da böyle bir renklilik, çeşitlilik olsun istedim ve uçabildiğimiz kadar uçtuk.


Vianne Rocher'ye, hani şu Çikolata filminin kahramanı olan kadına benziyor Serap Doğan. Çok uslu bir çocuktum, kurallarla, otoriteyle sorunum büyüdüğümde başladı. Çalışmayı seven ama hırsları olmayan, yaptığı her işi tutkuyla yapan, özgürlüğüne düşkün biriyim. En sevdiğim şeyler, üretmek, derleyip toplamak, sistemler kurmak... Hayatımda bir şeyler monotonlaştığında o ortamdan ışık hızıyla uzaklaşıyorum diyor. Sosyal medyanın çılgın dünyası var. Artık ilişkiler fotoğraflar ve üzerinden kuruluyor hatta yorum yazan üçüncü kişiler de misafir ediliyor. Bir anda binlerce arkadaşınız olabiliyor. İyi ki kıskanç bir kadın değilim diyorum bazen kendime. Kıskanç biri, hele göz önünde birisiyle birlikteyse, çıldırabilir. Tüketim açısından da kapitalizmin en vahşi dönemini yaşıyoruz. Birbirimizi bile tüketiyoruz artık. Genç nesilde kesinlikle böyle. Yine de bu saydıklarımı ilişki konusunda tehdit olarak görmüyorum. Aşk kendi yolunu daima bulur. Samimi olmak lazım. Ben başka bir yol bilmiyorum. Her şeyden önce kendimize samimi olalım, itiraf etmekten korkmayalım; yüzleşmemiz gereken şey ne olursa olsun... Kabullenelim ki sindirebilelim. Asi, burnunun dikine gitmeyi tercih eden biriyim fakat bir noktadan sonra, Bu mesele benden büyük diyebilmek gerektiğinin farkındayım. Birisine, mahremiyetini ihlal etmeden dokunabilmek. İşte bu muhteşem bir duygu. Yaptığım başka hiçbir iş beni bu kadar mutlu etmedi. Yazarken kendi içimde saklı kalan kalanları kurcalıyor, cevapları bulmaya çalışıyorum. Kendimi zorlamayı, gıdıklamayı, konforumu bozmayı seviyorum. Demek ki yazdıkça ben de kendim olmaya yaklaşıyorum. Ah, keşke öyle lükslerim olsa! İzlediğimiz Amerikan filmlerindeki gibi şehrin belli başlı kafelerine gidip insanları gözleyerek yazmayı çok isterdim. Ben genelde trafikte sıkışmışken ya da kuaförde randevu saatimi beklerken yazıyorum. Bazen yürürken bazı fikirler, diyaloglar geliyor aklıma. O zaman da cep telefonuma not alıyor, uygun bir zamanda da o notları temize çekiyorum. Simone de Beauvoir ile on iki yaşımda tanışmış ve Onun gibi bir kadın olacağım demiştim. Yine de genel olarak Alman Edebiyatı'nı seviyorum. Detaycılıkları, zarafetleri beni etkiliyor. Yere göğe sığdıramadığım yazarlarsa, Kundera, Nabokov, Zweig, Dürrenmatt. Sait Faik, Toni Morrison, John Cheever, Hanif Kureishi.


Siz Mutlu Gözler lakaplı Neslihan Elagöz'ün yeni yazısı gene çok güzel. Stephen Grozs'un İncelenen Hayatlar kitabının alt başlığına gelince, işte onun bana ne kadar davetkar geldiğini size anlatmam mümkün değil. Evdeki yüzlerce kaderi henüz okunmamış olmak olan kitabın alt gruplarından biri de kapağı davetkar olmadığı için durduğu yerde gitgide saydamlaşanlar... Bu gruba dahil olduğu için İncelenen Hayatları, çıktıktan altı ay sonra ancak okuyabildim. Proust okuduktan sonra iyice şımarıp, ortalarda bin sıdece nirısıyntifik mitinler ıkıyıbiliyırım diye dolaştığım için bir arkadaşımın getirip önüme attığı bir psikanaliz öyküleri kitabı bu. Kapağında soğuk ve formel bir 3D görünümlü görsel olduğu için, kitabın içinde ilgi çekici bir şeyler olabileceğine de aylar boyu kendimi ikna edememiştim. Bir de tabii Psikanaliz hikayesiyse psikanaliz hikayesi, n'apalım, öyle her 'ben terapi anılarımı damıttım' diyeni okusaydık, ohooo diye de geçiriyordum içimden. Sonra nasıl olduysa oldu da kitaptan birkaç sayfa çevirme enerjisini kendimde bulabildim. Ve işte! Yine her bulduğuma önerebileceğim bir kitapla karşı karşıyaydım. Stephen Grosz, kitabı yazarken mesleki bütün eklentilerini bir kenara koymuş gibiydi; ancak benim ekstradan gördüğüm şey, terapiler sırasında da bunları kenara koyduğu oldu. Edebiyatçıların zaman zaman psikolojinin ve hatta neroscience'ın alanına girerek eserlerini kaleme alması gibi, burada da bir doktor ve analist olan Stephen Grosz, kişisel deneyimlerini yanına alarak gözlemci-anlatıcıların dünyasına giriyordu. Çeşitli vak'aların hatırlandığı her bir bölüm bir psikolojik öykü haline gelmişti, üstelik vuruculukları ve yoğunluklarıyla okuyucuyu şaşırtarak. Neredeyse tüm hikayelerdeki danışanların içinde bulundukları sıkıntılı durumun bir köşesinde kendimle ilgili de bir şey fark ettim. Hayır, tüm akıl hastalıklarını kucaklamış iflah olmaz bir tımarhanelik olduğumu filan sanmıyorum. Bu, daha çok psikanalistin karşısındakini kavrayış tarzıyla ilgili bir şeydi. Sanırım mesleki değil de insanca bir içgüdünün mucizesiydi analistin çözümlemeleri. Bu yüzden de klinik bir atmosfere girmekten uzaktık. Olaylar, günlük hayatın ve iki kişiden oluşan kişisel bir ilişkinin sınırları içinde geçiyordu. Bu yüzden kulağa en anormal gelen vak'alar bile anormalleşmeye pek yaklaşamıyordu. Bakan göz, onları yumuşatıyor, normalleştiriyor, anlaşılabilir olanın alanına çekiyordu. Bence herkes, her seansta terapistine tüküren ve el hareketi yapan bir çocuğun, etrafındaki herkesi kendinden uzaklaştıracak ve hatta analistinin bile gözünü açık tutmasına engel olacak denli evrensel sıkıcılığa sahip bir adamın, evinin kapısına her gelişinde içeride onu beklediğine inandığı bir teröristten korkan yalnız bir kadının hikayesinin içine kendinden bir parçanın nasıl gizlenebileceğini bu kitabı okuyarak görebilir. Ya da bu kitabın yazarı gibi birini tanımak, herkesin hoşuna gidebilir. Bazı kitaplar her döneme gidebilir, her dönemden gelmiş olabilir. Bazılarına ise bilhassa bugünde ihtiyaç vardır. Altta yatan sebepleri anlama konusunda hafifçe gözü açılmış ve hevesi artmış bugünün insanının, farkında olmadan böylesi bir kitaba acıkmış olabileceğini düşünüyorum bu yüzden. Yemek gelince acıktığını fark etmek gibi, İncelenen Hayatlar'ı okuyacakların da kitaba başladıklarında böyle bir bakış açısına ihtiyaçları olduğunu fark edeceğini tahmin ediyorum. Stephen Grosz'un açtığı kartlardan haberdar olup yola öyle devam etmenizi isterdim açıkçası.


Romancı Hamdi Koç'la uzun bir arkadaşlığımız var, 30 yılı devirmişiz. Ne kitaplar okumuşuz, ne sakin sohbetlerimiz, ne fırtınalı didişmelerimiz hatta kavgalarımız olmuş. Ne çok sevmiş ve ne çok küsmüşüz. Ne çok sefer dönüp dolaşıp aynı yerde buluşmuşuz. Çantamı sırtlayıp gitmek istiyorum bugünlerde... Oluyor bu bana her yaz; şehre sığmıyorum bir türlü, sıkıntı günlük mesai haline geliyor. En iyisi kendine birkaç hobi edin diyor her şeyi bildiğini iddia eden bir arkadaşım. Onun yegane hobisi evden çıkmayıp dünyayla dalga geçmek. Bence bu hiç yaratıcı bir fikir sayılmaz ama sesimi çıkarmıyorum. Dört duvar arasında edindiği evren bilgisiyle bana yardım edebileceğini zannetme hazzını elinden almaya gönlüm elvermiyor. Sonra nasılsa bildiğimi okumaya devam edebilirim. Halbuki bana göre hobi dedikleri, mahzene saklanmış zevkten ibaret; ihmal ettiğinde kendini suçlu hissetmeyeceğin bir şey... Biraz oyalar belki ve esas yapmak istediğin ama üşendiğin yahut cesaret edemediğin şeylerden uzak tutar seni. Hayatın falan değildir, azıcık zamanını ve enerjini çalar, hepsi bu. Hamdi bir nevi ruhsal ve bedensel terbiyeden söz ediyor esasen ama o herkesin yanlış tercüme etmeye bayıldığı adam ya, bu söylediklerini de 'zevkle' ve hararetle yanlış anlayanlar çıkacaktır. N'apalım, çıksın. Kıskanmadığımı söyleyemem. Evet, kazmalar tenis oynayamaz. Ben de oynayamam. Lakin bu, oyalanmaya ara verip hayatımı total olarak zevk alabileceğim bir şeye dönüştürme arzuma engel teşkil etmez, öyle değil mi? Elimden gelir ya da gelmez, o ayrı konu!


Tiyatro ve sinema oyuncusu, öykücü Nilüfer Açıkalın, şimdi bambaşka bir sahneden sesleniyor bize. İlk albümü Başka Şarkılar'ı geçtiğimiz aylarda çıkaran Nülüfer Açıkalın, özellikle sahne performansıyla dinleyiciyi büyülüyor. Teatral bir performans sunan Açıkalın'ın şarkıları da albümün adı gibi bambaşka. Mutlaka izleyin! Pişman olmayacaksınız. Anadolu Punk aslında Gökhan Dabak'ın Reçel albümünden sonraki süreçte yaptığı çılgınca çalışmalar ve çalma biçiminden dolayı ona yakıştırılan bir tanım. Hatta Anadolu Punk'ın babası gibi söylemlerle karşılanmış dinleyicisi tarafından. Biz bunu kendi aramızda, çok da irdelemeyerek zaman zaman konuşurduk. Beraber çalışmaya karar verdiğimizde, başta herhangi bir tanımlama yapmadan işin kendisine odaklanmıştık. İlk başlarda benim şarkı söylemem de planlanmış bir şey değildi. Her şey kendiliğinden oldu. Gökhan sahneye çıkmak istemiyor, şarkılar da kendini söyletmek istiyordu. Ben de bir anlamda bunun sözcüsü oldum. O sıralar çalışmıyordum, işsizdim ve sadece öykülerimi yazıyordum. Gökhan benim oturduğum binaya taşınmıştı. Bir araya geldiğimizde onun şarkılarını söylüyor, üzerine konuşuyorduk. Bu şarkı yaratma süreci beni çok etkilemişti. Birlikte stüdyoya girdik, o enstrümanları çalıyor, ben şarkıları okuyordum; bir anda kendimi işin mutfağında buldum. İlginç bir süreçti. Bu arada yaşam biçimimiz, hayatı algılamamız da örtüşüyordu. Kaybedenlerden yanaydık. Kaybolmuşların arasında, kaybetmekten korkmayarak varolmaya çalışıyorduk. Aslında ne yaşam biçimimiz, ne de içinde bulunduğumuz durum punkçı gibi değildi. Ama punk'taki isyan ve direnme tavrı bizimle örtüşüyordu. Hayat mücadelemiz de buna denk düşüyordu. Ancak sahneye çıktığımızda bu şarkıların punk'la beraber yoğun bir biçimde funk da barındırdığını gördük. Yani sahnede durum bambaşka oldu. Orkestramın çalma tavrı da bunda etken. Bu şarkılar bildiğim kadarıyla on küsur yıllık bir çalışmanın sonucu. Bu süre içinde, toplum olarak geçirdiğimiz sürece de bakmamızı sağlıyor. Ruh halimizin bir dökümanı gibi. Kesinlikle! Biz toplumun kıyısında köşesinde takılmakla beraber, toplumun direkt merkezindeyiz de. Ayaklarımızın üzerine basarak kendi hayatımızı sürdürmeye, sürdürürken de varolan yaratıcılığımızla, sözümüzü söylemeye çalışıyoruz. Bunu da toplumdan bağımsız olarak yapamıyoruz. Toplumsal meselelerde sürekli kendini tekrarlayan durumlar var. Bunlara ne mani olabiliyorsun ne de durdurabiliyorsun. Yine de sesini duyurmak istiyorsun. Şarkılar buna aracı olabiliyor. Önemsediğim şey; biz bu hayatı yaşıyoruz ve sonuna geldiğimizde öleceğiz. Madem yaşıyoruz, umutlu olmalıyız. Doğu felsefesindeki bilgiler bana rehber oluyor. Niyetim; Mevlana'dan, Şaman öğretilerinden yola çıkarak bize verilen bilgiye başka şeyler ekleyerek gitmek bu dünyadan. Amaç bu olunca, umut da var! İnsanın olduğu yerde umut hep var. Ben bu kadar iyimser değilim, hiç umut göremiyorum. Ya da çıkış diyelim. Hep umut var demek, bir yerden sonra sinir bozucu olabiliyor. Mesela, Pollyanna'yı ateşe atmışlar, üşümüyorum diye sevinmiş. Sonuç olarak derdin içinde neşe, neşenin içinde dert vardır. Tevekkül için uğraşırsın ama isyan etmeden niçin uğraşacağını bilemezsin. Tevekkül için uğraşmak için de isyan etmek gerekir. Albümde senin yazdığın sözlere baktığımda; ayakta durma meselesinden söz ediyorsun. Senin meselelerinden biri bu. Oysa bugün, bu kaygan zeminde sağlam durma çabası önemini yitirmiş gözüküyor. Sağlam durmak, her şeyden önce güvenilir olmaktan geçiyor. Tavrının net olması gerekir. Bu tanımın içine vicdan da, ahlak da girer. Bana göre erdem budur. Bazen yanlış yapmamak adına dikkatli adım atıyorsun. Çoğu insan bunu kendini kısıtlama olarak görüyor. Oysa ki erdeme ulaşmada dostluk, ahlak, vicdan gibi durumları üst başlık yapıyorsan kişiliğinde, kendini hiç de fazla sıkmıyorsun demektir. Aksine, çok rahatlıyorsun. Güvenilir olmanın karşılığı, senin de diğer insanlara güveniyor olmandır. Böyle düşünenlerin, hissedenlerin onarılacak yanları yok. Ama hayal kırıklığıyla içine kapanıp küsmek herkesin başına gelen bir şey. Bunun geçici olduğunu bilmek lazım. Zaman bunu halledecek. İyi ve doğru kazanacak. Doğrunun yolu uzun. Ama gideceğe yere varıyor. Sabır gerekli. O düşünme biçimi de başka açıdan doğru. Kendini önce kendine emanet et. Çünkü sen bir nefesi temsilen varsın, bir can taşıyorsun. Kendine emanet olduğunda evrene de olmak anlamını taşıyor. Akıl gittiğinde kendine bir şekilde mukayyetsen eğer, çok şahane bir yere varıyorsun. Aklının gittiğinin bilincinde olmak şu demek: O aklın gitmesiyle, kontrol etme edimi aynı anda devreye girdiğinde kendindeki birçok şeyi fark ettiğin gibi, çevrende başkalaşan şeyleri de fark ediyorsun. Yani akıl gitmesinin yararları çok büyük. Akıl gittiyse, dışardan bir gözle kendine bakabiliyorsun, öyleyse kendini bulacaksın demektir. Yaratım aşamasında bu iyi bir şey tabii. Peki başlangıç noktan ne? Şarkılarda yıkıp yeniden başlama arzusu var. Çalışırken de var bu. Dağılmadan toplanmaz hiçbir şey. Aslında dağınık biriyim. Ama o dağınıklığın içinde belli bir düzen vardır. Günün birinde radikal bir karar verip kendi hayatını değiştirip bambaşka bir hale soktuğunda, bu dağınıklığın çok faydasını gördüm. Nasıl olsa toplanacağını bildiğin bir şekilde dağılıyorsun. Peki toplum için bunu söyeleyebilir miyiz? Yani bir bakmışsın kaos ve dağılmışsın, sonra hoop toplanmışsın. Tabii ki, ben çok umutluyum. Öyle güzel dağıldık ki; ne var ne yok ortaya döküldü. Bu iyi! Biz en güzel mücevherlerimizi kutuya koyar saklarız. Çünkü onlar bizim için değerlidir. Elmas vardır, altın ya da gümüş vardır. Derken kafan bir dağılır, mücevherleri toplamak istersin. Mesela Gezi direnişini, gezicileri o çekmecede saklı olan mücevherlere benzetiyorum. Ortaya çıktılar ve ışıl ışıl parladılar. Etrafta ne kadar bok püsür olsa da, karanlık ne kadar yaygınlaşsa da, onlar tüm bunların arasında parladı. Yaydıkları ışıkla karanlığı aydınlattılar. Az olabilirler ama pahada çok ağırlar.


Kendini mobilya gibi hissetmeye başlamışsan, çekip gideceksin! Fakat ne olursa olsun bence Cadou'da ve diğerlerinde değişmeyen tek şey var: Şan, şöhret ve başarının üzerini bir kalemde çizebilen hiç kimse sıradan biri sayılamaz. Kendini mobilya gibi hissetmeye başlamışsan, çekip gideceksin! Fakat ne olursa olsun bence Cadou'da ve diğerlerinde değişmeyen tek şey var: Şan, şöhret ve başarının üzerini bir kalemde çizebilen hiç kimse sıradan biri sayılamaz. Fakat sanata elveda diyenlerin en ünlüsü herhalde bir süre önce ölen Amerikalı münzevi yazar Jerome David Salinger'dı. 1970'te, şöhretinin doruğundayken bir daha yazmayacağını ve söyleşi vermeyeceğini açıklamıştı Salinger. Ardından uzak bir kasabada bir ev alıp çevresini yüksek çitlerle çevirdi ve o evden hiç çıkmadı. Altına Hücum ve Köprü gibi romanların efsane yazarı B. Traven için Amerikalı, İngiliz, Nikaragualı, Hırvat, Meksikalı, Alman, Avusturyalı, Kuzey Amerikalı, Litvanyalı ya da İsveçli olabilir deniyor. Yazmak için yüzlerce başka mahlas da kullanan B. Traven bazılarına göre çokuluslu AEG firmasının kurucusunun oğlu Maurice Rathenau'ydu. Kayser II. Wilhelm'in oğlu olduğunu söyleyenler de vardı. Nasıl öldüğü de bilinmiyor. Bir cinayete kurban gittiği veya açlıktan öldüğü söyleniyor. Bazılarına göreyse yazmayı bırakmış ve kendini unutturmuş. Kesin olarak milliyeti bilinmeyen ama ortalıkta İrlandalı edebiyatçı Oscar Wilde'ın yeğeni olduğu iddiasıyla dolaşan şair Cravan şiiri bıraktıktan sonra boksör olarak nam saldı hata şampiyonluklar kazandı. Günün birinde derme çatma bir tekneyle okyanusa açıldı, bir daha da geri dönmedi. Fransız şair Arthur Rimbaud, 16 yaşında ünlü Şarhoş Gemi şiirini yazdı. 19 yaşına kadar o dönem edebiyat dünyasının pop starı oldu. 19'unda şiiri terk etti ve 37 yaşında ölene dek bir daha yazmadı. Juan Rulfo önce Pedro Paramo adlı müthiş güzel romanı, ardından amcasının anlattıklarından esinlenerek Kızgın Ova'yı yazdı. Sonra edebiyatı bıraktı. Soranlara, Yazmıyorum çünkü bana bu öyküleri anlatan Celerino amcam öldü diyordu. İsyancı şiirlerle dikkat çeken İspanyol şair Ferrer Lerin, 60'larda Jaca adlı bir köye yerleşerek kuş gözlemciliği yapmaya başladı. Otuzu küsur yıldır bu yoksul köyde akbabaları inceliyor. Annesi Guy de Mauppassant'ı gençken Madam Bovary'nin yaratıcısı Gustave Flaubert'e emanet etmişti. 30 yaşında ünlü bir öykücü oldu. Ama ölümsüz de olduğunu sanıyordu. Sadece sanatsal olarak değil, fiziksel olarak da! Bir keresinde kafasına iki kez tabanca sıktı ama kurşunlar tenini sıyırıp geçtiği için kurtuldu. Uşağını çağırıp, Bak, bana kurşun işlemiyor. Ben ölümsüzüm bile dedi. Lakin aynı deneyi hançerle yaptığında başarılı olamadı, onu kanlar içinde buldular. Ölene kadar bir daha tek satır yazmadı. Nobel ödülüne layık görüldükten bir süre sonra İspanyol yazar Juan Ramon Jimenez karısını Zenobia'yı kanserden kaybetti. Ödülü yere fırlatıp üzerinde tepindiği anlatılır. O günden sonra bir daha yazmadı. En iyi yapıtım, yapıtlarımdan pişmanlık duymaktır diyordu. Ani bir virajla sanatı bırakıp başka bir alanda geçen ünlülerden biri de dadaizm ve sürrealizm akımlarının önde gelen temsilcisi Henri Robert Marcel Ducham. Geleneksel sanat yapıtlarını ve yöntemlerini yıkmayı deneyen Duchamp, buluntu nesnelerle oluşturduğu yapıtlarıyla sanat dünyasında bir nevi ihtilale yol açmıştı. En ünlü yapıtları baş aşağı duran bir pisuar ve bıyıklı Mona Lisa röprodüksiyonuydu. Çok geçmeden ihtilalin etkisi hafifledi. Duchamp da kendini sürekli olarak tekrarlamak yerine, her şeyi terk etmeyi seçti. Bende artık yeni fikir kalmadı diyordu. Sonraki 50 yılı sadece satranç oynadı. Dahası Büyük Usta olarak milli şampiyonalara ve beş yıl boyunca da satranç olimpiyatlarına katıldı. Bizden örnek pek az. Yönetmen Metin Erksan, öykücü Gülderen Bilgili ve şair Celal Sılay'dan söz edilebilir belki. Türk sinemasının en büyük yönetmenlerinden Metin Erksan yıllarca ne film çekti, ne röportaj verdi. Bir Gece Yolculuğu adlı kitabıyla 1988'de Sait Faik Hikaye Armağanı'na değer görülen Gülderen Bilgili de bir daha hiç öykü yazmadı. Yazdı belki de ama biz okuyamadık. Cemil Meriç'in şiir yeteneği açısından Türkiye'nin Oscar Wilde'ı dediği Celal Sılay ise gençliğinde az rastlanır bir ün kazandığı halde zamanla edebiyata küserek yazmamayı tercih etti. Tıpkı benzetildiği Oscar Wilde gibi o da edebiyat dünyasına küskün oldü.


Arzu Akgün yazısına Paket program bir kader bu diye başlıyor. Bizans imparatoriçesi Theodora ve Deli Dumrul'la devam ediyor. Arzu'yu, Theodora'yı ve Deli Dumrul'u bir araya getiren şey kader. Lakin Arzu, dedikoducu tarihçi Prokopios'tan okuduğumuz Bizans impatoriçesinden ve Azrail'in canını aşk sayesinde bağışladığı Deli Dumrul'dan çok daha talihli bence. Zira kendi hikayesini kendi kelimeleriyle, kendi duygularıyla bizzat kendisi anlatabiliyor. Okuyun, seveceksiniz. Paket program bir kader bu. Alkış tutulan her yanınızı lanetiyle beraber koyduk. Kırmızı halılar da sizin önünüzde kilitli kapılar da. En güzel kadınlara güzelliklerinden haberdar olmamak şartıyla verildi aynalar. En hoş adamların dilini bağladık. Bir türlü bildiğine inanamayanlara yığdık bilgiyi. Yerinden ayrılamayanlar çıktı en uzun yolculuklara. Huzur, huzur diyenler telaşa düştü. Böyledir ve böyle olacaktır daima. Ruhunuz yazgınızdır. O kadar soru varken içinizde, siz dursanız da gelip çarparlar. Sizi bulur saklansanız bile sizin kuytunuzdakini yine size getirecek ulak. Bir kere açtıysanız o pencereyi kuşlar da konar pervaza, mevsimler de yığılır saçlarınıza. Size hizmet eder rüzgar, bulut ve günbatımı. Ama açık bir penceredir tozu, dumanı, genzini yakan kış kokusunu ve soğuğu getiren de. Ya pencereyi kapatıp sessiz, güvende ve sıcak kalacaksınız ya da her şeye razı olacaksınız. Şimdi pencere açık. Bir oh diyemeyeceksiniz, hiçbir şeyden emin olamayacaksınız, hep kuşkuda, hep uykuda, hep yolda olacaksınız. Herkesin hikayesi sizde birikecek, dinlediğiniz her hikaye boynunuza asılı kalacak. Size düşecek başkalarının unuttuğu hikayeleri sevmek, peşine düşüp de anladığınız her gizem yine sizin elinizi ayağınızı bağlayacak. Bazen kurduğunuz sofraya bakıp hayatı düzeltebileceğinizi düşüneceksiniz bazen Fenerbahçe yenildi diye bile yine kendinizi suçlayacaksınız. Sıkılacaksınız bir ismi sürekli tekrarlayan halinizden, hep aynı yerde düşen ruhunuzdan. Sonra yine bazen bir kitaba bazen bir filme bazen de birden açan güneşe satacaksınız hüznünüzü. Hep başkalarının derdiyle unutacaksınız derdinizi. Hep başkaları için kolay olacak erken kalkmak, başkaları için bir şey istemek. Tanımadığınız insanların ölümü için meydanlarda yürüyüp, canınız ciğeriniz gittiğinde üzüldüm bile diyemeyeceksiniz. Arayıp bulamadıklarınızı da yine başkaları getirecek, büyü gibi, Hızır gibi yetişecek güzel dostlarınız, uzak şehirler, hiç beklemediğiniz haberler, o çok sevdiğiniz rengin tam istediğiniz tonu. Bir peri kızı gibi otururken şefkatin içinde, bu sefer de tuhaf bir yetersizlik duygusu kaplayacak içinizi. Başkalarının yazgısını yaşayacaksınız hep. Garip bir aşkla sevecek sizi dostlarınız, aşklarınız garip dostluklara dönüşecek. Zaten aşk hep bir gizem olarak büyüyecek içinizde. Ne hissettiğini söyleyemeyen insanlara tutulacaksınız. Aşkın yaralarıyla öğreneceksiniz illa hayatı. Elektriklerin kesilmesiyle sosyalleşen aileler gibi her gidenin ardından yeniden anlamlandıracaksınız eksik parçaları, kim olduğunuzu, neyi istemediğinizi. Neden öğrendiğinizi bilmediğiniz şeyler birikecek aklınızda. Bildiğiniz hiçbir şey bir işe yaramayacak daha sakin kalmaktan başka. Ne zaman sarhoş olsanız Ahmet Kaya çalacak, yine de hep neşeli şarkılarla geleceksiniz eşin dostun aklına. Tam seni anlatıyor dedikleri ne varsa rengarenk olacak siz illa siyahı taşırken. Kabilesiz olacaksınız daima. Hem herkesin nedensiz sevdiği hem hiç kimsenin kendinden görmediği. Öyle garip hüzünleriniz olacak ki en kolay tanıdığınız şey yapay bir hüzün olacak plastik bir meyve gibi. Hem hiçbir şeyi değiştiremeyip hem de asla birbirinin aynı üç gününüz olmayacak. En çok yaralarınıza güleceksiniz. Kendinizi sevmekten başka çareniz yok hanımefendi. Paket program bir kader bu. Ya önünüze serilen bu hediyeleri lanetiyle beraber kabul edeceksiniz ve hep bilmediğiniz şeyleri aramakla, bilmediğiniz birilerinin kabulüne sunmakla, onayını beklemekle geçecek hayatınız. Neden olduğunu bir türlü anlamadığınız bir sebepten el üstünde tutulacaksınız siz kafanızı kuma gömmek isterken. Ya da başkasının üstünde görmeye bile tahammül edemediğiniz bir elbiseyi giyer gibi kendinizden olmayan bir dünyaya geçeceksiniz. Bu yolu siz seçtiniz her seferinde sizi şaşırtan dostlar, unutulmaz hikayeler, hep yarıda kalan bir masala benzeyen aşklar, hemen kendinizi bulduğunuz iki satır şiir, akşamüstleri, deniz kıyıları, demli çaylar adına. Siz seçtiniz her şeyin olacağına vardığı bu dünyada. Vardır bir bildiğiniz henüz sizin de varmadığınız. Tarihin içinde seyre çıktığımda talihle laneti, güzellikle gücü bir arada taşıyan en unutulmaz örnek, benim için Bizans İmparatoriçesi Theodora'dır. Theodora, adı üstünde Tanrı'nın hediyesi. Kendisiyle ilgili ilk bilgileri maalesef Prokopios'tan öğreniyoruz. Maalesef diyorum çünkü sarayın tarihçisi olan bu beyin öyle bir üslubu var ki biz mahallede kapının önünde çekirdek çitlerken yaptığımız dedikodularda daha insaflıyız. Saraya geldi, imparatorluğun kolunu kanadını kırdı, Ne flüt ne de arp çalmasını biliyordu, dans etme yeteneği bile olmadığı için fahişelik yapıyordu. diyen Prokopios yine de onun güzelliğini ve çekiciliğini anlatmaktan da geri kalamaz. Kitabında zaten sürekli yerleşik geleneksel kurumların önemine değinen ve eski kurallardan vazgeçilmemesi gerektiğini belirtmektedir. Egemenliği süresince hem gelenekleri hem de arazi sahiplerinin güçlerini ve etkisini kırmaya çalıştığı için Iustinianos da nasibini alır yazarımızın hırslı anlatımından ama esas hedef genellikle Theodora'dır. Theodora'nın soylu bir aileden gelmediği doğrudur. Ancak erguvan odalarda doğmasa da o rengi günü geldiğinde imparator kocasından bile çok sahiplenmiş, Nika ayaklanması sırasında kaçmaktansa mor bir kefene razı olacağını söylemiştir. Ve bir sürü mozaiğin arasından hep onun yüzü parlar iri güzel gözleriyle, sonsuz elbiseleriyle. En çok o akılda kalır. Yazgısının her anı kendine aittir çünkü. Bütünüyle yaşamaya razı olduğu kaderi kendisinden başka bir sürü kadının da hayatını değiştirir çıkarılan kanunlarla. Öyledir, güzellik, lanet ve başkalarının bile hayatını değiştirme gücü hep aynı yerdedir. Çok kitap okuyacağınıza ne okuduğunuza bakın derdi çok sevdiğim bir hocam. Onlarca, yüzlerce kitap değil de mesela Seyahatname'yi, Dedem Korkud'un Kitabı'nı, Şeyh Galip'i, Mesnevi'yi birkaç kere anlayarak okuyun daha başka bir yerde bulursunuz kendinizi diye öğütlerdi. Bu konuşma sırasında ben sadece Seyahatname'yi, onun da yalnız İstanbul cildini okumuştum. Şeyh Galip'in Hüsnü Aşk'ı ara ara baktığım bir şiir kitabı olarak duruyordu rafta. Dedem Korkud'un Kitabı'nın ise sadece rüya motiflerinin olduğu kısımlarını okumuştum. Rüya görmek için canı seyranda olmak tabiri kullanılıyordu ve bu bile bana bir sürü şey düşündürmüştü. Okuldan eve gelince biraz da rüyaya dair yeni bir şeyler bulma hevesiyle uzun süreden sonra tekrar elime aldım kitabı. Rüyaya dair değil ama hayatta her şeyin bir karşılığı olduğuna ve ancak fedakarlık yaptığımız, aşkın yoluna düştüğümüz zaman yeni bir hayat kazanacağımıza dair çok güzel bir hikayeyle karşılaştım. Duha Koca Oğlu Deli Dumrul hikayesinde Azrail'le karşılaşan Deli Dumrul ona canını almaması için yalvarınca Azrail de Bana değil Tanrı'ya yalvar der. Deli Dumrul da Tanrı'ya yalvarır. Bunun üzerine Tanrı kendisinin yerine canını feda edecek başka bir can bulmasını söyler. Delikanlı önce annesine ve babasına gitse de ikisi de canını vermeye yanaşmaz, karısı ise senin olmadığın yerde benim de yaşamamın anlamı yok diyerek canını vermeye razı olur. İkisinin aşkı gören Tanrı ise Azrail'e onların yerine anneyle babanın canını almasını ve karı kocaya yüz kırk yıl ömür bağışlamasını söyler. Kocasını ölümden kurtarmak için anne babanın reddinden sonra kadının hayatını feda etmesi Digenis'le ilgili Yunan masalında da vardır. İnsanlara öleceğinin sekiz gün önceden haber verilmesini anlatan bir Hint masalında ise yine bir kadının kocasını ölüme giderken bırakmaması nedeniyle Tanrı insanlara ölecekleri günü bildirmekten vazgeçer. Böyledir işte her zaman; her şey olacağına varır. Yine de aşka ve masallara inanmak, kahraman olmasak da başkalarının canının derdinde olmak hep güzeldir. Türk mitolojilerinde can değiştirme, başkasının yerine canını verme kavramı için Aylanu kelimesi kullanılır. Aylanmak kelimesi Tatarca'da da gezmek, dolaşmak anlamına geliyor, bununla bir ilgisi olmalı.


İnsanoğlu sahip olduklarının kıymetini hep iş işten geçtikten sonra anlar. Bu teoriden yola çıkarsak; bedeninin kıymetini de ancak aksaklıklar baş göstermeye başlayınca fark eder. İnsanların özgüvenlerini perçinleyen ve eksilten unsurlar da kanımca bu farkındalıkta gizli... Erkek/kadın ayrımı yapmak istemiyorum, bu herkes için geçerli. Ama bana sorarsanız, Bakarsan bağ olur bakmazsan dağ atasözü, fiziksel özelliklerimiz için de altın kural sayılır. Ne de olsa doğuştan sahip olduğumuz tüm özellikler, genetik kodlamaların da etkisiyle her bedeni diğerinden farklı kılıyor. Bir şirket düşünün; kadınlar fiziksel güzellik ve estetik unsurlardan sorumlu olsun, erkekler de denetleme kurulunu oluştursun. Sonra görev dağılımı değişsin ve kadınlar denetleme kurulunda görev yapsın. İnanın değişen hiçbir şey olmaz çünkü her canlı fiziksel özellikleri deformasyona uğradığında kuşku dolu bir ıstırap hissi deneyimler. Buna kuşlar, balıklar ve maymunlar da dahil... Sonuçta yer çekimi yasaları ayaklarımızı yeryüzüne zamklıyor ve göğüs, yanak ve kalça gibi uzuvlarımız otomatikman zamanla aşağıya çekiliyor. Onları diz kapakları, kol içleri ve çene izliyor. Göbeğe gelince; ilk başta öne çıkma eğilimi gösterse bile zamanla o da sarkıyor. Şahsen beni en rahatsız eden şey, göz kapaklarının ve göğüs dokusunun diriliğini yitirmesi. Ayrıca, mayo ve bikini giyerken kasıklarında yaşla birlikte beliren o lanet olası çizgilerden rahatsızlık duyan birçok kadın tanıyorum. Bu konuda yeni takıntılar oluşturmak istemem ama haberiniz olsun, dudaklar ve kaşlar da zamanla inceliyor. İşte tam bu aşamadan en az iki evre önce, özümsememiz gereken bir atasözü daha var: Her koyun kendi bacağından asılır. Neticede kozmetik ve estetik sektörünün çarkları bizi rahatsız eden fiziksel görüntüleri azaltmak için dönüyor. İyi durumda olan fiziksel değerlerimizi muhafaza etmek için de her an iş başındalar. İşin karanlık tarafı, düzgün beslenme, spor ve kişisel bakımın bazen yetersiz kalması. Örneğin, burun estetiği yaptırdıktan sonra hayatını her açıdan yoluna koyacağına inanan fakat bir arpa boyu bile yol alamayan nice insan tanıdım. Amaç ne olursa olsun, önemli olan vücudumuzu ve yüzümüzü iyi taşımak. Giyim ve karakter özelliklerimizi ortaya çıkaran şahsi bir tarz yakaladığımızda bunu iyi yansıtabilmek de önemli. Gerçi göbek yağlarımızı aldırıp kalçalarımızı dikleştirsek bile vücudumuzu çekici bulmuyorsak hiçbir müdahale işe yaramıyor. Mesele hakikatten beyinde başlıyor, beyinde bitiyor. Şimdi gelin biraz hayal kuralım; zayıflığın ve dolgun dudakların çekici olarak algılanmadığı bir ülkeye gidelim. Bu ülkenin adı Keşkistan olsun. Koltuk altı kıllarının ipeksi bir görüntüye sahip olması için özel bakım maskeleri kullanan kadınlar, yürüdükçe sallanan baldırların ve selülitin çekiciliğine dayanamayan erkekler olsun etrafta. Yanak çizgilerinin derinliğine sevgilisi tarafından iltifatlar yağdırılan kadınlar, göz kenarlarında beliren kaz ayağı çizgilerini gururla göstersinler mum ışığında. Alttan destekli sutyen giyenlere şüpheyle bakılsın. Sizi bilmem ama ben hayatımın hiçbir döneminde Keşkistan'da yaşamak istemezdim. Gel şimdi çok vaktin varmış gibi kafanda yeni güzellik normları oluştur, bunları yeniden formatla hatta gel bir de psikolojik uyumlama yap! Yok, almayayım. Elimizden geldiği kadar bizi rahatsız eden fiziksel unsurları iyileştirmeye devam. Ne yalan söyleyeyim, yol uzun sayılır, ama teknolojinin, estetiğin bunca ilerlediği çağımızda tünelin ucunda hala ışık var. Enginar Mevsimi'ni de On Derin Ayak İzi'ni de okudum. İkisi de birbirinden farklı kitaplar fakat konular popüler kültür ve felsefeyle harmanlandığı için iki roman da belli ki aynı kişinin elinden çıkmış. Yazarın sesi bence çok net ve akıcı.


Ruhi Mücerret'te, epey kaotik ama rengarenk bir dünya çıkıyor karşımıza. Romanın tamamı, John Landis filmlerinin finalleri gibi cıvıl cıvıl... Tek başına okunduğunda da anlam ifade edecek bölümler, Ekşi Sözlük entry'leri misali başlıklar, yüksek dozda popüler kültür eleştirisi... Garip şahsiyetler; tarihten ve günümüzden isimler, olaylar, anekdotlar... Okurla sohbetler, ara sıra ona laf atmalar... Bir nevi fikir ve imge panayırı. En güzel yanı, okurun kendini o panayırın tam içinde hissedebilmesi hatta Evet yahu, galiba hayat böyle bir şey aslında demesi. Gerçi göreceksiniz, Murat Menteş'in verdiği esprili yanıtlar sayesinde bu röportaj bile röportaja değil o panayıra benzedi. Bazıları onu yeraltı edebiyatına dahil sayıyor, bazıları Türk usulü absürd edebiyatın simgelerinden kabul ediyor. Kimileri içinse İslami entelektüellerin en genç ve delifişek olanlarından biri. Dublörün Dilemma'sı ve Korkma Ben Varım adlı iki romanla nevi şahsına münhasır bir üslup yaratan Murat Menteş, yeni romanıyla okur karşısında. 9 yıldır evimin mahzeninde esir tuttuğum bir adam var. Bir de masa ve daktilo. Kendimi enerjik hissettiğim zamanlarda tabancamı alıp mahzene iniyorum. Adamın kafasına silahı dayıyorum. O da romanları yazmaya koyuluyor. Saatlerce tabanca tutmaktan yorulduğum için kitaplar biraz gecikiyor. Kabul edin, bıktırıcı bir mesai. Flaubert, Bir şeye yeterince dikkatli bakarsanız, ilginçleşmeye başlar der. İhtiyar bir adama dikkatli bakın. Gemiye dikkatli bakın. Karıncalara dikkatli bakın. Hepsi de birbirinden acayip. Fakat kimsenin mesela geminin güvertesinde oturan ihtiyar bir adamın üzerinde yürüyen karıncalarla kaybedecek vakti yok sanırım. Bu belki biraz hassasiyetle ilgilidir. Eski filmleri izlerken, komedi filmi bile olsa, hisleniyorum. Şimdi 70 yaşında olan bir aktörün 25 yaşındaki halini görünce içim acıyor. Rahmetli Cem Karaca'nın Resimdeki Gözyaşları şarkısını düşünün. Artık hayatta olmayan bir adamın sesinden dinliyoruz bunu, yaşasaydım ve görseydim diyen bir adamdan. Çok acayip değil mi sizce de? Yani hayat zaten şoke edici şeylerle dolu. Ne anlattığın değil, nasıl anlattığın önemlidir, derler. Hiç katılmıyorum. En iyi ihtimalle, acemi yazarları baştan savmak için uydurulmuş bir söz olsa gerek. Ne anlattığın da, nasıl anlattığın da önemlidir. Romanda, bir karakter yaratmak ayrıca ehemmiyet taşır. Yazarın muhayyilesi işlek olmalı. Değilse, işi zor yani. Ne anlatıyorsun? Umutların kırıldığı aynada yansıyan hüznün gölgelerini. Tam bir saçmalık! Mesela şöyle diyorlar: İnsan kalbinin derinliklerinde yuvalanan ıssız acılardan devşirilmiş buğulu sahneler... Valla bravo! Alper Canıgüz. Birbirinden şahane üç roman yazarak dünya edebiyatında benzeri görülmemiş bir karakter yarattı: Alper Kamu. Beş yaşında bir dedektif. Almanlar kitabı okuyunca akılları çıktı. Alman eleştirmenler, Nobelli Mo Yan'dan çok daha üstün buluyorlar onu. Neden? Çünkü edebiyat heyecan verir, şaşırtır, güldürür, hayranlık uyandırır, özgüven ve enerji aşılar, dünyanızı aydınlatır... Sen hala Kalabalıklar içinde yalnız kalan solgun gölgelerin tenha ruhlarına dokunan bir ağıtın bulanıklığı gibi zırvalarla oyalan dur. Bir başka önemli yazarımız, Emrah Serbes. Genç yaşında edebiyatımıza güçlü bir karakter sundu: Behzat Ç... İhsan Oktay Anar'ın başarısı da son derece saygıdeğer ve ilham verici görünüyor bana. Bu insanları hiç tanımıyordum. Onlar da benden haberdar değildi. Bizi buluşturan şey, edebiyattır. 2000'de Alper Canıgüz'ün Tatlı Rüyalar'ını okuduğumda, kendi kendime Bu adam her kimse, 21. yüzyıl Türk Edebiyatını başlattı, hayırlı uğurlu olsun dedim. Gencecik bir yazar, dahiyane bir roman yazdı ve edebiyatımızın yönünü değiştirdi. Hepimize ilham ve cesaret verdi. Emrah Serbes'in fotoğrafını gördüm ilk. Roman yazmış, neredeyse çocuk yaşta. 25 yaş, roman için epey erkendir, onu diyorum. Gözleri parlıyordu. Zeki olduğu, meleksi ve enerjik bir yazar olduğu fotoğrafından belliydi. Yani biz arkadaş filan değildik. Adamlar bomba gibi kitaplar yazınca, ister istemez tanıştık. Ah Muhsin Ünlü, Murat Uyurkulak, Hakan Günday, Fatih Altınöz, Hakan Bıçakçı, Algan Sezgintüredi, Selçuk Orhan'la tanışmamız da böyledir. Öyle iyi yazıyorlar ki, kayıtsız kalamıyorsun. Tebrik edesin, madalya veresin geliyor. Var. Fakat bundan bahsetmek için çok erken. Polisiye uzmanı Erol Üyepazarcı, bana klasik bir polisiye yazmayı teklif ediyor. Bu, göz ardı edemeyeceğim bir öneri. Öyle denk geldi. Çok sevdiğim bir söz var: Erkekler kadınları, kadınlar çocukları, çocuklar ise fareleri sever. Yani aşk zaten sürdürülebilir bir ruh hali mi, ona bakmak lazım. Garip bir biçimde, bir insanda bizi cezbeden nitelikler, zamanla itmeye başlıyor. İmkansızlık ise umutları, hayalleri, merakları, heyecanları taze tutan bir dondurucu işlevi taşıyor. Kavuşunca aşk biter demiyorum ama Biz 35 yıldır beraberiz ve ilk günkü heyecanımızı koruyoruz diye hava atan çiftlere inanmak da zor geliyor. Yüksek kültür, yüksek düşünce, hoşgörü, esneklik ve yaratıcılığın kozmopolit şehirlerde veya kozmopolitlik ilkesi etrafında belirebileceğine inanıyorum. Dolayısıyla hiçbir kültürel değeri, entelektüel veriyi ötelemiyorum. Tekke edebiyatıyla da, klasik müzikle de, Alman felsefesiyle de ilgileniyorum. İdeolojik saplantılar, taassubu prensip sahibi olmak gibi algılayıp yüceltmeye varıyor. Herkes ilgi bekliyor, fakat kimse ilgi göstermiyor. Münasebetsizce bir yakınmadır gidiyor. Ruhi Mücerret de dahil olmak üzere romanlarınız hakikaten çok komik, yer yer kahkaha attırıyor. Ayrıca İslami motiflere de yer veriyorsunuz. Mizahın, barışçı bir tutumdan doğduğunu düşünüyorum. Kibirli, somurtkan, yakınan, mıymıntı bir edebiyatla bir yere varamayız. Cem Yılmaz Eğitim şart vurgusu yapıyordu. Bence buna karşılık, eğitimciler de pekala Mizah şart demeliydiler. İslami motiflere gelince, karakterlerin birkaçının dindar olmasıyla ilgili bir şey bu. Romanlarımdaki insanlara Başını aç, camiye gitme, namaz kılma filan demem, kimsenin demesine de izin vermem. Bari romanlarda özgürlüğe gölge düşmesin. Hayır. Okur-yazar ilişkisinde, okurun rütbesi, daha doğrusu mertebesi yüksektir bence. İtiraf ediyorum Ruhi Mücerret'i okurken çok güldüm. Ama öyle bir şey var ki tek tük de olsa bu cümleler -evet aşk mevzu bahis olduğunda- suratım da düşmedi değil. İmkansız aşklar güçlü ama tutunamadığım için de üzücü. Kitapta inanılmaz bir imge bombardımanı vardı fakat belki ben çok sevdiğimden ya da şöyle diyelim, yazarımız bunu romana iyi dağıttığından rahatsız etmedi hiç. Benzetmelerin bazılarını ağzım açık bile okudum. İlginç bir düşünce işleyişi olduğu kesin Murat Menteş'in. O mahzenden daha kim bilir neler çıkacak. sayın gülenay börekçi, her şeye saygı duyacağım, her şeyi anlayacağım ve her şeyi anlatacağım derken eleğinizin deliklerinin inanılmaz büyüdüğünün ve artık sitenizde nitelikli ve niteliksiz arasında bir fark kalmadığının umarm farkına en kısa zamanda varırsınız. bir edebiyat sitesinden çok bir magazin sitesi oldunuz. bu yorumumun bu yazıyla alakası yoktur. Sırf çektirdği şımarık fotoğraflara, kitap kapağının nasıl zorlanıp görünür kılınmaya çlaışıldığıına bakarak bile görülebilcek şeyler var. Murat Menteş ve onun gibileri 'yazar'dan saymak bir hakaret. Ama meydan onlara kalmayacak, etrafı aptal ergenlerle sarılı olabilir daha fazlası olamaz zaten. Ek olarak. : Popülerleşmeye başladığı gibi kılık kıyafetinin değişmesi abartıya gitmesi ayıp. Koca adam. Ben dublörün dilemmasını okuduğumda gerçekten sevmiştim, yazar hakkında hiçbir bilgim yoktu, diğer kitapları da. Ne var yani. Kitabın beğenilmiş olabilir, uçlara gidip saçmalamak nedir. Dünyada milyonlar içinde küçük bir insan. Tek mesele bunlar değil tabii. Böyle saçmalamayıp, saygınlığını yitirmemiş çok yazar, iyi yazar var şükür ki. Murat MENTES kafasi gonlu okyanus gibi dolu bi insan. Yazdiklari cogumuzun aklina gelen seyler degil. Tarzi alistigimizin cok disinda. Yazdiklariyla ilgilenelim, giydikleri ve yaptiklari onun ozgurlugu. Kitabı okudum ve beğendim. Ama yine de eleştireceğim. Eğer Chuck Palahniuk'u daha önce okumadıysanız bu yazarın tarzı size özgün gelebilir. Romanın başından itibaren seçilen karakter isimleri Chuckı hatırlatıyor. Saatte 300 km hızla giderken hapşırmak gibi şeylerin onun aklına gelebileceğini bilerek okuyorsunuz. Gösteri peygamberi, ölüm pornosu, çarpışma gibi kitaplardan fazlasıyla esinlenilmiş olduğunu düşünüyorum. Altını çizerek okumadım fakat gözüme çarpan bir diğer esinlenme ise elde ki hayat çizgisinin kesilerek uzatılmasıydı. Aynı olayı Nip Tuck dizisinde Dr. Mcnamara sevgilisi Kimber'a yapmıştı. Emrah Serbes'in ve Murat Menteş'in ABD dizilerinin espri anlayışını Türk kültürüne uyarladığını kabul etmeliyiz.


Bu kitaplar aslen çocuklar ve gençler için yazılmış olabilir ama bir zamanlar Milliyet Çocuk dergisinin müptelası olan yetişkinler de onları sevebilir, nedeni röportajda. O röportaj tamamen aklımdan çıkmış. Ama Sardunyaların Gazabı konusunda haklısın; o romana çocukken okuduğum ve seyrettiğim pek çok şeyden bir şeyler sızmış. Doğrudan Amazing Stories değilse bile bilimkurgunun altın çağı denilen 50'li yılların Pazar sabahları TRT'de izlediğimiz filmleri, Gizli Yediler'in dedektiflik maceraları, Jules Verne, hatta Milliyet Çocuk dergisi. Yazdıklarımda bilim kurguyla ekolojik endişelerin birleşmesini biraz da bu dergiye borçluyum. Milliyet Çocuk daha ilkokuldayken bizi Jules Verne'in eserlerinin çizgi roman haliyle Baytekin'le buluştururken bir yandan da su ve elektrik israfından kaçınmayı, ağaç dikmeyi, hatta kompost yapmayı öğretiyordu. Ben de Arda ve arkadaşlarını havaya sıkılarak bitkilerin inanılmayacak bir hızla büyümesine yol açan yapay hormonlar, insanın beynine beni oku komutunu gönderen ve satışları tavan yaptıran nano teknoloji destekli kitaplar, biyolojik silah olarak satılmak için klonlanmış dinozorlarla karşı karşıya getirirken alttan alta gezegenimizi yok oluşa sürüklüyoruz mesajını vermeye çalıştım. Değişen şey umut... Daha doğrusu umudun tükenmesi... Çevre felaketleri bizi mutlak bir yok oluşa sürüklerken hala pek bir şey yapmadan oturup seyretmemiz. Bizi kurtaracak bir kahramanı beklememiz... Konudan yana fakir süper kahraman filmlerinin art arda çekilip bu kadar iş yapmasının sebebi budur belki, ne dersin? Gençlerin düştüğü karamsarlık... Dünyanın içinde bulunduğu ekonomik kriz... Bütün bunlar devam serisine de yansıdı. Bu sebeple ilk maceranın başında karşımıza çıkan ve artık 15 yaşına gelmiş olan Arda da kendini iyi hissetmiyor. Hiç mutlu değil yani. Kitaplarının türü için weird eco diyorsun. Nedir bu türün özellikleri, önde gelen yazarları kimler? Ben Jeff Vandermeer'i biliyorum bir tek ama küresel ısınma, iklim krizi gibi konularla beraber bu türde ürün veren yazarlar da arttı sanki. Ekolojik romanın weird eco olabilmesi için fantastik roman, bilimkurgu ya da korkuyla harmanlanması gerekiyor. Ve evet, böyle bir alt-tür, yani sub-genre artık var. Jeff VanderMeer'in yanı sıra Christopher Brown, öyküde ise Michael Bernanos aklıma ilk gelenler. Aslında Geleceğin Efendileri ve Evrenin Tacirleri'nde toplam üç macera var. Üçleme olarak da düşünülebilir. Ve romanlarda atık plastiklerin oluşturduğu kirliliğin suçunu dünyayı ele geçirmeye çalışan uzaylıların üzerine atıyorum ama bunun sebebi, insanın kendi gezegenine böyle korkunç şeyler yapmasına inanmakta zorlanmam. Yani kim yaşadığı evi, kendisi hala içerideyken ateşe vermek ister ki? Biz dünyaya bunu yapıyoruz. Pek çok renkli, hatta senaryolu rüya görürüm. Epeyce de dolaştığım olur. Zaman yolculuğu da yaparım :) Bu rüyaların bazıları da zaten roman ve öykülerim için bana ilham verdi. Mesela Zaman Tutulması adlı romanı bir kabusun ardından planlamaya başlamış, tanık olduğum tuhaf bir doğum sahnesinin etrafında oluşturmuştum. Harflerin sürekli yer değiştirdiği kitap ise Serra Kadembasan'ın Maceraları adlı fantastik ve elbette gene eko-kurguya kayan öykü kitabımda yer aldı. Kadembasan çok güzelmiş. Geleceğin Efendileri haliyle Sardunyalar'dan çok daha olgun bir roman. Yeteneğini yitiren Arda'nın Takaşi'yi kıskandığı bölümler şahane yazılmış. Hem seviyor arkadaşını ve onun için iyi şeyler diliyor hem de onun yeteneğini çekemiyor.... Bu kısmı biraz da her şeyi önce internete danışmamızı ti'ye almak için yazdım. Evet, içtiği su ayrı gitmeyen arkadaşlar arasına bile zaman zaman kıskançlık girer ve bu durum kıskananın suçluluk duymasına neden olur. Hatta bir süre sonra içilen su ayrı gitmeye bile başlayabilir. Arda da kendini benzer bir durumda bulunca 'arkadaşınızı kıskanmaktan nasıl vazgeçersiniz' diye Google'a sorar ve aldığı yanıtlar kafasının daha da çok karışmasına neden olur. Bize de öyle olmuyor mu? Baş dönmesiyle doktora gitmek yerine Google'a danışıyoruz ve beynimizde ur olduğunu öğrenerek baş dönmesi sorunumuza bir de panik atak ekliyoruz. O kısım otantiktir ayrıca, bölümü yazmadan önce ben de aynı şeyi, kıskançlık konusunu Google'a sormuştum. İşim gereği, editör ve çevirmen de olduğum için, epeyce roman okurum. Ama boş vakitlerimde, yani keyif için, daha çok kurgu dışı okumayı seviyorum. Doğa tarihi, ya da alternatif tarih başta... Mesela şu anda, A. N. Wilson'dan The Victorians adlı kitabı okuyorum. Sırada ise İngiliz film tarihiyle ilgili başka bir kitap var. Bahçe bir tür terapi gibi geliyor. İnternette kağıt oynamanın gerçek dünyadaki yansıması gibi... Bitkileri renklerine, şekillerine göre düzenlemek... kaktüsleri sınıflandırmak... araya garden-art sayılabilecek birtakım objeler yerleştirmek... Bitkilerin mevsimlere göre değişmesini, büyümesini takip etmek... Kendimle ilgili kurduğum hayallerin ortasında ise yazarlık var. Aslında galiba ben her şeyden çok roman yazmayı seviyorum.


Kadınlara, özellikle de genç olanlara seslenen Artemis Yayınları'nın kimselere benzemeyen über-aktif yöneticisi Ilgın Sönmez, kadın okurların romanlara entelektüel farkındalıktan çok, duygusal açlıkla bağlandığını yazarak bence kesinlikle tartışılması gereken bir saptama yaptı.


Aile içi şiddet gören kadınların yüzde 94.0'ı çalışmıyor, yüzde 6.0'ı çalışıyor. Soyal güvencesi olanların oranı yüzde 47, olmayanların oranı yüzde 53. Okuma yazma bilmeyenlerin oranı yüzde 33.5, ilkokul mezunu olanların oranıysa yüzde 29.3. kadınların öğrenim durumu arttıkça şiddete uğrama durumları da düşüyor. Üniversite mezunu olanlar toplamda sadece yüzde 2.8'lik bir bölümü oluşturuyor. Tarihçi ve kadın hakları aktivisti Berrin Sönmez, Başkent Kadın Platformu üyesi. Başta Amargi olmak üzere çeşitli feminist yayınlara yazıyor. Burada yalnızca şahsi görüşlerini dile getirdiğini özellikle vurguladı. Resmi kaynaklar da aynısını söylüyor. Bunun altında yatan birinci neden kadınların kendilerini eskisinden daha güçlü görmeleri ve üretime daha fazla katılmaları. Bu, onların maddi olarak kendi ayakları üzerinde durabilmelerini sağladı, erkekler de onların yeni kazandığı bu gücü kabullenemeyince şiddete başvurmayı seçti. Kadına yönelik şiddet meselesinde öncelikle şunu görmemiz lazım: Hiçbirimiz masum değiliz! En tepedeki devlet adamından en aşağıdaki kanun uygulayıcısına, ailelere, konu komşulara kadar birey ve kurum olarak herkes şiddetin ortağı. Kadına yönelik şiddet sadece gelenekle izah edilecek bir durum değil. Hukuk sistemimiz kadına hep bir koruma saikiyle yaklaşıyor. Bu yüzden yargıcından polisine, kolluk kuvvetine kadar kanunun bütün uygulayıcıları kadına güçsüzdür paradigması içinden bakıyor. Yani kadın ve erkek hukuk gözünde eşit olmadığı için hukuk önünde de eşit olamıyor. Bunun sadece kadınların sorunu olmadığını bilmeli, tüm toplumun elini taşın altına sokmasını sağlamalıyız. Kadın cinayetlerinde suçlular çoğunlukla kocalar ve sevgililer, yani kadınların en yakınları. Bir kere bu kişilerin yalnız olmadığını peşinen kabul edelim; azmettiricileri ve işbirlikçileri çok. Akrabalar, aileler, kadının dedikodusunu yapan komşular, erkeğin kahvehane arkadaşları... Erkeğin o kadını öldüreceğini anlayıp engel olmamak bile bir sorun fakat işin bir de azmettiricilik tarafı var. Namus cinayetlerinde eskiden küçücük çocukların eline silah verirlerdi ama artık aile büyükleri azmettirici olarak o çocuklardan daha büyük cezalar almaya başladığı için bu tür olaylar azaldı. Zaten cinayet kurbanı kadının ailesine büyük sorumluluk düşüyor. Kızını neden korumadı, şiddet gördüğünü bildiği halde niçin devlet makamlarından koruma istemedi? Üstelik 6284 sayılı kanunda şiddeti bildirme yükümlülüğü var. Kadın hakları aktivisti olarak bir gün bir konuşma yapıyordum, İslami camiadan bir erkek, Aman Berrin Hanım, bunları söylerseniz sizi feminist zannederler dedi. Bir sakıncası yok benim için, çünkü zaten feministim. İslam'ı soruyorsunuz; İslam dini, hakikaten kadınlara çok önemli kazanımlar bahşetti. Kadın hakları ifadesinin geçtiği tek kutsal kitap belki de Kuran'dır. Ondan önceki kutsal olan, olmayan yazılı metinlerin hiçbirinde kadın haklarına benzer bir terim yok. Kadının insandan bile sayılmadığı bir dönemde Kuran, onu evlilik kurumunda koruma altına aldı. Nikah aktinde kadına tanınan haklar doğrudan doğruya toplum içinde kadını korumaya ve güçlendirmeye yönelik haklardı. Miras alma hakkı mesela; kadına ailesinden kalan mirası kocasına vermek zorunda kalmaksızın dilediği gibi kullanma tasarrufunu verdi. Döneminin çok ilerisinde... Bugüne de ışık tutacak iyileştirmelerdi bunlar. Seküler toplumlarda da kadınlara benzer haklar verildiğini unutmayalım, yani arada bir çelişki yok. Ancak sizin de söylediğiniz gibi 1400 yıldır bu haklar uygulanmıyor. Hz. Muhammed döneminde kadınlara tanınan haklar o öldükten sonra uygulamada geri alındı, çünkü erkek zihniyeti daima baskın çıktı.


Anladığım kadarıyla yanımda taşıyabilirim o aynayı, elimde, çantamda, kitaplarımın arasında... Ve dilediğim gibi kullanabilirim. Parmaklarımın ucuyla dokununca sayfa sayfa çevirebildiğimi fark ettiğim için, şimdilik yeni defterim oldu. Başkalarına söylenmeyecek, söylense de anlamı olmayacak sırlar fısıldıyor kulaklara sonra. Böyle işte... Umay Umay'dan gelen kırmızı aynamı şimdilik kendimle konuşmak, notlar almak, bazı güzel nesneleri unutmayayım diye kenarına köşesine iliştirmek için kullanıyorum. Rengi hızla kırmızıdan gökkuşağına evriliyor o yüzden. Olsun. Bir gün yere atıp paramparça da edebilirim... Ve bir sürü küçük kağıt uçak yaparım o darmadağın olan parçalardan. Artık beni hiçbir şey şaşırtamaz dediğim oldu. Artık beni hiçbir şey üzemez dediğim de oldu. Çok büyük konuşmuşum. Hayat, sözümü ve yalnızlığımı kucaklayan kocaman kollarıyla hala tek şaşkınlığım... Akıp giden hikayelere bakıyorum, yanımda kulaklarıma gizlerini fısıldayan sesler birikiyor. O şiirin yanına gittim. O şiire korkacak kadar çok yaklaştım. O şiiri yakışıklı oğlum gibi sevdim. Kurgusuyla edebiyata beş basan hayat karşısında şiir yine de tek çıkar yoldur. Bir kader gibi izler o yolu Umay. Söylenmeyeni, gizleneni devşirir oradan ve bizlerle paylaşır. En acı gerçeği bile şefkatle sarar da paylaşır. Hayatı her şeyiyle kabul edebilelim ve özgürleşebilelim diye. Umay Umay'ın elbet hiçbir borcu yok ne Tanrıya ne dünyaya. Teninden, canından, kanından, ruhundan söz damıtanların aleminden o ve bir ömür alacaklı. Ama en güzeli de böyle terbiye olmamız onunla. Çünkü ben en incelikli sözlerle edilen nice küstahlık gördüm, sevgi kılıklı nice hoyratlık. Umay Umay bizi hakikatle terbiye eder. Terbiyesizliğin ara sokaklarda, küfürde, kavgada değil çokluk panjurlu evlerin sahte yemek sofralarında, elit plazalarda, gösterişli alışveriş merkezlerinde olduğunu göstererek. Alaşağı ederek düzeni. Amuda kalkmak gibidir onun şiirini okumak. Kan beyne nüfuz eder, nefes derinleşir, ten canlanır.


Orhan Pamuk'un Yapı Kredi Yayınları'ndan çıkan Kırmızı Saçlı Kadın romanı üzerine yazdığım yazıyı da buraya iliştireyim. Tabii kitap üzerine düşündüklerimi röportajda dile getirdiğim için, yazıya pek az malzeme kaldı elimde. Yine de okuyun. Orhan Pamuk'un romanları, karmaşık yapılardır. Zira kendisi hem müthiş bir kurgu üstadıdır ve yarattığı hikayenin labirentlerinde kaybolmamız için elinden geleni yapar hem de o hikayeye, roman sanatı üzerine düşünmemizi sağlayacak ayrıntılar katar. Bu kez de öyle olmuş; bunları onunla konuştuk zaten. Öte yandan, bittiği günden beri, Kırmızı Saçlı Kadını düşünüyorum. Bilhassa şu kızıl saç, boya, kına meselesi, orada da belirttiğim gibi, eğlenceli bir anekdot olmanın ötesinde önemli bence. Kırmızı Saçlı Kadın'ın Saçlarımı kınayla boyamaya başlamasaydım eğer, Cem beni hiç fark etmeyebilirdi sözü de sanırım kilit cümlelerden. Kırmızı Saçlı Kadın aslında romancının yaptığına benzer bir şey yapıyor. Neticede roman dediğimiz şey, hakikati daha doğru, daha açık, daha anlaşılır kılmak için başvurulan bir yalandan başka bir şey değil aslında. Yazarın okuru inandırmak için elinden geleni yaptığı ama bazen de Bu okuduğun sadece bir hikaye, gerçekle alakası yok uyarısını yapmayı ihmal etmediği bir yalan... Aynı anda hem büsbütün yalan hem de çok gerçek. Orhan Pamuk, gerçeği yalanlar aracılığıyla anlattığı romanında, Göğe çıkıp yıldızların ışıltısına ulaşmak yerine, üzerinde uyuduğumuz toprağın içine girmeyi hayal etmemiz doğru muydu? diyen kahramanının peşinden, yeraltına iniyor; üstelik her anlamda... Kuyular kazılıyor, medeniyetin üzerindeki cilalar kazınıyor, dünyanın ve insan ruhunun derinliklerine doğru yola çıkılıyor. Başka şeyler de var elbette; en önemlisi romanın ikiliklerle, tezatlarla ilerlemesi... Birbirine hiç benzemeyen ama birbirini tamamlayan iki baba, iki anne, iki aşk... Batı ve Doğu, edebiyat ve hayat, uygarlık ve gelenek, siyaset ve sahne, aşk ve güven, şüphe ve inanç... Anne ile oğul arasındaki hikayeyse romanın en ışıklı yanlarından. O kısımdaki iki paragraf beni resmen ağlattı. Babamıza duyduğumuz hayranlıkla karışık korkunun üzerimizde bıraktığı gölgeyi konu eden ama o gölgeden kurtulmayı şiddetle isterken onsuz kendimizi ormanda kaybolmuş gibi hissettiğimizi anlatan bu güzel romanın -kurgu gereği- Silivri'deki ağır ceza hakimine sunulmak üzere yazıldığını öğrenmemizin okur olarak bize yüklediği sorumluluksa apayrı bir konu. Benden size tavsiye, yazarının sert yanları olan duygusal bir roman diye tanımladığı Kırmızı Saçlı Kadını kanıtlara, hukuki ayrıntılara dikkat ederek de okuyun. Kırmızı Saçlı Kadını okurken, İrlandalı şair William Butler Yeats'in bir şiiri ve Danimarkalı yazar Hans Christian Andersen'in bir masalı takıldı aklıma. Yeats'in Sailing to Byzantium şiirinde anlattığı hikaye, çocukken okuduğum bir masala, Andersen'in Bülbülüne çok benziyordu. İkisi de tabiatla sanatı, biri mekanik öteki altından yapılmış iki kuş aracılığıyla karşı karşıya getiriyordu. Tek fark, yaklaşık aynı dönemde yaşamalarına rağmen, aynı hikayeyi anlatan bu iki edebiyatçının tamamen farklı yerlerde durmasıydı. Andersen ölümün karşısına hayatı çıkarıyor, en usta mücevhercinin elinden çıkmış olsa bile altından yapılmış bir kuşun asla gösterişsiz, gerçek bir bülbül kadar büyüleyici bir sesle şakıyamayacağını söylüyordu. Yeats ise bambaşka bir yerdeydi; ona göre ölümün karşısında durma gücü taşıyan tek şey sanattı. Tabiattaki kuşlar, tıpkı insanlar gibi, eninde sonunda muhakkak ölürken, Bizanslı kuyumcuların eşsiz bir maharetle işlediği altın kuşlar, sonsuza dek kalıp Geçmişin ya da geçiyor olanın ya da geleceğin şarkılarını söyleyecekti. Yani hayat bitecek, sanat kalacaktı. Andersen obsesyonlarımdan, Yeats'i de çok seviyorum ama ikisinin de söyledikleri bugün için sanırım bir parça demode. Kırmızı Saçlı Kadının Orhan Pamuk'un bayıldığım tanımıyla en demonik karakterinin, karşısındaki genç adamı baştan çıkarabilmesini saçlarını kışkırtıcı bir renge boyamasına ama bunu doğal bir malzeme kullanarak yapmasına bağlamasını sanırım hayatın ve sanatın birbirleriyle mücadele etmek için var olmadığını bize hatırlattığı için sevdim. Onlar her daim Escher'vari bir iç içelikle birarada, hangisinin nerede bittiğini, diğerinin nerede başladığını bulmak ise yaşayanların ve okuyanların çilesi, hazzı. Orhan Pamuk'a gelince; yalan söylemek, hele söz konusu sanatsa, her zaman sahtekarlık olmayabiliyor. O yalanların içine gerçekleri gizlemek ya da onları mücevher parlaklığında belirgin kılmaksa bizzat kendisinin hüneri. Benim Adım Kırmızıdan serbestçe çeviriyorum: Hayatta şarap, yazıda üslup.


İstanbul Şehir Üniversitesi, Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği projesi çerçevesinde ünlü araştırmacı, biyografi yazarı ve vakanüvis Taha Toros'un uzun yıllar boyunca biriktirdiği ve özenle koruduğu arşivini kütüphanesine kazandırdı. Ünlü araştırmacı, biyografi yazarı ve vakanüvis Taha Toros, 1910'da Adana'nın Tarsus ilçesinde doğdu. 2012'de öldüğünde ise ardında 37 kitap ve çok büyük bir arşiv bıraktı. 100 yılı aşan hayatında Mustafa Kemal Atatürk'ten Charles De Gaulle'e, Yahya Kemal'den Nazım Hikmet'e, Orhan Kemal'den Yaşar Kemal'e, Muhsin Ertuğrul'dan Haldun Taner'e sayısız devlet adamı ve sanatçıyla arkadaşlık, dostluk, yarenlik etti. Hayatı boyunca savaşlar, ihtilaller, darbeler gördü, bazıları memleketin geleceğini değiştiren sayısız hadiseye şahit oldu, geriye koskoca bir tarih bıraktı. 13 yaşındayken Atatürk'e şiir okuması da var hayatının köşe taşları arasında, o güne dek salt sözlü gelenekte yaşayan Dadaloğlu'nu yazılı edebiyata kazandırması da... Üstelik denen o ki edebiyatımızda bir Yaşar Kemal olmasını da ona borçluyuz, zira kendisine okuma yazma öğreten kişi Taha Toros'tan başkası değil. Kütüphaneciliğin ve arşivciliğin önemini bilen, bilginin özgür paylaşımını savunan İstanbul Şehir Üniversitesi, İbnülemin Mahmut Kemal İnal ve Kemal Karpat'ın arşivlerini daha önce bünyesine kazandırmıştı. 2012'deki ölümü üzerine Taha Toros'un Bebek'teki evinde bulunan arşivi Şehir Üniversitesi Kütüphanesi'ne getirildi. 7000'i aşkın dosyadan oluşan arşivde Toros'un Türkiye'nin dört bir yanını gezerek topladığı hatta Venedik, Paris ve Vatikan'dan getirdiği 400.000 yazılı, basılı ve görsel malzeme; fotoğraflar, kartpostallar, çizimler, milli mücadeleyle ilgili kayıtlar, Türkçe ve Osmanlıca kitaplar, broşürler, gazete ve dergi haberleri, mektuplar, el yazmaları bulunuyordu. Konu zenginliği muazzamdı; en önemli özelliklerinden biri de İstanbul'la ilgili bazıları hiç gün ışığına çıkmamış belgeler ihtiva etmesiydi. Kütüphane Direktörü Ayhan Kaygusuz'un sohbetimizde anlattıklarının hepsi heyecan vericiydi ama bence en güzeli İstanbul kısmıydı. İstanbul, yüzyıllar boyunca bu topraklarda yaşamış farklı uygarlıkların izlerini taşıyan ama bir yandan da modern hayata uygun şekilde akıl almaz bir hızla değişen bir şehir. Hızına yetişmek çok güç hatta imkansız. Kuşkusuz bunda büyüleyici bir yan var. İstanbul'a dair rehber kitapların zenginliğini, konu çeşitliliğini getirin gözünüzün önüne... Hepsi de bu şehrin bize sınırsız seçenek sunduğunu anlatıyor. O anki ruh halimize göre dilediğimizin peşinden gitme şansımız daima var. Öte yandan kafa da karıştırıyor İstanbul... Hiçbir yer aynı kalmıyor, üç yıl önce verdiğimiz yol tarifi bugün artık geçerli olmayabiliyor. Hele geride bıraktığımız 10 yılı, 50 yılı, 80 yılı düşününce... Dolayısıyla 100 küsur yıllık bir ömürden kalan bu arşivin yakında herkese açılacak olan İstanbul bölümü şahsen beni en heyecanlandıran şey oldu. Kişisel arşivlerdeki belgelerin tasnifi, dijitalleştirilmesi ve uluslararası standartlara uygun olarak web üzerinden yayınlanmasını amaçlayan İstanbul Şehir Üniversitesi Taha Toros Arşivi'ni aldıktan sonra araştırmacılara öncelikle İstanbul'la ilgili 20 bin belgeyi açmaya karar vermiş ve Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği projesini hazırlayarak İstanbul Kalkınma Ajansı'na sunmuş. Ajans projeyi desteklemeye karar verince de geçen eylülde çalışmalar başlamış. Şimdi kalabalık bir ekip harıl harıl İstanbul'la ilgili bütün bu belgeleri dijitalleştirerek kullanıma açmak için altyapı çalışmalarını tamamlıyor. Bunun için ileri teknolojik cihazlarla yapılan taramalar birkaç ayrı formatta yapılıyor. Arşivin tamamı dijital ortama aktarıldığında, belgelerin hepsi uluslararası bir sisteme göre numaralandırılarak dünya envanterine kaydedilmiş olacak. Arşivi dolaşırken bu titiz ve sabırlı çalışmaya şahit oldum. Duvardan duvara kurulmuş kitaplık raflarının bir kısmı semt semt İstanbul'a ayrılmış hacimli dosyalarla doluydu ve her birinde şehrin eski ama hatırlanmayı bekleyen yüzleri gün ışığına çıkmak için bekliyordu. Tabii henüz proje kapsamında olmayan raflara da göz attım. Büyük edebiyatçılara dair kalın kalın dosyalar da ilgimi çekmedi desem yalan olur. Zaten Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği projesi sadece bir ilk. Önümüzdeki dönemde üniversite kütüphanesi aynı altyapıyı kullanarak sahip olduğu diğer kişisel arşivlerdeki belgeleri de kademeli olarak kullanıma açacak, bu arada yeni arşivler almaya devam edecek. Unutmadan; isterseniz siz de şahsi arşivinizi buraya teslim edebiliyorsunuz. Neticede bir kaybınız olmuyor, çünkü dijital ortama aktardıktan sonra isterseniz arşivinizi size geri veriyorlar.


Aksu Bora'yla henüz şahsen tanışmadık, Twitter'dan takip ediyorum onu. Hem ufuk açıcı hem de eğlenceli olabilen şahane kadınlardan. Hacettepe Üniversitesi İletişim Fakültesi öğretim üyesi. Ayrıca iki arkadaşıyla birlikte feminist hareketin güçlü ama feminist üretimin cılız olduğu düşüncesiyle kurdukları Ayizi Yayınları'nın ve üç ayda bir çıkan Amargi Dergisi'nin editörü. Aksu Bora'nın okumayla ilişkisini, hangi kitapları sevip hangilerinden uzak durduğunu, en harika okuma deneyimini elinde kitap ve ona eşlik eden battaniye, mendiller, çay, arada kemirilecek tuzlanmış limon, arada çorba ile tarif etmesini, çoğu zaman kitabın besin değerini falan boş verip lezzete bakmasını, en kıymetli bazı kitaplarını kimseye göstermeyip kendine saklamaktan haince zevk duymasını, okumayla ilgili keşiflerini, hayal kırıklıklarını, kötü alışkanlıklarını, mesela edebiyat diye yutturmadıkları takdirde kişisel gelişim kitaplarına karşı koyamayışını, kendi deyişiyle en pespaye aşk romanlarının bile müptelası olmasını, en önemlisi de yazarlarını, şairlerini anlattığı röportaj, derin bir soluk alıp Oh be! dememe yol açtı. Oh be, nihayet temkinli ve hijyenik olmaya falan aldırış etmeyen ve tam zevkime uygun şeylerden bahseden biri çıkmıştı. Aksu Bora röportajda ne dediyse bana da uydu galiba. Yani ana hatlarıyla... Yoksa ben çorbayı değil, elmayı tercih ediyorum. Demek istediğim, okumak parmak izi gibi bir şey, iyi ve tutkulu okurlar söz konusuysa kimsenin tercihi başkasına uymuyor. Egoist Okur'daki Yangında İlk Kurtarılacaklar bölümünü benim için heyecan verici kılan şey de tam bu zaten. Teşekkür ederek sizi Aksu Bora'yla baş başa bırakıyorum. Eline ne geçerse okuyan cinsten dört gözün tekiydim. Gizli gizli okuduğumu ve bayıldığımı hatırladığım bir kitap, o zaman Vincent Ewing adıyla yayınlanmış olan Genç Kızlar'dı. Sonradan Nihal Yeğinobalı'nın olduğunu öğrendik. Benden beş yaş büyül ablam lisedeydi ve hülyalı hülyalı okuyordu, o ortalıkta yokken de ben. O zamana göre çok açıktı, öpüşmeler, gizli sevişmeler... Ablam beni yakaladı okurken ama galiba bu suçun annem tarafından duyulma ihtimali ikimizin de göze alamayacağımız bir şeydi! Gizlice değil ama pek de ortalığa saçılmadan okuduğum kitaplar, ortaokuldan itibaren müptelası olduğum aşk romanlarıydı- en pespaye olanları. Üniversite öğrencisiyken yapardık öyle şeyler, bize pek çalmak gibi gelmezdi, okumak istediğimiz kitapları alıyorduk mecburen! El koyduğum yok galiba. Varsa bile hatırlamıyorum! Hım... Buna ara dönem demekte ısrarlı mıyız?! Her anlamda yaramaz olan kitaplar okurum, bunların önemli bölümü tarihsel romanslardır. Şöyle böyle 12-13 yaşımdan beri. Ara dönemler çeşitli sebeplerle bunları okumadığım zamanlardır. En uzunu üç yıl civarında sürmüştü, doksanların ortasında, beyaz dizilerin bile çivisi çıkıp berbat çevirilere kaldığımız o korkunç günlerde. Alt türleri severim; romanslar kadar müptelası olduğum yok ama çok uzun bir fantastik roman dönemim oldu mesela, hala arada okurum. Polisiyeyi hep okurum. Bilim kurguyla haşır neşir olduğum bir dönem de olmuştu, şimdi pek okumuyorum. Çocuk kitaplarını severim, biyografilere bayılırım, yemek kitaplarını zevkle okurum... Ne bileyim, oburum işte. Besin değerini falan takmam, lezzete bakarım. Nihai seçimim deyince ölmüşüm gibi oluyor! Henüz nihai bir şey yok, bende bu okuma iştahı oldukça, daha çok çöp karıştırırım! Tam sehpa üzerinde durmalık bir kitabım var, fotoğrafçılığın tarihi üzerine, akşamları sehpadan kucağıma almak güzel oluyor. 20. yüzyıl başında müthiş adamlar ve kadınlar varmış, fotoğraflarına bakmak yetmiyor da, insan biyografilerini merak ediyor... Ölüm Makinesi diye bir polisiye var, önceki gün başladım, yarın falan bitiririm. Müthiş bir şey. İslami Feminizmler diye bir kitap var, orasından burasından bakıyorum biraz. Depression: A Public Feeling diye bir kitap aldım, onu da önümüzdeki dönem vereceğim ders için okuyorum. Rafta görüp de heyecanlanma durumu artık eskide kaldı korkarım. Çıkacak kitaplardan önceden haberimiz oluyor, raftan önce internette görüyoruz, duyuyoruz. Kitap sitelerinde çok zaman geçiriyorum, oralarda rastlayıp heyecanlandığım, çevrilse dediğim çok kitap oluyor. Bunların bazıları derslerle ilgili. Şu yaşta hala ders programı ve okuma listesi hazırlamaktan heyecan duyuyorum; gerçi genellikle dönemin üçüncü haftası falan bu heyecanın yerinde yeller esiyor, biraz kendin söyle kendin dinle durumu yüzünden. Bazıları yayınevi için düşündüğüm kitaplar, biyografiler falan... Galiba bu fasılda daha çok heyecanlandıklarım, edebiyat dışı olanlar. Ne ayıp! Bir tür mesleki deformasyon olabilir. Edebiyatta epey tutucuyum, yeni heyecanlara çok açık değilim. Asla dememek lazım tabii ama bazı yazarları hiç okumam- isim vermek ayıp olur sanırım. Hepsi Türk yazarlar çünkü! Bu kadar romans sevmeme rağmen, son on yılda Türkçe yazılmış ve beğendiğim tek bir tane romans olmadı mesela. Kişisel gelişim kitabını edebiyat diye sattıkları zaman sinir olurum, onları okumam. Girişimcilikle yeni çağ mistisizmini birbirine kattıkları kitaplara pek tahammül edemiyorum. Bunu edebiyat kisvesi altında da yapıyorlar, onları okumam. Gazetecilerin ve akademisyenlerin yazdığı romanlarla ilgili önyargım var, haklı olduğumdan emin değilim ama onlar beni itiyor biraz. Umberto Eco bile! Blogmuş da sonra kitap olmuş kitaplara elim hiç gitmez. Aslında düşündükçe çıkıyor asla okumam diyebileceğim kitaplar! Çok! Türk yazarları yine bir kenara bırakalım, ayıp olmasın diye. Ama mesela Paul Celan ve Ingeborg Bachman mektuplarının olduğu kitap öyle bir hayal kırıklığıydı. Harika bir kitap, aman oku diye tavsiye etmişti arkadaşım, iç sıkıcı bir ergen hali bulmuştum, pöf. Kendi kendime hevesle alıp bıraktığım kitaplar da oldu tabii çok, mesela Faulkner'in otobiyografisi. Bu, işin tuzu biberidir ama değil mi, başlayıp bitirmemek de bir okur hakkıdır nihayetinde. Hakkı yenmiş kitaplar dediklerim, böyle olmasından için için memnun olduklarımdır, sanki bana aitler, onların kıymetini sırf ben bilirim gibi. Enis Batur'un kaplumbağalar hakkında bir kitabı vardı mesela, adını hatırlayamıyorum şimdi. Mükemmeldi. Kaç kere okumuşumdur. Ama adam o kadar çok yazıyor ki, gözden kaçması normal! Uğur Derman'ın Ömrümün Bereketi kitabı çok iyidir, o da hak ettiğini bulamadı galiba. Daniel Pennac'ın Kamo dizisi müthiştir, çocuk kitabı diye kenarda kaldı galiba ama bana sorarsanız yetişkinler için de iyidir o dizi. Bir de bazı kitaplar yanlış zamanda çıkar, yayınlandığında yaprak kıpırdamaz da sonradan anlaşılır, Tutunamayanlar gibi. Bunu bilemiyorum. Beğendiğim yeni yazarlar var ama onların gelecekte nerede olacaklarını tahmin edemem. Bir kitapla yaz geçmez, bakalım ikincide ne yapacaklar... Hatice Meryem'in çok parlayacağını düşünüyorum. Sema Kaygusuz'un yepyeni şeyler yapabileceğini seziyorum. Şule Gürbüz yazmaya devam ederse çok özel bir yeri olacak gibi geliyor bana. Mine Söğüt daha az yazarsa unutulmayacak bir yazar olacak sanki. Kırmızı Zaman'ı yazabilmiş bir kadının Deli Kadın Hikayeleri gibi yarım bir kitap çıkarması okurunu hayal kırıklığına uğratıyor ister istemez! Murathan Mungan'ın bütün kitapları, ama en çok Mahmut ile Yezida. Barış Bıçakçı'nın her şeyi. Ama galiba en çok Bir Süre Yere Paralel Gittikten Sonra... Yok, hepsi. Bu çok zormuş ama; Sezgin Kaymaz'ı, Ayfer Tunç'u, Hakan Günday'ı, Müge İplikçi'yi... Zormuş hakikaten.


Kitap sahaftan alınsın, meyhane salaş olsun, tarih beni anlatsın! Bir vapur yolculuğu sizi nereye götürebilir? İstanbul'un hiçbir yerinkine benzemeyen denizi, rüzgarı, güneşi, silüeti... İstanbul aşığı, 'eski'ye tutkun Arzu Akgün kendini unutmak ve yenilemek için bir sabah vapur yolculuğuna çıkıyor. Bir kıtadan diğerine, bir yakadan ötekine... Yol arkadaşları muhteşem, okuyacaksınız. Onun yolculuğundan bize kalan ne peki? İstanbul üzerine birkaç kitap. Reşad Ekrem Koçu. Evliya Çelebi. Ve elbette güzel bir yazı. Kitap sahaftan alınsın, meyhane salaş olsun, tarih beni anlatsın! Khalkedon'dan Konstantinopolis'e giden bir vapurdayım şimdi, güneş bütün renklerini alıp götürürken ben yine günün bu vaktine methiyeler düzüyorum. Her şey eşit olsa bile akşamüstünün güzelliğini hiçbir şey karşılayamıyor işte. Biraz denize çokça gökyüzüne hayran kucağımdaki kitaplara bakıyorum sonra. Edward Gibbon'un üç cilt Roma İmparatorluğu'nu almışım biraz önce sahaftan. Ne güzel kokar eski bir kitap ve ne çok şey öğrenir insan sadece eskiliğinden bile. Artık kullanmayı unuttuğumuz birçok kelime tatlı tatlı selamlar bizi. Hikaye seviyorum ya ben, belki biraz bu yüzden 'eski'ye tutkunluğum. Kitap sahaftan alınsın, meyhane salaş olsun. Yıkık dökük bir evin, eski bir duvarın önünde durup düşüneyim hayatı. Sonra bir adam gelsin, her cümlesinden sonra başka bir kitabı karıştırayım merakla. Öğreneyim. Kendimi öğreneyim dünyayla beraber sonra yine kendimi unutayım öğrenirken. Bazen kendini unutmak iyidir. Kendini unutmak için saatlerce yürüyebilir insan, durmaksızın uyuyabilir. Temizlik yapabilir. Yemek pişirebilir. Bir adamı düşünürken bir kase nar ayıklayıp her bir nar tanesi için aşkına yeni bir masal yazabilir. Aşk kendini unutmanın ve yenilemenin en güzel yoludur hep. Aşkla akşamüstü, Roma ile Bizans arası bir yerdeyim. Bizans biraz bildiğim bir dönem, Roma tarihinden ise çok uzağım, oysa oradan başlamak gerekiyor Bizans'a varabilmek için. Yeniden elimdeki kitaba bakıyorum. Kendim için almamıştım bu kitabı ama verene kadar biraz karıştırabilirim. Bir kitapla beraber yaşamak böyle bir şeydir zaten daha doğrusu bazı kitaplarla sadece beraber vakit geçirmek bile bir şeyler kazandırabilir insana. Bazen bir kitap alırsınız, rafta kendini okutacağı günü bekler bir süre. Sonra evinize gelen birisi kitapla ilgili bir şeyler söyler. Bazen de başka bir kitapta ona referans verilir ve o sayfaları karıştırırken birkaç sayfasının içine dalmış olursunuz. Ben de şimdi Roma İmparatorluğu'nun içindeyim ya eve gider gitmez biliyorum ki ilk iş yine aynı yazarın henüz okumadığım Bizans sayfalarında dolanılacak. Gibbon benim sevdiğim tarihçilerden. Sanırım sevmemin nedenlerinden birisi de koskoca bir imparatorluğun tarihini boyu devrilsin diye kocasının dedikodusunu yapan çaçaron kadınlar gibi anlatması. Leon'un dul eşi Verina, imparatorluğu kendi malı olarak ilan edip, Doğu'nun asasını eline vermiş olduğu nankör uşağı tahttan indirmeye kalktı. Başkaldırmadan haber alan Zenon, ivedilikle İsauria dağlarına kaçtı ve aşağılık Senato, oybirliğiyle Afrika seferindeki alçaklığı bilinen Verina'nın kardeşi Basiliscus'u iş başına çağırdı. Ne var ki gaspçının saltanatı bunalımlı ve kısa süreli oldu. Basiliscus kız kardeşinin sevgilisini öldürttü. Onun hoppa ve küstah karısı Harmatius'a aşağılayıcı davranışta bulundu. diye sürüp bir anlatım tarzı devam ediyor kitap boyunca. Sanki bir tarih kitabı okumuyorum da pembe dizi izliyorum, en kötü karakterlere bile bazen üzülüp kadere isyan ediyorum onlar yerine. Bazen de yazara kızıyorum tabii, Prokopios'u okurken olduğu gibi, kendisi ilk elden Bizans tarihçisi olsa bile benim kalbimde apayrı bir yeri olan Theodora'yı nefretle anlatışı yüzünden içim ısınmıyor. Yine de bir yandan o kadar kitap arasında adamın dedikleri zihnimde yer etmiş. Üstelik Evliya Çelebi coğrafya, kültür, ekonomi gibi farklı pek çok alanda bize bilgi verirken bir yandan da kendi tereddütlerini, kafa yormalarını eşzamanlı olarak bizimle paylaşması hem samimiyetine inanmamızı sağlar hem de beraber öğreniriz. Bir şeyle beraber anılan bir duyguyla bütünleşen tarih daha çok akılda kalıcı oluyor galiba. Üniversiteye hazırlıkta hatırlamamızı kolaylaştırmak her şeye kendince bilgimatikler uyduran bir tarih hocamız vardı. Lale Devri deyince iki P gelsin aklınıza deyişi hala kulaklarımda, yüzyıl geçse Lale Devri'nin Pasarofça Anlaşması ile başlayıp Patrona Halil İsyanı ile bittiğini unutmam herhalde. Bir bilgisayar ne güzel algoritmalarla çalışır, hangi tuşa bastığınızda karşınıza ne çıkacağını bilirsiniz. Oysa insan zihni ah insan zihni çağrışımlarla çalışır. Artık o şarkıyı dinlediğinizde onun ismini anmamanız mümkün değildir mesela. Ne zaman İki göz yeter/Görmeyi bilsen dese şarkılar onun gözleri gelecektir aklınıza. Ne zaman patlıcan kızartsanız biraz ona ayırmak istersiniz. Turgut Uyar sizin aşkınızı bilip de yazmış gibi gelir ölçüsüz bir kendini kaptırmışlıkla. Aşk bir çağrışım sanatıdır belli ki, neyi neye bağladığınıza kendinizin bile şaşırdığı. Çağrışımlarla büyür aşk ve özlem. Bir de bu izler daha az yakalanan güzelliklerse ve daha çok senin kimselere açmadığın dünyanla ilgiliyse her şey bin kere katlanır ve bin kere unutulmaz olur. Bir tarihin içinde de herkes aynı dönemi yaşar belki ama yola koyulanın, meydana çıkanın, öfkesi olanın, kendinde duyanın, derdi olanın anlattığı tarih kalır. Herkesin gördüğü değil. Aşk gelince hiçbir şeyin artık aynı olmaması gibi. Eğer Aşksa, sizin savaşınız başlamıştır, sizin tarihiniz yazılıyordur en baştan. Korkularınız da yeni baştan şekilleniyordur, bildiğinizi de unutuyorsunuzdur. Ve o kadar korkarken hiç olmadığınız kadar güçlü olup, aşkla demlenirken yine hiç düşünmediğiniz kadar kırılganlaşırsınız. Gözkapaklarınızın içine çizersiniz resmini ne zaman elinizi uzatsanız onun saçına dokunacak gibi. Tarih elbette aklın ürünüdür ama akıl ancak bir derdiniz, bir özleminiz varsa geriye bir şey bırakır. Aşkla yürümeli, aşkla perdeleri açmalı, aşkla memleketin derdine düşmeli o yüzden insan. Ne akıl ne tutku ne de aşk eksik olmasın hayatımızdan. Biri olmadan diğeri yavan biri unutulunca diğeri delibozuk olabilir çünkü. Yine de bazen birisi ağır basar, affola. Biraz daha bugünlere doğru geldiğimizde ise tarih yazıcılığında kahramanım hiç şüphesiz Reşad Ekrem Koçu. Kendisi sokak sokak yaşadığım İstanbul'u kendi keyfine, ruhuna göre anlatmış. Evliya Çelebi'nin kölesi kaçtığı için duyduğu üzüntüden dolayı gittiği yerde kaç tane ev olduğunu sayamadığını içtenlikle söylemesi gibi Koçu da örneğin Cebeci'yi anlatırken umumi nakil vasıtalarının yollarında sapa bulunduğu için hususi bir nakil vasıtası temini edilemedi ve gidilip görülemedi, tamamen meçhulümüz kaldı der. Ya da bilgi sahibi olmadığı bir konuda yaptığı yazışmalardan netice alamadığında, bu bizim için gayet kuvvetli bir mazarettir diye kendini açıklamaktan çekinmez. Ben böyle anlarda adeta onunla beraber seyrek geçen bir otobüsü bekler gibi hissederim kendimi ve garip bir yakınlık duyarım.