William Goldman'ın aynı adlı romanından uyarlanan filmi Princess Bride, Westley adlı bir genç adamın, büyük aşkı Prenses Buttercup'ı bulma macerasını anlatıyor. Westley, prensesini ararken bin türlü belayı atlatıyor, defalarca vuruluyor, yaralanıyor hatta bir keresinde ölüyor ve sihir yardımıyla diriltiliyor. Masal bu ya; sonunda da aşkına kavuşuyor. Tim Burton'ın Corpse Brideı bu yazı için fazla romantik belki ama ne yapalım. Sevimsiz bir mutsuz evlilik fotoğrafı istemedim. Barselona'daki Catalunya Tarih Müzesi'ndeki Seni Seviyorum? Aşkın ve Evliliğin Öyküsüe göre aşk dediğimiz şey binlerce yıldan bu yana çok değişmişti, evlilikse bir modern zaman icadıydı. Sergi, antik çağlardan günümüze flört, baştan çıkarma, inançlar, adetler üzerine bilgiler veriyor, evliliğinse bir sosyal kurumdan ibaret olduğunu söylüyordu. Aşk ve evlilik tarih boyunca asla el ele yürümemişti. Birbirlerine Doğu'yla Batı, Venüs'le Mars kadar uzaktılar. Biri arzunun, diğeri bürokratik, ekonomik ve sosyal dayatmaların meyvesiydi. Biri tehlike sunuyordu, öteki konfor. Biri gerçekleşmeyecek idealdi, öteki acı hakikat. Sergiyi hazırlayanlar daha da ileri giderek, aşkın istenmeden dünyaya gelmiş bir çocuk gibi huzur kaçırdığını, aileler arasındaki bir iş anlaşması gibi kağıt üstüne atılan imzalarla başlayan evliliğinse toplumun devamlılığı adına elzem sayılan bir kurum olduğunu söylüyordu. Zaten Bir aşk ilişkisi olarak evlilik kavramı, yakın zamanlarda ortaya çıkmış. Tüketim toplumlarında insanlara ürün sattırma unsuru olarak... Eh, herkesin bildiği gibi aşıklar, ev, araba, deterjan almakla ilgilenmezler, bunlar evli çiftlerin ilgi alanındadır. Ve öğrendiğim bir bilgi daha: Beyaz gelinlik giymeye 1930'da başlanmış. 100 yıl öncesinde gelinlikler pembe veya sarıymış; 19. yüzyıl öncesindeyse hepsi siyahmış. Evliliğin üzerindeki kara gölgeye işaret olsa gerek. Ünlü terapist, danışanları arasından seçtiği bir çifti örnek veriyor. 49 yaşındaki Martin ile 41 yaşındaki Claire 15 yıldır evli. Çocuklar, iş güç ve para konuları dışında pek konuşmuyorlar, birbirleriyle paylaşacak umutları, hayalleri kalmamış. Zaten baş başa kalmamak için de ellerinden gelen her şeyi yapıyorlar. Ayrı odalarda uyuyorlar mesela; seks hayatları hiç yok, nadiren, o da sırf bir ödevi yerine getirir gibi sevişiyorlar. Buna rağmen sıkıntıdan patladıklarında ya da birbirlerine akla gelebilecek her konu yüzünden sinir olduklarında bile gülümsemeyi sürdürüyor, çocuklarının ve arkadaşlarının yanında her şey yolundaymış numarası yapıyorlar. Claire, Martin'i hala seviyor ama hissettiği aşkın, tutkunun çoktan bittiğini, en azından terapi sırasında itiraf edebiliyor. Martin ise değişimi kabullenemiyor ve bin türlü fedakarlıkla aralarındaki ilişkiyi eski haline döndürmeye çalışıyor. Yine de mutsuz çiftlerin zombi'lerden bir farkı var. Korku filmlerinde, romanlarda insanlar bir gecede zombi'ye dönüşebilir ama ilişkiler bir gecede ölmez; günlük hayattaki aksilikler ve küçük düşkırıklıkları size yavaş yavaş, sezdirmeden etki eder. Hasıraltı edilmiş sorunlar, çözülmeden unutulmuş anlaşmazlıklar zihninizin karanlık bir köşesinde birikir, birikir... Ta ki siz, banyo rafında ortasından sıkılmış diş macunu tüpü veya oturma odasında açık unutulmuş bir lamba görene kadar... Bu ilk çileden çıkma anından sonra başlangıçta umursamadığınız şeyleri, mesela eşinizin horlamasını veya uykusunda yorganı hep kendi tarafına çekmesini tahammül edilmez bulmaya başlar, bir noktadan sonra tiksinirsiniz. Başka biri yapsa aldırmayacağınız şeyleri eşiniz yaptığınızda, resmen kan beyninize fırlar. Halbuki niyetiniz iyiydi. İlişkinizi korumak için ufak tefek şeyleri göz ardı ediyordunuz sadece. Ne yazık ki bedeli ağır oldu, evliliğinizi öldürdünüz!


Bu yazıyı, gözünüzün önünden derdinize derman olacak bir yıldız siz görmeden kayıp gitmesin diye yazıyorum. Böyle bir kitaptan haberdar olup da bunu kendime saklamanın vebali altında kalamazdım. Bir tür başlığında aşk geçen kitaplar sorumlusu olarak Aşk Neden Acıtırın haberini alır almaz, pozisyonumun gerektirdiği tüm ciddiyetle bir kitapçıya koşup incelemeye koyuldum şu kitabı. İşlem tahmin ettiğimden kısa sürdü, çünkü arka kapakta gördüğüm bir cümleyi okumamla birlikte aniden kasaya yöneldim: Artık hiç kimse bu kitaba atıf yapmadan aşkı konuşamayacak. Açıkçası üzerine yatırım yapmaya değecek bir iddia! Metnin alt başlığı ise Sosyolojik Bir Açıklama. Yani, ona göre... Kitabın ismiyle ve rengiyle dağılan ciddiyetinizi yeniden toplamaya davet ediyor sizi. Kitabın yazarı Eva Illouz'un, bilimsel olan bu kitabın bilimsel olmayan amacı olarak işaret ettiği şey: aşk acısının t o p l u m s a l temellerinin anlaşılmasını sağlayarak bu acıyı hafifletmek. Bu yolla, ikili ilişkileri ve aşk meselelerini yolumuzu kaybetmişçesine değerlendirme çabamızı net bir şekilde görebiliyoruz. Hayır, mesele yanlış geçen bir çocukluk dönemi ya da bizim sorumluluğumuzda yanlış yönetilen kişisel süreçlerle ilgili değil. Modern dönemle birlikte geride bırakılan yanılgılar, insanın elinden aynı zamanda avutucu ve güzelleştirici birtakım kurguları da almıştı. Artık romantik bağlamda karşımıza çıkan herkes, duyguların tartılmasıyla değerlendirildiği kadar, ve belki de daha fazla, rasyonel seçim süreçlerine tabi tutularak değerlendirilmeye başlandı. O kişinin doğru kişi olup olmadığına dair aradığımız cevap, modernitenin insanın eline verdiği en önemli haklarla, yani seçim yapma ve talep etme yoluyla bulunmaya çalışılmakta. Eva Illouz, bu kitapta, aşk ilişkilerine dair hala güncellenmemiş olabilecek birtakım yerleşik varsayımlarımıza yeni ayarlar getirmemizi mümkün kılıyor. Kitapta önce modern çağ öncesi flört ve ilişki alışkanlıklarını ayrıntılı bir şekilde ele alıyor. Kullandığı kaynaklar, 19. yy'a ait mektuplaşmalar, başta Jane Austen'ınkiler olmak üzere dönem romanları ve dönemin yazılı kuralları olabiliyor. Bahsi geçen dönem, kadının kontrolsüz bir şekilde kendini duygusal bir ilişkinin göbeğinde bulmasının neredeyse olanaksız olduğu bir dönemdi. Flört sürecine dair herkes tarafından bilinen kurallar ve ritüeller mevcut, bilinmezliğin ilişkilerde belirmesi zordu. Söz verme ve sözünde durma, dönemin en önemsenen yetilerinden biriyken; kişilerin itibarı, sözünde durma kapasiteleri üzerinden yükseliyordu. Duyguların herkesçe bilinen roller aracılığıyla ifade edilmesi, kadının büyük kaygılara kapılmasını engelliyordu, buna ek olarak kadın, yakın ve yoğun bir ilişkiye aşama aşama giriyordu. Bu ve benzeri koşullar, yıllarca birikmiş ve anlatılmış hikayelerden zihnimizde kalan masalsı kalıntılara pek eşlik etmiyor elbette. Biz şahsımıza aşina gelen kimi hikayelerin hayalini kurarken, bunların gerçekleştikleri sırada ne gibi koşullarla çevrili olduğunun bilgisine çoğunlukla sahip olmuyoruz. Ama bu konu üzerinde düşünmekte ısrarcıysak da, bilmemiz gereken, aşk nesnesini değerlendirmek için kullanılan modern ölçütler. Modern ve modern öncesi dönemin kitapta karşılaştırılmasıyla, iki dönem arasındaki fark net bir şekilde görüldüğünden, beklentilerimizin hangi döneme uygun düşeceğini sınıflandırmamız epey kolay hale geliyor. Erkekler ise alışık olmadıkları yeni bir ekonomik ve toplumsal düzenle sınanıyorlar, rahatları bu yeni koşullarla bozuluyor. Tarih boyunca, erkeğin maskülenliğini ortaya koyma işlevine sahip olan alanların hepsi köklü değişimler geçiriyor. Dolayısıyla, moderniteyle birlikte erkeğe statü temin eden bu faktörlerin değişiklik gösterip tatmin sağlayamamaya başlaması, erkeğin statü edineceği yeni bir alan ve yöntem geliştirmesine sebep oluyor. Bu alan, cinselliğin alanı. Cinsel kapitalizm, duygusal sermaye, kadının talebe tamı tamına denk düşecek kadar sevgi arz etme yükümlülüğü gibi tabirler bu noktada dolaşıma giriyor. Kitap, işin teorik yanını en ince ayrıntısına kadar çok anlaşılır bir dilde izah ediyor. Kitabı daha can alıcı hale getiren ise, gerçek kişilerle kurulmuş tüm bu manzarayı destekleyen dialoglar. Soru cevap şeklindeki kısımlar ne gerçek hayatta kadınların erkeklerden duydukları yumuşatılmış beyanlara ne de erkeklerin kadınlarda gözlemledikleri üzeri kapalı hallere benziyor. Hiçbir aldatma/ikna etme motivasyonu içermediğinden, ürkütücü boyutta açık ve gerçek. Bu gibi dialoglar art arda gelince çok ama çok tutarlı tablo gerçek hayat boyutuyla da tamamlanmış oluyor. Seçim yapan da seçime tabi olan da, kadın olsun erkek olsun, karmakarışık ve tatsız bir ağın esiri olmuş durumda. Son yüzyılda neredeyse her şeye getirilmiş bilimsel açıklamalardan aşkın da nasibini alması sebebiyle aşka eşsiz, gizemli ve tarifsiz bir his olarak tutunmak zorlaşıyor. Aşkın gizemli yanının yok olduğunun sanılması, meselenin mekanik bir şekilde değerlendirilmesine yol açıyor. Görünen o ki modern insan, bu ayarsız aşk hissine dair son zamanlarda öğrendikleri sonucunda meseleye temkinli yaklaşmaya başlarken etkisi altına girdiği yeni şeyi gözden kaçırıyor. Bu kitabı kadınlara tavsiye etme sebebim, yanlış insanı seçtikleri için ya da çok fazla sevdikleri için sürekli kendilerini suçlamaya zorlanmalarının kültürel yanını görmelerini sağlamak. -Çünkü yazar göstermiş.- Kitabı erkeklere tavsiye etme sebebim ise, kimyasal bir durumun etkisini en aza indirgemeye gayret ederek kendi üzerlerindeki kontrolü sağlamlaştırmaya çalışırlarken nasıl yeni ve dışsal bir şeyin etkisine girdiklerini fark etmelerine vesile olmak. -Çünkü yazar fark ettirmiş.- Bu yeni etki, piyasanın etkisi. Aşk Neden Acıtırın tek başına kadına sağlayacağı fayda ancak ve ancak onun kaygılarını dindirmesi olabilir. Bu kitap yalnızca kadınlar tarafından okunacak olsaydı, diyebilirim ki, gerçekleşecek şey, kadının kendi üstüne gitmekten vazgeçmesi fakat ilişkilere dair umutsuzluğunun şiddetlenmiş bir şekilde sürmesi olurdu. Yine de bunun göz ardı edilmemesi gereken bir kazanım olduğunu düşünüyorum. Hal böyleyse, o hal iyice kavranmalı. Her iki taraf hayrına olacak değişimin gerçekleşmesi ise ancak erkeğin de durumun farkında olması ve bundan rahatsızlık duymasıyla mümkün olabilir. Bu noktada, bu büyük çaplı değişimi düşleyecek kadar saf olmayacağım. Bunca zamandır içinde bulunduğumuz durumun karmaşıklığını anlamakta güçlük çektiğimizi biliyorum. İlişkilere dair açıkta kalan, açıklama getiremediğimiz şeyler eksilmek bilmedi. Benim düşlediğim şey, neredeyse hiçbir şeyi açıkta bırakmadan kusursuz bir şekilde meseleyi ele aldığını gördüğüm bu kitabı daha fazla insanın okuması. Modern aşkın bilgisi bütünüyle bu kitapta. Yazı boyunca sizi daha hülyalı bir sonuca hazırlamak isterdim ama sanırım yalnızca böyle bir kitabın varlığından dolayı sevinç duymakla yetinmelisiniz. Hiç de fena olmayan bir şeyden söz ettiğimi göreceksiniz. Yaşadığımız dönem, bana dışsal etkilerin en fazla etkisinde kaldığımız dönem gibi görünüyor. Bu yüzden çözüm, oturup içimize bakmak, kendimiz üstüne düşünmek dışında bir şey olabilir: çözüm belki de neler döndüğünün farkına varmaktır.


İşte birkaç benzersiz afrodizyak tarif. Hem de bir edebiyatçıdan, yani Ruhlar Evi, Aşktan ve Gölgeden, Canavarlar Kenti gibi romanların Şilili yazarı Isabel Allende'den. Allende leziz mi leziz, okuması zevkli mi zevkli kitabı Aphroditein önsözünde, Bu kitabı erotik gezintileri ve oynaşmayı seven sevgililere, bir de korkak erkeklerle melankolik kadınlara adıyorum diyor. Tabii afrodizyak yemek tarifleri ve cinselliğe dair kışkırtıcı önerilerin yer aldığı Aphroditee bakıp Bu neyin kitabı? diye soranlara tatmin edici bir cevap bulmak zor. Yemek kitabı mı? Evet. Yaşam kılavuzu mu? Evet. Edebi anlatı mı? Ona da evet. Ama en önemlisi şu: Bu kitaptaki önerilere kulak verdikten sonra, yaşamınız farklılaşacak mı? Kesinlikle ve hararetle, evet. Sadede geleyim; geçmişin eksikliklerini telafi etmek, mutfakla aramızda barışın sağlanması adına elimden geleni yapıyorum. Bulabildiğim bütün güzel yemek kitaplarının da üstüne atlıyorum. Can Yayınları'ndan çıkan Aphrodite de onlardan. Aphrodite, adeta Allende'yle okuru arasındaki bir sohbet. Öncelikle yazarın kendi hayatından seçip paylaştığı mahrem anlar var. Kocasına bir yandan yemek pişirip bir yandan da onunla tatlı tatlı sohbet ederken kendilerini bir anda çırılçıplak bulmaları gibi hatıralar ve deneyimler adeta hikaye tadında. Dünya edebiyatının seçkin örneklerinden alıntılar güzel, yüzlerce, binlerce yıldır dünyayı dolaşan erotik efsaneler, masallar manidar. Hepsi bir araya gelince, yiyecek ve içeceklerin afrodizyak güçlerine dair eşsiz bir okuma şöleni oluşturuyorlar. Böylece hem eğleniyor hem de bir aşığın nasıl ayartılacağını, şehvet ateşinin ne gibi yöntemlerle tutuşturulacağını, sevişme eyleminin sonsuza dek sürdürülmesinin mümkün olup olmadığını falan öğreniyorsunuz. Taze yabani mantar bulamaz da kurutulmuşlarına başvurmak zorunda kalırsam, onları dirilinceye kadar iyi cins bir kırmızı şarabın içine yatırır, o arada şarabın geri kalanını da büyük bir rahatlıkla içerim. Sonra sarımsağı salt parmaklarımın kokması zevki için doğrarım, oysa bütün olarak kullansam da olur, daha sonra yabani mantarlar ve kültür mantarlarını sarımsakla birlikte, birkaç dakika boyunca -saymadım ama diyelim ki beş dakika boyunca- hızlı hızlı karıştırarak zeytinyağında kavururum. Et suyunu, Porto şarabını ve trüf mantarlı zeytinyağını katarım, ama hepsini değil, birkaç damlasını kulaklarımın arkasına sürmek üzere bırakırım, çünkü unutmayalım ki afrodizyaktır. Tuz ve karabiber eker, hafif ateşte kapağı kapalı olarak, yabani mantarlar yumuşayıp da evin içi cennet gibi kokuncaya kadar pişiririm. Sonunda onları karıştırıcıda ezerim; burası işin en az şiirsel olan yanıdır, ama kaçınılmaz bir şeydir. Çorbanın, insanın ağzını sulandıracak ve bedenin de ruhun da başka salgılarını harekete geçirecek bir kokusu, çamur kıvamında, oldukça koyu bir dokusu olmalıdır. Sonra en şık giysimi giyerim, tırnaklarıma kırmızı oje sürerim ve çorbayı, ısıtılmış kaselerde, üzeri çiğ kremayla süslenmiş olarak ikram ederim. Beyaz sos içermeyen pek az mus tarifinden biridir. Enginarları yaprakları kolayca ayrılıncaya kadar en az 30 dakika haşlayın. Suyunu iyice süzüp soğumaya bırakın. Yaprakların etli yerlerini bir kaşıkla çıkarın; enginar yaprağının tüylerini ayıklayın ve içlerle birlikte blenderde öğütün. Tuz ve karabiber ekleyin. Ardından jelatini bir parça kaynar suda eritin. Krema katılaşıncaya kadar çırpın. Konsantre süt kullanıyorsanız, çırpılmadan önce çok soğuk hatta neredeyse buz gibi olmalı. Bütün bunları blendere koyarak pütürsüz bir krema elde edinceye kadar birkaç saniye öğütün. Tereyağı sürülmüş tek kişilik iki küçük kalıba dökün; buzdolabında 2 saat bekletin. Kalıptan çıkararak istediğiniz sosun üzerinde servis yapın. Kuzu afrodizyak olarak kabul edilmemesine rağmen, bu tarifteki öteki malzemeler öyledir. Ispanağın hafif acı lezzetiyle kayısıların tatlı aromasının karışımı nefis sonuç verir. İçten bir sohbet başlatmak için mükemmel bir başlangıçtır. İki kişiye yetecek miktardadır ve yanında basit bir tereyağlı pilavla ikram edilebilir. Etleri sarımsakla beraber yağda kızartın. Et suyunu katın. Kapağı kapalı olarak yumuşayıncaya kadar 45-50 dakika pişirin. Ateşten alıp etleri ısıya dayanıklı kaba hatta daha iyisi toprak bir güvece koyun; üzerlerini ıspanak yapraklarıyla örtün. Tereyağını küçük bir kapta eritin. Unu katarak kısık ateşte çevirin. Kayısının suyunu da ekledikten sonra 2 dakika pişirin. Ateşten alıp tuz, biber, limon ve muskat rendesi koyun. Kremayı da katarak iyice karıştırın ve bu sosu ıspanakların üzerlerine dökün. Üzerini kayısılarla süsleyip alüminyum folyoyla örterek 20 dakika pişirin. Çok kolay ve leziz bir tariftir ama bir gün önceden hazırlanması gerekir. Tavuk göğsünü ikiye bölün; sirkeyle ovarak 15 dakika dinlendirin. Soğuk suyla yıkayarak, tuz, beyazbiber ve erimiş tereyağıyla çeşnilendirin. Bu iki parçayı buzdolabına koyarak ertesi güne kadar bekletin. Soğanla pırasayı geri kalan tereyağında çevirin. Aynı yağın içinde tavuk göğüslerini kızartın. Sütü kaynatarak kısık ateşte yarım saat pişirin. Yumuşayınca tavuk etlerini içinden çıkarın. Sosun içine un katarak, kısık ateşte karıştıra karıştıra pişirip leziz bir sos elde edin. Muskat rendesi ve brendi ekleyin. Sosu etlerin üzerine dökerek, safranlı üzümlü pilavla servis yapın. Gustave Flaubert'in şehvetli kahramanından esinlenmiş bir tatlı. Kirazların çekirdeklerini çıkartın. Öteki meyvelerle karıştırıp toz şeker de katarak 8 dakika pişirin. Ateşten alıp süzgeçten geçirin; suyunu saklayın ve soğumaya bırakın. Peyniri çatalla ezerek limon kabuğu rendesini ve ufalanmış bisküvileri katın. Meyvelerin ayırdığınız suyunu ve kirsch'i katarak yumuşak bir krema elde edin. Kadehin dibine bu kremadan koyun, ikram etmeden önce üzerlerini meyve karışımıyla örtün. Halka halka doğranmış muzla süsleyin. Sebze suyunu ısıtıp ateşten alın. Bir tavaya 3 kaşık sıvı yağı ile 1/2 kaşık tereyağını koyup soğanı, sarımsağı, kültür mantarlarıyla yabani mantarları çevirin. Bunları ayrı bir tabağa alın. Aynı tavanın içine sıvı yağın geri kalanını ve tereyağını koyup pirinci hafifçe kavurun. Kısık ateşte arada bir karıştırarak biberiye, muskat ve sebze suyunun yarısını katın. 20 dakika pişirin ve hemen arkasından mantarları koyun. Sebze suyunun geri kalanını da katıp karıştırdıktan sonra 10 dakika daha pişirin. Pirinçler iyice yumuşadığında ½ fincan kırmızı şarapla trüf mantarlı zeytinyağını ekleyip birkaç dakika daha pişirin. Ateşten alıp üzerine rendelenmiş peynir serpin ve sıcak sıcak servis edin.


Yazara göre aşk bir nevi ruh ehlileştirme sistemi. Zira evli olanlarımız dahil hepimiz çok yalnızız, bir yandan bağlanma özlemi çekerken bir yandan da hayran olmaya ve olunmaya ihtiyaç duyuyoruz. Yani ruhlarımız zayıf. Aşka da inanmazsak elimizde bizi hayata bağlayacak pek az şey kalacak. Aşk, üyelerine mutluluk vaat eden bir kulüp diyor. Çitin dışındakiler sabırla kulübün lüks odalarından birine alınacakları günü bekliyor. Ancak o zaman güzel, cazibeli ve değerli olacaklar. Sevecek ve sevilecekler. Giriş kapısının önünde kuyruğa girip yıllarca -ya da sonsuza dek- beklemeleri gerekiyormuş, çok mu! Karl Marx'ın iş hayatını tarif ederken kullandığı benzetmelerin hazin bir tonda ev cephesi için de kullanılabileceğini söylüyor Kipnis. Ölü evlilikler, mekanik seks, soğuk kocalar ve frijit kadınlar, hepsi zevahiri kurtarmak için üzerlerine düşeni yapıyor. Arzu tükenirken resmi bağlılıklar veya adına ilişki denen zincirler güçleniyor. O zincirleri şüpheler, tuzak sorular, sadakat testleri, çeteleler, suçlamalar, öfke, küçük düşme ve düşürülme, dayatılan vicdan azapları, salt haklı çıkmak adına üstlenilen anlayışlı eş rolleri, psikolojik işkenceler, e-posta ve cep telefonu karıştırmalar sağlamlaştırıyor. Kulüp sıkıcı bir yer haline geliyor. Bu kez 'dışarıya' özlem başlıyor, sınırsız ihtimaller zihinleri istila ediyor... Biraz daha cesur olanlar acemi adımlarla kaçsalar bile çoğunlukla koşarak yeniden içeri sığınıyor. Ya aşktan kaçmak için aşka sığınmanın anlamsızlığını fark ettiklerinden ya da 'Makine'nin içine kendilerinden, kanlarından, geçmişlerinden fazlasıyla akıttıklarını hatırladıklarından. AŞK: 'Arzuyu bastırma' denen medeni başarıyı gösteremeyenlerin yaşadığı şey. EVLİLİK: Aşkın sürgün yeri. Zorunlu askerliğin 'şık' şekli. Parçaları bir arada tutma özelliği yüzünden takma diş zamkı gibi. Not: Kolektif iyilik için çaba göstermeyenler görevden alınır. ARZU: Küçük insani dramımızdaki 'joker'. Eğlencelidir. Kararları ve planları alt üst eder. Freud'a göre tedavisi yoktur. ALDATMA: Emek etiğinin oturma grevi. Uyarı: Kitlesel tatminsizliğin grev, isyan, başkaldırı, devrim gibi dışa vurumlarında birileri yaralanabilir. EVLİLİK TERAPİSİ: Bezgin kitleyi isyanın tedavi edilebilir bir nörotik rahatsızlık olduğuna ikna eden kurum. Kötü haber: Hastalığınız teşhisten sonra ikiye katlanacak, yani daha çok çalışmak zorunda kalacaksınız. ALIŞVERİŞ: Arzunun tüketime yönlendirilmiş biçimi. Çünkü alışveriş yapmak yerine sevişen bir toplum, ekonomiyi durma noktasına getirir. İstatistiklere göre, modern dünyada iş saatlerinin gitgide artmasının temel sebebi çalışanların akşam eve gitmekten kaçınmasıymış. Evde hayat öyle bunaltıcıymış ki, insanlar eve gitmek yerine fazla mesai yapmayı tercih ediyorlarmış. Ben şu sıralar işten kaçıp bir an önce o eve ya da bu eve gitme aşamasında olduğum için, kendi payıma söz konusu istatistiğin doğruluğunu garanti edemeyeceğim. Ama üzerinde düşünmeye değer olduğu kuşkusuz. Yeşilçam'ın zengin-fakir ilişkilerinin mümkünlüğü dışında farklı bir şey söyleyen yegane aşk filmiydi Selvi Boylum. O farklı şey de, aşkı arzudan ayıran hatta alınteriyle bir tutan heyecansız tariften başka bir şey değildi. Hani diyor ya, kapının önünde sırada bekliyorlar, dışarı da olmak aşkın acı tarafı iken içeri de olmak, tatlı tarafı olmalı.


En seksi roman kahramanı hangisi? sorusuna gelen cevapları yayınlamayı sürdürüyorum. Gülüm Dağlı'nın cevabı doğrusu en merakla beklediklerimdendi. Mtlda adıyla bir blog açtığı yıllarda, yani henüz 17 yaşındayken yayın yönetmeni olduğum Picus'a gelen Gülüm o gün bizim kadronun mühim bir parçası olmuştu. Picus'ta güzel işler yaptı. Bu yazısını okurken Turgenyev'in Babalar ve Çocuklar adlı romanının kahramanı nihilist Bazarov için benim de bir zamanlar öyle hissettiğimi hatırladım. Bugüne kadar okuduğum kitaplardaki birçok karaktere vurulmuşluğum oldu. Ama 'en seksi bulduğum roman kahramanının gönlümde tek bir karşılığı var: Bazarov. Ivan Turgenyev'in Babalar ve Oğullar kitabının narsisist, nihilist, ukala ve umursamaz adamı Bazarov'un seksiliği, okuduğum tüm sayfalar içinde rakipsizdir. Genelde yapmam ama bu kez yazarımı savunmak zorunda hissettim kendimi. O yazıda her erkeği kendime aşık edebilirim, yeter ki bir kez sevişeyim anlamına gelen bir cümle yok. Ona yakın bir cümle bile yok. İşin doğrusu burada eleştirilecek kişi sizsiniz, çünkü insanların neyi istediklerine, hayal ettiklerine karışmak kesinlikle zorbalık. Tanrı aşkına ben, yani Aleksis ile aşkın seksin ne ilgisi var? Kaldırın şu resmi şuradan. Ayıptır ayıp. Ne idiğü belirsiz resimleri sırf güzel gözüküyor diye koyamazsınız efendim! Ben koskoca bir Rus sanatçısıyım. Derhal aklınızı başınıza devşirin! Bir roman kahramaninin seksiligi üzerine bir yazi okumak ilgincti. Seksilik bence görmeyle ve duymayla ilgili bir kavram. Bir roman kahramaninda ikisi de olamayacagina göre, onun hakkinda hissedilen seksilik, bir idealin kurgulanmis hali olsa gerek.


Aşkın simgesi sayılan gül, çiçeklerin kraliçesi. Ve artık tam da hak ettiği güzellikte bir kitabı var. Sanat tarihçisi ve yazar Gül İrepoğlu'nun hazırladığı ve Yapı Kredi Yayınları'ndan çıkan Gül kitabı, herkesin kütüphanesinde bulunması gereken bir eser. Biricik Gül İrepoğlu, ismini aldığı çiçeğe adadığı kitabı Gülde insanlığın somut ve soyut gül bahçelerinde dolaşıyor. Okurlara en renkli demeti vermek için doğadaki gülden gülün tarihine, gülün dinde neleri simgelediğinden soflaramızda ne şekilde yer aldığına kadar bu olağanüstü güzel çiçekle ilgili her konuyu irdeliyor. O kadar ki kitabında güllü rüya tabirlerine ve gül suyunun şifalı özelliklerine bile yer veriyor... Sanatı da ihmal etmiyor elbette ve gülün resimlerde, minyatürlerde, çinilerde, porselenlerde, kumaşlarda, halılarda, işlemelerde, iç mekanların taş ve ahşap yüzeylerinde, mücevherlerde, maden ve camlardaki yansımalarını inceliyor, edebiyatta, bilhassa divan şiirinde gülü araştırıyor... Böylece her kütüphanede bulunması gerektiğine inandığım eşine az rastlanır güzellikte bir kitap çıkıyor ortaya. Dünyanın sevdiği çiçeğin adıyla çağrılmak hep mutlu etti beni. Zaten gözümü açıp gülleri görmüştüm, güzel anılarımın mekanı olan Bostancı'daki köşkün bahçesinde hep renk renk güller vardı. Sanat tarihçisi olunca da yeni anlamlar kazandı benim için. Yapı Kredi Yayınları Lale kitabımdan sonra bir de bunu yapmamı isteyince, sevinçle işe koyuldum. Konu çok genişti ama çalışmanın her anından büyük tat aldım. Evet, Güllü Kitaplar bölümünü Çalıkuşunun kahraman Feride'nin o etkileyici takma ismini anarak bitirdim. Gülbeşeker şekerle karıştırılıp pişirilen gül petallerinden yapılan bir çeşit reçeli tanımlıyor, hem lezzetli, hem hoş kokulu. Gülbeşeker, gülbeşeker şemsiyesi, celencebin ya da gülbalı, güllabiye, gül mayası, gül reçeli, güllü lokum, güllü akide, güllü çikolata, gül şerbeti, gül şurubu, gül çayı hep gülün yenen ve içilen hallerinden. Mevlana aşkla bütünleşmeyi Onun gül bahçesinde onun şekeriyle gülbeşekere dönmüşüm diyerek betimliyor. Gül hep güzelliklerle anılır, evet. İslam'da Hz. Muhammed'in terinin gül koktuğuna inanılır, zaten cennet bahçesinin çiçeğidir. Gül o kadar güzel ki, korunmak için dikenli yaratılmış olmalı. Belki de mutlak mükemmellik diye bir şey olmayacağını gösteriyor bize gülün dikenleri. Dikenler bu çiçeğin gücüne de işaret eder olabilir. Bu kitabı yazarken Divan Şiiri'ne bir kez daha hayran oldum, hatta bazı şiirlerdeki o eşsiz zarafet ve inanılmaz ustalık karşısında gözlerim doldu. Şairlerin Sultanı diye anılan Baki'nin kitapta tamamı yer alan gül redifli altı gazeli bana göre büyüleyicidir. Bir de küçük yaşımda şiiri sevdiren babamın bana Nedim'in dizeleriyle seslenişi kulaklarımdan gitmez: Gülüm şöyle gülüm böyle demektir yare mu'tadım/ Seni ey gül sever canım ki canana hitabımsın. Çağdaş şiirde en sevdiğim eser olan Ayrılık Sevdaya Dahilde Attila İlhan'ın ayrılık sahnesini sarmaşık gülleriyle kurması ağlatır beni. Zaten şiir okurken hep ağlarım ben. Bileşiminde 89 etken madde bulunduğu saptanan gülden yüzyıllardan bu yana tedavi amaçlı yararlanılmıştır. Eski tıp kitaplarında birçok güllü reçete ve öneri yer alır. 9. yüzyılda yaşamış hekim ve botanikçi Ebu Hanife Dinaveri Kitabü'n-Nebat isimli eserinde; 11. yüzyılda yaşayan ve Orta Çağ'da modern bilimin kurucusu olarak kabul edilen hekim, filozof İbn-i Sina ise El-Kanun Fi't-Tıbb isimli eserinde, gül suyunun serinletici ve ferahlatıcı etkisinden ötürü ateşlenmelerde kullanılmasını önermişlerdir. Çarpıntıya, bayılmaya, mide bulantısına, kulak ağrısına ve göz hastalıklarına karşı da gül suyu önerilmiştir. 13. yüzyılda yaşayan İbnü'l-Baytar Orta Çağın en önemli botanik-farmakoloji kitabı olan El-Müfredat isimli eserinde baş ağrısını gidermek için gül suyunun kaynatılarak buharının başa tutulması gerektiğini söyler. İbn-i Sina ve İbnü'l-Baytar'ın yanı sıra 14. yüzyılda ilk Türkçe tıp kitabı olan Edviye-i Müfredeyi yazan hoca tabib Geredeli İshak bin Murad ve Salih bin Nasrullah, gül suyunun zihni açıp beynin çalışmasını hızlandırdığını, algılama yeteneğiyle belleği güçlendirdiğini kaydeder. Ruhu rahatlatan, kalbe ferahlık veren gül suyu akıl hastalıklarının tedavisinde kullanılır. Bimarhanelerde, yani ruh hastalıkları hastanelerinde güllabici denen hasta bakıcılar günde iki kez hastalara gül suyu serpmiştir. Halk ağzında birilerini oyalayıp eğlendirmeye çalışanlara deli güllabicisi denir ya! Gülün sebep olduğu savaşlar yoksa da, İngiltere'de York Hanedanı'nı temsil ettiğinden York gülü olarak tanınan beyaz gül ve Lancaster Hanedanı'nı temsil ettiğinden Lancaster gülü olarak tanınan kırmızı gül cinsleri bir savaşa isim vermiştir. 1455-1485 yıllarında bu iki hanedan arasında geçen iç savaş tarihte Güller Savaşı diye tanımlanır. Öte yandan gülün savaşı durduğu bir zamanı da örnek verebiliriz: Fransız İmparatoru Napoleon'un eşi İmparatoriçe Josephine'in gül tutkusu tarihe geçen özelliklerdendir. Asıl ismi Rose olan ve Josephine ismi Napoleon tarafından verilen imparatoriçe 18. yüzyılın sonlarında Avrupa'da tanınmaya başlayan yediveren gül türleriyle ilgilenmiş ve Paris yakınlarındaki şatosu Malmaison'da göz alıcı çeşitlerle dolu bir gül bahçesi yaptırarak ömrü boyunca buraya her yerden güller getirtmiştir. Fransa- İngiltere savaşının en kızıştığı zamanlarında bile Josephine'in Malmaison için yüksek miktarlarda yeni gül fidanları ısmarladığı, Napoleon'un İngiltere'ye güllerin parasını yolladığı, İngiliz donanmasınınsa bu güllerin Josephine'e ulaşması için deniz kuşatmasını geçici olarak kaldırdığı bilinmektedir. Sevgili Gülenay Börekçi'nin isabetli sorulariyla güzellesen bir söylesi oldu, büyük keyif aldim, anlattikça anlattim! Tesekkür ederim.


Sevgililer Günü diyerek 14 Şubat'ı kutladılar ya iki gün önce; ben inanmasam ve katılmasam da o kutlamalara, aşkın da diğer her şey gibi bir tarihi, dolayısıyla arkeolojisi olduğunu düşünerek bunu en iyi konuşabileceğim kişiyi bulmaya karar verip İsmail Gezgin'e gittim. Arkeolog İsmail Gezgin, Sel Yayıncılık'tan çıkan Fallusun Arkeolojisi, Antik Yunan ve Roma Sanatında Cinsellik ve Erotizm ve Sanatın Mitolojisi adlı kitapların yazarı. Bir süredir Gümüşlük Akademisi'nin Arnavutköy'de yeni açılan ve heyecan verici birtakım oluşumlara şahit olduğumuz İstanbul şubesinde arkeoloji seminerleri veriyor. Geçen aylarda Aşkın Arkeolojisini ele almıştı. Bu ayın konusu Gündelik Yaşamın Arkeolojisi. Türkçeye Arapça'dan girmiş bir kelime; işk, yakıcı, şiddetli sevgi manasına gelir. Kültürel anlamda tüm dillerde olumlu bir anlam yüklenmiş gibi görünmekle birlikte aslında antik dünya aşk ve aşığa hiçbir zaman sıcak bakmamıştır ve aşk toplumsal yapının önündeki en önemli tehdit olarak algılanmıştır. Küçük bir söylem analiziyle aşka bakışın çok da iyi bir bakış olmadığını ortaya koymak mümkündür. İstisnalar söz konusu olabilir ancak hiçbir kültürde olumlu atıflar yüklenmiş bir aşk hikayesi neredeyse yoktur. Toplumsal yapı aşkı sevmez, onu bir tehdit olarak algılar. Çünkü aşk, normatif olanı yani normal ve sıradan olmayı kabullenmez ve toplumun geleneklerini, yasalarını hiçe sayar. Roma hükümdarı Pompeius karısına duyduğu aşk yüzünden alaya alınmış, Sezar'a yenilmesinin nedeni olarak dahi bu gösterilmiştir. Dünyanın en eski Doğu-Batı Savaşı olarak anılabilecek Troia Savaşı da yine bir aşk hikayesi yüzünden ortaya çıkmıştır. İlk bakışta prens Paris'le güzel Helene'nin aşkı gibi görünen bu kadim hikaye, bir savaşa, insanların ölümüne ve bir ülkenin yıkımına yol açmıştı. Benzer biçimde çok bilinen aşk hikayelerinden bir başkası Roma hükümdarı Markus Antonius ile Mısır kraliçesi Kleopatra arasında geçmiştir. Her ikisinin de sonu fecidir ve bu aşk Augustus'a yenilmelerine sebep olmuştur. Benzer bir manzarayla karşılaşıyoruz. Aklımıza gelen ilk aşk öyküsü Leyla ile Mecnun'dur. Yine masum bir yaklaşımla müthiş bir aşk hikayesidir. Ancak bir alt okumayla bu hikayenin de topluma bu denli güçlü aşktan uzak durulmasının tembihlendiği bir mesel olduğu kolaylıkla görülecektir. Her şeyden önce bu hikayede erkeğin adı Mecnun olarak anılır. Hikayedeki kahramanın asıl adı Kays olmasına karşın aşk o denli güçlüdür ki asıl oğlanın delirişi özellikle vurgulanmak istenmiştir... Diğer aşk hikayeleri de aynıdır, örneğin Ferhat ile Şirin. Aşk için dağları deliyorsun ve sonu hüsranla sonuçlanıyor... Örnekleri sınırsızca çoğaltmak mümkün. Bu tür aşk hikayelerinin en önemli kaynakları yazılı belgelerdir. Antikçağ'dan günümüze kadar kalan yazılı kaynaklar, tragedyalar... felsefi metinler eski toplumların aşka yaklaşımının göstergesini oluştururlar... elbette şunu da vurgulamak lazım; sözü edilen aşk kavramı daha ziyade heteroseksüel ilişki temellidir. Çünkü toplum hiç bir zaman ötekileştirdiklerinin hikayesine yer vermemiştir. Biliyorsunuz Antik Yunan ve Roma kültüründe aşkın farklı bir boyutu daha var. Erastes ve Eromenos adı altında kavramlaştırılan olgun erkek-genç delikanlı aşkı... Filozoflar tarafından da yüceltilen bir aşk biçimi bu, hatta doğruyu söylemek gerekirse Antikçağ'da olumlu atıfta bulunulan tek aşk türü bu. Eski Atina'da demokrasinin filizlenmesine de neden olmuş. Aristogeiton adındaki olgun adamla delikanlı Harmodias'ın öyküsünü kısaca özetleyeyim: Dillere destan bir aşk yaşarlarken Harmodias güzelliğinden etkilenen tiranların aşk tekliflerini reddetmiş, böylece halkın nefretini kazanan yöneticilerin şimşeklerini de üzerine çekmişti. Tiranlar, Harmodias'ın kız kardeşini kullanarak intikam almaya kalkıştıklarında, iki sevgili bir suikast düzenleyerek tiranlardan birini öldürmeyi başarmışlardı. Bu suikast kısa sürede halkı da galeyana getirmiş, bir halk hareketine dönüşmüş ve sonuçta yönetim değişmişti. Bu hareketten sonra herkesin yasa önünde eşit kabul edildiği demokrasi rejimi devlet yönetimi olarak tesis edilmişti. Aklıma gelen bir başka aşk hikayesi de ünlü Roma İmparatoru Hadrianus'un Anadolulu Antinoos'la aşkıdır. Antinoos intihar edince İmparator o denli üzülmüş ki, ölümünün ardından sevgilisini tanrı ilan ederek onu ölümsüzleştirmiş, adına kült tesis ettirmiş ve her yeri onun heykelleriyle süslemişti. Fakat aslında bu, tam bir eşcinsel ilişki bile değil. Delikanlı büyüyüp sakalları çıkmaya başladığında ilişki sona eriyor. Bu, olgun erkeklerin gençlere verdikleri bir erkeklik dersi gibi algılanabilecek bir ilişki. Çocuk istismarı olduğunu ileri sürenler var. Sonuçta eşit bir ilişki söz konusu değil. Ama sonuçta bugünün kültürünün kabul etmediği ama Antikçağ'da bulunan tek ilişki biçimi de bu. Antikçağ'da eşcinsellik, özellikle de bir erkeğin pasif cinsel tutumu çok ağır bir suçtu ve cezası topluma göre değişmekle beraber ölüme kadar gidebiliyordu. Bugünkü kültürün, davranışların altında, buzdağının görünmeyen kısmında bu davranış ve kültürleri bir kukla gibi hareket ettiren şeyin geçmiş ve tarih olduğunu düşünüyorum. Yani bugünkü kültürel göstergelerin çoğu en azından yaklaşık 12 bin yıllık uygarlık sürecinin son halkasıdır. Bu nedenle de insanın kültürü ve hatta kendi bedeni bile geçmişin izini taşır. Yaklaşık 10 bin yıl önce çömleğin icadı yüzümüzün, dişimizin ve çenemizin bugünkü formuna kavuşmasının nedenidir. Ayaklarımız ve bedenimizin diğer uzuvları örneğin ayakkabı veya elbiselere göre yeniden biçimlenmiştir. Kültürel olarak da aile kavramının örneğin ilk köylerin kurulmasıyla başladığını düşünmek yanlış olmaz. Haliyle evlilik ve aşk diye tanımladığımız kurum ile duygusal davranışlarımız da o günlerde şekillenmeye başlamıştır. En azından yazılı kültürden itibaren aşk ve cinselliğin kesin çizgilerle ayrıldığını görebiliriz. İlişkiyi aşkın kültürlendirilmiş hali, evcilleştirilmiş cinsellik gibi düşünebiliriz. Özünde cinsel ilişki yatar. Biraz önce de söylediğim gibi aşkın aşkın hali toplumsal düzeni tehdit eder. Aşk üzerine meşhur Lesbos'lu şair Sapho'nun Helene'ye yazdığı bir şiir vardır, tam da bu noktada aklıma düştü. Eh, çünkü gönül ferman dinlemez. Aşkının peşine düşen ne kural ne kanun tanır. Bu nedenle de normatif toplumsal yapı bu ilişki biçiminin aşkın halinin tekinsizliğinden korkar. Bizim bilmediğimiz bir aşk yok. Aşkın ve cinselliğin tarihsel süreç içinde çok değişmediğini söylemem lazım. Ufak tefek şeyler dışında tarihteki en radikal kırılma noktası bana göre 68 kuşağı hareketidir. Neolitik dönemden itibaren kurulmaya çalışılan feodal, seksist ve eril cinsiyet rolleri bu olayla birlikte yeni bir döneme girdi. Hatta bugün çiçek çocukların verdiği mücadelenin meyvelerini paylaşıyoruz. Aslında bir ölçüde Sanayi Devrimi'nin de buna devrim demek de istemem ama- cinsiyet rolleri ve dolayısıyla aşk üzerine etkisi vardır. Kadının binlerce yıl sonra ilk kez kamusal mekanlarda boy göstermesi, üretimin ve dolayısıyla tüketimin bir parçası haline gelmesi önemli gelişmeler arasında sayılabilir. Ama bugüne ayrı bir vurgu yapmak lazım çünkü uygarlığın kemikleşmiş geleneksel yapısı artık değişiyor, dahası uygarlığın değiştiğini söylemek lazım. Ben post-insan diyorum buna, yeni bir dönem başladı; genler ve beden kader olmaktan çıktı. Doğduğumuz bedenle ve cinsiyetle yaşamak zorunda değiliz artık. Bedenimizi kendimiz yeni montaj teknikleriyle istediğimiz gibi modifiye edebiliriz. Artık ikili cinsiyet toplumu yok; Almanya çiftcinsiyetliliği yeni bir cinsiyet olarak kabul etti bile. Ne kadar birey varsa o kadar cinsel kimlik ve hatta cinsiyet söz konusu. Queer önemli bir ivme kazandı ve artık insanlar kendilerini hiç bir tarihsel gelenek bağıyla tanımlamak istemiyor. Bedenlerini diledikleri gibi değiştiriyor, tanımlıyor ve kullanıyor... bu, uygarlığın değişmesi anlamına geliyor bana göre. Neolitik dönemde atılmış geleneksel doku etkisini yitirmeye başladı. Masallar, oyuncaklar farklılaşıyor ve beraberinde tüm yaşam değişiyor.


Aşk ve evlilik terapisti Ayala Malach Pines'in İletişim'den çıkan Aşık Olmak: Sevgililerimizi Neye Göre Seçeriz adlı kitabına göre, gerçek aşkın gizli çöpçatanları benzerlik, uygunluk, yakınlık... Ve hiçbir ilişki tesadüf değil. Çok uzun yıllardır aşk ve ilişki terapisti olarak çalışan psikiyatrist Ayala Malach Pines, Aşık Olmak: Sevgililerimizi Neye Göre Seçeriz adlı kitabında, eş seçimlerimiz ve aşka dair diğer esrarengiz durumlara dair çok acayip bilgiler veriyor. İşin güzel yanı, anlattıkları kuru bilgiden ibaret değil. Pines hem farklı zamanlar ve coğrafyalarda yapılan araştırmaları aktarıyor, hem de bizimle 100 gerçek çiftin hikayesini paylaşıyor. Biz de aşk üzerine yazılmış öteki kitaplarda olduğu gibi Şu büyük felsefeci ne söylemiş, bu ünlü edebiyatçı hangi kelamı etmiş falan diyerek vakit kaybetmiyoruz ve doğrudan durumların, olayların, hikayelerin içine dalıyoruz. Ünlü terapiste göre, gerçek aşkın gizli çöpçatanları benzerlik, uygunluk, yakınlık... Kitabında da tesadüfen ya da kazara aşık olmadığımızı, aksine kime aşık olacağımızı bilinçli ve bilinçdışı yollarla ve son derece büyük bir dikkatle seçtiğimizi gösteriyor. Yani bütün aşkların coğrafi, psikolojik, mitolojik sebepleri var ve hiçbir ilişki tesadüfi değil! Pines'e göre, çift olması muhtemel iki kişi arasındaki coğrafi mesafe azaldıkça, birbirleriyle evlenme olasılıkları artıyor. Mesela bir araştırma için Philadelphia'da yaşayan 5000 çiftin evlilik cüzdanı incelenmiş ve yüzde 12'sinin evlilik başvurusu yaptıkları sırada aynı adreste oturduğu, yüzde 33'ününse birbirine beş ya da daha az sokak ötede yaşadığı görülmüş. Özetle, coğrafi mesafe arttıkça, çiftler arasındaki evlenme oranı düşüyor. Bu yüzden birbirine yakın semtlerde oturan hatta komşu olanların, ev veya iş arkadaşlarının, üniversitede aynı dersleri alan veya aynı kampüste kalan öğrencilerin birbirine aşık olması kuvvetle muhtemel. Aşkı arayanlara tavsiyeler: İki insan arasında romantik bir ilişki gelişebilmesi için ön koşul, bir tanışma fırsatıdır. İlişkiler mektup ve telefonla da gelişebilir elbette hatta günümüzde olduğu gibi e-postalarla da heyecan verici hale gelebilir ama birine hakikaten aşık olabilmek için hala onunla yüz yüze tanışmaya ihtiyacımız var. Araştırmalara göre yalnız insanların yüzde 60'ı ilk görüşte aşka inanıyor ama aşık çiftler arasında birbirlerine ilk görüşte vurulduklarını söyleyenlerin oranı sadece yüzde 11. Seni güzel bulmam için 1 saniye yeter! Araştırmalara göre, bir insanın yüzüne 150 milisaniye baktığımızda verdiğimiz çekicilik puanı, aynı yüzü uzun uzun inceledikten sonra verdiğimiz çekicilik puanıyla aynı. Yani birisini güzel bulmamız için bize saniyenin 150'de 1'i yetiyor. Ardından bu kısacık zaman diliminde hissettiklerimizi bilinçdışımıza itip o kişinin karakter özelliklerine yoğunlaşabiliyoruz. Pines'in anlattıkları içinde beni en şaşırtan şey kendini gerçekleştiren kehanetlerin gücü oldu. Özetle, bir deney esnasında kendilerine güzel oldukları ima edilen kişiler dışarı çıktıklarında karşılaştıkları insanlara da hakikaten eskisinden daha güzel, hoş, çekici gelmeye başlıyor. Aşkı arayanlara tavsiyeler: Özgüveninizi geliştirmeye ve hem dış görünüşünüzü hem de kişiliğinizi bir an önce iyileştirmeye bakın. Ayrıca kendini gerçekleştiren kehanetlerin gücünden faydalanın, yani olası eşlerinize tam aradığınız türden, seksi, heyecan verici, çekici kişilermiş gibi davranın. Türdeş kuşların sürüleri bir olur diyor Ayala Malach Pines. Anlayacağınız, insanlar ilişkilerinde kendilerini rahat ve uyumlu hissedebilmek ve birlikteliklerinden daha fazla haz alabilmek için sevgili veya eş olarak kendilerine benzeyen kişileri seçmeye eğilimliymiş. Sırf fiziksel benzerlik de yetmiyormuş, eşlerin kişilik özellikleri ve özgeçmişleri bakımından benzemeleri de önemliymiş. Peki ya zıt kutupların aşkı denen şey, o bir efsane mi? Hayır ama birbirine taban tabana zıt insanlar arasındaki ilişkiler ne yazık ki çoğunlukla sonsuza dek sürmüyormuş. Aşkı arayanlara tavsiyeler: Günün birinde dört nala çıkıp gelecek meçhul bir beyaz atlı prens tarafından kurtarılmayı beklemek yerine, ideal eşinizi size en yakın ortamlarda aramalısınız. Tüm önemli özellikleri size benzeyen kişiler arasında, kişiliği sizinkini heyecan verici ve tatmin edici bir biçimde tamamlayan birisi mutlaka çıkacaktır. Ve açıkçası o, sizin için yaratılmış sıfatını herkesten daha fazla hak ediyor. Bir kere aşık olduktan sonra evrim kuramcılarının bizi üremeye itmek için evrildiğine inandığı kimyasal bir süreç başlar. Bu süreç çeşitli hormonları ve 'aşk ve şehvetin simyasını' betimleyen bir tıp doktoru olan Theresa Crenshaw'un 'aşk tugayı' dediği diğer maddeleri içerir. Aşıkken, bu sürecin tetiklenmesi için sevgiliyi görmemiz, düşünmemiz hatta hayal etmemiz bile yeterlidir. Her şey, ismi uzun minik bir molekül olan feniletilaminle başlar ve feromonlarla cinsellik hormonu dehidroepiandrosteronu da içerir. Aşk molekülü olarak da bilinen PEA, beynimizin ürettiği doğal bir amfetamin ve aşık olmakla ilişkili heyecan, sevinç ve coşku gibi duyguların sorumlusu. Beyindeki PEA seviyesi yükseldiği zaman bir cinsel heyecan ve duygusal canlılık hissi oluşuyor. Aşık çiftlerin bütün geceyi sevişmekle veya derin, yürekten sohbetlerle geçirebilmesinin, dalgınlıklarının, cinsel uyarılmışlıklarının ve iyimserliklerinin, hayat dolu ve canlı olmalarının kimyasal nedeni tamamen bu. PEA iştahı da bastırıyor. Aşık çiftlerin birbirleri dışında her şeye karşı iştahlarını kaybetmeleri muhtemelen bundan. Hekimler ilk görüşte aşkı ve aşk bağımlılığını yüksek PEA seviyesiyle açıklıyor. PEA hücumuna bağımlı hale gelen kişilere aşk müptelası deniyor. Unutmadan, PEA çikolatanın içinde bol miktarda bulunuyor. Yani flört eden çiftlerin birbirlerine çikolata hediye etmesi de tesadüf değil. Dünyaca ünlü antropolog Helen Fisher'a göre, her insanın kokusu parmak izi gibi özel ve farklı, yani hepimizin bir 'kişisel koku imzası' var. O yüzden, kokusunu beğendiğimiz biriyle tanıştığımızda, içimizde o kişiye duyduğumuz çekimi güçlendiren bir tutku uyanıyor. Kısacası koku da aşkın önemli bir faktörü. aşık olduğumuz kişinin kokusunu hiç unutmuyoruz. Hatta o kişinin kullandığı parfümü yıllar sonra duyduğumuzda bile geçmiş zihnimizde canlanabiliyor. İlk bakıştaki fikir, duygu ve kesinlikle koku önemli. E heralde yani.... Üzgünüm, önce karakter diyecek kadar derin olmayabilirim. Tabii o dış görünüşü de karakteri de güzel kişiye bir an önce rastlamayı istiyorum Dilek'cim, Verona'da benim için boşuna çalışmış olma :))) Öperim.


Meriç Mekik'in Dex Kitap'tan çıkan romanı, daha doğrusu aşkla tatlı tatlı geçen Mericit Jones'un günlükleri... Aslı Tohumcu yazdı. Aylin'le 2015 Ağustos'unda tanıştığımda evli, mutlu ve top gibi hamileydi. Ancak kocası aniden bir öğrencisine aşık olup onun evine taşınınca, kucağında el kadar bebeğiyle kocasının peşinden geldiği Kanada'dan İstanbul'daki baba evine dönmek zorunda kalmıştı. Şaşkındı, ama sadece yaşadığı kabustan dolayı değildi şaşkınlığı; yaradılışı öyleydi... Bir ruj sürüp dudaklarını renklendirmeye kalksa, dudakları çantasındaki ruja yapışmış bisküvi kırıklarına bulanırdı. İş yerinde herkes bütün gün kaynatır, Aylin şahane bir yanlış anlamalar dizisiyle, beş dakikada yok yere kovulmanın eşiğine gelirdi. Bir çocuk annesi kocaman kadın değilmiş gibi, annesinin yatağını toplaları ile yemeğini bitirleri arasında kalırdı tenis topu gibi. Bu şaşkınlığı, İstanbul'daki yakın dostları ona değişik profilde erkeklerle randevu ayarladığında da sürecek, yine korkunç yanlış anlamalarla dolu bu berbat randevulardan kalbi boş dönecekti. Ve tam umudu kesecekken spor hocası Tarık'a aşık olacak, ancak yeryüzünde dolaşan bu genç titanın kendi gibi balık etli, sakar ve çocuklu bir kadına bakmayacağından emin olarak umudunu bulduğundan hızlı yitirecekti. Meriç Mekik'in insanı yerinde hoplata hoplata güldürerek anlattığı hikaye, geçen yaz Ahh Kalbimle başlamıştı, bu yaz Al Sana Aşkla devam ediyor. Aman, devam romanı mı! diyecekleri hemen uyaralım; Al Sana Aşk, yazarın küçük hatırlatmaları sayesinde ilk kitabın eksikliğini hissettirmiyor. Fazladan kahkahalı saatler garanti tabii, o ayrı! Hayatında aşkın zerresi yokken birden birkaç aşk üçgeninin ortasında kalması, Tarık'ın en yakın arkadaşının başına açtığı belalar, iş yerinde çıkan yangının suçlusu olduğunun düşünülmesi ve karnı burnunda ablasının da baba evine dönmesiyle hayatının iyice zorlaşması, Tarık'ın etrafında pervane olan birbirinden havalı kızlarla rekabet derken Aylin'le birlikte bizim de soluğumuz kesiliyor. Herhalde yine Aylin'in başına sarılan bir belayla son buluyor. Bize de Meriç Mekik'in romantik ve komik kalemine hayran olmak kalıyor. Yazın sıcağından, memleket gündeminin cehennemsi havasından biraz olsun kaçabilmek ve soluk alabilmek isteyen, aşka ve güzel romanlara aşık okuyucular için Meriç Mekik'in Al Sana Aşkı kesinlikle doğru bir tercih.


Röportajda abümünü de konuştuk, müzikle olan aşk ilişkisini de... Ve geri kalanları... Tutkuyu, güveni, Metin Erksan'ı, Mabel Matiz'i, Zeki Müren'i, el yazısını sevmemenin bir insana neler yapabileceğini, biber gazı altında konser vermenin neye benzediğini... Okuyun, çok güzel oldu. Ucuz işlere imza atmadığın, beni ve diğer hayranlarını hiç hayal kırıklığına uğratmadığın, bu kadar akıllı, sezgili ve iyi kalpli olduğun için teşekkürler Göksel. Prodüktörlüğünü yine Ozan Çolakoğlu'nun yaptığı Sen Orda Yoksun'da neredeyse tüm şarkılar sözüyle, müziğiyle Göksel'e ait. Ve hepsi de çok kuvvetli görsel imgelerle örülü, tutkulu hikayeler anlatıyor. Öyle ki dinlerken bazı ruh hallerinin; pişmanlığın, özlemin, düş kırıklığının, kalp ağrısının, acının, öfkenin, korkunun fotoğraflarına baktığımı hissediyorum. Hele albüme adını veren şarkıyla, adeta 1960'lardan kalma bir Yeşilçam filmi canlanıyor zihnimde. Olmayan bir adamın siyah-beyaz fotoğrafı, onu arzulayan ama cevap alamadıkça hırçınlaşan bir kadın ve finalde fotoğrafa fırlatılan kadeh... Röportaja bu siyah-beyaz fotoğrafla başlıyorum. Sevmek Zamanı filmindeki adamı hatırladın, değil mi? Kadına değil, fotoğrafına aşıktı aslında. Her gün ona bakıyor, onunla konuşuyor, ona adeta gerçek biriymiş gibi davranıyordu. Bence hepimiz yapıyoruz bunu, yani aşıkken karşımızdaki kişiyi olmadığı biri gibi hayal ediyoruz. Ve ona içimizdeki boşluğu, özlemlerimizi, hayallerimizi yüklüyoruz... En çok da bizim kuşağın kadınları... Biz o kadar çok Türk filmi seyrettik ki, zamanla onlara inanmaya başladık. Hayatımızda da hep gururlu, mert, dimdik adamlar, kahramanlar olacak sanıyoruz. Ama öyle biri yok ki aslında, olamaz. Kahramanlar da insan çünkü. Şarkıdaki kadın öfkeleniyor... Sen benim kahramanım olmalıydın ama değilsin öfkesi o. Kendimle çeliştiğim bir şarkı bu, çünkü hayatla tek başıma baş edebileceğimi, bir kahramana ihtiyacım olmadığını biliyorum ve bu durumdan hoşnutum. Bir de şu var; aşk söz konusuysa karşındakinden asla emin olamazsın, kendinden bile emin değilsin ki... Duygularının ne kadarı gerçek, araya neler karışmış, bunları bilemeyebilirsin. Kimse değil. Tutkuyu ve güveni aynı anda yaşayabileceğim bir aşk hayal ediyorum sadece. Sevmeye, sevilmeye, güvenmeye ihtiyacım var ama tutkuyu da istiyorum. Fakat ben gerçekten de aşkla alakalı başka hiçbir şey istemiyorum. Kahramanım benim kadar kuvvetli olmalı. İçsel bir kuvvetten bahsediyorum... Bunun dışında ne fiziksel güzelliği umursarım, ne de başka bir şeyi. Bir de değerlerimiz bir olsun. Dürüstlük mesela, benim için öyle önemli ki. Tutkulu aşklar yoruyor da. Hele araya öfke ve nefret karıştığında. O şarkı öyle bir ruh halinin ürünü. Gerçi Seni seviyorum, aşk kahrolsun diye bitiyor. Yani aslında başladığımız yere dönüyoruz. O yüzden vücudum, gücüm kuvvetim izin verdiği müddetçe bu işi yapacağım; ölene kadar... Tabii şunu iyi öğrendim: Sen ne planlamış olursan olsun, hayatın bir günde değişebilir... Dolayısıyla geleceğe sadece bu andan bakabilirim. Evet, müziği hiç bırakmayacağım, çünkü çok seviyorum. Benim var olma sebebim şarkı yazmak ve söylemek. Demek ki aşk astrolojideki Satürn gibi... Astrologlara göre haritanda Satürn yükselmeye başlamışsa, bu sürecin sonunda mutlaka öğreniyor ve değişiyorsun. Hayat iki türlü işliyor. Bazen yolumuza harika şeyler çıkarıyor, bazen de bizi hırpalıyor, üzüyor. İşte hakikaten öğrenmek için o üzüldüğümüz dönemlerin bizi olumlu anlamda değiştirmesine izin vermemiz, hayatın getirdiklerine açık olmamız gerekiyor. Ya da evimize kapanıp kimseyle görüşmeyeceğiz. Hastalanmamak için dışarı çıkmayan insanlar vardır ya, öyle. Eh, ama o zaman da yaşamıyorsun ki! Şarkılarımı genellikle hayatımdan anları düşünerek yazıyorum. Geçmişin o anları benim için artık eski bir filmin kareleri gibi olmuş demek ki. Saklayacak değilim, şarkılarım beni anlatıyor, gözlemleyerek yazmadım hiçbirini. Zaten bir ruh halini anlamadan, tanımadan, bilmeden onunla ilgili güzel bir şarkı yazamam. Ama dur, ya bir gün bir seri katili anlatırsam? Eh, öyle bir şarkıyı öfkeli, yıkıcı, zalim anlarımı hatırlayarak yazardım sanırım. Bu üç seneyi çok güzel geçirdim. Arka arkaya konserler verdim. İşim o kadar hayatımın her alanını kaplıyor ki mutluluğu bundan ayrı düşünemiyorum galiba. Tatmin olma noktam orası. Şarkı söylerken ve üretken olduğumda mutluyum. Bir de seyahat ettiğimde... Ve aşıkken... Geçen üç senede bunların hepsi vardı hayatımda. Öte yandan insan mizacını değiştiremiyor, benim de işte hüzne yatkın bir tarafım var, ben istemesem de bir şekilde sızıyor. Hüsran, hicran gibi ağır ama aynı zamanda çok güzel kelimeler var o şarkıda ve sen onları sen çok şeker bir mizah katarak okumuşsun. O kelimelerin çağrıştırabileceği hallerle tatlı tatlı dalga geçer gibi. Çünkü yaşadığın aşk acı verir ama sen sırf bir şeyler hissedebildiğin için bu acıdan haz da alabilirsin. Böyle bir şey mümkün... Bir de insan yaşarken hissettiği bütün o büyük duyguların aslında o kadar da büyük olmadığını görebiliyor sonradan baktığında. Göksel'in geçen yaz verdiği konserde çekmiştim bu fotoğrafları. Zor ama güzel bir akşamdı. Kalın bir biber gazı bulutunun altındaydık ve gene de kimse konseri terk etmedi. Yazarken hakikatten yola çıktığında, dinleyici senin yalan söylemediğini, ortada bir kandırmaca olmadığını hissediyor. Ayrıca hakikati yazmak bana da iyi gelen bir şey. İçimden geldiği gibi. Hiç numara yapmadan. Kalbimi tamamen açarak. Ağıt yakmak gibi bir şey şarkı yazmak... Çok büyük acılar çekenler içlerinden gelen sesi durduramazlar ya, öyle. O ses senin içinden geliyor ama bir yandan da sen değilsin. Uçlarda yaşayan biriyim; mutluyken çok mutlu, üzgünken çok üzgün. Ve işte üzüntülü anlarda içimdeki o duyguların serbest kalması benim için büyük bir ihtiyaç. İnsanların birbirlerini anlamamaları, nefretleri, dünyaya sert davranmaları beni hakikaten ürkütüyor. Sonra yakınlarımı kaybetmekten korkuyorum. Ve söylemekten bile hoşlanmıyorum ama ya bir gün artık şarkı söyleyemezsem diye çok korkuyorum. Gezi sırasında verdiğin bir konseri unutamıyorum. Hani şu benim bir sürü fotoğraf çektiğim konser... Bir süre sonra Taksim civarından biber gazı atılmaya başlamıştı. Bir yandan bu hadiseler olduğu için çok üzülerek, bir yandan da burnumuzun direği sızlayarak dinledik seni. Ama kimse mekanı terk etmedi. Tanrı'nın beni sınadığı gecelerden biriydi. Arka arkaya birçok konserim vardı. Bazılarını erteledik ama bazılarını erteleyemezdik. Epeyce düşündüm ve şu karara vardım: İşimiz şarkı söylemek, müzik yapmak... Konserlerin iptal edilmesi, bizim için bir nevi hayatın durması anlamına geliyor. O gece çok üzgündüm; korktum, endişelendim, dışarıda neler olup bittiğini merak ettim, insanların iyi olup olmadıklarını bilmek istedim. Bir yandan şarkı söylüyordum ama bir yandan da ağzım kupkuruydu. Evet, biz de o 4000 kişiye Hadi evinize dönün demektense hayatı kaldığı yerden sürdürmeyi tercih ettik. Şimdi de öyle bir dönemden geçiyorum. Tam yeni albüm çıkmak üzereyken kuzenimin eşini kaybettik, yasımız var. Öte yandan hep neşeli kalarak müzik yapılmaz, işin doğasında hayatta ne oluyorsa müziğine onu dahil etmek de var. Doktor olsan ameliyata giriyorsun diye kimse şaşırmaz. Ama bizim işimiz eğlence gibi görülüyor, ben bile suçluluk duyuyorum bazen. Şarkılarımda hem kendimi anlamayı, anlatmayı deniyorum hem de başkalarının kendilerini anlamalarını sağlıyorum. Ben de hayatı, özgürlüğü, aşkı en çok şarkılardan öğrendim. Sanırım benim için de geçerli bu. Şahsen eğlenmeye itirazım yok ama üzgünken amacımız her şeyi unutup eğlenmeye bakmak olmuyor. İyileştirici bir etkinin peşine düşüyoruz daha çok. Haklısın, kasveti, karamsarlığı arttıran şarkılar yapanlar da var. Bu bir tercih. Ama bana göre değil. Lana Del Rey'e bayılıyorum mesela ama uzun süre dinlediğimde Yeter artık diyorum. Benim müziğim hiçbir zaman o kadar kasvetli olamaz. Çok iyi arkadaşım. Birbirimizi anlıyor ve seviyoruz. Önem verdiğimiz şeyler aynı. Tüm zamanını yaratarak, üreterek geçiren biri. Birlikte çok vakit geçiriyoruz. Bu yaz iki kez tatile çıktık, bütün yaz birlikteydik aslında. Bu albüme giren Denize Bıraksam dışında da bir sürü şarkı yaptık. Her şey çok tatlıydı. Düşünsene; yan yana odalarda kalıyor ve albümlerimize hazırlanıyoruz... Ben hem çalışıyorum hem de onun yan odada gitarını tıngırdattığını duyuyorum ve bu bana ilham veriyor. Denize Bıraksam'ı da uzun bir kahvaltıda yazdık. Sonra da koşa koşa odalarımıza gittik, şarkıyı unutmadan kaydedelim diye. Şöyle oldu: Kartonetteki sözleri ben yazayım, kenara köşeye minik çizimler iliştireyim istiyordum ama işte bir türlü bitiremiyordum. Yazımdan utanıyordum galiba, çirkin diye. Ve bu elimi kolumu bağlıyordu. Geçen ay Zeki Müren sergisini dolaşırken, onun elle yazdığı notları, mektupları gördüm. Yazısı muntazam değildi ama karakteristik ve çok güzeldi. Zeki Müren sayesinde ben de yazımla barışabildim. Bazılarını ben, bazılarını arkadaşım Emel Kurhan çizdi. Bir tanesiyse Mabel'in. Öylesine karaladığı bir şeyi çok sevdiğim için saklamıştım. O sayfaya çok yakıştı. Müziğe büyük bir tutkuyla bağlı olanlardan biriydi Zeki Müren. Müzisyenlik zor iş, özel hayatını hep ikinci plana itmek zorundasın. Yalnızlaştırıyor insanı. Zeki Müren'in hayatı boyunca nelerle mücadele ettiğini, neleri göze aldığını düşünsene... Yaptıkları cesaret gerektiriyordu. Sahnede mini ve maksi etek giymesinin büyük tepki yaratması üzerine, 1970 yılında bir manifesto kaleme almış ve İcap ederse günün birinde Adem ile Havva'nın Adem'ini temsil eder, tek bir yaprakla sahneye çıkarım; sanat cesaret işidir yazmış. Çok güzel. Ne kadar cesur bir ruhmuş ki birçok kişiyi karşısına alabilmiş ve sonunda da kabul görmüş. Sahnede öldü zaten. En profesyonel haliyle işini yapmaya çalışırken. Kendini onun yerine koysana; biraz kilo almışsın, yaşlanmışsın. Sert ışıklar altındasın, nefes alamıyorsun, bir sürü insan dolaşıyor etrafında, birazdan kameralar seni çekecek. Kilo almak, yaşlanmak gibi şeyler şöhretin arttıkça önemli hale geliyor. Bir süre sonra seni süzen gözlerle çevreleniyorsun, o yüzden hep iyi görünmek zorundasın. Çok zor, yorucu... Bazı kadınlar kokoş doğmuştur; yataktan kalkıp süslenmeye başlarlar. Ben öyle biri değilim. Hem zaten makyaja, süse püse o kadar vakit ayırsaydım, şarkılarımı yapmaya vaktim kalmazdı.


Kavgasız, gürültüsüz, mutlu bir ailede büyüdüm. Ergenlik yıllarımı da az sancıyla atlattım, en azından aile içinde büyük travmalar yaşamadım. Ve uzunca bir süre çevremdeki herkesin benimkine benzeyen hayatlar yaşadığına inandım. Adaletsizlik, kötülük, şiddet, ayrımcılık, savaş, karşılıksız aşklar, çaresiz hastalıklar kitaplarda olurdu, gerçek hayat daha az sancılı bir şeydi. Öyle sanıyordum. Sonra işte ergenlik dönemim geldi. Her birimizin mutluluğu olduğu kadar dertleri de taşımaya aday kılındığını, hiçbirimizin bdiğerlerinden daha üstün olmadığını o zaman fark etmeye başladım. Kötülük başkalarına ne kadar yakınsa bana da o kadar yakındı ve felaketler kişi ayırt etmeden geliyordu. Öte yandan şanslıydım, kitaplar bu gerçeğe hazırlamıştı beni. Şunu görmüştüm: Dünyanın neresinde yaşarsak yaşayalım, içinde yaşadığımız evler, kıtalar, konuştuğumuz diller değişse bile hepimiz benzer duygu durumları arasında savruluyor, benzer hikayeleri paylaşıyoruz. Gazetelerin üçüncü sayfalarında haber olmak ise hepimize aynı uzaklıkta. Öteki saydığının senden bir farkı olmadığını kavradığın an hayata bakışın değişiyor; yalnızlığın, umutsuzluğun, içine düştüğün karanlık azalıyor... Dediğim gibi o yıllarda okuduğum kitapların da etkisiyle, kafamın içinde dönüp dolaşan nice soruyu cevaplayabildim. Sonuçta çocuklar, gençler edebiyata daha çok yaslanarak büyüse, bambaşka bir dünyada yaşarız, buna eminim. Darmadağının hikayesi aslında birbirimizden farklı olmadığımızı, her birimizin başına iyi kötü her şeyin gelebileceğini, bununla baş edecek gücü kendi içimizde ve dostların yardımıyla bulabileceğimizi anlatıyor. Toplum olarak üç maymunu oynar hale geldik. Günümüz toplumu, dış görünüşe dayalı ışıltılı bir mükemmellik yaratıp bunun dışında kalan her bireyi, her durumu ötekileştiriyor. Sanal bir mükemmellik bu, yine de tüm toplumlarda kabul görüyor. Herkes sanal alemde en mutlu, en mütebessim, en kusursuz fotoğraflarını filtreden geçirerek paylaşıyor. Evet, ekranlarda gördüğümüz, kavganın, savaşın orta yerinde kalmış o 'talihsiz öteki için çok üzülüyoruz, ama kendi hayatımızın kusursuzluğu bozacak, düzenimizi altüst edecek diye de ödümüz kopuyor. Bir de şiddetten, baskıdan ürküp susanlar var. Ses çıkarmak konusunda iyi değiliz. Klavye başında aslan kesiliyoruz ama gerçek hayatta tepki vermekten kaçınıyoruz. Kendi küçük düzenlerimizden fedakarlık etmek istemiyoruz. Bu da baskıyı, şiddeti uygulayanları cesaretlendiriyor. Darmadağını düşün, anne başta tepki verseydi, Ece'nin hikayesi bambaşka olabilirdi. Yazarken kırmızı çizgilerim yok. Çocuklara, genç okuyucuya her konunun anlatılabileceğini düşünüyorum, buna şiddet de dahil. Ancak sözcükleri doğru seçmek, bunu onların sağlıklı akıl yürütmesini sağlayacak bir kurguyla yapmak gerek. Kitap için araştırma yaparken, ülkemizde son yıllarda özellikle kadına ve çocuğa şiddetin korkunç boyutlarda arttığını ayrıntılarıyla okudum. Daha da acısı, toplumda bu durumun yeterince önemsenmediğini hatta neredeyse normalleştirildiğini fark ettim. Oysa sessizliğimizi bırakıp şiddete tepki vermeli; okumalı, yazmalı, konuşmalı, çevremizdeki herkesin bu soruna kafa yormasını sağlamalıyız. Sadece bir gün değil, her gün... Şahsen insana ait her sistemin ancak insan tarafından düzeltilebileceğine inanıyorum. Hepimiz şiddete karşı olursak, değişir elbet bu durum. Yaşadıklarımız ne kadar zor olsa da ve bazen hayatımız içinden çıkılmaz bir hale dönüşmüş gibi görünse bile, bize yaklaşan, bizi dinleyen ve anlamaya çalışan birileri varsa, kendimizi daha güçlü hissederiz. Kitapta, Cem'in varlığı Ece'ye, Ece'ninki Cem'e ilaç oluyor. Bu hikayede beni rahatlatan tek nokta bu. Kesinlikle katılırım. İnsanın yaşamı boyunca özenerek, üzerine titreyerek yapması gereken ilk şey, kendini birey olarak var etmek bence. İnsan olmak yalnızca soluk alıp vermek, zamanın önlenemez akışına kapılıp öylece yaşamak olmamalı. Belli erdemlerin peşinde koşmuyorsan hayatın da anlamsızlaşıyor. Bir de şu var, insan er ya da geç vicdanıyla başbaşa kalıyor. Öyle anlarda kendini sağlam taşlarla, özene bezene inşa edenlerle, etrafı yıkıp dökenlerin durumu herhalde aynı değildir. Edebiyat, kendi yapıtaşlarımızı seçmek; şiddetle, savaşla, adeletsizlikle başka türlü bir ilişki geliştirmek açısından bize sonsuz olanak sunuyor. Yetişkinler için de yazacak mısın? Bunu çocuk edebiyatını hafifsediğim için sormuyorum, sadece yetişkinlerin de Meğer yalnız değilmişim duygusuna ihtiyacı olduğunu düşündüğümden soruyorum. Açıkçası hayır, okurun hayatında edebiyatla kurduğu ilişkinin ilk yıllarında var olmak bana daha ilgi çekici geliyor.


Sufle, Cellat Mezarlığı, Başkalarının Kokusu gibi kitapların yazarı Aslı E. Perker'in yeni romanı çıktı. Everest Yayınları etiketiyle raflarda yerini alan Bana Yardım Et, yazarın önceki romanlarından epey farklı. Bir kere karakteri, Aslı adında bir yazar. Ek olarak vampir olduğundan şüphe edilen 130 yaşında kadın ve ilk bakışta aşık olunan kötürüm bir erkek var. Ha bir de kedi ölen anneanne gibi kokuyor... Yani her şey çok karışık. Aslına bakacak olursan sana anlattığım hikayeyi yazmaya başlamıştım, halen de aklımda dönüyor. Fakat açıkçası sonuna kadar gerçekçi ve aklıselim sahibi biri olmama rağmen, bir yandan da kendimi başka güçlere, kadere kısmete teslim edebiliyorum. O hikayeyi yazmanın zamanı değildi, inat etmedim. Sonra bir arkadaşım bana üç anahtar kelime verdi ve Bak bakalım, bunlarla ne yazacaksın dedi. Bir şeyler karalamaya başladım, sonra karaladıklarım çok hoşuma gitti ve açılan kapıdan içeri o anahtarla girdim. Bir okur olarak ben de okuduğum her romanın kahramanını yazarıyla özdeşleştiriyorum. Yapma Aslı diyorum, gene oluyor. İşte bu sefer karar verdim, Evet, bu benim diyecek, okuru hiç şüphede bırakmayacaktım. Hem farkında değildim, arkadaşlarım söyledi, gerçekten benden çok iz varmış Aslı'da. Benzerliklerimizi soruyorsun; annem konuşmaz, babam konuşmaz, armut dibine düşer... Ben içimde fırtınalar koparken söyleyemem. Başka insanlarla iletişimi severim, hem de çok severim ama derine inmekten hoşlanmam. Yok, dur! Bütün bunlar di'li geçmiş zamanda kaldı Gülenay; çok önemli bir kırılma noktası oldu ve ben ondan sonra değiştim. Neyim var neyim yoksa, anlatmaya başladım. Ama bunu sorma. Aşık olurum, olamam değil. Ama deli divane aşık olmam. Diyelim ki aşık olduğum adam beni istemedi, peki öyleyse, adios! Dönüp bakmam bir daha. 15 yıllık eşim için bile geçerli bu. İddialı konuşuyorsam, bir bildiğim var. Tebdil-i mekanda ferahlık vardır. Zihnindeki sorulara cevap ararcasına sokaklarda başı boş dolaşmadın mı hiç? Yahut normalde inanmayacağın şeylere durup dururken inanacağın tutmadı mı? İşte Aslı da hayatının tam öyle bir noktasında. Her şeyin bir işaret olduğunu düşünebilir, olmadık şeylere olmadık anlamlar yükleyebilir... İşin güzel yanı, bunların izinde gerçekten yolunu bulabilir de. Eh, bu noktada annenannesinin ısrarıyla başvurduğu yazar evi davetini seçmesine şaşmamak gerek. Suflenin girişinde Faulkner'dan bir alıntı vardı: Keder mi hiçbir şey mi deseler, ben kederi tercih ederim. Bir yazar kederden, acıdan beslenebilir. Yazdığı bir komedi de olsa. Psikolog bir arkadaşım anlattı, kedi fobisini yenme terapilerinden birinde maruz bırakma denen bir yöntem varmış. Sen oturuyorsun, kediyi kucağına koyuveriyorlar. Farkındaysan Aslı'nın üstüne üstüne gelen her şeyden iki tane var. Zannediyorum yazarken kendime maruz bırakma terapisi uyguladım bir bakıma. Aslı bir şeye inanmayı ve birinin ona yardım etmesini istiyor ki, varlığından yazarı olarak benim bile emin olmadığım bir dala tutunuyor. Kitapta esas olarak Aslı Daniella'ya yardım ediyor gibi görünse de aslında tam tersi oluyor. Sen Hakan'la Aslı'nın da birbirlerini tamamladığını düşünüyorsun. Evet, Aslı çok güçlü görünen yaralı bir karakter. Hakan'ın yaraları görünürde ama o da buna rağmen inanılmaz güçlü biri. Biraz bencilce yazmışım, şimdi farkediyorum... Demek herkes Aslı'ya yardım ediyor. Demek Aslı'nın yardıma çok ihtiyacı var. Bana sorarsan, Hakan'ınki talihsiz bir aşk, Aslı'yla çok uğraşması gerekecek. Çünkü Aslı kendine dürüst ama başkalarına değil. Türk dizileri gibi uzamasın diye aşklarının akıbetini yazmadım. Ama merak edenler için söyleyeyim, yürümez o ilişki. Kesinlikle! Bunun içinde kendini sorgulama da var. Ne kadar yetenekliyim? Ne kadarını kullanıyorum? Elimden geleni yapıyor muyum? Eğer yaratıcılığın kullanıldığı bir alanda var olmaya çalışıyorsanız sizi bezdirecek, vazgeçmenize sebep olacak o kadar çok şey çıkıyor ki karşınıza. Parasızlık, kıyasıya eleştirilmek, kendini kendini değersiz hissetmek... Bu bir kısır döngü, sonunda koyvermek çok mümkün. Bunu kırabilecek tek şey önüne bakmak, inancını kaybetmeden çalışmak. Tembellik demeyelim ama cesaretsizlik benim ikinci adım. Başkalarını yüreklendirme konusunda kendimi yüreklendirmekten çok daha iyiyim galiba. Bunun sebebi başkalarıyla ilgili gerçekleri daha net görüp avantajları ya da dezavantajları tespit edebilmem. Yine de söyleyeceklerim kişisine göre değişir. Yaratıcılığı hem de nasıl besliyor! Başka yazarların da senin gibi etten kemikten olduğunu görmek, aynı meselelerden konuşmak iyi geliyor. Ama elbette ilk anda korku var. Ben misal Oya Baydar ve İnci Aral'la bira içip muhabbet ettim. Allah aşkına, bu iki ismin yanında benim söyleyeceklerimin ne önemi olabilir? Dut yemiş bülbüle döndüm tabii. Neyse ki onlar insaflıydı, bira da fazlacaydı da açılabildim. Galiba daha kolay. Her şeyden önce başka bir kültür, insanı besliyor. Başka bir bakış açısının zihni açtığı da bir hakikat. Türkiye, zaten senin içinde; söküp atman, unutman mümkün değil. Bunun üzerine başka bir ülkede öğrendiğin her şey kazanç.


Neredeyse kütüphanede yaşadım, hayatımda hiç olmadığı kadar çok kütüphaneye gittim. O zaman New York'ta yaşıyordum ve NY Kütüphanesi herhangi bir konuda araştırma yapmak için ideal bir yerdi. Dünyanın dört bir yanında her tür belge orada toplanmış. Beni en çok etkileyen, Türkiye'den gönderilen haberler oldu. Benim için New York Times başta olmak üzere pek çok Amerikan gazetesinde her gün çıkan haberler vasıtasıyla Osmanlı'nın o yıllar için günceline tanıklık etmek çok tuhaf bir histi. Tabii insan ister istemez bu haberlerin ve makalelerin ne kadarı doğruyu yansıtıyor ya da söylüyor, onu da merak ediyor. Örneğin Mustafa Kemal'le yapılmış bir söyleşi var ki onun kişiliğine ışık tutacak nitelikte. Çok rahat olduğunu belli eden, korkusuz cevapları var. Kadın meselesi. Osmanlı'da kadını hak ettiği yere oturtmamışım kafamda. Sanki tüm Osmanlı tarihi boyunca hep haremdeymişler gibi hayal etmişim onları. Bu benim eksiğimdi. Çünkü hiç de öyle olmadığını öğrendim. Modern kadının temelleri 1800'lerin ikinci yarısından itibaren atılıyor. Kadınlar giyim kuşam, evlilik, çalışma hayatı gibi konuları tartışıyor, haklarını arıyor, haklarını alıyor. Kadınlara haklar, Cumhuriyet'in ilanından sonra verilmiştir deniyor ya, işte o aslında bir mit. Kadınlara hiçbir şey verilmiyor, uzun bir mücadelenin sonunda haklarını kendileri alıyor. Cumhuriyet değil imparatorluk devam etseydi gene alacaklardı. Ama tabii Cumhuriyet tarihinin hakkını yememek lazım, belki daha uzun sürecekti. Belgeler Atatürk'ün de çok ilerici bir lider olduğunu açıkça gösteriyor. Ben çok benzetiyorum. Bilhassa toplumdaki bölünmüşlüğü... Bir tarafa ait olmak zorundaymışsın hissini... Üstelik hangi tarafta olursan ol diğer taraf sana vatan haini diyecek. Ne büyük bir kaos! Bugün de aynısı yaşanıyor kanımca. Oysa kimse vatan haini değil. Bakış açıları farklı. Handan'ın babası ile amcasının birbirine taban tabana zıt görüşlerini incelemek, düşünmek ve yazmak çok önemliydi benim için. Biri Osmanlıcı, hatta diyelim ki mandacı, diğeri İttihat Terakkici ve her ikisi de birbirini vatan haini olmasa bile vatanını sevmeyen hayırsız insan addediyor. Oysa durdukları yerden bakılınca, ikisi de haklı. Bizim memlekette bu işler çok karışık. Sanırım hem böyle oldu, böyle olacak. Handan'ın iki isim annesi var. Biri, evet Halide Edib'in Handan'ı. Sadece isim olarak esinlendim ama, karakter farklı. Hatta daha çok Halide Edib'e benziyor. İkinci isim annesi ise eski editörüm Handan Akdemir. Hem onu hem ismini çok severim. Bir de bazı halleri de benziyor bence. O dönem onları okuduğum için. Dedim ya benim için okumak ve yazmak sarmal bir döngü. Biri diğerinden muhakkak etkileniyor. Okuduğum bütün kitaplar bir şekilde sızıyor yazdıklarıma. Benim romanlarımda aşk hiçbir zaman tam olarak yok. Bir göz kırpıp kaçıyor. Hep kıyıdan köşeden, eskiden yaşanmış bir büyük aşkın izleri olarak zuhur ediyor. Bunda da öyle oldu. Ama bir şey itiraf etmem lazım: İlk yazdığımda bu kitapta aşk yoktu aslında. New York'taydım ve Türkiye'ye tatile gelmiştim. On beş günlüğüne falan. Her geldiğimde rahmetli Meral Okay Bebek Balıkçısı'na götürürdü beni. Gittik, o da Muhteşem Yüzyıl olduğunu sonradan anladığım bir dizi üzerine çalışıyordu. Kitabımı anlattım. Aşk yok mu dedi. Dedim. Yok. Cevap verdi: Olmaz, muhakkak ekleyeceksin. Dediğini yaptım. Rahmetli olmadan önce okudu, Şimdi oldu dedi. Onlar benim kendi suçluluk hallerim galiba. Bugünlerde de olduğu gibi. Anlık mutluluklarımdan bile utanır oldum. Haberin yok, çocuğunla gülüyorsun oynuyorsun, fotoğrafını çekiyorsun, paylaşıyorsun, sonra bir öğreniyorsun ki o anlarda bomba patlamış, şehitler verilmiş. Kendine kızıyorsun. Neler oluyor, senin aklın nerede diyorsun. Bu hep vardı bende. Gençken de. Handan'a yansımış olması normal. Ama işte insan bu, bence aslında sonunda çoğunun iddia ettiğinin tersine az da olsa mutlu olmayı seçiyor. Yoksa bir gün daha devam edemezdik. Bana çok şeyler oldu. Kurtuluş Savaşı'nın bildiğim kadarını, öğrendiğim kadarını umursuyordum. Tam olarak hakkını veremiyor, anlayamıyordum yapılan fedakarlıkları... Roman bittiğinde kendimden utanır haldeydim. Kahramanım ise bütün gitgellere rağmen en nihayetinde durmak istediği yeri seçiyor. Ve hem babasının hem amcasının haklı olduğunu görüyor. Yani hayat öyle bir şey ki sadece siz değil, karşı taraf da haklı çıkabilir. Bu, kitabımım önemsediğim bir mesajı. Nermin Yıldırım'ın yorumu çok güzel. Romanda memleket de Handan da şefkat sahibi bir anne arıyor sanki. Ya da şefkat gösterecek bir çocuk demiş. Handan'ın annesizliği, hep ona o sıcaklığı verecek kadını arayışı benim için de çok önemliydi. Anasız kız han soyundan olsa öksüzdür lafı çok dokunur bana. Onun kadınlığa dair ufak tefek detayları bile bilmiyor olması, üzerinde hassasiyetle çalıştığım bir konu oldu. Şefkatle bir derdim var. Kişisel hayatımda değil ama ülke genelinde. Bundan birkaç yıl önce Milliyet gazetesinde yazıyordum, bir yazıda değinmiştim, şahsen devlet babadan da beklentim bana parmak sallaması değil, beni koruyup kollaması. Sürekli azarlanan bir çocuğun sonunda sağlıklı olmasına imkan yok. Daha çok destek oluyorlar. Çok sevdim yayıncılık işini. Mutfakta olmak, her kitaba ihtimam göstermek zaten ancak bir yazarın yapacağı iş. Kitapların arka kapak yazılarını yazarken bile heyecanlanıyorum. Bu da meğer en az yazmak kadar yaratıcı yanı bir işmiş. Her gün satış müdürümüzün başına ekşiyorum, siparişleri sormak için. Halbuki bugüne kadar kendi romanlarımın satışını öğrenmek için bir kez bile kimseyi aramadım.


Nasıl olduysa aradan birkaç gün ya geçti ya geçmedi, İşeyen Atmaca adlı romanıyla tanıdığımız Göktuğ Canbaba aşağıdaki Aslı Erdoğan röportajını gönderdi. Erdoğan söz hakkı istiyordu belli ki, yayınlamakta tereddüt etmedim. Yine de okuduklarım içinde beni rahatsız eden birkaç şeyi söylemezsem içim rahat etmez. Erdoğan'ın, kitaplarının yayınlandığı ve uluslararası ödüller aldığı ülkelerden söz ediş biçimi mesela. Kolay beğenmeyen, burnundan kıl aldırmayan ülkeler diyor. İşin gerçeği, biz burnundan kıl aldıran ülkelerin okurları da her kitabı, her yazarı kolay beğenmeyebiliyoruz. Hatta Erdoğan'ın kitapları örneğinde olduğu gibi, eleştirebiliyoruz. Şu Norveç'te onu Kafka ve Joyce'la kıyaslayanlar bahsini ise hiç açmayayım. İlki bu yıl verilen, uluslararası edebiyat ödülü Ord i Grenseland Prisen Sınırda Sözcükler Ödülünü alan Aslı Erdoğan ülkesinde neden ödülleriyle değil de sağlık sorunları gibi haberlerle öne çıktığını anlayamadığını söylüyor. Jürisi İsveçli ve Norveçli yazar, yayıncı ve akademisyenler aynı zamanda PEN Genel Sekreteri Eugene Schoulgin ve İsveççe yazan Kürt yazar Mustafa Can'dan oluşan bu ödülü kazanan Erdoğan, Türkiye'de tanıdığın olması çok önemli. Eğer bir tanıdığın yoksa Nobel'i bile alsan seni gazete sayfalarında göremeyebilirler, diyor. Ödül aldığım zaman küçük de olsa bir yaranın kapandığını hissediyorum açıkçası. İnsan bir şeyler yazdığı zaman haliyle geri dönüş bekliyor. Herhangi bir işi yapan insan bekler bunu; fırıncıysan çıkardığın ekmeğin iyi olmasını ve insanların o ekmek hakkında sana iyi geri dönüşler yapmasını beklersin. Bizimki de böyle bir şey işte. Ödül bir şekilde iyi hissettiriyor. Özellikle yurt dışından gelen ödüller en güvendiğim geri dönüşlerden biri benim için. Yurt dışından gelen ödüllerin önemi, beni kişi olarak tanımayan insanlardan oluşan jürilerin değerlendiriyor olması. Sadece ve sadece kitaplarım üzerinden değerlendirilmek önemli. İnsan kendi ülkesinde binlerce önyargıyla karşılaşıyor çünkü. Yazarsan, hele de bir kadın yazarsan bu önyargıyı kırman çok zor oluyor. Ödül birinin bana kolye hediye etmesi gibi bir şey. İyi bir his uyandırıyor. Onu sürekli yanımda taşıyorum ama daha iyi yazmaya teşvik eden sihirli bir cisim olmadığının da farkındayım. İyi hissettiriyor, hayata birkaç gün daha tutunuyorsunuz ama derin acınız devam ediyor, hayatla olan o kapanmayan yaranıza biraz merhem sürmüşsünüz gibi bir şey ödüller aslında, daha fazlası değil. İlk defa verilen bir ödülü almak ve dahası güçlü rakipler arasından almak tabii ki çok iyi hissettirdi bana. Dünyanın önde gelen yazarlarından Neval Al Saddavi ve Slavenka Drakulic aday gösterilmişti. Onlar arasından aldım bu ödülü. Ödülü kazandığımı duyunca şaşırdım açıkçası. Hiç beklemiyordum. Aslında İskandinav ülkelerinde epeyce tanınıyorum, Almanya'da sevilirim ama dünya starı olmadığımın da farkındayım. Dolayısıyla bu ödül bende bir şaşkınlık yaratmadı değil. Açıkçası hiçbir fikrim yok. Kırmızı Pelerinli Kent, İsveç'te inanılmaz olumlu tepkilerle karşılandı. Norveç'te Kafka ve Joyce'la kıyaslandım. Yine bu ülkede Edebiyatın Omuriliği diye adlandırılan bir seride ilk 20 yazarın arasında seçildim, listede 13. sırada yer aldım. Bu ödüller ve bu ilgi kolay kazanılan bir şey değil. Kolay beğenmeyen, burnundan kıl aldırmayan bu ülkelerde böyle bir ödüle layık görülmek, böyle önemli sıralamalara girmek tabii ki güzel bir şey benim için. Ama Türkiye'de hala bana önyargıyla yaklaşıp burun kıvıranlar var. İşte bunu anlamıyorum. Bunu ben de çözemiyorum açıkçası. İsveç'te, Norveç'te de böyle başlıyorlar röportajlara. Bu sanırım binlerce yıllık ataerkil bir döngünün sonucu. Kadın yazar olmak Yunanistan'da farklı, İsveç'te farklı, Türkiye'de farkı bir durum. Her birinin arasında derece farklılıkları var. Kadın yazarları hala farklı kıstaslarla değerlendiriyorlar. Bu da bunun bir sonucu sanırım. O hep nefret ettiğim Sevdiğiniz ilk 20 kitap? sorularının yanıtlarına bakın. O listelerde kadın yazar bulabilmeniz çok zordur. Bir kadın yazar bulabiliyorsan ya yeni ölmüştür ya da popüler olduğundan yazılmak zorundadır. Böyle sorularda açığa çıkıyor işte durum. Bir de şu durum var tabii ki, Türkiye'de tanıdığın olması çok önemli. Eğer bir tanıdığın yoksa Nobel'i bile alsan seni gazete sayfalarında göremeyebilirler. Bence kesinlikle koruyor. Sadece biçimi ve derinliği değişiyor ama bir kadın yazarla erkek yazarın günümüzde aynı algılandığını düşünmüyorum. Evet, tabii ki barındırıyor. Yazar demek yerine kadın yazar demek bile yazar sözcüğünün erkeğin egemenliği altında olduğunun bir kanıtı aslında. Kadın yazar ama erkek gibi yazmış diye konuşan yüzlerce yazar, eleştirmen görebilirsin etrafta. Tabii ki benim söylediklerim kendi deneyimlerime dayanan sübjektif yorumlar. Şurada 12 senedir başka yazarlarla fikir alışverişinde bulunuyorum. Benim gördüğüm, dünyada da devam ettiği ama Türkiye'nin en kötülerden biri olduğunu söyleyebilirim. Kadın erkek ayrımcılığının en şiddetli yaşandığı ülkelerden biri Türkiye. Edebiyatta da böyle. Ülkede en önemsiz konularda bile ayrımcılık yaşanırken edebiyatta olmaması düşünülemez tabii ki. Mesela sokakta yürümek bile bir direniş ülkemizde. Benim ilk direnişim gece sokağa çıkmak için oldu mesela. Beyoğlu'nda gece sokağa çıkmak için büyük mücadeleler vermek ne komik geliyor değil mi insana. Ama böyle işte. Yaşam şeklinde başlar baskı ve edebiyata kadar gider bir şekilde. Gezi'de gördük işte. Biz kadınların TOMA'ların önüne böyle cesurca dikilebilmesinin sebebi zaten hep TOMA'larla karşı karşıya olmamız. Her erkek bir TOMA aslında. Biraz önce dile getirdim aslında. Gece sokağa çıkmak bile bir dert. Gece yürümeyi çok severim ben. Rio gibi çok tehlikeli şehirlerde bile yaptım bu yürüyüşleri. Yazarlığım da en çok yaptığım gece yürüyüşlerinden beslenir. Artık bu yürüyüşleri İstanbul'da yapamıyorum. İnadına inadına yapmaya çalışıyorum ama çok rahatsız oluyor ve vazgeçiyorum. Sırf kadın olduğum için oluyor bunlar. Bu kadar küfür hakaret duymak için mi evden sokağa çıktım diye düşünüyor insan ve mutsuz oluyor. İnsan olmak zor Türkiye'de, kadın olmak çok daha zor. Evet, beni en çok korkutan olaylardan biriyle İstanbul'da karşılaştım. Bir pazar gecesi yürüyüşe çıktım ve beni izlemeye başladılar. Peşime iki adam takıldı. Bir süre emin olmak için yürüdüm. Emin olunca eve dönmeyip tanık bırakmak istedim çünkü bana inanmayacaklarını düşündüm. O yüzden Taksim'e yürümek mantıklı geldi. Kalabalık ya, Bir sürü tanık olur diyegeçirdim aklımdan. O iki adam beni tam 2,5 saat izledi. Cep telefonum da yoktu yanımda, o yüzden kimseyi arayamadım. Bir süre önce çalınmıştı. Önceki günler Gezi'de yaralanmıştım, topallıyordum. Divan'a doğru gideyim dedim, sonuçta orada bir sürü polis vardı. Sonra bir ara beni takip edenlerle göz göze geldik. Bana doğru gelmeye başladıklarını, yaklaştıklarını fark ettim. Peşimde adamlar, önümde yüzlerce polis vardı. Ben polislere takip edildiğimi haykırdıkça, onlar güldüler. Harap haldeydim, topallıyordum, korkmuştum. Yanık bacağımla ara sokaklara girmeyi başardım ve izimi kaybettirdim. Aslı Erdoğan'ın Türkiye'de düştüğü en kötü anlardan biriydi bu durum. Ne kadar politik bir yazarım o da tartışılır. İnsanlar İsveç'te politik bir yazar olduğumu duyunca şaşırıyorlar. Orada varoluşçu bir yazar olarak tanınıyorum. Türkiye'de edebiyattan çok köşe yazolarımdan kaynaklı politik bir yazar olarak tanındım. Politik bir yazar olmak bazen insanı kahraman, vezir yapıyor, bazen de rezil... Ben o ikinci grupta kaldım hep. Belli bir dönemde bir gazetede yazdığım köşe yazılarının bedelini hala ödüyorum ne yazık ki, ödetmeye çalıyorlar bir şekilde. Politik bir yazarın bir sorumluluğu olması gerekir. Neden bahsedersen bahset bir kişiyi bile kırmamak için yazılarını sorumluluk çerçevesinde yazmalısın. Sözcükler birer cinayet aracıdır, onlarla hayat kurtarıp hayat söndürebildiğini bilmelisin. Bilmiyorsan yazar olmamalısın. Hakkında konuştuğun insan ölmüş olsa da ona karşı sorumluluk duyman gerekir. Bazı yazarları duyuyorum, kadınlar hakkında, kadın yazarlar hakkında ağza alınmayacak laflar ediyorlar. Yazar sıfatıyla bu kadar kolay cinayet işlememelisin. Benim de dilim sivridir ama hiç cinayet işlemeyi seçmedim. Yazarların kendine özgü bir sorumluluğu olması lazım. Ben politik yazılarımda insanların kılını bile incitmek istemedim. Bu insanlar kim olursa olsun; tamamen karşıt görüşte olanları bile. Ama karşılığında aldığım cevaplar aynı sorumluluğu taşıyan inanlardan gelmedi ne yazık ki. Özellikle köşe yazılarımdan sonra acımasızca eleştiriler aldım sürekli. Bir tarafta Kafka ile eş tutuluyorsunuz, diğer tarafta hakkınızda ağza alınmayacak şekilde kötü yazılarla karşılaşıyorsunuz. İşte Türkiye'de politik bir yazar olmanın sonucu. Ben delirmeyim de kim delirsin şimdi? Kadın yazarsan belli birtakım rolleri oynayacaksın. Cadı ya da cazgır olacaksın. Onu olamadın mı, o zaman sevimli, iyi kız olman gerekir. O da mı olmadı, o zaman iktidarla iyi ilişkide bir yazar ol, iyi eş ol. Bunlar dışında çok fazla seçenek yok. Hem cazgır değilsin, hem güçlü tanıdıkların yok hem de iki laf edip insanları yaralamıyorsun... O zaman insanı bitiriyorlar işte. Onu ben de anlamadım aslında. Arkasında bir dolap olabileceğini düşünmekten başka bir şey gelmedi aklıma. Avusturya'da ciddi bir işkenceye maruz kaldım. Hastanede çok kötü günler geçirdim. Perişan haldeydim. Sağlık sorunlarım vardı. Hastane çalışanları tarafından çok kötü muamele gördüm. Kurumsal ırkçılıkla karşı karşıya kaldım. Cidden insanın başına gelen en kötü hadiselerden birisiymiş bu. O günler hayatımın en zor günleriydi. Hastane, olayı kapatmaya çalıştı. Bana yaptıkları inanılmazdı. Defalarca özür dilediler. Ne istesem vereceklerdi. Ama ne isteyebilirdim ki? 10 bin dolar istesem ne değişecekti? Hayatımda kimseye dava açmadım ben. İlke mi, korkaklık mı bilemiyorum ama sevmiyorum mahkemeleri, olay bu. Adalet denilen kuruma hiç inanmıyorum. Özür dilediler, ben de konuyu kapattım. Olay kapandı. O özür bir şekilde bana yetti. Çok iddialı cümleler kullanmak için erken. Son iki yıl yoktum. İki yıl körüm demektir bu. Sistematik bir şiddet uygulandığını ve artarak devam ettiğini biliyorum. Bu şiddetin bir patlama yaratacağını sezmiştim. Ama bu kadar güçlü olacağını düşünmemiştim. Ne de olsa şiddet görünce boyun eğmeyi tercih eden bir toplumuz biz. Böyle bir başkaldırış beklemiyordum. Hayran kaldığımı söylemek zorundayım. Yan yana duramayacak insanların yirmi gün boyunca birlikte hareket ettiklerini gördüm. Ama dediğim gibi bu duruma ne kadar bel bağlamalı işte onu bilemiyorum. Yıllar önce Polis devleti oluyoruz demiştim, herkes itiraz etmişti. Şimdi iki taraf da benimle aynı şeyi düşünüyor. 12 Eylül gibi bir dönem yaşıyoruz aslında. İnsanların oldukça komik iddialarla hapse atıldığı bir dönem bu. Bir gizli tanık sizi ömür boyu hapse yollayabilir. Korkunç bir diktatörlüğe gittiğimizi gördü insanlar. Buna bir tepkiydi aslında olanlar. Ciddi bir ötekileştirmenin olduğunu fark ettiler. Bence hayran olunası büyük bir iş oldu. Bir baş kaldırıydı. Bu, başıma iş açar mı bilmiyorum ama övünülecek bir şey yaptık. Tam teçhizatlı binlerce polisin karşısına sütlerle, sirkelerle dikilmek yürek ister. Şiddet uygulamadığımızı da hatırlatmak lazım. Dergilere, gazetelere çıkan o sapanlı yaşlı kadını da hapse atacak kadar zorba bir adalet sistemimiz varmış demek. Neden yazıyorum sorusu andan ana, zamandan zamana değişebilir benim için. Belki de her yazarın ortak travmaları vardır. Bir şair muhteşem bir dizeyi niye yazdığını bilemez, bunun psikolojide de bir açıklaması yokur. Belki de bilemediği için zaten o dize dizedir. Mutlaka içerde bir kırılma, kapanmayan bir yara vardır. Her insanda vardır ama yazar o yarayı konuşturabiliyor işte. Yoksa hayatla derdi olmayan mı var? Hayatın da bizle derdi var bence. Hayat başlı başına bir dert. Niye kendi hikayemizi anlatarak tepki veriyoruz? Aslında bu benim Kırmızı Pelerinli Kent'te boğuştuğum bir konu. İnsan neden kendi hikayesini anlatır? Ölümlü olduğunun bilincindedir çünkü. Benim bulabildiğim tek yanıt bu. Kimi yazarlar güç için yazıyorlar. Kimileri toplumsal bir kimlik edinmek için, kimisi zevk aldığı için, bir diğeri gerçeklikten kaçış yakaladığı için... Şu anki edebiyat dünyasında bence hikaye anlatıcısına doğru bir kayış var. Tarihi roman olsun, polisiye olsun, edebiyat daha oyalayıcı bir şeye dönüştü sanırım. Şu an bitmiş hikayeler, kısa yazılar var. Bir de hem Avusturya'da yaşadıklarımın, hem de Gezi olaylarının yatışmasını bekledim. Çünkü ilginç bir coğrafyada yaşıyoruz. Kitap çıkaracağım için reklam yapmaya çalıştığımı söyleyebilirlerdi. O yüzden yavaş hareket ediyorum. Açıkçası ben çapulculuğu çok sevdim. Hayattaki rolümü buldum sanırım. Ne gerek var evde otur, yazı yaz. Sokağa çıkmak daha güzel. İyi hissettiriyor. Demek ki bir eylemci ruhu varmış bende. Zerrin Hanım, ben size hak veriyorum. Bu ülkede kadınların ve elbette kadın yazarların işi çok zor, buna kim itiraz edebilir ki? Üstelik Aslı Erdoğan'ın özel ve iyi bir yazar olduğuna da itiraz etmem, çok severim kendisini ayrıca. Benim itirazım bu noktalarda değildi. Hem bence siz de bana hak veriyorsunuz ki yazarın bazı röportajlarda söylediklerini garip bulduğunuzu belirtmek ihtiyacı duymuşsunuz. Ben bu kadar yetenekli bir kadının durmadan sızlanmak yerine daha çok yazmasını isterim okur olarak, hepsi bu. Zerrin Hanım endişeleriniz ve tespitlerinize ben de katılıyorum ama Gülenay Hanım'ın da belirttiği gibi, bence maalesef bizim kültürümüzün bir tortusu, sızlanmak. Keşke, daha iyisi nasıl olabilir, ne yapabilirime daha çok kafa yorabilsek, eleştirebilsek, eleştirenleri daha fazla hoşgörü ile karşılasak..


Bir okuyucu olarak bu soruya hevesle yanıt veriyorum: Elbette Aragorn. Üçlemeyi bitirdiğimde, onunla asla tanışamayacağıma ikna olmam epey uzun sürmüştü. Kabul, kendimi fazla kaptırmışım. Ama hala üzülürüm, bak şimdi yine üzüldüm!


Üstelik anladığıma göre, resimlerdeki kediler gerçekmiş. Lesley Anne Ivory'nin ve arkadaşlarının kedileriymiş hepsi de... Kedileri şahane çizdiği yetmiyormuş gibi, Ivory burçların sembollerini de müthiş resmetmiş. Güneş, ay, yıldızlar, dört element değerli taşlar, hayvanlar, çiçekler, renkler, baharatlar ve bitkilerle bezenmiş, ortaya da çok ama çok güzel 12 tablo çıkmış. Seri Oğlak'la başlayıp Yay'la bitiyor... Arayın, bulun kendinizi... Ve tabii ki kedinizi.


Asu Maro'yla trende tanışmış, Kars senin, Erzurum benim, Erzincan bizim diyerek dolanırken çok sohbet etmiş, çok eğlenmiştik. Bana öyle gelmişti ki ben Asu'yu sanki çocukluğumdan beri tanıyormuşum, çok iyi arkadaşmışız, sonra işte bir gün karar verip Anadolu'yu gezmeye karar vermişiz... O küçük seyahatte fotoğraflar çekmiş, kasaba kahvelerinde çaylar içmiş, gizli saklı dükkanlar bulup leziz peynirler, ballar almıştık. Sonra döndük tabii. Neyse ki arkadaşlığımız şehirde de sürdü. Sabah yürüyüşleri ve zamansız kahvaltılarla... Asu gazeteciliğinin yanı sıra birkaç yıldır Asmalimescit'in gözde mekanlarından Off Pera'da DJ'lik de yapıyor. Yani Egoist Okur'a bir Efkar karması hazırlamak için şahane bir seçim. Sonuç olarak ben istedim, o hazırlayıp yazdı... Çok güzel oldu! Zamanı gelince gitmeyi bilmek çok iyidir ya, bu şarkı benim için o zamanlı gidişlerin tetikleyicisidir. Gidemeyecek gibi olduğunda insanı yüreklendirendir. En çok da Umay'ın sesinin çatladığı bir 'el sallarsın, yeter' bölümü vardır, iyi ki yeniden kaydedilmemiştir, işte oradaki çatlamayı severim. Evet, tabii işin içinde efkar olunca önce sözler geliyor. Bu şarkı da benim için bilerek-bilmeyerek birilerinin içine fazlaca ayna tutarsanız içinde kalakalacağınız efkar duygusunun dile gelmiş halidir. Tecrübe edilmiş, onaylanmış, Özlesen de, arasan da, kendine sakla / Herkes, her şey senin olsun, bir beni yasakla bölümü araba kullanırken yüksek sesle söylenmiştir. Bu albüm çıktığında ortaokul öğrencisiydim. Kelimelerin kafi olduğu bir mesleği seçeceğimi, hayatta insanı yanıltacağını bile bile kelimelere bu kadar bağlanacağımı tahmin etmiyordum tabii. Ama işte aradan yıllar geçince de insanı böyle eski yıllarda, eski yaşlarda, eski aşklarda dolaştıran, epey buruk bir şarkı bu. Bir de çok sade, süsü püsü yok, ondan herhalde bu kadar etkili. Gündoğarken'in bende izi olan çok şarkısı vardır ama bu galiba 'efkar karması'na en çok yakışanlardan biri. Bazen olur ya... Bir yerde eski sevgilini görürsün, unuttuğumu sanmaktasındır, hop, birden canlanır her şey. Allah kahretsin, nereden çıktı karşıma da yaramı deşti? demek yerine, onun yarattığı acıyı bile beğenir bir ruh halindeyseniz, bu şarkı o şarkıdır. Gerçekten bir insana daha büyük bir beddua edilemez. 'Unutma Beni 'değil, 'Unutama Beni'. O aradaki fark var ya, bazen sayfalarca yazsanız anlatamayacağınız her şeydir. Umay'ın Hareket Vakti'si tekrar kaydedildi maalesef. Emre aydın tarafından. Hatta benim kuşağımdaki diğer gençler büyük ihtimalle bu şarkının ona ait olduğu yanılgısına düşüyor..


Şifahen Masallar'ın kurucusu masal aşığı yazar Beyza Akyüz. Ayda bir kez İstanbul'un başka bir semtinde masal geceleri düzenliyor. Geçen hafta Çengelköy Açıkhava Sineması'nı kapattılar mesela... Dileyen herkes bu gecelere katılarak daha önce hiç görmediği, tanımadığı insanlara anılarını, deneyimlerini, hikayelerini; bildiği veya yarattığı masalları anlatıyor. Tıpkı kadim zamanlarda insanların ateşin çevresinde oturup sabaha kadar sohbet ettiği gecelerdeki gibi... Tıpkı yaz tatillerinde gençlerin kamp ateşi çevresinde toplanıp hayalet hikayeleri anlatması gibi... Aralarda da yanlarında getirdikleri yiyecekleri, içecekleri paylaşıyorlar. Bir sonrakine gideceğime söz verdim, onu ayrıca anlatırım. Veya belki siz de zaten gelmiş olursunuz. Şimdi size bir hikaye anlatacağım ve hikayenin sonunda daha önce bilmediklerinizi biliyor olacaksınız dedi anlatıcı. Çok iddialı bir giriş yapmıştı. Bir köşede ilgisizce oturan adam bile yan gözle şöyle bir baktı. Bir zamanlar, sufilerin yetiştirildiği bir dergah varmış. Dış dünyayla hiç bir bağı olmayan tıpkı Yusuf'un kuyusu gibi olan bu dergahta, dervişler eğitim görüyormuş. Yıllar yılları kovalarken dervişler de bilgi ve ahlakta yol kat etmiş. Ama esas hikaye başka... Bir gün, dergahın ulu rehberi bütün dervişleri başına toplayıp yıllardır bu kapıdan dışarı adım atmadınız ama eğitiminizi de tamamladınız. Dışarıya yani dünyaya çıkma vakti geldi der. Dervişler başta ürkseler de dünyada karşılaşacakları yeni insanları ve onlara öğreteceklerini düşününce mutlu olurlar. Fakat rehber bir not düşer: 8 ay sonra bugün, dönüp dergaha gelin, dünyada neler gördüklerinizi anlatın. Sonra dervişleri tek tek uğurlar. Dervişler dünyanın dört bir yanına dağılır, 8 ay boyunca gezer dururlar. Ve sonunda yeniden dergahta bir araya gelirler. Rehber, Anlatın bakalım, dünyada neler gördünüz, insanlar nasıl yaşıyor diye herkese sırayla sorar. İlk derviş, Dünya ben görmeyeli yoldan çıkmış. Ahlaksızlık almış yürümüş der. İkinci derviş, Kıyamet zamanı gelmiş, sapıklık diz boyu der. Üçüncü derviş, Bu dünyanın çivisi çıkmış. Herkes cehennemlik işler yapıyor der. Dördüncü, beşinci, altıncı derviş de aynı şekilde dünyadan şikayet edip durur. Sıra yedinci dervişe gelince rehber, Anlat bakalım, sen ne gördün dünyada diye sorar. Yedinci derviş, İyilik de kötülük de vardı dünyada, her şey her zamanki gibi merkezindeydi diye cevap verir. Diğer dervişler şaşırır. Aynı dünyaya mı gittik diye şüphe ederler. Ulu Rehber'e gelince; Hepiniz dergahta kalıp eğitim görmeye devam edeceksiniz, sadece yedinci derviş yeniden dünyaya dönebilir diyerek konuşmayı bitirir. Ve o günden sonra o dervişin adı, Merkez Efendi olur. Anlatıcı hikayesini tamamladığında, girişinin hiç de ilk başta düşündükleri gibi iddialı olmadığını düşündü dinleyiciler. Mitolojik hikayeleri, masalları, efsaneleri dinlerken belki sadece ilk başta, bir mesafe koyarız dinlediğimizle aramıza. Ama çok kısa bir süre sonra, anlatılanın içine çekiliriz. Ve geçmişte, kuyunun derinliklerinde, yeraltında, tarihin bilinmeyen dönemlerinde yaşandığı söylenen hikayede, bir anda kendimizi ve şimdiki zamanı buluruz. Bu hiç de tesadüf değildir. Masalların zamansız anlatımının sırrı buradadır. Thomas Mann, ... bizi ta oralara taşıyıp götüren geçmiş zaman unsuruna tabii biz alışkınız, başka bir şey var, artık vücudumuzun çekilişiyle içine doğru gittiğimiz, bir zamanlar olmuş bitmiş olan yaşamın geçmişi, bizim yaşamımızın da bir zamanlar derinden derine ona ait olduğu, yani ölmüş olan dünya. Ölmek, yani zamanı kaybetmek ve zamanın dışına çıkmak, ama bunun anlamı sonsuzluğu kazanmak ve her yerde olmak, işte gerçek hayat bu. Çünkü yaşamın varoluşu yaşanan zamandır ve sadece mistik bir tarzda sırrını, geçmiş ve gelecek şekillerinde gösterir diyor Yusuf ve Kardeşleri kitabında. Mitolojik kahramanlarla kendimizi özdeşleştirirken yanlış bir şey yapmıyoruz aslında, kendi ruh soyumuza iniyor, oradan arkadaşlar, dostlar seçiyoruz. Masal dinleyen kişinin, zihin kapısı açılıyor, aklın dışına çıkarak başka bir bakış kazanıyor ve şimdiki zamana hapsolmaktan kurtuluyor. İşte bu yüzden, anlatıcılık Havva'nın Adem'e kuşlarla ilgili bir hikaye uydurmasından bu yana var. Nasıl ve neden olduğunu bilmediğim bir şekilde ben de masalcı olacağım demiştim bir zamanlar. Ama gerçekleşmesi muhtemel birçok şey gibi, yıllar içinde unutmuştum. Geçen sene yeniden hatırladım. Ve hikayeler vasıtasıyla birbirimizi bir an önce dinlemeye ihtiyacımız olduğunu fark ettim. Şifahen Masallar böyle doğdu. Karşılaşma ihtimali olmayan insanların hikayeler etrafında toplanması ve ucundan kıyısından tanış olmaları yegane amaçtı. 1001 gece sürmesini dilediğim Şifahen Masallar, bize kapısını açan mekanlarda düzenleniyor. Ben geceyi uzun bir masalla açıyorum, ondan sonra açık sahneye dinleyicileri davet ediyorum. Anılar, şiirler, hikayeler, şarkılar, artık ne varsa eteklerinde ortaya döküyorlar. Verilen molada şahsen tanışıyoruz sonra tekrar biraz daha kaynaşmış olarak devam ediyoruz geceye. Direkt iletişim tarzının yoruculuğundan ve önyargıları kırmakta zorlanmamızdan dolayı hikayeler dolaylı ve yumuşak geçişlerle sanki daha uzun bir zamana yayıyor, birbirimiz hakkında karar verme sürecini. Şifahen Masallar anlatmak, dinlemek bana iyi geliyor. Her defasında şaşırıyorum. Ve tıpkı Merkez Efendi gibi, dünyada değişen bir şeyin olmadığını, iyiliğin de kötülüğün de yerli yerinde durduğuna şahit oluyorum. Ve bir sonraki masal gecesine kadar yeryüzünde gülümseyerek ve gerçek üstü yaşayabiliyorum. Hadi sen de bir masal gecesine katıl.


Her Gün Perşembe Olsa, Uykusuz Gece Düşleri, Ten Yükü, Bıyık İzi Yalanları ve Gökkuşağına İki Bilet adlı kitapların yazarı Atilla Şenkon, Nazlı Eray'ın yaşam öyküsünden yola çıkarak yazdığı Bütün Düşler Nazlı'dır adlı bir de roman yazdı. Korku edebiyatı sevdiği ve önemsediği bir tür. Korku filmlerinde olduğu gibi, edebiyatta da bu işin tek ölçütü öd patlamasıdır bence. Sınırı ise, ensedeki hafif ürpertiyle kalpteki ani duruş arasında değişir. Varlığını bildiğimiz, çevremizde karşılaşabileceğimiz şey ve olaylarla okuru korkutmanın zor olmadığı görüşündeyim. Yılandan, seri katil cinayetlerinden korkan birini yazıyla korkutmak son derece kolaydır sözgelimi. Önemli olan, yazarın kendi yarattığı, gündelik yaşamda örneği bulunmayan yaratıklara ya da gerçeküstü durumlara okuru inandırıp korkutabilmesidir. Bu ise ancak dille kurulacak özel bir dünyayla sağlanabilir ve farklı bir edebiyat gerektirir. Karanlığın tekinsizliğini, sessizliğin içinde gizlenen sesleri betimlemeler aracılığıyla hissettirebilen, sözcüklerin gücüyle okura Bö!!! diyebilen yazar, gerçek anlamda korku yazarıdır. Özünde barındırdığı gizem ve bilinmezlik nedeniyle, bu türün yeraltı edebiyatına yakın durduğu, hatta çok yakıştığı bir gerçek. Ne var ki, sesini duyurabilmesi, varlığını gösterebilmesi için mezarını terk eden bir zombi gibi gün ışığına çıkarak normal yaşama katılması da şart. Başta Kaptanın Teknesi olmak üzere bütün kitaplarını ödüm patlayarak okuduğum, özellikle de Türkçeyi kuyumcu titizliğiyle kullanarak yerel bir korku atmosferi kurmayı başardığı için takdir ettiğim ve çok önemsediğim Sezgin Kaymaz, yüzünü okurdan bunca esirgememiş olsa, yapıtlarına gösterilen ilgi azalır mıydı, yoksa çoğalır mıydı, merak ediyorum doğrusu. Korku edebiyatımızı çorak ülkeye benzetirken, içinde her türlü gerilim öğesini barındıran son derece verimli bir 12 Eylül edebiyatını göz ardı etmeyelim lütfen. Kurt adamlar, kana susamış vampirler, bu dönemi anlatan romanların başkişilerinin yanında sütten çıkmış ak kaşık kadar temiz ve masum kalmıyorlar mı? Korku türü, ülkemizde edebi anlamda hiçbir zaman ciddiye alınmamıştır. Kendisi için gönül rahatlığıyla has edebiyatçı diyebileceğim Sezgin Kaymaz'ın romanlarını, yıllarca ara verdikten sonra edebiyata korkuyla dönüş yapan Pınar Kür'ün Hayalet Hikayeleri'ni nereye koyacağımızı, nasıl değerlendireceğimizi bilemeyişimiz de bundan kaynaklanıyor. Oysa Amerika'da ve Avrupa'da, bu türün yetkin adları için konmuş son derece saygın edebiyat ödülleri veriliyor. Bram Stoker, Edgar Allan Poe hemen aklıma geliverenler. Korkusuz bir millet miyiz sorusuna gelince... Eskiden öyleydik sanırım. Şimdi ise ne acı ki çoğumuz gölgemizden bile korkar haldeyiz. Korkmaktan, korkutmaya zaman bulamıyoruz galiba. Sivas toplu kıyımının küllerinin aradan geçen onca yıla karşın hala soğumadığı bir ülkede, kutsal olanı tahrip etme duygusunun gelişmesi beklenebilir mi? Aziz Nesin'e ödetilen bedel ve Salman Rushdie'nin boynuna asılan katli vaciptir yaftasının edebiyatın üzerine serdiği ölü toprağının altından Tanrı Kimseyi Duymuyor diye seslenen Özen Yula'yı; bugün içinde bulunduğumuz kara tabloyu on bir yıl önce Yeni Yalan Zamanlar'da avaz avaz haykıran İnci Aral'ı; Cinsel Öyküler Beşlemesinde birçok tabuyu yerle bir eden Buket Uzuner'i yürekli kalemlerinden ötürü kutlamadan geçemeyeceğim. Korku türünde ise, Sadık Yemni'nin Muska ve Yatır adlı romanlarını kutsal olana hafifçe dokunan yapıtlar olarak örnekleyebilirim. Eşim ve Tanrı ile kurduğum ilişkilerde her zaman dürüst olduğum için bugüne dek cinsel ve dinsel konularda ne kendimle hesaplaşmaktan, ne de başkalarına hesap vermekten korktum. Ölümle hesaplaşmak biz ölümlülerin haddini aşmasa, sorunun ikinci bölümünü de seve seve yanıtlardım.