Hannah Arendt, 27 Şubat 1933'te -henüz 26 yaşındayken- Alman parlamento binasında meydana gelen yangının hayatında önemli bir kırılmaya işaret ettiğini söylemişti. O günden sonra yaşananlara duyarsız kalabilmek onun için artık mümkün değildi... Ve Arendt böylece politikanın içinde buldu kendisini ve hayatı boyunca politika üzerine kafa yordu. 1951'de yayınlanan ilk büyük eseri Totalitarizmin Kökenleri'nde, totaliter deneyimlerin politikanın kökünü kuruttuğunu, politik diyaloğu öldürdüğünü, politika yapılabilecek mekanı yok ettiğini öne sürer. Arendt, politikanın etkisiz hale getirilmesiyle, vicdanın, sağduyunun, eyleme geçebilme yetisinin, politik bir diyalog imkanının ve son kertede yasaların bile eriyip yok olduğunu söyler. Bu ise, milyonlarca hayatın akla hayale sığmayacak şekillerde sona ermesine sebep olmuştu. Bu çığrından çıkmış ceset seri üretiminin öncesinde, yaşayan cesetleri üreten tarihsel ve politik bir süreç vardı. Tarihte eşi benzeri olmayan bu koşulları hazırlayan itici güç, ve daha önemlisi, bu koşulların hazırlanmasına verilen sessiz onay, yüz binlerce insanı hiç beklenmedik bir anda evsiz, yurtsuz, yasal haklardan yoksun hale getiren, milyonlarca insanı da işsiz bırakıp ekonomik olarak gereksiz kılan politik bir çözülme sürecinin ürünüydü. Bu ancak, sadece ifade edilmiş ama felsefi olarak temellendirilmemiş, sadece beyan edilmiş ama politik olarak güvence altına alınmamış İnsan Hakları'nın, geleneksel biçimiyle, artık tüm geçerliliğini yitirdiği için gerçekleşebilmişti. Burada da açıkça görüldüğü gibi, Arendt ölüm kamplarından 'felsefi açıdan geçersiz, politik açıdan ise etkisiz bir mefhum olan insan hakları'nı sorumlu tutar. Arendt'e göre insan hakları kavramının temeli çürüktür. Totaliter deneyimler bize bunu en somut ve en feci şekliyle göstermiştir. Kişi, devletin ona sağladığı vatandaşlık haklarından mahrum edilince, onu tanımlayan her tür yasal çerçeveden de mahrum edilmiş olur; vatandaşlık statüsünü yitiren kişi sadece bir 'insan'dır artık. Hukuki çerçevesinden sürülen kişi her tür haktan soyulmuş, çırılçıplak bir insan olarak ortada kalmıştır. Bu çıplak insanlığı koruyacak hiçbir merci yoktur; hiçbir devlet, hiçbir hukuk sistemi, haklarını tümüyle kaybetmiş bu 'insanı' koruyamaz artık. Bu yüzden de Arendt, çıplak insana indirgenmenin en tehlikeli şey olduğunu söylemiştir. 18. yüzyıldan beri yüceltilen insan hakları aslında vatandaşlık haklarından ibarettir; vatandaşlık haklarını yitiren insanın hakları yoktur. Yani 'insan hakları' dediğimiz şey aslında 'insan' için değildir. İnsan hakları, her tür hukuksal niteliğini, politik ve yasal ilişkilerini yitiren çıplak insanla karşılaştığında sakatlığını fark etmiş, çözülüp yok olmuştur. Devletin, ve dolayısıyla hukukun, asıl amacı insanın haklarını korumak olduğuna göre ve insan hakları da devredilemezliği ve dokunulamazlığı ile her tür hukukun temelinde yer aldığına göre, sözkonusu insan haklarını koruma altına alacak devletler-üstü, yasalar-üstü bir yasanın açık bir şekilde beyan edilmesine ihtiyaç duyulmamıştı, ta ki 20. yüzyıl her tür hakkını kaybeden 'vatansız' insanlar üretene kadar... İnsan haklarının dokunulmazlığının devletin elinde olduğunu tüm dünya büyük bir acıyla görmüş oldu böylece. İnsan hakları teorik olarak tüm diğer hakları öncelese ve onlara kaynaklık etse bile, pratikte görülen, vatandaşlık haklarının insan haklarının üzerinde olduğuydu. İnsan hakları ulus-devletin koruması altındaydı. Oysa totaliter deneyimler bize ulus-devletin büyük bir keyfiyetle insan haklarıyla oynayabildiğini gösterdi ve insan hakları böylece tüm geçerliliğini yitirdi. Arendt Totalitarizmin Kökenleri'nde bu yeni, daha önce benzeri görülmemiş totalier devlet sisteminin insanlar üstünde kurduğu total baskı sürecini anlatırken, bu yolda atılan ilk adımın önce insanlardaki adalet duygusunu, sonra da insanların yasal kişiliklerini öldürmek olduğunu teşhis eder. Bunu, bazı insanları yasanın güvencesinin dışına sürerek yapar ve aynı anda dünyayı, vatansız kalan bu insanların her tür haktan yoksun olduğunu tanımaya zorlar. Kamplara, normal ceza hukukunun dışında bir yer açar ve kamplara gidecek olanları da yine normal hukuki sürece aykırı bir yolla seçer. Adaletin teryüz olduğu, tamamen keyfi hale geldiği bu sistemin amacı, kendi ülkelerinde yasa-dışı ilan edilen, dolayısıyla vatansız ve yurtsuz hale gelen belirli bir nüfusun tüm sivil haklarını yok etmektir. Bir insanın haklarını tamamen yok etmek, içindeki adalet duygusunu ve sahip olduğu yasal kişiliği öldürmek, onu çıplak varoluşuyla, insanlığının hiçbir değer taşımadığı şekilde topyekun baskı altına almanın önkoşuludur. Diğer bir deyişle, totaliter süreç, insanı önce sivil haklarından soyar, hukukun dışına iter ve onu vatansızlaştırır; vatansız kişi hiçbir hakka sahip değildir artık, çıplak insan varoluşu dışında. Çıplak insan, görünürlüğünü ve işitilebilirliğini tamamen yitirmiştir. İşte bu yüzden Arendte göre insanın, çıplak varoluşuna indirgenmesi çok tehlikelidir; çünkü hiçbir bireyselliği ve kimliği yoktur, hiçbir politik topluluğa ait değildir. Yani çıplak insanı tanımlayacak bir özellik yoktur; tanınmaz ve görünmezdir. Bu noktada Arendt'in 'insan' olmayı nasıl tanımladığına bakmalıyız. Oldukça Aristotelesçi bir insan kavrayışına sahiptir Arendt. İnsanı konuşan ve insanlarla ilişki içinde yaşayan politik bir hayvan olarak tanımlayan Aristotelesçi geleneği devam ettiren Arendt, insanı belirleyen en temel iki özelliğin söz ve eylem olduğunu söyler. Fakat bizi insan yapan bu özellikler ancak başka insanlarla beraber yaşadığımız bir politik alanda gerçekleşir. Bu ortak politik alanı kurmak, insan olarak, yani konuşan ve eyleyen varlıklar olarak, kendimiz gerçekleştirebilmemizin gerekli koşuludur. Sözümüzün işitilmesi, eylemimizin görünmesi için bu politik alana ve ötekilerle kurduğumuz politik ilişkilere ihtiyaç vardır. Arendt'in 'kamusal alan' dediği de insanların doğuştan getirdikleri özellikleriyle veya çıplak varoluşlarıyla değil, sözleriyle ve eylemleriyle belirdikleri bir ilişkiler ağıdır. Nasıl doğduğumuzun bir önemi yoktur; çünkü kamusal alanda sözümüz ve eylemimizle yeniden doğarız. Bize bireyselliğimiz, tanınırlığımızı ve görünürlüğümüzü veren şey, kamusal alandaki bu ikinci doğumumuzdur. Dolayısıyla, en temel söz ve eylem haklarının da altında yatan bir 'haklara sahip olma hakkı' vardır. Arendt bunu, 'kişini sözünün işitilebileği ve eyleminin görülebileceği politik bir topluluğa veya ilişkiler ağına dahil olma hakkı' olarak tanımlar. Her hakkın altında yatan en temel hak budur: kamusal alan hakkı. Kişi burda doğuştan gelen haliyle, doğal kimliğiyle belirmez; onu görünür kılan, eylemi ve sözüdür. İşte tam da bu yüzden, Arendt 'kimlik politika'larına karşıdır. Doğal kimlikler ve çıplak varoluş kişiyi kısıtlar; kişinin kendini gerçekleştirmesi eylemi ve sözü yoluyla olur. Dolayısıyla 'haklara sahip olma hakkı' kişinin, bu dünyaya nasıl geldiğiyle, diniyle, tenin rengiyle, içine doğduğu sınıfla veye etnik kökeniyle değil; sözü ve eylemiyle yargılandığı bir toplulukta yaşama hakkıdır. Bu, kişinin, onu sınırlayan, değiştirme şansı olmadığı doğal verilmişlikleri paranteze alıp kendisini yeniden var edeceği bir topluluktur; kamusal alanın ta kendisidir. Kamusal alan önceden belirlenmiş bir mekan değildir, coğrafi bir yere işaret etmez. Kamusal alan bir biraya-gelme halidir, ortak bir dünya yaratma edimidir: insanın sözü ve eylemi sayesinde kendi insanlık potansiyelini gerçekleştirmesine, kendisini var etmesine, eşit koşullara sahip bir şekilde doğmasına imkan sağlayan politik ilişkiler ağına doğmasıdır. Bunun, öteki insanlarla beraber kurulması Arendt için çok önemlidir. Kamusal alan, insanların bir araya gelmesi, ortak bir eylemde bulunmasıdır ve bu ilişkiler ağı ortaklaşa kurulur. En önemli özelliği 'eşitlik'tir; bu da yine insanların ortaklaşa gerçekleştirdikleri bir eylemdir. Kamusal alandaki eşitlik, ortak bir sorumluluktur aslında. Haklara sahip olma hakkının temelinde de bu sorumluluk yatmaktadır. Doğuştan gelen özellikler, doğal kimlikler ve saf varoluş burda paranteze alınır; bu paranteze alma edimi kamusal alandakilerin ortak sorumluluğudur. Eşitlik, bu anlamda, doğuştan gelen kısıtlayıcı özelliklerin, doğal varoluşun sıfırda eşitlenmesi ve herkesin sözü ve eylemiyle belireceği bir zeminin yaratılmasıdır. Arendt kamusal alanın çok kırılgan bir yaratım olduğunu da ısrarla vurgular. Uçucu ve geçicidir; kendiliğinden, her an her yerde gerçekleşebildiği gibi, her an çözülüp yok olabilir. Zaten bu yüzden Arendt kamusal alan derken belirli bir coğrafi mekanı kastetmez. Kurulan bu ortak alan tüm doğal farklılıkları eşitler ve bunların kısıtlayıcılıkları kontrol altına alır; böylece herkes kendi sözü ve eylemiyle kazanır görünürlüğünü ve kendisini bu ilişkiler ağında yeniden var eder. Bu ortak alan aynı zamanda bir çok sözün ve eylemin birlikte var olduğu bir çoğulluk alanıdır. Kişinin böyle bir alanda sözü ve eylemiyle yer alma hakkı, tüm diğer haklara sahip olmasının altında yatan en temel haktır. Kişi ancak bunun sayesinde insan olma potansiyelini gerçekleştirebilir. Bu ise herkesin ortak sorumluluğuna dayalıdır. Diğer insanlarla paylaşmak için bir dünya kurmak ve burada herkesin eşit bir biçimde belirmesi ve kendi potansiyelini gerçekleştirecek en temel hakla donatılması 'insan' olmanın en gerekli koşulu ve tüm 'insanların' sorumluluğudur. Görüldüğü gibi Arendt'in 'insan hakları'nı kurtarma stratejisi doğuştan gelen özelliklerine indirdenen çıplak insan varoluşundan kurtulmaktır. Arendt insanı politikleştirir, politik ilişkilerin içine yerleştirir. İnsan olmak burada doğallığını kaybeder; insan olmak ortak bir alanda, eşitlik temelinde, söz söylemek ve eylemde bulunmakla gerçekleştirilir. Böylece, artık kimse ten rengine, etnik kökenine, dinine, toplumsal sınıfına indirgenmeyecektir. Arendt'e göre, 'felsefi olarak temellendirilmemiş, politik olarak güvence altına alınmamış insan hakları'nın krizini çözecek olan şey, insanın,'politik bir varlık' olarak, doğal varoluşuna hiç atıfta bulunmadan yeniden tanımlanmasıdır. 1963'te yayınlanan Devrim Üzerine adlı kitabında Arendt 'insan hakları' sorusunu tekrar ele alır. Bu metinde de, 'insan haklarının' temelinde bir soyutluk ve bir yanlışlık barındırdığı, bu yüzden de yapmaya çalıştığı ayrımı tam olarak yapamadığı, dolayısıyla da pratikte geçersiz olmaya mahkum olduğu fikrini hala korur Arendt. Fakat bu defa, 18. yüzyıla ve insan haklarının ilk defa beyan edildiği o iki temel bildirgeye çevirir dikkatini, Fransız ve Amerikan modellerini karşılaştırır. Bu iki bildirge arasında çok önemli bir fark vardır Arendt'e göre; bu, bildirgelerin içeriğiyle değil, 'hak' kavrayışından doğan bir farklılıktır. Totaliter deneyimlerin ve bunların insanlığa getirdiği felaketlerin ardından 1948'de Birleşmiş Milletleri 'Uluslararası İnsan Hakları Bildirisi' olarak kabul ettiği, 18. yüzyılda Amerikan Anayasasının temel maddelerini oluşturan İnsan Hakları Bildirgesi'nde haklar politik bir yapıdır. Oysa Fransa'da kabul edilen İnsan Hakları Beyannamesi'nde haklar, politikayı önceleyen bir özelliğe sahiptir. Tahmin edileceği gibi Arendt'in derdi bildirinin Fransız versiyonuyladır. Politik bir yapılanmadan önce gelecek şekilde tanımlanan bu haklar insanın doğal varoluşuyla ilgili olmalıdır; yani politik bir topluluğa dahil olmayan insanları, bir vatanı olmayanları da içermelidir. Peki içerik olarak bakıldığında, nedir bu haklar? Sivil haklardan farkı nedir? Arendt'in iddiası şudur: Doğal insan ile vatandaş/politik topluluğa mensup insan arasında ayrım yapmayı vaat eden Fransız bildirge, bu sözünü tutamaz. Doğal insana tanınacak haklar, sivil haklardır, ancak politik ve yasal bir çerçevede gerçeklik kazanır. Çıplak insanın hakları değildir bunlar. Kısacası, Fransız bildirge yapar gibi göründüğü ayrımı gerçekte yapamaz. Arendt 'insan haklarının' asla doğal insanlar, çıplak insan varoluşuyla ilgili olmadığını ileri sürer. Başta da altını çizerek söylediği gibi, çıplak doğal insan varoluşuna indirgenmek çok tehlikelidir. Yapılması gereken acilen insanın 'politik bir varlık' olarak kurulmasıdır. Bunun da altında 'haklara sahip olma hakkı', yani bir politik kamusal alana dahil olma hakkı' yatmaktadır. Şunu da belirtmekte fayda vardır: İnsanı yasal kişiliğinden eden, vatansızlaştıran, dolayısıyla haklarından soyan ve çıplak doğal varoluşuna indirgeyen totaliter devletin bundan sonra attığı adımın daha da korkunç olduğunu anlatır Arendt. Kamplara doğru son sürat ilerleyen totaliter süreç, bu aşamada çıplak insanı 'insanlık-dışı'na iter; elinden son kozu olan 'insanlık onuru'nu alır. Böylece insanlıktan çıkarılan bu ne olduğu belirsiz canlılar tıpkı böcekler gibi gazla öldürülür, ceset yığınları saman yığınları gibi topluca yakılır. Çıplak 'insandan', 'insan-olmayana' doğru giden bir yola tanıklık etmiş 'insanlık' tarihini 'insan hakları' bile kurtaramamaıştır. Bugün kimler 'insan'dır, hangi hayatlar ve hangi ölümler 'insani'dir gibi tartışmalar sürüp gitmektedir. Tam da bu tartışmaların ortasında, Arendt'in ilk bakışta çok normatif ve fazlaca 'ideal' gibi görünen kamusal alan ve haklara sahip olma hakkına ilişkin söylediklerine katılmamak elde değildir bence. İnsanın bedeniyle, etnik kimliğiyle, cinsiyetiyle, toplumsal belirlenimiyle ve kendi seçmediği daha birçok özelliğiyle yargılanmasındansa, sorumluluğunu aldığı, hesabını verediği sözü ve eylemiyle var olması ve bu şekilde politik diyaloğun sürdürülmesi, çoğulluğun eşit bir biçimde belirmesini istemek, bu hayali kurmak, bugün 'insan hakları' diye bir tasavvuru yaşatacaksak, en önemli adımdır.


Ernst Theodor Amadeus Hoffmann'ın sadece masallarını okumuştum bugüne kadar ve açıkçası bu kitap geldiğinde beklediğim bu değildi. Bunu olumlu anlamda söylüyorum, çünkü Kedi Murr'un Dünya Görüşü alabildiğine orijinal bir kitap. Üstelik içinde şahane orijinal gravürler yer alıyor... Hepsi Carl Friedrich Thiele'nin kitabın 1820'de Berlin'de yapılan ilk baskısının kapağı için Hoffmann'ın eskizlerinden hareketle yaptığı çizimler ve dönemin ruhuna son derece uygun bir kasveti, melankoliyi barındırıyor. Gerçi kasvetli ve melankolik bir kitap değil bu. Öyleyse bile bu duygular ancak satır aralarında gizli olabilir... Hoffmann, hayatının son yıllarında yazdığı bu eserde Fransız Rabelais ve İngiliz Sterne'ün muzip edebiyatına olan vefa borcunu ortaya koyduğu gibi, Kafka'dan Poe'ya, Bulgakov'dan Marquez'e gerçekliğimizi anlatmak için doğaüstü anlara başvurmuş olan sonraki yazarlara da izleyecekleri bir yol haritası sunuyor. Hastalık hastası, insansevmez besteci Johannes Kreisler'in anılarını yazdığı kağıtları kendi anıları için müsvedde olarak kullanan sıradan bir kedinin hayat hikayesini anlatan Hoffmann'ın bu ikili anlatısı öylesine modern ki okurlar onun hicvine ancak 20. yüzyılda yetişebilmiştir desek yeridir. Yayımlandığı yüzyılın en tuhaf kitaplarından olduğunu söyleyenler kesinlikle haklı. Wapshot Kayıtları yazarın ilk romanı. Ama yanmış anlaşılmasın, yayınlandığı 1957'de Cheever çoktan harika öykülerin yazarı olarak nam salmıştı. Kitap, 1958'de Ulusal Kitap Ödülü'nü kazandığında usta bir romancı olduğu da kanıtlanmış oldu. 1979'da Pulitzer'e ve Ulusal Kitap Eleştirmenleri Birliği Ödülü'ne layık görülen Cheever, 20. yüzyılın en önemli öykücülerinden biri sayılıyor. Cranford, 19'uncu yüzyıl İngiliz edebiyatının dev yazarı Elizabeth Gaskell'ın İngiliz taşrasına kadınlar arasındaki dostluklar üzerinden bakan kitabı. Gaskell, bekar ve orta yaşlı iki kadının, Miss Deborah ve Miss Matty'nin serüvenleri üzerinden taşra yaşamına dair minimalist portreler sunuyor okura. Kadınlar arasındaki arkadaşlıklar ve alışkanlıkların dekoru olan Cranford, adab-ı muaşeret ve gelenek üzerine satirik bir anlatı olduğu kadar ironi ve mizah, ölüm ve trajedinin eşzamanlı yürürlükte olduğu bir insanlık sahnesi teşkil ediyor. Elizabeth Gaskell'ın gerek aile yaşamı gerek toplumsal yaşama yönelik keskin gözlem gücünü yansıtan Cranford, Jane Austen'dan sonra 19. yüzyıl İngiliz toplumuna kadınların penceresinden bakmayı sürdüren birinci sınıf bir yazarın elinden çıkma bir başyapıt. Yazar değil o, Otomatik Portakal'ın sinema filminden bir kare. Başrol oyuncusu Malcolm MacDowell.


Alp Gökalp'in Alfabe Bulutu serisinin ilk kitabı S Sessizce Mırıldandı: Ya Başkası Olsaydım?ın çıkışı üzerinden epey zaman geçti ama serinin yeni bölümleri arka arkaya çıkmaya devam ediyor. Benim gibi bir Struwwelpeter hastası olduğunu öğrenince daha da sevdiğim Alp Gökalp, Alfabe Bulutu serisinde, harflerin, noktalama işaretlerinin de hikayeleri olabileceği fikrinden yola çıkarak enteresan bir şey yapıyor. Başta uçuk gelse de dünyanın en anlaşılır şeyi aslında; hikayeleri iletmekte aracılık edenlerin, harflerin hikayeleri de olacak elbette. Alfabe Bulutu kitapların birindeki baş kahraman, diğerinde öylece yoldan geçen bir yan karakter olabiliyor. Buradan hareketle farklı illüstratörlerin aynı karakteri nasıl yorumladığını görmek istedim ve birbirinden oldukça farklı tarzları olan genç arkadaşlarla çalışmaya karar verdim. Kitaplar, tıpkı benim gibi onlar için de şanslı bir başlangıç oldu.


Bu sabah Betül Gönüllü'den gelen e-posta, hem yüzüme koskocaman bir gülümsemenin yerleşmesini sağladı hem de benimle ve Egoist Okur'la ilgili yazdıkları resmen gözlerimden yaş getirdi. Her neyse, filmi izleyince Betül'e bir e-posta atarak filminin oluşum sürecini yazmasını istedim, çünkü onu bir an önce tanımanızı istiyordum. Bu müthiş yetenekli ve duyarlı genç sanatçının, geleceğin Tim Burton'ının filmi aşağıda. Tadını çıkarın. Eşlik eden yazısını okumayı da unutmayın. Betül'ün Egoist Okur için söylediklerine gelince; hiç tanımadığım birinin yazdığı bu satırlar benim için öyle kıymetli ki Betül'ü de artık ailemden sayıyorum :) Ve onu tüm Egoist Okur'lar adına yürekten kutluyorum. Bir kitap tanıtım filmi çekmeyi çok istemiş ama hep ertelemiştim. Artık Egoist Okur'un yayınladığı şahane kitap videolarına bakıp bakıp iç geçirmek, Su kitabı resimlemeyi bir bitireyim yapıcam! demek bitmişti. TUDEM'in ismini verdiği 25 kitaptan birini seçmeli ve başlamalıydım. Sevdiğim kitaplar hakkında ufak araştırmalar yapmayı severim. Bu kitabı da sevmiştim. Fakat hakkında en ufak bir araştırma yapmadım. Çünkü hikayeyi olduğu gibi kabul etmek istedim. Aramıza hiçbir yorum girmemeli, kitap baş başa kalmalıydık ve ben, imgeleri bu boşlukta yakalamalıydım. İmgeler orada öylece duruyordu. Eksik olan şey akışkan olmamalarıydı... Ritim duygusu... Bir filmin fragmanını izlerken ilgimizi çeken görüntünün müzikle birlikteliği olmuyor muydu ve izlediğimiz kısacık parçalar filmin ruhunu, tarzını yansıtmıyor muydu? Yarışma şartnamesinde, telif ihlali olmaması gerektiği hususunda haklı bir uyarı vardı. Ben de telif hakkını ödeyerek bir müzik satın aldım. Ama tabii doğru müziği bulmak için günlerce aradım. Bulduğuma emin olduğumda işin yarısı bitmişti benim için. Gerisi sıkı bir çalışmaydı. Senaryo, karakterlerin tasarımı, zamanlama, renk, font stili ve slogan olarak hangi kelimeleri, cümleleri kullanacağım gibi konular. Elimdeki tüm diğer çizim işlerini bir süreliğine askıya alıp her gün film için çalıştım. Zaman az, teslim süresi yakındı. Yarışma rumuzum da çoktan hazırdı. Zarfı postaladım ve her şeyi aklımdan çıkardım. Her zaman olduğu gibi, beni bekleyen kitapları resimlemeye devam ettim.


Rüzgarın Şarkısını Dinle, 1Q84, Sahilde Kafka, Haşlanmış Harikalar Diyarı ve Dünyanın Sonu, Zemberekkuşu'nun Güncesi gibi kitaplarıyla tanıdığımız Haruki Murakami'nin ilkin New Yorker dergisinde yayınlanan epeyce şahsi denemesi Bir Kediyi Terk Etmek: Babam Hakkında, şimdi kitap olarak da yayınlandı. Bir denemeden çok uzun öykü ya da novella diyebileceğimiz kitapta Murakami çocukluğunu, babasını ve aralarındaki fırtınalı ilişkiyi anlatıyor. Yazarın hafızasında babasına dair en canlı kalmış anılardan biriyle başlıyor kitap ve bir diğeriyle bitiyor. Bu anılardan ikisi de kediler hakkında. İlkinde bir sokak kedisini evlerinin bahçesinden uzaklaştırmak için babasıyla bisiklete atlayıp uzak bir sahile gidiyorlar ama döndüklerinde kedinin onlardan önce döndüğünü ve tıpkı eskisi gibi tatlı tatlı yalanarak verandada onları beklediğini görüyorlar. Murakami'nin kedilere ve babasına dair ikinci çocukluk anısıysa biraz sert, çokça üzücü, onu burada anlatmak istemiyorum, kitabı okursanız zaten öğreneceksiniz. Murakami, bir Budist tapınağı yöneticisinin ikinci oğlu olan babası Chiaki Murakami'yi soğukkanlı bir dille anlatıyor. Bizler de genç Chiaki'nin kitaplarla aşka benzer tutkulu ilişkisini, sabahlara kadar haikular yazdığı geceleri, kusursuz bir hikaye anlatıcısı olarak girdiği her ortamda insanları kelimeleriyle etkilemesini, bürokratik bir hata yüzünden askeriyeye yazılmak zorunda kalarak İkinci Çin-Japon Savaşı'na katılmasını, ona ailesinden miras kalan görevi reddederek tapınaktan ayrılıp sıradan bir okulda edebiyat öğretmenliğine başlamasını kısa anekdotlarla okuyoruz. İlerleyen sayfalarda anlatının tonu daha da acılaşıyor. Murakami büyüdükçe ve kendi kişiliği oluştukça babasıyla arasında türlü anlaşmazlıklar baş gösteriyor. İnatçı, fırtınalı karakterler ikisi de; araları gittikçe açılıyor hatta sonunda bazı zorunlu telefon konuşmaları dışında aralarındaki iletişim tamamen kesiliyor. Babam ve ben farklı iki çağda ve farklı çevrelerde dünyaya gelmiştik; düşünme biçimimiz ve dünya görüşlerimiz çok farklıydı, diye anlatıyor bunu yazar. O yıllarda kafasını en çok kurcalan da babasının geçmişte yaşanan bazı kanlı olaylardaki rolü... Önleyemediği bir merakla babasının askerlik yaptığı dönemde Nanjing'daki o kanlı hadiselere karışıp karışmadığını araştırıyor ve sonunda babasının, aktif bir rol üstlenmediğini öğreniyor. Öğrenir öğrenmez de babasının yanına gidiyor hemen ve tam 20 yıl sonra ilk kez yeniden yüz yüze konuşma olanağı buluyorlar. Bir Kediyi Terk Etmek: Babam Hakkında adlı bu küçük kitabı, Murakami'yi biraz daha yakından tanımak isteyen hayranlarına tavsiye ederim.


Hikaye lezzetinde bir İstanbul hikayesi... Ama gerçek! Tabii ki Emine Çaykara'dan. Şehir, ülke aylardır delirmiş gibiydi, sanki herkes aynı anda tek bir şeyi konuşuyor, uğultular, cümleler birbirine karışıyor, kakafonik ve kötücül sözler devleşerek herkesin üzerine üzerine geliyordu. Ve sürekli kendini tekrarlıyordu. Kulaklarını tıkayacak, bu esaretten sıyrılacak ve sadece ona ait olan hayatını geri alacaktı. Alacaktı. İnsanı sıcaktan bunaltmayan güneşli bir hava, masmavi gökyüzü, deniz, İstanbul'la kucaklaşma, otobüsün içinde yüksekten geniş camlardan etrafı seyretme. Güneş zihnindeki köşe kapmacalara, patırtıya son vermeye başlamıştı bile. Gözleri boğazdan geçiş için bekleyen gemilere takıldı; rengarenk ve neşeliydiler, yüklerini derdest etmiş minareler ve kubbeler şehrine girmek için bekliyorlardı. Yolları uzun, dünyayla ilişkileri hafifti. Muzipçe gülümsedi. Uzaktan görünen Mermer Kule'ye ve şehrin gerçek sınırına az kalmıştı. Yedikule'ye vardığında neyle karşılaşacağını bilse de mutlu olurdu. Güzelliğin içinde acı çekecek ama o hep bunların geçeceğine inanacaktı; sur içinden fırlayan ağaçlar, eskiyi umursamayan yeni yollar, hoyrat ve çirkin. Gözlerini kapadı. Bambaşka kıyafetler içinde gezinen insanlar dolaşıyor, surların kapılarından geçiyor, kapılar kapanıyor, evlerine gidiyor ve her bir hanede farklı hayatlar yaşanıyordu. Deniz surları dövüyor, su şehri serinletiyor, dalga sesleri ninni gibi geliyordu. Gözünü açtığında eskiyi ezen çiğneyen yeni İstanbul'la karşılaştı. Şiddetti bu da. Birden otobüsün içinden suratına yapışan soğuklukla ürperdi ve garip uğultular duymaya başladı. Sanki bu efsunlu şehirden gelmiş geçmiş bütün ruhlar güneşle yıkanırken canlanıvermiş, surların içinden dizi dizi bedensiz, bir sürü gri-siyah- beyaz yüz, ona el sallıyordu. Bir tımarhaneye kapatılmışlar da demirlerin arkasından ona yakarıyor, yardım istiyordu; çaresiz ama gözbebekleri çakmak çakmak kendilerni göstermeye çalışan bir insan geçidi. Arkalarında dev kara bulutlar içinde tırnakları kirli, kocaman parmakları ve umarsız halleriyle onları algılamayan insanlar vardı. Susun, diyorlardı, onlara; susun. O çakmak gözler küçülüp büyüyor, daha çok acı çekiyor, daha fazla bağırıyorlardı. Çaresizce kafasını çevirdi, aklı gördüklerinde güneşe döndü yüzünü. Sur boyu dizilmiş evler, çöpler, mangallar derken dumanların arasında el sallayanlar da gittikçe azalmaya başladı. Yürüdü, yürüdü. Eminönü'nün göbeğinde hep kaçmak istediği sahneler bile onu rahatsız etmiyordu; itiş kakış, torbalar dolusu eşyalar, oradan oraya tezgahlara bakınanlar ve gürültü. Güneş sanki hepsinin üzerini örtüyor, sessizce onu tedavi ediyordu. Kararlı adımlarla ilerledi. Ne aradığını bilerek buraya gelmişti. Köşedeki o oyuncakçıya girdi. Sembolik olsun istediğinden içlerinden en ucuz ve rengarenk olanını aldı; bir zürafa, bütün renkleri sırtında taşıyan bir zürafa. Trafiğe aldırmadan karşı kaldırıma geçti. Evliya Çelebi'nin seyahatlerine ilham veren rüyasının mekanı Ahi Çelebi Camii'ne dahi uğramadan doğrudan Canbazhane Sokağı'na saptı. Bu sokağa sapmak bile insanı zaman makinesine sokmaya yeterdi. Kafası dağılmaya başladı. Canı ile oynayan, ip üstünde maharetini gösterenler... Canbazlar. İzlemeyi çok isterdi; minyatürlerdeki numaralar, saray Canbazcıbaşıları, bin türlü marifet sahibi o insanlar artık kalmamıştı. İstanbul'da pek çok sokak, mahalle, han, mescit, meydan onların adıyla anılsa da şehir tarihindeki yerlerini bile bilmeyen bizler onların son kuşağına bile yetişememiştik. Adapazarlı Abdullah Yıldız'ı, Rıfat Telgezer. Rıfat Telgezer canbazhanesini mesela Yeşilköy, Heybeli ve Büyükada'da ve bugün artık neredeyse kültürel kimliği hiç bir şekilde kalmamış Bakırköy'de kuruyordu. İlgi arttıkça 1959 yılında, 1750 kişilik bir çadır yaptırmış, kadrosuna tuluatçılar, komedyenler, ses sanatçıları ve dansözleri de almıştı. Etrafta gözleri faltaşı gibi açılmış bir sürü insan ve hep aynı final: Rıfat Telgezer, oğulları ve yeğeni Sıtkı Yolagel'le tel üzerinde, hem de müthiş cambazlık gösterileriyle. Ve alkışlar... Turgay Tuna, Yeni Mahalle'de canbazhane kurulduğunda yer yerinden oynadığını ve Telgezer'in canbazhanesini mill sirke dönüştürmek için çok uğraştığını yazıyordu. Bütün çabaları boşa çıkınca sonunda ne mi olmuştu? Zuhurat Baba'da kurduğu çadırını makasla kesip bu işi bırakmıştı. 1960'ların sonuydu. Haliç surlarından bugüne kalan Haliç-Sarayburnu arasındaki Zindan Kule'ye, Baba Cafer Kulesi'ne ilerledi. Tutuklular hapsedilirdi buraya, şimdi kuyumların hapsedildiği bir handı. Baba Cafer... Kimisine göre bu kente hiç uğramamamış, kimisine göre fetihten önce İstanbul'da hayata gözlerini yummuştu. Kıyıda köşede kalmış, az kimsenin bildiği o türbeye girince arınmış çıkmıyor muydu, söylenenlere aldırmadı. Rivayet şöyleydi: 8. Yüzyıl sonu 9. Yüzyıl başında, Abbasi Halifesi Harun Reşit döneminde, İstanbul'da Müslümanlarla Bizanslılar arasında bir gerginlik çıkmış ve bunu ortadan kaldırmak için iki önemli kişi gönderilmişti. Biri bir süre sonra Bağdat'a dönen Hacı Maksud, diğeriyse Hz Hüseyin soyundan olan Bağdatlı Seyid Cafer'di. Seyid Cafer anlatılanlara göre Kocamustafapaşa'da Müslümanların öldürülmesini ve cesetlerinin gömülmediğini görmüş ve bunu Bizans imparatoruna söylemişti. Allah'a inanan insanlar böyle gaddarlık yapamaz demesine çok sinirlenen imparator da onu bu kuledeki zindana attırmıştı. Baba Cafer, herkesten gizlenerek bu zindanda kapalı tutulmuştu. Bu şehir efsunları saklar, belki ilave ederek ondan ona anlatır, Baba Cafer de yüzlerce yıldır burada yaşayan insanların birbirine aktardığına göre bu küçücük alanda pek çok keramet göstermişti. Mesela ona bekçilik eden Aleko onu zindan dışında dolaşırken görmüş, sonra mesela bu zindanda bir kuyu açılmıştı. Baba Cafer bu zindanda vefat edince imparator olay çıkmasın diye onu buraya gömdürmüştü. Yüzlerce yıl anlatılan buydu. Gördüklerinden çok etkilenen Aleko'nun, Ali ismini alarak Müslüman olduğu, onun da cesedi çıkarılmayarak buraya gömüldüğü de şehrin gökyüzünden semtlere, oradan dillere dolanan söylentileri arasına karıştı. Fetihten sonra buraya gelen ve Baba Cafer'in soyundan olan Seyid Abdurrauf Samedani türbedarlık yaptığı bu yere gömüldü vefat edince. Bildiğimiz ve Zindan Han'daki o türbeye gittiğimizde somut olarak gördüğümüz o ki, II. Mahmud bu türbeyi onartmış, yenilemiş, güzelce yazısını koymuş. Eskiden türbenin girişi olan kapının üzerinde tuğrası hala duruyor. Evliya Çelebi de Seyahatname'sinde Baba Cafer'den söz ediyordu. Hem yaramaz çocukları için anneleri bir eşyalarını alıp buraya getirmemişler miydi yüzyıllardır? Getirmişlerdi işte ve çocukları da uslanmıştı, böyle deniyordu. O da Baba Cafer'e bu oyuncağı verip sembolik İstanbul büyüsü yapacaktı; çocuk olan ülkesinde sular durulsun, kulakları sağır eden o uğultular, kavgalar son bulsun ve huzura kavuşulsun diye... Daha önce de böyle tuhaf davranışları olmuştu olmasına ama ne önemi vardı ki bunun. Bu şehir garipleri, gariplikleriyle de meşhurdu, o da onlardan biriydi. Hem hikayeler şehri İstanbul'da rivayetlere de hissettiklerine de değer vermeyi çoktan öğrenmişti. İlerledi ama Baba Cafer'le konuşamadı. Kapısı kapalıydı. Oyuncağı elinde kaldı. Zaten sonrasında da bütün o uğultular, kavgalar devam etti. Bu hikaye de burada bitti.


Her neyse, esas haberim şu: Mehmet'in bundan sonra Egoist Okur'da Vertigo isimli bir köşesi olacak ve sevgili arkadaşım edebiyattan sinemaya uyarlanan güzel filmleri yazacak. Hoşgeldin diyor, sizi onun Muhteşem Gatsbye dair ilk yazısıyla baş başa bırakıyorum. Solda dünyalar tatlısı arkadaşım Mehmet Erdugan'ı görüyorsunuz. İçselleştirdiği bu öğüt doğrultusunda tüm düşüncelerini kendine saklama eğiliminde olsa da sabrının sınırlarına yenik düşerek böyle başlıyordu Francis Scott Key Fitzgerald, genç ve hırslı kişilerin karşı koyamadığı o büyük Amerikan rüyasına dair hikayesine. 20'nci yüzyılın en iyi Amerikan romanlarından biri kabul edilen ve Birinci Dünya Savaşı'nın etkisinde yetişip sonrasında Kayıp Kuşak olarak adlandırılan mutluluktan felç olmuş bir neslin önemli yazarlarından F. Scott Fitzgerald'ın klasik romanı Muhteşem Gatsby, idealist bir adamın sevdiği kadına ulaşma yolundaki tutkulu mücadelesiyle romantik bir aşk hikayesi görünümünde olsa da içerdiği simgeler ve metaforlarla dolu olay örgüsünün felsefi, dini, psikolojik ve sosyolojik açılardan okumasını yapmak mümkün. Haliyle böylesi çoklu bir bakışa açık hikayede, savaşın içinde büyüyen ve sonrasında gelen rehavet ile toplumun dejenere olarak belirgin bir şekilde çöküşüne uzanan bir ortamın katmanlarında gezinmek kaçınılmaz, satır aralarında. Hikaye, Birinci Dünya Savaşı sonrasında günden güne güçlenen Amerikan ekonomisiyle kısa sürede sayılı zenginlerin arasına katılan ve verdiği gösterişli ev partileriyle sosyete arasında bir efsaneye dönüşen Jay Gatsby isimli gizemli bir adamın yaşadıklarını anlatmaktadır. Gatsby, eski ve yeni aristokrasiyi bir araya getirdiği ihtişamlı ve eğlenceli partileriyle namını yürütürken, onun asıl amacı yıllar önce aşık olduğu fakat aralarındaki sosyal statü farkı yüzünden birlikte olamadığı Daisy Buchanan'ın sevgisini geri kazanmaktır. Fakat bu şatafatlı ve parıltılı bir Amerikan rüyasında Gatsby'nin hayalleri ve umutları, bencillik, hırs ve gururla karşılaşınca olaylar beklediği seyirde gelişmez. Yoksulluğun saflığında Daisy'e karşı yüreğine aşkın tohumlarının düşmesini takiben Gatsby Amerikan ordusuna katılmış, savaş süresince neredeyse birbirlerinden haber alamamış ama her şeyden öte aralarında savaş ayrılığından ziyade sınıfsal ayrılık kendini göstermiş ve Daisy kendi standartlarına yakın başka biriyle evlenmiş, üstelik bir çocuğu olmuştur. Fakat tüm bunlara rağmen Gatsby'nin tutkusunda bir değişme olmamıştır. Çünkü Gatsby, Daisy'nin onun savaş esnasındaki bir boşlukta zorunluluktan evlendiğine ve hala kendisini sevdiğine inanmaktadır. Aşkın Jay Gatsby'de böylesi bir travma bıraktığı zamanda, Yale'deyken bir yazar olmanın hayallerini kuran ancak Amerikan rüyasının büyüsüne kapılarak daha iyi bir gelecek için kendini Wall Street'in içine atan Nick Carraway, şehirden 30 kilometre uzaklıktaki Long Island'da bir ev kiralar ve West Egg'de yeni zenginlerin mansiyonları arasına sıkışmış, henüz tanışma şerefine nail olmadığı komşusu Jay Gatsby'nin devasa kalesinin gölgesinde kalmış bir bekçi kulübesinde yaşamaya başlar. Bir süre sonra Nick ile tanışmak için fırsatlar yaratan Gatsby, onun Daisy ile kuzen olduğunu öğrenince Daisy'nin en yakın arkadaşı Jordan Baker aracılığıyla kendisinden yardım ister. Nick'in karşılık beklemeden yapmayı kabul ettiği bir iyilikle Gatsby sevdiğine kavuşur gibi olur. Üstelik yıllarca çabaladığı üzere servetiyle Daisy'nin gözünü boyayarak gönlüne ulaşmayı da başarır. Ancak Gatsby tüm bu varlığına rağmen ruhen bir doyumsuzluk yaşadığı için Daisy'den daha fazlasını beklemekte ve kocasına onu hiçbir zaman sevmediğini söylemesini istemektedir. Böylesi bir aşk girdabında Daisy'nin kocası Tom ve onun varoşlarda yaşayan metresi Myrtle'nin de işin içine dahil olmasıyla insanların, paranın bile maskelemeyi başaramadığı gerçek yüzleri ortaya çıkmaya başlar ve ilişkiler sarmalı daha da karmaşık bir hal alır. Hikayeye mevzu bahis olan ilişkilerde durum böyleyken Wall Street, hisse senetlerinin rekor rakamlarla tavan yaptığı, yükselen enflasyonla paranın daha kıymetlendiği ve New York şehri, temposu daha da histerik hale gelen bir yere dönüşmüştür. Enlerin ve Dahaların baş döndürdüğü bir ortamda artık partiler çok daha büyük, gösteriler daha yaygın, binalar daha yüksek, moda trendleri daha açık hale gelmiştir. Üstelik alkol yasağı geri teptiği için içkiler daha ucuzlamış ve modern çağın başladığı merkezler olan Paris, New York, Berlin gibi eğlencenin kalbi kentlerde sanatın her türüne ilgi artarken alkol neredeyse her ortamda su gibi akmaya başlamıştır. Savaş dönemi mutfağını temizleyen kadınların yerini caz müziğin çaldığı partilerde içkisini yudumlayan, uzun filtreli sigaralarını parmaklarından düşürmeyen kadınlar almıştır. Korseler bir kenara atılmış, daha rahat ve havai kıyafetlerle partilerde gezen ve sosyal hayatı doyasıya yaşayıp sefa ve zevkine düşkün şekilde hareket ederek çapkınlıklar yapan kadınlar çoğalmıştır. Kıssadan hisse; büyük oranda devlet teşvikiyle savaş sonrası yaralarını hızla saran, sessizce büyüyen marketler ve yükselen borsasıyla ekonomisi iyileşmeye başlayan ve böylesi bir dalga ile büyük bir toplumsal yükseliş yaşayan Amerika'nın çılgın yirmiler ya da yazarın tabiriyle Caz Devri fırsat eşitliği yanılsaması üzerine kurulu, toplumun savaş öncesine kıyasla daha kural dışı ve hiç kimsenin yeni bir şeye katkıda bulunmadığı bir dönem olmuştur. Okumalarımıza her ne kadar hikayenin girişinde Her daim kişilerin en iyi yanını görmeye çalış güdümünde başlıyor olsak da, çok çalışma ile zenginlik, güç, başarı, refah ve şöhretin yakalanabileceği fikrini savunan Amerikan rüyası adı altında ortaya çıkan sistemin içinde var olmuş karakterlerin bu koşullanma ile analizlerini yapmak fazlaca Pollyannavari olacaktır. Çünkü olaylara böylesi bir yaklaşım, James Gatz adıyla sürdürdüğü mütevazı geçmişinden utanan ve bu ezikliğinden kurtulmak için Jay Gatsby adıyla kendine yeni bir hayat yaratarak zengin soyluların arasına karışan Gatsby'nin patolojik narsist kişiliğini de görmezden gelmek olacaktır. Tıpkı Nick Carraway gibi... Ve aynı zamanda böylesi bir yaklaşım, Amaca giden her yol mubahtır felsefesinin izinde, içki kaçakçılığı, haraç ve çıkarların güçlülerin odağında olduğu yasadışı ticaret yollarıyla servetine servet katarken dürüst olmayan beyan ve ifadeleriyle Gatsby'nin kendine kurduğu ütopik dünyasını da meşrulaştıracaktır. Oysa özüne baktığımızda Gatsby'nin tamamen saf duygularla geçmişi yeniden yaşama hayali ile başlayan bu mücadelesi Amerikan rüyasının sarmalında hırs, öfke ve intikamı da beraberinde getirmiştir. Artık gecenin karanlığında uzandığı o yeşil ışık sadece sevdiği kadına olan mesafesini ve ona ulaşma umudunu değil, elinin tersiyle kenara atamayacağı o var oluşunu sağlayan paranın rengini de temsil eden bir araca dönüşmüştür. Fakat o büyülü dünya içinde göremediği şudur ki; her ikisine de bir o kadar yakın ama elinde tutamayacak kadar uzak bir mesafededir. Bir önceki Gatsby uyarlamasında Mia Farrow ile Robert Redford. Türk sinemasının Yeşilçam döneminde bolca rastladığımız Hatırlar mısınız, bir zamanlar fakir ama gururlu bir genç vardı! repliklerinin döndüğü zengin kız-fakir erkek odaklı fakat toplumsal çözümlemeye olanak sağlamayan aşk filmlerimizden böylesi bir hikayeye aşina olsak da, F. Scott Fitzgerald'ın muazzam alt metinlerle beslediği hikayesini sinemada görmek bizim için bir şans, Hollywood için eşsiz bir nimet olmuştur. Böylece yazarın 1920'lerde kaleme almaya başladığı ve 1925'te yayınladığı Muhteşem Gatsby, 1926 yılında Herbert Brenon, 1949 yılında Elliott Nugent tarafından beyazperdeye aktarılmıştır. Ancak hiçbirisi Francis Ford Coppola'nun senaryosunu yazıp, Jack Clayton'un yönettiği versiyonu kadar ses getirmemiştir. Sinema ve edebiyat çevrelerince doğruluğu çok tartışılsa da dünya sinemasında çokça örneğini gördüğümüz; kimisi hayal kırıklığı yaratan kimisi yazarın anlatımına sadakatiyle övgüye boğulan edebiyattan sinemaya uyarlanmış yapımları düşündüğümüzde bu film romanın en sadık uyarlaması olarak sinema tarihinde bir klasik olarak yerini almıştır. Robert Redford, Mia Farrow, Bruce Dern gibi oyuncular performanslarıyla göz doldururken, En İyi Kostüm ve En İyi Müzik kategorilerinde Oscar, En İyi Yardımcı Kadın Oyuncu ve En İyi Yardımcı Erkek Oyuncu kategorilerinde Altın Küre, En İyi Sanat Yönetmeni, En İyi Sinematografi, En İyi Kostüm Tasarımı kategorilerinde de BAFTA ödüllerinin sahibi olmuştur. Jack Clayton'un romana oldukça sadık fakat dönemi canlandırma anlamında biraz yalın kalan bu çevrimine karşılık, filmografisindeki çalışmalarla kendi tarzını oluşturarak rüştünü ispat emiş olan Avustralya'lı film yönetmeni Baz Luhrmann'ın bu hikayenin her devirde geçerliliği koruduğunu göstermek istercesine caz yerine hip hop'ı arka fonuna alıp, başrollerine Leonardo DiCaprio, Tobey Maguire, Carey Mulligan, Joel Edgerton gibi oyuncuları getirerek kendine has yorumuyla günümüze taşıdığı 2013 yapımından da Caz Dönemi'nin zengin ruhunun en iyi canlandırıldığı versiyonu olarak söz edebiliriz. Baz Luhrman uyarlamasını kitabı okuduktan birkaç gün sonra izlediğim için sanırım pek beğenemedim. Filmin müzikleri beni yordu diyebilirim. Yönetmen uyarlamaya kendi yorumunu katmaya çalışsa da Jay Z başta olmak üzere günümüz müzisyenlerinin şarkılarını caz çağını anlatan bir hikayede duymak biraz tuhaftı. Bir de Daisy'yi oynayan kadın oyuncu fazla tutuktu. Gatsby rolünde Leonardo Di Capri çok iyiydi ama kadın oyuncuyla kimyaları tutmamış gibiydi.


Okuyun, üzerine tarihe damga vuran birkaç şahane aşk mektubuna daha göz atın. Bugün akşama doğru aslında ilk defa tek başıma uzun bir yürüyüş yaptım, çoğunlukla diğer insanlarla beraber yürürüm ya da bazen evde kalır dinlenirim. Ne güzel yermiş burası. Aman Tanrım Milena, keşke siz de burada olsaydınız, ah benim zavallı, akılsız kafam. Ama sizi özlediğimi söylersem yalan söylemiş olurum: Bu en kusursuz, en acı verici büyü, buradasınız, en az benim olduğum kadar buradasınız; ben neredeysem benim varlığımdan daha fazlasıyla siz de oradasınız. Şaka yapmıyorum. Kimi zaman gerçekten burada olduğunuzu, beni bulamadığınız zaman Nerede bu adam, burada olduğunu yazmamış mıydı? diye sorduğunuzu zannediyorum. Artık sizi sevmiyorum; tersine sizden nefret ediyorum. Bir cadısınız siz, tam anlamıyla yoldan çıkmış, tam anlamıyla ahmak, gerçek bir Külkedisi... Bana hiç yazmıyorsunuz, kocanızı hiç mi sevmiyorsunuz? Mektuplarınızın ona ne kadar zevk verdiğini biliyorsunuz ama yine de eliniz ona beş altı satır çiziktirmeye varmıyor! Peki bütün gün ne yapıyorsunuz Madam? Sizi sadık sevgilinize yazmaya vakit bulmaktan alıkoyacak denli yaşamsal bir uğraş içinde misiniz? Hangi bağlılık ona vaat ettiğiniz sevgiyi, sevecen ve sürekli sevgiyi boğmanıza, bir kenara atmanıza neden olabilir? Her anınızı dolduran, günlerinizi yöneten ve ilginizi kocanıza adamanıza engel olan bu harikulade yeni aşık kim olabilir? Bakın, söylüyorum Josephine; güzel bir gece kapılar kırılacak ve karşınızda beni göreceksiniz. Aslında sevgilim sizden haber alamamak beni kaygılandırıyor, yüreğimi coşku ve sevinçle dolduran o güzel sözlerden oluşan dört sayfalık bir mektup yazın bana hemen. Nefret edilen bir aşkın sonu sadece hayal kırıklığı ve sonrasında gelecek olan ölümle oluyor.


Uğur Batı'nın asimetrik kurgusuyla dikkat çeken ilk romanı Azraa-Eel Menkıbeleri: Osmanlı'nın Mahzeninden Hayal Et Kıssalarında, Devlet-i Aliyye-i Osmaniyye'deki olağanüstü olaylar 24 ayrı hikaye başlığı altında tek bir sonda kurgulanmış. Batılı fantastik romanların dışında özgün bir Doğu fantazyası kaleme alan Uğur Batı, bu özgün Doğu fantazyasında iyi ve kötünün bitmez tükenmez mücadelesini gizemli ve fantastik bir Osmanlı dünyası kurarak anlatmış. Kitabı, yazarından dinliyoruz. Vay tuzak soru. Kitaptan spoiler vermem. Şaka bir yana edebiyatta, sanatta, kültürde, her nevi yaratıcı endüstride en temel meselelerden biridir iyi ile kötünün savaşı. Yıldız Savaşları ya da Yüzüklerin Efendisi neyi anlatıyor zannediyorsunuz? George Orwell'ın 1984'ü ne anlatıyor? Habil ile Kabil'dir bu işin başlangıcı. Bu ikisinin mücadelesi aslında iyi ve kötünün savaşıdır. Melek-Şeytan ikilemi iyi ve kötü mücadelesine atıfta kullanılır. İnsanın iç dünyasında her daim sürer bu savaş. Çünkü hepimizin içinde bir iyi ve bir kötü vardır. Ruhuna derinden bak göreceksin, iyi ile kötünün mücadele ve didişmesi tabi şekilde vardır. Birçok kişi bu yönüyle yüzleşmekten kaçar. Kötüyü öğreniyoruz her gün! Kötüye maruz kalıyoruz. Lakin bir haberim var: İyi ve kötünün mücadelesi asla sona ermez. Doğru ile yanlış, iyi ile kötü mücadelesi bütün insanlık tarihinin özü olduğuna göre, bu mücadele söz konusu tarih sonlandığında bitecektir ancak. Kitap galibini insanın her şeyin fani olduğu oluş-bozuluş alemindeki bu mücadeleyi idrak ettiği anda, hayatın anlamını ve hatta kendini keşfetmesi adımında buluyor! Menkıbeler de sonuçta bir edebi form. Çok bilinmez ama Arap ordularının Orta Asya'ya girmeleri sonucu ortaya çıkan yeni bir edebiyat türüdür aslında. Ve menkıbeler hiçbir şeyi dövemez. Daha doğrusu hiçbir edebi form diğerini dövemez. Sadece iyi metinler kötü metinleri döver, öyle düşünelim. Edebiyatta iyi-kötü mücadelesinin iyiden yana sonuçlandığına inancım sonsuz. Ticari olarak olmasa bile, gerçek beğeniler için söylüyorum bunu. Bu bizim yarattığımız bir zavallılık derim. Yani kültür olarak yarattığımız bir şey. Cidden öyle. Sert olmuş gelebilir bu laf ama düşünsenize dünyanın ilk edebi eseri ne? Gılgamış Destanı. Nerede yaratılmış? Doğu'da. Nasıl bir eser? Fantastik. Eee o zaman? Fantazya sadece Batı'da mı olur? Fantastik olmanın kapılarını Doğu açmıştır. Derin olan Doğu'dur. Hayal kuran Doğu'dur. Fantastiğin üzerine yatan ise Batı'dır. Hangi yolla? Kültürel emperyalizm yoluyla! Doğu kaynaklarını alıp, edebiyatta, tiyatroda, sinemada, TV formlarında kullandılar. Biz de yedik! Onların zannettik. Daha da eğlenceli bir şey diyeyim. Vampir ve kurtadam hikayeleri nerede doğdu? Eflak, Boğdan ve Erdel'de. Neresi burası? Bir zamanlar Osmanlı toprağı olan yerler. Memleketeyn denilen bölge yani. Unutmayın Kazıklı Voyvoda diye çağrılan Vlad sadece bir Osmanlı beyiydi. İslami fantastik edebiyat formunda bir kitaptan söz ediyoruz. İslami fantazya nasıl oluyor? İslam ve Türk medeniyetlerinin köklü tarihi ve mitolojilerinden yola çıkarak oluşturulmuş heyecanlı olaylar var kitapta. Azraa-Eel Menkıbeleri: Osmanlının Mahzeninden Hayal Et Kıssaları, doğrusu ilginç bir okuma deneyimi sunuyor. Ben öyle düşünüyorum en azından. Türk-İslam sentezinden faydalanan bir Osmanlı fantazyası, bir Osmanlı korku romanından, bir Osmanlı gizem romanından söz ediyoruz. Korku, ahlak öğretisi ve fantazya iç içe bu kitapta. Ütopik olarak karanlık bir dünyanın kapısını açıyor kitap. Osmanlının katledilen şehzadeleri de var, Deccal da var, Piri Reis'in katli gibi tarihin karanlık başlıkları da var, vampirler de var, Şeyh Süca gibi Osmanlının çöküşünü rüşveti yaygınlaştırarak hızlandıran melun kara kahramanlar da var. Evet, bunların hepsi sonra hortlayabiliyor ama tarihin ve hayalin bileşiminde bir kitap bu zaten. Bir kere çok özgün. Kitabın sıra dışı bakışı, mutlaka okuyucuyu cezbedecektir. Düşünsenize tarihten, menkıbelerden, kıssadan hisselerden ilham alan bir kitap var. Doğu kültüründeki iblisler ve iyi var oluşlar var. Bu başlı başına yeni zaten. Yetmiyor bir de üzerine hortlakları, kurtadamları, vampirleri, yani Batı fantazyasında olan kahramanları okuyorsunuz. Hibrid bir şey var ortada. Bir de tarihle efsanelerin, kurguyla gerçeğin birleşimindeki kitapta, oturma odanıza elfler değil gulyabaniler giriyor. Osmanlı memleketinde cinler, periler, gulyabaniler, vampirler, kurtadamlar kol geziyor... cümlesini düşünün! Yeterince fantastik değil mi? Bunun haricinde gizem olacak, bilmeceler olacak, bazen ürkecekler. Ayrıca kurgusu itibarıyla çok etkilenecekler. 24 ayrı hikaye okuyacaklar, 24 ayrı sürprizli son görecekler ve kitabın aynı zamanda genel bir sonu olacak. Bir de sinematografik bir anlatımla olacak bu. Her bölümü dizi film gibi olacak düşünsenize! Bana yeterince ikna edici geldi bunlar. Sinematografi... Bir novella/roman olmasının yanında senaryo mantığıyla da yazıldı. 24 ayrı hikaye, tek bir son, özel bir kurgu söz konusu. Simgesel özel bir anlatı ve asimetrik bir kurgu içinde masal estetiği kıvamında bir anlatım ve hikaye içinde hikaye anlatımını gördüğümüz etkileyici bir kitap. Film izler gibi hissetsin istedim okuyucu. Bu özel bir dil. Replikler var. Zaman, mekan, kişi tanımları hep kararında olsun istedim. Umarım olmuştur. Özellikle novella gibi yazdım. Parça parça. Okuyucuyu rahatlatmak için diyeyim. Zamanın ruhunu düşünün. Daha fazla dijitallik, sosyal medya ve teknoloji zamanımızı azaltıyor, zor olanı daha zor kılıyor. İnsanlar her hikayeyi okurken ayrı zevk alsın istedim. Daha rahat bir okuma deneyimi istedim. Böylesi bir kurgu zor ama okunası. İlginç bir hikaye. Bir menkıbenin evrilmiş hali. Bilinen bir menkıbeyi özel bir kurguda tekrar canlandırıyorum. Aşinalığın gücünden faydalanıp okuyucuyu yakalamaya çalışıyorum diyelim. Bu kitapta böyle bir tutum içinde oldum bazı hikayelerde bilinçli olarak. Sofudan sofu Osmanlı Padişahı Beyazıt'ın nefsiyle mücadelesini anlatan bir hikaye bu. Kardeşi Şehzade Cem'in ölümünden sonra nefsiyle mücadeleye giren Beyazıt, nefsine yenik düşüp yeminini bozuyor. Nefsi onu ele geçirecekken şeytan nefis öldürülüyor. Bu hikmeti gören devrin şeyhülislamı nefsin de insanın bir parçası ve bir canlı mahlukat olduğunu fetva verip nefsin gömülmesini istiyor. Ve bir cenaze töreniyle sultanın nefsi gömülüyor. Sultan Beyazıt bu tarihten itibaren iki kere ölüp iki kere cenaze namazı kılınan padişah olarak anılıyor.


Siyah beyaz fotoğraflar işlerine hayran olduğum Allison Scarpullo'ya ait. Konusunda uzman, kıymetli akademisyen, sayın Dr. Abraham Van Helsing'e; Miskatonic Üniversitesi'ndeki değerli hocalarıma; İçki problemi ile uğraşan Transilvanyalı aristokrat büyüğümüze; Kuduz aşısı yaptırmadığı için her ay mutlaka gümüş-alerjisi ve kıl dönmesi yaşayan talihsize; Ruhani destekleri için Hamlet'in babasına ve Overlook Oteli sakinlerine; Zehirli elmalar getiren süpürgeli teyzelere; Botoksu abartıp, bandaja feci sardıran Mısırlı yaşlı uykuculara; Dr. Victor Frankenstein'ın intihal ile toplayıp yamadığı o yavaş ilerleyen doktora projesine... ve siyah göz boyama kalemi değil de, siyah yazı kalemi kullanan tüm Gotiklere 13 UĞURSUZ ÖYKÜ.


Bir süredir Twitter'da Abandoned Pics diye bir adresi takip ediyorum. Dünyanın dört bir yanından terk edilmiş evlerin, alışveriş merkezlerinin, hastanelerin, okulların, otellerin, lunaparkların; bilumum metruk mekanın fotoğraflarını yayınlıyorlar. Bu mekanlar bana güzel geliyor. Her biri başka bir şahane hayalet hikayesinin ilhamı gibi oluyor. Takılıyorum işte, uyumadan önce mutlaka yeni ne koyduklarına bakıyorum. Önce doğru atmosfer, yoğun bir hikaye-iklimi gerekir diye düşünüyorum. Ayrıca çiğ, ani heyecanlar değil, daha usulca tatbik edilen bir demlenme gerekiyor. Dolaylı ama doğal olarak beliren, yavaşça tırmandırılması gereken bir ambiyans olmalı. 8mm filmi, Testere filminden çok daha korkunçtu, çünkü emsalsiz, gerçek ve yaygın bir kötülük vardı orada. Sanırım her şey 60'ların sonunda başlıyor; okült konulara merak, ruhçuluk, UFO'lar vesaire. Oradan da Anglo-Amerikan eğlence endüstrisinin temel fast-food'larından biri haline geliyor. Kendi klişe havuzları ve hazır konu şablonları var. Tekrar tekrar üretilip duruyor. Düşünsenize, The Exorcist'ten bu yana benzeri kaç film izledik. Her kötü pop şarkısının içindeki tınılardan, bir sonraki kötü pop şarkısının doğması gibi, bu hikayeler de kapalı havuzda kendi içinde bir şekilde çoğalıp duruyor. Benim gördüğüm manzara bu. Bazen haklılar. Sonuçta Alacakaranlık ile Bülbülü Öldürmek romanını kıyaslayamazsınız. Ama eğer üretim, bir şekilde, Alacakaranlık değil de, örneğin Pal Sokağı Çocukları veya Alice Harikalar Diyarında olmayı başarabilirse o zaman 'Bülbülü Öldürmek' karşısında ayakta durabilir. Ve yüksek edebiyat mıntıkasına girmiş olur. En eski olanlardan en yeni olan örneklere dek edebiyatta korkunun temelinde cinsellik ve din var bence. Korkuyu harekete geçiren bu alanlar bizde zaten tabu sayıldığı için bu türe ağırlık verilmemiş olabilir mi? Belki bizde kutsal olanı tahrip etme duygusu yeterince gelişmedi. Lilith'in Anadolu'daki karşılığı olan Alkarısı sizin öykülerinizde basbayağı erkek zihninin derinliklerinde cinsellikle ilgili korkuların bir yansıması bence. Evet, doğru tespit; Demir Usta öykülerinde kasıtlı olarak o şekilde manipüle ettim mevcut miti. Onun dışında, yine dediğiniz gibi, nice bilinmeyenden özellikle o ikisi en baskınları, en loş ve engin olanları. İkisinin de gecesinde kayboluyor erkek özne. Bizim de bir Abraham Van Helsing'imiz olsa keşke dedim; ama basit karikatüre düşmeden, inanabileceğimiz, sempati duyabileceğimiz, destekleyebileceğimiz, yaralanabilir ve hatta gerekirse her an ölebilecek bir yerli protagonist istedim. Sonra ona emsalsiz bir de kusur, zayıflık vermek istedim. O ara okuduğum kitaplardan bir anda bu sentez çıktı. Dişli olmasını seviyorum. Ve süregelen yolculuğunu. Ben onların evlerini seviyorum. Poe'nun Usher Konağından bu yana benim için her zaman, mekandan yayılan koyu ambiyans, gotik atmosfer, doğaüstü antagonistten daha ilginç ve cazip olmuştur. Mekan ve atmosfer benim için başrolde. Sayfalarca anlatabilirim. Hayaletler ise, doğru inşa edilmiş bir hikayede, elbetteki en has çeşni olur. Hikayelerde rastlamayı seviyorum onlara yani. Evlerinde. Diğer koyu unsurlarla hoş bir tezat oluşturdu. Ayrıca ilk kitap DG'nin daha yoğun ve sert tonundan sonra, alternatif bir tını sağladı. Bu kez daha eğlenceli hayalet hikayeleri anlatılmasına imkan verdi. Bazen de amansızca hicvetmemi mümkün kıldı. Kesinlikle. Özellikle de bu iktidarı, bu baskınlığı elinde bulunduran, yüzeysel, yapmacık ve yapay muktedirlerle. Batı, İzmir ve kıyı metropoller, Levanten tarzda bir yaşama sevinciyle, daha 'bon vivant' hayatlar sürüyor gibi geliyor bana... Dışardalar, kıyıdalar. Oysa biz içtekiler, cidden içteyiz, içimizin bozkırındayız. Kıyısında sohbet edecek bir denizimiz olmadığından, içe çekiliyoruz, hikayelere daha bir düşkün oluyoruz. Ya da en azından Ankara'dan bakınca böyle görünüyor. Falları geride bıraktık ama sanırım herkes kendi mizacının kategorize edilmesinden, kendini dış bir anlatıcıdan dinlemekten hoşlanıyor. Bir illüzyon olmasına rağmen, kendimizi gördük sanıyoruz o 12 tasvirden birinde. Kendimizi tanımlamamıza yarıyor sanırım. Eski ortaokul 'anket defterleri'ni dolduruyormuşuz gibi hissediyoruz.


Sonuçta bütün bunları konuşmak için buluştuk küçük İskender'le. Ali'nin emre itaat etmeyeceği ve bu yüzden yok edilmesi bilinir bu ülkede. Herkesin içinde bir Ali vardır zaman zaman ortaya çıkan. Halk arasında bir şehir efsanesi gibidir bendeki Ali. Direnişin, hırçınlığın, gururun simgesidir. Her ne kadar uysal, durgun, sessiz görünse de bu bir yanılgıdır; Aliler bir dil yangınıdır. Söndürülemez. Her kıvılcımdan tekrar tekrar doğar ve çoğalırlar. Kitap çıktıktan kısa bir süre sonra bir Ali öldürüldü, gene... Bu defa, Ali İsmail Korkmaz. Kahreden bir rastlantı. İlk kitabımda Susurluk'u yazmıştım 80'lerde. Son kitabımda da hem Ali hem de bu yılın mart ayında kaleme alınan İçi Pis Tay'da çapulcular var. Arada da Ucube'den bahseden şiirim yayımlanmıştı. Şairlere has bir önsezi işlemiştir belki ama evet, var bir gizemli yanı. Ya da olacaklar zaten bellidir aslında ama şairler şiir yazmaktan konuşmaya vakit bulamıyorlardır. Sosyal medyada da paylaştım; 21. yüzyılda arkadaşlarıma, halka yapılan bu zulümden sadece utanç duyuyorum diye. Geçen Nazi Almanyası ile ilgili bir belgesel izledim; zerre fark görmediğimi açık açık ifade edeyim. Bende ve bizim gibi düşünen insanlarda bu his doğmuşsa sorumlusu Aliler değildir. Bu hissi soğutmaya, ortadan kaldırmaya çaba gösterilmemesi de 'kendi başınızın çaresine bakın' anlamına geliyor. Bir ülkenin yarısı birilerince çürüğe ayrıldı. Utancımla övünmek zorunda kalmak ağır. Özgürlük, insanın zenginliğiyse bunu bağımsızlığı elde etmek için harcamalıdır. Nerede yaşadığınıza bağlı. Neden yaşadığınıza bağlı. Çünkü yaşadığınız yerde uğrunda yaşadığınız şeyler için ölebilecekseniz güzelsinizdir. Sizi çirkinleştiren şey aslında başkaları. Başkalarından uzaklaşıp çirkin için dua edin. Bu size iyi gelecektir. Sevdiklerim 'sus' demedikçe susacağımı sanmıyorum. Ama ben de Ali'yim; Alileri sevmeyenlerin bizi nasıl susturduklarına da şahidiz. Meseleler ben susunca çözülecekse o zaman neden susmayayım ki zaten. Bu tür sorular egoizm riski taşıyor; ama uzak durarak yanıtlamaya çalışayım. Şiir yazarken kendimi ayrı, farklı bir yere koymuyorum; günlük hayatımdan ödün vermeden, onu herkesle herkes gibi yaşamak bana sahicilik katıyor olabilir mi? Okurlarım iyi biliyor ki kalabalığa karışıp maç da izliyorum, müzik festivallerinde sahneye çıksam da çadır kurup orada konaklıyorum. Başka bir şehre etkinliğe gitsem organizasyonu yapan arkadaşlarla aynı evde kalıyorum. Kızarsam, sevinirsem konumumla değerlendirip ölçülü davranmıyorum. Doğal olmamdan kaynaklanıyordur bu güzel tevatür. Aldığımız son bir habere göre herkes fazla yalnız/ Herkes fazla hoyrat ve eşyalara dargın, hafızalar boşaltılmış/ Büyük konuşmaktan korkup küçük konuşmaktan yana/ Küçük sevişmelerden mutlu, büyük aşklarda kayırılmış/ Bu şuursuz yanlışla herkes fazla geceye sarılmış diyorsunuz son kitabınızda. Öyleyse sizi niye okuyorlar, onu da sorayım. Haberin bu kadar gerçek ve karanlık olanına alışık değil bu ülkenin insanları, malum. Masumiyetin inanın çok teklifi oldu insana; kimseden doğruyu beklemedim. En azından ortak paydada iyi yeterdi bize. İyi biri, güzelin ne olduğunu da anlayacak zekaya sahiptir yalanından hareketle dürüstlük peşine düştük. İşte o zaman dobralık söz alıyor. Canımız yansa da dolandırmadan, içimizden geçeni söylediğimizde ya da tavrımızı koyduğumuzda şair hakikileşiyor. Bir kompozisyon bile en ilkel haliyle giriş-gelişme-sonuçtan ibaretken insanın giriş-gelişme-bunalım-üçkağıt-felaket ve sonuçtan oluşması dünyaya fazla. Ben giriş ve gelişmeden sorumlu yaşıyorum, sonuç kısmını gereksiz ölçüde politik bulduğumdan reddediyorum. Okurların ilgisi, bu sonuçsuzluğa bağlı. Hayatı eğlenceli ve uygunsuz hale getirecek tüm tekliflerim geri çevrildiği ve tehlikeli bulunduğu zaman anladım ki bol bir kalp benimkisi. Bol derken çok değil, geniş ve gevşek. Hatlarını belli etmediği gibi ayıp ve sır saklayabilen de bir kalp. Sokaktaki adamla tartıştığımda küfür edebiliyorsam, aynı küfrü resmi sıfatlı birine de yöneltebilirim. Beni kim tutabilir, kanunlar mı? Tek kanun var, o da azot döngüsü. Öldük mü dönüp dolaşıp başka başka geliyoruz. Mesele bu kadar basit aslında. Şairleri birbirine düşüren şey, dışarıdan iktidar hırsı gibi görünse de bir miras kavgası belki de. Dünya edebiyat mirasından payımıza düşen bağımsızlığı paylaşamıyoruz bazen. Ben payımdan feragat edip kendi evrenimi kuralı epey zaman geçti. Şimdi bu vazgeçiş yeni nesilde. Haklı olduğunu bilen kişi vazgeçer. Yeni başlangıç için akıl yolculuğuna çıkar. Över Hayyam'ın yolu da odur, yürüdüğü yeri yol yapıp gitmek. Sözümün iskeletini soruyorsunuz sanki; adalet duygusundan çok serseriliğin asaleti ilgilendiriyor beni. Yaşadığım coğrafyada ruha efelenmek en zoru. Ruh bir vahşi at. Dizgin bilmez. Ruha sözüm geçmiyor şiir yazsam da. Ancak bedenleri durduracak kadar anlama yeteneğim var. İnsanın insanı yargıladığı her yerde ben sözümü esirgemem. Esirgeyemem. Hatta bildiğim her şeyi bir bir söylerim. Söylemek zorundayım. Çünkü yaşamak ile hayatta kalmak arasında tercihe zorlanmış bir nüfus içersindeyiz ve birileri sizin adınıza nefes alabileceğini iddia ediyorsa cesur olmanız şarttır. Nefesinizi başkalarının elinden geri almalısınız. Cinselliğin bizi birbirimize yakınlaştırdığını hiç düşünmedim. Ayrıştıran bir yan taşıyor. Kromozom sayılarımız eşit olabilir, ama DNA'larımız farklı. Ayrıldığım sevgilime bunu söylemek isterdim. İşte, gizli cümlenizi araştırırken size uzatılan her şeye el atıyorsunuz; var oluşunuzu anlamanız yetmiyor çünkü, var oluşunuzu anlamlandırıyorsunuz da yeniden. Şiir, müzik, tiyatro, resim her zaman yakın dost. Bence işin temeli matematik aslında. Çözmek için de değil, bazen sadece denklem kurmak için. Karşı tarafı anlayabilmek için eşitliğin sağlanması lazım ki, denklem de çözülebilsin. Şiir denklem işlevi görüyor. Sıkılsanız da özgürlüğünüz adına bu disiplinden geçmek mecburi. Sonra isterseniz, tüm bilimi reddedin. Kimse sizi tutamaz.


Nejat İşler çok hastaymış. Kalbim sıkışıyor, gözlerim dolu dolu... Lütfen iyi haber bir an önce gelsin. Kendi de bir kitap ve plak koleksiyoneri olan Nejat İşler için 11'e 10 Kala kariyerinin en önemli filmlerinden. İflah olmaz koleksiyoner Mithat Amca'nın hikayesini çok mühim, çok değerliydi, herkes öğrensin istedim diyen ünlü oyuncuyla 11'e 10 Kala'yı, profesyonel aktörlere taş çıkartan rol arkadaşı Mithat Esmer'i, vazgeçemediği koleksiyonerlik ruhunu, yıllar sonra nihayet sakinleşmeye yüz tutan hırçınlıklarını ve bunların ne işe yaradığını konuştuk. Oyun filmiyle tanıdığımız Pelin Esmer'in ikinci filmi 11'e 10 Kala tam da adının çağrıştırdığı gibi, bir geri sayımın öyküsü. 83 yaşındaki Mithat Esmer'in zamanın hızla akışına bir nebze olsun set çekmek, hayatta kazandıklarını ve kaybettiklerini unutmamak, hafızasını diri tutmak için düştüğü kayıtlara, yani dev koleksiyonuna kahramanca sahip çıkmasını anlatıyor. Bu mücadelede işbirliği ettiği kişiyse oturduğu apartmanın kapıcısı Ali. Filmin başında koleksiyonun parçalarından biri olan eski bir teyp bozuluyor ve kaset geri sarılamaz hale geliyor. Kaydedilenlerin hiçbiri yaşanmamış, bazı konuşmalar hiç yapılmamış gibi... Teyp ancak filmin sonuna doğru düzeliyor. Kaset geri sarılabilir hale geldiğinde Mithat Amca'nın, kapıcı Ali'nin ve elbette seyircinin belleği kurtarılmış oluyor. Aynı filmde rol almak? Şahane. Öğretici. Eğlenceli. Mithat Amca değerli bir insan, tanıdığım için mutluyum. Onunla oyun oynadığımız için de mutluyum. Oyun oynamayı biliyor, üstelik güzel oynuyor çünkü. Oyun sırasında kimin üstün, kimin zengin, kimin yetenekli olduğunun önemi yoktur, süreç önemlidir. Ve her film bir oyundur aynı zamanda. İyi de topladığı eşyalar arasında okunmamış gazeteler, kapağı açılmamış votka şişeleri, hiç kullanılmamış nesneler var. Yok o şundan: Mithat Amca her şeyden iki tane alıyor; biri kendi için, biri koleksiyonu için. Birini kullanıyor, birini ellemiyor, saklıyor. Koleksiyonculukta kondisyon önemlidir. Duymuş muydunuz bunu? Şu önümüzde duran bardağı koleksiyonunuza katacaksanız eğer, kondisyonuna bakarsınız. Yıpranmış mı, temiz mi? Kullanılmamış ya da az kullanılmış parçaları tercih edersiniz. Mithat Amca'nın bir rutini var. Her gün iki tek vokta içiyor. Ali'yse içkiyi daha önce tatmamış bile. Günün birinde merak edip bir şişe votka alıyor ve evine gelen misafire, Mithat Amca'ya ikram ediyor. Vişne suyu yerine hoşaf katarak... Düşünün; o kapıcı dairesine ilk kez biri geliyor. Ali ilk kez misafir ağırlıyor. O güne kadar kimse ona gelmemiş, kimse onunla konuşmamış. Gazete getir, ekmek al, şunu yap, bunu boz diye emir vermişler sadece. İlk kez biri hayatına değiyor, ilk kez biri çıkarsızca, herhangi bir beklenti olmaksızın onunla sohbet ediyor. Filmin iki adamı ilk kez bir şey paylaşıyor. Çay içselerdi de fark etmeyecekti. Valla, arka arkaya birtakım işler yapıp paramı alamadığımda anladım ne iş yaptığımı. Çok sık kaçıyorum buradan ama çok sık da geri dönüyorum. Bir dengeyi korumaya çalışıyorum, diyelim. Çok fazla meşgul etmiyorum kendimi, boş işlerle oyalanmıyorum. İçten gelen bir tepkisellik benimki, net bir şey. Hakikaten, fiziksel olarak midem bu-lan-ı-yor. Öyle olunca kaçıyorum. Birkaç da rahatsızlığım var, strese dayalı. Kaçtığım zaman iyileşiyorum, geri dönersem nüksediyor hastalıklarım. Alarm zillerini duyunca, Tamam diyorum, vakit geldi, kaçalım... Ama tamamen de bırakamıyorum kendimi, gevşeyemiyorum. Bir yanım seviyor strese bağlı yaşamayı. Sakinleştim evet. Yaşlanıyorumdur belki. Yapılacak işleri sıraya koydum, bekliyorum. İstediklerimi yavaş yavaş yapmayı sürdüreceğim. Hayat güzel. Dostlarım, sevdiğim insanlar var. İyiyim yani. İyiyiz. Yedi kere System of a Down konserine gitmişsiniz. Yok, yedi kere değil, bir kere gittim. Bu topluluğun politik olarak birtakım fikirleri var, evet ve o fikirlere katılmayabilirim ama zaten bunu umursamıyorum, kim olduklarına da aldırmıyorum. Yaptıkları işe bakınca görüyorum ki çok iyiler. Politika bir dükkan. Politika bir ticarethane. O ticarethanede neler olup bittiğine bakmak da benim meselem değil. Bildiğim, bu heriflerin işlerini güzel yaptıkları. Müzikleri müthiş. 90'larda genç olan herkes bir şekilde bulaştı müziğe. Herkes ne kadar müzik yaptıysa, ben de o kadar yaptım. Bas gitar aldım kendime, bir süre bazı gruplara takılıp şarkı söyledim. Şimdi sadece dinliyorum. Gücüm yettiğince şahsi olarak bazı şeyleri değiştirmeye çalışıyorum. Tabii kendin için yaptığın karşı çıkışlar ya da sizin deyişinizle hırçınlıklar, arkadaşlara da yarıyor. Fakat tek başıma hareket etmeyi sevmiyorum pek, tek başıma oynamak istemiyorum. Toplu sporların adamıyım ben. Bıçak Sırtı'nda Fikret Kuşkan, Mehmet Günsür, Erkan Can'la bir araya gelip şartlarımızı koyduk ortaya ve neyse ki yapımcımızı da ikna ettik. Mesela bizim oynadığımız dizilerin bir bölümü 65 dakikayı aşmıyor artık. Bu gitgide daha da düşerek dünya standartlarına gelecek. 65 dakika meselesi önemli. Haftada bir gün daha az çalışmak demek bu, sette daha az kalmak demek. Işıkçı evine gittiğinde kızının başını okşayıp onu sevmeye zaman bulabilecek demek. Şimdi münferit hareketlerle yetinmemeye karar verdik, Sine-Sen'le işbirliği yaparak çalışma saatleri konusundaki kuralları değiştireceğiz. Hiçbir sinema emekçisi 11 saatten fazla çalışmayacak. Hayır, asla. İstediğimiz şey, sendikaya üye olmayanların çalıştırılmaması. Bir işveren sendikaya üye olmayan birini çalıştırdığı anda mahkemelik olacak. Bendeki durum Nej... ilk üç harfi okumamla göz yaşlarıma hakim olamama haline dönüştü. olmasın işte, ona da Berkin'e de bir şey olmasın. Gittikleri yerden geri gelsinler. Çok giden var. Gidip de dönmeyen. Onlar dönsün. Hem benim de kalbim ağrıyor, gidiyor muyum? İnadına kalıyorum. Onlar da inadına kalsınlar. Daha benim köşeyi dönerken Nejat'la çarpışma hayalim var. Niye gerçekleşmesin ki hem? Biraz dinlensin sonra dönsün. Yok, gitmesin. Üzülüyorum. Çok. Üzülmesin. Üzülmeyelim. Yazın Bodrum'a gider, çarpışırız Nej'le :) Dua et Burcu, üzülme lüksümüz yok. Yüzümü güldüren bir Gülenay Börekçi var :), gideriz değil mi Bodrum'a? Ne iyi olur. Anlatırız Nejat'a, güleriz hep birlikte. Dua edelim evet. Bolca.


Peki, anlattıkları, bizi niye ilgilendiriyor? Çünkü tek bir insanın günlük hayatındaki küçük bozgun ve zafer anları bir şekilde geri kalanların, hepimizin hayatına ayna tutuyor. Sanırım yaşarken üzen, acı veren, öfkelendiren şeyleri yazmak, insanı iyileştirebilir, iyileştirmese bile kuvvetlendirir. Flaubert'in biyografilerinden birinde okuduğum bir şey geliyor aklıma. Mısır seyahatinde Küçük Hanım takma adını kullanan ünlü bir dansözle ilişkisi olmuş; haftalarca evden çıkmamışlar. Yalnızlığın güzel bir şey olabileceğini ilk kez o zaman keşfettiğini söylemiş bir arkadaşına. Kadın uyurken kıpırdamadan saatlerce onu seyrediyor, sadece ara sıra o üşümesin diye üzerine battaniye örtmek için kalkıyormuş. Madam Bovaryyi yazmaya dönüşte başlamış. Batı ile Doğu'nun farkını nihayet anladığını, Batı'nın sosyalleşme, Doğu'nun ise ev anlamına geldiğini yazmış günlüklerinde. Davetlere katılmaya, sosyalleşmeye bayılan Emma, ona göre Batı olmak istiyormuş, Flaubert ise yıllar geçtikçe yalnızlığına daha da sarılmış, Doğu olmuş. Knausgaard'la geçen yıl ben de bir röportaj yapmıştım ve yazmanın adeta bir terapi gibi, geçmişte üzmüş, can yakmış durumların acısını hafifletmeye, en azından onları anlamlandırmaya yardım edebileceğini söylemiş, Başkalarına zarar verecek ayrıntılar dışında kendimle ilgili her şeyi yazdım, hayatıma girmiş kişilere karşı ise fazlasıyla şefkatliydim demişti. Knausgaard'a dönersek; dünya çapında şöhrete ulaşması işin güzel yanı. Roman çıkınca, eski karısıyla ve babasının yeni ailesiyle mahkemelik olması ise can acıtıcı kısım. Gerçi o, kimseden intikam almak gibi bir niyeti olmadığını her fırsatta vurguluyor. Bunu yapmış olanlar var ama. Mesela Hemingway, onu terk eden bağımsız ruhlu karısı Martha Gellhorn'un sırlarını son derece alaycı ve hain bir dille Across the River and into the Trees adlı romanında deşifre etmiş. Simone de Beauvoir, sevgilisi Jean Paul Sartre'ın yatak arkadaşlarından Olga Kosakiewicz'i Konuk Kız romanında acımadan anlatmış. Lord Byron'un intikamı da unutulmaz. Sürekli aldattığı karısı onu terk etmeden önce birkaç doktorla görüşüp kocası için bir deli raporu istemiş. Byron da intikamını, epik şiiri Don Juanda eski karısını, Hekimler yardımıyla Tanrı'nın deli olduğunu kanıtlamaya çalışan erdemli canavar diye tarif ederek almış. Murathan Mungan'a gelince; Ben yazıyı aynı zamanda bir iç terbiyesi süreci olarak yaşadım, yazı bana içimi iyileştirmek konusunda da yardım etsin istedim. Başkasındaki kötüyü ve karanlığı görmek kolaydır ama ben yazımla kimsenin kalbini kırmamaya, kimseyi zehirlememeye çalıştım hep diye anlatmıştı.


Hayatla ÇIPLAK temas; hem çok güzel, hem acıtıcı! Babası yavaşça ve üzgün bir ifadeyle başını iki yana sallıyor. Hayatla ÇIPLAK temas; hem çok güzel, hem acıtıcı! Kendin olmak, tenine temas eden hayata karşı ne kadar giyineceğini keşfetmekten, bu hayatın içinde kendini bulmaktan geçer. Belki bulanık bir nehirde, yakınlaşamadığın bedenlerde, yaşama pamuk ipliğiyle bağlı bir dostun varlığında, özüne erişemediğin bir rüyadan uyandığında ya da kendine çizdiğin sınırların ötesine baktığında... Çek yazar Iva Prochazkova, ergenliğin kaçınılmaz çıplaklığını ve hayatın yakıcı soğuğunu, Berlinli beş gencin kesişen yaşamları üzerinden anlatıyor. 1953'te Çekoslovakya, Olmütz'de doğan Iva Prochazkova, üç yaşında ailesiyle Prag'a taşındı. Babasının Çekoslovak Komünist Partisi için yazdığı politik bir kitap yüzünden üniversiteye kabul edilmedi ve temizlik işçiliği de dahil çeşitli işlerde çalıştı. İlk tiyatro oyunu, 1975'te Prag'daki Nejedly Tiyatrosu'nda sahnelendi, komünist rejim tarafından yasaklandı. 1976-1983 yılları arasında yazdığı diğer tiyatro oyunları Prag dışındaki küçük tiyatrolarda sahnelenebildi. 1983'te ailesiyle birlikte Avusturya'ya göç eden Prochazkova'nın tiyatro oyunları ve kitapları ancak burada yayın ve sahnelenme olanağına kavuştu. 1986'da Almanya'nın Konstanz şehrine taşındığında, eşiyle birlikte Schlauer Kater Çocuk Tiyatrosu'nu kurdu. 1988'de taşındığı Bremen'deyse Im Packhaus Gençlik Tiyatrosu'na oyunlar yazdı. Die Zeit der geheimen Wünsche (Gizli İstekler Zamanı, 1989) kitabı aynı yıl hem Alman Gençlik Edebiyatı Ödülü'ne değer görüldü, hem de Amerika'da bile en iyi çocuk kitapları listesine girdi. 1989'da Çekoslovakya'da gerçekleşen Kadife Devrimi'nin ardından eserleri, ülkesinde de yayımlanmaya başlayan Prochazkova, 1995'te geri döndü ve Çek TV'de editör ve yapımcı olarak çalıştı. Çocukların ve gençlerin duygu dünyasına derinlikli bakışıyla, gerçekçi ve doğaüstü öğeleri bir araya getirebilme yetisiyle tanındı, ödüller aldı. 1998 ve 2008'de Hans Christian Andersen Ödülü'ne de aday gösterildi. Berlin'de beş gencin karmaşa dolu duygu dünyasını anlatan Çıplaklar (Die Nackten, 2008) ile dikkati çekti. Son romanı Orangentage (Portakal Günleri, 2012) olan Prochazkova, bugun Prag'da yaşıyor.


Chaplin'in bu sözü aklıma Jonathan Safran Foer'i getirdi. Acıklı bir öyküyü anlatmanın en iyi yolu onu mizahi yoldan anlatmaktır demiş. Mizah trajediye fazladan derinlik katıyor. Onu daha insani ve yakıcı hale getiriyor. Nabokov da Bir romanda esas olaylar o romanı yazanla okuyan arasında geçer demişti. Böyle incelikli şeyleri seviyorum. Duygusal ajitasyondan çok daha iyi. Beyoğlu'nda büyüdüm. Bu sayede hayatın her boyasından insanla mesaim oldu. Mesela bir dönem yıldız olup sonradan unutulmuş sanatçılarla... Çoğu geçmişe takılıp kalmış haldeydi, geleceğe bakamıyorlardı. Şimdiden kaçmak için alkole ve uyuşturucuya sığınıyorlardı. Bohem hayat bazılarını beslerken bazılarını tükenişe sürüklüyor. Ama romanı yazarken ayıktım, onu da söyleyeyim. Ustam Selim İleri'yi anmanız isabet, romanda katkısı var çünkü. Yıllar önce aklıma Sitare ilk düştüğünde ondan rakı masasında Selim İleri'ye bahsettim. Bu kızı mutlaka yazmalısın! dedi. Sitare sahiden Cahide Sonku sendromundan mustarip. Farkı, çocuk yıldız olduğu için bunu çok erken yaşta yaşaması. Daha yolun yarısına gelmeden aktris eskisi oluvermiş. Üstelik aradığı gerçek aşkı da bulamamış. Başı ciddi belada yani. Devran bir şövalye. Beyaz at yerine sarı taksisi var. Dağa çıkmak istemiyor, onun savaşı hayatla. Geçmişte başına gelenler onu genç yaşta bilge yapmış. O kadar bilge ki bilge olduğunun farkında bile değil! Sitare'nin aksine dünyaya berrak gözlerle bakıyor. Dervişane halleri var. Parası-pulu yok ama gerçek anlamda güçlü ve özgüvenli bir erkek. Yakasını geçmişin kanlı pençesinden kurtarmayı başarmış. Kalbini bir kadına sonuna kadar açmaya hazır. Evet, bu anlamda yazdığım en erotik roman. Biraz Sitare'nin gerçek aşk peşinde koşarken ruhunu ve bedenini savurganca açmasından. Kadınlığını değmeyecek insanlara kullandırmaya eğilimli. Her dipsoman gibi kendisini tüketmeye çalışıyor. Kötü olmak istiyor ama başaramıyor. Kötü kızlar her yere gider, Sitare ise yabancı bir şehre gidiyor. O, bütün çelişkileriyle aşık olabileceğim bir karakter. Sitare'yi içine hapsolduğu dünyadan çıkarmak gerekiyordu. Yoksa orada tükenip gidecekti, bana da anlatacak bir hikaye kalmayacaktı. Ayrıca bu depresyon denen şeyin bazen şımarıklık boyutu var. Bunu yaşayan sanatçı arkadaşlara başkalarının hayatlarına bakmalarını tavsiye ediyorum. Yardıma muhtaç insanlara, çocuklara, sokak köpeklerine... Başta Sitare bilmiyor ama Hodan bir umut aslında. Otele ancak birkaç gün sığınabilecek ve er geç şehirle ilişkiye geçmek zorunda kalacak. Eğer konu bensem, kırk desek daha doğru. İlk şiirim 1991'de Varlık'ta yayımlandı. Yani şu an yazı hayatımın 25. yılındayım. Yazdıklarımla yaşadıklarımı birbirinden ayırabilecek kadar profesyonelim artık. Ama dediğiniz gibi, bir saatten sonra her şeye romancı kafasıyla bakmaya başlıyorsunuz. Ortalıkta resmen hikaye avcısı gibi dolaşıyorsunuz. Müzik yapmayı bu yüzden seviyorum. Müzik beni bu kafadan uzaklaştırıyor. Haklısınız, Yolda Üç Kişi iyidir hoştur ama fazla hırslı ve kibirli bir romandır. Genç bir çoksatar yazarın kendini entelektüel camiaya beğendirme çabasıdır biraz. Bakın istersem ben de uzun ve karmaşık cümleler kurabiliyorum havaları... Artık böyle kaygılarım yok. İlk romanımdaki naifliği yeniden hissettiğim bir dönemdeyim. Hayatta aşktan başka yazılmaya değer bir konu olmadığını biliyorum. Aşkı anlatan romanların niye üvey evlat muamelesi gördüğünü ise hala anlamıyorum. Oysa bir aşk romanı da edebi bakımdan değerli ve derinlikli olabilir. Kürk Mantolu Madonna ya da Günlerin Köpüğü gibi. Klişe önyargılara gerek yok. Amacım gönül ve kafa dengi romanlar yazmak. Aşka düşmek de mümkün, aşkla yükselmek de. Aradaki farkı egomuz belirliyor. Ayrı dünyalardan insanların aşklarıysa bana çok sahici geliyor. Çünkü bir arada kalmak için egolarını bastırıp sürekli yükselmek zorundalar. Nereye kadar? Güneşe yaklaşıp kanatları eriyene kadar. Ama ödeyecekleri bedelleri de göze almış aşklar bunlar. Sitare ile Devran'ın aşkı öyle. Kanatları erimeden uçabildikleri kadar uçmak istiyorlar. Bu da onları benim gözümde kahramanlaştırıyor.


İyi insan olmak sadece kötülerin işine yarayan türden bir aptallık olabilir mi? diye soruyor Ece Gamze Atıcı. Ben hayatım boyunca bu sözün tersine inandım ama yine de üzerine düşünüyorum. Birkaç örnek de geliyor aklıma. Stephen King, Dolores Claiborneda, Kimi zaman bir kadının yaşamak için bulabileceği tek yol sıkı bir kaltak olmaktır demişti mesela. Elizabeth Wurtzel de Kaltak diye bir kitap yazarak maço bir dünyada ayakta kalmayı başaran ünlü kaltakları anlatmıştı. Edepsizin El Kitabını yazan Ece Gamze Atıcı da onlara hak veriyordur sanırım. Ece'nin fotoğraflarını Sibel Topkaya çekti. İllüstrasyonları ise Paul X. Johnson'ın sitesinden aldım. Nar ve Adem Aynası adlı iki romanın ardından bu kitabı niye yazdınız diye soracağım önce. Aslında Nardan sonra, Adem Aynasından önce başlamıştım Edepsizin El Kitabına. Ama iki roman arası mizah kitabı uğursuzluk getirir diye bekledim. Şaka bir yana, olaylar öyle gelişti. Ben bir sonraki romanımın psikopat başkahramanına çalışırken Chava geldi ve tüm edepsizliğiyle her şeyin üzerine oturdu. Böyle bir dünyada kişisel olarak gelişip ne yapacaksınız, gelin ben size bu dünyaya uygun insan yani edepsiz olmayı öğreteyim diyen bir karakter. Dünyanın ve insanın karanlık tarafıyla alay ediyor. Bir tür karikatür, parodi... Ben, meselenin mizah kısmını üstlenip sözü Chava'ya bıraktım. Açıkçası epey de eğlendim. Hayatta çözülmeyecek hiçbir sorun olmadığını hissettiren bir karakter Chava; güven verici bir yanı var. Bir de fazlasıyla ikna edici. Chava tamamen hayal ürünü. Yazmaktan çok zevk aldığım bir antikahraman. Ama hayal ürünü olması gerçekte var olmadığını ispatlamaz. Orası muamma. Ben Chava değilim. Mutlaka ortak özelliklerimiz vardır ya da ilgi alanlarımız. Müzik zevkimiz uyuyor mesela. Saç modellerimiz de benziyor. Hemfikir olduğumuz konular da var. Tespitlerinin birçoğuna katılıyorum. Babada Don Corleone'nin ağzından duymuşsunuzdur benzerlerini. Ya da Aşk-ı Memnuda Firdevs Hanım'dan... Bukowski'den. Tabii Chava'nın üslubu farklı. Bir de edepsizleşmek için yol yordam gösteriyor o; tespit yapıp çekilmiyor. Büyük bir çoğunluğun kitap boyunca başlarına çorap ören edepsizleri andığını düşünüyorum. Zira biz son derece edepli bir toplumuz. Edepsizliğe maruz kalırız ama asla uygulamayız. Çünkü hepimiz daha küçük birer edepliyken ve evin içinde koşuştururken bacağımızı sehpaya çarptık. Sonra da sehpanın annemiz, teyzemiz tarafından azarlandığına şahit olduk. Pis sehpa bacağımızı acıttı ve bunun cezasını çekti. O yüzden bir türlü edepsiz olmayı beceremedik. Bizim yerimize sehpa edepsiz oldu. Bunu ilk söyleyen olmak istemezdim ama o sehpa doğada sabitti ve koşan bizdik. İşini en kısa yoldan, çıkarına en uygun şekilde çözebilenler. Duygularını bir kenara bırakıp bütünüyle aklıyla hareket edebilenler. İkna kabiliyeti yüksek, gerçekleri kendi çıkarına göre eğip bükebilen, iyi ya da kötü olaylar karşısında soğukkanlı olmayı becerebilenler... Chava'nın yaptırdığı bir araştırmaya göre medyada edepsiz nüfusu yoğunmuş. Daha fazlası için bakınız: siyaset demişler. Kişisel gelişim kitaplarını satır satır okuyarak kişisel olarak gelişmeniz ne kadar mümkünse bu kitapla da edepsiz olmanız o kadar mümkün. Aslında bununla edepsiz olmanız daha mümkün. Zira içinde taktikler, tüyolar, adım adım insanlıktan çıkış egzersizleri var. Kesinlikle bu daha mümkün, evet... Chava hayatta işinize yaramayacak tek kelime etmiyor kitapta. Aslında bir yanıyla da edepsizlerin ipliğini pazara çıkarıyor. Düşündüm de, yoksa Chava iyilik, güzellik saçanlardan daha mı ahlaklı acaba? Hiç yakıştıramadım. Konu edepsizlikse egoyu kesinlikle yenmiyoruz. Onunla işbirliği yapıyoruz. Ego sizin adrenaliniz. Ego sizin gücünüz. Egonuzu sevin ve onu onaylayın, diyor Chava. Kendisiyle savaşmayın, sevişin. Bütün gençliğinizi bir ev almak için çalışarak geçirdiniz. Tabii ki orta yaşı çoktan geçtiniz. Elinizde bir miktar birikmiş para var. Aile, eş dost da borç vermiş. Bir de üzerine kredi çekmişsiniz. Nihayetinde sizi öldürmeyecek ama güçlü kılacak bir mücadelenin sonuna gelmişsiniz. İşlemler tamam. Sonra birden fark ediyorsunuz ki satıcı tarafından dolandırıldınız. İşin içinde sahtecilik var. Şimdi eğitimli bir ego, edepli bir evren ne der? Hiçbir şeyi kişisel alma. Bu sana bir ders vermek için başına geldi. Evren sana diyor ki çok tatlısın ve seviliyorsun, kollanıyorsun. Canım benim. Pembe yumruk... Şimdi bunu diyen egoyla ne yapabilirsiniz? O sahtekarı bulup kendisine tekme tokat girişen ego daha sağlıklı değil mi? Evet. Sağlıklı. İşte burada edepsizlik devreye giriyor. Edepsiz asla elini kirletmez. Gidip kimseye tekme tokat girişmez. Kaba kuvvetle değil, zekayla çalışır çünkü. Aslında böyle bir pozisyonda kalmaz ama... Kaldı diyelim. Öyle güzel, ince, sinsice bir plan kurar ki elini kirletmeden o sahtekarın hayatını emdiği ilk damla süte kadar burnundan getirir. Ve ufacık bir sıyrık bile almadan. Yaptıkları da katiyen suç kapsamına girmez. Yani sahtekar bir dünyada hayatta kalma rehberi bu kitap. Önce hayatta kalma sonra da istediğini alma... Sırasıyla sakınma, savunma ve saldırı teknikleri öğretiyor. Chava'ya göre hedefe giden yolda size engel olan herkesi temizlemelisiniz. Kaçıncı dereceden yakınınız olduğu önemli değil. Ama yolunuza çıktığı, size bir engeli daha aşma fırsatı verdiği için de kendisine -içinizden tabii, yüzüne söylemeyin havaya girer- şükretmelisiniz. Çünkü kendisi sizin daha iyi bir edepsiz olmanızı sağladı. Sektöre bir şey söylemek istemedim. İnsana söylemek istedim. Mütemadiyen kendi kazdığımız kuyulara düşüyoruz. Gerçekler çok karmaşık değil. Basit. Önümüzde. Görecek halimiz varsa görüyoruz, yoksa göremiyoruz. Adorno'nun Yanlış hayat doğru yaşanmaz sözü yeterince açıklayıcı değil mi? Sana sunulan hayat yanlış. O klişede mutluluk ihtimali yok. Kursla, dersle, daha uzun nefes alıp vermekle kendini de değiştiremezsin, dünyayı da... Ben diyorum ki, önce görmek gerek. Sonra onunla ne yapacağımıza bakarız. Biz daha ilk aşamadayız. Dünya başka bir yermiş, insan da başka bir şeymiş gibi davranmanın alemi yok. Oradan çıkış da yok zaten. Sonra müsait bir yerde aydınlanırız, iç dış yolculuğa da çıkarız. Öfkenin en etkili panzehri gülmek bence. Acının da... Gerçeklere uyum sağlamanızı, kabullenmenizi kolaylaştırıyor. Hayati bir işlevi var yani. Gerekli güncellemeyi alıp yola devam ediyorsunuz. Hem de havalı bir biçimde... Gülmeyi başaramıyorsak kolayca delirebiliriz. İnsan kendisiyle dalga geçmeden nasıl yaşar ki? Aksini hayal edemiyorum. Kendini çok fazla ciddiye alanlar yapamıyor olabilir tabii. Onlar diğer şeyleri de çok ciddiye alıyor olmalılar. Zannediyorum ölümsüzler. Gizlice dünyayı ele geçirmek. Kafamda bitmiş iki romanım bir de bir mizah kitabım var. Onları yazdıktan sonra yenilerini düşünmek istiyorum. Aynı adam, aynı kadın aynı kafanın içinde yıllarca dönüp durunca sıkıcı olabiliyor. Mutluluk, varlığından memnuniyet duymaktır. Kimi edepsizlikler bunu sağlıyor olabilir. Benim de zevk aldığım edepsizlikler var. Zira eğlenceli bir şey... Mutluluğun yolu edepsizlik diyemem. Edepsizliğin de vadettiği mutluluk değil zaten, haz. Ama uzun süreli hazlar. Zamanın ruhu da mutluluktan değil, hazdan yana. Hazzın mutluluğa kazık attığı yer burası olabilir.


TUDEM Yayın Grubu'ndan DESEN imzası taşıyan kitabın yalnızca çocuklar için yazıldığını söylemek zor; zira ilk çıkış noktası çocuklar değil. 1963 yılında Anekdote zur Senkung der Arbeitsmoral adıyla Almanca yayımlanan metin, sıkı bir kapitalizm eleştirisi. Bu metnin bugün elimizde böyle bir kitaba dönüşmesi ise, sanatın dönüşebilirliği ve her yaşa ulaşabilirliğine harika bir örnek.


Arkadaşım Heja Bozyel, nevi şahsına münhasır insan; güzel gülüşlü gotik ruh... Şimdi nihayet Efkar Karması ya da kendi deyişiyle Gitmek Şarkılarıyla Egoist Okur'da. Çok güzel bir liste hazırlamış. Strange Fruit'le bitirdiği için bana daha da güzel geliyor, SF takıntı halinde sevdiğim şarkılardan biri çünkü. Buyurun dinleyin, bittiğinde içinizden gitmek geliyorsa lütfen kendinizi hiç değilse bu defalık tutmayın. Belki Heja'ya ve bana teşekkür edersiniz. Nils ve Uçan Kazlar'ı hatırlayan var mı? İlk okuduğum çizgi roman. Yolculuklara ve kuşlara ilk aşık oluşum. Eğer oyuncu olsaydım ve bir sahnede ağlamam gerekseydi, bu şarkıyı dinlemem ya da şarkının klibindeki Travelling Birds belgeselini izlemem yeterli olurdu. Ancak sonra oynamaya devam mı ederdim, küçük kahverengi bir valize iki üç eşya koyup kuşları izlemeye mi giderdim, bilmiyorum. -Kalk gidelim. -Otur oturduğun yerde. -Gidesim var ama. -Para yok zaten. -Olsun, yürürüz. -Bacaklarım ağrıyor. -O zaman ben gidiyorum. -Ben ne olacağım? -Göreceğim onca şeyi göremezsem çok güzel dediğin gözlerim ne olacak? -Biz ne olacağız? -Benimle gelecek misin? -Tren camından yalnız başına dışarıyı izlemek güzeldir, bir gün denemelisin. Bu şarkı umut mu veriyor, kaçma isteği mi yaratıyor çözemiyorum. Belki Erdem'in sesi belki de gitar, mutlu sonla biten bir masal dinlemişim, bir yaz akşamı omuzlarım sabah güneşinden kalma yanmışlıkla kızarmışken hafif bir esintiyle saçlarım uçuyormuş hissiyle dolduruyor içimi. Herkesin sözlerini bir tek kendisinin bildiği bir şarkısı vardır diye yazmıştı Aziz Nesin. Ya da bunun gibi bir şey. Bazı şarkılar filmleri olmazsa çıplak kalır. Bazı filmler şarkıları olmazsa çıplak kalır. Küçükken kayan yıldız görünce her yere bakınırdım o yıldızı bulabilmek için. Yağmur olsam ya ben. Gitmenin dönmesi her zaman kötü değildir. Ama gitmenin en güzeli kaybolmaktır. Gerçek bir aşkı film gibi bir aşka çevirmek isterseniz, sevgilinize bir mektup yazın, kaktüsler alıp masasına yerleştirin ve ona bir mektup yazıp, bu şarkıyı dinlerken okumasını isteyin. O sırada sessizce kapıyı kapatıp çıkın. Ve bunu hayatınızın aşkına değil, hayatınızda en çok en koyu aşık olduğunuz insana yapın. Yeni bir şehirde ilk kez sokaklara çıkmak, biriyle ilk kez öpüşmek gibidir.


Hem tatil yeri hem okul hem de hapishane... Proustvari! Hem tatil yeri hem okul hem de hapishane... Proustvari! Çeşitli felsefecilerin ve yazarların metinlerinden yola çıkarak kendi hayatımızda uygulayabileceğimiz taktikler keşfetmek, derdimize derman aramak halihazırda gerçekleştirilen bir yöntem. Niyetleri yolunda başarılı olup olmadıklarını okurları bilir fakat bence bu yol doğru bir yol, emekleri boşa çıkarmayacağını tahmin ettiğim bir teşebbüs. Ben de bu tarz tesellilerden birine Proust'un bir öyküsünde rastladım. Şimdiki zamanda önümüze çıkan engellerin hiçbiri dünde yok sanırdım. Maun masalar çağını kutsuyor, uzun ve güzel romanları ancak ve ancak bir yüzyıl öncede hayal edebiliyor, daha belirli bir örnekle hayal etmeyi sürdürecek olursam da, yatağının içinde yazan Proust'u aklıma getiriyordum. Hatta yüzsüzce, romanının yaratıcı koşullarından biri olarak, yazarın o çağın insanı olmasını sayıyordum. Zaten nereden aklıma getirebilirdim yüzyıl öncesinin dikkat dağıtıcı öğelerini... Geçmiş çağları insanların meşguliyetlerine rüya gibi bir dikkatle eğildikleri çağlar olarak hayal ederdim. Sanki bunu sezmiş Proust, günün birinde bir anektodla geçmişten belirdi. Yazarın sosyete dalgasına kapılan karakteri, benim derdine yandığım, internet ağına düşen ve yeni sosyalleşme yöntemleriyle fazlaca meşgul olan, kendini ve yavaş yaşamayı unutan insanlarıma benziyordu. Kendi dışında kalan her şeyi oldukça önemseyen, başkaları için ve göstermek üzere yaşamaya başlamış, hem insanlığın ve yaşamın dününü hem de kendi dününü kaybetmiş insanlara yani. Anladım ki karşı karşıya kaldığımıza benzer bu şeyin geçmiş çağdaki karşılığı, daha sınırlı sayıda insanı ilgilendirse de, sosyeteymiş. Nasıl ki internetin pek çok olanağı çeşitli gelir grubundan insana eşit oranda ulaştırdığı söyleniyorsa, dünün sosyetesini de sosyal medya aracılığıyla herkesin sosyetesi haline getirdiği söylenebilir ve Proust'un satırları bu doğrultuda okunabilir. Proust'un kahramanlarından biri olan Violante, sosyete mensubu ama sosyeteden uzakta yetişmiş bir genç kızdı. Belli bir iradeden yoksun olduğu için annesi ve babası bir kaza sonucu öldüğünde, iradesizliğine başıboşluk eklenmiş, bu da potansiyelini etkili biçimde gerçekleştirememesine sebep olmuştu. Yani Violante, manalı ve işe yarar görünen bir eylemi gerçekleştirmek uğruna, bilinçle ayrılıyordu asıl yuvasından. Sosyete işlevsel görünüyordu. İşlevsel ve sanki eser miktarda iradeyle bile uzaklaşılabilecek bir yer gibi. Çünkü bu yalnızca Violante'ın elinde olan bir şeydi, onu zorlayan kimse yoktu. Ve öykü, bu hüzünlü hikayeye getirilmiş bir yazar yorumuyla devam eder. -Sonraki satırlar, dünün ve bugünün kazara ziyan olmuşlarını hatırlattığından bana biraz acı veriyor.- Sonsuzluk için yaratılmış ve giderek neredeyse hiçliğe hapsolan bir hayatın şaşaalı ve kasvetli manzarasını sunmaya devam ediyordu; gerçek kılabilecekken günbegün uzaklaştığı soylu kaderin hüzünlü gölgeleri kalmıştı sadece geriye. Violante, yarın gidiyor musunuz? sorusuna hep yarından sonra yanıtını verir. İşte size bir kalabalığa çekilme, kalabalığın vaatleri tarafından yutulma, dokunmak ve denemek için uzanma, sonra da kolunu kurtaramama hikayesi. Bunların yaşanabildiği yüz sene öncesinde, kahramanı başaramasa da, etrafında bunların yaşandığı bir kişi dünyanın en uzun ve nitelikli romanlarından birini yazdı. Sadece o değil, onun gibiler de başardı. Öyleyse biz dikkati dağınık teknoloji tutsakları için de ortaya bir şeyler koymak için hala umut olmalı: Belki de herkes daha sık kendini kendine getirme çabasını gösterip aklından çıkanları hatırlamalı.


Beş yaşındaki bir çocuğun ağzından çıkabilecek cümleler mi bunlar! Evet, eğer yazar Alper Canıgüz ise bir çocuğun bunları söylemesi anormal derecede normal bir durum! Beş yaşın verdiği dayanılmaz ağırlığın altında ezilmeyen, kendini ısrarla var eden, afacan, ukala, cesur bir çocuk Alper Kamu. Biliyorum, biliyorum: Hepimiz Alper Kamu'yuz. Hepimiz! Beş yaşındaki bir çocuğun ağzından çıkabilecek cümleler mi bunlar! Evet, eğer yazar Alper Canıgüz ise bir çocuğun bunları söylemesi anormal derecede normal bir durum! Beş yaşın verdiği dayanılmaz ağırlığın altında ezilmeyen, kendini ısrarla var eden, afacan, ukala, cesur bir çocuk Alper Kamu. Biliyorum, biliyorum: Hepimiz Alper Kamu'yuz. Hepimiz! Öyle bir kitap düşünün ki; polisiye türünün parodisi olan, biraz alaycı, biraz fantastik; gerçekten çok gerçekçi ve aslında bir toplum eleştirisi yapan; her sayfasında çok eğlendiğiniz Bu kadar da olmaz canım! dediğiniz bir kitap. Alper öyle bir çocuk ki, yetişkinlerin her gün hızlanarak, bir yerlere bakarak, türlü sesler çıkararak yaşayıp gittikleri dünyasına girmek istemeyen beş yaşında bir birey. Evet, beş yaşında; ama hayatın o engebeli yollarını daha bu yaşta aşmış. Ama hayatın acımasızlığı Alper'i de vurmuş işte! Hızla yaşlanıyor. Alper Canıgüz'ün 2004'te yazdığı Oğullar ve Rencide Ruhlar, aslında hiç büyümeyen ve büyümek istemeyen biz yetişkinlere ilaç niteliğinde. Ne zaman elinize alırsanız alın, Alper Kamu karşınızda size muzip bir gülümsemeyle bakıyor ve cinayeti çözmek için yanı başınızda bekliyor. Mesela bu macerada aşık olduğu Alev ablasıyla dışarıda sohbet ederken, Hicabi Amca'nın evinin penceresinden sokağa atılan eşyaları gören Alper, hızla oraya gider. Bir de ne görsün, evin içinde Beşiktaş gol attı diye sevinen Deli Ertan eline ne geçtiyse pencereden aşağıya atmaktadır. Hem de boğazı kesilmiş Hicabi Bey ölü bedeninden akan kanlarla bütünleşen koltukta yatarken. Ve işte bu dakikadan sonra, Alper Kamu'nun bu cinayeti çözmesi vatan millet meselesi haline gelir. Okurken, Alper'le birlikte hem mahalle yaşamına, hem felsefeye, sanata, müziğe; hem de dine, psikolojiye, devlet sistemine, otoriteye itaat edenlere dalıyorsunuz. Alper bazen öyle laflar ediyor ki, kendinizi sorgulamaya başlıyorsunuz. O aslında tabii hayatı sorgulama... İnceden inceye bilinçaltımıza oynuyor yazar. Bu absürt polisiye hikayede düşünmediklerimizi, düşünmek istemediklerimizi, unuttuğumuz geçmişimizi hatırlıyoruz. Ben mahallede oynadığımız zamanları hatırladım önce, 2000 doğumlu olanlar bilmez bunu. Beton yığınları arasına sıkıştırılan, ödevdi, sınavdı derken oyun nedir bilmeyen bir nesil yetişiyor! Hayalleri bile bu karmaşada yok oluyor belki. Ama Alper öyle mi? Alper bizim iç sesimiz, dış sesimiz... Kaybolmak istemeyen diğer parçamız. Hem de çok entel. Onunla oturup saatlerce Nietzsche'den falan konuşabiliriz yani! Ayrıca yaşıtlarının tersine anaokuluna şiddetle karşı. Sonuçta bütün bu hayat karmaşası ve normlar silsilesi içinde, kendi dünyasını kurabilmeyi başarmış biri. Üstelik Alper'in düşünceleri sayesinde roman sadece eğlenceli bir polisiye olmaktan çıkıyor. Yazar, ideolojilere ve toplumun bu ideolojilerin etkisiyle çürümesine de göndermeler yapıyor. Kendi menfaatini düşünen Erdoğan Bey, Alper'in babasını komünist olduğu için sürdürmek istiyor. Metin Bilgin adaletin adaletsizliğini gösteren gizemli davranışlarıyla var oluyor. Onur Çalışkan her şeye itaat eden ve korktuğu için kurallara uyan bir polis memuru olarak çıkıyor karşımıza. Okulda verilen saçma sapan ödevlerin bir çocuk için ne kadar gereksiz olduğunu anlatıyor Alper Kamu bize, bu ödevlerin ve işlenen derslerin ne kadar boş geçildiğinin altını çiziyor. Anlayacağınız öyle hadi gülelim, eğlenelim diye okunacak bir roman değil Oğullar ve Rencide Ruhlar. Ayrıca her bölümde; Shakespeare, William Golding, Jules Verne ve Nietzsche'ye atıfta bulunuyor yazar ve bu durum romanı çok kapsamlı bir yere koyuyor. Beş yaş insanın en olgun çağıdır, ondan sonra çürüme başlar sözü de tüm ağırlığıyla üzerimize çöküyor. Burada 3-6 yaşın bir insanın kişiliğinin oluşmasındaki ilk ve en önemli, en kritik evre olduğuna; bu nedenle bu dönemde yaşanacak travmaların ne kadar hayati bir önem taşıdığına da dikkat çekiyor belki yazar. Alper Kamu babasının aslında yanlış bir evlilik yaptığını bile söylüyor. Kim bilir, belki de çocukların üzerine pek gitmemek lazım! Yoksa yataklarının altında kendi dünyalarını kurup deliler gibi felsefeye yönelebilir ve o dakikadan sonra durdurulamaz bireyler olabilirler. Fanzager'in süper küçültücüsüyle büyüyüp küçülebilirler bile!


Yazar arkadaşım Elif Seyrekbasan, 50'ler, 60'lar, 70'lerin düğmelerinden Buton Şeyler adıyla küpeler yapıyor ve Her dönemin tonları ayrı ayrı küçücük düğmelerde korunmuş gibi sanki. Her düğme bir hazine kutusu diyor. Ve güzel küpelerinin tanıtımlarını onları Türkan Şoray, Hülya Koçyiğit, Müjde Ar, Filiz Akın, Oya Aydoğan, Gülşen Bubikoğlu fotoğraflarına iliştirerek yapıyor. Küpeleri üretirken onları çocukluğumdan bir şeylere benzetip sonra yine o dönem sinemasının güzel kadınlarına yakıştırıyorum. Özetle o günlerle bu günleri birbirine ilikliyorum diye açıklıyor bunu da. Elif Seyrekbasan kullandığı düğmelerin büyük kısmını tuhafiyecilerde bulmuş, bazılarını da ailedeki düğme kutularından çıkarmış. Ve naylon düğmeler yerine, kemik, boynuz, sedef gibi doğal malzemelerden yapılanları seçmeye özen göstermiş.


Bir küçük diktatör... Kime nasıl hükmedeceğini şaşırmış. Her şeye sataşıyor; uçan kuşlara bile. ''Uç,'' diyor saksağana, itişin kakışın, diyor karıncalara. Sonra hızını alamıyor SUSUN! diye bağırıyor taşlara! Taşlar susuyor. Sanıyor ki kendi susturdu. Sürekli karar vermek güç iş, diyerek bir çam ağacına yaslıyor sırtını. Her diktatör gibi, sinirden ve kibirden kafasını yeterince iyi çalıştıramıyor! Bir küçük diktatör... Kime nasıl hükmedeceğini şaşırmış. Her şeye sataşıyor; uçan kuşlara bile. ''Uç,'' diyor saksağana, itişin kakışın, diyor karıncalara. Sonra hızını alamıyor SUSUN! diye bağırıyor taşlara! Taşlar susuyor. Sanıyor ki kendi susturdu. Sürekli karar vermek güç iş, diyerek bir çam ağacına yaslıyor sırtını. Her diktatör gibi, sinirden ve kibirden kafasını yeterince iyi çalıştıramıyor! Diktatör, Altın Kitaplar'dan bu yıl çıkan ve insanı kıskandıracak kadar güzel bir kitap. Metin de çizimler de çok eğlenceli. İnternetten gördüğüm kadarıyla ne yazık ki pek az kişi fark etmiş bu müthiş çalışmayı. Ben de kaçırmışım, bir dostum sayesinde geç de olsa keşfettim. İsveçli yazar Ulf Stark'ın yazdığı, Finlandiyalı illüstratör Linda Bondestam'ın çizimlerini yaptığı kitap, küçük bir çocuk üzerinden diktatörlüğün ne kadar gülünç ve acınası bir durum olduğuna dikkat çekiyor. Etrafındaki her şeye hükmederek güçlü olacağını zanneden küçük diktatör, hoşlandığı kıza bile bu yoldan yaklaşabileceğini zannedince alıyor boyunun ölçüsünü. Ayrıca onunla yürümektense bir maymunla yürümeyi tercih edeceğini söyleyen bir başka karakter, diktatörün yeni hedefini belirliyor: Maymun olmak! Maymun olmak tüm diktatörlerin hazin sonu. Kitabın da böyle sonlanması sürpriz son sayılmaz. Sona gelene kadar yaşananlar ise hiçbirimize yabancı değil. Bunlar yetmezmiş gibi, öylesine antipatik emir erleri de var ki kitapta, düşman başına! Siz kitabı bir an önce edinmeye bakın ve sadece çocuğunuzun değil kendinizin de başucu kitaplarından biri yapın. Korkmayın evinize kadar girsin; bu diktatöre değil çocuklar, kargalar bile güler! Fakat küçük Diktatör hep yalnız kalır sonunda.