Baharın Gelişi, Normandiya, 2020 sergisi Sakıp Sabancı Müzesi'nde ziyarete açıldı. Sergi, çağdaş sanatın önde gelen sanatçılarından David Hockney'nin Covid-19 salgınının ilk aylarında, yani karantinanın başlangıcında Normandiya'daki evinde yaptığı 116 resimden oluşuyor. Baharın gelişini müjdeleyen bu resimler, Hockney'nin meyve ağaçları, çalılar, çiçek bahçeleri, göletler ve nehirlerle bezeli bir manzarada çalıştığını, baharın her yıl tekrarlanan geliş yolculuğunu gün gün gözlemleyerek resmettiğini gösteriyor. Hockney'nin resimlerinde çıplak ağaçlar yeşil yapraklara bürünüyor önce, ardından tomurcuklanıyor ve her yer adeta bir bahar şenliği gibi çiçeklendikten sonra meyveler oluşup olgunlaşıyor. İşin ilginç yanıysa serginin Hockney'nin iPad'le yaptığı resimlerden oluşması. Küratör Edith Devaney'nin de belirttiği gibi, David Hockney resim yapmanın yeni yollarını keşfetmenin önemine inanan bir sanatçı. Söyleşilerinde, hayatta olsalar Van Gogh ya da Monet'nin de tıpkı kendisi gibi iPad'den yararlanacaklarını söylemesi bundan. Aşağıda Hockney'nin iPad kullanmaya nasıl başladığını ve resimlerini hangi uygulamalardan yararlanarak ürettiğini anlattığı yazısı yer alıyor. Hiçbir ressam can sıkıntısından ölmedi, kesin bilgi! Dünya neye benziyor? Şahsen ben onun fotoğraflardaki dünyaya benzediğini düşünmüyorum. Neye benzediğini kendiniz bulmalı, onu tam da o haliyle resmetmelisiniz. Resim sanatının geçmişinde harikulade dönemler var. 19. yüzyıl Fransası bu açıdan eşsiz örneğin; Ingres, Delacroix, Daumier, Manet, Monet, ardından gelen Renoir ve şahane bir ressam olan ve dahası çok farklı tarzlarda üretmesi ve dünyayı kendi zihin algısına göre resmetmesiyle Van Gogh, Bonnard, Matisse ve Picasso'ya yolu açan Degas. Peki sonra ne oldu, insanlar resim yapmaktan niye vazgeçti? Fotoğrafların nihai gerçekliği görüntülediğini sanmak çok saçma. Fotoğraf dünyanın nasıl bir yer olduğunu görmemizi sağlayan sonsuz sayıdaki arayış biçiminden sadece bir tanesi çünkü. Şimdilerde ben iPad'de çiziyor, resimlerimi iPad'de yapıyorum. Normandiya'ya baharın gelişini tasvir etmek için çalışıyorum mesela. Baharın gelişi yaklaşık üç ay sürüyor ve bence doğanın dünyanın bu bölgesinde yaşayanlara sunduğu en heyecan verici şey bu. 2011'de iPad'de çalışmaya ilk başladığımda kullandığım uygulamanın adı Brushes'dı. Çok yeni bir ortamdı iPad benim için, kullanmayı öğrenmek eğlenceliydi. Zaman içinde birkaç başka uygulamayı daha denedim ama sonunda en iyisinin Brushes olduğuna karar verdim. Kullanması kolaydı çünkü fırça darbeleri birbirlerinden farklı sembollerle ayrılıyorlardı, onlara akılda tutması güç adlar verilmemişti. Ayrı bir yağlı boya fırçanız yahut özel sulu boya fırçanız falan olmuyordu, iki fırça darbesini birbirinden ayırmak için tuvalin üzerinde bırakacakları izleri görmeniz yetiyordu ve sonuçta hepsi bundan ibaretti, dolayısıyla Brushes görüp görebileceğiniz en net, en dürüst uygulamaydı. Derken 2016'da gelişme ve ilerleme adına uygulamadaki birçok özelliği değiştirdiler. Bana her şeyi mahvetmişler gibi geldi, bu yüzden onlara yeni iPad modellerinde artık bu uygulamayı kullanmayacağımı bildirdim. Derken 2018'de asistanım Jonathan Wilkinson, Leeds'te yaşayan bir matematikçinin bana özel bir fırça uygulaması yapabileceğini söyledi, böylece yeniden başladık. iPad beni gene heyecanlandırdı. Sabahtan akşama kadar resim yapsam bile temizliğe gerek olmaması mesela hiç alışık olmadığım bir güzellikti. Sonuç olarak pandemi ilan edilip karantina kararı alındığında şahsen bu beni kişisel olarak pek endişelendirmedi. Evimiz meyve ağaçlarıyla dolu dört dönümlük bir bahçenin tam ortasındaydı. Belirli bir şeye konsantre olabilir ve evdeki işler yürürken her gün hiç değilse bir tane resim yapabilirdim. Öyle de oldu. Bütün gün Jonathan ve J. P. ile beraberdik. O ikisi her gün alışverişe gidiyor ve bana fazlasıyla ihtimam gösteriyorlardı. Harıl harıl çıplak kış ağaçlarını, yaprakların çıkıp dalların yeşile dönmesini, rengarenk tomurcukları ve çiçekleri, dökülen taçyapraklarının ardından oluşan meyveleri resmetmeye devam ettim. Ekran üzerinde resim yapma konusunda her geçen gün daha da ustalaştım, sonlara doğru Monet usulü nilüferler çizmeye bile başladım. Belirtmem gereken bir şey var: Bu resimleri yaparken gerçek modeller kullandım, yani fotoğraflardan hiç yararlanmadım. iPad yeni bir ortam. Artıları ve eksileri var. Keşfettiğim ilginç şeylerden biri, her resmi palete dönüştürebilmeniz. Resminizde kullandığınız renklerden herhangi birini seçerek alıyor ve başka resimlerinizde kullanabiliyorsunuz. Bir gün Jonathan'la iPad'in eksilerinden söz ediyorduk, bir çeşit kağıt direnci oluştursun diye cam yüzey üzerine incecik bir film tabakası yapıştırmamızı önerdi. Bu müthiş bir keşifti. Bir gece bahçede oturuyorduk. Ay ışığı daha da parlaklaşsın diye tüm ışıkları söndürdük. Böylece ayın ağaçların gölgelerini çimlere düşürdüğünü görebildik ve ben ekran aydınlatmalı iPad'im sayesinde bu görüntüyü resmedebildim. Elimde bildiğimiz kağıt ve fırça olsaydı böyle bir resim yapamaz, bu etkiyi mümkün değil yaratamazdım. Aşağıdaki etkinliklere ücretsiz katılmak için Sakıp Sabancı Müzesi web sitesinden kayıt yaptırabilirsiniz.


Gökte Ay yokmuş ve bazı insanlar da sürüngenmiş! Komplo teorisyeni David Icke'ın çok çok garip şeyler anlattığı 700 küsur sayfalık kitabı İnsanoğlu Ayağa Kalk Destek Yayınları'ndan çıktı. Meğer binlerce yıl önce, Sümerler döneminde dünyamıza sürüngene benzeyen uzaylılar gelmiş ve bizi insan olduklarına inandırmanın bir yolunu bulmuşlar. Bugün de aramızdaymışlar ve bilinçlenmemizi önleyerek bizi yönetmeye devam ediyorlarmış. Tıpkı ben çocukken yayınlanan televizyon dizisi Visitorsdaki gibi. Hatta Ay da gezegen değil, sadece onların üssüymüş. Kubrick 2001: A Space Odysses filminde bunu anlatıyormuş. Hatta Eyes Wide Shut filminde bu sürünenlerin büyük sırlarını ifşa etmeyi denediği için öldürülmüş. Hmmm, komplo teorilerini ciddiye alanlardansanız zaten okursunuz. Ciddiye almayıp onları sansasyonel yazının bir türü sayıyorsanız, gene okuyabilirsiniz. Hiç değilse eğlenirsiniz. Aşağıdaki yazının sahibi Arzu Akgün'e gelince; o tabii ki Icke'a değil, benim gibi Ay'a inananlardan. Komplo teorileri hepimizin alışageldiği şeyler. Dünyayı bir avuç insanın yönettiği, her belanın altında İsrail'in aranması gerektiği, Amerika'nın bile onlara hayır diyemediği, bütün o kazaların, intiharların, suikastların aynı büyük planın parçası olduğu ve buna benzer teorilerin hiçbiri bu coğrafyada yaşayan insanlar için yeni değil. Eğer benim gibi ergenliğiniz Erich von Daniken okuyarak geçtiyse, başta Mısır olmak üzere bizim için hala bir parça gizemini koruyan antik medeniyetleri aslında uzaylıların kurduğu teorisi de size yabancı değildir. İşte David Icke'ın İnsanoğlu Ayağa Kalk kitabı bu iki teoriyi birleştiriyor. Nasıl mı? Anlatayım. David Icke kitabına ilk olarak kişisel aydınlanma sürecini anlatarak başlıyor. Nasıl aydınlandığını, hiç kimsenin farkında olmadığı bir gerçeği anlatmaya çalışırken herkesin onu deli diye nasıl aşağıladığını ve dalga geçtiğini açık açık anlatıyor. Hatta kendisini sonsuz bilincin parçası olarak gördüğü için, Ben Tanrı'yım demesi o dönem TV programlarında bile alayla konuşulmuş. Öte yandan siz de kitabını okumuşsanız bile onun bahsettiği şeyleri saçma bulabilirsiniz, çünkü neticede o da söylüyor ya: Zihnimiz baskılanmış durumda ve her an kontrol ediliyoruz. O kontrolörler gerçeği öğrenmemizi ve mücadele etmemizi asla istemiyorlar. Biz de bunları eğlenerek okuyor, bir yandan da Daniken teorilerinin üstüne bir tutam The Matrix ekliyoruz. Icke uzun uzun hayatındaki iniş çıkışlardan, başta olumsuz olduğunu düşündüğü ama sonradan kendi ruhsal olgunlaşmasını sağlayan olaylardan bahsettikten sonra büyük sırrı yavaş yavaş anlatmaya başlıyor. Onun deyişiyle ilk uyanışından kısa bir süre sonra hayatına Mısır, Sümer ve Babil giriyor. Büyük Tufan'dan başlayarak farklı kültürlerde ve dinlerde ortak olan anlatılara vurgu yaptıktan sonra bütün yolların Sümer'e çıktığını söylüyor. Bu arada yazarımız kitapçıda dolaşırken mucizevi şekilde bazı kitaplar önüne düşüyor, yani okuması gerekenler neredeyse kendiliğinden ona geliyor. Peki neden? Eh, çünkü ancak bu komplo üzerinden İsrail istediği gibi dünyayı yönetebilir. Hatta Nazi kamplarında işkence görenler de aslında Yahudi değiller, bu durum da komplonun bir parçası. Daha doğrusu Icke böyle diyor. kesin bir doğruyu illüminati, evangelistlerin ve siyonistlerin birlikte hazırlandıkları Büyük İsrail ve Kıyamet Savaşı Armegeddon gerçeklerini daniken vari saçmalıklarla karmaşıklaştırma oyunları. siyonistler bunu hep yapar. kendi uzun hedeflerini gizlemek için bazen kendileri hakkında komik komplo teorileri üreterek ürettirerek arada kaynarlar.


Hikmet Hükümenoğlu'nun yeni yazısı gelsin isteyenlerdenseniz, müjdemi isterim. İşte sevgili yazarımız bu defa da şapşahane bir yazıyla okurlarının karşısında. Bu kez defterlerle kurduğu çarpık ilişkiyi anlatıyor. Roman yazarken, daha doğrusu herhangi bir şey yazarken, defterlerle çarpık bir ilişkim var. Elimde kalem, önümde boş bir sayfa olunca kafam daha iyi çalışıyor, o yüzden defter tutmayı seviyorum. Ayrıca fiziksel olarak defterleri ve kalemleri seviyorum, yazı yazma sevgisini onlardan ayrı tutmam imkansız. Buraya kadar gayet normal. Normal olmayan tarafı defterlerimi okumaktan karabasanlardan kaçar gibi kaçmam. Zaten kendi yazdıklarımı okumaktan oldum olası hoşlanmadım Bir de defterde en ham halindeyken, üzerinden yüz defa geçip düzeltilmemişken okumaya kalkmak daha zor geliyor. Beynim tuhaf tepkiler veriyor. Çok zorlarsam kendi kendini kapatıyor. Malum, yazdıklarımı düzeltmek için önce okumam lazım. Böyle de bir çıkmaz söz konusu. Beynimin bir tarafı Bir an önce oku da adam et, daha çok işin var, hemen başla, diyor. Diğer tarafı, Sakın okuma, berbat yazmışsındır, nasıl olsa çöpe atacaksın, boş yere moralini bozma, hem daha bulaşık makinasını da boşaltmadın, önce onu hallet istersen, sonra da yürüyüşe çıkarsın hazır güneş de açmışken, diyor. Eminim psikiyatride bu tarz davranış bozukluklarının fiyakalı bir ismi ve mantıklı bir açıklaması vardır. Ancak benimkine henüz tanı konulamadı. Son zamanlarda yeni bir adet edindim. Defterlerin kaybolma ihtimalini de göz önünde bulundurarak, yazdıklarımı dört-beş günde bir bilgisayara geçiriyorum. Yarım gözle, neredeyse hiç okumadan, okusam da en ufak bir düzeltme yapmadan kopyalıyorum. Aylar sonra, ilk taslak dediğim şeyin bitmesine yakın, yazıcıdan bölüm bölüm çıktı alıp üzerini çizip karalamaya başlıyorum. Bundan sonrası tam anlamıyla iç savaş. Bazen on saatte yazdığım satırları tek bir çarpıyla imha ediyorum. Bazen satır aralarına bit kadar el yazısıyla yeni cümleler ekliyorum. Yeni cümleler bazen yeni bölümlere dönüşüyor. Sayfanın tepesindeki bir paragraftan dibindeki paragrafa doğru kıvrıla kıvrıla uzarken birbirine karışıp düğüm olan oklar çiziyorum. Sonra o sayfaları düzeltilmiş haliyle tekrar bilgisayara atıyorum, ikinci taslak ortaya çıkıyor, aynı süreç baştan başlıyor, üçüncü taslak, dördüncü, beşinci, vs. derken bir-iki yıl geçiyor işte. İşin o kısmını, başka bir yazıda anlatırım. Kendi defterlerimi okumaya karşı bir tür beyin alerjim var (1) ama başkalarının defterlerine müthiş ilgi duyuyorum. Geçenlerde kendi kendime hediye olarak Guillermo del Toro'nun defterlerinden derlenmiş kocaman bir kitap aldım. Hellboy, Pan's Labyrinth gibi filmlerinden bilirsiniz, del Torro müthiş yaratıcı bir yazar, yapımcı ve yönetmen. (Not: Eski filmlerinden El espinazo del diablo / The Devil's Backbone'u izlemediyseniz hemen izleyin! Guillermo Del Torro'nun Acayiplikler Dolabı, pardon defterlerinden yaptığı kitabı. İkincisi ise oyuncaklara olan merakı. Bunu da en sevdiği oyuncaklarla oynayan bir çocuk heyecanıyla yaptığı tasarımlarda görebiliyorsunuz. Del Torro'nun insanın beynine kazınıp çıkmayan karakterleri vardır. Mesela gözleri avucunun içinde olan arkadaşı gören bir daha unutamaz. Ya da Hellboy'daki yarı organik, yarı mekanik kötü karakterleri. Kamera uzaktan çekerken göremeseniz de bilirsiniz ki, o mekanik parçaların hepsi açılır, kapanır, kapalı kısımların altında çarklar ve pistonlar vardır, ve hepsi bir şekilde çalışır. Guillermo Del Torro'nun defterlerinden bir sayfa. Guillermo Del Torro'nun defKitapta Guillermo del Torro'nun evini, çalışma ortamını ve defterlerini görünce hem hayranlığım ikiye katlandı, hem de kendi defterlerime biraz daha sevgi ve ilgi göstermem gerektiğini düşünmeye başladım. Çok şahane defterler tuttuğumdan değil, sadece defterlerle iyi ilişkiler içerisinde olmanın ne kadar eğlenceli olduğuna bir defa daha tanık olduğumdan. Aşağıda resmini gördüğünüz defter, 04:00 isimli romanımın ilk taslağını yazdığım üç defterden biri (2). Evet, del Torro'nunkilerin yanında çok zavallı görünüyor. Günün birinde dünyanın en meşhur yazarı olsam da kimsenin benim müsveddelerimin fotoğraflarını içeren bir kitaba ilgi göstermesini beklemiyorum. Yine de zavallı defterlerim benden şu anda gördükleri kötü muameleyi hak etmiyor. İşte geçenlerde bu düşünceler kafamda dönüp dururken, defterimi elime alıp karıştırmaya başladım. Kafamın içinde zıp zıp zıplayan bütün alerjik tepkileri bastırmaya çalıştım. Günlerden yaş günümdü. Böyle derin anlamlar yüklenmiş günlerde adet olduğu üzere, bir yandan da ruhsal sonbahar temizliği yapıyordum. Hikmet Hükümenoğlu'nun ilk bakışta Guillermo del Torro'nun defterlerinden çok daha sade ve sakin görünen ama sıkı bir incelemeyle birlikte karmaşıklıkta hiç de ondan geri kalmadığı anlaşılabilecek defteri. İlk sayfanın köşesine Aralık 2009 diye not düşmüşüm. Günü belli değil. Şu anda kesinlikle hatırlamadığım bir roman denemesine başlamışım ve tam yirmi sayfa sonra vaz geçmişim. İsabet olmuş, çünkü rezalet bir denemeymiş. Bu alerjik reaksiyon filan değil, cidden kötüymüş. Kafamdaki müthiş fikir bir yere gitmiyor diye fazla tepem atmamış demek ki, yoksa bir daha gözüm görmesin diye kesin çöpü boylardı defter. Çöpe atmak yerine çekmeceye kaldırmış ve üç yıl sonra bulup çıkarmışım. Boş bir yaprak bırakmışım ve sonraki sayfanın köşesine 1 Şubat 2013 diye not düşmüşüm. Ardından da şu anda üzerinde çalıştığım ve önümüzdeki aylarda başına bir kaza gelmezse beşinci kitabım olacağını umduğum romana başlamışım. Aylar önceydi, aylardır hiçbir şey yazmamıştım ve kendi kendime kızıyordum. Amerika'da yaşayan bir arkadaşım tatile gelmişti, yemek yiyorduk ve ona dert yandığımı hatırlıyorum. Tembellikten aylardır hiçbir şey yazmadım, diye söylenmiştim. O da, Tembellik değil bu. Hiçbir şey yapmadığını sanıyorsun ama belki de bu şekilde kendini hazırlıyorsun, demişti. Bu laf kulağıma hoş gelmişti ama bir yandan da beni rahatlatmak için böyle söylediğini düşünmüştüm. O gece, defterdeki 1 Şubat 2013 tarihinin üzerinden belki dört ay geçmişti, belki beş. Şimdi dokuz ay geçmiş. Sonbahar temizliği sırasında, Nereye gitti bu dokuz ay? diye düşündüm. Öncelikle çalışma ortamımın böyle şahane bir romanı yazmaya, daha doğrusu herhangi bir roman yazmaya elverişli olmadığına karar verdim. Çalışma ortamından kastım salondaki yemek masası, yıllardır onun üzerine yayılıp çalışmaktayım. Sık sık 20 kişilik yemek davetleri veren bir insan olmadığımdan yaklaşık üç metre uzunluğundaki masayı da sırf üzerine rahat rahat yayılıp çalışabileyim diye yaptırmıştım. Üç tane romanı o masanın üzerinde yazdım (3). Ancak son zamanlarda fark ettim ki, çok fazla yayılıyordum. Tembelliğimin sebebi bu olabilirdi. Gözümün önünde okunmamış elli tane kitap dururken nasıl kafamı toplayabilirdim ki? Kötü enerjimle ilham perilerini kovuyor olmalıydım. Acaba güzel bir çalışma masam olsa, şöyle ufak ama derli toplu bir şey, bu romanı altı ayda bitirmez miydim? Internet, IKEA katalogları, dekorasyon dergileri derken, sonunda kafamdaki müthiş projeyi çok sevgili mimar arkadaşımla paylaşmaya karar verdim. Nereye koyacaksın masayı? diye mesaj attı. Pencerenin önüne, diye mesaj attım. Evimde çalışma masası konacak başka bir yer yok. Kafayı mı yedin? Pencerenin önünde masa konacak yer yok. Şımarıklığı bırak, yemek masanda çalış. Kocaman masa, ne güzel yayılırsın, diye mesaj attı. Bunları daha kibar ve yapıcı sözcüklerle ifade ettiğine eminim. Mesajları silmişim. Bahçe kütüphanesi. Bu adreste yakından inceleyebilirsiniz. Çalışma masası projesinden vazgeçtikten sonraki haftayı, yazı-yazma-bilgisayarımı yenilesem mi, yenilemesem mi diye düşünerek geçirdim. Tüm çabalarıma rağmen mevcut bilgisayarın herhangi bir kusurunu bulamadım. Bunun üzerine, müzik-yapma-bilgisayarımı yenilemem gerektiğine karar verdim. Dokuz ay nereye gitti diye de düşünüyordum düşünmesine, ama aslında durum o kadar da fena sayılmaz. Yazdığım yetmiş-seksen sayfadan işe yarar belki yirmi sayfa çıkar. Bu da demektir ki daha önümde en iyi ihtimalle üç-dört defterlik yolum var. Ama nasıl bir roman olacağını biliyorum. Kendi kendime nasıl tuzaklar kuracağımı biliyorum. Okuyucuya nasıl oyunlar kuracağımı biliyorum. Romanın sesini buldum diyemem ama tonuna karar verdim sayılır. Öyküsünü kurdum. Karakterlerin hepsi olmasa da bazıları nefes alıp vermeye başladı. Romanın adı bile belli! Bu ilk kez oluyor. Dürüst olmak gerekirse, adı daha yazmaya başlamadan önce belliydi aslında. Hatta bütün roman o ismin tohumundan yeşerdi. Tarih kitapları okudum. Okumam gereken tarih kitaplarını araştırıp belirledim. Bir ara haritacılığa merak saldım. Sonra bu romanda işime yaramayacağına karar verdim ama başka fikirlere kapı açtı. Nöroloji ve aşkın kimyası -beyin kimyası- üzerine bir sürü gereksiz kitap ve makale topladım ama sonra çok sıkıcı bir konu olduğuna karar verdim. Astroloji ile ilgili daha önce hiç ilgimi çekmeyen konularda komik şeyler öğrenmeye başladım. Onlar işime yarayacak sanırım. Aylar önce o gece yemekte arkadaşımın söyledikleri aklıma daha çok yatmaya başladı. Defterde yazmasa da biliyorum ki dokuz ay boyunca hoşuma giden, beni etkileyen bir sürü roman ve öykü okudum. Film izledim. Dijital ortamda ve kafamın içinde bir sürü şey biriktirdim. Ve arada sırada -bazen hiç beklenmedik anlarda- aklıma güzel fikirler gelmeye başladı. Beni heyecanlandıran, hemen bir defter kalem bulup not etmek isteyeceğim roman kırıntıları. Ertesi sabah uyanınca çok saçmaymış demeyeceğim türden kırıntılar. Fakat bir yandan çöp de birikiyor hayatımızda. Ve insan hayatını çöple doldurunca beyni de kokuşmaya başlıyor (4). Beyni kokuşmaya başladığında da, sırf o heyecanlı kırıntılar gelsin diye, ya yeni çalışma masasını nereye sığdıracağını kafaya takıyor, ya da yeni bilgisayara ne kadar hafıza taktırmak gerektiğini. (1) Bu yüzden günlük tutmayı da beceremem. Geçenlerde Twitter'da günlük tutanlar yazdıklarını okuyor mu diye sordum. Yılda bir bakanlar da var, her hafta okuyanlar da. Ben galiba günlük yerine twitter'ı kullanıyorum. (2) Buraya yeni defterlerimin resmini koyarsam henüz bitmemiş romanımın sihiri kaçar diye çekindim. Bütün defterlerim birbirine benziyor. (3) Kar Kuyusu'nu Türkçe karakterleri olmayan ve soba gibi cayır cayır yanan bir diz üstü bilgisayarda, kelimenin tam anlamıyla diz üstünde yazmıştım. Çok sıcak bir yazdı. Sanırım o yüzden romanın dörtte üçü muazzam bir kar fırtınası sırasında geçer. Hiç kızmadım, deli de demedim. Delilik bile olsa, bunlar gerekli delilikler zaten. Bu yazıları sohbet olsun, insanlar karşılıklı içini döksün, kendini ifade etmesine fırsat bulsun istediğim için yazıyorum ve böyle güzel yorumlar beni çok mutlu ediyor. Teşekkür ederim. Ayrıca yeni romanınız için tebrikler! Yolu açık olsun.


Delal Arya, açık denizlerde geçen soluk kesici maceralardan oluşan Yedi Denizlerde ve Pera Günlükleri adlı iki fantastik kitap serisinin yaratıcısı. İkisi de Can Yayınları'nın Heyecanlı Kitaplar serisinden çıkıyor. Pera Günlüklerinde hikayeler hep İstanbul'un gerçek ya da hayali sırlarıyla ilgili oluyor. Araya seyyah Marco Polo, polisiye yazarı Agatha Christie, mimar Alexander Vallaury, casus Mata Hari ve ressam Osman Hamdi Bey gibi gerçek kişiliklere dair bilgiler giriyor hatta bu kişilikler hikayenin bir parçası oluyor. Yedi Denizlerde serisindeyse dünyayı gezerek maceradan maceraya atılıyoruz. Denize ilk açıldığımda daha küçücük bir bebekmişim, hatta annem hamileyken bile şeytan merdiveninden, gemilere çıkar inermiş. Ama benim denize dair anılarım beş yaşımdan sonrasına ait. Bir ranzası olan, ablamla paylaştığım küçük kamaramı, gemicilerin benim için yaptıkları tahtadan oyuncaklarımı, makine dairesinin gizli saklı köşelerini, uzaktaki gemilere bakmak için kullandığım dürbünümü, telsizin başına geçip Filipinli denizcilerle sohbet ettiğimi hatırlıyorum. Makine gürültüleri, sintine kokuları, yağ lekeleriyle geçen bir çocukluktu benimki. Ama o hayata dair her şeyi çok seviyordum. Her yeni gün yepyeni bir dünya demekti. Sabahları uyanır uyanmaz bugün dünya nasıl bir yer diye düşünerek lumbuzdan dışarı bakardım. Bir gün dünya ölü dalgalar yüzünden yalpa yapan bir denizken, öteki gün balta girmemiş ormanların arasında bir nehre dönüşüyordu. Akıntılar, fırtınalar, deniz dibinin tabiatı, sisler, tehlikeli sular, mayınlı bölgeler... Öyle yağmur yağar ki, geminin başını göremezsin. Kum fırtınaları kapatır önünü, gene göremezsin. Geminin içine kum girer, makineleri bozar. Dünyanın belli yerlerinde çift gözlü ve elektronik korsanlar, büyük gemileri kıran yirmi metrelik dalgalar vardır. Fırtınalar yumurta gibi çıkarlar ve biterler. Denizciler de katlanır onlara. Kabul edeceksin, yapacak bir şey yok, Bu benim kaderim diyeceksin. Fırtınanın içinde dövüne dövüne, bata çıka yürür gemiler. Fırtına durdu mu da dünyalar gemicilerin olur. Bizim için de gemide maceradan kaçış yoktu. Fırtınada korkusundan makine dairesine saklanan bir aşçıbaşı tanıyorum, o bile kaçamamıştı. Deniz bazı insanlara özgürlüğü hatırlattığı gibi o uçsuz bucaksızlık bazı insanların kendini köşeye kıstırılmış hissetmelerine yol açıyor. Her gün aynı tekdüze maviliğe bakacaklarını düşünmek kimilerini korkutuyor. Bazı denizciler asla alışamıyor bu hayata ve kısa zaman sonra tekrar karada çalışmaya başlıyor. Deniz benim için dünyanın ta kendisi. Dünyayı toprak zannediyor, yeryüzünün 4'te 3'ünün denizlerle kaplı olduğunu unutuyoruz. Ama öyle değil! Burası bir su dünyası, gerçek yurttaşlarıysa gemiciler. Orada yaşamak için her gün bir mücadele vermek, daha da önemlisi yeryüzünü tanımak gerekiyor. Akıntıları, rüzgarları tanımak, güneşi ve yıldızları kerteriz alıp konum belirleyebilmek... Denizde hayat, karaya bağımlı insanların korktuğu gibi tekdüze bir mavilik değil hiçbir zaman. Ve her gemi minyatür bir dünya... Burada suyunun, yakıtının, kumanyanın her şeyin bir gün biteceğini bilirsin ve kapitalist sistem insanları tüketmeye zorlarken, gemide bunu yapamazsın. Benim için deniz bu dünyayı anlamak için en doğru yer. Çoğu denizci için de öyle. Yıllarını açık denizlerde geçirip filozof olmamış tek bir denizci bile tanımadım. Gemi hayatı kitaplara çok benziyor. Ne de olsa her ikisinde de yaşadığımız dünyanın teferruatlı sorunlarından uzaklaşıp dünyanın en ilkel gerçeklerine dalıyoruz... O yüzden gemideki hayvanlar da deniz hayatının olmazsa olmazları. Gevro'yu on kardeşiyle birlikte Nijerya'daki Papağan Adası'ndan almıştık. Cross Nehri'nin ortasında papağanların ciyak ciyak sesleriyle yankılanan küçücük bir adaydı. İnsanlar onları daha yumurtadan yeni çıkmış haldeyken ağaçlardan toplayıp satıyordu. Gevro'yu almak ve bu kötü ruhlu ticarete fayda sağlamak tam bir barbarlıktı. Ne büyük bir hata yaptığımızı o zaman anlamamıştık. Gevro geldiğinde daha tüyü bitmemiş bir bebekti. Babam patates püresini şırıngayla ağzına enjekte ederek besledi onu, Gevro babamı annesi bildi. Hiç omuzundan inmezdi. Gerçekten o korsanlı kitaplardaki omzunda papağanla dolaşan kaptanlara benziyordu. Birlikte motorlu kanoya binip kıvrıla kıvrıla akan nehirde keşif yolculuklarına çıkıyorlardı. Maymun Anto'yu ise Benin'in Cotonou limanındaki bir çocuk hediye etmişti bize. Maymunlara dair anlatılan her şeyin hakkını veriyordu. Usta bir komedyendi ve sonradan İstanbul'daki hayata da ayak uydurmayı başardı. Bir keresinde de Bangkok'ta filden boa yılanına kadar türlü çeşitli hayvanın satıldığı hayvan pazarından Niko adını verdiğimiz bir de köpek aldık. O da gemiyle uzun bir yolculuk yapıp İstanbul'a geldi. Onlar ve dünyanın bütün limanlarından gelen bitkilerle dolu bir evdi bizimki. Denizde çocuklar kraldır. Ailesinden uzakta yaşayan denizciler özlemlerini gemideki çocuklarla giderirler. Onlara tahtadan oyuncaklar yapar, bir balina yaklaştı mı dışarı çıkıp baksınlar diye haber verir, güvertede dinlenen albatrosları tutup çocukların kucağına bırakırlar. Hamaklar, havuzlar, kilerdeki dondurmalar çocukların emrine amadedir. Aşçıbaşı devamlı onlar için pastalar, kekler yapar. Süvari Bey ortada olmadığında öteki kaptanlar dümeni çocuğun eline verirler. Yakındaki gemiler denizde bir çocuk olduğunu duyduklarında onun için telsizden şarkılar çalarlar. Yunuslar bile gemide çocuk olduğunu hissedince daha çok gelirler sanki. Benim için gemi bir şato gibiydi. Deniz benim krallığım, koşarken oraya buraya vurduğum dizlerimdeki morluklar da savaş yaralarımdı. Makine dairesi zindanlar, geminin karnına geçilen koridorlar yeraltı sarayları olurdu hayalimde. Ambarlar dağların kraterleri, balinalar deniz canavarlarıydı. Afrika'nın liman şehirlerinin, yağ tabakasıyla kaplı kanalları, yemyeşil ormanları ve uzaklarda tüten fabrika bacalarıyla ziyaret ettiğim bilim kurgu ülkeleri olduğunu düşlerdim. Kamaramda ranzanın üst katına çıkar, hayalimden uydurduğum haritalar çizer, ülkeler keşfederdim. Deniz benim hayal gücümü hem geliştirdi, hem de o uydurduğum haritalar gibi hayallerimin sınırlarını çizdi, onları bilge bir akıl hocası gibi düzene soktu. Yedi Denizlerdeki kaptan kızı Renda'da kendimden yaşadıklarımdan ve çocukken yaşamayı hayal ettiklerimden çok şey var. Kitaptaki Shonga adındaki geminin resmi bile hala evimin duvarında asılı duruyor. 1990'larda Çin'de sökülüp jilet olana kadar dünyanın en güzel gemilerinden biriydi. Kaptan Abidin Dodo'yu tanıdığım kaptanlardan, en çok da babamdan esinlenerek yarattım. Pera Günlüklerideki Kaptan Barnekas da aynı şekilde duvarımda asılı bir kaptan resminden çıkıp girdi kitaplarıma. Bir çarkçıbaşı gemi boyalarıyla gömlek kartonuna yapmış Barnekas'ın resmini. Portekiz'de elleri olmayan, ayaklarıyla resim yapan bir kadına aşıkmış. Aslında ben değil, o yaratmış Barnekas'ı. Galiba bu yüzden benim için daha değerli. Cook Cahit, babamın gemilerinde aşçıbaşılık yapardı, papağanımız Gevro bacağını kırdığında onu tedavi edebilecek kadar da becerikliydi. Nijerya'daki kabilelerin dillerini bilir, köpekbalıklarıyla dolu denize korkusuzca atlayabilirdi. Onları kitaplarımda yaşatmak, çok özlediğim denizi ve gemi hayatını yeniden yaşamamı sağlıyor. Geçen kış o hayatı yeniden koklamak için bir konteyner gemisiyle Cebelitarık'tan çıkıp Gine Körfezi'ne kadar indim. Yedi Denizlerdenin ikinci kitabı İskelet Sahilindeki Sırı da o gemideki kamaramda yazdım. Arkas Denizcilik'e ait güzeller güzeli Vivien A. gemisi, dokunduğumda titreyen duvarları, egzoz gazı kokuları, şakacı denizcileri, bir gece etrafını saran yüzlerce yunusu ve içine girdiği sapsarı güneşle aydınlanan tehlikeli Afrika limanlarıyla beni kitabımın dünyasına soktu, hayallerimi sarıp sarmaladı. Gizemler, sırlar, fısıltıyla konuşulan şeyler, denizcilerin anlattığı hikayeler, eski binaların duvarlarına kazınmış işaretler, yeraltı geçitleri... Bunlar benim için içi dantelalar, ipekler, mücevherlerle dolu eski bir sandık kadar değerli. Bu gibi şeylere karşı müthiş bir açlığım var ve İstanbul da bu açıdan tam ağzıma layık bir hazine sandığı. Romanlarımda gizem İstanbul'u bir dantel gibi sarıyor ve yavaş yavaş okurun gözünün önünde bir desen belirmeye başlıyor. Bir terzi gibiyim, dikiş dikiyorum aslında. Makaraya sarılı iplikler döne döne hikayenin içine akıyor. Çocuklar için dikilmiş esrarengiz bir kıyafet bu ama içinde çocukça hiçbir şey yok. Ruhumun yarısı denizse, öteki yarısı İstanbul... Bu şehirde doğdum, bu şehirde okula gittim. Hep gizemlere yakın oldum. Okuduğum okulların, yaşadığım yerlerin altında hep hikayeler saklıydı. Altında geçitlerin gizli olduğu zemin taşları, hayaletli köşkler, Bizans İstanbul'u, 1900'lerin başındaki İstanbul. Galata, Pera, adalar... Alexander Vallaury'nin binalarıyla yenilenen, içinde Venedik'i, Ceneviz'i barındıran gizemleriyle, sabah sisinin içinde mum gibi yükselen minareleriyle, Osman Hamdi Bey'in İstanbul'u. Bu şehrin altında büyülü bir ateş yanıyor sanki. Beni o ateş ısıtıyor, o ateş bana ilham veriyor. Şu anda gördüğüm hiçbir şeyi sevmiyorum, dışarı çıktığımda hep gözümü kaçırıyorum İstanbul'dan ama o büyülü ateşin gölgeleri hala her yerde. Ben onlarla besleniyorum. Genelde kitaplardaki çocukların isimlerinin Avrupai oldukları düşünülüyor ve insanlar beni çok eleştiriyor, neden Türkçe isimler kullanmıyorum diye. Aslında tam tersi... Çocukken çok sevdiğim Ran adında bir arkadaşım vardı. Lusin de gene üniversitede birlikte okuduğum bir başka arkadaşımın ismi. Renda tanıdığım genç bir kaptan kız. Türkiye'nin ilk kaptanlarından... Rudabe'nin ismini Firdevsi'nin Şeyhname'siden aldım. Hepsi, içinde yaşadığımız bu coğrafyada kullanılan isimler. Ermenice, Türkçe, Kürtçe, Farsça... Pera Günlükleri, benim hayal ettiğim bir İstanbul'da geçiyor. Vikinglerin bile yaşadığı bir İstanbul. Bunlar da bu topraklarda olmasını hayal ettiğim isimler. Daha kadim, daha köklü, daha eski bir İstanbul'a aitler. Ve böyle oldukları için de çok isterim ki bu kitapları dünyanın değişik yerlerindeki çocuklar da okusun. İstanbul'un çocuklara hitap eden ruhunu onlarda koklasın. Bu soruyu çok işitiyorum, çünkü çocuklar kadar kitapları çocuklarına alan anneler tarafından da okunuyor kitaplarım. 70 yaşında okurlarım bile var. O yüzden yetişkinler için de yazıyor sayılırım. Aynı şekilde çok sert geçişleri olan, kurgusu daha keskin cinayet romanlarının bile en derininde bir yerlerde aslında çocuk masallarına ne kadar benzediklerini keşfetmek hoşuma gidiyor. Bu türden cinayet romanları okumayı sevdiğim gibi yazmayı da seviyorum. Ama henüz tamamlanmış bir kitap yok.


Heidi E. Spear, New York ve Washington üniversitelerinde karşılaştırmalı edebiyat ve sahne sanatları eğitimi olan bir yoga hocası. Bir dönem Londra'da Shakespeare's Globe Theatre'da da çalışmış. Bir yoga hocası Shakespeare üzerine farklı ne söyleyebilir diyorsanız, Hamlet ve Venedik Taciri'nden yola çıkarak yazdığı yazıyı okuyun. Ve sonrasında mutlaka üzerine düşünün. Hayatımızda önyargıların doğduğu noktayı, öteki kavramının muhtemel sebeplerini, düalitenin bizi nasıl keskin bir bıçak gibi ortadan ikiye ayırdığını ve öteki olasılıkları geçersiz hale getirdiğini anlamaya çalışın. Söz veriyorum, iyi gelecek! Shakespeare'in eserleri dünyanın farklı yerlerinde yüzlerce yıldır neden hala popüler? Çünkü hepsi insanlık hallerini yansıtıyor. Tutkulu diyaloglar, şiirsel monologlar... Duyguları, fikirleri ve kafalardaki soruları şüpheye yer bırakmayacak bir kesinlikle dile getiren sessizlikler... Ve yazılmalarının üzerinden dört yüz yılı aşkın bir süre geçmesine rağmen geçerliliğini yitirmemiş dramlar... Shakespeare'in Hamlet'i aktörlere, Tabiatın alçakgönüllüğünün önüne set çekmeksizin, tam tersine onunla tamamen uyumlu bir şekilde eylemi kelimelere, kelimeleri eyleme uydurun tavsiyesinde bulunur. Başka bir deyişle, tiyatronun amacı insanlığa ayna tutmak, aktörün işiyse bütün o yazılanları inandırıcı kılmaktır. Shakespeare'in oyunları bunu hala başarabiliyor. Çoğumuz içimizde uyuklamaktan bir türlü vazgeçmeyen o şiddetli huzursuzluk yüzünden yoga yapıyoruz. İçsel huzurun ve zihinsel dinginliğin peşinde ama hep bir huzursuzlukla başlarız yogaya. Mesela kilo vermek istemenin, şu ya da bu sebepten sarsılmış dengemizi aramanın, aydınlanma ihtiyacının, neşelenme arzusunun veya gerilimden kurtulmaya çalışmanın huzursuzluğuyla. İşe bakın ki ikiliklerin yok oluşu sadece sutraların dilediği değil, aynı zamanda Shakespeare'in hayal ettiği şeydir. Düalizm hayatta her şeyin zıttıyla var olduğunu söyler. Her hikayenin, her yaşantının iki yüzü vardır onlara göre. Bence bu doğru değil. Her hikayenin, her yaşantının ikiden fazla yüzü vardır. Ya şöyle ya da böyle olmalı gibisinden bir şey söylediğinizde, hayatı düalist bir bakış açısıyla görüyorsunuzdur. Aynı şekilde ben ve o ifadelerini içeren cümleler kurmaya başladığınızda da bu, sizin hayatı içerdiği engin çeşitlilikten koparıp hepi topu iki seçenekten ibaret bir hale getirdiğiniz anlamına gelir. Oyunun tamamı toplumun ve dinlerin, insanları Yahudi ve Hristiyan olarak ölümcül bir kesinlikle ikiye bölmesi üzerine kuruludur. Shylock'un sözleri de aslında Shakespeare'in, söz konusu düalist bariyeri yıkma çabasndan başka bir şey değildir. Yaşadığı döneme göre çok ilerici bir çaba bu bence. Bugün de gerekliliğini sürdürüyor. Şair, Hıristiyan ve Yahudi olması fark etmez, her birey insanlığın parçasıdır ve kimse ötekine zıt sayılamaz diyor bir bakıma. Size sunulan sonsuz seçenek yerine sadece iki seçeneği görebildiğinizi fark ettiğiniz zamanlarda, hiç değilse üçüncü bir seçeneği düşünmeyi deneyebilirsiniz. Biriyle konuşurken, tartışırken düalistik düşünme eğiliminden kurtulmayı denemek kolay bir iş değil ama çoğumuz için bütünüyle yeni bir deneyim olduğu kesin. Sizi zorlayan bir durumda, Sonu iyi mi olacak, yoksa berbat mı diye düşünmekten de vazgeçmeye çalışmanızı öneririm. Olumlu veya olumsuz beklentilerinizi unutun ve sadece olacakları görmeye çalışın. Sihir tam da burada, yani bütün cevapları önceden bilmediğiniz ve kontrolü bıraktığınız yerde başlar. O zaman sürprizleri beklemeye ve görmeye başlayabilirsiniz. Heidi E. Spear'in yazısının orijinalini Kripalu adlı web sitesinde bulabilirsiniz. 2013 Kripalu Center for Yoga & Health. Reprinted with permission.


Mutfak tarihi denince bendeki merak çarkı işlemeye başlıyor. Kimin, ne zaman, neyi nasıl pişirdiğini öğrenmek istiyorum. Lezzetin damaklarımızda adeta genetik bir miras gibi yer ettiğini bilmek, beni en heyecanlı aksiyon filminden bile daha çok heyecanlandırıyor. 2005 yılında benim gibi beslenme öğretmeni olan arkadaşım Ülkü Solak'la bu alanda çalışmaya başladık. Arkeolog Ahmet Uhri de bize katıldı. Köylerdeki etnoarkeoloji çalışmalarına baktık. Bulduklarımızı literatür taramasında elde ettiğimiz bilgilerle örtüştürdük ve deneysel aşamaya geçtik. Bütün bunlar, 3 yılımızı aldı. Net yemek tarifleri yok, sadece ipuçları var. Ekşi ekmek diyor mesela, nasıl olabilir diye düşünüyorsunuz. Bizim için mutfağın canlanması çok önemli. Tabii ki, Bugün canım çok istedi hadi Hitit mutfağı yiyelim denilecek kategoride değil bu tarifler, ama aralarında çok lezzetli yemekler var. Kitapta iki bölüm var; ekmekler ve et yemekleri. Ancak sebzelerle ilgili ipuçlarına da ulaştık. Çok zevkli bir çalışmaydı. Bir dakika bile sıkılmadık, her güne yeni bir heyecanla başladık. Tablette Kalın somun ekmek, kızılca buğday unundan yapılır diyor mesela. Ya da nemli buğday unu ve arpa ezmesinden bahsediliyor. Kızılca buğdaya en yakın buğday hangisidir diye araştırmaya başladık. Onun için taş değirmen bulduk ve o dönemin nişasta ve sertlik oranına en yakın buğdayı öğüttürdük. Öğütülen buğdayla yapılan ekmek bir saat sonra, iki saat sonra, bir hafta sonra ne hale geliyor, bunları inceledik. Fermantasyon derecelerini ölçtük. Ve tablet çözümlemelerindeki ipuçlarını en çok anımsatan notları aldık. Bunları tek tek denedik, ya da hepsini bir arada kullandılarsa diye düşünerek bir de hepsini yaptık. Böylece mesela kalın somun ekmeğin 7-8 tarifi çıktı. Köylerdeki etno-arkeolojik çalışmalarda bulduğumuz kap kacak ve fırınlar, bir de oralarda yaşayan kadınlar bize çok destek oldu. Çünkü o fırınları kullanmayı bilmiyorduk. Deneysel çalışmaların hepsini köyde birlikte yaptık. Tabletlerde tarif edilen fırınların benzerleri vardı. Özellikle köy meydanında herkesin ortak kullandığı, 5 yılda bir imece usulü tamir edilen fırınları kullandık. Köy kurulduğundan beri varmış onlar. 50-60 yılda bir ciddi tadilattan geçiliyor, 5 yılda bir de rutin bakım yapılıyor. 60-70 yaşındaki kadınlar, Bunlar, çocukluğumuzda kullandığımız fırınlar diyordu. Öncesini de düşünürseniz, en az 100 yıllık fırınlardı. Her köyde farklı yöntemlerle karşılaştık. Köyde doğal mayayla yapılan ekmek yaklaşık 30 gün kullanılıyor. Buğdayı öğüttük ve mayaladık, ilk fermantasyon oldu. Kadınlar mayalandıktan sonra hamuru gece yoğuruyor, sabah da ezanla birlikte pişirmeye başlıyor. Bir de üçüncü fermantasyon vardı ki o, çok enteresandı. Yani ekmek piştiğinde hemen dilimleyip tüketemiyoruz. Hala içinde fermantasyon devam ediyor. Patiska bir beze sarılmış ekmeğin içini çekmesi, kokusunun ve gazının çıkması bekleniyor. Sonra da istifleniyor. Böylece bir ay bozulmadam kalabiliyor. Kitabı 2005 yazmaya başladık, 2008'de çıktı, 2009'da da ödül aldı. Dünya üzerinde her 3 yılda bir Hititoloji konferansı yapılıyor. Çorum da bu konferanslara 6 yılda bir ev sahipliği yapıyor. Fakat 2008'e kadar mutfak kültürüyle ilgili bir çalışma yapılmamıştı. Mesela birayla ilgili birtakım sonuçlar elde ettik. Birayı kamışla içtiklerine dair resimler vardı. Fermantasyonu kullanıyorlar. Hititler Anadolu'ya geldiklerinde zaten Anadolu'da yaşayan halk bir mutfak kültürüne sahipti. Mercimeği, buğdayı, çeşitli bitkileri kullanmaya başlamışlardı. Soğan, sarmısak vardı. Soğan, sarımsak, pırasa, bezelye, bakla, kuru fasulye tüketiyorlardı. Mesela bezelye Anadolu'daki bazı evlerde daha iki-üç yıldır pişirilmeye başlamış. Sanki sofralarımıza yeni girmiş gibi. Ama köylü kadınların yabani bakla dedikleri şeyin aslında bezelye olduğunu gördük. Ama bunu sadece hayvanlara yediriyorlar. Bu çalışmalarda bir de bağ kurduk ve doğal fermente şaraplar ve pekmez yaptık, doğal bal ürettik. Mesela kebereyi Hititler de kullanıyormuş. Ama yemeklerde mi yoksa ilaç olarak mı kullandılar, elimizde bununla ilgili bir ipucu yok. Ama Çorum'un Osmancık ilçesinde yetişen kaparileri ve çalılarını saray mutfağındaki helvacıbaşların satın aldığı geçmiş kayıtlara. Kaparileri Ege'den almaktan çok daha pahalıya geliyor ama saray mutfağı kayıtlarına göre kapariler özellikle Çorum, Osmancık'tan alınıyor. Çorum'la Osmancık arasında Dodurga diye bir yer var, yurtdışına da oradan gidiyor kapari. Hititlerin yaşadığı her bölgede bir etno-arkeolojik örtüşme görüyorsunuz. Bizde malak denilen bir tatlı var, bu malağın hamuru Hitit tablet çözümlemelerinde nında. tu ekmeğini andırıyor. Bu ekmeğin ve tatlının bir benzeri Mersin ve Yozgat civarında da yapılıyor ama adı farklı. Arapaşı çorbasının hamuru da nında. tu ekmeğinin pişirilmesiyle çok örtüşüyor. Ekmek ve hamur kültürü, Hititlerin yaşam sürdüğü yerlerde bir çorbanın, tatlının içine girerek hala yaşatılıyor aslında. Sebze yiyorlardı ama bizim bildiğimiz gibi domates, patlıcan değil. 3500 yıl önceki kaynakları incelediğimizde karşılığı salatalık, soğan... Sebzeleri ezip ekmeğe sürüyorlardı. Soğanla ekmeği birleştirip bir çeşit sandviç yapıyorlardı. Mercimek gibi, ceviz gibi, antepfıstığının yabani hali olan çitlembik gibi birtakım yağlı tohumları kullanıyorlardı. Mesela başakları ateşte kavurup bugün kavurga dediğimiz şeyi yapıyorlardı. Evet. Ekmeği mayalayıp pişirdiğinde daha lezzetli olduğunu, daha uzun süre sakladığını görüyor. Hayat şartları da yiyecekleri uzun süre saklama gereğini doğuruyor. Bizim bugün peksimet dediğimiz sert ekmekler de var. İnsanlar savaşa giderken yanlarına bunu alıyor. Nında purpura, avuç içi büyüklüğünde ekmek demek. Eti açık ateşte ızgara ettikleri gibi kaplarda fırınlayarak da pişiriyorlar. Ama sakatat onlar için çok daha kıymetli. Yemeklerle ilgili ipuçları en çok dini ritüellerin kayıtlarında geçiyor. Mesela ateşe un serpiyorlar, çünkü ne kadar çok alev ve duman çıkarsa tanrıların kendilerini o kadar çok duyacağına inanıyorlar. Hayvanın dokuz uzvunu alır, pişirir diyor. Bizde de mesela kelle paça kültürü çok fazladır. Hatta öyle ki, Çorum'un İskilip İlçesi'nde kelle paça, bol sarımsak ve sirkeyle pişirilip küplere doldurulur, kış için turşu yapılır; kelle paça turşusu. İçindeki sarımsak ve sirke uzun süre saklamanıza yardım ediyor. Mesela Hayvanın içini oyar, doldurur, fırınlayarak pişirir diyor tablette. Tablette keçi kulağı kızartmasından bahsediliyor. Şimdilerde kullanılmıyor ama onu da denedik. Çok kullanılıyor, tabletlerde güzel kokulu yağ olarak geçiyor. İncir de aynı şekilde. Bana hep Çorum'da Hitit mutfağının izleri var mı diye soruyorlar; var. Anadolu'nun her yerinde keşkek yapılır ama adı hep başkadır. UNESCO'nun kültür mirası listesine giren keşkek, bugün Çorum'da törenlerde yapılıyor. Hitit mutfağındaki törensel niteliğiyle örtüşüyor bu. O dönemde şeker yoktu ama bal ve pekmez kullanıyorlardı. Bazı meyveleri pişirip şekerinin ortaya çıkmasını sağlıyorlardı mesela. Baharat olarak da kişniş ve kimyon vardı. 20-25 yıl. Maksimum 35 yaşına kadar yaşıyorlarmış. Dişleri çok bozuk mesela. Çok iç yağı tüketiyorlar. Sağlıklı beslendiklerini söyleyebiliriz aslında ama sanırım birtakım salgın hastalıklar vardı. Hitit metinlerinde geçen bir ifadeye göre ciğer ve yürek tuzlanır, üzerine un serpilir ve ızgarası yapılır. AN. TAH. SUM bayramıyla ilgili bir metinde karaciğerin ve kalbin tamamının ızgarada pişirildiği belirtiliyor. Hazırlanışı: Yürek ve ciğer bütün halde tuzlanır. Üzerine un serpilir. Izgara edilir. Hitit metinlerinde geçen bazı ifadelere göre; saf etler, boyun ve ayaklar koyun yağıyla birlikte ateşte pişirilir, kızartılmış etin lezzetini artırmak için üzerine sos olarak zeytinyağıyla karıştırılmış bal dökülür. Hazırlanışı: Etler tuz ilave edilerek toprak bir kapta pişirilir. Zeytinyağı ve bal karışımı etlerin üzerine dökülür. Metinlerde GU. TUR olarak geçen bitkinin bezelye olduğu düşünülüyor. Yine metinlere göre bu bitkiyle yapılan bir de ballı ekmek var. Hazırlanışı: Un, bezelye, maya, 200 gr bal ve su birlikte yoğrulur. Bir gece sıcak bir ortamda mayalanmaya bırakılır. Şekil verilir ve pişirilir. Pişen ekmeğin üzerine bal dökülür.


Yaş ilerledikçe karın kısmında oluşan yağlanma mı beni rahatsız eder, yoksa sağ üst dişimin hizayı bozup öne atlayarak başkaldırması mı estetik ve simetri takıntımı tetikler? Düşündüm, ikisi de pek önemsiz geldi. Ama saçlarımı önemserim. Saçlarımın dalga dalga omuzlarımdan aşağıya yayılmasında özgürlük bulurum. En başa dönelim, yani çocukluğa: İlkokulda saçlarımı tarayıp örmekten sıkılan annemin Böyle daha modern diyerek sürekli saçımı kestirmesi, erkek çocuk gibi yıllarca ortalarda gezinmeme neden olmuştu. Sanırım bunu gurur meselesi yaptım. Ortaokul ve lise döneminde annemi dinlemeyip saçımı uzatma çabasına girsem de saçlarım toplanacak kadar hiç uzayamadığından bu sefer okul yönetiminin saçlarını ör ya da kestir baskısına maruz kaldım. Tabii ki dinlemedim, disiplin cezası almama sebep olan saçlarımı uzatma çabasından da hiç vazgeçmedim. Annemin ve otoritenin benim saçlarımla neden bu kadar uğraştığını o zamanlar çözememiştim. Anneminki koruma amaçlı ve daha masumdu ama aynı fikre hizmet ediyordu. Mesele; dikkat çekmemem, gösterişimi en aza indirmemdi. Saklan, kendini gösterme diyorlardı yani. Korkulan oldu. Saçımı uzattım, üstelik kırmızıya boyadım. Ömrüm yeterse, 70'lik bir nine olana kadar da kırmızı saçlarımı bayrak gibi sallayacağım.


Bu albümü dinlediğimde aklıma ilk gelen şey; Ben neyin devamıyım sorusuna verilen bir cevap olduğu. Gerçi siz bunun cevabını daha önceki albümlerle de vermiştiniz. Neden böyle düşündüğümü de söyleyeyim. Bundan aylar önce genç bir müzisyen benden fikir almak üzere yanıma geldiğinde ben neyin devamıyım, bunu merak ediyorum diye sormuştu. Sanırım o genç müzisyene de bu albüm hediye edilebilir. Bir seçenek oluşturabilir aradığı cevaba. Gökçe Akçelik: Bu, başından beri Replikas'ın kimliğinin oluşmasında belirleyici olan unsurlardan birisi. Anadolu Pop'un bizim müziğimizin içine bu kadar girmesi, aslında böyle bir meselenin farkına varmış olmamızla ilgili. Çünkü biz hep yabancı müziklerle büyüdük. Sadece müzikte değil, genel anlamda her türlü beğenimizde Batı kültürünün etkisi altında kaldık. Ama bir gün, özellikle Erkin Koray üzerinden bu müziğin varlığını öğrenince, kendi içimizde şunu da fark ettik: Bizi etkileyen her ne kadar Batı kaynaklı akımlarsa da, bizim yaptığımız müzik, sonuçta buraların müzik kültürünün bir parçası olacak. Aslında kendimizi çok kopuk hissederken, ister istemez başka bir bütünün parçası olduğumuzu fark ettik. Zen ve Babazula'nın yaptığı şeyler de farkındalığımızı geliştirdi. Bir şekilde Neyin devamıyım? sorusuna bir cevap olarak gelmişti bu zaten bize. Selçuk Artut: Batılılaşma aslında geniş ölçekli bir proje; hedef gösterilmiş bir nokta. Bir yandan da kaçar yol, kısa yol gibi bir hali var. Batı tüm örnekleriyle hedef alınacak bir medeniyet değil. Şöyle de bir gerçek var: Batı kendi kültürüyle tüm dünyaya egemen olmuş. Fakat eleştirilecek yöntemlerle ortaya çıkmış bir yapı söz konusu. Bu yanlış yapı Türkiye'ye empoze edilmeye çalışılmış. Temelleri olmayan bir kitle için bunu kabul etmek, anlamak ve yorumlamak mümkün olmamış, yüzeysel kalmış. Müzik anlamında da dışarıdan dogmatik akımlar empoze edilmiş. Mesela; caz, tango gibi. Bunlar Türkiye'deki müzik akımlarını oluşturmuş. Modernleşme çabasında Osmanlı bile yurt dışından getirtilen bestecilerle birtakım şeylerin önünü açmaya çalışmış. Nedense burada yapılan şeylerin kenara itilmesi de söz konusu. Dogmatik ve baskıcı bir anlayışın dayatılmasıyla karşılaşılmış. Anadolu Pop'a geldiğinizde, ilk başlarda İngilizce sözlerle kullanılmış, sonra birtakım düzenlemelerle, aranjmanlarla kırılmış bu, en sonunda tüm bunlara bir reaksiyon olarak, biz bunu salt müzik armonisi olarak değil, kendi ezgilerimizle de harmanlayalım diyen bir çabaya dönüşmüş. Bu yanıyla da Anadolu Pop bir başkaldırış olarak yorumlanabilir. Anadolu Pop'u modernizme karşı postmodern bir başkaldırı olarak görüyorum. Modernleşmenin eforu, seni var eden bütün görüşleri yok et, yeni bir şey var et, üzerine kurulu. Postmodernizm bir anlamda buna yanıt verip özüne dönmeyi öneriyor. O anlamda, dönemsel olarak politik görüyoruz bu tavrı. Tam da altmışlar, yetmişler dönemi. Bir anlamda en özgürlükçü anayasanın olduğu dönem. Gökçe Akçelik: Anadolu Pop'un Batı kültüründen etkilenmesi konusuna değinmek isterim. Batılılaşma sürecinde öyle yetişmiş bir kuşağın, yani Cumhuriyet sonrası şehirli insanın, belli bir yaşa gelmiş ve o kültürü almış insanların geri dönüp kendi köklerini aramasını önemli buluyorum. Selçuk Artut: Tüm dünyadaki müziği şekillendirmesi açısından Beatles'ın büyük etkisi olmuştur. Grup müziğini büyük bir çoğunluğa örnek kılmış bir hali var. Beatles'ın kendi içerisinde popüler olan çizgisinden öte, popüler olmak onların biricik arzusu değilse de, bir anda o durumdan kopmaları, John Lennon'un başka bir dünyaya ulaşması gibi etkenler ve yenilikçi yaklaşımları, global anlamda müziğe şekil vermiştir. Anadolu Pop'un muhalif bir çehre kazanması daha çok yetmişli yıllara rastlıyor. Altmışlı yıllar bir geçiş ve arayış dönemi olarak nitelendirilebilir. Hatta o dönemler Cumhuriyet ideolojisinin müzik politikalarına da uygun bir gidişi var sanki... Yetmişli yıllardaki muhalif tavır dönemin ruhuyla da çok doğru orantılı. Yetmişli yıllar, işçi sınıfın bilinçlenmesinin, sendikalaşmanın, özgürlük hareketlerinin öne çıktığı bir dönem. Doğal olarak aşık geleneğinin Anadolu Pop'a yansıması da etken o muhalif tavırda. Selçuk Artut: Evet aşık geleneğinden besleniyorlar. Aşık geleneği bir yanıyla şehre taşınıyor. Sonuçta ortada dönen şey büyük şehir, mesela; İstanbul. Başka bir forma dönüşüyor. Daha iyi bir ifadeyle modernizm denebilir buna. Ama kesintiye uğramış bir modernizm. Elbette bir başkalaşım oluyor. Oradaki adamın hissettiği duyguyu başka bir tarafa götürüyorsunuz. Biz de kendimizi halk ozanının dilinden sesleniyor gibi hissetmiyoruz. Olmaz zaten. Gökçe Akçelik: Başka bir röportajda da konuştuk bunu aslında. Bütün o türküler yorumlanırken, aralarında Kürtçe, Ermenice türkü yok. Çünkü öyle bir referans bulmak istemişler. Oraya bağlanmak istenmiş bu hareket... Dolayısıyla bu, müziğe de yansımış. Bu işi ilk akıl eden aslında Erdem Buri. Aşıklarla birebir ilişkisi var. Sadece etkilenmek ve yorumlamakla kalmıyor. Bizzat Tülay German için yazdığı türkü var. Onlarla böyle bir bağ kurmuşlar. Aslında birebir onların içinde olduğu bir grup haline gelmişler. Mesela Cem Karaca ile Mahzuni'nin de yakın dostluğu var. Selçuk Artut: Bu albümle beraber en çok merak edilen şey bu olmaya başladı. Zaten o dönemde yaşananlardan dolayı bugün bir hesaplaşma da yaşanıyor. Bu albümün çıkışı, bir yanıyla o hesaplaşmanın tekrar sorgulatılması olarak da görülebilir. Bunun yanıtını vermek çok zor bizim açımızdan. Albümün adından da anlaşılacağı gibi, biz orada yoktuk o zaman. Darbenin ne kadar zarar verici olduğunu sadece hissedebiliyoruz. Ama çok belirgin bir şey var, sadece aydınlar veya müzik alanındaki isimler değil, herkes yok olup gitmiş o dönemde. Orçun Baştürk: 2000'lerde sanırım o döngü tamamlanıyor. Bunun sebebini tam olarak bilmiyorum, belki sosyolojik bir açıklaması vardır. Belli bir yaşa gelmiş, o dönemlerde yirmili yaşlarını süren grupların köklerini arama ihtiyacı, ya da dönüp ne yapıldığına bakma ihtiyacı diye de yorumlanabilir. Bunun iyi örnekleri olduğu kadar kötü örnekleri de oldu. Ticari meta olarak da kullanıldı. Bu durum hem iyi, hem de kötü. Bir yandan bu tarz müziğin duyulmasına ve daha görünür olmasına neden olurken, bir yandan da müzikal anlamda kalitesiz ve kötü örneklerin çıkmasına neden oldu. İyi olan gruplar elbette ki kalıcı oldu. Seksenler ve doksanlardan söz ederken şunu da göz ardı edemeyiz: Dünyanın en çok çekişen iki büyük gücünün taraflarından biri olan Doğu bloğunun artık gittikçe sonlanmaya başladığı, SSCB'nin yok olduğu, doğu ve Batı Almanya'nın birleştiği bir dönem. Maalesef bir yenilgiyle beraber ABD'nin dünya üzerinde kültürel bombardımanının başladığı süreç. Seksenlerin değil de doksanların bizi şekillendiren unsurlarından birisi MTV oldu. Oradan beslenen ve öykünen gruplar daha çok İngilizce söylemeyi tercih etti. Yine o grupların kılık kıyafeti, alınan dergiler etkilenmeye izin veriyordu. Ben de doksanlı yıllarda onlu yaşlarımı sürdüğüm o dönemde heavy metal müzikten etkileniyordum. Yurt dışından dergiler geliyordu, onları okuyordum. Yani buraya dair etkileneceğiniz pek bir şey yoktu. Selçuk Artut: Yıkmayı o anlamda değil de geliştirmek anlamında ele almakta fayda var. Aksi takdirde yok etmek biraz da modernizmin arzu ettiği bir şeye doğru gidiyor. O bizim çizgimizde olan bir şey değil. Köledoyuran'da da bariz olan çizgimiz, gittikçe çok daha sağlam bir temele oturmaya başladı. Sanırım Köledoyuran'ı yaptığımız dönemde bu çizgiyi fazlaca öne çıkarma ihtiyacı duyduk. Geleneğin farkına varıp üzerine atlama gibi bir durum. Buradan şu çıkar ya da şuna bakalım demekten doğan bir ihtiyaçtı. Ama gün geçtikçe şarkıyı yapış biçimimiz, sahnede çalma durumumuz başka bir tarafa doğru gitti. Bu grubun en önemli tavrı, mütevazı olmak. Evet, biz geleneği biliyoruz ve onu yıkalım gibi bir durum değil bu. Geleneği bilmeden de onun üzerine bir şey koymak mümkün değil. Gelenek dediğimiz şey çok geniş bir şey. Onun hangi parçasını alıp kullandığın da önemli. Çok ilerici olan yanını da alıp kullanabilirsin. Ben sizi provoke etmek için kullandım bunu. Selçuk Artut: O zaman provokasyonuna yanıt vereyim. Sahnede döne döne durumlar yaratmak, onun ne olduğunu bilmeden kullanmak şekilci ve formcu yapar sizi. Sanırım o zamanki eleştirim de ona yönelikti. İçeriğinin ne olduğunu anlamdan geleneğe sadece şekilci yaklaşmak yaptığınız işin içini boşaltır. Orçun Baştürk: Bu albümdeki şarkıları birebir alıp yorumladığımızı söyleyenler de oldu. Körü körüne o parçaları alıp muhafaza etmedik. İlk çıktığımız günden bu yana müziğimizde oluşturduğumuz kemik bir yapı var. O iskeletin üzerine tam olarak geleneği muhafaza etmek gibi bir şeyi değil de Replikas'ın yapı bozumcu tavrını ekledik. Yani o parçaları, Replikas'ın yapısına dahil ederek kullandık. Ama bunu belli bir ölçüde yaptık. Çünkü o dönemin ruhuna, ortaya çıkan düzenlemelere, icralara saygı duyuyor, önemsiyorduk. Biz o dönemin neferiyiz gibi bir algı da oluşmasın. Yaptığımız şey bir vefa borcunun ödenmesi daha çok. Orçun Baştürk: Önemli ölçüde bu olmakla beraber, dinlerken bizi şoke eden ya da çok heyecanlandıran şarkıları almaya da dikkat ettik. Zaten bazılarını sahnede çalıyorduk bu şarkıların. Doğal gelişen bir süreçti bu. Selçuk Artut: Hazineyi araştırıp derinlerde bir şeyler bulmuş gibi yapmadık bunu. Mesela; Ecevit'in Karaoğlan plağını almadık. Ama Barış Manço söz konusu olduğunda en bilinen ve popüler şarkıyı alalım çabasına da gitmedik, zaten tüketilmişti çoğu. Gökçe Akçelik: Bu şarkıların az biliniyor olmalarıyla bizim için çekici olma sebepleri aynı. O şarkılarda bizim için çekici olan, popüler olmalarına engel olan bir durumdu aslında. Seksenden sonra grup anlayışının yerine tek başına star olma kavramı öne çıktı. Bugün gerçek anlamda o grup anlayışına sahip çok az isim var. Siz, tek başına star olmak kavramına prim vermeden ilerleyen gruplardan birisiniz. Bu anlamda yaptığınız bu çalışma sizin tavrınızla örtüşüyor. Orçun Baştürk: Yaratırken de, çalarken de birlikte hareket etmeyi önemsedik. Replikas adı altında toplanmış, bir araya gelmiş ve belli bir derdi olan insanlarız. Bu, şu anlama da geliyor: Kendi müziğini tanıyıp onu farklı yerlere getirmeye çalışan, ana akıma kapılmayan, müzik tarihine yeni bir taş koymakla ilgilenen bir misyonu var Replikas'ın. Müzik dışında öğelerle de ilgilenmediğimiz için hepimizin inancı bu yönde. Bir şeye inanma meselesi var. O meselede kimse kendini öne çıkarıp göstermek istemiyor. O zaman hiyerarşik yapı bozulur. Yeni müzikleri dinleyip kendinizi geliştirme ve araştırma içerisine soktuğunuzda zaten egoyu da kontrol edebilirsiniz. Sizin için önemli olan tek şey müzik yapmak olur. Selçuk Artut: Sanırım ben nasılım, kendimi izleyeyim demek yerine, başkası ne yapmış, nasıl şarkı söylemiş demek, ona bakmak gerek. Tek başına grupta karakter olarak öne çıkmış bazı müzisyenlerin TV'de sadece kendi klibini izleyip, diğerini izlememe tercihi egodan kaynaklanıyor. Elbette her sanatçısının egosu vardır. Ama çılgınlık ve bağımlılık halini aldığında iş başka yere kayar.


İnsan psikolojisinde en güçlü iki dürtü; cinsellik ve saldırganlık olarak ifade edilir. Saldırganlığın sonucu olarak şiddet, toplumlarda birçok boyutta gözlemlenen önemli bir olgudur. Şiddetin temeline indiğimizde çeşitli faktörler; çevre koşulları, yetiştirilme biçimi, toplumsal özellikler, özellikle de ataerkil kültürün dinamikleri başat unsurlar olarak karşımıza çıkar. Kuşkusuz saldırganlığın içgüdüsel bir tepki dışında eğitilebilir olması gibi, öğrenebilir bir davranış biçimi olduğunu da söylemek yanlış olmaz. Şiddet, şu ya da bu şekilde hepimizin maruz kaldığı, üstelik çocukluktan itibaren şahit olduğumuz, dolayısıyla öğrendiğimiz, hatta kanıksadığımız bir davranış biçimi olarak yaşantımızın önemli bir parçası konumunda. Bireyin şiddetle ilk tanışması öncelikle aile içinde başlıyor. Hatta doğumla başlayan bir travma sonrasında aile içinde karşılaşılan şiddet nedeniyle, ardından, bireyin sosyalleşerek aile dışında, çevreyle veya kurumlarla kurduğu ilişkide de şiddetin araçlarıyla her şekilde karşılaşması olası. İşin aslı, insanoğlunun dünyaya gelmesi de başlı başına bir şiddet unsuru. Böyle baktığımızda, bireyin devletle olan ilişkisine de baskının ya da yaptırımların, şiddet unsuru olarak yansıdığını söyleyebiliriz. Bu, aynı zamanda şu anlama da geliyor: Şiddet ve iktidar ilişkisi toplumsal yaşama egemen olmuştur. Ancak şiddetin iktidarla ilişkisi, insanın yerleşik hayata, tarım toplumuna geçmesiyle ilintili. Bu ataerkil bir kültürün başlaması anlamına da geliyor. Yani erkek otoritesine dayalı bir tür toplumsal örgütlenme. Avcı ve toplayıcı toplumlarda kadın ve erkek arasında belirgin bir fark olmaması, gündelik hayattaki kadın ve erkek arasındaki paylaşımların benzer faaliyetler içermesi gibi nedenlerle, söz konusu dönem kadın ve erkeğin eşit statüde olduğu bir dönem olarak nitelendirilebilir. Yerleşik hayata ve tarım hayatına geçilmesiyle birlikte kadın ve erkeğin ortak paylaşımları, faaliyetleri ayrılır. Erkek dışarıya, kadın içeriye çekilir. İşin özü, cinsiyet ayrımcılığı dediğimiz şey cinsel kimliğimizle değil, verilen rollerle ilgili bir durum. Erkeğin kurduğu bir dünyada ve onun kurduğu bir dille yönlendirilen bir kadın modeli ve kadına biçilen bir rol söz konusu. Duruma böyle baktığımızda, bugüne kadar kadın üzerinden yürütülen politikaların da aynı egemen bakışla sürdürüldüğünü görürüz. Kendine biçilen rol gereği kadın; anne, iyi bir ev kadını, ailesine sadık, çevresiyle uyumlu, sessiz, erkeğin gerisinde durmayı bilebilecek ve hepsinden önemlisi, hem kendi namusunu, hem de beraber olduğu erkeğin namusunu üzerinde taşıyabilecek özelliklere sahip olmalıdır. İdealize edilmiş bir kadın tipi çizilir. Türk toplumunda, özellikle yerleşik hayata geçildikten sonraki döneme ait edebiyata baktığımızda bunun örneklerini görmek mümkün. Bu dönemde kadına bakışın dini referanslarla da ele alındığı görülür. Zaten yerleşik hayata geçilmesiyle kadının eve kapatılması, Osmanlı İmparatorluğu'nda, sarayda haremlik- selamlık uygulaması kadının konumuna dair önemli bir simgedir. Bu durum kadının toplumsal hayattan soyutlanması, kendisi için belirlenen sınırlar içersinde yaşaması anlamına gelir. Çünkü kadın güzelliğiyle erkek üzerinde haz uyandırma etkisine sahiptir. Kadının eve kapatılması, hem kadını hem erkeği bu haz duygusundan korumak içindir. Kadına biçilen bu rolün dönemin edebiyatına da yansıdığını görürüz. Kadının ötekileştirilmesi, Simone de Bevoir'in söylemiyle ikinci cins olarak görülme algısı bugün de devam ediyor. Her ne kadar kadına Cumhuriyet devrimiyle evinden dışarı çıkma, sosyalleşme ve birey olabilme şansı tanımış olsa da; o geleneksel algının ve egemen söylemin hala devam ettiğini görüyoruz. Çünkü kadına verilen özgürlüğün, ataerkil kültürün devam etmesi adına, yine de şartlı bir özgürlük olduğunu kabul etmek zorundayız. Sistemin işlemesi kadın üzerinden yürütülen politikalara bağlı. Bu politikaların özünde, tamamen kadının dişiliği ve güzelliği üzerine bir pazar sisteminin kurulması ve kadının sadece kendisiyle, fiziğiyle uğraşarak oyalanması projesi vardır. Kadına yönelik şiddet kavramını, aslında bu pasif gibi görünen şiddeti de göz önünde tutarak değerlendirmek gerek. Buraya kadar kısaca şiddeti oluşturan nedenlere; politik, kültürel ve geleneksel yapıya değinmeye çalıştım. Çünkü bugün kadına uygulanan fiziksel veya psikolojik şiddetin temelinde ataerkil zihniyetin, dolayısıyla egemen söylemin iktidarda kalma mücadelesinin olduğunu söylemek, sanırım yanlış olmaz. Ancak olaya böyle baktığımızda, büyük güçlerin genelde toplum, özelde birey üzerindeki baskısını ve uyguladığı şiddeti iyi çözümlediğimizde, erkeğin kadına uyguladığı baskıyı, şiddeti de doğru bir şekilde teşhis edebiliriz. Bu anlamda, kadına biçilen rol kadar, erkeğin kendine biçtiği rol de önemli. Erkeğin iktidar olma savaşımı doğduğu andan itibaren başlıyor. Kadın, kendisine önceden öğretilen rol gereği, oğluna, erkek olma ritüellerinin hepsini öğreterek onu hayata hazırlıyor. Erkek doğduğu andan itibaren penisiyle iktidar arasında kurduğu ilişki içersinde debelenmek zorunda bırakılıyor. Erkeğin, kadına ve topluma gücünü göstermek adına sürekli bir iktidar kışkırtmasıyla yüz yüze kalması da egemen anlayışın birey üzerindeki şiddetinden başka bir şey değildir. Kadının bugün sonucu ölüme varan bir şiddet görmesi, kuşkusuz kadının farkındalığının artmasıyla, daha eğitimli ve kendine güvenli olmasıyla da ilişkili. Toplumsal cinsiyet rollerinin bireyde yarattığı baskı, kadınının zincirini kırıp özgürleşme arzusunu kamçılarken, erkeği de, ne olursa olsun gücünü koruma ve kadını yönetme alışkanlığının sarsılmasını engelleme teşebbüsüne yöneltmiştir. Elbette yukarıda sözünü ettiğim geleneksel yapı, bireyin yetiştirilme tarzı, kapitalist sistemin kadın üzerinden bir pazar stratejisi geliştirerek ekonomiyi canlı tutma hırsı ve erkeğin sürekli iktidarla kışkırtılması şiddetin oluşmasındaki önemli etkenlerdir. Ancak hastalıklı düşünceler, cinsel istismar ve psikopatlığa varan şiddet eğilimleri ise daha farklı, derin analiz gerektirir. Peki, kadına yönelik şiddet karşısında ne yapmak gerekir? Kadınların çocuklarını, özellikle de oğullarını, öğretilmiş erkek imgesiyle değil, ruhen ve kafaca sağlıklı bir birey olarak yetiştirmesiyle başlanabilir işe. Kuşkusuz bunu yapabilmeleri için de önce kadının birey olabilme meselesini halletmesi gerekiyor. Bu da ancak erkek ve kadının birbirini anladığı bir ortamının yaratılmasıyla mümkün. Erkeğin de bilinçlenmesi ve kendine verilen toplumsal cinsiyet rolünün baskısını azaltacak hafif sebepler bulması gerekiyor. Mesela, David Cohen'in dediği gibi, gevşemeliler.


Üniversitede İngiliz ve Amerikan edebiyatı okumuştum. Oradaki eğitim sisteminin hepimizi şiir ve edebiyatın erkeğe özgü bir sanat olduğuna inamaya yönlendirdiğini yıllar sonra fark ettim. Kadınlar yazmayı beceremez denmiyordu okulda elbette ama kadın şairler neredeyse yok sayılıyordu. Daha çok erkek eleştirmenlerle edebiyat tarihçilerinin methiyelerine mazhar olmuş erkek şairleri tanıyıp öğreniyorduk. Geçen hafta Deniz Durukan'ın da dahil olduğu 21 kadın şairin çağdaş şiirimizin önde gelen erkek temsilcilerini ele aldığı Fahriye Abla'dan Çanakkaleli Melahat'a adlı inceleme kitabını okurken, okulun katı ve önyargılı sisteminin dışarıda da sürdüğünü fark ettim. Kitapta Divan şiirinden günümüze Türk şiiri inceleniyor. Nazım Hikmet, Cemal Süreya, Hilmi Yavuz, Sezai Karakoç gibi birçok şairin yarattığı kadın karakterler aracılığıyla erkeğin kadına bakışı sorgulanırken bu bakışın Divan şiirinden bu yana pek az değiştiği ortaya konuyor. Toplumdaki her olguyu şiire bakarak anlamak mümkün. Kadının toplumda nasıl konumlandırıldığını şiire bakarak görebiliriz diyor kitabın editörü Durukan. Türkan Yeşilyurt, Ayşe Nalan, Nilay Özer, Çiğdem Sezer, Hayriye Ünal, Deniz Durukan, Seda Eriş, Betül Tarıman, Neşe Yaşın, Didem Gülçin Erdem, Asuman Susam, Elif Sofya, Gökben Derviş, Petek Sinem Dulun, Betül Dünder, Arife Kalender, Eren Aysan, Hilal Karahan, Gülce Başer, Derya Önder ve Betül Yazıcı, yani yeni kuşağın 21 kadın şairi bu yüzden bir araya gelmiş. Erkek şairlerin şiirlerindeki kadınları inceleyerek, egemen anlayışın kadın algısına bakmak ve şiir yazan kadın sayısının neden az olduğuna cevap aramak için... Sonuçta Ahmet Muhip Dranas'ın Fahriye Abla ve Ece Ayhan'ın Çanakkaleli Melahat adlı şiir karakterlerinin adını taşıyan bu kitap çıkmış. Her şey okuduğum şiirlerin içindeki karakterleri merak etmemle başladı. Bu basit bir meraktan daha fazlasıydı; çünkü ilgimi çeken karakterlerin hemen hepsi kadındı. O kadınlara bakarak hem kendimin, hem de genel anlamda tüm kadınların nasıl bir gelişim gösterdiğini, nasıl konumlandırıldığını açıkça görebiliyordum. Çünkü toplumdaki her olguyu şiire bakarak anlamak mümkün. Bu düşünceyle 2009 yılında Tüyap'ta, Yasak Meyve bünyesinde Fahriye Abla'dan Çanakkaleli Melahat'a adlı bir panel düzenledik. Sonra kitap fikri gelişti. Kadın şairler, erkek şairlerin şiirlerindeki kadın karakterleri inceleyerek, hem erkeklerin gözünden egemen anlayışın kadın algısına, hem de kendilerine bakacaktı. Bu çalışmanın başka bir anlamı daha var. Şiir yazan kadın sayısının neden az olduğu ya da kadının şiire adını yazdırmakta neden geç kaldığı sorusuna da bir cevap niteliğinde bu kitap. Kısacası, kadınlar şiir aracılığıyla kendi sivil tarihlerini yazmak için ilk adımı attılar diyebiliriz. Kadından şair olmaz anlayışı bizim edebiyatımızda da hakim bir düşünce. Bunu zaman zaman açıkça dile getirenler olduğu gibi, hiç dile getirmedikleri halde aynı zihniyetle davrananların sayısı az değil. Adonis kadından şair olmaz, çünkü kadının kendisi şiir demiş. Bu, kadın şiirde ancak ilham kaynağı olur anlamına da geliyor. Dolayısıyla şiir yazmak erkek işidir Adonis'e göre. Bu zihniyetin ataerkil kültürle yakından ilişkisi var. Yani erkek otoritesine dayalı toplumsal örgütlenmede, erkeğin kurduğu dünyada, onun kurduğu dille yönlendirilen, şekillendirilen bir kadın modeli idealize ediliyor. Dolayısıyla bize öğretilen şeyler önceden belirlenmiş ve öngörülmüş. Meslek seçimlerimiz bile fiziksel özelliklerimiz bahane edilerek belirlenmiş. Oysaki şiir yazmak kas gücü gerektirmiyor. Veya şiir yazmak erkeksi bir iş değil. Bu yüzden, şiir yazan kadınlar kadınlık özelliklerini kaybetmezler. Evet, o nedenle kitabın alt başlığı Modern Türk Şiirinde Kadın İmgesi. Çünkü kadın hala imge düzeyinde değerlendiriliyor. Kitapta kadın karakterleri inceledik ama incelerken şunu da gördük ki, aslında zihniyet çok da değişmemiş. Kadın, gelenekten gelen kadın algısıyla değerlendiriliyor hala. Cumhuriyet dönemine kadar olan süreçte kadın şiirde somut olarak yer almıyor. Cumhuriyet dönemiyle birlikte görünür olmaya başlıyor. Bu görünürlük onu bir hayal ürünü olmaktan kurtarsa da, gerçek anlamda birey olduğunun onaylandığı anlamına gelmiyor. İdeolojiler dün de, bugün de kadın üzerinden yürütülen politikalarla kurulmuş. Cumhuriyet ideolojisinde kadın medeniyetin temsilcisi olarak referans kaynağı olmuş, Cumhuriyet öncesinde de kadın dini referanslarla değerlendirilmiş, erkeğin hazzından korumak bahanesiyle kadını sokağa çıkarmayan bir anlayış sergilenmiş. Ama değişmeyen tek şey, namus kavramının her zaman için kadın üzerinden yürütülmesidir. Öyle tabii ki. Ama yazılı tarihte kadınlar hep geri planda oldukları için bir çok kişinin bu isimleri bilmemesi normal. Divan şiir geleneğinde kadın şairlere dair çok fazla bilgi olmamasına karşın, son yıllarda bu konu üzerine yapılan çalışmalar var. Aslında acı olan, altı yüzyıllık Divan şiiri geleneğinde oldukça az sayıda kadın şairin kendisini var edebilmesi. Osmanlı toplumunda hakim olan ataerkil anlayışın buna izin vermemesi diye özetleyebiliriz bu durumu. Kadının şiirde birey olarak kendini var edebilmesi, toplum içerisinde ne kadar var olduğuyla da ilintili bir durum. Dolayısıyla Divan şiiri geleneğinde kadının kendine yer açması, adından söz ettirmesi hiç kolay olmamış. Çoğu kadın şair isimlerini saklayarak, cinsiyetlerini belli etmeden şiirler yazmış. Aynı zamanda kadın şairlerin kendilerini kabul ettirmesi için ya da o çevreye girebilmesi için yüksek zümreden olması gerekiyordu. Mihri Hatun ve Zeynep Hatun gibi şairler ataerkil anlayışa karşı tepkilerini dile getirebilmiş ender kişiler. Özellikle o dönemde kadının kendinden söz etmesi ayıp sayıldığı için kendilerinden de, aşklarından da söz edemezlerken Mihri Hatun bu konuda cesur davranmış ve bazı tabuları yıkmış. Bugün elbette kadının kendi aşkından söz etmesi daha kolay. Ama cinsellikten söz etmesi hala riskli. Aşkını cinsellikten arındırarak anlatmak daha kabul görür bir şey. Eğer bunu rahatlıkla anlatıyorsanız, sizi hafif biri olarak değerlendirmeleri çok mümkün. Doksanlı yıllara kadar şiirde kadınlar kendi cinselliklerini anlatmakta çok da rahat değillerdi. Ancak doksanlı yıllardan itibaren, özellikle de iki binli yıllarda bu konuda kadınlar artık cesurlar. Kendi bedenlerinden rahatlıkla söz edebiliyorlar. Bunun bize öğretildiği gibi utanılacak bir şey olmadığının farkına vardılar. En azından o bedenin sadece kendilerine ait olduğunu ve bu konuda tek söz sahibinin kendileri olabileceklerinin farkına vardılar. Asıl ayıp ya da pornografi, bir şeyin üstünü örtmek ve görmezden gelmekle başlar. Elbette sadece şiire değil, şarkılara, romanlara, sinemaya bakarak da toplumun geçirdiği değişimleri görebiliriz. Edebiyat eserleri dönemin toplumunu ve bireyleri anlamada, gerçeklikle kurmacanın örtüştüğü yerde bizlere önemli bilgiler verir. Edebiyatın yansıtma özelliği vardır. Dil araç olarak kullanılır ve estetize edilerek topluma anlatılır. Yazarın, şairin içinde bulunduğu zaman dilimi, bizi yazarın, şairin yaşadığı an'a da tanıklık ettirir. Dolayısıyla, yazılı metinlere bakarak kadının evden sokağa çıkma sürecine de tanıklık edebiliyoruz. Kadının birey olma mücadelesi Türkiye'deki kentleşme sürecinin ivme kazanmasıyla paralel gider. Yine altmışlı yıllarda dünyada başlayan özgürlük hareketlerinin bize yansımasıyla, yetmişli yıllarda kadın edebiyatı, özellikle de öyküde büyük bir ivme kazanmıştır. İtiraz ettiğimiz şey, genel olarak toplumdaki kadın algısı ve cinsiyet ayrımcılığı. Doğa bizim cinsiyetimizi belirliyor ama toplumsal cinsiyeti kültür belirliyor. Kız ya da erkek doğmamız biyolojinin sonucudur. Bu, kadın ile erkek arasında biyolojik farklılıklar olduğu anlamına gelir. Hak ve özgürlüklerde eşit olmadığımız anlamına gelmez. Sorun bu kadar basit aslında. Erkek şairlerin şiirlerine baktığımızda toplumdaki kadın algısını görüyoruz. Ya da en azından onun uzantısı olan bir değerlendirmeyle karşılaşıyoruz. Bu, bir anlamda sevdiğimiz şairlerle de yüzleşmemizi sağlıyor. Sorunun kaynağı kuşkusuz şairler değil. Toplumsal cinsiyet dediğimiz, yani kadına kadın olma, erkeğe erkek olma ritüellerinin öğretilmesi ve bu öğretideki adaletsizlik. Ayrıca, erkeğin sistem tarafından sürekli iktidarla kışkırtılması da acıklı bir durum elbette. Orhan Veli ve Nazım Hikmet'in şiirlerinde kadın ilk kez görünür oluyor ama asıl her haliyle görünür olması İkinci Yeni ile gerçekleşiyor. Burada kadın soyut bir kavram veya bir hayal ürünü değildir artık. Yaşayan, gerçek, gündelik hayatımızda karşılaşabileceğimiz kadınlar girmiştir şiire. Özellikle Orhan Veli'nin kadınları her an kapımızı çalıp içeri girebilecek kadar gerçek ve samimi karakterler. Nazım Hikmet'in kadınları ise sosyal statüleriyle de karşımıza çıkarlar. Bu kadınlar kimi zaman dava arkadaşıdır, kimi zaman sevgilisi ya da karısıdır. Ellilerde ise bir uyanış söz konusu. Ama o uyanış daha çok kadınların cephesinde oluyor. Sanırım asıl farkındalık altmışlı yıllarda başlıyor. Tüm dünyadaki özgürlük hareketi, kadınların hak arayışı ülkemizde de etkisini gösteriyor. Özellikle kadın edebiyatçıların sayısında bu yıllardan sonra artış olması, yetmişli yıllarda çok fazla kadın yazarın ortaya çıkması o özgürleşme ve var olma çabasının sonucu. Şiirde ise kadın hareketi ya da şiir yazan kadın sayısının artması diyelim seksenli yıllarda başlıyor. Şiirde kadının bu kadar geç kalmasının nedenini Nazan Bekiroğlu kadının altı asırlık divan şiiri geleneğinden mahrum kalmasına bağlar. Erkek şairler yarışa altı asırlık bir avansla başlamıştır ona göre. Kitapta Nazım Hikmet ile ilgili yazıyı Nilay Özer yazdı. Onun söylediklerini önemsiyorum. Nazım Hikmet kimi şiirlerinde kadını olumlayan, erkek bakışını eleştiren şiirler yazsa da, genel anlamda geleneksel bir algıyla kadına yaklaşıyor. Nazım Hikmet kadını sahiplenir ama kadınlarımız bizimdir söylemi, kadının kendinden önce yanındaki erkeğe ait olduğu düşüncesini yansıtıyor. Yani kadın Nazım'ın şiirlerinde gerçek anlamda özgürleşmemiştir. Egemen anlayış, kadının ikinci cins olarak görme algısı, hayatın her alanında olduğu gibi, elbette şiirde de karşımıza çıkıyor. Bugün de bu anlayış o kadar katı olamamakla beraber devam ediyor. Ellili yıllar önemli bir dönem. İkinci dünya savaşı bitmiş, Türkiye tek partili dönemden çok partili döneme geçmiş. Tarımda modernleşmenin başlamasıyla büyük kentlere göçün yoğunlaştığı, sanayileşme çabaları ve kentleşmenin hız kazandığı bir süreç ellili yıllar. Diğer taraftan kurulan ve kurulması devam eden yeni düzenin bozulmaya başlandığı; dünyadaki kapitalist sisteme eklemlenen, Amerika'yı model alan bir Türkiye vardır. Böylesi bir değişimin yaşandığı bu süreçte 1950'li yıllarda Türk şiiri, İkinci Yeni'yle farklı bir boyut kazanır. Şair içinde bulunduğu toplumsal yapının, aşk, mekan, zaman gibi birçok algısını artık geçmişteki bilgiyle aktarmaz. Yeni şiir, kentleşmenin ve kalabalık kentlerde yaşayan, hem kendisine hem de diğer insanlara yabancılaşan ve yalnızlaşan insanının şiiridir. Bu, aynı zamanda toplumdaki değişimin de aynasıdır. İkinci Yeni'de kadın; sosyalleşen ve dışarı çıkan, cinselliğiyle veya huzursuzluğuyla, hayata bakışıyla capcanlı, somut bir halde karşımıza çıkar. Erotizmin ön plana çıkması da İkinci Yeni'nin özelliklerinden biridir. Toplumdaki bu değişimin, kentleşme sancılarının, bireyin içindeki çatışmanın yeni şiire yansıdığını görürüz. Kadın şairlerin şiirlerindeki kadınlara baktığımızda, hem kendi yaşamlarından, hem yaşanmışlıklardan yola çıkılarak anlattıkları kadınları görürüz. Bu kadınlar kimi zaman anne, kimi zaman eş ya da sevgili olarak karşımıza çıktıkları gibi politik duruşlarıyla da şiirdeki yerlerini alırlar. Mesela; Gülten Akın'ın şiirlerinde ezilmiş, susturulmuş kadınların sesini duyarsınız. Ama bu kadınlar ezilmişliğe karşı mücadele ederler. Gülten Akın'ın Kestim Kara Saçlarımı demesi boşuna değildir. Orada isyan ve başkaldırı vardır. Ya da Didem Madak'ın şiirlerinde hırçın, başkaldıran, dalga geçen, hayata pabucunu ters giydiren ama çocuksu bir yalınlıkla da bakan bir kadın profiliyle karşılaşırız. Bunu örneklerle çoğaltmak mümkün. Son yıllarda yazılan şiirdeki kadın sesinde, cinsellikten korkmayan cesur söylemlerin, anarşist bir tavrın da hakim olduğunu görüyoruz. Ahmet Muhip Dıranas'ın Fahriye Abla şiiri edebiyatımız açısından niçin çok önemlidir? Üstelik Dıranas enteresan bir şair. Neredeyse hayattan bütünüyle kopuk gibi görünen birçok şiiri varken, tutup günün birinde Fahriye Abla'yı yazıyor ve okuru bir anda son derece canlı, adeta soluk alan, dokunabileceğimiz kadar gerçek bir kadın imgesiyle buluşturuyor. Fahriye Abla şiiri 1935 yılında Varlık dergisinde yayınlanmış ve yayınlandığı dönem şairler arasında tartışmalara neden olmuş. Bugün baktığımızda Ahmet Muhip Dıranas ismi Fahriye Abla şiiriyle özdeşleşmiş durumda. Hatta şairin diğer şiirlerinin önüne geçecek kadar popüler olmuş bir şiir Fahriye Abla. Bu şiir, o dönem için toplumsal değişimi simgeleyen, aynı zamanda gelecekte yazılacak olan bireyin şiirinin öncülü olması açısından önemlidir. O döneme kadar şiirde kadın bu kadar ayrıntılı, bir roman kahramanı gibi tasvir edilmiyor. Üstelik gündelik hayatta karşılatabileceğimiz kadar gerçek ve sıcak bir karakter Fahriye Abla. Bu kadar sevilmesinin nedeni de bu olsa gerek. Çanakkaleli Melahat'ın gerçek olup olmadığı bilinmiyor. Bunun pek de önemi yok. Önemli olan şiirde Çanakkaleli Melahat kimliğiyle bir kadının var olması. Neden önemli? Çünkü sivil tarihin sivil kahramanıdır o. Ece Ayhan'ın toplumun ve statükonun onayladığı bir karakterle değil, dışlanan, dışarıda bırakılan bir kadın aracılığıyla sivil tarihimizi anlatması manidardır. Çünkü kadın hangi sosyal statüde olursa olsun, tarihi boyunca ötelenmiş, Simone de Beauvoir'nın deyimiyle ikinci cins olarak değerlendirilmiştir. Bu nedenle de kadın zaten sivildir. Çanakkaleli Melahat bu anlamda önemli bir simgedir.


Deniz Yüce Başarır bundan yirmi yıl önce o sıralar Yapı Kredi Yayınları'nın başında olan Enis Batur'a giderken bir değişimin eşiğinde olduğumuzun farkında değildi. O yalnızca sesli kitap yapmak, Harry Potter'ları sesli kitap olarak okumak istiyordu. Yolculuğu böyle başladı. Hem de bizzat J. K. Rowling'in onayıyla. Üstelik dünyada Harry Potter'ları okuyan ilk kadın olarak tarihe bile geçti. O yıllarda sesli kitaplar CD formatında yayınlanıyor, bir kitap sekiz on CD'ye güç bela sığıyordu. Dolayısıyla da şimdiki gibi yemek yaparken, çamaşır yıkarken, koşarken, araba kullanırken ya da hava limanında uçağın kalkış saatini beklerken kitap dinlemenize dinlemeye imkan ihtimal yoktu. Anlayacağınız sesli kitap dinlerken hazırlığınız uzun, yükünüz ağır oluyordu. Neyse ki işler epey değişti, sesli kitapların ses niteliği yükseldi, dahası onları birkaç saniyede telefonlarımıza indirip dinleyebilir hale geldik. Bu konuyu sesli kitap platformu Storytel'de yüzden fazla romana sesiyle hayat veren ve Ben Okurum podcastinin yaratıcısı Deniz Yüce Başarır'la konuşmak istedim. Haydi toplanın ateşin başına; Deniz Hanım, sesli kitap alemindeki maceralarını anlatıyor. Seslendirme üniversite yıllarımdan beri hep severek yaptığım bir iş oldu. Ama bütün bir kitabı okumak elbette klasik seslendirmeden epey farklı. Tek başına bir stüdyoda yazarın sesiyle baş başa kalıyor hatta onun sesi oluyorsun. Çok eğlenceli. Çok doyurucu. Benim kaderim okumaktan açılmış zaten, bu bir kez daha kanıtlandı. Keyif için oku, yayımlansın mı diye değerlendirmek için oku, fikrini söylemek için oku, yazmak için oku, podcast için oku, kocan romanın yeni bölümünü bitirmiş yüksek sesle oku, ki duysun kendi ritmini, eh şimdi bir de stüdyoya gir oku. Şenlikli hayatıma, yeni bir eğlence daha! Hep savunduğum sesli kitabın ülkemizde de kabul görmesi ve her geçen gün kitlesini arttırması beni çok mutlu ediyor. Evimdeki stüdyodan bu dünyanın bir parçası olmak, üreten tarafta yer almak beni özgürleştirdi sanki. Hücre gibi karanlık bir oda nasıl özgürleştirir insanı demeyin! Tam da orada, öyle özgürleşir insan. Çoğu yerli yazarı zaten iyi tanıyorum, yani yazdıklarını. Söz konusu Türkçe yazılmış bir eserse çok sorun olmuyor. Bir yerde takılırsam mesela, yayıncısını ya da yazarını arayıp sorabiliyorum. Seslendirme yaparken en büyük derdim kötü çeviriler. Nasıl başlayıp nasıl bittiği belli olmayan, Türkçe olduğundan bile şüphe duyduğum o cümleler... Bana kalsa, oturup baştan sona değiştiririm bazı metinleri ama mümkün değil tabii. Tonlamayla doğru duyguyu vermeye çalışmaktan iflahım kesiliyor. Böyle durumlarda o metnin çevirmeniyle ve editörüyle görüşmesen daha iyi zaten. İki taraf için de hiç sağlıklı sonuçlar çıkmaz sanırım. Ben aslında edebiyatçıların sesli kitapları henüz o kadar ciddiye almadığını düşünüyorum. Genellikle iş bittikten sonra beğenilerini belirtenler, teşekkür edenler oluyor. O da çok sık değil. Biz seslendirme sanatçıları en çok dinleyenlerle iletişim halindeyiz. Onlardan çok mesaj geliyor; yüreklendirici, sevindirici, çok içten mesajlar... Artık metinleri sizin tonlamalarınızla okuduğumu fark ediyorum, iç sesim siz oldunuz, diyen birçok kişiyle tanıştım sosyal medya ortamında. Akraba gibi oluyoruz zamanla. Edebiyat yapıtlarını seslendirmeyi daha çok seviyorum. Duyguların ağır bastığı metinler okumak, hele yüksek sesle okumak bana şevk veriyor. Bol diyaloglu metinlerde ayırt edici bir ton farkı yaratmaya dikkat ediyorum. Erkek seslerini biraz daha pes okuyorum mesela. Ama çok da değil. Çünkü ben de sıkı bir sesli kitap dinleyicisiyim ve metnin önüne geçen teatral okumalar beni eserden koparıyor. Seslendirme sanatçısı metnin önünde değil, yanında yer almalı. Dinleyene duyguları geçiren ama onları sömürmeyen bir okuma en ideali. Gurur ve Önyargı örneğinde Darcy'i biraz daha pes, Elizabeth'i daha yumuşak ama kararlı, ablasını ondan da yumuşak okumaya çalıştım. İşin sırrı, kişilik özelliklerini sesle vermek ama çok da oynamamak. Ne kadar başardığımı bilemem. Eh evet, bir tür oyunculuk. Zaten bu işi yapanlara artık seslendirme oyuncusu deniyor. Gerçi ben hala pek kullanamıyorum o tanımı, çünkü oyuncu değilim, bu işin eğitimini almadım, sadece 1986'da kaybettiğim oyuncu babamın rahle-i tedrisatından geçtim. İlkokuldan itibaren her resmi törende şiir okuyordum ve ilk başlarda babam tarafından sürekli eleştirilip düzeltiliyordum. O öyle okunmaz böyle okunur, vurgu şurada olacak... Hatta ilkokul birinci sınıfta öğretmenimin Bu çocuk daha altı yaşında ve o kadar mükemmel okumak zorunda değil, çok üstüne gitmeyin, diye annemi uyarmışlığı var. Şimdi de vurgunun nerede olması gerektiğini hep düşünerek çalışıyorum. Ses ve vurgudaki farklılıklar aracılığıyla aynı cümleden en az üç farklı anlam çıkarabilirsiniz. Ben hep hızlıca acaba yazar hangisini söylemek istiyor diye düşünürüm. Tabii öncesiyle sonrasını hesaba katan, hikayenin tamamını göz önünde bulunduran bir süreç bu. Seslendirmede bana en yardımcı olan şey, çok kitap okumam oldu. Bir de insan her işte olduğu gibi seslendirmede de zamanla tecrübe kazanıyor. Şizoid durumlara gelince, teknik bir okuma olduğu için, o kadar da dağılmıyorum okurken. Olmaz mı! Ben bir de kendimi çok kaptırıyorum. Hiç kalkmadan üç-dört saat çalışabilirim. Tek başıma okuyor olsam da sanki başımda birileri varmış gibi hatasız okumaya, akıcı olmaya gayret ediyorum. Hata yaptım mı kendime çok kızıyorum. O yüzden bütün vücudumun kasıldığını hissediyorum. Akşam işe son verdiğimde sırtım, omuzlarım, kollarım, bacaklarım ağrıyor. Şimdi artık biraz akıllandım, arada kalkıp birkaç esneme hareketi yapıyorum. Ses tellerimin yorulduğu da oluyor ama daha çok bedenim uyarıyor beni. Metinlerin ritmini, sesini en iyi yüksek sesle okurken keşfediyor insan. Ben kendi yazdıklarımı gözden geçirirken de yüksek sesle bir kere okurum muhakkak. Yazarların hangilerinin bu ahenge önem verdiğini daha iyi anladım diyebilirim. Bir de aklıma şu geliyor, Leyla Erbil'i Storytel için okurken, ki çok zor metinler yüksek sesle okumak için, muhakkak söylemeliyim bunu, Leyla hanımın kendi dönemi için ne kadar yenilikçi bir yazar olduğunu idrak ettim. Biliyordum elbette, ama daha önce hakkını bu kadar verememiştim. Nermin Yıldırım'ın tüm kitaplarını çok severek okudum. Vigdis Hjorth'un Miras romanını seslendirmek de çok keyif verdi. Başar'ın son romanı Dolunay İki Gece Sürer çok sevdiğim işlerden oldu. Bir de çok duygusal bir sebeple, kendi yazdığım Perde Kapanmasa Görecektiniz'i seslendirirken büyük heyecan yaşadım. Storytel'de 100'ün üzerinde kitap var seslendirdiğim, içlerinde ancak beş tanesinden falan zevk almadım okurken. Kendime uygun bir yönünü muhakkak buluyorum okuduklarımın. Çok eğleniyorum. Hem de çok. Adam şu açıdan haklı, narsistik bir yanı da var sanırım bu işin. Ama ben kendi sesime değil de yazarın sesine odaklanmayı tercih ediyorum. Kendi sesinizi dinlemeye başlarsanız, metnin önüne geçme riski oluyor seslendirmenin. Bu benim hiç istediğim bir şey değil. Daha önce de dedim ya, dinlerken de o narsistik okumalardan hoşlanmıyorum. Derdim, metni dinleyene en doğru şekilde anlatmak. Kendimi bütün kabile ateşin başında toplanmışız da size bir masal anlatıyormuşum gibi hissediyorum. Bana sorarsanız sesli kitaplar, duygusunu tam da böyle bir yerden, insanlığın hikaye anlatma ve dinleme ihtiyacından alıyor.


Müzik yazarı Raife Polat'ın Günışığı Kitaplığı'ndan çıkan Devin Şarkısı adlı romanı birkaç çocuğun ormanda iki deve rastlamasıyla başlıyor. Birbirlerine çok aşık bu iki devden İgıl romanın sonunda bir rock stara dönüşüyor. Müzik piyasasının içinden biri olan Sadi Güran'ın harikulade illüstrasyonlarıyla zenginleşen roman müziğin adeta tılsımlı bir etkiyle sınırları ortadan kaldırabildiğini, birbirinden apayrı dünyaları buluşturabildiğini dile getiriyor. Şarkı söyleyen devin hikayesi zihnimde yavaş yavaş şekillenirken, söylediği şarkılara da yaşam vermek istiyordum. Dolayısıyla yazarken İgıl'ın müziğinin peşine düştüm diye anlatıyor bunu. O süreçte birçok müzisyen ve yapımcıyla görüşmesi yazacağı hikayeyi öyle zenginleştirmiş ki hikaye basit bir metinden çıkıp romana evrilmiş. Çok uzun bir hikaye bu. Benim için neredeyse takıntı halini alan bir gereksinimden ortaya çıktı Devin Şarkısı. 1990'larda Milliyet Sanat dergisinde müzik yazıları yazıyordum. 23 Nisan sayısı hazırlarken çocuklara yönelik müzik üretimini araştırmak haliyle bana düştü. Türkiye'de çok sığ bir üretim olduğunu keşfettim. Aslında yıllar geçtikçe değişen hiçbir şey olmadığını gördüm. Radyo programlarımda konuk ettiğim müzisyenlere bıkmadan, usanmadan, niye çocuklar için müzik yapılmadığını soruyor ama hiçbir seferinde tatmin edici bir yanıt alamıyordum. Büyük bir boşluk vardı bu alanda. Devin Şarkısı bu boşluktan doğdu. Sadece çocuklar için yapılmış bir albüm hayaliyle yazdım. Öyle bir albüm yapamazdım belki ama çocuklara müziği anlatabilirdim. Bir müzisyen bundan etkilenir belki ve harekete geçer diye düşünmüş de olabilirim. Esas hayalim kitapla müziğin eş zamanda yapılabilmesiydi. Müzisyen olmadığım için hayalimi paylaşacak bir müzisyenin peşine düştüm. Biraz daha zaman var. Ama umuyorum Devin Şarkısı'nı okuyan çocuklar yakında müzikleri de dinleyebilecek. Ben uzun yıllar müzik üzerine yazdım. Hala da yazıyorum zaman zaman. Pek çok müzisyenle söyleşi yaptım, bir kısmıyla arkadaş oldum. Bu söyleşilerde hangi kuşaktan olursa olsun müzisyenlerin endüstriyle ilgili ortak dertlerini, sorunları da konuştuk. İster istemez endüstrinin bu çok boyutlu halleri kitaba yansıdı. Enzo ve arkadaşları ormana, doğaya yakınlar aslında. Hatta içlerinden biri doğa bilimci olmaya aday. Ama tabii İgıl ve Bigıl'ın varlığı doğanın gizemli, sürprizli yanı onlar için. Saf hali bir anlamda. İkisinin varlığı ve ormandaki diğer canlılarla ilişkileri ormanın ve doğanın kusursuz dengesinin göstergesi. Bu da çocuklar için oldukça merak uyandırıcı. Bir o kadar da yitirilmemesi gereken değerli bir durum. Sonradan bir pop stara dönüşecek olan İgıl'ın fiziksel görünümü bence karakterine ve hayat tarzına müthiş uygun. Birçok büyük müzisyen gibi İgıl da çok özel yeteneklere sahip, ayrıca sırf görünüşü, hali tavrıyla bile diğer insanlardan farklı olduğunu hissettiriyor. Ben İgıl için rock star demeyi tercih ediyorum. Bu türe daha yakın olduğum için... Muhalif bir tarafı var. Bazı açılardan belki. Yaşamın sesine karşı algıları daha açık bence. Müzik çoğumuzun yaşamının vazgeçilmezi olabilir ama müzisyenler için bir tutku. Günışığı Kitaplığı'yla yollarımız birleştiğinde benim için en heyecanlı bekleyiş çizerin netleşmesi süreciydi. Aklımda belli görüntüler olsa da, kitapta hiçbir betimleme yok kahramanlarıma dair. O nedenle çizerin yorumu çok önemliydi benim için. Hayalimdeki isim Sadi Güran'dı. Bir şeyi çok isteyince oluyor galiba. Sadi'nin çizeceğini öğrendiğimde gerçekten çok mutlu oldum. Olağanüstü bir iş çıkarttı. Onun çizimleri hikayemi 'gerçek' kıldı bir anlamda. Bu durum hala heyecan ve mutluluk veriyor bana. Roman diye yola çıkmadım aslında, ama İgıl ve Bigıl o kadar güçlendiler ki zaman içinde, onların dünyası benim dünyam oldu. Bence roman yazmanın en güzel yanı da bu. Yaşamınız sürüp giderken başka bir yaşamın içine dalıveriyorsunuz. Bir süreliğine sadece sizin bildiğiniz ve yön verdiğiniz bir yaşamın. Bu gerçekten olağanüstü bir duygu. Ne tür bir yazar olduğumu söylemek için biraz erken; taze bir yazarım. Günümüz çocuklarının yaşam hakkındaki çıkarımları, gözlemleri, yorumları beni ilgilendiriyor, yaratıcı yanımı tetikliyor. Aynı şeyi sanat için de söyleyebilirim. Kesinlikle beni besliyor. Sürekli yanımda taşıdığım bir not defterim var. Aklıma gelenleri karalıyorum. Bu notlar çıkış noktam oluyor, ama yazarken elbette yeni fikirler, dönemeçler, doğaçlamalar gerçekleşiyor. Bu durum aldığım notlardan daha eğlenceli ve zenginleştirici benim için. Kendimi şaşırtabiliyorum çünkü! Oğlum doğmadan önce başladığıma göre, on yılı aşkın bir süredir neredeyse sadece çocuk ve gençlik kitapları okuyorum. Çocukken çok kitap okuduğum söylenemez. Enyd Blyton'un Gizli Yediler ve Afacan Beşler'inin peşine takılmıştım bir süre. Bir de Milliyet Çocuk vardı, vazgeçemediğim. Okulun gizemli, küçük kütüphanesinden aldığım Michael Ende'nin Bitmeyecek Öykü'sü adıyla tavlamıştı beni. Meğer o zaman okuduğum kitap, kısa bir özetten başka bir şey değilmiş. Yıllar sonra tamamını okurken bile çocukluğumdaki o bitmeyen öykünün peşindeydim. Son yıllarda heyecan veren yazarlardan ilk aklıma gelenler, J. K. Rowling, Asa Lind, Andrew Clements, Daniel Pennac... Nazlı Eray'ın çocuklar için kaleme aldığı her şeye bayıldığımı da eklemeliyim.


Aile içi şiddete uğrayan kadınlardan görücü usulüyle evlenenlerin oranı yüzde 69.0, anlaşarak severek evlenenlerin oranı yüzde 22.9, evliliğe zorlananların oranıysa yüzde 8.1. Antabus adlı romanında kadına şiddeti ele alan yazar Seray Şahiner, Kadının iş hayatında ve sokakta görünür hale gelmesi devletin de kocanın da işine gelmiyor. Zaten çoğu zaman devlet belalı eski kocamız gibi davranıyor bize diyor. Seray Şahiner daha ilk kitabı Gelin Başında jinekolog çatalında geçen bir öykü yazmaya cesaret etmişti. O öykü yüzünden başıma gelmeyen kalmamıştı diyor. Son kitabı Antabusta ise kadına şiddeti ele alıyor. Ev içi şiddet, duvarların ardında ama görünmez değil. Yan evden duyulan, yahut sokakta gördüğünüz kadının gözündeki morluktan anlaşılan bir şey. Bunu görmezden gelenler rahatsız olsun, gözlerini o kadından kaçırırken yakalanmış hissetsinler isterim. Ama asıl acımasızlık bir insanın hayatının bir diğerinin insafına bırakılmış olması. Kadın cinayetlerine verilen cezalar yıldırıcı değil. Gönül Çalışkan'ı benzinle yakan kocası onu hapisten tehdit etmeye devam etti ama aldığı ağırlaştırılmış müebbet, fiilin teşebbüs aşamasında kalması ve sanığa iyi hal indirimi uygulanmasıyla 16 yıla indi. Erkekler şiddetin kadın diliyle anlatılmasından tedirgin oldular. Kadınlar ise erkekler kadar dehşete düşmedi, onlar olup bitenleri en azından öyle bir yakınımız vardı diyerek, tanıdık bir acıyla karşıladı. Neticede, Kızımboşanmaya kalkışma, içkisi yok, dayağı yok otur işte sözlerini duyarak büyüyoruz hepimiz. Dayağın olması değil, olmaması haber. Varlığı tartışmaya açık olmak, en büyük problem bence. Pedimiz, hamile göbeğimiz, kahkahamız, iffetimiz her şeyimiz yoruma açık. Bunların televizyonda tartışılıyor olması da bizi hedef gösteriyor. Son zamanlarda bize verilen tek hak, 9 yaşında başörtü takma özgürlüğü! Bir haktan verilen diye bahsetmekten ayrıca rahatsızım. En doğal haklarımızı korumak yahut almak için bile mücadele vermek zorunda kalıyoruz. Şu da var, bunun için sokağa çıkanlar, evde dayak yiyenler değil. Onlar çıksa bir dayak daha yerler. Biz, hemcinslerimizin yankısı olarak sokağa çıkıyoruz; bir anlamda vekaleten. Eskisinden daha mı çok kol kırılıyor bilmiyorum ama artık daha azı yen içinde kalıyor. Kadın hareketinin bunda büyük payı var. Kadına şiddetin medyada olağan gösterilmesine, cinsiyetçi dil üzerinden gelişen şiddete verilen tepkiler sayesinde bu durumların normal karşılanmasının önü büyük oranda alınıyor. Kadının iş hayatında ve sokakta görünür hale gelmesi devletin de kocanın da işine gelmiyor. Zaten çoğu zaman devlet belalı eski kocamız gibi davranıyor bize.


Şahane, değil mi? Okuyun. Bu yazıda Arbus'un trajik hayat öyküsü, intiharı falan yok. Onun bize verdiği harikulade bir ders var. Yüzü bandajlarla kaplı bir kadın 23'üncü kez estetik ameliyat oluyor. Düzeltin beni diye yalvarıyor doktorlara, Hiç değilse azıcık normal görünmemi sağlayın. Eller ve neşterler çalışıyor, ameliyat tamamlanıyor. Günler sonra, bandajlar açılırken kadının ayna isteyen sesini duyuyoruz. İşte dehşet anı! Zira aynaya yansıyan yüz çok güzel. Bu kez doktorlarla hemşireleri gösteriyor kamera. Yerelmasına benzeyen yamru yumru suratlarıyla öyle çirkinler ki! Nicole Kidman ve Robert Downey jr'ın oynadığı müthiş güzel filmde de vardı benzer bir hal. Moda fotoğrafçısı Diane Arbus'la bir 'hilkat garibesi'nin aşkını anlatan 'Fur' insanın, normal-anormal, güzellik-çirkinlik, uyum-uyumsuzluk, aydınlık-karanlık, sanat-hayat kavramlarını bir kez daha düşünmesine yol açan bir yapımdı. Bu filmin üzerine, geçenlerde Arbus üzerine bir seminere denk gelince, Diane 14 yaşındayken, annesiyle babasının dev mağazalarından birinin reklam bölümünde çalışan fotoğrafçı Allan Arbus'la evleniyor. Kaçarak... Hem de annesiyle babasının her türlü itirazına hatta tehditlerine rağmen. O sırada 19 yaşında olan kocası bir süre sonra savaşa gidiyor, döndüğünde de birlikte bir fotoğraf stüdyosu açıyorlar. O arada epey yumuşamış olan annesiyle babası, Allan Arbus'u şirketlerine resmi fotoğrafçı seçiyorlar. Daha çok teknik işlerle ilgilenen Alan, karısının keşfedilmemiş bir dahi olduğuna inanıyor, kendine güvensiz Diane'se fotoğraf konusunda yeteneğinden asla emin olamıyor. Bu böyle 10 yıl kadar sürüyor, sonra Diane esrarengiz bir şekilde kocasından boşanmaya ve Vogue, Harper's Bazaar, Esquire gibi dergilere çekim yapmak yerine mesleki hayallerinin peşinden gitmeye karar veriyor. Zira o moda fotoğraflarının gerçekte var olmayan bir dünyaya ait olduğunu biliyor. Modeller hep aynı tornadan çıkmış gibi diyor, Bakışlar aynı, duruşlar aynı, gülüşler aynı... Bu emniyetli alanda hiçbir şey insanı şaşırtamaz, şaşırtmadığı için de büyüleyemez diye düşünüyor. Hakikati süslü bir yalandan daha fazla istediğini idrak ettiğinde de, stüdyoyu terk edip sokağa çıkıyor. Önce dönemin ünlü fotoğrafçsı Lisette Model'dan ders alıyor. Bağımsız ruhlu bir kadın Model, yani Diane'in tam tersi. Onunla çalışmak genç fotoğrafçının özgüvenini kazanmasını sağlıyor. İlk olarak da meşhur Hubert's Freak Museum yani Hilkat Garibeleri Müzesi'ne gidiyor. Sokağın insanlarını, uyumsuzları; eşcinselleri, travestileri, sakatları, ucubeleri, delileri çekmeye başlıyor. Tehlikeli bir maceraya atılır gibi... Fotoğrafını çekeceği insanlarla uzun zamanlar geçiriyor, kimi zaman günler, kimi zaman haftalar... Hepsi çoğu zaman tek bir kare için. Sonradan sevgili olduğu Marvin Israel'e göre ise Diane'e heyecan veren şey, fotoğraf yahut sanat falan değil aslında. O, bir fotoğrafı çekene kadar yaşadığı deneyimi heyecan verici buluyor daha çok. İlk sergisini açtığında kimileri hayranlıkla alkışlıyor Diane Arbus'u. İnsanların çirkinliğini vurgulamanın etik olmadığına inananlarsa onu yerden yere vuruyorlar. Susan Sontag, saldırgan bir makale kaleme alarak Arbus'un modellerinin tuzağa düşürüldüğünü, fotoğraflarda nasıl gülünç ve trajik göründüklerini bir an olsun fark etmediklerini yazıyor. Tartışmaları umursamayan Arbus ise sokaklarda tanımadığı insanlarla arkadaş olup onları görüntülemeyi sürdürüyor. Aslında başkalarının hilkat garibesi deyip geçtiği insanlara kelimenin tam anlamıyla hayran. Onlara büyük bir hassasiyetle, saygıyla yaklaşıyor. Bunu bir röportajında, Göstermeye çalıştığım şey tam olarak şu: Hiç kimse derisinden kurtulup başka biri haline gelemez. Nihayetinde hepimiz dünyaya kendi trajedilerimizi yaşamak üzere doğuyoruz diye anlatıyor. Bense Sontag'ın biraz da aşağılayarak kullandığı terimle Arbus'un fotoğraflarındaki 'tekinsiz naifliği' çok seviyorum. Dahası, Arbus çekmese, varlıkları bile bilinmeyecek olan bütün o insanların, başkalarına benzememeye ve çirkin bulunmaya aldırış etmeyecek kadar büyük bir özgüven sahibi olduklarını hissediyorum. Kibirli bir gözle bakıldığında en acınası görünenin bile ezik durmamasına, gizlenmemesine, varoluşunu dünyaya mağrurca dikte etmesine bayılıyorum. Yukarıdaki fotoğrafta gördüğünüz bigudili genç travesti bence Arbus'un Vogue için fotoğrafladığı patenli küçük kızdan çok daha gerçek ve güzel. Bir nevi deneyim aristokrasisi! Öyle ya; bazıları yaşayarak öğrenir, bazıları doğuştan bilir.


Benim için çok büyük bir zevk bunu işitmek, büyük bir onur. Arkasında koca bir 50 yıl var. İnsanüstü denecek kadar çok çalıştım bunun için, sırasında kirayı ödeyemediğim aylar, ekmek alamadığım günler oldu, 15 sentim çıkışmadığı için metroya binemedim. Çok geç geldi diyorum bazen, sonra her şeyin en uygun zamanda gerçekleştiğini fark ediyorum. Everest'in tepesine iki şekilde çıkılır, ya helikopterle, ya tırmanarak... Ben tırmandım, zor ama sağlam oldu. Türkiye'nin en pahalı ressamı diye nitelenmenin sıkıcı bir yanı varsa eğer; şu olabilir: Artık her şeyi parayla ölçmeye başladığımızın bir göstergesi bu. Dünyada iki büyük müzayede salonu vardır, Sotheby's ile Christie's... Oralarda yapılan gece müzayedeleri çok önemlidir. Bir resme bu müzayedelerde ödenen fiyat öyle belirleyicidir ki, ondan sonra o resmin tüm dünyada fiyatı o olur. Mesela dünyanın en pahalı resmi şu anda Picasso'nun bir tablosu, 104 milyon 600 bin dolara satıldı. Ama başka herhangi bir galeride bir resme diyelim ki 1 milyon dolar ödense, hiçbir kıymeti olmaz. Ne kayıtlara geçer, ne lafı edilir. Ressamın geçmişte yaptıkları, bugünkü işleri ve gelecekler yapabilecekleri düşünülerek ödenir para. Şahsi değerlendirmelerle işin içinden çıkamazsınız. Şu duvardaki tabloya biri gelir bakar ve Şaheser der; siz bakarsınız, Bu da ne böyle, beş yaşındaki oğlum yapar dersiniz. Sanatçılar ve koleksiyoncular tarafından Giotto'dan beri, yüzyıllarca tartışılmış bir konudur aslında. Sanatta kesin ölçütler yoktur. Bir atletin başarısının ölçütü tartışılmaz, şu kadar mesafeyi, şu kadar sürede koşar ve birinci gelirse, tartışılacak bir şey olmaz. Sonucu kronometre belirler. Tenis'te de öyle, Federer'i kim yenerse 1 numara o olur. Futbolda da kimin kazandığı atılan gol sayısına göre hesaplanır. Sanatta, hele resimde ise ölçütler belirsiz, bulanık... O yüzden değerinin neyle ölçüleceğini çok uzun süre keşfedememiş, sonunda da en pahalı resim en iyi resimdir kararını vermişler. Picasso'nun şarlatan olduğunu söyleyenler de var ama bana göre dört-beş yüzyılda bir gelecek türden bir ressamdır, yani en pahalı ressam olması hiç boşuna değil. Raphaello'lar ya da Leonardo da Vinci'lerin fiyatı ise tahmin bile edilemiyor. Benim ilham kaynağım duvarlar. Duvarlar inanılmaz güzel, soyut sanat eserleridir. Berlin Duvarı'nı filan kastederek insanı insandan ayırmak için yapıldı diye bir görüş de geliştirdiler ama aslında insanoğlu duvarları kendisini dışarıdan gelebilecek tehlikelere karşı korumak için yaptı. Duvarı insan yapar ama tabiat işler. Soğuk, güneş, rüzgar, her şey yapısını değiştirir, onu güzelleştirir. Sonra üzerine yazı yazılır duvarların, resim çizilir. Ufak bir çocuğa kağıt kalem verip resim yapmasını isteyin, bir süre sonra kağıdı bırakıp duvarı boyamaya başlayacaktır. Neden, biliyor musunuz? Duvar en mükemmel iletişim aracıdır ve çocuk bunu sezgisel olarak bilir. İnsanlar kendi fikirlerini serbestçe ifade edebilecek bir zemin bulamazlarsa, duvara koşarlar. Genlerimizde var; ilk resimler mağara duvarlarına yapılıyordu. Çiğ et yiyen ve dişleri döküldüğünde, diyelim ki 19 yaşında ölen taş devri insanları tüm cehaletlerine rağmen korkunç güzel mağara resimleri yapabiliyordu. Boyaya ihtiyaçları yoktu. Duvarlar toplumun aynasıdır. Nişantaşı'nda duvar yazısına rastlamazsınız, demek ki orada oturanların fikirlerini duvarlara yazarak ifade etmeye ihtiyacı yok. Dolapdere'de ise tam aksi. 70'lerde bu şehrin duvarlarında bir santimetrekare boş yer bulamazdınız. Ben dünyanın neredeyse bütün ülkelerine giderek 30 bin duvar çektim. Bunun için bankadan kredi aldığım oldu. 1960'lardan beri yaptığımı düşünürseniz, yakın tarihin bir özeti var elimde. Duvarlarda ait oldukları toplumun herşeyini görüyorsunuz; hislerini, arzularını, istedikleri şeyleri, yaptıklarını, yapamadıklarını... Ekonomik durumlarını, sosyal ve politik hayatlarını, başlarındaki dertleri... Mesela diktatörlükle ya da askeri rejimle yönetilen memleketlerde duvarlar bomboş, tertemizdir. Demokrasinin kendini hissettirdiği ülkelerde, mesela Fransa'da Belçika'da ise duvarlar rengarenktir, özgürdür, harikadır. Doğal bir sergi alanı gibidir. Rio'da hükümeti öven sloganlar haricinde bir tek duvar yazısı bulamamıştım. Tabii ghetto'lara gittiğinizde durum değişirdi, ama oralar da çok tehlikeliydi. Polis olup olmadığımı merak ediyorlardı, ikna edebilirsem ne ala, edemezsem yandım vaziyeti. Arjantin'de saldırıya uğradım, burnuma kloroform dayayıp Nikon'larımı çaldılar. Başka bir Güney Amerika ülkesinde bıçaklandım. Beni büyüleyen şeylerden biri de şu: Bazen Türkiye'deki duvarlarda yeni bir şey yaygınlaşıyor, sözgelişi sekse dair müstehcen bir çizim. Sonra Meksika'ya gittiğinizde de görüyorsunuz o çizimi. Demek ki diyorsunuz, bazı şeyler dünyanın her yerinde aynı. Kalp tabii ki. Bazı ülkelerde içine isimlerin baş harfleri kazınıyor, bazılarında ortasından ok çıkıyor, bazılarında kan damlıyor... Sonra sulh işareti ve Che resimleri var. Kimsenin resmi Che kadar çok çizilmemiştir duvarlara. klavyenizde + tuşu vardır muhakkak, büyütebilirsiniz. çok değerli bir sanatçı ve insandı. Çok güzel bir yazı olmuş. Elinize sağlık.