Sabahattin Ali'yi daha çok, popüler şarkılara dönüşen şiirlerinden ve filme çekilen eserlerinden tanıyoruz. Bir de en çok filme çekilmesi istenen romanın, Kürk Mantolu Madonna'nın yazarı olması vesilesiyle... Öldürülmesinin üstündeki sis perdesiyle siyasi tarihimiz açısından da önemli bir isim Sabahattin Ali. ve işte onu daha yakından tanımak için iki fırsat: Kızı Filiz Ali'nin yazdığı Filiz Hiç Üzülmesin adlı kitap ve Bir Fotoğraf Camı adlı sergi... Eyüp Tatlıpınar yazdı. Müzikolog Profesör Filiz Ali, 1948'de Türkiye'den ayrılmak için Bulgaristan sınırına doğru yola çıkan ama sonrasında kayıplara karışan babası Sabahattin Ali'nin ölüm haberini almasını böyle anlatıyor. Kendisi küçük bir kızken babasıyla ilişkisini, onunla geçirdiği günleri, uzaklarda ya da hapishanedeyken duyduğu hasreti anlattığı kitabı 'Filiz Hiç Üzülmesin' yakın zamanda Yapı Kredi Yayınları'ndan çıkmıştı. Gazeteci yazar Sabahattin Ali, romanları, öyküleri ve şiirleriyle, siyasi mizah geleneğimizin zirvelerinde duran Marko Paşa Dergisi'yle, öldürülmesinin üstündeki sis perdesiyle Cumhuriyet tarihimizin önemli kişilerinden... Çoğumuz kendisini yeterince tanımasak da eserlerine fazlasıyla aşinayız. Örneğin 'Gramofon Avrat', 'Kuyucaklı Yusuf' filmleri onun eserlerinin uyarlaması. Zülfü Livaneli, Edip Akbayram, Ahmet Kaya, Sezen Aksu, Volkan Konak gibi müzisyenlerin seslendirdiği 'Leylim Ley'in, 'Aldırma Gönül Aldırma'nın, 'Geçmiyor Günler'in, 'Benim Meskenim Dağlardır'ın, 'Göklerde Kartal Gibiyim'in sözlerinde hep onun imzası bulunuyor. Eserleri epey popülerlik kazanmış Sabahattin Ali'yi biraz yakından tanımak için bugünlerde bir vesile daha var; Kadıköy'deki Caddebostan Kültür Merkezi'nde geçen hafta açılan ve 3 Mart'a kadar sürecek fotoğraf sergisi. 'Bir Fotoğraf Camı' adlı sergide fotoğrafları eşliğinde gazeteci yazarın hikayesi; ailesini, arkadaşlarını, gezdiği yerleri gösteren kendi çektiği fotoğraflarla bazı kişisel eşyaları yer alıyor. 18 Şubat'ta Filiz Ali'nin katılımıyla bir sergi turu ve söyleşisi düzenleneceğini söyleyelim. Yukarıda bahsetmiştik; Sabahattin Ali, öldürülmesiyle ilgili belirsizliklerin çözülmediği bir faili meçhul olarak, siyasi tarihimiz açısından da önemli bir isim. Onun hikayesi, son yirmi yıldır sıkça telaffuz edilen 'derin devlet'in sürekliliğinin bir kanıtı biçiminde görülüyor. Hakkında çıkan haberlerden komünist olarak damgalanmasına; öldürülmesinin ardından olayın açığa çıkmasının görünmez bir el tarafından sürekli engellenmeye çalışılmasından, katilinin mahkemedeki şovlarına kadar hemen her şeyin, örneğin 'Hrant Dink olayı'yla neredeyse aynı olduğunu görüyorsunuz. 1948'de üç ay kaldığı Paşakapısı Cezaevi'nden çıkınca yazacak yer bulamaz, işsiz kalır. Kamyonla nakliyecilik yapar. Çareyi yurtdışına gitmekte bulur ama pasaport alamaz. Kaçakçı Ali Ertekin'le anlaşıp kendisini Bulgaristan'a çıkarmasını ister. 19 Mart 1948'de kamyona atlar ve Kırklareli'ne doğru yola çıkar. Bir daha kendisinden haber alınamaz. 9 buçuk ay sonra cesedine ulaşıldığında bir sürü soru işareti belirir; Ali Ertekin kimdi? Eşyaları neden onun evinde bulunmuştu? Sabahattin Ali sınırda mı, Kırklareli polis karakolunda mı öldürülmüştü? Teşhis için ailesi neden çağrılmamıştı? Mezarı niçin kaybedildi? Mahkeme boyunca şov yapan, Sabahattin Ali'yi yoldayken yaptıkları konuşmalardan dolayı 'milli hisleri kabardığı için' öldürdüğünü söyleyen Ali Ertekin, hafifletici nedenlerden dolayı 4 yıl ceza alır. Geride cevapsız sorular kalır. Adını çok satan klasik romanlar arasında gördüğümüz 'Kürk Mantolu Madonna', Sabahattin Ali'nin en önemli eserlerinin başında gelir. Sabahattin Ali, İtalyan ressam Andrea Del Sarto'nun aynı adlı tablosundan esinlenerek 1943'te yazdığı romanda, bir aşkın etrafında insan ruhunun, ilişkilerin derinliklerine iner. Malum; bir süredir edebiyat eserlerinden uyarlanan diziler fazlasıyla popüler. Geçen yıl bu sayfalarda çıkan bir haberde bazı sanatçılara, 'En çok hangi romanın dizisini görmek istersiniz?' sorusu sorulmuş ve en fazla 'Kürk Mantolu Madonna' cevabı alınmıştı. Filiz Ali'ye bu durumu nasıl karşıladığını sorduğumuzda, 1970'ten beri bu konunun azımsanmayacak sayıda senaristin ve yönetmenin gündemine geldiğini söyledi. Fakat öneriler önce annesinin, ardından da kendisinin içine sinmediği için böyle bir proje gerçekleşememiş. 'Belki de o romanı çok sevdiğimiz, sakındığımız için kolay beğenmiyoruz' diyor Filiz Ali. Tomris Giritlioğlu gibi, diziye çekmek isteyenler de çıkmış fakat yine anlaşamamışlar. Dileği; romanın bir kısmı Almanya'da geçtiği ve başkarakterlerden biri Alman olduğu için filmin Türkiye-Almanya ortak yapımıyla çekilmesi. Onat Kutlar'ın bu tür bir fikri olduğunu, fakat senaryoyu tamamlayamadan hayatını kaybettiğini söylüyor. Sabahattin Ali benim için hep özel ve gizemli olacak. Şu yazıyı okurken bile tüylerim diken diken oluyor. Kürk Mantolu Madonna kutsallığın sınırının çok ötesinde bir kitap. Böyle bir kitabı sinemaya veya diziye dökmek kanaatimce, o karakterlerin özenle hazırlanmış desenlerine zarar verir görüşündeyim.


Konumuzla alakası yok ama anlatacağım... Birkaç yıl önceydi, bir sabah erken saatlerde çok acayip bir hadise gerçekleşti: Dünyanın dört bir yanından sayısız insan, konu kutucuğunda I love you yazan birer e-posta aldı. Filipinli bir hacker'ın yaydığı bir virüstü bu ve 24 saat içinde sayısız bankanın, holdingin hatta İngiliz Parlamento'su gibi resmi kuruluşların bilgisayarları çöktü. Etkisi topu topu bir gün sürdü, ama bu kadarı bile milyonlarca kişinin ağzının payını almasına yetti. O gün iki şey olmuştu aslında. 1) Gelen her e-posta'ya güvenmemek gerektiği idrak edilmişti. 2) Hiç tanımadıkları birinden gelen aşk ilanına düşünmeden atlayan milyonlarca insanın, kalplerinde ne derin bir boşluklukla yaşadığı, tatlı sözler duymaya, sevilmeye ne kadar ihtiyaç duyduğu anlaşılmıştı. Herkes çok ama çok yalnızdı! Bilmeyenler için konuyu özetleyeyim: Savaştan önce Berlin'e giden ve kitaplarıyla, rüyalarıyla inşa ettiği bir hayaller aleminde yaşayan Havranlı Raif Efendi, bir gün en az onun kadar içine kapanık, kabuğundan çıkmaya onun kadar gönülsüz Maria Puder'le tanışır ve aralarında tutkulu bir aşk başlar. Raif Efendi, babasının ölüm haberi üzerine Ankara'ya döner, bu arada II. Dünya Savaşı'nın ilk belirtileri patlak verir. Kahramanımız Nazilerin Almanya'daki azınlıklar, özellikle de Maria Puder gibi Yahudi olanlar üzerinde terör estirmeye başladığını öğrenir ama ne yaparsa yapsın Maria Puder'ine ulaşamaz. Yıllar geçer, ailesinin ısrarıyla istemediği bir kadınla evlenen Raif Efendi bir gün hareket etmek üzere olan bir trenin penceresinde Maria'nın bir yakınını görür. Öğrenebildiği tek şey, sevgilisinin bir toplama kampında öldüğü olur; kadının yanında duran çocuk da Maria'nın, yani Raif'in kızıdır. İşe bakın ki tren aniden kalkar ve içindekiler bir daha dönmemecesine gözden kaybolur. Bugünün aşka dair cicili bicili vaatler ve ikide bir yere çakılmamıza sebep olan projeler dünyasında yeri olmayan bir aşk bu. Yalnızlığımıza en az bizim kadar yalnız karakterlerle şifa oluyor ve hazin finaline rağmen, şiddetli ve derin bir aşk yaşama arzumuzu tetikliyor. Okurken, hem hayatımızda neyin eksik olduğunu görüyoruz hem de içimizde incecik bir umut filizleniyor. Ruh ancak bir benzerini bulduğu zaman meydana çıkıyordu; bize, bizim aklımıza, hesaplarımıza danışmaya lüzum görmeden... Biz ancak o zaman sahiden yaşamaya -ruhumuzla yaşamaya- başlıyorduk diyor Raif Efendi ve işte hepimiz ona bütün kalbimizle, hiç değilse romana gömüldüğümüz süre boyunca inanıyoruz. Sabahattin Ali, Kürk Mantolu Madonnayı askerlik yaparken, Büyükdere'deki çadırda yazmış. Roman ilk kez Hakikat gazetesinde 18 Aralık 1940-8 Şubat 1941 arasında tefrika edilmiş. Sabahattin Ali her hafta bir bölüm yetiştirmeye çalışıyormuş. Attan düşüp sağ kolunu incittiğinde bile, kolunu tenekede ısıtılan suya koyarak, yazmayı sürdürmüş. Cevdet Kudret'e göre, Sabahattin Ali kitabının adın önce Lüzumsuz Adam koymaya karar vermiş ama vazgeçmiş. Pertev Naili Boratav'a göre ise, bir ara kitabının adının Yirmi Sekiz olmasını istemiş. Çünkü Sabahattin Ali'nin bir dönem aşık olduğu gerçek Maria Puder, 28 yaşındaymış. 2 kez okuduğum ve hiç kitaplığıma kaldırmadığım sürekli çalışma masamın yada günlük görebileceğim bir yerlerde duran kitap. Kitabın neden bu kadar değerli olduğunu anlatan güzel bir yazı olmuş. Ama biliyorsunuz belki, bu zaten çok tartışılan bir konudur. hatta Doğan Akhanlı'nın bu konuda bir kitabı da var: Madonna'nın Son Hayali.


Kürk Mantolu Madonnasının ikonik pop star Madonna'nın hayatını anlattığını sanan TV şahsiyetlerinin ya da Fransız yazar Kafkanın örümceğe dönüşen kahramanına hayranlık duyan kıdemli köşe yazarlarının ülkesi olabilir mi burası? Bilmediği konularda bile habire konuşanların ülkesi demeli belki de... Neyse ne! Sonuçta okumaktan ve merak etmekten, sorup öğrenmekten vazgeçmeyenlerimiz de var. Ben onlardan biriyim ve bu hafta size birkaç kitap tavsiye edeceğim. Henry Miller, yıllarca yasaklı kalmasına rağmen bugün çağdaş edebiyatın başyapıtlarından sayılan Yengeç Dönencesiyle karşınızda. Time Dergisinin Yüzyılın 100 eseri seçkisine aldığı kitap, Siren Yayınları'ndan çıktı. Aslında Siren çok güzel bir şey yaptı ve Miller'ın tüm külliyatını yayınlamaya karar verdi. Böylece peşinden Oğlak Dönencesi, Clichy'de Sessiz Günler ve Marousi'nin Devi de yayınlandı. Sonuncusu bence hepsinden güzel, çünkü bu iştahı ve yeteneği sınırsız yazar sonunda kendi hikayesini anlatıyor. 20 yıl boyunca tatil yapmadıktan sonra işe güce paydos eden ve Yunanistan'a giden Miller'ın orada kendine dönmesini, bir bakıma ışığını bulmasını okuyoruz. Koca adam yoksul Yunan kasabalarını dolaşıp o güne kadar hiç tanımadığı türden insanlarla, tabiatla ilişkisini kesmeden yaşamayı sürdürebilmiş köylülerle karşılaşıyor, ondan uzak kalmış dünyaları ve trajedileri öğreniyor. Barışı, huzuru, özgürlüğü zeytin ağaçlarının arasında, tarlaların kenarlarına bir sezonluk inşa edilmiş derme çatma barakalarda buluyor; kaybettiği coşkusunu yeniden kazanıyor. Yolları kat ederken bazen yalnız, bazen de yanında Lawrence Durrell, Seferis ve Katsimbalis gibi başka büyük yazar ve şairler oluyor. Caz müziğine kaval ezgileri, sohbete şarap ve serüven karışıyor. Ve Miller parlak bir yaşam ve insanlık manifestosu bırakıyor önümüze. Gerçeklikle derdi olan, yazıda onu bulmaya çalışan yazarlardan biri de Truman Capote. Bir katilin hikayesini içeriden anlattığı ve döneminde çok tartışılan Soğukkanlılıklayı okumuş olmak bile yeter bunu anlamak için. Öte yandan yazarımız bunu sonraki kitaplarında da sürdürdü... Peri masalı havasına rağmen Tiffany'de Kahvaltı bile belli bir gerçeklik düzeyinden uzaklaşmamıştı, sonuçta sonradan itiraf ettiği gibi oradaki anlatıcı doğrudan Capote'nin kendiydi. Yeni çıkan Ateşteki Güve ise onun da çok gençken kaleme aldığı öykülerden oluşuyor. New York Halk Kütüphanesi raflarında kısa bir süre önce keşfedilen bu 14 öykü, Capote'nin yazar olarak sesini çok genç yaşta bulduğunun, özellikle derin empati becerisinin yanı sıra hayatın kıyılarında yaşayan insanlara olan ilgisinin köklerinin de gençlik yıllarına uzandığını kanıtlıyor. Kitap bir bakıma Capote'nin yazar olarak kendini keşfi. Sevdiği yazarın ilkgençliğiyle tanışmak isteyenler için şahane fırsat. Son önerim ise ilk iki kitabın aksine gerçeğe değil, yalana dair. Üstelik yeni de sayılmaz. İtalyan anlatı ustası Giorgio Manganelli, 19'uncu yüzyıl çocuk klasiği Pinokyoyu bir paralel kitap biçiminde yeniden yazmış. Yalan bunun neresinde diye sormayın, Pinokyo dedim, yetmez mi? Alef Yayınları'ndan çıkan Bir Paralel Kitap enteresan bir okuma deneyimi olabilir. Üstelik daha önce Olanaksız söyleşiler adlı bir kitap yayınlayan ve çoktan ölmüş 20 şahsiyetle yaptığı 'röportajları' yayınlayan Manganelli edebi yalan kavramına hiç de uzak değil.


Tolga, Everest Yayınları etiketli Aslında Hayali anlatacaktı, bunun yerine şahane bir şey yaparak Kürşat Başar'ı anlattı. Fazlasıyla şahsi bir portre sanabilirsiniz yazısını ama tam öyle değil aslında. Çünkü ben de aşağıdakileri okuduktan sonra fark ettim; kendisiyle röportaj yapmanın yanı sıra bir dönem birlikte çalışmış da olmamıza rağmen, Kürşat Başar benim için hep o eşsiz bazılarından bir oldui. Kürşat Başar'ın Aslında Hayal adlı otobiyografik çalışması mayısta yayımlandığında kitaptan hemen haberdar olmuştum ama okumam temmuzu buldu. Hem de ne temmuz! Kitabı 14 Temmuz'da alıp okumaya başlamıştım ki, araya 15 Temmuz gecesi girdi. Herkes gibi bende de ne uyku kaldı, ne sinir sistemi. Sabahı sabah edip huzursuz bir uykuya daldıktan birkaç sonra şiddetli baş ağrısıyla uyandım. Ve tabii yoğun, üzüntülü bir umutsuzlukla. Anlamsızlık duygusuyla. Fakat tuhaftır, bütün bunlar kitabı bitirmeme engel olamadı. Onu yaptım, bunu yaptım, sonunda yapacak daha iyi bir şey bulamadım ve kitabın geri kalanını tamamladım. Kendimi anlatmıyorum tabii bunları yazarak; bazı kitapların her şartta kendilerini okutabilme gücüne eriştiklerini söylemeye çalışıyorum. Çok da edebi bir formülü, numarası olduğunu sanmıyorum bu gücün. Ya da kitabın başyapıtlar arasında yer almasını da gerektirmiyor. Ama Hadi bu sefer de öyle yazayım, su gibi aksın, kendini her şartta okutsun demekle becerilemiyor bu iş. O yüzden ben bilmiyorum bunun nasıl yapıldığını. Geçtiğimiz on yıl içinde Kürşat Başar'la iki söyleşi yaptım. Her ikisinde de evine konuk oldum. İlkinde 1.81 boya 78, üç dört yıl sonraysa, ikincisinde yani, 84 kiloydum. Kapıda görür görmez Tipi değiştirmişsin demişti bana. Çok şaşırmıştım buna. Sonrasında, arada geçen bir-iki anımsama cümlesinde, onun hiçbir şeyi unutmayanlardan olduğu kanısına varmıştım. Aslında Hayalde, yaşanmış olayları çok farklı bir şekilde hatırlayıp anlatabildiğine, böyle birkaç kişiye ve olaya daha rastladığına değiniyor Kürşat Başar. Benim söz ettiğim her şeyi hatırlama haliyle çelişmeyen, başka bir şey bu dediği. Zaten her şeyi hatırlama haliyle hiçbir şeyi olduğu gibi anlatmama halinin biraz iç içe geçmesi de gerekiyordur belki, dediği şeyi hakkıyla yaşayabilmek için. Asıl anlatmak istediğim bunlarla ne kadar ilgilidir, tam kestiremiyorum ama her iki konukluğumda da samimiyetle ağırlanmama rağmen tuhaf bir şekilde huzursuzdum. Öyle ki, oturduğumuz salon, pencerelerinden eşyasına, gayet kimlik sahibiyken, bütün bunlardan doğan atmosferi bir hayal gibi yaşamaya başlıyordum. O kadar hayal gibi ki, evinden çıktıktan on dakika sonra bile nerede ne eşya vardı, hatırlayamıyordum. Pencerelerinden düşen muhteşem ışıklar dışında hiçbir şey kalmıyordu aklımda. Kürşat Başar'a hem konsantre olmakta zorlanıyor hem de zekice ve esprili konuştuğu için sohbete eş bir düzeyde katılamama sıkıntısı yaşıyordum. Okuyanlar bilir, ileriki yıllarda beni kahkahalara boğacak olan Çok Güldük, Ağlamayalım adlı kitabında zaten belirgindir bu yönü. Fakat ben de, televizyondan falan gördüğüm kadarıyla, ilk kitaplarındaki çok sevdiğim melankoliye yakın bir adam beklemiyordum zaten karşımda. Sorun, karşında hayal ettiğin gibi birini bulmama şaşkınlığı değildi. Ama ne olduğu da belli değildi. Sonra işte, o kadar yıldan sonra yani, Aslında Hayali okumaya başladığımda da aynı duyguya kapıldım. Sanki karşısında oturmuş onu dinliyor ve yavaş yavaş, alışık olmadığım bir huzursuzluğa kapılıyordum. Huzursuzluk dediğim şey, form diyebileceğim bir şeyle ilişkiliydi sanki. Sıklıkla rastlantılara değiniyordu. Hatta bütün hayatını rastlantılar üzerinden anlatıp çözümlüyordu. Eğer, kendisiyle iki kere bir araya gelip her ikisinde de bulunduğum gerçekliğin dışına düşme deneyimi yaşamamış olsaydım, herhalde içimdeki hissi ve bunun söz ettiği rastlantılarla arasındaki bağı böyle yorumlamak aklıma gelmeyecekti. Gerçekten de, okudukça görünüyordu ki, rastlantılar hayatının her aşamasındaydı. Belki bir tek yazarlığı hariç. Fakat bu noktada da, kitap en çok edebiyatla hayat arasındaki rastlantılara ve gerçekle hayalin iç içe geçişe değiniyordu. Geri kalan şaşılacak sayıdaki ve belirleyicilikteki rastlantıları peş peşe okurken, hem konukluklarımda karşısında hem de şimdi bu kitabı okurken, ikide bir neyin dışına düştüğümü kavrayıverdiğimi sandım. Karşısında oturup onu dinlemekle hayatındaki insanlara pek nasip olmayacak türden- rastlantılara bakıp kalmak beni aynı şeyin dışına düşürüyordu. Evet, çok geniş bir şekilde bunun bir şeyin formuyla ilgili olduğunu seziyor ama hala neyin formu olduğunu bulamıyordum. Sonra birden, yaşamın, dedim kendime. Kürşat Başar'ın hayata bildiğimiz anlamda ne kadar dahil olduğunu kestiremediğimi fark ettim. Fiziği, sesi, sohbeti, esprisi örtüyordu onda hissettiğim hayat dışılığı. Hatta ben onun canlılığı karşısında daha hayat dışı kalıyordum. Fakat ilk kitaplarında da sanki hayat dışı bir formdan sesleniyor gibiydi. Kim bilir, belki de metinleri, hayatla arasındaki bu tuhaf bağdan doğmuştu zaten. Bildiğimiz anlamda insani olmayan ama bunun görülemeyecek kadar yanıltıcı biçimde kendi formunu bulmuş bir haliydi belki de beni tedirgin eden ve kendine çeken. Sonra, bunları böyle düşünüp tartarken, tam olarak hiçbirinden değilse de, en azından şundan kendi adıma emin oldum: Her iki görüşmede de ben bir hayaletin karşısında oturmuştum. Şimdi de bir hayaletin yazdığı kitabı okuyordum. Kürşat Başar'ın edebiyatı, hayatın kendisinden çok, hayatın hayaletinden doğuyordu sanki.


Sağlıklı kurtlar ve sağlıklı kadınlar, benzer ruhsal karakteristikleri paylaşır. Keskin bir duyarlılık, oyuncu bir ruh ve yoğun bir kendini adama kapasitesi. Kurtlarla kadınlar, doğaları, güçleri, araştırıcılıkları ve dayanıklılıklarıyla yakın akrabadır. Sezgileri güçlüdür. Yavruları, eşleri ve sürüleriyle yoğun bir biçimde ilgilidir ve değişen koşullara uyum sağlamakta deneyimlidirler. Tuttuklarını koparmalarının yanı sıra çok da cesurdurlar. Ancak her ikisi de sürekli avlanmış, taciz edilmiş, dahası obur, sapkın, saldırgan ve hasımlarından daha az değerli olarak tanımlanmıştır. Sabrınız varsa, öyküsünü anlatayım, öyküler ilaçtır zira. Ayrıntı Yayınları'ndan çıkan kitabı okumaya başladığımda, daha doğrusu Rio abajo noya, yani nehrin altındaki nehre doğru inerken bu kitabın hayatım boyunca başucumda duracak bir kitap olduğunu da anladım. Dahası kendimi yıllardır hep bir 'çirkin ördek yavrusu' olarak algıladığımı fark ettim. Olayları toplumun çoğunluğunun algısından farklı algılayan ben, acayip bir tür değildim aslında ve artık bunu biliyordum. Yalnız değilmişim meğer. Ne çok seven varmış orijinal adı Women Who Run With Wolves olan bu kitabı. Amerika'da yayınlandığı 1992'de, New York Times'ın çok satan kitaplar listesinde aylarca kalan kitap meğer ne çok insanın başucundaymış, ne çok insana ilham vermiş. Meğer ne çok kendini evinden ayrılmış hisseden, ruhunu özleyen kadın varmış. Jung Enstitüsü Başkanı Clarissa Pinkola Estes, aynı zamanda bir cantadora. Latin Amerika'da cantadora, hikaye toplayan anlamına geliyor. Meksika kökenli Estes, Macar bir anne baba tarafından büyütülmüş ve çocukluğu göl kıyısında, vahşi doğanın içinde geçmiş. Kökenlerine ilişkin bu farklı yapılar hiç kuşkusuz yaratıcılığını beslemiş. Bu kitapta, öyküler ve mitler yoluyla vahşi kadın arketipinin peşine düşüyor ve kadın psişesinin izlerini sürerek kadınları yuvaya geri gönderiyor. Kitabı yazmaya 1971 yılında başlamış ve 20 yılda bitirebilmiş. 1992'de Amerika'da yayınlandığında tam anlamıyla bomba etkisi yaratmış. Maya Angelou, Herkes bu ilham verici kitabı okumalı. Sezgisel doğasıyla ilişkisi kopmuş kadınlar için gerçek bir vitamin, diye yazarken, Los Angeles Times gazetesi, Nesirde coşku ve kıvılcım. Derin çalışmalarla ilgilenen kadınlar için bir başucu kitabı olacak. 'Kurtlar' adeta bir armağan, diye tanımlamış. Peki vahşi doğamızla bağlantımızı kaybettiğimizi nereden bilebiliriz? Kendi başına bir işe giremememizden, içimizi açamamazdan, kendimize hep bir anne baba aramamızdan, üzerinde çalıştığımız bir şeyi başyapıt haline getirmeden sergilemeye korkmamızdan. Hatta yolculuğa çıkmaktan, başkasına bakmaktan, koşmaya devam etmekten, durmaktan, yavaşlamaktan korkmamızdan... Otorite önünde sinmemizden, yaratıcı tasarılardan önce enerjimizi yitirmemizden, küçük düşürülme endişemizden, uyuşukluğumuzdan, bunaltımızdan, başka yapacak bir şey kalmadığında dilini tutamayacağız diye yüreğimiz ağzımızda yaşamamızdan... Yeniyi deneyemememizden, karşı koymamızdan, midemizin bulanmasından, kolaylıkla uzlaşmacı ya da nazik birine dönüşmemizden... Üstünlük kompleksimizden, müphemlik hissetmemizden. Bu saydıklarım, bir çağın ya da yüzyılın hastalığı değildir ve kadınların her tutsak alınışında, vahşi doğanın tuzağa her düşürülüşünde, kısacası her zaman ve her yerde bir salgın şeklinde kendini gösterir.


Sosyal medyanın takip edilen sitelerinden Fikir Atölyesi'nin ve Faili Meçhul Kıyak Hareketi'nin kurucusu, hayranları tarafından Kurumsal hayatın Behzat Ç.'si diye anılan Tunç Kılınç'ın Sıfırı, sıra dışı bir yolculuğun hikayesi, herkesin yolculuğunun bittiği yerden, yani ölümden başlıyor ve geriye doğru ilerliyor... Hayata yeniden başlama isteği uyandıran, sıfırdan yeni bir hayat inşa etmenin güzelliğini hatırlatan bu tuhaf serüvende Albert Einstein'dan Steve Jobs'a, Andy Warhol'dan Patch Adams'a, dilencilerden zenginlere, ermişlerden günahkarlara kimler yok ki! Faili Meçhul Kıyak, yani FMK Hareketinin yaratıcısı Tunç Kılınç'ın ilk romanı Sıfır, Destek Yayınları'ndan çıktı. Kitap, hayatımıza, zaman kavramımıza, işimize, hayatımıza, insanlara verdiklerimize, onlardan aldıklarımıza, korkularımıza, komik, serseri ama aynı zamanda kalbe dokunan bir şekilde değiyor. Asıl aşık olduğumuz şeyin yaşam denen yolculuğun kendisi olduğunu, her köşe başında karşımıza bir sürpriz çıkararak anlatıyor. Fazlalık bizi mutlu etmiyor ki. Sahip olduğumuz her şey bize yük. Onlara sahip olmak için değil sırf, onları elinde tutmak için de özgürlüğünden ödün veriyorsun. Araba sahibi oldun diyelim, ödün verip durmak, arabanın sigortasını, vergisini, benzinini düşünmek zorundasın. Eh, bak bakalım arabası olmayan adam mı özgür, yoksa sen mi özgürsün? Ev de öyle. Yıllarca dört duvar sahibi olmak için çalışıyorsun, sonra kendini bu dört duvarın içine hapsediyorsun. Güya geleceğini güvence altına almak için. Ama iki saat sonrasını biliyor musun ki? Hayatında en değerli şey zaman. Geri alınamaz ve paha biçilemez. Sahip olmak uğruna en çok ondan fedakarlık yapıyor, kendi ellerimizle, kendi kararımızla farkında olmadan bu en değerli şeyi çalıyoruz ya da çalınmasına izin veriyoruz. O yüzden sıkıcı ve rezil bir hayat yaşayan herkes bunu hak ediyor, yaşıyorsan, bunu çünkü bunu kendi kararıyla yapıyor. Yok olmak özgürlüğün en uç noktalarından. Kendini ailenden, arkadaşlarından, sevgililerinden soyutlayabilirsen; kendini varken yok edebilirsen, bundan daha büyük bir özgürlük olamaz. Hiçbirimiz mutlak bir özgürlükle doğmuyoruz ama en azından bunu düşünelim diyorum. Bu matematik. Ben çok hayal kuruyorum, tek bir hayal uğruna yaşamıyorum. İkinci kitabımın hayaliyle yanıp tutuşmuyorum mesela, belki Sıfırın bir tiyatro oyunu, radyo programı, televizyon dizisi, sinema filmi olur diye hayal ediyorum. Fotoğraf çekmekle ilgili en az 50 hayalim var. Sınırlamayalım yani kendimizi, hayallerimizde zengin olmamız lazım, cüzdanlarımızda değil. Ölümü de doğum kadar doğal karşılayabilsek, hayatımızın her anı değerli olur. Ölümden korkmak demek, yapabileceklerini yapmaktan korkmak demektir. Her anını içindeki çocuğu dinleyerek yaşarsan, her anının tadını çıkarırsın ve o zaman ölümden falan da korkmazsın. En yakınlarını kaybetmekten bile korkmazsın. Bu müthiş bir hafifleme. O bencillikten. Bir daha o kişiyle bir şeyleri paylaşamıyor olacaklar. Ah yaşasaydı neler görecekti sözü bence çok sahte. Kimsenin iç dünyasındakileri bilemezsin, hele yaşasa hissedebileceklerini hiç bilemezsin, sadece tahmin edebilirsin. Ölümden korkmamak, insanın hayata daha sıkı bağlanmasını ve her ana değer vermesini sağlıyor. Belki de bilinçaltımda öldükten sonra gidilecek bir yer olmasını istemişimdir, kimse ölümden korkmasın diye. Özgür hissetmeyenler bu kitaptan cesaret alırlar diye umuyorum. İnce esprileri yakalayan ve okurken eğlenmeyi seven, biraz anarşist, biraz şakacı insanlar sever bence. Bunları insanların araştırıp bulmasını bekliyorum. Svahilice bir kelime olan peponien bahsetmiştik. Mamihlapinatapai de Şili'nin güneyinde yaşayan tek kişi kalmış Yaghan kabilesinin kullandığı bir sözcük. İkimizin de istediği ama söylemeye çekindiği bir şeyi yapmayı birbirimizden umarak karşılıklı bakışmak anlamına geliyor. Bu kelimenin tek başına yarattığı etkiyi birçok sözcük birarada yaratamadığı için kullandım.


Uyursanız rüya görürsünüz. Ama hayatınızın rüyasını görmek istiyorsanız eğer, sonuna kadar uyanık kalmanız şart. ABD'ye yerleştikten sonra adından çokça söz ettiren işlere imza atan, hatta sadece en iyilerin layık görüldüğü çizgi roman Oscar'larında da adı geçen M. Kutlukhan Perker, yeni kitabı Insomnia Cafe'yla kendisi gibi uykusuzları harikulade maceralar yaşamaya davet ediyor. Insomnia Cafe, Cairo, Air 1 ve Air 2'den sonraki dördüncü kitabım. Benim için önemi hem yazıp hem çizmiş olmam. Daha önce bizzat yazıp çizdiğim kısa öykülerim yayınlanmıştı. Çizgi roman dergisi Heavy Metal'de ve bazı çizgi roman antolojilerinde... Bir başka önemi de editörünün Diana Schutz olması. Sin City ve 300 gibi daha sonra sinemaya uyarlanan çizgi roman klasiklerinin editörü. Daha önce LeManyak dergisinde Uykusuz adıyla yayınlanmıştı aslında. Her sayıda 6 sayfa oluyordu ve bu bir yıl kadar sürmüştü. Yani Türkiye standartları için epey uzun bir öyküydü. ABD'de çıkan versiyonu biraz farklı tabii, zira yayınlamaya karar verince doğrudan İngilizce'ye çevirmek yerine öyküyü yeniden yazmayı tercih ettim. Böylelikle karakterlerin adı değişti, artık İngilizce adlar taşıyorlar. Ayrıca konuyu İngilizce'de daha dengeli bir biçimde toparlayabilmek için altı-yedi sayfa kadar da uzatmak zorunda kaldım. İngilizce yazdığımda, Türkçe'de yapamadığım bazı kelime oyunları da dahil olabildi. Örneğin öyküdeki kötü adamın adı Oblomov. Gonçarov'un ünlü romanındaki ana karaktere gönderme. Insomnia Cafe'nin esas karakterinin adını da değiştirdim, Mr. Kolinsky olarak. Aslında o da eskilerden, Heavy Metal'de yayınlanan ilk öykümün baş kişisi. Uykuyla aram hiç yok. Çok az uyurum. Uyumadığım günler de olur bazen. Gece yaşamayı ve gece çalışmayı seviyorum. Ama bakın aklıma güzel bir New York sözü geldi: Amerikan rüyasını görmek istiyorsan, uyumayacaksın! Bence alamaz. Edebiyatın silahı, okuduğunuz öyküyü size hayal ettirebilmektir. Çizgi roman bazen dendiği gibi sinemanın yerini de alamaz, çünkü sinemanın silahı da ilk kez karşılaştığınız karakterleri ve onların öykülerini size çok iyi tanıdığınız ve hatta hayran olduğunuz aktörlerin yüzleriyle seslerini kullanarak anlatmasıdır. Evet, çizerken bilgisayar kullanmıyorum. Son yıllarda renklendirme yaparken bilgisayar kullandığım oluyor biraz ama bu da tamamen teknik nedenlerden ötürü. Yine de geleneksel yöntemlerle renklendirme şansımı, her karşıma çıktığında kullanıyorum denebilir. Örneğin Insomnia Cafe'nin kapağını yağlı boya ve akrilikle yaptım. Toplam 80 sayfa olmasına rağmen, aylarca sürdü, nihayetinde onu bir dergi için yapıyordum ve her ay altı sayfa yetiyordu. Air de aylık bir dizi ama o daha ayrıntılı olduğu için, her ay 22 sayfa çizmem gerekiyor. Insomnia Cafe, el yazması kitap uzmanı Peter Kolinsky'nin hikayesi. Kolinsky günün birinde yüzlerce yıllık nadir kitaplarla dolu esrarengiz bir kütüphane bulur ve bu başının belaya girmesine yeter de artar. Kütüphaneyi tek başına keşfetmeye çalışırken peşine eski kitap karaborsasının tehlikeli adamları düşecektir. Her gün gittiği Uykusuzlar Kahvesi'ni işleten güzel Angela'ya aşık olan Kolinsky'nin hem kötü adamları etkisiz hale getirmesi, hem de kronik uykusuzluğu yüzünden hayatını cehenneme çeviren halüsinasyonlardan kurtulması gerekmektedir.


Kutlukhan Perker haftalık mizah dergisi Penguen'de çıkmış çizgi öykülerini Öyle Bir Geçer Zaman Ki adıyla kitap olarak bir araya getirdi. Perker'in çizgi romanlarından, uzun soluklu işlerinden farklı olarak bu çok kısa öykülerde onun hayatından anlar, kişiler, olaylar var... Kiminde çocukluğunu, ailesiyle, arkadaşlarıyla arasında geçen matrak olayları okuyoruz, kiminde de Çorbacıda Bitsin Bütün Sabahlar serisinde olduğu gibi dergilerde, meslektaşlarıyla yaşadıklarını... Perker'le yine dergi için gecelediği bir günün sabahında buluşup Getto Yayıncılık'tan çıkan kitabını ve benim paralel evrenim dediği hikayelerini ve Murat Menteş'le başladıkları çizgi romanı konuştuk. Ama en nefes kesici olan, üç arkadaşıyla birlikte UFO'ya yakalandıkları gecenin hikayesiydi. Üstelik tamamen gerçekti. Maksat Muhabbet Olsun adıyla İlban Ertem yaptı. Bir de Galip Tekin'in uzun hikayelerin arasına aldığı hatıralar vardı... Galip Tekin bunu bir nevi nefes alma alanı olarak kullanır mesela bir büyük hikayeye başlamadan önce kendini yenilemek için bir süre girdiği Bakırköy'deki hatıralarını, diğer hastalarla ilişkilerini falan anlatırdı. Ben buna 1991'de Fırt'ta başlayıp Fırfır'da devam ettim. Zamanla yaşım ilerledi, hikayelerin sayısı arttı ve bu, kullanışlı bir tarza dönüştü benim için. Şimdi de kitap oldular. Biliyorsun, genelde uzun çizgi romanlar yapıyorum ve bu kısa hikayeler bir bakıma benim paralel evrenim. Yok, hayal gücü pek karışmıyor, her şeyi olduğu gibi anlatmayı tercih ediyorum. Sadece yorumlarda serbest davranıyorum. Maçlardan sonra televizyoncular futbolcuları soyunma odalarına giderken yakalayıp sorular sorarlar ya, derginin çalışanları olarak biz de bir futbol takımının oyuncularına benziyoruz. Sabahlamışız ve dergiyi bitirmişiz mesela, maçtan zaferle çıkmış bir futbol takımı gibiyiz. Gelip bizimle röportaj yapsalardı nasıl cevaplar verirdik... İşte mesela bu varsayımdan yola çıkıp bir hikaye yazıyorum, araya anılar giriyor, tespitler karışıyor... İşçilik mühim burada. Şöyle anlatayım... İçki sofrasında bir an gelir sohbet koyulaşır, komik şeylerden bahsederken birden nasıl olduğunu anlamadan ağır meselelere, cinli perili konulara gelirsiniz ya; bu da öyle. Sofrada akış kendiliğinden değişir ama ben çizer olarak metaforlar kullanmak ve bu değişikliği üslubuma yansıtmak zorundayım. O yüzden bir kare, öncekine benzemeyebilir, komik çizgilerle ciddi çizgiler, derli toplu karelerle baş döndüren kareler yan yana gelebilir. Çok güzel, çok değişik bir şey benim için; hem deneysel takılıyorum hem de uzun çizgi romanlarda olduğu gibi günlerce aynı karakteri çizmek zorunda kalmıyorum. Yok o kadar değil. Bazı hikayelerim var ki yıllardır yemek masalarında, arkadaş ortamlarında falan anlatırım onları. O kadar bana ait hale geldiler. Bilmiyorum ki, olabilir tabii. Şimdi düşünüyorum da hikayelerim tek bir türde değil. Bazı hikayelerde genç yaşta mizah dergilerinde yaşadıklarımı, bazılarındaysa Amerika'da başıma gelenleri anlattım. Bir de tabii doğup büyüdüğüm Beylerbeyi'nin çocuklarını, delilerini, esrarengiz hadiselerini... Hikaye anlatma kabiliyeti dedikleri şey bence hikaye dinleme merakıyla başlıyor. Annemden bu konuda çok şey öğrendim. Bizim mahallede anneler çocukları hep tehlikelere karşı uyarırdı, bahçelerde kaybolmasın, kuyulara düşmesinler diye... Ama biliyor musun, annem bir kere bile bana Sakın şu bahçeye girme, kuyuya düşersin demedi. Sakın gitme, o evde gelin var dedi. Bu kadar. Devamı gerekmiyordu. Gelinin kim ya da ne olduğunun bir önemi yoktu, bu küçücük cümle orada tuhaf, acayip, korkutucu bir şeyler olduğunu hissettiriyordu sana ve bu da aslında hayal gücü olana yeterdi. Tim Burton'un Corpse Brideını annem 40 yıl önce yaratmış işte. Bizim evi anlatmadım ama Gezi dönemindeki tencere tava protestolarını anlattım. Okudum da belki gerçek değildir diye düşündüm. Gerçekti. 1991'in 12 Haziran'ında dört arkadaş bir partiden çıkıp arabayla Yeşilyurt sahiline inmiştik. Sahilde oturup bir şeyler içmek istedik... Muammer'le ben Bülent'le Ufuk'u orada bırakıp yiyecek bir şeyler almaya gittik. Döndüğümüzde onları göremedik ve şaka yaptıklarını sandık. Yürürken bir ara Muammer, Abi, baksana deniz feneri ne kadar güzel! dedi. Gerçekten önümüzde koskoca bir deniz feneri duruyordu. Aslında Yeşilyurt'ta gerçekten bir deniz feneri vardı ama hatırladığım kadarıyla o fener burada değildi. Ayrıca sanki bu kadar büyük de değildi. Dönüp baktım, evet, fener her zamanki yerinde duruyordu ve küçücüktü. Muammer'in fener sandığı şeye daha dikkatle baktık ve onun aslında dev bir ışık hüzmesi olduğunu anladık. Üzerinde kubbe gibi bir şey vardı: Uçak daire! Muammer bağırmaya başladı. Bülent'le Ufuk'un uzaylılar tarafından alınmış olabileceği aklıma geldi ve titredim. Uçan daire yavaş yavaş bize doğru alçalıyordu. Muammer dehşetin etkisiyle suda kayıp düştü. Bir yandan onu tutmaya çalışıyor, bir yandan da Bülent'le Ufuk'un ailelerine ne diyeceğiz, keşke uçan daire bizi alsa da kurtulsak diye düşünüyordum. Acayip. Uçan daire yaklaştı, yaklaştı, tam tepemizde durdu. Metaldi ama sıvı gibi akışkan bir yapısı vardı. Korkudan yüzümün, vücudumun sol tarafı tutuldu. Felç olduğumu fark edince ben de bağırmaya başladım. Ve işte uçan daire vınladı gitti. Nasıl bir ışık saçıyormuş ki sahil zifiri karanlık oldu. Bir süre sonra bizimkiler çalıların arkasından çıktılar. Korkup saklanmışlar meğer. Düşün, ben onları kurtarmak için uçan daireye koşuyorum, onlar bunu görüp çıt çıkarmıyor. Çok büyük travmalar yaşayan insanlar o travmaları atlattıktan sonra daha da iyimser tabiatlı olabilirler. New York'tayken hayatının bir dönemini toplama kampında geçirmiş biriyle tanışmıştım, mizah duygusu çok yüksek bir adamdı. Ama bana öyle olmadı, Vay be! hissiyle bir iki gün değişmişimdir belki, sonra yine normale döndüm. Hikaye dinlemeyi ve hikaye anlatmayı benim kadar seviyorsanız, gerçekle hayal bir noktadan sonra birbirine karışabiliyor. Ben de anlatırken birazcık kurgu yapıyor olabilirim, o kontrol dışı bir şey. Her hikayenin bir amacı olur. Korku hikayesi korkutur. Drama hikayesi dinleyende empati uyandırmayı hedefler. Politik hikaye düşündürür, mizah güldürür. Ben hepsini istedim, en çok da güldürmeyi. Neticede hikayelerimde mizah var ama açıkçası şaşırtmayı, heyecanlandırmayı da istedim. Ahmet Ümit başladı yazmaya, biliyorsun. Şimdi de Murat Menteş'le başladık. Doğrudan politik bir çizgi roman diyemem ama Murat'ın öyle bir karakteri, eğilimi olduğundan, içinde mutlaka siyasi göndermeler olacaktır.


Hollywood'un önde gelen aktörlerinden Ethan Hawke yıllar önce romancı olarak kendini göstermişti. Bu kez çizgi romanla çıkmış hayranlarının karşısına. Hawke'un Lost Boyun çizeri Greg Ruth'la işbirliği yaptığı Indeh, kelimenin tam anlamıyla klasik western filmlerinin ve kovboy romanlarının ipliğini pazara çıkaran bir eser. Biz de hem soylu Apaçi ruhuyla tanışıyor hem de Amerikan tarihinin en akıl almaz suçlarından, soykırımlarından birini okuyor, bugüne dek bize Kızılderililerle ilgili söylenmiş yalanları üzüntü ve öfkeyle hatırlıyoruz.


İki kez konserlerine gidip başlamadan çıkmak zorunda kaldığımı düşünürseniz, bu grupla aramda tuhaf ve talihsiz bir karma var herhalde, ama işte bu şarkıları çok güzel. Kütüphanede geçen bir karşılıksız aşk masalı. Şarkıyı söyleyen bir kıza aşık, kızınsa bu çocuğun niçin hep ona baktığı konusunda hiçbir fikri yok. Bir de şu var, kız erkeğe göre çok hızlı okuyor, ayrıca zaten bir sevgilisi var. Vladimir Nabokov, Philip Larkin gibi bazı yazarlar ve yazınsal dertlerine dair bir şarkı. Saçma ama gerçek hikaye, en azından internette öyle olduğu yazılıyor: Brian Wilson ve Mike Love bu şarkıda Dennis Wilson'un çıktığı zengin aile kızını anlatıyorlar. Kız babasıyla kütüphaneye giderken ona Dennis'le arasında geçenleri anlatıyor. Atmosferik albümler yapan Coil'dan bir şarkı. Tatlı grup, tatlı şarkı. Sadakat Savaşları diye bir albüm yapmışlardı, onu hiç unutmam.


Daha önce Dedem Bir Kiraz Ağacı adlı romanını okuyup hayran kaldığım İtalyan yazar Angela Nanetti'nin Kuyruklıyıldız Eken Adam adlı yeni romanı çıktı. Ağırlıklı olarak çocuklar için yazan Nanetti'nin bu romanı daha çok gençler için... Hararetle tavsiye ediyorum. Kuyruklu Yıldız Eken Adam, ünlü İtalyan yazar Angela Nanetti'nin romanı. Nanetti çocuklar için yazmaya öğretmenlik mesleğine veda ettikten sonra başlamış. Adalberto'nun Anıları, Mevsim Değişikliği, Melekler, Yağmur Kardeşliği, Eski Şehir'deki Patlamış Mısır Sirki birçok dile çevrilmiş. Çocukların ölümü kavramaları amacıyla yazdığı ve dilimize de çevrilen Dedem Bir Kiraz Ağacı adlı harikulade romanı ise dünya çapında birçok ödül kazanmış. Mistral de yazarın dilimize çevrilen ödüllü kitaplarından. Gelecekte zarafet nadir rastlanan bir erdem olacak; nesli tükenmiş bir değer belki. Bugünün şifreleri 'daha fazla', 'daha ağır', 'daha çok'... Daha çok manasızlık, daha çok ses, daha çok bilgi, daha çok ten, daha çok 'şey', daha çok kelime... Çocuklar çokluğa batmış durumda, sessizliğin ne olduğunu bilmiyor hatta ondan korkuyorlar. Ve her geçen gün yalnızlaşıyorlar. Belki de biz yetişkinler sahip olduğumuz bu tek hayata dair pişmanlıklarımız yüzünden onu tekrar tekrar yaşamaya çalıştığımız için böyle oluyordur. Hayatımızı bizim yerimize yeniden yaşama işini çocuklarımıza devretmişizdir. Sadece kendi çocuklarımıza değil, genel olarak çocuklara... Bizim olmadığımız kişiler olsun, yaşamadığımız şeyleri yaşasın ve yapamadıklarımızı yapsınlar diye.


Batıda tutkulu okurlar daha mı fazla, yoksa kendilerini daha mı az gizliyorlar, bilmiyorum. Belki daha meraklıdırlar. Yahut üşenmiyorlardır. Bildiğim, orada tek bir yazara ya da tek bir kitaba adanmış dergilere bile rastlanabildiği. Bunlardan biri de mesela Laurence Sterne'ün başyapıtı Tristram Shandy'e adanan The Shandean. Bir de tabii New York kökenli Lacanian Ink var; Jacques Lacan'a ithafen çıkan bir felsefe+edebiyat+pop kültür dergisi. Peki ya bizdeki durum? Enis Batur, bir 'Yahya Kemal Mecmuası'ndan söz ediyor, topu topu dört sayı çıkabilen. Ve bir ikinci örneği anımsayamıyor. Doğrusu ben de ilk sayfasından son sayfasına sadece tek bir edebiyat yapıtını konu alan bir dergiye rastlamadım. Lacanian Ink dergisinin biri Alacakaralık seriyalinin yıldızı Robert Pattinson'lu iki farklı kapağı. Geri kalanlarsa hayatının çeşitli evrelerinde Jacques Lacan. Batıda tutkulu okurlar daha mı fazla, yoksa kendilerini daha mı az gizliyorlar, bilmiyorum. Belki daha meraklıdırlar. Yahut üşenmiyorlardır. Bildiğim, orada tek bir yazara ya da tek bir kitaba adanmış dergilere bile rastlanabildiği. Hatta aslında sadece edebiyatla ya da düşünceyle de sınırlı değil, örneğin 'Chaplin' diye bir sinema dergisi getirdi bir arkadaşım, dergi Charles Chaplin'e ithaf edilmişti. Başka bir arkadaşımda da 'Casablanca' diye bir sinema dergisi gördüm. Derginin adı, o meşhur filmden ilham alınarak konmuştu. Bir de Lacanian Ink var tabii. Adı üstünde Fransız psikoanalist Lacan'a ithafen New York'ta çıkan bir dergi bu. Psikonanalitik kuram, edebiyat, felsefe ve pop kültürdeki yansımalarıyla ve bilhassa da Jacques Lacan'la ilgileniyor. Editörleri arasında Fransız Alain Badiou ile Slovenyalı Slavoj Zizek yer alıyor. Enis Batur, 'Eleştiri ve Okuma Hazzı' başlıklı yazısında Laurence Sterne'in 'Tristram Shandy'sine adanmış bir dergi çıktığını yazıyor. 'The Shandean' adlı bu dergi, dünyanın içinden sağ salim çıkılması en güç, en çetrefil ama aynı zamanda hiç şüphesiz en eğlenceli ve tatlı kitabına adanmış. Dünyanın dört bir yanından eleştirmen ve yazarlar dergiye çeşitli biçimlerde katkıda bulunuyor, romanı biraz daha anlaşılır kılacak minicik ayrıntılar üzerine makaleler döktürüyorlarmış. İçinde Sterne'in şömineden söz eden bir cümlesindeki çelişkili ifade üzerine upuzun bir yazı olabiliyormuş mesela. Sadece tutkulu okurlar değil, oyun oynamaya bayılan okurlar için de şahane bir dergiymiş. Batur'un yazmadıklarını internet sayesinde öğrendim. 41 dolara alabileceğiniz bu yıllık derginin şimdi 25'incisi çıkmak üzereymiş. Getirteceğim. Enis Batur, bir 'Yahya Kemal Mecmuası'ndan söz ediyor, topu topu dört sayı çıkabilen. Yazıyla ilgili birilerine gereksiz gelen ama aslında çok gerekli- bilgilerin bir şekilde gidip kendisini bulduğuna inandığım Batur bile bir ikinci örneği anımsayamıyor. Doğrusu ben de ilk sayfasından son sayfasına sadece tek bir edebiyat yapıtını konu alan bir dergiye rastlamadım.


Bir Latif Demirci röportajı yapmıştım yıllar önce ve vazgeçilmezlerini sormuştum. Müthiş yetenekli oluşunun yanında çok da tatlı bir adamdı. Vazgeçilmezlerini sıralarken nalburluk demişti, kırtasiye demişti, akrobat lamba demişti. Sonra Altan Erbulak, Edward Hopper, Romy Schneider, Vladimir Nabokov, Fransız çizer Sempe... BJK, Seinfeld ve İçki-sigara bir de. Elbette Muhlis Bey. Onu anmak için en iyi yol bu röportajı yeniden yayınlamaktır diye düşündüm. Ne yalan söyleyeyim, o yıllarda Altan Abi'nin yerine bir marangozun yanına çırak girseydim şimdi usta bir marangoz olmuştum. Bendeki bu ahşap sevdası çocukluktan başladı, keseyim, çakayım, zımparalayayım, ecza dolabı, tonet, sehpa filan yapayım, kullanayım. Tabii bu arada çizgi de lazım, çünkü yapacağın şeyi önce tasarlayacaksın, sonra çizeceksin... Bu marangozluk işini, çeşitli zamanlarda daha da geliştirerek sürdürdüm. Artık kafamda ciddi ciddi 'atölye kurma tilkileri' dolaşıyor. Hal böyle olunca da yurt dışında bile, müzelerden, kitapçılardan önce arayıp bulduğum yer, nalburiye ve kırtasiyeciler oluyor. Marangozluk aletlerini ellemek, incelemek, ne işe yaradıklannı bilmesem de bazılarını satın almak çok keyifli bir şey. Kırtasiyeye gelince, ilkokula başladığımda haliyle kalem kutusu da kullanmaya başlamıştım, hala kalem kutum var ama tabii artık önlük giymiyorum. Uzun yıllar, futbol topuyla amatörce mesaim oldu doğrusu. Beşiktaşlı oluşum da renkleri bir türlü öğrenemediğim yıllardan kalma. Yatıp kalkıp futbol konuşan bir fanatik değilim, ama seviyorum futbolu. 70'li yıllarda amcamın oğlu Beşiktaşlı bazı futbolcularla arkadaştı ve bana onlardan 'Latif'e sevgilerimle' imzalı siyah-beyaz fotoğraflar getirince Beşiktaşlı'Iığım artık tasdikli de olmuştu. Gırgır okurları yıllarca, çizdiğim fanatik Fenerli Muhlis Bey yüzünden, beni Fenerli zannettiler. Muhlis'in Fenerli olmasi karakteri açısından kaçınılmazdı. Neyse ki, Beşiktaşlı'lığımı sonunda Press Bey'deki Güllü Hanım üzerinden açık ettim. Bunu açık etmemin bir sebebi de, artık takım tutmanın, futbol geyiği çevirmenin Kopenhag Kriterteri'ne göre legal hale gelmesiydi. Yeri gelmişken buradan tüm camiaya başarılar diliyorum. Pazar günlerini sevmem; tuhaf bir hüznü vardır, insanı kendisiyle hesaplaşmaya sokan, çocukluğunu düşündüren, tenhalaştıran nevi şahsına münhasır bir gün gibi gelir. Edward Hopper'm 1910 ve 1960 arasinda yaptığı resimler bende böyle bir duyguyu yaşatıyor. Tanıdık insanların yalnızlığı, ıssız ve sıcak bir pazar günü ve hep uzağa, boşluğa bakıp bir mucize bekleyen insanlar... Bir tablosuna sahip olmak isterdim doğrusu. Aydınlatma ürünlerine de acayip bir tutkum var, böyle şeyler satan bir yer gördüğüm zaman, kendimi içerde buluyorum. Ne bileyim işte, modern-klasik tarasımlı abajurlar, yerden aydınlatmalar, masa lambalan filan görmek beni keyiflendiriyor. Kendi kendime evin çeşitli yerlerine yerleştiriyorum bunları kafamda. Kendi evime olmasa da en azından çizdiğim evlere. Tabii bu arada masa lambasının yeri benim için özel, yani olmazsa olmazlarımdan. iş, Masa lambası yoksa çizmem abi demeye kadar gider. Takıntı işte! Freud'a danışsak, Çocukluğunda bu kardeşimize akrobat lambalar hiç ilgi göstermemiş, libidosunda ampul yok, filan diyebilirdi belki. Bir Amerikan sitcom'una hayranlığımı belirtip fişlenmek istemem, ama ne yapayım, Allah için güzel dizi. Hakikaten fiş, fatura filan bir yana, Seinfeld bir yana! Kanal dolaşırken ne zaman rastlasam kumandayı elimden bırakıp bir sigara yakarım. Duyurulur. Hatırladığım kadarıyla Schneider, yaşamındaki acı ve hüznün yüzüne yansımasıyla daha da güzel yaşlanmıştı. Tuhaf ama bazı insanlarda, özellikle kadınlarda acının, yüz ifadesindeki anlamı estetiksiz güzelleştirdiğini düşünüyorum. Evek, senelel öncesinin kült tipi Muhlis... 1980'li yılların basında Behiç Pek'le birlikte Gırgır dergisinde Muhlis Bey'e başladığımız zaman milenyumda hala etiketim olacağını düşünemezdim doğrusu. 1980-90 arası on yıl boyunca çizdiğim Muhlis Bey, '80 sonrası dönemin belirsizliğine, ezikliğine, ardından Özal'lı 'hayatı nereden tırmalamalı' yıllarına tuhaf bir şekilde oturuyordu galiba. Behiç'e de oluyor mu, bilmiyorum, ama hala bu 'aykırı' tiple hatırlanmak hoş doğrusu. Bu arada o dönemlerin tipi olarak Arap Kadri'yi ve Mithat-Mirsat'ı da es geçmeyeyim. Kuru fasulye-pilav gibi bir ikili, ya da ne bileyim işte, Zeki-Metin, Meral-Zuhal gibi... Sigarayı 17 yaşımdan beri keyifle içerim, özellikle de çalışırken, kül tablasından duman çıkmazsa huzursuz olurum. Uzun yıllar Rothmans içmiştim, şimdilerde 'diyet' sigaraya döndüm, içkide ise özel bir tercihim yok, ama balıkla rakı, patatesle bira, peynirle şarap, bademle viski içildiğini duymuştum bir yerlerden. Hiç tatmadığım içkilere ve yolluklara bayılırım. Yahu, bu bölüm gençlere kötü örnek olmaya başladı, keselim artık.


Ellerini masanın üzerinde kenetliyor ve belki de bir tür toplu intihara yöneldiğimizi söylüyor Fransız. İnsandışı olan her şeyi yok etmeye yöneldiğimizi ama bunun paradoksal olarak kendimizi de yok etmek olacağını anlatıyor tane tane. Doğayla bunca boğuşmamıza değinirken Baudrillard, kendimiz dahil, tüm dünyaya karşı hınçla dolu oluşumuzu gözlerden kaçırmayalım diyor ve bunun insanca, pek insanca olan tüm şeyleri ortadan kaldırmamızdan anlaşılabileceğini iddia ediyor. Malumunuz, otobanlar, TOKİ'den siteler ve köprüler hükümetin dilinden de gündeminden de düşmüyor. Mevcut iktidar, şirket dilini kullanmayı çok sevdiğinden icracı performansının bu alanda ama neredeyse sadece bu alanda ölçülmesini istiyor ve tekrar tekrar söz ediyor betonarmeden projelerinden. Yapılmış, bitirilmiş projeler için hükümet, belediye başkanlarına, belediye başkanlarıysa hükümetin başına şehre serpiştirilmiş renkli afişler üzerinden teşekkür edip duruyor ve mesela İstanbul, koskoca bir tebrik kartıymışçasına yazılıp çiziliyor. Bu bezden ve kağıttan afişlere türlü türlü hünerler dökülüyor ve bu hünerler genelde kilometre ve saat hesabıyla ölçülüyor, orada burada üst geçitlerin altında, alt geçitlerin üstünde, duyuru panolarında karşımıza çıkıyor teşekkür dökümleri. Tüm şehirler çalışıyor, iyice anlıyoruz bunu, özellikle de büyükşehirler çok çalışıyor. Hükümetin danışmanları Russell Crowe'un bu yürek burkan ve imaj paralayan mesajına, salyangoz fotoğraflı tweetine nasıl yanıt vereceklerini düşüne dursunlar, beni bir telaş alıyor ki sormayın... İstanbul trafiğini Gezicilere bağlamayı becerebilenlerin, Crowe'un sözünü daha fazla köprü, daha fazla otoban ve daha yüksek binalar için kanıt gösterebileceklerinden ve rüzgarı yine kendilerinden yana estireceklerinden endişeleniyorum. Salyangozu geçmek gerek değil mi ya, hatta mümkünse tüm doğayı! Ve böylece yeşil çimenlerle hemhal olmuş salyangozu düşünüyorum. İstanbul ve trafiği, diyorum kendi kendime, salyangozdan hızlı ilerleyemezse, ibreti alem olsun diye salyangozu yavaşlatmanın bir yolu bulunacaktır. Önce çimenleri elinden alınacak, sonra da bir otobanın üzerine bırakılacaktır. Jean Baudrillard, gülümseyerek dinliyor Latife Tekin'i, masadakilerden biri de o. Düşünür kendi tezleriyle karşılık vereceği entelektüel paslar almaktan memnun görünüyor. Ellerini masanın üzerinde kenetliyor ve belki de bir tür toplu intihara yöneldiğimizi söylüyor Fransız. İnsandışı olan her şeyi yok etmeye yöneldiğimizi ama bunun paradoksal olarak kendimizi de yok etmek olacağını anlatıyor tane tane. Doğayla bunca boğuşmamıza değinirken Baudrillard, kendimiz dahil, tüm dünyaya karşı hınçla dolu oluşumuzu gözlerden kaçırmayalım diyor ve bunun insanca, pek insanca olan tüm şeyleri ortadan kaldırmamızdan anlaşılabileceğini iddia ediyor. Parklar azalıyor, ağaçlar yıkılıyor birbiri sıra... İnsan yaşadığı yere benzemez mi sonunda, diyorum kendi kendime, elbette benzer, diyorum ter içinde ve korkuyla. Ve ben, böyle deyince betonarmeyle bu temasın kalbimizi soğutacağından emin oluyorum. Vücut ısımızın düşmesinden olacak ölümümüz sanki ama elbette ondan önce ruh ısımız düşecek yavaş yavaş. Korkularımın orta yerinde bir kabus aralığından uzatarak başını Nihai çözüm bu olmaz umarım, diyor Baudrillard. Türümüzün derinliklerinden gelecek bir direnç diliyor insana. Çünkü biliyorum, insan bir tür ölüm arıyor kendine, betondan yapılma. Çünkü insan bir ölme biçimi deniyor, iktidarın elinden ve en kısa yoldan. Çünkü insan kozmosa bile rakip, özel ölümler istiyor kendine. Ölümde bile aç. Nihai çözümü arıyor sanki insan, kendinden kurtulmak için. Çünkü iktidarlar hayatı çağrıştıran her şey sussun, son bulsun istiyor, dünyayı denetlemek için. Ve insanlar sanki denetlenmek için ve dahası ve fazlası mutlak günahsızlık için mutlak günahkarlığı çağırıyor, hepimizin ölümünü çağırıyor, farkında değil. Sonra rüyalarımın ve uyanışlarımın ortasında gözlerim bir salyangoz, bir kelebek arıyor. Sonra Kalk, doğrul, diyorum kendi kendime ve yine kendime türümün derinliklerinden bir direnç diliyorum. Bugünkü Marmaray tantanasının üzerine ve son aylardaki yaşadıklarımıza bakacak olursak çok çok haklı bir yazı olmuş. Öteden beri aynı tas aynı hamam. Ülke yakında beton kusacak.


Önce kendinize mis gibi bir kahve yapın, sonra telefonunuzu sessize alın ve bu benzersiz röportajı tadını çıkara çıkara okumaya başlayın. Hasan Ali Toptaş: Sevgili Arsız Ölüm yeni çıkmıştı, yıl 1983. Denizli'de bir kitapçıda tesadüfen görmüştüm kitabını. O dönemde benim henüz yayımlanmış öyküm, kitabım yoktu. Gıptayla okudum, yazma heveslisi biri olarak... Seninle ilk tanışmam böyleydi neredeyse yirmi yıl sonra da yüz yüze geldik. H. A. T.: Ortalama dil dediğimiz, şekli çoktan belirlenmiş olan, kalıplaşmış dil gerekmez yazara. Yazar o dilin olanaklarından yola çıkarak kendi dilini kendisi kurar çünkü, hatta her yapıtı için ayrı bir dil oluşturur. Yani dil gerekmese bile bunun inkarı da gene dille mümkündür diye düşünüyorum ben. H. A. T.: Başka bir yol düşünemiyorum, evet. Elimizde ne var ki dilin gücünden başka! H. A. T.: Sen de bilirsin, yazdığın romanda kullandığın dilin ya da yakaladığın sesin, hapsedici bir yanı da var. Onun içine, onun olanaklarına hapsoluyorsun. Elbette başkaldırmak istiyorsun dile; tutup silkelemek istiyorsun onu. Ama bunu bile dille yapmaya mahkumuz. L. T.: Çok sayıda kötü metinle karşılaşıyorum; kuru, kokusuz, müziksiz... Kendimi zorlayıp okumaya çalışıyorum, ayıp etmiş olmayayım diye. Büyük kalabalıkların dili çok büyük bir hızla değişti kentte. Göçüp gelenler artık o duru Türkçeyle değil, çalıntı, yabancı sözcüklerle konuşuyor... O dille mi yazacaklar, bizden sonra yoksullar ne yazacak? Babamın dili öyleydi ki, ben Uygurca metinleri çözebilmiştim; eski metinleri elime aldığımda, az bir çabayla onları anlayabiliyordum. Şimdi öyle konuşanlar kalmadı, biz ne kadarını yazıya geçirebildiysek o kalacak geleceğe. Sorduğun soruya ne cevap vereyim istiyorsun? Beni heyecanlandıracak pek az şey okuyorum. Ne okudun en son dersen... İşte Uykuların Doğusu'nu okudum. Havada okudum, bulutların üstünde, kalp çarpıntısıyla, heyecanlanarak... Aradım seni hemen zaten. Uçaktaydım başladığımda. Kapağını açtım, bir rüzgar esmeye başladı Hasan Ali, başımı kaldırıyorum, uçağın kanatları sarsılıyor. Yazarların birbirlerini kıskandığına filan inanılır ya, yok öyle bir şey. Bende yok, içim sevinçle doluyor böyle bir yazı okuyunca. L. T.: Bazı yazarlar kıskanırlar mı öteki yazarları? Belki, bilmiyorum... Güzel yazıyla karşılaşınca heyecandan başım döner benim. Nasıl aradım seni o gün. Dilinin rüzgarını, havada nasıl dalgalandığını bir de benden duy istedim, nasılmış öyle yazmak... Hasretini çekiyorum öyle güzel bir şey okumanın. H. A. T.: Teşekkür ederim Latife. Benim de göğsüm kabarır Türkçeyi güzel kullanan bir yazarın metniyle karşılaşınca. Dilin kelimelerden ibaret olmadığını, genlerimizde de süregelen bir şey olduğunu, içimizde farklı şekillerde yankılandığını, kelimelerden çok bir çeşit bellek ve duygu sayılması gerektiğini kimi zaman gözden kaçırıyoruz galiba. L. T.: Bu söyleşide biz bize konuşuyoruz, bize sorular yöneltilmiyor. Dün de konuşabilirdik aslında ama heyecanımız solmasın diye bugüne erteledik, onun yerine de dolaştık biraz... Ama işte, ikimiz yan yana gelince edebiyattan, yazıdan başka ne konuşacağız ki! Neler yazıyoruz, neler okuyoruz, bunları konuştuk. Ben her romancı aynı zamanda bir besteci olmalıdır diyorum. H. A. T.: O müzik duygusu nereden geliyor, tam olarak bilmiyorum. Yazma biçimimin çocukluğumda sesleri algılayış biçimimle de ilgisi olabilir. Belki o sırada kulağıma gelen çam odununun yanarken çıkardığı har sesiyle, kozalakların çıtırtısıyla, kedinin mırıltısıyla; onların ruhumda şekillenişiyle... Babaannemin konuşma ritmiyle de ilgili olabilir ama bu tür bir algıyı nasıl edindiğimi tam olarak bilmiyorum. Ama bir cümle yazdığımda o cümle, dilin bütün kurallarına uygun bile olsa, onu bir de ses terazisinde tartmam gerektiğine inanıyorum. Yazarken ne dinlediğime gelince; Erkan Oğur'u, Gasparyan'ı, Farid Farjad'ı ve türküleri çok severim ama yazarken müzik dinlemem. Kendimi dinlerim daha çok. Daha doğrusu içimin sessizliğinde yatan müziği dinlerim. Dolmakalemin kağıt üzerinde gezinirken çıkardığı cızırtı bile fazlaymış gibi gelir bana. H. A. T.: Öyledir, hiç kuşkusuz. Metnin müziği olmasını gerektiğini de, bu müziği ruhumun derinliklerinde aramam gerektiğini de başka yazarlar öğretmiştir bana. Yazdıkları metinlerle öğretmişlerdir. Ama öğrenilen şeye ancak kendimizi eklediğimizde o şey bir işe yarıyor. H. A. T.: Yazar okullarına her giden yazar olmayacaktır. İlle de yazar olacağım duygusuyla gitmemeleri gerekiyor. Senin de söylediğin gibi, yazarlığın öğretilebilecek yanları var ama asla öğretilemeyecek, kişisel keşfe dayalı bir yanı da var. Kurgu üzerine konuşmak için, bir süre o tür bir atölyeye gitmiştim. Bunu biraz da kendim istedim, çünkü olayların düz bir biçimde arka arkaya sıralanışı kurgu sanılıyor çoğu kez. Hikaye ile kurgu birbirine karıştırılıyor. Ya da kurgu, metnin iskeleti olarak tanımlanıyor. Bütün bunları onların zihinlerinden silmek için gittim ve çok keyif aldım. Derse başlarken, şu an öğreneceklerinizi unutmak için öğrenin yoksa hepsi ayak bağı haline gelir, dedim. Bilgiyle ulaşılan bilgisizliğe geçin, anlamında... Yararı var ama moral bozucu bir yanı da var. Kimi zaman insan dergilerde hikayeleri çıkan, ama hala dahi anlamına gelen de, da eklerini ayrı yazamayan insanlarla karşılaşıyor buralarda. Ya da, Afallamak ne demek hocam? diyen insanlarla. Bunları işitince, dehşete düşüp üzülüyorsun. Çünkü bu soruluyorsa, bunun arkasında Orhan Kemal, Yaşar Kemal, Sait Faik okumamak vardır. Bu soruyu soranların yayımlanmış hikayeleri de var. Doğrusu ben bu tür yerlerde karamsarlığa kapılıyorum. H. A. T.: Hayır, birebir çalışmadım kimseyle. Ama isterdim doğrusu, şöyle leb demeden leblebiyi anlayan, kendini harflere adamış biriyle çalışmayı... Hem deneyimlerimi aktarıp rahatlamak, hem de birine adamakıllı yardımcı olmak için. Ben yazdıklarımı bile gösterecek insan bulamıyorum. Eskiden komşum olan Faruk Duman vardı. Lise öğrencisi olduğu dönemden beri tanırım onu. Komşumken, nasıl olmuş diye yazdıklarımızı birbirimize gösterirdik. O bana okuturdu, ben ona okuturdum. Bir başka gözün bakması önemli. Hatta bu konuda bir söz vardır, galiba Mehmet Taner'in sözü: Kimseyi bulamıyorsanız taşa gösterin, der. L. T: Mahmut ve Pelin'le İlhan Berk'i ziyarete gitmiştik Biz Melih'le okurduk birbirimizin şiirini, demişti, Bu lazım. Siz kime okutuyorsunuz yazdıklarınızı? Kendi yazdığımız metinler ve dilimiz hakkında içtenlikle konuşamamamız ne kötü, değil mi? Ben senin varlığından çok mutluyum, Hasan Ali. Mahmut'a borçluyum seni, nasıl tanıştın benim kitaplarımla dersen Mahmut sayesinde tanıştım, o bana söylemişti Hasan Ali'yi okumalısın diye. Öyle okumaya başladım senin kitaplarını. Bu söyleşide, beğendiğimiz başka romanlar, öykülerle ilgili de konuşalım bence. Senin Okudum, çok güzeldi, dediğin bir kitabı ben de alıp okumak isterim, beğendiğimiz şeyleri de söylemeliyiz birbirimize. H. A. T.: Aklıma Başar Başarır geliyor mesela, çok genç ama başarılı. L. T.: Genç ama yirmi yaşında da değil artık. H. A. T.: Bana hala ufakmış gibi geliyor, cüsse olarak benden büyük olsa da... Öykücülüğümüz açısından taze bir kan. Başar'ın öykülerini ve dile dair kaygılarını çok önemli buluyorum ben. L. T.: Ah tabii; sen o çıktığında Uykuların Doğusu'nu yazıyordun. Ben de yazarken okuyamıyorum. Bir kitabı bitirip diğerine başlamadan önce, yani unutma zamanında okuyorum. Çador çok hoşuma gitti, aradım da Murathan'ı zaten. Bir kitabı öyle sevince arıyorum. Aramak istiyorum. O, sesiyle beni mutlu etti, ben de sesimle onu mutlu edeyim, diyorum işte. H. A. T.: Bu bizde pek yapılmayan bir şey. H. A. T.: Birkaç tane var. Önyargı her zaman iyi bir şey değil ama bazı isimler var ki, artık ne yazabileceklerini biliyorsunuz. Beş kitabını okumuşsunuz, o yüzden altıncı kitabında ne yazacağını biliyorsunuz. Yine de hiç okumam dediğim biri yok. İlk kez birini okuyorsam büyük heyecan duyuyorum; iyi bir şey çıkarsa da göğsüm kabarıyor, dili iyi kullanmış diye seviniyorum, öbür türlü önyargılarım yok. H. A. T.: Bazen de metin ilk başta sezdiriyor, önyargı çok çabuk oluşuyor. H. A. T.: Dar anlamda, harflerle kurduğumuz dilden söz ettiğimiz sürece, tümüyle müziksiz bir dili mümkün görmüyorum ben. Her harf bir sesi temsil ediyor, müziği hiç düşünmesek bile müzik var. Yeni notalar bulmaktan söz edilebilir belki. H. A. T.: Roman değil mi yazdıklarımız? Bence roman. L. T.: Eh işte, romanı andırıyorlar. Ama o kurguyu, olması gereken dramatik dönüşümleri aradığımda hayır, ben hala ritmik dil kullandığımızı düşünüyorum. Bu müzik ve dil meselesine cesaretle eğilmeliyiz. Mesela Uykuların Doğusu'nda geniş dalgalar halinde yayılan bir müzik var. Okuduğumda, Hasan Ali dağların tepesinden inip o genişliklere bakmış, diye düşündüm, öyle dalgalanan bir ses işittiriyor bize. Kadın değil, erkek sesi duyuyorum. Oynak değil, ritmik gelmiyor ilk anda... Bir ritmi var ama İç Anadolu'nun oynak havalarındaki gibi değil. Efeler oynuyor; oynamıyor gibi yani. Bu oynayamayışın, yarım oynayışın müziğini duyar gibi olmak hoşuma gitti aslında. H. A. T.: Efelerin oynayışı biraz gururun ayağa kalkmış hali gibi. Ellerin ve cepkenlerin duruşları, o hava, o kartalsı eda... Ama bu görüntü benim kurmak istediğim müziğe benzemiyor. H. A. T.: Bilmem, kozalak çıtırtıları efelerin kulağındadır belki. Müziğin içindeki müziktedir. Aslında bu sorunun cevabını hiç veremedim şimdiye dek. H. A. T.: Üniforma hışırtılarının arasına sıkışmış bir efe. H. A. T.: Zaman zaman dil konusunda şunu düşünürüm: İlkokulda dili tanımlarken, Dil, düşüncelerimizi ifade etme aracıdır, veya Dil, yaşayan bir şeydir, derlerdi. Ben ikisinin de yanlış olduğunu düşünüyorum. L. T.: Ben dil dediklerinde neden bahsettiklerini anlamamıştım ilkin, biliyor musun? Bizimkiler konuştuğumuz şeye dil filan demiyorlardı ki... Dil öğrenmek ister misin? dedi biri bana, Dili nasıl öğreneceğim? dedim ben. Dili ben kuşlar gibi şakıyorum zaten, nesini öğreneceğimi anlayamadım tabii. H. A. T.: Dilin düşünce taşıyan bir araç değil, düşüncenin ta kendisi olduğunu öğretselerdi keşke diye düşünmüşümdür hep. Hatta insanın ta kendisi olduğunu öğretselerdi. Dil konusunda birçok şeyi çok geç fark ettim ben. Yıllarca dilin kendi kendine yaşayan bir şey olduğunu sandım. Öldürülebilir, yaşatılabilir olduğunu çok geç fark ettim. H. A. T.: Yaratıcı Yazarlık Atölyesi diye adlandırılan o çalışmalara katılanlarda bu tür kaygıları pek göremedim ben. Öncelikle, yazar olmayı hedefliyorlar. Yazar olmak için roman yazılmaz benim bildiğim kadarıyla. Roman yazdıktan ya da hikaye yazdıktan sonra gelen bir şeydir yazarlık. Aslında gelse de olur, gelmese de olur. Önce romanın kendisini amaçlamıyor muyuz? Önce bir şey olmak, olduktan sonra bir şey yapmak. Batıda da böyle midir, yoksa bu bize özgü bir şey midir, bilmiyorum. L. T.: Bu dediğin, yazar olmaya heveslenip de yola çıkanlar için söylenebilecek bir şey herhalde. H. A. T.: Dilden gene az önce konuştuğumuz konuya geldik, evet. Sanırım senin aklından hiç böyle bir şey geçmemiştir başlangıçta. Bir roman yazmak istemişsindir, yazarlık sıfatı sonradan gelmiştir. L. T.: İşte, tutturdum ben romancı olacağım diye. Geriye doğru bir hikayesi var bunun. Bu hikayeyi de ben mi kurup uydurdum belli değil. Sadece içimden taştı ve yazdım. H. A. T.: Aslında şimdi Unutma Bahçesi'nin içinde oturuyoruz biz. O kadar sessiz ki. L. T.: Çok sessiz değil mi? Ama ben sessizlik diye ağlaya ağlaya geldim buraya. Söyleşilerimi okumuş insanlar bilirler. Şehirde kendi sesim bile fazla geliyordu bana artık. Bu kadar sessiz bir yerde yaşadığında, doğrusu tam tersi bir duyguya kapılıyorsun. Doğa gücünü öylesine hissettiriyor ki, bağırsan da sesin fısıltı. Doğa anlamı siliyor, sesini istediğin kadar yükselt, bomboş yankılanıyor. H. A. T.: Şu anda doğanın bağrındayız, yüzlerimize yapraklar dokunuyor. Senin romanlarında doğa var, Yaşar Kemal'de de öyledir, Sait Faik'te de. Sanki ben biraz ıskaladım bunu. Birkaç yıldan bu yana okuduklarıma baktığımda da, giderek doğaya karşı bir kayıtsızlığın başladığını görüyorum. Acaba şehirde yaşadığımız için mi bu böyle ya da zamanımızın hızı mı doğayı gözümüzden siliyor diye kaygılandığım oluyor. Öteki romanlarında da var ama, senin özellikle son iki romanın, Unutma Bahçesi ve Ormanda Ölüm Yokmuş, beni kendi romanlarıma bakmaya yöneltti; doğayı gözden kaçırdığımı düşünmeye başladım. L. T.: Senin anlattığın insanlar da şu gördüğümüz ağaçlar, çiçekler gibi işte. Doğa eksik diye düşünmedim; ağırbaşlı bir yazar diye düşündüm senin için, fazla gülmediğini okuyorum yazdıklarında. Ben yazarken de gülüyorum böyle. Evrenin sonsuzluğunu hissederek ara sıra başımı kaldırıp yazı yazmak da neyin nesi diyebiliyorum. Acıyarak gülerim kendime bazen. Biliyorum, yazdıklarımda da var. Yoksullarda var zaten bu; yoksullar gülüşür dururlar, her şeyi unutarak gülerler. Biz evde yan yana geldiğimizde sabaha kadar gülerdik. Uyuyakalırsam kalbimde büyük bir boşluk olurdu bütün o hikayeleri kaçırdığım için. Uyudun gene, hikayeleri dinleyemedin derlerdi, sonra o komik hikayeler haftalarca anlatılırdı. Komik bir romancı olayım diye bir hevese düşmedim, ama sana göre epeyce dalgacı bir yazar sayılırım, sen ise çok ciddi, ağırbaşlısın. H. A. T: Ama bizim evde gülünmezdi, Latife. Gerçekten, hiç mi hiç gülünmezdi; hep somurtulur ve uzaklara bakılırdı. Benim çocukluğumda babam uzaklardaydı çünkü. Yıllar sonra döndü ama bu kez de ne varsa, o bakmaya başladı uzaklara. Çok az konuşurdu. Öyle ya, derdi sadece. Öyle ya cümlesini değişik tonlara sokarak bize farklı farklı şeyler söylerdi. Yani bu iki kelimelik cümle bizim gözümüzde uzayıp kısalırdı sürekli. Farklı anlamlar giyinirdi. Belki de yoksulluk bizi öteki kutba atmıştı; susarak, somurtarak, iç çekerek yaşıyorduk onu. Öyle derin somurtmaların içinden çıkıp gelişimin, yazımdaki o ses tonuyla ilgisi vardır herhalde. H. A. T: Belki iklimden ya da coğrafyadan kaynaklanan bir şey, bilemiyorum. İbn Haldun'un dediği gibi, ne de olsa coğrafya bizim dışımızda bir şey değil, onu gövdemizde taşıyoruz. Ruhumuzda hatta, sesimizde. L. T.: Güzel topraklarda doğmuşsun. Her yazarın bir dağı olmalıdır, gölü, denizi... Doğa diye tutturdum gerçekten ben İstanbul'da... Başta sessizlik özlemi olarak bastırdı bu. Kuruçeşme'de binaların görünmediği bir park vardır. Çimlerin üzerine sırtüstü yattığın zaman tek bir bina bile görünmez. Kendimi çok kötü hissettiğimde oraya gidip on dakika yatardım. Topraktan bana bir iyilik geçiyordu, iyileştiriyordu toprak beni. Bu nefes alma, bu genişleme isteği... Ben, yüzünü sonsuz genişliklere dönmüş bir evde doğup büyüdüm, taze ot kokusunun içine fırlatılmış bir çocuk olarak... Samanlıklarda oynayarak büyüdüm. Çocukluğumdaki o ot kokusu burnumda tütmeye başladı. Kuşak olarak politik bir başkaldırımız oldu ya, doğa içinde yaşayan ana-babalarımıza da başkaldırdık tabii, onların doğayla ilişkisine de dönüp bakmadık, sırt çevirdik, ablam çiçek dikerdi, bense küçümserdim onun sevgisini... Biz doğa manzaralarına bakıp kederlenmeyi iyi biliriz de... Gönlümüz ağaçlarda, otlarda değildi. O sıralarda reddettiğimizi, doğayla ilişkimizin politik dönemde zedelendiğini, koptuğunu, doğayı da, o ara analarımızı babalarımızı unuttuğumuz gibi unuttuğumuzu düşünüyorum. Doğaya pek yüz vermeyen bir edebiyatçı tipiyle karşı karşıyayız günümüzde, evet. Yaşar Kemal'de var dediğin gibi. L. T.: Evet, o kuşakta var. Sonraki kuşakların solukları isli, kulakları gürültülü. Ben öyle diyorum, devlete, millete kafa tutarken doğayı da onların saydık. H. A. T.: Az önce, giderek daha çok fark etmeye başladım dediğim şey buydu. H. A. T.: Gözüyle birlikte gönlü de kapanıyor belki. Belki insan, bakışlarını uzağa götüremiyor artık. O dar sokaklara, betonlara çarpıyor bakışların ve zamanla köreliyor. Genişlik önünde uzansa bile sen ona dar bakıyorsun böylece. L. T.: Etkilenmiyor olabilir miyiz? Nefesim daralıyordu benim, ruhum genişlemek istiyordu. İstanbul'da açık, yırtık bir yerler bulur bakarsın gerçi denize filan. O alçaklıklar, o yükseklikler... Düz bir şehir değil ya, o yüzden manzara resmi müzesinde dolaşıyormuşsun gibi tablo tablo görünüyor doğa. Güneş bütün haşmetiyle batıyor, ay ansızın doğuyor ama başka şeyler öyle bir bastırıyor ki. Son gidişimde boğazın akışı durmuş gibi geldi bana, çarpmıyor, çırpınmıyor... Ölmüş. Orhan Veli, sence dinlemek ister miydi İstanbul'un metalik uğultusunu... Biz en azından Kilyos'a, ormanlara giderdik, şimdi bunu yapmaya kalktığında on günlük yorgunluğa mal oluyor, hiç gitmemek daha iyi diyorsun. H. A. T.: Gidemem ben hiçbir yere, ben kalmak zorundayım. Gönül elbette böyle bir yerde ya da bir dağ köyünde yaşamayı diler. Otların, böceklerin, rüzgarların diline yakın olmayı; onlarla söyleşmeyi, yüzlerce çiçek adı, böcek adı bilebilmeyi. Bir köyde yaşamayı çok isterdim ama mümkün değil, hayatın bazı gereklilikleri insanın elini kolunu bağlıyor. Dediğim gibi, ben Ankara'da yaşamak zorundayım. L. T.: Oysa şimdi buradan da gidebilirmişim gibi geliyor bana. H. A. T.: Daha nereye? Yazmanın kendisi gitmek aslında ama sen sadece yazarak değil, doğrudan bedensel olarak da gidebiliyorsun. L. T.: Hep yolda olmak isteyen insanlar vardır, durmamacasına... Dil beni sıkıştırmıştı, müziğimi değiştiremiyordum artık. Kımıldamak, gitmek bir çare olabilirdi, doğa manzarası seyretmekle toprağa yakın yaşamak farklı şeyler. Gitmek beni açtı. Bedensel olarak da açtı, çünkü ilk geldiğimde buradan bizim bahçe kapısına zor yürüyordum, sağlığım bozulmak üzereydi. Burayı çok seviyorum ama başka yerlere de gidip yaşamak istiyorum açıkçası. Belki yaşlanmaya başladığımı hissetmemle ilgili bu, yaşamadım, yazdım, ya da eksik yaşadım duygusu... Bir gitme hevesi geldi bana. H. A. T.: Daha değil, daha değil. Daha ne romanlar okuyacağız. L. T.: Keşke fırsat olsa da başka şehirlere gidebilsem yaşamak için. Kastamonu'ya gidebilsem mesela... Belki erkeklerin taşımadığı birtakım korkular taşıyoruz biz. Bu bahçe ne kadar benim, derim ben, burada tek başıma kalabilir miyim? Dağlara, ırmaklara, uzak ıssız yerlere hep erkekler gider ya. Kadınların içlerinde korku var, belki o korku hafifledi burada... Şimdi gidip Giresun'da, Sinop'ta yaşamak istiyorum, Anadolu kentlerini merak ediyorum, Kapadokya, Diyarbakır, Van... Böyle bir özlem oluştu. Ama Yasemin var, gidemem. Bekliyorum, o üniversiteye başlayınca gideceğim. Seni de çağırırım Hasan Ali. H. A. T.: Zeynep Feraye çok küçük daha, iki buçuk aylık. Hiçbir yere gidemeyecekmişim gibi bir his var içimde o yüzden. Üstelik durağan biriyim ben, gönlüm gitmek istiyor ama gövdem bir türlü gitmiyor. Evde çakılıp kalan biriyim. Bir hafta hiç dışarı çıkmasam bile içeride bunalmam. H. A. T.: Kaldı ki bu romanlar yazılırken bir yandan da memuriyet yapıldı. Zaman fukarasıydım hep. H. A. T.: Yok, masada yazabilen biri değilim. L. T.: Ben de öyle. Ben hala yatarak yazıyorum. Bizim eve masa geç girdi, belki ondan, masada yazmaya alışamadım hiç. H. A. T.: Ben ortaokul son sınıfa ya da lise bire başlayana kadar bizim evde de masa yoktu, ben de alışmamışım. Duvar dibindeki minderlerin üstüne uzanarak ders çalışırdım. Zihnin işleyişinin gövdenin şekliyle, duruşuyla ilgisi olmalı. Ya da alışkanlıkla. Ben uzanarak daha rahat düşünebiliyor, daha rahat yazabiliyorum. H. A. T.: Hayır, hayır. Oradaki hayat izin vermiyordu zaten, dayatıyordu uyanık kalmayı. Biraz da meraklıydım galiba. İhtiyarların ateş başında, pekmez kazanlarının etrafında ya da güneşli duvar diplerinde anlattıkları hikayeleri, hatıraları dinlemeye bayılırdım. Zaten çocukluğumda ya okula giderdim her sabah, ya da minibüs muavinliğine. L. T.: Beni hep uyandırırlardı. Evde uyuyan biri çok korkunç bir şeymiş gibi. Biz hiç uyuyamadık çocukluğumuzda. Erken yatabilirdin ama canın istedi diye bir köşeye kıvrılamazdın. Güneş doğduğu, yüzüne ışık vurduğu an herkesle birlikte kalkmalıydın, böyle bir gelenek vardı. Şimdi bir sürü şey çıktı, gece saatine göre yaşayanlar, gündüz saatine göre yaşayanlar... Bizimkiler bilmiyorlardı bunları herhalde. Gitmek! Bilmiyorum, ben çok hayta bir sokak çocuğu olarak büyüdüğüm için gençliğimin arka odalarda roman yazarak geçmesine üzülüyorum, acıyorum kendime. Arkadaşlar kapıya gelir çağırırlardı, ben hiçbir zaman gidemezdim, romanımın kölesiydim çünkü. H. A. T.: İyi bir şey mi bilmiyorum. Çok gelip geçici bir düşüncedir ama bazen şöyle düşünürüm: Oturup aylarca, yıllarca bir romanın, bir atmosferin içinde yaşıyorsun, kendini unutuyorsun ya, çok kısa bir an için derim ki kendi kendime, dışarıda hayat gürül gürül akıp gidiyor, sen ne yapıyorsun... Çıkıp o hayata baktığımda harflerden başka çaremin olmadığını anlarım yine, geri döner, daha başka bir heyecanla harflerin arasına süzülürüm. Hatta, daha başka bir çaresizlikle. İnsan en çok kendi yarattığı cehennemde rahat edebilirmiş, onun cenneti orasıymış gibi geliyor bana. Roman yazılacaksa kimi zaman kölesi olmak gerekiyor elbette ama bu iyi bir şey mi bilmiyorum, sadece ben başka türlü yapamıyorum. İyi bir şey olup olmadığını anlamak için, ortaya çıkan romana bakmalı belki de. L. T.: Ben de şu a harfi doğada yok diyorum, bunu insanlar uydurdu diye geçiriyorum aklımdan. Harf dediğin ne ki sonuçta, sesin resmi sadece. Bir inançsızlık gibi bu, ama bu inançsızlık, yaptığın işin yapılmasa da olabileceğini düşünmek, başka bir inanca götürür seni. O yaptığın neyse, işte başına gelmiştir senin, bir zorunluluktur. Kimse seni zorlamadı ama yapmasan dağılıp gidecektin, parçalanacaktın, bütünlenemeyecektin bir daha. H. A. T.: Öyle olmuyor ama onun peşinden sürüklendiğimi hissettiğim anlar oluyor. O zaman parmak uçlarımda bir çeşit uyuşukluk hissediyorum. Sarhoşluk gibi bir şey bu, bir çeşit vecd hali... O sırada iyi bir şey yazmakta olduğumu artık biliyorum. Ama hep ben egemen olursam, cümleleri gidecekleri yöne hep ben götürürsem tatsız ve akli bir şey yaptığımı düşünüp rahatsız oluyorum. L. T.: Cemil Kavukçu, yazma isteğinin neredeyse bir sarhoşluk gibi bastırdığını söylüyor. Yazma öncesi kendinden geçiş, sarhoşlayış... Hiçbir yerdesin yazarken. H. A. T.: Esas olan o duygu elbette, hiçbir yerde olmak. Ben daha çok o sarhoşluğu yazarken yaşıyorum. Öncesinde hiçbir şey yok. H. A. T.: Hiç bilmiyorum. Az önce sözünü ettiğimiz atölye çalışmalarına kurgu dersleri vermeye, kurgunun ne olduğunu bilmediğim için gittim zaten. O günlerde, Mahmut'a sormuştum nedir kurgu, ben bilmiyorum diye. O da metnin kendisidir demişti, her şeyidir. Doğrusu da bu. H. A. T.: Ben bir cümleni hatırlıyorum: Şiir yıldızlara, öykü komşu teyzeye, roman önüne bakarak yazılır demiştin. L. T.: Yasemin'e söyledim onu. Çok küçüktü daha ve merak ediyordu bu kadar çok kağıtla ne yaptığımı. Kağıtlar uçuşup durur bizim evde. Çocuk düşünüyor tabii, nasıl bir annedir bu diye. Normal bir işte çalışsaydın, hiç değilse gece döndüğünde bize ait olurdun dedi iki çocuğum da farklı zamanlarda. Gecesi gündüzü yok bir romancının, sen de biliyorsun. O duyguyu hissettirmek için söylemiştim ona. Edasını öğretmek istedim yazmanın. Yasemin bunu öyle iyi hissetti ki, kafasını yatırıp gökyüzüne bakarak şiirler söylerdi. L. T.: İlk cümle için sonsuz ihtimal var ve o cümle boşlukta doğup boşlukta kalacak. O sonsuz boşluktaki roman arsamızın yerini öğreniyoruz ilk cümleden, o yer bize ilk cümleyle veriliyor. Romanımızı boşluğun oracığına çakacağız işte. İlk cümlenin titreştiği yere... Çak hadi görelim bakalım seni... İlk cümle, gerilimden kurtarır yazarı tabii, ee, sonra? Romancının da, müzisyenin de, şairin de işi boşlukla. Boşlukta bir yerimiz var onu arıyoruz. Kağıda yazıyorsun elbette, görünüşte öyle. Ama o kağıt sonsuz boşluktan başka ne ki. H. A. T.: Hatta okurken de boşlukta okunmalı. Romanla okur arasındaki bağ ancak böyle olursa kurulabilir. L. T.: Okuma deneyimine dair çok az şey biliyoruz. Göz, burun, kulak, her şeyle bakıyoruz o sözcüklere ama o anlama süreci nasıl oluşuyor bilmiyoruz. Nasıl kitap okuduğunu düşün bir. Sürekli bir bilinçle okumuyorsun ki. Kitap kötüyse hatırlıyorum her şeyi, hatırladığım zaman bitiyor. L. T.: Unutturabiliyorsa, evet. Şu sandalyede oturuyorum, elimde bir kitap var diyorsan... Yok işte, o zaman havalanmış ama inmiş oluyorsun. Kitap beni alıp götürüyorsa, kendimi ve şimdiyi unutturabiliyorsa iyidir. Bazıları da korkularından kitapla kanatlanıp gidemezler. Metin çok iyidir ama okur o kadar kötüdür ki; korkaktır, deneyimsizdir... Uçağa binemeyen insanlar vardır ya, o hesap. H. A. T.: Bunu ben de yaşadım. Borges'te ve Vüs'at O. Bener'de. İkisini de okuduğumda ne yani, bunlar da öykü mü dedim ilkin. Hatta Borges'i ödünç almıştım bir arkadaşımdan, götürdüm, burun kıvırarak geri verdim. Tabii, yıllar sonra her iki yazarı da yeniden, hayranlıkla okudum. İlk okuduğumda uçmaktan ben de korkmuştum belki. Ama damağımızda önceden oluşan, kat kat birikmiş bir tat var; farklı bir şey bunun üstüne düşünce yadırganıyor. Az önce de dediğim gibi, ancak boşlukta okunursa mümkün bir metnin içine girebilmek. L. T.: Deneyimli okur deniyor ya, var öyle bir şey. Kulak yok sende, göz yok sende, deriz ya hani. Alamıyorsun hiçbir şeyin tadını... Herkes de her metnin içine girip dolaşamaz serbestçe. O ham değildir de yazar yazamamıştır. Yazar-kitap yazılarındaki kestirme yargılar da, bu türden, kendini yazardan üstün görme gibi bir tatmin sağlıyor. H. A. T.: Yargılar iyi bile olsa, her zaman için korkunç. L. T.: Ama tabii yaza yaza edindiğimiz bir deneyim söz konusu; ben iyi metinle karşılaşınca daha öteden kokusunu alıyorum. H. A. T.: O bile benceyi barındırmalı bence. H. A. T.: Ben gene aynı düşüncedeyim; belki temel notalar aynı kalmak şartıyla yapılabilir bu. Sınırlı olanın içinde sınırsızlığı aramak zorundayız gibi geliyor bana. L. T.: Biliyorsun çok baba yazarlar var, nedir bu yazmak deyip bırakan. H. A. T.: Yakın zamanda iki arkadaşımdan duydum bunu. Sıkıldım artık, dediler. Bir süre sonra emekli ilan edecekler kendilerini, öyle istiyorlar. Ben yapabileceklerini sanmıyorum. H. A. T.: Belki çocuklukla roman yazmak o kadar da ayrı şeyler değildir. Hatta roman yazmak çocuk olmaktır. H. A. T.: Vazgeçemiyorum. Aslında, gidişata baktıkça, olup bitenleri duydukça sıtkı sıyrılıyor insanın. Gene de bırakabileceğimi sanmıyorum. Geçmişte böyle bir deneyim yaşadım çünkü. İlk iki hikaye kitabımdan sonra beni anlamıyorlar diye yazmamaya, hayatımı bir edebiyat okuru olarak sürdürmeye karar vermiştim. Elime hakim olamadım, Yalnızlıklar'ı yazdım o yaz. L. T.: Ama işte, öyle bir roman yazarsın ki bir gün, tamam artık diyebilirsin de. İyi ki varsın Hasan Ali, yazıyı sana bırakıp gidebilirim iç rahatlığıyla, sen yazdığın sürece gözüm arkada kalmaz. Dün akşam konuşuyorduk hani, söz oraya nasıl geldi bilmiyorum ama Senin yazdığın her şeye imzamı atarım, dedin bana, sabah uyandığımda bunu düşünüyordum. Ben de senin yazdığın her şeye imzamı atarım. yere göğe sığmayan bir sohbet olmuş sahiden. insanın böyle ustaları olsun, ellerini sırtımızdan çekmesinler hiç.. Bu sohbet-röportaj nerede yapıldı bilmiyorum ama bana nedense otların, çimenlerin üzerinden şöyle yüksekçe bir yerden denize ve etraftaki ağaç ve çalılıklara bakarak yapılmış gibi geldi. Kendi mekanını oluşturmuş, yazıda bahsi geçen müzik tam da Latife Tekin ve Hasan Ali Toptaş'ın sözcüklerine vurmuş. Yormadan düşünüyor insan anlattıklarını. Aslolan da samimiyet. Bu duyguyu içimde hissettiğim her metinde yüzüm gülümser benim. Gümüşlük Akademisi'ne bu yaz dilerim yolum düşer. Picus'un hangi sayisindan aldiysaniz referans verseniz iyi olurdu... Yine de kaybolmus bir seyi calinti olarak bulmak bile guzel.. Çalıntı mı, ayıp ediyorsunuz, o derginin yayın yönetmeniydim ve bu röportajı yapan kişi. Bir şey çalmadım. Hatirliyorum fotograflariyla beraber cok guzel bir metindi. Yazinin hic bir yerinde bu roportajin ne zaman yapildigina ve daha once yayinlandigina dair bir sey goremeyince oyle bir ifade kullandim kusra bakmayin. Picus zamaninda sıkılmadan okuyabildigim tek dergiydi... Kaş yapmak isterken goz cikarmisiz affola.. İnsanın sevdiği yazarlara bu kadar yakın olabilmek için çok az şansı oluyor... Bayıldım söyleşiye. İyi ki buraya koymuşsunuz. Teşekkürler.


Listemizde Cat Stevens ve Nirvana, The Polise ve Led Zeppelin ve daha kimler kimler var. Çay içmeyi sevenler için... Yalnızken de dinlenebilir. Cat Stevens'ın 1970 tarihli ve sadece 1 dakika süren Tea for the Tillermanı, insana huzur veren bir şarkı. Sıkı çalışmayla, ter akıtarak geçirilmiş bir günün sonunda ödül çaysa, o günün mutlu bir gün sayılacağından bahsediyor. Ya da bana öyle geliyor. Albüm kapağı şa-ha-ne. The Police ve Sting'i ayrı bir yazıda ele alacağım bu yakınlarda. Tea in the Sahara en sevdiğim The Police albümü Synchronicityde yer alıyordu ve Paul Bowles'un The Sheltering Sky romanından ilhamla yazılmıştı. Led Zeppelin ennnn sevdiklerimden. 1976 tarihli Tea for One da çok güzel şarkı. Böyle hissederek yaşadığın tek bir dakika, tüm bir hayat demektir diyor şarkıda Robert Plant. Melankolik, blues'u andıran bir havası var, her zamanki esrik Led Zeppelin'lere benzemiyor. Bir fincan çaya da güzel eşlik ediyor. Çayla ilgili bir şarkı değil bu aslında ama içinde şöyle güzel bir laf geçiyor: İnsan herkesin bir fincan çayı olamaz. Bazıları acı sever, bazıları tatlı, bazıları siyah, bazıları yeşil... Bu söz çayın güzelliğini nefis anlatıyor bence. İrlandalı Roisin O, çayın zihni arındırıp ruhu güçlendirdiğini anlatıyor. Bugün kendimi bir parça tuhaf hissediyorum diye başlıyor ve sonra aşk meşk işlerindeki kafa karışıklığının en güzel çözümünün bir fincan çay hazırlamak olduğunu anlatıyor. İngiliz topluluk The Kinks'i çok severim. Benim için özel olmaları için birkaç geçerli sebebim var ama yeri değil. Bu şarkıya çok bayılmasam da o leziz İngilizliğini seviyorum. Kırık kalplerden ve öğleden sonra içilen çaydan bahsediyorlar. Topluluğun Have a Cup of Tea diye bir şarkıları daha var. Honey Bee de pek benim seveceğim türden bir şarkı değil ama sözleri iyi. Sen benim güneşli günüm ol, ben senin gölgeli ağacın. Sen benim Louisiana'm, ben senin Mississippi'n. Sen benim şekerim, ben senin buzlu çayın... Çoook tatlı!


Şefkatten öfkeye, kederden pişmanlığa, sadakatten ihanete aşkın her türlü yüzünü anlattı Leonard Cohen. Sırf bu değil; derin meseleler de yer buldu dizelerinde. Toplama kamplarında kurulan ve ölüme rağmen hayatı kutsayan küçük orkestralar, savaştan, işkenceden, kıyımdan kaçıp başka memleketlerde var olma mücadelesi veren mülteciler... II. Dünya Savaşı'nın dünyayı değiştiren kötülüğünden de bahsetti, Suriyeli savaş kurbanlarının acısından da... Son albüme ölümün gölgesi düştü ama Tanrı da oradaydı. İşte enfes güzellikte 7 Leonard Cohen şarkısı ve hikayeleri. Bir gece otelin asansöründe Janis Joplin'le karşılaştı. Dağınık bir yatakta geçirdikleri geceyi Janis beni değil Kris Kristofferson'ı arıyordu, bense Janis'in değil Brigitte Bardot'nun peşindeydim cümlesiyle anacaktı. 1971 tarihli Songs Of Love And Hate albümünün üçüncü parçası. Aşikar biçimde öteki erkeğe yazılmış. Yani Cohen'in kardeşim, katilim diye söz ettiği adam, sevgilisini ayartan kişi... Hikayesine gelince; adı, ünlü müzisyenin gençken 1959'da aldığı Burberry marka yağmurluktan geliyor. Anlaşılan antropolog sevgilisi Elizabeth bu yağmurluğu hiç sevmiyor hatta bunu giyince örümceğe benzediğini söylüyormuş. Cohen de söz dinleyen bir adam olarak yağmurluğu giymemeye başlamış. Ama içten içe mutsuz da olmuş ve yağmurlu bavulunda gittiği her yere götürmeyi sürdürmüş. 'Ne yağmurlukmuş!' demek istiyorum, çünkü Elizabeth sırf bavulunda onu götürüyor diye Cohen'le Yunanistan'a gitmekten vazgeçmiş. İşe bakın ki yağmurluk yıllar sonra, Cohen büyük aşkı Marianne'le henüz tanışmışken çalınmış. Hem de esrarengiz bir şekilde, Marianne'le oturdukları çatı katından. Ve böylece biten bir aşkın ve acının simgesi haline gelmiş. Kapağında ünlü müzisyenin muz yiyen o pek tuhaf fotoğrafının kullanıldığı I'm Your Man için Tom Waits, Hayatımda dinlediğim en iyi albüm demiş. Sadece sözleriyle değil, müziğiyle de parladığını söyleyebilirim. En güzel şarkılardan biri Everybody Knows. Tabii I'll Take Manhattan, I'm Your Man, Tower of Song da unutulmaz. 1986'da single olarak yayınlanan şarkı, 1988'de I'm Your Man albümünde yer aldı. Sözler, Federico Garcia Lorca'nın Little Viennese Waltz şiirinden epeyce serbest bir uyarlama. Tamarit Divanı adlı kitapta yer alan şiirdeki Elvira, Don Juan'ın karısı. Elvira Kemerleri ise Lorca'nın yaşadığı Granada'da XI'inci yüzyılda inşa edilmiş çok ünlü bir yapı. Cohen'in İspanyol şaire hayranlığı öyle büyük ki kızının adını Lorca koymuş.


Leyla Erbil benim için bir perili ev gibidir. Orada durur yıllardır, tekinsiz ve artık dokunulmaz. Leyla Erbil benim için bir perili ev gibidir. Orada durur yıllardır, tekinsiz ve artık dokunulmaz. Bazısı tedirgin olur bu evden, önünden geçerken, etrafından dolaşırken başını eğip koşar adım yürümeye başlar. Nasıl olmuşsa vakt-i zamanında bir gün tesadüfen girmiştir içeri, lakin girmesiyle çıkması bir olmuştur. İşte o an, perili evle yoldan geçen ziyaretçinin, Leyla Erbil'le okurunun ilişkisinde çok mühim bir noktadır. O noktaya gelmişseniz bir kere, isteseniz de kaçamazsınız, aşık olmuşsunuzdur. Okumak yaşamaktır artık ve Leyla Erbil siz.


Onu sevdiğim zaman fonda Seni tanımayan yok bu şehirde şarkısı çalıyor. Gençlik iksiri satan kasaba tüccarı gibi sürekli tutkuyla onu anlatıyorum. Anlattığım yetse ya, sanki ben uzak diyarlardaki beş metrelik adamlardan söz eden bir masalcıymışım gibi insanların hayretle devamını merak etmesini bekliyorum. Mesela tek bir gerçeklik var; adamın gözlerinin çok güzel olması. Size şöyle söyleyeyim tanımadığı insanların onu yolda durdurup gözlerin çok güzel dediğini düşünüyorum, böyle bir şey. Ama insanlar gözleri çok güzel dediğim zaman hayatlarına devam ediyorlar. Olamaz. Kadın haklı arkadaşlar, en zoru susmak. 10 dakika susmayı becerebilsem hayatımın değişeceğini düşündüğüm anlar oldu ama yok illa anlatacağım illa söyleyeceğim çünkü gözleri çok güzel ve ben çok sabırsızım. O yüzden imzalar Leyla diye atılsa da kalbimiz Mecnun'dan yana. Her tesadüf iyi olmasa da hiçbir şey tesadüf değildir. Ben böyle kendi hallerim üzerine düşünürken Mecnun-Ortaçağ İslam Toplumunda Deli diye bir kitap gördüm. Kitabı elime almamla Tamam dedim, bir süre gider bu. Kim deli kim değil, hangisi hal, hangisi hastalık, bir süre bununla kafa yorarız. Her durum için de itinayla kendimize döner, ne kadarı psikolojik ne kadarı metafizik kaygılarımızı canlandıracak, tekrar tekrar bakarız. Delilik hep sık karşılaştığım bir şey oldu benim. Henüz olur olmaz her kalp sıkışmasına ayrı bir psikolojik tanım yapılmadığı bir dönemde, üstelik herkesin herkesi tanıyıp kabullendiği bir kenar mahallede büyüdüğüm için delilik, akıl hastalığı ya da o hal, artık duruma göre ne dersiniz hep olağan bir şey oldu benim için. Cin çarptığı söylenen, küçükken menenjit geçirdiği için öyle denilen, askerden dönünce garip davranmaya başladığı anlatılan, karısını yatakta başka biri ile yakaladıktan sonra sokakta yarı çıplak kadın kıyafetiyle gezen, hep bir tuhaftı zaten denen bir sürü insan vardı mahallede. Uzak durmak, tavır almak, çok farklı bir davranış geliştirmek gibi durumlar söz konusu olmazdı. Hal böyle olunca deliliği normalin dışında değerlendirmek hiç aklıma gelmedi. Bazen bir şey hep sizi bulur, hep sizin başınıza gelir. Bu, elbette bir karma klişesi olarak bir türlü öğrenemediğiniz derse delalet olabileceği gibi bazen de herkesi tedirgin eden bir durumun sizin için normal olmasıyla da ilgilidir. Tanrı not defterine bilmem kim bununla uğraşırken çok dert etmez diye yazıp delileri, hastaları, yemek yapmayı sevmeyenleri ya da başka bir şeyi hep size yollayabilir. Büyüdüğüm kenar mahalleden İstanbul'a gelince de her şey aynen devam etti. Oturduğum her binada bir deli vardı, bir tanesi beş yıl boyunca her sabah işe giderken Sana hediye getirdim diyerek bana sakız verirdi. Geçelim kitaplara... Delilik üzerine ilk okumalarım elbette Deliliğin Tarihi ile başladı. İnsanın hayatında bazı isimleri sadece telaffuz etmekten bile hoşlandığı bir dönem vardır. Nietzsche, Heidegger, Derrida demek bile insana göğüs kafesini genişletiyormuş gibi gelir. Foucault'yu da tam öyle bir dönemde okumuştum. Deliliğin gündelik hayatın normal bir parçası sayıldığı dönemlerden 1800'lü yıllarda, toplum için artık bir tehlike olarak görülmeye başlandığı, tımarhanelere kapatıldığı döneme kadar olan süreci pek bir güzel anlatıyordu. İlk kez o sıralar normal kavramının nasıl şekillendiği, şekillendirildiği üzerine düşünmüştüm. Yaratılan, dayatılan toplum düzeni, sınıf, siyaset diye epey kafa yorduğumu hatırlıyorum. Kitaptaki en ilgimi çeken bölüm ise Meczuplar olmuştu. Akıl bozukluğu kadar kapatılma nedenleri arasında zihin karışıklığı, inatçı bir dava açma meraklısı, çok kötü ve kavgacı bir adam, gecelerini ve gündüzlerini başkalarının kafalarını ütüleyen şarkılar söylemekle ve dine en korkunç hakaretleri savurmakla geçiren bir adam, çok yalancı, afiş asan adam, endişeli, üzüntülü ve acılı zihin gibi açıklamaları görmek şaşırtıcıydı. Deliliğin Tarihini geçip Mecnun-Ortaçağ İslam Toplumunda Deli adlı kitabımıza gelelim. İslam toplumu deyince açıkçası bana biraz daha ilginç geliyor çünkü kitapta da dendiği gibi Müslüman yaşantısının bütün önemli sorumlulukları bireyin aklının başında olması temeline bağlı. Fakat Allah yolunda meczupluğun da ayrı bir yeri var. Belki de bu yüzden Batı toplumlarına göre şiddete eğilimsiz akıl hastalarına karşı daha fazla müsamaha tanınıyor. Yumuşak bir el ensemi okşadı. İçinde bulunduğumuz durum iyiyse, kendimize de kimseye de zarar vermiyorsa sorun yok demektir. Deliler için de, garip hallerimiz için de aynısı geçerli. Yine Peyami Safa'nın dediği gibi normale ve herkes olmaya isyan eden bir insan ulvi olduğu kadar karikatür olmaya da mahkum olabilir. Bir yandan da hem başka şeyler görmek ve yaşamak isterken nasıl tanımlandığımıza çok da bakmamak lazım. Kendimizi kabul edelim, yol buradan açılacak. Deli, aşık, şair, başıbozuk, uyumsuz, ayrangönüllü her ne olursanız olun fark etmez. Tutarlılık gibi bir vaadimiz illa ki yok ama içsel bütünlüğünüz olsun. Böyle efendim, buyurun Çin malı, Üç ay sonra bozulacak ama bundan uygununu bulamazsınız diyen, en azından ne sunduğunu açıkça söyleyen bir satıcı var karşınızda. Gece Tamam bekliyorum deyip sabah Artık dayanamıyorum diye isyan edebilirim. Bilenler biliyor, İstanbul Efsanelerinde Rüya konulu bir tez yazıyorum. Gelin görün ki okuma kısmı bir türlü bitmiyor çünkü biraz sürekli keşfediş halinden mutluyum biraz da yazma süreci okumak ve öğrenmek kadar heyecanlı değil. Üstüne benim elimin ağır zihnimin dağınık da olması eklenince bizzat tezin kendisi bir efsaneye dönüşecek kadar uzadı. Tabii tezle beraber kitaplığımdaki rüya rafı da. Ben de her biri birbirinden güzel rüya üzerine kitaplardan her hafta birisini size anlatmaya karar verdim. İlk paylaşmak istediğim kitap; Türkiye'de Aşık Tarzı Şiir Geleneği ve Rüya Motifi, yazarı ise Prof Dr. Umay Günay. Rüya üzerine çalışırken, daha bilmediğiniz neler var kategorisinde o gün, aşık edebiyatında da rüyaların çok önemli olduğunu öğrenmiştim ve konuyla ilgili kaynak ararken bu kitabı bulunca koşarak aldım. Edebiyat tarihçileri genel olarak Türk edebiyatını kronolojik olarak İslamiyetten önce, İslamiyetten sonra ve Cumhuriyet dönemi Türk edebiyatı olarak üçe böldükten sonra İslamiyetten sonra Türk edebiyatını da Divan Edebiyatı ve Halk Edebiyatı olarak incelemek konusunda ortak bir anlayışa sahipler. Aşık Edebiyatı da tartışmalı olmakla beraber genelde Halk edebiyatı başlığı altında değerlendirilir. Halkın anlayabileceği dille yazan, daha çok hece vezni kullanan, saz çalarak diyar diyar dolaşan ve çok defa aşık adı ile kalem ve divan şairlerinden ayrılan şairlerin hepsini içerir. Sade kişilikten sanatçı kişiliğe, aşıklığa geçişte ya da bu yetinin verilmesinde önemli rol oynayan faktörlerden birisi de rüyalar. Ozan genelde niyetli veya sıkıntılı bir uykuya dalıştan sonra rüyasında bazen pirinin elinden bade içtiğini, bazen de ondan bir hırka aldığını görüyor. Kutsal kişilerle kutsal yerlerde karşılaşma ve sevdiği kişiye karşılaşmadan önce rüyada görmek de sık rastlanılan motifler. Şüphesiz rüyaların çok önemli olduğu Şamanizmden gelen Türklerde halk edebiyatında da rüyaların bu kadar yer almasına şaşırmamak gerekiyor. Kalanı için kitaba bakıyoruz. Güzel uyandığınız uykularınız, haberci rüyalarınız olsun.


Shakespeare hakkında çok şey biliyordum ama onun döneminde tiyatroların önünde çürük domates satıldığından, oyunları beğenmeyenlerin hislerini sahneye domates fırlatarak ifade etmesinin olağan sayıldığından habersizdim. Neyse ki Shakespeare'in hiçbir oyununda sahneye çürük domates atılmamış. Tek bir tane bile... Eh, onun bugün bile süren hipnotize edici etkisini bundan iyi ne anlatabilir! Edgar Allan Poe'nun ilk ünlü şiiri Kuzgun'u, Charles Dickens'ın en yakın dostum dediği Pençe adlı kuzgundan aldığı ilhamla yazdığını da bilmiyordum. Oscar Nasıl Wilde Oldu? adlı kitapta yazarlara dair bunlar gibi pek çok leziz bilgi var. Başka bir deyişle, sinema uyarlamaları gişe rekorları kıran, pop kültürün çeşitli mecralarında sayısız kez yeniden hayat bulan ölümsüz romanların yaratıcılarını aslında tanımayız. Çoğumuz için klasik edebiyat yapıtlarının arkasında nefes almış, bizim çektiğimiz acıların ve sevinçlerin benzerlerini yaşamış, en az bizim kadar sıradan ve kusurlu gerçek insanlar değil, soyut denebilecek belirsiz gölgeler vardır sanki. Sözgelişi Sir Arthur Conan Doyle, hiçbir zaman kendi yarattığı özel dedektif Sherlock Holmes kadar ünlü olamamıştır. Freudcu, Marxçı, post-yapısalcı, dekonsrüktivist ve benzeri edebiyat akımlarına yüz vermeyerek yapıtı doğrudan yazarıyla ilişkilendirmeyi tercih eden araştırmacı Elliot Engel bu yüzden kolları sıvayarak kütüphanelere dalmış, elde ettiği bilgi parçacıklarını birleştirmiş, böylece Anglo-Amerikan edebiyatından on dokuz büyük yazarın hayatıyla ilgili pek az kişinin bildiği hararetli hakikatleri gün yüzüne çıkarmış. Ve ortaya ağız sulandıracak bir 'leziz bilgiler kitabı' çıkmış. Ben mesela Shakespeare hakkında çok şey biliyordum ama onun döneminde tiyatroların önünde çürük domates satıldığından, oyunları beğenmeyenlerin hislerini sahneye domates fırlatarak ifade etmesinin olağan sayıldığından habersizdim. Neyse ki Shakespeare'in hiçbir oyununda sahneye çürük domates atılmamış. Tek bir tane bile... Eh, onun bugün bile süren hipnotize edici etkisini bundan iyi ne anlatabilir! Ben de şu aralar ara ara Dahiler ve Aşkları diye bir kitap okuyorum. İkaros Yayınları'ndan çıkmış bir kitap. Balzac'tan, Goethe'ye, Mozart, Marilyn Monroe, Edgar Allen Poe'dan, Sappho'ya ve daha nicelerine yer vermişler. Oldukça güzel bir kitap. Eğer okumadıysanız onu da tavsiye edebilirim egoist okur aracılığıyla size ve herkese.


Antik çağlardan beri varlığını sürdüren besinlerden olan ve on binlerce yıllık yiyecek-içecek tarihimizin en önemli maddesini oluşturan kuruyemişlerin kökeni, mitolojisi, kültürel önemi ve gündelik hayatımızdaki yeri benzersiz bir ansiklopedide biraraya geliyor. Overteam Yayınları'ndan çıkan Kuruyemiş Ansiklopedisini, yayın yönetmeni Raşit Çavaş anlattı. Şimdi yasaklı olan internet ansiklopedisi Wikipedia'yı açıkçası özlüyorum. Küçüklüğümde babamın kütüphanesinde bulduğum, üstelik galiba sahibi tarafından da pek önemsenmeyen Hayat Ansiklopedisini hatırlattığı için belki de. O yıllarda oyun oynamaktan yorulunca, raftaki altı ciltten birini seçip bahçedeki çardağa koşardım. Orada bana özel bir masam vardı. Dilediğimce yayılır, keyfime bakardım... Mis gibi çardak gülleri, annemin içine kavrulmuş badem atıp pencereden uzattığı limonatalar, babamın işten gelirken getirdiği acıbadem kurabiyeleri ve tabii ki elimin altındaki boyumdan büyük bir hayat... Cevap vermeye katiyen üşenmeyen, asla uykusu gelmeyen, yorulmak nedir bilmeyen bir kılavuzum vardı ve üstelik bu kılavuz hem çok eğlenceliydi hem de bugünün Wikipedia'sının aksine bana asla erişilemez kılınmıyordu. Kuruyemişin tarihini, meyvelerin suyunun çekilmesini sağlayarak daha uzun süre dayanması için gün ışığında kurutma yönteminin tarihi olarak bakarsak MÖ 4000'lere kadar çekebiliriz. Öte yandan prehistorik dönemden başlayarak, Akdeniz bölgesinde yetişen incirin MÖ 8000'lerde toplayıcılığının ve yetiştiriciliğinin yapıldığını söylüyor arkeo-botanikçiler. Antik dönemde kuruyemişler maddemizde bu konuyu ayrıntılı olarak işledik. İnsanoğlu gözünü açtığı anda tatlı tadı deneyimliyor: Anne sütü. Biliyorsunuz sütün içinde laktoz var, o da bir tür şeker. Kaldı ki, binlerce yıl önceden gelen kodlarımız da tatlıya eğilimimizi desteklemekte. Bu saydıklarınız da hem şeker hem karbonhidrat içeriyor. Yani, insan özünden, başlangıcından ve geçmişinden kopamıyor. Çok eski ve olabildiğince zengin bir coğrafya ülkemiz. Çağlar boyunca üzerinde yeşeren, konaklayan, üreten kültürler de çok derin ve bilge olmuş. Her kültür, dünyanın her kadim uygarlığında olduğu gibi sağlığı beslenmeye bağlı tutmuş, dönemin olanaklarıyla uygulamalar üretmiş. Çağının ötesinde nice sağaltıcılar, sağaltım teknikleri hatta nice lokman hekimler çıkmış bu topraklardan. Şimdi onları, uygulamalarını nasıl yok sayarız? Bugünün olanaklarından yararlanarak, ama geçmişe de daima kulak vererek yaşamak en doğrusu. Doğrusu, Kuruyemiş Ansiklopedisi, bu konuda hayli önemli bir kaynak oldu. Kaybolmuş demeyelim, ama modern yaşam koşulları nedeniyle unutulmaya ya da vazgeçilmeye yüz tutmuş birçok bilgiden söz etmek mümkün. Ama elbette, eskiye rağbet var şu dönemde, iyi ki var üstelik. Bir süredir eski sandıklar yeniden açılmaya başladı. Biz de öyle yaptık. Tamamen kaybolmuş yemek tariflerini icat etmemiz zor ama unutulmasın diye ansiklopediye özellikle aldığımız çeşitli kuruyemiş saklama yöntemleri, çok az bilinen yeme biçimlerini de gözden kaçırmadan geleceğe, hiç olmazsa yazılı olarak bırakmak istedik. Yalnızca Eğin değil, kuruyemişle özdeşleşmiş birçok yer ansiklopedide birer madde olarak yer aldı. Çorum'un Kemal Tahir'in romanlarına girmiş Leblebiciler Çarşısı'ndan, fıstığa adını vermiş Antep'ten, kavun ve karpuz cekirdeklerinin en çok tüketildiği İzmir'den de elbette söz ettik. Pop kültür, şarkılar ve filmler galiba kuruyemişleri çok seviyor. Kuruyemişle edebiyat, daha doğrusu edebiyatçılar arasında da ipler sağlam anladığım kadarıyla. Müzeyyen Senar'den günümüz popçularına, onca filmin adını geçirdiğimiz yeşilçam filmlerine, Sait Faik'in susam helvacıyı anlattığı hikayesine, bazı türkülerimize kadar girmiş kuruyemişler. Ansiklopedide, divan edebiyatı ürünleri, deyim, argo ve atasözleri bile birer madde oldu. Leblebinin Modern Folk Üçlüsü'ne kadar ulaştığını biliyoruz. Leyla ile Mecnun dizisinin absürt komedi olması bir yana, karakterlerinin hemen hemen hepsini dizi dünyasında görmeye alışık olmadığımız türden basit, sıradan insanlar oluşturuyordu. Ve dizi göndermelerle, sembollerle doluydu. Dizinin senaryo yazarı RTÜK'ün alkol ve sigara yasağını delmek için karakterlerine üzüm yedirdiğinde, karakterlerin aslında içki içtiğini anlıyorduk örneğin. Dizi boyunca erik yenilince tekila, incir yenilince rakı, üzüm yenilince de şarap içildiğini izleyiciler biliyordu. Fikir ansiklopedi türü yayıncılıkta uzmanlaşan Overteam'e doğrudan Tadım'ın teklifiydi. Firma bu anlamda bir boşluğun doldurulması için öncülük etti. Elbette. Rakının ansiklopedisini yapmıştık. Kuruyemiş de oldu. Bence çikolatanın, zeytinin, bisküvinin ansiklopedileri niye olmasın? Türkiye Yayıncılık Ansiklopedisi için çalışıldığını da biliyorum. Böyle bir seçme yapmak benim için zor. 550 maddemiz var. Zevkle yönettim. Ama edebiyatçılarla ve eskilerle ilgili maddeleri benim için daha önemli. Rakı içerken kuruyemişi tercih eden Ahmet Rasim'i, içkisini taze cevizsiz içemeyen Ahmet Mithat Efendi'yi, rakının yanında balık yerine her zaman kuruyemişi tercih eden balıkhane nazırı Ali Rıza Bey'i ve beyaz leblebiden vazgeçmeyen Atatürk'ü unutmadığımızı da söylemiş olayım.