Nazlı Berivan Ak, arkadaşım. Arkadaşım olmasından da önemlisi işlerine hayran olduğum bir yayıncı, editör... Yıllardır birbirimizi yakından takip eder, kendi alanlarımızda ne yapsak ilk birbirimizi tebrik ederiz. Belgeselini de başından beri biliyordum. Yine de itiraf edeyim izlemek başka türlü bir heyecandı benim için. Öncelikle iyi bir okur, devamında yayıncı ve yazar olmamda kitabevlerinin büyük rolü var. Kimseyi geride bırakmayan bir yayıncılık düşüncesiyle on beş yıldır editörlük yapıyorum, kitaplarını yayınladığımız yazarlarla pek çok şehre gittim, pek çok kitabevine misafir oldum ve her defasında gördüm ki bağımsız kitabevleri şehirleri için, bölgeleri için birer kültür adacığı niteliğinde, neredeyse kurtarılmış alanlar bu mekanlar ve biz var olacaksak, hep birlikte var olacağız. Yayıncılık ekosisteminde rolleri büyük bağımsız kitabevlerinin: Okur yaratıyorlar, okur çoğaltıyorlar, var olanları bilgi ve görgüleriyle besliyorlar... Sergilenme şansı bulamayan kitaplar onların vitrininde yer buluyor... Çoksatan ve hepsatan listelerinde olamayan kitaplar onların önerisiyle okura ulaşıp yeni baskı görüyor... Şehirlerindeki yazarlar, çevirmenler onlar aracılığıyla büyük şehrin yayınevlerine ulaşıyor... Kitap künyelerindeki isimler onların davetiyle şehrin okurlarıyla buluşuyor, işlerine ve misyonlarına inançları omlar sayesinde tazeleniyor... Ben önce düzenli söyleşiler ve dosyalar hazırlamaya başladım kitabevleriyle ilgili, devamında OKUYAY Projesi kapsamında bir ilki gerçekleştirerek Bağımsız Kitabevleri Araştırma Raporu'nu hazırladım. En sonunda da meseleyi görsel olarak anlatmaya karar verdim. Kitapçı işte böyle çıktı ortaya. Kitapçılarla yayıncıların yakın çalışması önemli. Yazarlarının görünür olması, kitaplarının yeni okurlara ulaşması, yayınevinin marka değerinin yükselmesi ve yerini bulması için kitabevleriyle yakın iş birliği içinde olmak gerekiyor. Yayınevimde bu yaklaşımı benimsiyorum, pek çok dost kazandık kitaplarımız sayesinde, konuyla ilgili yaptığım çalışmaların da merak ve ilgi uyandırdığını görünce belgesel fikrini gerçekleştirmek için hızlandım, evet. Kitapçıların yüreklendirmesiyle projemi bir buçuk yılda tamamladım. Antik Sahaf'ı yıllardır hem yayıncı hem yazar arkadaşlarımdan duyarım, yirmi beş yıldır Tarsus'ta kurduğu kültür adacığını ayakta tutmak için mücadele vererek hepimize ilham oluyor. Biliyor musun, Antik Sahaf'ın okur yazar buluşmaları hep çok kalabalık geçer, Tarsus'a giden yazar geri dönmek istemez, imza ve söyleşi akşam sohbetine, akşam şenliği sabah buluşmasına bağlanır ve her defasında Antik Sahaf etkinliği başarıyla, heyecanla, duygu dolu tamamlanır. Pek çok yazarın ilk baskısını kitabevinde bitirmiştir İsmail, önerileriyle, yönlendirmeleriyle okurun yazarı, kitabı, yayınevini keşfetmesini önemser. Onunla yolum Murat Uyurkulak'ın kitaplarını yayınladığımız dönemde kesişti, devamında başka pek çok yazarımla misafiri oldum, dahası İsmail'i İstanbul'da pek çok kez ağırlama şansım oldu. Belgeselde de uzunca bir bölümü olan sevgili Sezgin Kaymaz ile defalarca misafiri olduk İsmail'in, hala heyecanla hatırlıyoruz birlikte geçirdiğimiz günleri. Kısacası İsmail ile yayıncı-kitapçı olarak başlayan tanışıklığımız dostluğa evrildi, şimdi de dostluğumuzun belgeseli için şehir şehir gezme kısmını yaşıyoruz. Pek çok şey söylenebilir: kahramanlık, anti-kahramanlık, popüler kültüre inat okuma geleneğinin savunucusu olmak, belki de delilik... Belgeselin ana cümlelerinden birini hatırlatmak isterim burada; soyu tükenmekte olan, tehlike altındaki bir gruba ağıt yakma eğilimi çok fazla son dönemde, nostaljik bir detay, bir renk olarak görmek ve göstermek hali hakim konu bağımsız kitapçı olunca. Oysa zamanın ruhuna uyum sağlayarak, dijitalleşmeyi gözden kaçırmayarak, başarılı örnekleri iyi çalışıp inceleyerek ayakta kalmaya çalışıyor dünyada ve Türkiye'de kitabevlerinin çoğu. Sadece kitabevine düşen görevlerden söz etmemeli elbette, karar vericilerin bağımsız kitabevlerine desteği önemli. Bir kültür politikası olarak kitabevlerini yaşatmak ve çoğaltmak, yeni kitapçıların yetişmesini sağlamak, kitapçılığın geçici bir heves değil de bir meslek olarak anlaşılmasını ve seçilmesini sağlamak gerekiyor. Diğer türlü dediğin gibi bağımsız kitapçı mitik bir kahraman olarak kalacak. Oysa her kahramanlık hikayesinin bir sonu var. Bağımsız kitabevi yalnızca okuru beslemiyor, şehri zenginleştiriyor, şehrin farklı işkollarındaki tüm sakinlerini de çeşitli yollarla destekliyor. Ankaralı bir yayıncıyım ben, Ankara'da doğdum, doktora dönemim de dahil tüm öğrenim hayatım Ankara'da geçti ve aile evimde kazandığım okuma ve yazmaya dair değerlerin ardından Ankara'nın kitabevleriyle okurluk görgümü derinleştirdim. Kocabeyoğlu Çarşısı'nda kitap sepeti eşeledim, Zafer Çarşısı'ndan farklı dillerdeki ilk dergi ve romanlarımı satın aldım, Dost Kitabevi kartımı hala taşırım, İmge Kitabevi'nin raflarını ezbere bilirim. Fanzinlerle, üniversite dergileriyle yine bu kitapçılar sayesinde tanıştım, ilk yazım yayınlandığında, ilk çevirim basıldığında yine gün gün bu kitapçılardan satışlarını takip ettim heyecanla. Okurluk deneyimimi zenginleştirmekle kalmadı kitabevleri, yayıncılık yaklaşım ve planlarımı da şekillendirdi. Hangi yayınevi kitabını nasıl anlatıyor, arka kapağı nasıl yazıyor, hangi yazarı için kartonet yapıyor, kartonette hangi sloganı kullanıyor, kasa önünde kimlerin ayraçları var, mini kitapçıklarda hangi romanın ilk bölümü yer alıyor, hangi kapaklar daha çok ilgi çekiyor, sergilendiğinde kendini daha çok gösteriyor... Sektörün kalbinin bugün de kitabevlerinde attığını düşünüyorum, bunun için özellikle yayıncılık ekosistemine dahil olmak isteyenlerin kitabevlerini yakından takip etmesi gerektiğini düşünüyorum. Yayıncılar olarak bizlerin mutluluğu ve heyecanından yazarların duygularını da tahmin edebiliriz sanırım. Bağımsız kitabevlerinin bağımsızlığı kendi sevdikleri, okudukları, önemsedikleri kitabı öne çıkarabilmelerinden geliyor en çok. Yazar da bu bilgiye sahip olarak, böylesi bir güvenle geliyor kitabevine, söyleşi programına kitabını gerçekten okuyanlarla buluşacağını bilerek dahil oluyor. Dahası yazar gelmeden önce İsmail yazarın kitaplarını çoktan yaygınlaştırmış oluyor, söyleşilerde nokta atış sorular, kitaba dair ancak okuyanın merak edeceği detaylar, eleştiri ve övgüler oluyor. Bu yönüyle zorlayıcı bir deneyim, metnine güvenen yazar içinse paha biçilmez bir sınav. Biz April Yayıncılık olarak neredeyse tüm yazarlarımızla Antik Sahaf'a konuk olduk, geçirdiğimiz günleri hala heyecanla hatırlıyoruz. Tarsuslu okurlar için Antik Sahaf sosyalleştikleri, yazarlarla vakit geçirdikleri, her günü sürprizli bir oyun alanı... Yazar ve yayıncılar içinse yaptığımız işin karşılığını gördüğümüz kıymetli bir durak. Konda Araştırma Şirketi için hazırladığım Bağımsız Kitabevleri Araştırma Raporu, 12 ilde 40 kitabevi sahibiyle yapılan yüz yüze görüşmelerle şekillendi. Halihazırda temasta olduğum, haberleştiğim pek çok kitabevi de var çoğu yayıncı gibi, bu kitapçılarla görüştükten sonra daha iyi anladım: Sorunlar ortak, dertler ortak, çözüm noktasında da aslında beklentiler benzer. Hem yerel otoritelerin hem de karar vericilerin kültür politikalarında bağımsız kitabevlerine destek vermesi, yollarını açıp kolaylaştırması gerekiyor. Örgütlülük çok önemli, son dönemde Bağımsız Kitapçılar Derneği ismiyle bir oluşuma girişildi, şu an için çok aktif olmasa da yola çıkılmış olmasını önemli buluyorum. Nasıl ayakta kalıyorlar sorusuna gelince, gözlemim tüm sıkıntılara rağmen inatla kitaba ve okura sarılıyor oldukları, yan ürünlerle ticareti hızlandırmaya çalıştıkları, yiyecek içeceği de kitabevi kurgusuna ekleyip elde edilen geliri yine kitaba yatırdıkları... Satış siteleriyle yapılan çalışmalar da bir cansuyu sağlıyor kitabevlerine, yine de kalıcı çözüm için yazılı kültürü koruma yasasını beklemek zorundayız diye düşünüyorum. Bağımsız yayıncılar ve bağımsız okurlar bence kitabevlerinin değerini ve önemini biliyor. Zincir mağazalar, bağımsız kitabevlerinin karşısında değil. Bizim adaleti, hakkaniyeti gözeten geniş bir kitabevi ekosistemi geliştirmemiz şart ve bu ekosistemde her türlü kitabevi yaşayabilmeli. Kitabevlerine imrenerek baktığımız Avrupa ülkelerinde yayıncılık bir kamu hizmeti olarak görülüyor ve serbest rekabet koşullarına bırakılmayacak kadar önemli sayılıyor. Kitaba ulaşma hakkı en temel haklardan sayılıyor. İlk uygulamaları 1900'lerin başında, Almanya'da hayata geçen sabit kitap fiyatı, aslında yazılı kültürü korumanın bir parçası ve bağımsız yayıncılığımız, kitapçılığımız ve okurluğumuz için kritik bir öneme sahip. Kanunun önemini anladığımızda, bağımsız kitabevlerinin neden yaşaması gerektiğini de daha iyi anlayıp anlatacağız, bunun için önce yayıncının bu meseleyi iyi anlaması gerekiyor. EurasiaDoc Belgesel Film Senaryo Atölyesi'ne katılmaya hak kazandım 2021 yılında, belgesel fikrini metodolojiyi takip ederek geliştirip sonlamamda çok faydası oldu atölyenin. Kültür Turizm Bakanlığı Sinema Genel Müdürlüğü tarafından parlak projelere sağlanan belgesel yapım desteğine layık görüldüm sonra, bu destek yolumu ve yolculuğumu kolaylaştırdı. Kurumlar dışında elbette yüreklendirmesiyle, sevgisi ve desteğiyle destek veren yayıncı, yazar, gazeteci, tasarımcı dostlarım oldu, filmimde olabildiğince hepsini teşekkür etmeye çalıştım. Kesinlikle. Yayıncılık dünyamızla, okurluk ve yazarlığımızla ilgili anlatacak çok hikaye olduğunu düşünüyorum, aklımda ve kalbimde öne çıkan iki proje var. Kitapçı belgeseli çılgınlığı biraz durulunca bu projelere girişeceğim.


The Future ve Me and You and Everyone We Know gibi bizzat yazıp yönettiği ve başrolünü oynadığı filmlerden tanıdığımız Miranda July, aynı zamanda iyi bir edebiyatçı. Hatta öykü kitaplarının ardından bir de roman yazdı. The First Bad Man adlı bu kitap şimdi Everest Yayınları etiketiyle Türkçe yayınlandı. Anlayacağınız, şimdilerde ben, Birinci Kötü Adamı okuyorum. Siz de o arada yazarın çok sevdiğim filmi Me and You and Everyone We Knowda verdiği küçük aşk dersini okuyun. Veya okumayın, filmi seyredin. Veya ilk fırsatta kitabını edinin. Süper yetenekli yazar, yönetmen, oyuncu, performans sanatçısı, yani her şey Miranda July'ın Sundance'tan Cannes'a birçok festivalden ödülle dönen ilk filmi Sen, Ben ve Tanıdığımız Herkes, olağanüstü güzellikteki aşk sahnesiyle hafızama kazınmıştı. Bir kadınla bir erkek iki yanı ağaçlıklı bir yolda karşılaşıyor, bir süre yürüdükten sonra da ayrılıyordu. Hepsi bu kadardı ve çok güzeldi! July, iki insanın yolları kesişmişse eğer, aralarında bir duygu alışverişi olmuşsa, birbirlerini sevmişler, birbirlerine kırılmış ya da öfkelenmişlerse, yani isteyerek ya da istemeyerek değmişlerse birbirlerine; artık aynı kalamayacaklarını, sonsuza dek içlerinde ötekinden bir parçayı taşıyacaklarını anlatıyordu. Şöyle... Merakını, cesaretini ve gülme yeteneğini yitirmemiş olan kadın bir hediye paketi gibi sunuyor kendini yeni tanıştığı adama. Ağır abi vaziyetindeki adamsa oralı değil. Kendini mecazi olarak değil, hakikaten yakmış, can acısını öğrenmiş biri o, bu yüzden ikide bir karşısına çıkan bu kadının derdini anlamazlıktan geliyor, temkinli olmaya sadece kendinin hakkı var sanıyor. Ne yapacaklarını bir türlü kestiremeyen iki şaşkın, tempoyu ağırlaştırarak yürümeyi sürdürüyor. Konuşmadan, gülümseyerek. İlişkilerde böyle anlar vardır; ne tam kalmak istersin bir yerde, ne de uzaklaşıp sırra kadem basmak. Birlikte geçirilecek bir hayat böyle bir şeydir belki. Dönerler. Kadın yürürken arkasına, adama bakar. Adamsa dümdüz yürür, geriye hiç bakmadan. İşte bu! 2 dakikada 20 sene.


Caitlin Freeman, aşçı olmaya ressam Wayne Thiebaud'nun leziz görünümlü pasta-kek tablolarına vurulunca karar vermiş. Aşçılık konusunda öğrenebileceği her şeyi öğrendiğine kanaat getirdikten sonra Miette adında bir pastane açmış ve orada Thiebaud kekleri yapmaya başlamış. Bu işte o kadar başarılıymış ki bir süre sonra SFMOMA'nın üst katındaki Blue Bottle Cafe onu pasta şefi olarak işe almış. Freeman bir süre sonra içindeki sanat aşkını dizginleyemez hale gelmiş ve başka ressamların yapıtlarını da pastalarına uyarmaya başlamış. Anlayacağınız Blue Bottle'da yıllardır Piet Mondrian'ın çizgileri, Damien Hirst'ün noktaları, Jeff Coons'un kitsch tutkusu, fotoğrafçı Richard Avedon'un arıları, Rothko'nun şafak hatları, Josef Anders'in kareleri ve diğer birçok modern sanatçının yapıtı tatlı olarak sunuluyormuş. Neyse, sonunda Freeman yıllar içinde yarattığı sanatkarane pastalarla kekleri, tariflerini de vererek, Modern Art Desserts adıyla kitap haline getirmiş. Teşekkür ederim :)) Afiyet olsun şimdiden.


Japon asıllı Amerikalı yazar Julie Otsuka'nın Tavan Arasındaki Buda adlı romanı gerçek bir olayı anlatıyor ve bize, bir toplumun kendi tavan arası temizliğini yapmasında edebiyatın ne büyük işlevi olduğunu gösteriyor. Julie Otsuka imzalı Tavan Arasındaki Buddha'nın tek karakteri var. 20'inci yüzyılın başında bir çöpçatan firma aracılığıyla eş bularak Amerika'ya göç eden yüzlerce genç kadın... Soru şu: Yüzlerce kadın karşımıza nasıl tek bir karakter olarak çıkabilir? Cevap: Otsuka'nın yazarlık hüneri sayesinde... Refah içinde yepyeni bir hayata başlayacaklarını umarak uzak bir ülkeye yolculuk eden ama yolculuğun sonunda kandırıldıklarını anlayan yüzlerce Japon kadın, antik Yunan tragedyalarındaki koronun yaptığı gibi olayları birinci çoğul şahsın diliyle aktarıyor okura. Neredeyse çocuk yaşta yüzlerce genç kadın, Japonya'dan San Francisco'ya giden bir gemiye biniyor. Ellerinde, hiç görmeden evlendikleri kocalarının yakışıklı fotoğrafları var. Onlara kendi işini gücünü kurmuş, dükkan, bağ bahçe sahibi olmuş kocalarıyla refah içinde bir hayat sürecekleri vaat edilmiş. Aylar sonra rıhtıma indikleri an ilk şoku yaşıyorlar. Kocaları gerçekte yaşlı başlı adamlar çünkü. İlk geceyi, ilk sevişmeyi atlatıyorlar. Bazıları dehşete kapılıp susarak, bazıları içini çeke çeke ağlayarak, bazıları şiddete maruz kalarak... Ardından ikinci şok geliyor: Onlara başka mühim konularda da yalan söylendiğini, mesela evlerinin hanımı filan olamayacaklarını, zengin beyaz Amerikalıların çiftliklerinde ırgat olarak çalışacaklarını öğreniyorlar. Tarlalarda iki büklüm mahsül topluyorlar. Evlerde mermerleri ovuyor, çamaşırları yıkıyorlar. Ha bire çocuk doğuruyorlar; bir, iki, beş, on... Çocuklarının kimliklerini reddedişlerini fark ediyorlar üzüntüyle. Efendisinin tecavüzüne uğruyor bazıları. Bazıları dayanamayarak intihar ediyor. Öyle veya böyle, bu yeni topraklar, talihsiz Japon gelinlerin memleketi oluyor. Sağ kalanların küçük bir sırrı var: Tavan arasına saklanmış, zor zamanlarda sığınılacak minik Buda heykeli. Bu kadarı bile, Julie Otsuka'nın haiku misali çok kısa bölümlerden oluşan çarpıcı anlatımı sayesinde yeterince etkileyici. Ama roman sadece bu hikayeden oluşmuyor. Ülkelerini terk ederek yeni bir hayat kurmak için Amerika'ya göç eden Japon kadınları bekleyen esas şok, yıllar sonra yaşanıyor ve Amerikan rüyası gürültüyle tepelerine iniyor. Yıl 1942. II. Dünya Savaşı'nda Japon'ların Pearl Harbour'u bombalamasından hemen sonra ABD vatandaşı tüm Japonlar teker teker evlerinden alınarak ülkenin ücra köşelerindeki toplama kamplarına gönderiliyorlar. Ve onlardan bir daha haber alınamıyor. Kısasa kısas yöntemi... Sahip oldukları her şey çöpe atılıyor, yıllarca çalışıp didinerek aldıkları evler, işyerleri, dükkanları beyaz Amerika'lılara satılıyor. Yıllar sonra aşağılanmışlık ve utançla, bu konuyu bir daha hiç açmamak üzere geri dönüyorlar. Susmayı öğrenmiş olarak. Pen/Faulkner ödüllü Julie Otsuka aralarında dönemin oyuncu, şair, yazar, iş adamı ve politikacılarıyla birlikte kendi ailesinin de bulunduğu yüz binlerce Japon'un yaşadığı bu trajediyi yıllar sonra yeniden hatırlamak, hatırlatmak için yazmış Tavan Arasındaki Buda'yı. Evet, kullandığı dil şiirsel ve renkli. Ama satır aralarında ürpertici bir hiddet ve isyan var. Finaldeki hain ama lezzetli oyundan, koronun öznelerinin değişmesinden söz etmeyeceğim bile. Sadece o can yakan oyun sayesinde son sayfalarda göz yaşlarımı tutamadığımı söyleyebilirim. Bir toplumun kendi tavan arası temizliğini yapmasında edebiyatın ne kadar büyük işlevi olduğuna bir kez daha şahit olmak için okuyunuz.


Orhan Pamuk, New York Times gazetesine verdiği son röportajda Barrack Obama'nın Babamdan Hayaller kitabını uzun yıllar önce okuyup sevdiğini belirtiyor ve onu bir yazar olarak da yetenekli bulduğunu hissettiriyordu. Ardından çoğunlukla yakın arkadaşlarına hediye ettiği bir kitabı, bilgisayar programcısı Robert Pirsig'in 1974'te yazdığı Zen ve Motosiklet Bakım Sanatı'nı okumasını öneriyordu. Pamuk'un Olağanüstü romantik ama roman değil. Öte yandan ciddi romanların yapması gerekeni, onların çoğundan daha iyi yapıyor, yani gündelik hayatın sıradan ayrıntılarından felsefe çıkarıyor diye tarif ettiği Zen ve Motosiklet Bakım Sanatı, sahiden şaşırtıcı bir seçim. İlk çıktığı yıllarda satış rekorları kıran kitap Doğu felsefesine yakın duruyor. Guinness Rekorlar Kitabı'na girme sebebiyse başka: Yayınlanmadan önce tam 121 yayınevi tarafından reddedilmiş. Aslında cesaret verici! Orhan Pamuk daha sonra hem Başbakan Erdoğan'ın orduyu siyasetten uzaklaştırma çabasını saygıyla karşıladığını söylüyor, hem de onun bazı katı kararlarını eleştiriyordu. Mesela bir karikatüristi kendisini kediye benzetti diye mahkemeye vermişti. Oysa şehrimize gelenlerin iyi bildiği gibi, biz İstanbul'da kedileri çok severiz. Bu yüzden olsa gerek Erdoğan'a okuma tavsiyesi Japon yazar Natsume Soseki'nin zeki bir kedinin ağzından yazdığı ve okuru aşırı Batılılaşmanın şeytani tehlikelerine karşı uyardığı romanı I Am a Cat oldu. Pamuk, Başbakan'ın bu kitabı çok seveceğine emin olduğunu da söyledi. Peki ama neden? diye sorduğunuzu duyar gibiyim. O yüzden önce biraz kitaptan bahsedeyim. I Am a Cat, Natsume Soseki'nin ilk kitabı. Adına bakıp aldanmayın; kedileri değil, elbette insanları anlatıyor. Konformizmi, iktidarı herşeyden önde tutanları, sanatı ve bilimi toplumda yükselmek için kullanananları ve genel olarak insanlığı eleştirdiği söylenebilir. Yayınlanışı bir hayli maceralı. Önce 1904'te edebiyat dergisi Hototogisu'da bir kısa öykü olarak yayınlanıyor. O kadar ilgi görüyor, beğeniliyor ki tefrika şeklinde devam etmesini istiyorlar. İki yıl sonra da bütün bölümler topluca bir roman olarak basılıyor. 470 sayfalık I Am a Cat'in gördüğü ilginin birkaç sebebi var. Bir kere Soseki, zehir gibi bir zekası olan kahramanının, yani isimsiz kedinin insanlarla tanışmasını, hasbelkader akademisyen bir yazarın himayesine girmesini, daha sonra da diğer entelektüellerle tanışmasını son derece eğlenceli bir dille anlatmış. Taşlama türündeki kitabı tatlı tatlı okuyor, insan tabiatının kusurlarını gördükçe de acı acı düşünüyorsunuz. Kedicik insanlarla yaşamaya devam ettikçe onlara benzeyeceğini düşünerek endişeleniyor. Hele iflah olmaz bir budala olarak tanımladığı, kütüphanesine kapanıp çalıştığını iddia eden ama horul horul uyumaktan başka bir şey yapmayan güya bilgili ve kültürlü sahibine zerrece saygı beslemiyor. Bir kedi olduğum halde ben bile asla bu kadar uyumam diyor mahzun mahzun. Keşke komşu evlerden birinin kedisi olsaydım diye düşünüyor sonra. Zira entelektüel, zeki ve elitist olmayan komşuların kedileri, sanki ondan biraz daha mutlu ve rahat. Son olarak Orhan Pamuk cevabında ne demek istedi, onu düşünelim. Bence Başbakan'ın alınganlığını eleştirdi ve ona bir parça hoşgörülü olmasını tavsiye etti. Kediye benzemek o kadar da fena bir şey olmayabilir dedi bir bakıma. Öyle ya Soseki'nin kedisi, çevresindeki bütün insanlardan daha zeki ve kavrayışlı. Üstelik herkes onun eleştiri oklarından payını alıyor. Özellikle de sanatçılar, akademisyenler ve entelektüeller... Bu konuda kediyle Başbakan kesinlikle aynı fikirde.


Egoist Okur'un En seksi roman kahramanı hangisi? sorusuna cevaplar gelmeye devam ediyor... Topladığı tepkilere de iyi tarafından bakmak gerektiğine inanıyorum. Pornografik bir dil kullanarak güya edebiyatçıları ama aslında edebiyatı aşağılamayı ve küçük düşürmeyi deneyen büyümemiş ergen zihniyetli bir internet sitesi bile yayın hayatında ilk kez siyaseten doğrucu bir dil kullanarak eleştirdi bizi. Eh, eğleniyorlarsa sorun yok. Ama önce dönüp önceki yazılarına bir göz atsalar... Şimdiye kadar yazdıklarını unutup feminist ve ahlakçı kesilmelerinin sebebi doğrusu benim için merak konusu. Başa dönersek; Egoist Okur yazarlarından Tolga Meriç'in soruya cevabı Valmont oldu. John Malkovich'in, beyazperdede içgüdüleriyle yaşayan yaban hayvanlarının devinimlerini çalarak, olağanüstü bir şekilde canlandırdığı Vicomte de Valmont, Choderlos de Laclos'un Tehlikeli İlişkiler romanının erkek karakteri. Artık birbirine rakip hale gelmiş iki eski aşığın, Vicomte de Valmont ile Marquise de Merteuille'ün, çevrelerindeki insanları küçük düşürmek için seksi silah olarak kullanarak oynadıkları oyunları mektuplarla anlattıkları bu roman Fransız İhtilali'nin hemen öncesinde geçiyor. Kimileri Fransız aristokrasisinin çarpık yaşantısını eleştirdiğini söylese de bana göre ezeli kadın erkek savaşına dair bir roman bu. Oyun dediysem, aslında eğlenmiyorlar. Çünkü herkes bilir; insan ilişkileri söz konusu olduğunda tek taraflı oynanan oyunlar, kimseye ilgi çekici gelmez. Okur hariç! Choderlos de Laclos'un şahsi hikayesi de enteresan: Marquis de Sade'la aynı yazınsal kandan geldiği düşünülen ve yazdıkları müstehcen olarak nitelenen Laclos, aslında askermiş. Yazarlıksa onun için başlangıçta amatör bir uğraş, bir meşgaleymiş. Askeri kamplarda, savaş dönemlerinde çadırda falan yazarmış. Ama sonra işler değişmiş. Tehlikeli İlişkiler'i yaratırken epey büyük bir şey hedeflemiş; o öldükten sonra da varlığını sürdürecek sıradanın ötesinde, gürültülü bir kitap yazmak... Başardığı kesin. Hem de nasıl! Alın size, hileli siyaseten doğrucuların kurmayı beceremeyecekleri bir cümle. Okuduğum, tanıdığım ve bir daha hiç unutamadığım en seksi roman kahramanı Tehlikeli İlişkilerin Vicomte de Valmont'u. Erkekliğini tek bir satırda bile esirgemez. Erkekliğinden bir kere bile yılmaz. Erkeklik denen şeyin gerçekten de var olabileceğini düşündürtür okuyana. Çünkü erkekliğini okura cömertçe ve erkekçe sunarken hilesizdir. Valmont hayranlık uyandırır ama bunu kendine hayranlık duyarak yaratacağını sanma hatasına düşmez. Örneğin, Salinger'ın ergeninin kendi ergenliğini kendi gözünde aşk nesnesine çevirmesi gibi falsoları yoktur. Kendini kendi erkekliğine duyduğu hayranlıkla kadınlaştırıp kuşku uyandırmaz. Vicomte de Valmont'nun seksapeline bakarken, onun okurun yaşını unutturan bir yanı olduğuna da değinmeliyim. Romanı okurken yaşınız ondan büyük olsa bile onu denginiz görme ve ona kapılma olasılığınız oldukça yüksektir. Erkeklik söz konusuyken yanlış anlaşılabileceğini ya da tepki uyandırabileceğini bilmem karşın açıkça söylemek istediğim şey, Vicomte de Valmont'nun okurdan üstün olduğu ve seksapelinin biraz da bu yanından kalkındığıdır. Aynı yazarın elinden çıkmalarına ve yine aynı romanda müthiş bir ikili oluşturmalarına karşın neden Marquis de Merteuille'ü en seksi roman kahramanı seçmediğimi ben de sordum kendime. Herhalde bunun tek bir yanıtı var: Çünkü Vicomte de Valmont aynı zamanda iyidir de. Erkekliğinin inandırıcılığı, cömertliği ve büyüklüğü, şeytaniliği kadar, onun erkeksi iyiliğiyle de tamamlanıp kusursuzlaşmıştır.


2009 yılında paranormal olaylarla ilgili haberler yapan eski bir gazeteci olan Aiden Fox, İngiliz aktör, senarist ve yazar Jeremy Dyson'ı arayarak Bugüne kadar bir sürü gerçek hayalet vakasına tanık oldum hatta onları yazdım. Şimdi sizden hepsini yeniden yazmanızı istiyorum der. Böylece Dyson geçmişte o olayların yaşandığı yerleri ziyaret etmek için tüm İngiltere'yi baştan aşağı dolaşır. Tanık olduklarını Fox'un geçmiş deneyimleriyle harmanlayarak ortaya Edgar Allan Poe-vari lezzette bir kitap çıkarır. İnsan neye inanmak istiyorsa, gerçek odur. Bakın; bugün bildiğimiz anlamda hayaletlerin tarihi pek eski değil. 19'uncu ve 20'inci yüzyılın başlarında, fotoğraf sanatı yeni yeni ortaya çıktığında oluşmuş bir mefhum hayalet. O yıllarda birileri edebi metinlerde ve şehir efsanelerinde anlatılan hayaletlerin fotoğraflarını çekmeye çalıştı. Bunun da aslında sadece fotoğraf sanatının ilerlemesine faydası oldu. Mesela aynı film karesine üstüste birkaç kez farklı pozlar çekilince ortaya çıkan görüntüler hayaleti andırıyordu, bu fark edildi. Bugün bildiğimiz şeffaf, tülümsü hayalet imgesi böyle ortaya çıktı. Daha eski tarihlerde ruh çağıran insanlar ya da medyumlar falan da yoktu ortalıkta. Evet ama bugün hayalet dendiğinde gözümüzün önünde canlanan imgelere hiç benzemezdi Shakespeare'in hayaletleri. Doğrulup mezardan kalkan ölüler değil, daha çok karakterin iç dünyasını anlamamızı sağlayan metaforlar, rüyaya benzer imgelerdi onlar. Hayaletlere inanma sebeplerimizden biri ölüm korkumuz, bu doğru. Ama ölümden niçin korkuyoruz diye de sormamız gerek o zaman. Öldüğümüzde bilincimize ne olacağını bilmiyoruz, belki o yüzdendir. Bilinç dediğimiz şey bizim için yaşarken bile bir sır. Bilim bu konuda yeterli bulgu elde edemedi. Hekimler ameliyat sırasında uygulanan genel anestezi yönteminin nasıl işlediğini bile tam olarak çözebilmiş değil. Sadece bazı kimyasalların bilincimizi bir şekilde etkilediğini biliyoruz, ama bunun nasıl gerçekleştiği konusunda pek fikrimiz yok. Bir metafor olarak hayalet imgesini edebi açıdan güçlü buluyorum. Yazara farklı psikolojik ve etik durumları tahlil etme imkanı veriyor. Kurgu açısından da mükemmel fırsatlar sunuyor. Okuduğunuz şeyde hayalet varsa, haz ve günah da var demektir. En korkutucu hayalet hikayesini bile bir yönüyle eğlenceli yapan şey bu. Hala bir cevap mı istiyorsunuz? Peki. Hayaletler benim için spiritüel bir varoluşun şifreleri. Gittikçe daha seküler ve maddeci hale gelen bir dünyada, en azından Batı dünyasında, anlam bulmak adına gidebileceğiniz engin ve gerçek bir deneyim alanı var hala. Aydınlanma sonrası Batı dünyası kutsalla alakasını gitgide yitirdi. Sanırım hayalet hikayeleri hayatın ihmal ettiğimiz bu alanıyla temas edebilmek için elimizde kalan pek az imkandan biri. Çocukluk hatıralarımın hepsi hayaletlerle ilgili. 6-7 yaşındayken Perili Ev diye bir oyun setim vardı, bayılırdım. Monopol'ün tekinsiz versiyonu gibiydi... Zar atıp o malum mahlukların mesken tuttuğu evleri tahtanın üstünde ilerletiyordunuz. Büyüyünce korku türündeki haftalık çizgi roman dergileri Shiver ve Shake'i almaya başladım. Birkaç kez. Bir tanesi gerçekten çok acayipti. Psikanalist Jung'in eşzamanlılık teorisini doğrulayan acayip bir rastlantıydı belki, bilmiyorum. Başka biriyle aynı anda aynı şeyi yaşamak... Anlatmayayım izin verirseniz. Ara sıra başka bazı tuhaf şeyler de oluyor... Evrenin gizli güçleri harekete geçiyor ve ben her nasılsa normalde görmemem gereken bir şeye tanık oluyorum. Sanki perde bir an için açılıp sonra aynı hızla kapanıyor. Açıkçası kitaplardaki tarzda bir hayalet görmedim. Çocukken Leeds Şehir Kütüphanesi'nde hayalete benzer bir şeye temas etmiştim. Veya öyle sanmıştım. 10 yaşındaydım. Annem alışverişe gitmiş, beni de onu beklemem için kütüphaneye bırakmıştı. Üst kattaki küçük odalardan birinde kitaplara bakıyordum. Bir şey oldu, içeri kötücül, şeytani bir varlık girmiş gibi geldi bana. Resmen ödüm koptu. Panikle dışarı koştum. Aradan onca yıl geçti, aklıma geldikçe sırtımdan terler boşanır. Tekinsiz Kitap'ı yazarken yaptığım araştırmalar sırasında da o binanın perili olduğuna dair söylentiler duydum, kötü bir ruh yaşıyormuş, doğru mu bilemem. Eski evimizde başımıza geldi. Ev bizim değildi, kirada oturuyorduk. Büyük kızım daha bebekti. Ucunda plastik bir vantuz bulunan fil şeklinde bir oyuncağı vardı, küvetin kenarına tutturuyorduk. Bir gece uykudan uyanıp tuvalete gittim, fil küvetin yanındaki duvarın en tepesine tutturulmuştu. Merdivensiz ulaşılabilecek bir yer değildi ve evdeki hiç kimse filin oraya nasıl gittiğini bilmiyordu. Bu olay benim için hala muamma. Stephen King, Stephen Crane'in Cesaret Madalyası adlı romanını, İçinde tek bir hayalet bile olmayan muhteşem bir hayalet hikayesi diye tarif etmişti. Hayalet hikayesi aslında atmosfere dair bir şey. En sevdiğim yazarlardan Robert Aickman'ın hikayelerinde de hayalet yoktur ama doğa üstü korkularımızı tetiklemeyi başarır. Birçok hayalet romanı roman içinde roman yahut roman içinde mektup tekniğiyle yazılıyor. Tekinsiz Kitap'ta da bu var. Sanki yazmakla ruh çağırmak arasında bir bağlantı varmış gibi. O kadar çok ki. Az önce sözünü ettiğim Robert Aickman ve bir de Ramsey Campbell var. Onların üsluplarını gençken çok taklit etmeye çalıştım. Çocukken H. G. Wells ve Roald Dahl'ı severdim. Sonra John Fowles, Iain Banks gibi yazarları okumaya başladım. Graham Swift'in Waterland'i benim için eşsizdir. Endişe etmeyin, hayaletler kendilerine bakacak güçteler. Özellikle sinema onları şahane besliyor. Sinematik bir rönesans yaşadıkları bile söylenebilir. Hollywood'dan Altıncı His, Paranormal Aktivite, Ruhlar Bölgesi, Uzakdoğu'dan Ringu, Karanlık Su, Garez, Avrupa'dan Diğerleri, Yetimhane, Şeytanın Belkemiği... Hayaletler beyazperdede daha önce hiç olmadıkları kadar canlı.


Yönetmen David Lynch Viennale, yani Viyana Film Festivali için bir tanıtım filmi çekmişti de bayılmıştım. Minik bir oyuncak ördekle bu kadar korkutucu, tedirgin edici olabilmek büyük başarıydı. Öte yandan artık bizde bile popüler kültürün bir parçası haline gelen minik plastik ördeklerin gerçekte çok acayip bir hikayeleri vardı. 1992 yılında bir gemi kazasında 29 bin oyuncak ördek okyanusa dökülüyor. Sonra da bir tanesi şu kıyıda, bir tanesi bu kıyıda bulunuyor. Hatta meraklıları bunları ülke ülke gezerek toplayıp koleksiyon nesnesi haline getiriyor. Bilim insanlarıysa onlardan birer laboratuar deneği olarak yararlanıyor. Kitapları bile yazılıyor... Buyurun, bir plastik banyo ördeği neler yaşayabilirmiş, okuyun.. 29 bin sevimli mi sevimli plastik banyo ördeğinin hikayesi 1992 yılının ocak ayında Pasifik Okyanusu'nda başladı. Çin'den Amerika'ya giden bir yük gemisinin fırtına nedeniyle Alaska kıyılarında batma tehlikesi yaşadığı sırada okyanusa dökülen binlerce plastik oyuncak bir anda okyanusun karanlık sularında kaderlerine terk edildi. Bazıları köpek balıkları ya da diğer balıklara yem olurken, bazıları da aylar ya da yıllar sonra karaya ulaşmayı başardı. İşte bu ördekler şimdi Amerikalı yazar Donovan Hohn'un yeni kitabının konusunu oluşturuyor. Hohn, Herman Melville'nin Pequod adlı bir balina gemisinin son yolculuğunu, balinaların nasıl avlandıklarını, geminin sonunda nasıl battığını anlatan 'Moby Dick' romanından esinlenerek yeni romanına 'Moby Duck' adını verdi. Hohn kitabında bu ördeklerin hikayeleri anlatıyor. Kitabın içeriği ise oldukça geniş. Oyuncakların nereden geldikleri, yaklaşık 20 yıl sonrasında nerelerde gözüktükleri, çevreciler arasında ne tür kavgalara sebep oldukları, bu sırada ördek avcılığı yapan koleksiyonerler, suyun altında yaşanan iklimsel olayları ve oyuncakların su altındaki akıntıları ya da yaşamı ne ölçüde etkiledikleri gibi yolculuğun ilginç ayrıntıları kitapta yer alıyor. Hohn bu kitabı yazmak için öncelikle Amerikalı okyanus bilimci ve adeta bir 'ördek uzmanı' haline gelen Doktor Curtis Charles Ebbesmeyer ile iletişime geçmiş fakat Ebbesmeyer ona Alaska'ya gitmesini ve ördekleri yerinde gözlemlemesini söylemiş. İşte Hohn da ördeklerin okyanusa döküldüğü yere giderek, onların nerelere doğru yol almış olabileceğini, hangi karalara vurmuş olma ihtimallerini araştırmış. Başlangıçta üç konteynerin içinde bulunan ördekler önce Alaska kıyılarına vurdular. Bir kısmı ise Kuzey Buz Denizi'ndeki buzullara sıkışıp kaldı. Ebbesmeyer, birçok kimsenin imkansız demesine rağmen ördeklerin Kuzey Buz Denizi'ni geçeceğini tahmin etmişti. ABD ve Kanada kıyılarında rastlanan ördeklerin bir kısmı da tam 11 yıl sonra yani 2003'te İzlanda ve İngiltere sahillerine ulaştı. Onlara Avustralya açıklarında, Endonezya'da ve Güney Amerika sahillerinde de rastlandı. Hala kıyı kıyı dolaşan ördekler bazen onların önemini bilmeyen bir çocuğun elinde oyuncak olurken, bazen de insanlık için önemli araştırmalara konu oluyor. Bazen de kimsenin ulaşamayacağı noktalarda sıkışıp, umutla kurtarıcılarını bekliyorlar. Plastik ördekler bugün koleksiyoncuların nadide parçaları haline geldi. En önemlisi de okyanuslar ve rüzgarlar üzerinde çalışan bilim adamları için de birer yüzen laboratuar olarak görülüyorlar. Çünkü üzerlerine yapışan mikroorganizmaların hepsi çok değerli kanıtlar. Hohn'un kitabını yazmadan önce danıştığı okyanus bilimci Ebbesmeyer ördekleri ilk olarak Alaska kıyılarına vurduklarında keşfetmiş, daha sonra da bu oyuncakların okyanus dalgaları ve rüzgara kapılıp gittikleri yolları izlemeye başlamış. Bu yolculukların her biri ona okyanus akıntılarıyla ilgili çok önemli bilgiler sağlamış. Ebbesmeyer ve ekibi ördekler sayesinde okyanusun büyük akıntılarının ayrıntılı haritalarını çıkartmayı bile başarmış.


Teoman'la tanıştığımız günün üzerinden çok zaman geçti. Müzikte adını yeni yeni duyuruyordu. Röportaj yapmak için Cihangir'deki evine gittiğimde, bıkkın bir ifadeyle siyah-beyaz bir İtalyan filmi seyrediyordu. Ekrana gözüm iliştiğinde, altyazı falan görememiştim; İtalyanca da bilmiyormuş. Eh, o zaman niye? diye sormuştum haliyle. Bilmediği bir dilde film seyretmek ona daha eğlenceli geliyormuş. Hikayeler uydurup diyaloglar yazıyorum. Ekrandaki karakter, ben kim olmasını istiyorsam o oluyor, ne yaşamasını istersem onu yaşıyor. Hem öyle olunca, vakit hızlı geçiyor demişti. Sonra işte okumaktan, Raymond Carver'ın öykülerinden, arkadaşların zamanla aileye dönüşmesinden, belki biraz aşktan bahsettiğimiz ilk röportajımızı yapmıştık. Çıktığımda anlamıştım: Karşımda, rock müziğinin en yetenekli anlatıcılarından biri duruyordu ve film seyrederken bile kendine ait hikayeler kurgulaması onun için dünyanın en normal şeyiydi. 20 sene geçti. Teoman hala aynı derecede bıkkın ve yetenekli. Ama röportajımızda kitaptan söz etmedi. Bunun yerine, kürkçü dükkanını, yani kitapları, edebiyatı konuştuk. Devamında da müziği ve hayatı. Hemen her gün kitapçıya gidiyor ve bazen sadece bir dergiyle çıkıyor, bazen de çoğu zaman hiçbirini okumayacağım bir torba kitapla dönüyorum eve. Ruh durumuma göre değişiyor... Akışa kapılarak o sıra herkesin sözünü ettiği meşhur kitapları almıyorum neyse ki; popüler romanlar pek bana göre değil. Onlar eski aşklarım. Kayıtsızlık Şenliğini okudum mesela ve eleştirmenlerin aksine çok beğendim. Gençlik yıllarımda Kundera'dan çok etkilenmiştim, hala beğenmek, okuyabilmek hoşuma gitti. Yine de edebiyatla eski ilişkim kalmadı, elime kırk yılda bir roman alıyorum. Zekiye Antakyalıoğlu'nun Bir Düşün Sonu adlı Kundera incelemesini okudum ama Paul Auster'ın 4-3-2-1ini beğenmeme rağmen bitiremeden bıraktım. Eski dostlarım John Cheever ve Raymond Carver'ın öykülerini okuyorum ara sıra yeniden. Tanıdıklar, o yüzden uzun uzun hazırlanmaya ihtiyacım olmuyor. Sam Shepard'ın İçimdeki Kişisine başladım en son; şiir gibi yazmış yine. Edebiyat yorulmuş bir sanat dalı, şaşırtıcı ya da büyüleyici olması zor. En azından benim için bu böyle. Bir ara bir sürü yazara kızıyordum. Edebiyat dünyası bana göre fazlasıyla formüle işler üretiyordu ve hiçbir yazar gençliğimde hayalini kurduğum edebiyatçı profiline uymuyordu. Esas problemi sonradan anladım ve onlara kızgınlığım azaldı, bitti. Beni artık büyülemiyorlardı, çünkü ben değişmiştim. Farkındasın değil mi, yine kendini suçluyorsun. Halbuki sözünü ettiğin o formül işler insanı gerçekten de düş kırıklığına uğratıyor. Sana özel bir durum değil yani. Açıkçası yeni yayınlanan edebiyat eserlerine baktığımda, genel geçer şeylerin yaldızlanıp yeniden piyasaya sürüldüğünü ben de sık sık düşünüyorum. Daha arka kapak yazılarını okurken içim sıkılıyor. Fakat bir karar aldım: Söz konusu olan yeni edebiyat, müzik ya da sinema ürünleri olunca, pek fazla konuşmayacak, ukalalık etmeyeceğim. Hem zaten uzun zamandır pek az ilgileniyorum onlarla. Valla çocukken Teksas-Tommiks'çiydim ben. Kılıçlı pelerinli romanları da, casusluk, dedektiflik romanlarını da çok severdim. Mayk Hammer, James Bond, Langelot, Nick Carter; Türk yazarlar tarafından kaleme alınmış versiyonları dahil hala evde duruyorlar. Bir de her çocuk gibi ben de Jules Verne romanlarına bayılıyordum. Yaşım büyüdükçe önce Varlık Yayınları'nın küçük kitaplarına dadandım, sonra da haliyle daha heyecanlı olan diğerlerine... O konuda rahattım, kitap okuduğumu gizlemem gerekmezdi, derslerim iyi olduğu için bana karışılmıyordu. Yok, olmadı hiç. Hırsızlık zaten yapabileceğim bir şey değil, çocukken de ahlaki olarak sert denebilecek fikirlerim vardı, ilkeliydim. Ödünç almayı da sevmezdim, tıpkı ödünç vermeyi sevmediğim gibi... Kitap, sahip olmak istediğim bir nesneydi, çok severdim kitaplarımı. Hatta Bu kitap Teoman'a aittir, geri verin yazılı bir damga yaptırmıştım. Bazı kitaplarımın üzerinde izi hala duruyor. Kütüphaneni gören biri nelerle karşılaşır? Mesela ben babandan kalma eski ciltleri gördüğümde sevmiştim. Demode ama çok tatlı kitaplardı. 2011'de bir sürü kitap attım. Arkadaşlarım çok kızdı, bir yerlere göndermek yerine onları çöpe attığım için... Ama n'apalım, o şekilde içim daha rahat etti. Bir zamanlar okuduğum ama artık kapağını bile açmayacağım bütün kitaplardan bir çırpıda kurtuldum. Hele ara sıra karıştırsam da bir türlü havasına giremediğim anlı şanlı kitapları daha da büyük bir zevkle attım. Şimdi eskisine göre çok az kitabım var. Çocukken yeni kitap alabilelim diye eskileri satardık, o yüzden çoğu gitti. Kalanları da anı diye saklıyorum. Sonuçta zayıf bir kütüphanem var, başkaları için pek etkileyici sayılmaz yani. Bir derleme, toplama takıntısına kapıldım ben. 21 yıllık kariyerimi gelecekteki dinleyiciler için hızlıca düzenlemek istiyorum. Beni başka şarkı yazarlarından en çok ayıran şarkıları bir araya getirdim Koyu Antolojide. Sadece yan yana dizmek değil de, yeni düzenlemelerle hepsini şimdiki zevkime göre temize çektim. Valla, hayal ettiğim bir sürü şeyi başardım aslında ama artık pek bir önemi yok hiçbirinin. Ne görüyorum dönüp baktığımda? Bir çocukluk hayalimi gerçekleştirdim. Hem rock yıldızı olarak tanınacaktım hem de kendine has stili olan bir şarkı yazarı haline gelecektim. Bugün ticari olarak da, artistik olarak da başarılı bir kariyerim var; birbirinden çok farklı insanlara sesleniyorum. Demesine dedim ama palavra sıkıyormuşum meğer. İçi boşmuş! Daha doğrusu, derdim müzikle değilmiş. Hayattaki bir sürü şey artık ilgimi çekmemeye başlamış ve ben müziği suçlamışım. Çok kolay bir işim var aslında. Sırf eski ürettiklerim sayesinde bile çok az çalışarak, fıstık gibi bir hayat sürebilirim. Ama işte öyle olmuyor. Bilirsin, eski duyguları özleyip duruyor insan. Sen değişiyorsun, etrafı suçluyorsun. Ortaya nasıl çıkacağımı, daha ilk albümümü yapmadan planlamıştım. Canımın istediği gibi yaşayacak, hoşuma gitmeyen hiçbir şeyi söylemeyecek ve hayatımı müziğimi yaparak kazanacaktım. Fakat ismim büyüdükçe, sorunlar patlak verdi. Söylediğim her söz, yaptığım her şey dikkat çekmeye, olduğundan daha büyük algılanmaya başladı. Bu, yeterince rahatsız ediciydi. Ama benim için asıl rahatsız edici olan, bir hissi kaybetmekti. Artık hiçbir şeyin umurumda olmadığını kabul etme faslından bahsediyorum. Hal böyle olunca, insan hiç bir şeye odaklanamıyor, motive olamıyor. Tembelleşiyor, olanı biteni önemsemiyor. Eskiden çok özendiğim sanatçılar vardı, hayatlarının sonuna kadar hevesleri, şevkleri azalmazdı; çok çalışırlardı ve hayat enerjileri hep yüksekti. Bir gün onlar gibi olacağıma neredeyse emindim. Hayata dair bütün planlarımı, o çok hevesli halimle yaptım. Sonra ama işler değişti. O bahsettiğim sanatçılara artık imrenmemeye başladım. Bende olmayan bir şey vardı onlarda; ölene kadar işlerine bağlı kalabiliyorlardı. Bense durduğu için sıkılanlardan olmadım hiçbir zaman. Hayat boyu şarkı yazmak, turnelere çıkmak falan istemiyorum; çalışmak da istemiyorum. Hayatıma dair sürü kararlar alıyor ama onları uygulayamıyorum, birçok konuda iradesizim. Çok tembelleştim. Eskiden sevdiğim şeylere ilgimi kaybettim. Gün boyu canım sıkılıyor, boş boş düşünüyorum. Geleceğe dair sadece sakin sakin kitap okuma hayalleri kuruyorum. Aşk fikrinde beni ikna etmeyen bir şey var; insan tutamayacağı vaatler veriyor, tutulmayacağını bildiği vaatlere kanıyor ve bu yalan halden çıkmayı tuhaf bir biçimde reddediyor... Senin de böyle hissettiğini biliyorum, yine de en güzel aşk şarkıları seninkiler. Teoman olarak. Biz nasıl Barış Manço'yu, Cem Karaca'yı, Fikret Kızılok'u hatırladığımızda içimiz ısınıyor, ben de insanlara aynı hissi vermeyi isterim. Pek verimli değil günlerim. Genelde güzel bir kahvaltı, spor, eş dost ziyareti, kafelerde zaman öldürme, geceleri de kitap okuma. Tahta jaluziler, siyah yatak örtüleri, ince cam kadehler, karışık kitaplar, dergiler, balkonda asma, deniz manzarası. Yalnız insanlar daha çok ilgimi çekiyor. Yalnızlık sık sık hissettiğim, üzerine düşündüğüm, şarkılarımda da kullandığım bir tema. 'Güzel Bir Gün'de de kullandım. Bazen koca dünyada tek başına kalmış gibi hissediyorsun kendini. Korkutucu bir şey. 'Yalnızlığı severim' diye afra tafra yapıyorum etrafa ama eşe dosta yakın olmadığım zamanlarda da boğuluyorum. İnsanın insana ihtiyacı ilgimi çekiyor ve yalnızlık hissi de insana en çok keyfi kaçmışken, koyuyor. Şarkılarımda hep uzun intiharlara gönderme yaptım. Ne demek uzun intihar? Boğaz Köprüsü'nden atlamak değil de kendini tahrip ederek yaşamak... Eskiden serseriliği abartıyordum; günlük, normal duygularla ilişkim kesilmişti. Tek istediğim, içimde hissettiğim 'duvara karşı' hislerini azaltmak, huzura kavuşmaktı. O günlerin şarkısı Ayna.


Teoman'ın şarkılarını, sözler onu anlatıyormuş gibi dinleme eğilimindeyim; hep bir itiraf tınısı alıyorum. Hayatında olup biten ne varsa bir biçimde yansıtıyor; gizlemeden, saklamadan... Bana öyle geliyor ki duygularını, deneyimlerini, zihnini kurcalayan soruları, hepsinden önemlisi nüfuz edilemeyen yalnızlığını açık sözlülükle, korunmaya çalışmadan dile getiren Teoman, şarkılarında kendini sanki çok yüksek bir yerden boşluğa bırakıyor. Aşağıda bir ağ olup olmamasına aldırış etmeden. Yargılanmayı ya da eleştirilmeyi umursamadan; bile isteye... Dinlerken ben de bir şeyleri hatırlıyor, kendi içimdeki küskünle, korkakla, zalimle yüzleşiyorum. Ona taktığım ad, itiraf sanatçısı... Şarkı sözleriyle Teoman, bence hepimizden daha dürüst olma cesaretini gösteren kişi. Seninle ilk röportajımızdan. 20 yıl önceydi. Şarkıcılık hayalleri kurmaya başladığımda, bu işin benim için gerçekten değerli olup olmadığı üzerine çok da düşünmemiştim. Beğenilme, değerli hissetme arzusu en önemli motivasyonumdu. Şarkıcılara, yazarlara özeniyor, başka kimseyle ilgilenmiyordum. Sıradan bir iş yapmayacak, farklı biri olacaktım. Öte yandan, başarı ilk kez tattığında birçok şeye cevap olabiliyor ama işte sonra etkisini yavaş yavaş yitiriyor. Dedim ya, problem müzikte değil, bende. Eski duygular geri gelmeyecek, peşlerine düşmek anlamsız. Hangi başarıyı elde etsem müzik beni tatmin eder diye düşünüyorum ara sıra; olmayacağını anlıyorum. Yerine de başka bir şey koyamam. Problemlerin, insanın kendine hedefler koymasıyla hatta onlara ulaşmasıyla çözülmediğini artık biliyorum. O yüzden gerçekten yapmak istediğim şeyleri uzun uzun listeledim. Eskiden roman yazma hayalim vardı, şimdi haftada üç gün spora gitmenin hayalini kuruyorum. Demek ki bu bana daha önemli geliyor. Ya da daha gerçekçi... Yaşım ilerledi, anneme hayırlı evlat, kızıma iyi baba olayım, gerisi fasa fiso. Önümde iyi ihtimalle 20-30 sene var. Pek sıkılmadan geçiririm inşallah. Valla, lisede bayağı sümsüktüm ama 19'uma geldiğimde bir rock grubunun solisti olmuştum. Parasızlıktan çok süründüm ama eğlenceden de geri kalmadım. Kafamın estiği her şeyi yaptım. Eksikliğini hissettiğim şeyler varsa bile, zorunluluktan değil, canım öyle istediği içindi. Geleceğe dair içimde hissettiğim umut, o yılları güzel kılıyordu. Zygmunt Baumann, Mutluluk, mutluluk umudunda diyor ya; yıllarla azalan şey, o. Depresyonunun nedenini şan şöhret zannediyorsun. Değil aslında. Ünlü olmasam da bundan daha mutlu hissetmem kendimi. İstemediğim halde yaptığım şeyler oldu, hala oluyor. İşimi bu ödünleri vermeden yapmak isterdim ama çok da önemli değiller sonuçta. Kariyerimde elde ettiklerim zamanında beni çok mutlu etti, kendimi değerli ve becerikli hissettirdi. Gençtim. Büyük kaygılara saplanmıştım. Yıllar geçiyordu, hayatımda hiçbir iyi şey, hiçbir gelişme olmuyordu ve ben paniğe kapılıyordum. Dolayısıyla ilk albümümü çıkardıktan sonra gelen başarı, ün, para bana kendimi kuşkusuz iyi hissettirdi. İşim, kendimi anlatmak. Bu olanağı kullanmayan insanlara şaşırıyorum. Gençken, sanatçıların, daha doğrusu ünlülerin, toplum önünde gereğinden uzlaşmacı davrandığını düşünüyordum. Kendilerini başkalarına beğendirmek için aşırı çaba gösteriyorlardı ve bu riyakarlıktı. Benim istediğimse, tam tersiydi. Öyle bir pozisyon belirlemeliydim ki hatalarımı, kusurlarımı saklamak zorunda kalmamalıydım. Kendimle ve insanlarla pazarlık gerektirmeyecek bir hayatı hayal ediyor, başkalarına benzeme taklidi yapmayayım istiyordum. Seyirciye yağ çekip olduğumdan daha iyi biri gibi görünerek sürdüremezdim kariyerimi. Vay be, sandığımdan güçlüymüşüm meğer diye düşünmedim hiç, daha çok tersi oldu. Müziği bıraktığımda, ünlü olmakla çok vakit kaybettiğimi düşünerek kendimi suçluyor, Artık başkaları için çalışmayacağım diyordum. Atina'ya gittiğimde mesela, bir gece sokakta dolaşırken bir açık hava sinemasına geldim. Harika bir fikir diye düşündüm ama 10 dakika dayanamadım. Kimse beni tanımadığı için zamparalık yaparım diyordum, dışarı bile çıkmadım. Yogaya başladım, olmadı. Arjantin'e gittim, bütün gün odada sigara içtim. Neredeyse 2.5 sene hiçbir şey yapmadım. Evdeki üçlü kanepede tavanı seyrediyordum. Eskiden ciddiye aldığım şeyleri artık alamıyordum, kitap bile okuyamıyordum. Kızım doğunca kendime geldim. Kuruntularım, gelecek endişelerim azaldı. Ciddiye alabileceğim bir işim var artık; babalık. Bazen parkta buluşuyoruz, yanında bakıcısı oluyor. Yaklaşırken son 50 metreyi koşarken buluyorum kendimi. Çocuklarla vakit çok güzel geçiyor, kafaya taktığın dertler önemsizleşiyor. Sadece sorumluluk yükü var ama o kadar da olsun. Bir vazo sanat eseri olabiliyorsa, neden ben de olmayayım? diyen Foucault muydu? Her neyse, insanın kendini sanat eseri haline getirmesi, isteklerini potansiyeliyle buluşturması aslında. Aklına eseni yapmak yapmamaktan daha iyi; her şey bittiğinde, yapabilecekken yapmadıklarımızı düşünmek acı verici olabilir. Eskiden müzik düşünürdüm, şimdi 'ne kadar zamanım kaldı, nasıl yaşamak istiyorum, neler beni gerçekten mutlu eder' diye düşünüyorum. Müzik hala var ama kısmen ekonomik gerekçelerle, kısmen eski işlerimi geleceğe derli toplu bırakmak için... Arşivi düzenlemek ve sunmak... Şarkı yazmak artık beni heyecanlandırmıyor. Ne eski enerjim var, ne de hayallerim... Müzik işini paketlemek üzereyim. Sevdiğim kitapları okuyor, aynı filmleri tekrar tekrar seyrediyorum. Görüyorsun, bunca yılın sonucunda ortaya çıkan şey pek de sanat eseri sayılmaz. Hiçbir plan hatasız yürümüyor, bu da çok güzel bir şey. Hakikaten hikaye etmeye değecek olaylar hep öyle geliyor. Saçma sapan kararlar verip başladığım işler dahil, hayat bana bir sürü hikaye verdi; renkli anılarım var. Fakat hayır, şu saatten sonra sürpriz falan istemiyorum. Temkinli miyim? Belki de eskisi kadar cesur olmadığımdandır. Arkadaşlarımla müzikte ve sinemada kreatif prodüktörlük yapacağım. Bana zevk verecek, meşgul olmamı sağlayacak, üstelik pek de vaktimi almayacak işler bunlar. Bundan sonra asıl vaktimi kızıma, kendime ayıracağım. Bir çocuğun hayatını renklendiren en önemli şeydi benim zamanımda kitaplar. Televizyonun, bilgisayar oyunlarının olmadığı, yoksulluk yüzünden de başka eğlencelere gücümüzün yetmediği zamanlardan söz ediyorum. Spor yapmak, bisiklete binmek falan ilgini çekmiyorsa, okumak en güzel şey! Bir de insan çocukken özeneceği kahramanlar arıyor kendine. Robin Hood, Mister No, James Bond varken arkadaşının, karısından zılgıt yiyen palavracı babası kahramanın olamaz ki. Fakat şu da var: İnsan ilişkilerini kitaplardan öğrenemezsin, yaşaman gerek. Daha yazacak çok şarkım var gibi gelmişti bana hep. Artık çıkarabilirim, pek şarkı yazmam artık. Şöyle 10-15 tane gerçekten beğendiğim şarkım var. Onların kalibresinde bir fikir pek gelmiyor aklıma. Tembelleştim, elime gitar bile almıyorum. Eh, almayınca da yazamazsın tabii. Kontekste takığım ben. Gidilmiş yollardan gitmemeye çalıştım ben, bazılarında başardım. Müzikten ziyade, şarkının ne anlattığıyla ilgiliydim. Popüler müzik çok da zor değil ayrıca, ineklersin, çalışırsın, olur. Zamparanın Ölümü, Bugün ya da İstasyon İnsanlarındaki gibi dünyalar kurunca beğeniyorum kendimi. İki Yabancıdaki gibi hikayeyi farklı açılardan anlatan iki karakter yarattığımda... Bana öyle bakma, anlayacaklar gibi dört kelimeyle bir yasak aşkı anlattığımda... Bir bar taburesi üstünde babamın öldüğü yaştayım dizesini yazdığımda... Şarkılarım çoğunlukla otobiyografik zaten. Ama bu, kısıtlayıcı da olabiliyor. Doğru söylemişim, bazen yaparım. Bazı Yalanlar mesela... Bir kız arkadaşım Artık sarhoş olmadan sevişmiyoruz demişti, o laf şarkıda benim ağzımdan Birbirimize içmeden dokunamaz olmuştuk şeklinde çıktı. Başka birinin acısından faydalanmak, konu şarkı sözüyse hiç sıkıntı değil. Maksim Gorki, evsizlere çorba ısmarlarmış, hikayelerini anlatmaları koşuluyla. Dinlemedim. Ama dinleyebilirmişim gibi geliyor. Hele aşk meşk hikayelerini zevkle dinlerim. Şarkısını da yazarım. İşte o duygularını kıskanıyorum yenilerin, gençlerin. Hepsini kıskanıyorum. Yönetmen Charles Richards'ın projesiydi. Çocuk, bir buçuk ay çalıştı o klip için. Kliplerim zekice çekilmiş, özel işler olsun, bakana kısa film tadı versin istiyorum ama her zaman iyi bir fikir bulamayabiliyorsun. Galata köprüsünde asık suratla çektiğim klipler artık bir çeşit reklam gibi geliyor bana, hayal gücü açısından zavallı buluyorum onları. Charles, mülteciler konusunda farklı bir şey yapmayı, yaşayan, kanlı canlı insanları anlatmayı teklif edince, çok heyecanlandım. Savaşa uzaktan bakmaktansa, iki insanın hayatından detaylara girdik. Başta kimse bunu fark etmez sanmıştım; insanlar çok ciddi bulup sıkılabilirlerdi. Öyle olmadı, şaşırdım. Küçükken annem yaşıtlarımla kaynaşayım ister, insanlarla konuşmaktan utandığım için evde tek başıma oturuyorum diye endişelenirdi. Hala öyle... O yıllarda kitaplara fazlaca düşkündüm ve kitap bizde pek de matah bir şey sayılmıyordu. Hele kuzenim sürmenaj olunca, annem korktu. Çok okuyanların kafayı yediğini düşünüyordu. Okurken çok heyecanlanır, adeta kitabın içine girerdim. Açma öyle gözlerini derdi annem. Bana acımaları çok canımı yakardı küçükken. Çocuktum sonuçta; zaten küçük ve güçsüzdüm. Babamın ve paramızın olmayışı da durumu kötüleştiriyordu. Ama İstasyon İnsanlarındaki Ruhi farklı. Sakat bir çocuk o, yarası görünürde. Kendine bir hayal dünyası yaratmış ve insanlarla zaman geçirmek yerine orada hayali dostlarıyla yaşıyor. Hep hissettiğim huzursuzluk duygusu. Bazen daha yoğun hissederim. Genellikle bir nedeni olmaz. İlk albümüme hazırlanıyordum ve hayatımda güzel şeyler olsun istiyordum. Ama umutsuzdum, parasızdım. Gelecekten korkuyordum. Kendimi başarısız buluyordum. Tren çoktan kalkmıştı sanki. Biraz da annemden utanıyordum, çünkü benim başarılı olacağıma çok inanmıştı. Zampara, zamanında bir bar filozofundan duyduklarını hatırlıyor... Barlarda alkolik abilerimiz vardı eskiden, zeki ve entelektüel serserilerdi, felsefi birtakım laflar ederlerdi. Onları düşündüm yazarken. Bir de şunu hatırladım: Eski prodüktörüm Rıza Erekli beni çok mutsuz görünce, sevgilim olup olmadığını sormuştu. Bir sürü kızla takılıyorum diye cevap verdim, o da Olmaz öyle şey, insana iyi bir tane lazım dedi. Çok kadın hiç kadındır lafı Romain Gary'nin. Yalnızlıktır sonu kısmını ben ekledim. Şarkıda Rıza Abi'nin sesinden dinliyorsunuz o bölümü. Neticede şarkıdaki karakter bensem, bar filozofu da Rıza Abi olmalıydı. Medeniyet krizinde anlam kaybolmuş, renkler donuklaşmış. Tanrı insanları terk etmiş, onlar da bu durumu kabullenmiş. Herkes kendine yabancı. İlişkisizlik had safhada. Kurtulma çabası yok. Korkunç bir mutsuzluk, umutsuzluk. Sıkıcı hayatlar yaşıyor insanlar ve yine de gelecek planları yapmaktan vazgeçmiyorlar. Kehanetimsi gelecek tahminleri var, okuyorum. Yaşanan insanlık krizinin doruğa çıktığını zannediyoruz ama bu hal çok daha ciddileşecek diyor, umutsuzluğun toplu intiharlara yol açacağını söylüyorlar. Anlayacağın, güzel bir gelecek beklemiyor bizi. Teoman şarkılarıyla sevip Teoman şarkılarıyla hüzünlenen, gençliğinin en duygusal günlerini Teoman dinleyerek geçiren biri olarak bu röportaj için size çok teşekkür ederim. Röportajın sonuna geldiğimde resmen üzüldüm ama bu adamı neden bu kadar içtenlikle hissederek dinlediğimi de anlamış oldum. Aynı şeyleri hissedip aynı hayalleri kurmuşuz. Tekrar teşekkürler bu güzel röportaj için. Ne güzel, ne derin sıkılmış Teoman. Başka türlü de çıkmazdı o şarkılar. Peki ya üretmeden nasıl olacak? diye de sormanızı isterdim aslında. Z kuşağı için hiç mi iz bırakmayacak? Bu umut ışığı bile tatmin edemez mi bir sanatçıyı? gibi mesela, orada olsaydım eğer, sormayı düşlediğim sorular bunlar olurdu herhalde. Teoman bavulunu toplamış gidiyor bu hayattan, son yıllarda tek yaptığı bu. Tükenmişlik sendromu dediklerinden olsa gerek. Ancak onun gibi insanlara eskisinden çok daha fazla ihtiyacımız var, bu kirlilikte, bu yozlaşmada. Belki yüklü bir sorumluluk duygusu ama, Zeyno'suna bıraktığı dünya nasılsa, ne yazık ki o da fişi çekip gidiyor artık. Aslında üretmeden yaşamaktan bahsetmiyor, bundan sonra yapacaklarına dair de bir şeyler söylüyor. Kaçırmışsınız o kısmı. yaratıcı yapımcı olarak sinema filmleri ve albümler yapacak. Başlığa taşımak için seçtiğiniz cümleyi çok beğendim. T24'te Derdim müzik değilmiş, ciddiye alabileceğim tek iş babalık cümlesini kullanmışlardı, oysa bence o ifade başlıktaki cümlenin sonucu. Bu şekilde düşünmeyen biri bu tür değişimleri kucaklayamaz, kaygıya kapılırdı. Olgunlaşmak böyle bir eylem belki de. Röportaj için ben de teşekkür ederim, şuradaki paragraf paragraf konuşmalar bile bende Teoman eskiden olduğu gibi köşe yazıları ya da internette yayımlanacak kısa yazılar yazsa da okusak düşüncesini uyandırdı. Bir başka ifade etmiş kendini burada. İyi yazmalar ve hep böyle güzel röportajlar diliyorum size. Çok teşekkür ederim :) Derdim müzik değilmiş cümlesi çok yanlış anlaşılabilecek bir cümle olurdu. T24 röportajı aldı ama başlık konusunda gerçekten kötü bir seçim yaptılar. Teoman bence yazmaya devam edecek. Umarım dergilerde değil sadece, kitaplarda da. Gizem, ben de umarım röportajlarını okurum. Şimdi ve 20 yıl sonra. Teoman için uzaktaki bir abi demişsin, öyle tatlı geldi ki bu. Merhaba, ben Rus'um, roportaj icin cok tesekkur ederim! Teoman'in sarkilari seviyorum, onun yeni kitabi almak hayal ediyorum. Şarkilari anlamak icin biraz Turkce ogreniyorum, guzel bir dil, guzel insanlar. Basarilar! Süper! Teşekkürler! :)) Bizim St. Petersburg'da Teoman'a beklediğimiz de söyleyin :))) Ve yeni kitabini :)) Müzik siyasetten daha güçlü ve üstün, o insanları bir araya getiriyor! Yok. Teoman gibisi gelmez daha bu memlekete hem ne yazık ki hem de ne iyiki. Tarifi yok bu adamın ya..


Şair, romancı, öykü yazarı, oyun yazarı derken şimdi de şarkı sözü yazarı... Artık Teoman'ın Nobel kazanma ihtimali Ahmet Altan ve Elif Şafak'dan daha fazla... cümlesine çok güldüm. Ama ona da itirazım yok, alacaksa Teoman alsın! Bu sene ödül açıklandıktan sonra İsveç Nobel Akademisi Daimi Sekreteri Sara Danius'a şu sorulmuş: Bob Dylan ödülü gerçekten hak etti mi? Aklın yolu bir, güzel soru. Benim fikrimi alacak olursanız Çek yazar Milan Kundera hayattayken kimse bu ödülü ondan daha fazla hak etmiyor. Tabii benim fikirlerime pek itibar etmeyen Danius'un cevabı ters köşe: Bob Dylan, İngiliz yazın geleneğinin büyük bir ozanı... 54 yıldır sürekli kendini yenileyerek, bugüne kadar çok sayıda orijinal eser ortaya koydu. Olsun, ikna edici değil. Bir soru daha: Dylan geleneksel anlamda bir edebiyat eseri, roman veya şiir üretmedi. Ona bu ödülün verilmesi, Nobel'in ufkunu genişlettiği anlamına mı geliyor? Bakın, iyi bir soru daha... Şair, romancı, öykü yazarı, oyun yazarı derken şimdi de şarkı sözü yazarı... Eğer öyleyse, artık Teoman'ın Nobel kazanma ihtimali Ahmet Altan ve Elif Şafak'dan daha fazla... Danius'un cevabına bakalım: Öyle görünebilir. Ama aslında değil. Eğer edebiyat tarihinde geçmişe geri dönersek, 2500 yıl önce Homeros ve Safo'nun da dinlenmek ve enstrümanlarla sahnelenmek üzere ebedi eserler ortaya koyduğunu görürüz. Bugün hala Homeros ve Safo'yu okuyoruz ve dinliyoruz. Bob Dylan'da olduğu gibi. Evet, biraz daha ikna edici. Sully Prudhomme dedim, anlatayım: Prudhomme, Nobel Edebiyat Ödülü'nü kazanan ilk isim (1901). Fransız şair ve deneme yazarı. Adını hatırlayan var mı? Belki şu an birkaç Fransız biliyordur ismini... Peki ya Tolstoy? Evet, Savaş ve Barış. Aynen. Rus yazar... Prudhomme'un ödüle -herkes Tolstoy ismini beklerken- layık görüldüğünü biliyor muydunuz? Eh, Nobel Edebiyat Ödülü vermek biraz böyle bir iş: Herkesi memnun edebilmek ve geleceği tam kestirebilmek mümkün değil. Akademi üyelerinden Horace Engdahl'a sorulmuştu, 'Japon yazar Haruki Murakami hayranları size kızgın, ne diyorsunuz?' diye. Engdahl, 'Herkesi memnun edemeyiz' şeklinde bir yanıt vermişti. Bu arada Haruki Murakami'nin trajedisi bir başka yazı konusu. Şu an ödüllendirilmeyi bekleyen isimler ise şunlar: Malum, Haruki Murakami, ABD'li yazarlar Philip Roth ve Joyce Carol Oates, Çek Milan Kundera, Suriyeli şair Adonis, İspanyol Javier Marias, Koku'nun ve Güvercin'in yazarı Patrick Süskind, Orbitor ile dikkat çeken Rumen genç yazar Mircea Cartarescu, Kenyalı Ngugi wa Thiong'o, İsrailli Amos Oz ve Macar Peter Nadas. Önceki sene gazeteci, bu sene müzisyen... Sanırım daha çok bekleyecekler. Nobel Edebiyat Ödülü'nü kazanmak için yanlış meslek seçmişler. Bob Dylan'ın adı Beat Kuşağı'nın yazarlarıyla anılır. Asi biliriz. Charles Bukowski'nin 'Banka soyuyorlar ama toplumda iyi bir yere gelmek için ders de çalışıyorlar' dediği çiçek çocukların idollerinden biri. Ama 2012'de ise ABD Başkanı Barack Obama tarafından Özgürlük Madalyası ile ödüllendirildi. Zaten 2008 başkanlık seçimlerinde Barack Obama'yı desteklemişti. 2012'de madalya alanlardan biri de geçen haftalarda ölen Simon Peres'di. İskoç yazar Irvine Welsh Dylan'ın Nobel'ini duyunca Bir Dylan hayranıyım ama bu, yaşlı hippileri mutlu etmek için verilen bir ödül yorumunu yapmış.


Bir vakitler Replikas'tan bir Efkar Karması istemiştim. Listelerinde çok güzel şarkılar vardı, biri de Olivier Messiaen'ın Oraison'uydu. Ondes Mertonet adlı bir elektronik enstrüman için yazılan büyüleyici bir müzik. Ondes Mertonet'in herhalde bizim dilimizde bir karşılığı yok. Görünüşü küçük bir orga, sesi ise teremine benziyor. Leo Ferre'nin Charles Baudelaire şiirlerini okuduğu albümde fon müziği ondes mertonet'le çalınıyor. Jacques Brel'in ünlü Ne Me Quitte Pas şarkısının final bölümündeki ses de bu enstrümandan geliyor. Benzediğini söylediğim teremine gelince... İşte onun hikayesi apayrı. Teremini icat eden adamın, 70 milyonluk bir 'ne yapacağını, kime güveneceğini kestiremeyen insanlar topluluğu' olarak demokrasiyle yönetildiğimizden şüphe etmemize yol açan kişi olduğunu da ek bir bilgi olarak araya sıkıştırayım. Yani bugün yavaş yavaş kendimizi şüphe üzerine kurulu bir Büyük Birader diktatörlüğüne hazırlıyorsak, en sıradan telefon konuşmamıza bile ne idüğü belirsiz tuhaf tıkırtılar karışıyorsa, müsebbibi aslında o. Bolşevik Devrimi'nin büyük kalkınma hamlesi başladıktan hemen sonra Leon Theremin adlı genç bir bilim adamı, Lenin'e devrimci ve her bakımdan 'elektrikli' bir icat sunmuş. Lenin öyle etkilenmiş ki; onu bu müthiş icadı dünyaya tanıtmakla görevlendirmiş. Yıl 1922. Bir süre teremin dersleri bile alan müzik aşığı Lenin haklıydı bence. Kim olsa etkilenirdi! Sovyet teknolojisinin gururu olan bu cihaz sayesinde genç adam New York jet sosyetesinin de gözdesi oluyor. Eh, kışkırtıcı bir tebessümle gülerken 'meleklerle konuşabilen' birine hayran olmak kolay tabii. Hele baştan çıkarmanın türlü yollarını biliyorsa. Mesela dönemin güzel kızı Clara Reisenberg'e 18. doğum gününde armağan ettiği pasta... Kız dönen bir tepside gelen pastaya yaklaştıkça mumun alevi yükseliyor, uzaklaştıkça alçalıyormuş. Gelin görün ki; 1938'de çok tuhaf bir şey oluyor. Leon bir gece sırra kadem basıyor, aylarca bulunamayınca da öldüğü sanılıyor. Stalin'in emriyle apar topar kaçırılıp Gulag'daki toplama kamplarına gönderildiği, kör karanlık bir hücrede durmadan 'yeni icatlar yapmaya' mecbur bırakıldığı, sonra da 'unutulduğu' ta 1990'da, Glasnost sonrası ortaya çıkıyor. Bu icatlardan biri de başkalarının telefon konuşmalarını dışarıdan dinlemeyi sağlayan cihaz. Renkli televizyonu da ilk o bulmuş. Gerçi patentini başkası almış, ayrı. Yukarıda sözünü ettiğim 'Theremin: An Electronic Odyssey' adlı belgeseli çeken Steven M. Martin, tamamen tesadüf eseri buluyor onun izini. Ve artık 94 yaşında tükenmiş bir adam, arzusu ve yaşama enerjisi katledilmiş bir hayalet haline gelen Leon Theremin, genç yönetmenle birlikte bir kez daha yeni dünyanın yolunu tutuyor. Bu kez sadece hatırlamak ve ölmek üzere... Belgeselde; gökdelenlere, sağından solundan geçen arabalara ve sokak müzisyenlerine hayretle bakarken gördüklerinden hiçbir şey anlamayan hali öyle tuhaftı ki! Büyük Birader onun hizmetlerini çoktan unutmuş olabilir. Fakat hayaletlerin ve müziğe aşık olanların unutmadığı kesin.


Ece Dorsay... Müzisyen. Şair. Kırmızı Karanlık ve Kum Saati diye iki albümü, Mor Rüya adlı bir şiir kitabı var. Söylediği şarkıların sözleri de müzikleri de kendisine ait. Jeff Buckley, Leonard Cohen, Morrissey, Janis Joplin gibi şair müzisyenlerden, deli ruhlardan etkileniyor en çok. Hiperaktif bir zihin, duyarlı bir kalp... Melankoliye eğilimli gibi ama bugünlerde kim yeterince neşeli ve hafif ki? Savaşçı ruhu onu özel kılan şeylerden. Elinde kılıcı atının üzerinde ilerleyen bir Don Kişot olduğunu söylemiş bir röportajında ve bence bu mükemmel bir tarif. Soldaki fotoğraf, Kaan Bağcı'nın muhteşem çalışmasından. Tamamını görmek için bu adrese bakabilirsiniz. Sözlerin kurgusal sokaklarından bir kütüphane yaratmaya çalışıyordu. Kendi hayatının uzaktan kumandasını sözlere emanet etmişti. Piyano tuşlarına dokunur gibi deniyordu usulca gündelik işleri başarmayı. Bir ön sevişme gibi keyif alıyordu beyaz sayfanın çağrısından. Çerez gibi gelen sohbetlerin uzağında, kendi bayraklarının tuzağında görünmez bir flamayla geziyordu. Bisikletine binip arka sokaklarda tur atan yazlıktaki çocuğun masumiyetiyle, yerlerdeki kusmuklara basmadan ilerlemekti nihai amacı. Issız bir bulvarı, yavaşça geçiyordu, elindeki mezurayla her karşılaştığı engelin ölçüsünü alıyordu. Sefaletin kol gezdiği, nefretin bilendiği sokaklarda aşkı arıyordu. Nerede bulacaktı şefkatin en saf halini? Zar atıp durdu, çift gelene kadar denedi, yoksunluğa zar attı, fırtınaya zar attı, sessizliğe zar attı, inadına hep zar attı. Zar tutmayı bilenlerin şehrinde, eldivenlerini bile giymedi, çıplaktı kalbi ve yüreği... Yol şeritleri yüreğini dağlıyordu, yol gösteriyor ama yolu da kaybettiriyordu. Tuhaftı. Spot ışıkları hep başkalarına doğru bakıyorken, tek dileği çoban yıldızının her daim yol göstermesiydi ona. Açık saçık bir filmin sonunda hissedilen boşluk hissi, tüm hayatlara yayılmış bir modern insan çaresizliğiydi. Temkinliliği bir kenara bırakıp kovboyu olmak istiyordu kasabasının. Pasifik dalgalarında bir sörfçü, siyah beyaz filmlerde esas adam, çöllerdeki kum fırtınası olmak... Kulağa ne kadar büyülü geliyordu hepsi. Vicdanı bozuklar bahçesinde, kendini kandıranlar ülkesinde tematik yalanlara teslim olmuştu etrafındakiler. Çabuk karar ver dedi bir ses. Yoksa boğulacaksın. Labirentte gezmekten keyif aldığı eski günlere ne olmuştu acaba? Hayatın labirentleri, oyunlardakine benzemiyordu. Sözlerin kurgusal sokaklarına bir U dönüşü yaptı. Plakasız bir arabaydı, hiç denenmemiş yolları arayan. Kamusal alanların yalnızlığında, kameralara sahte gülücük atan deterjan kutusu gibi manasız yüzlerin ifadesizliğinde kişilikli bir bahçe bulmak zordan öte, imkansız gibiydi. Kifayetsiz muhterislerin, şak şak'çların, papağan kılıklıların revaçta olduğu düzenbaz bir düzenin minyatür odalarında sıkışıp kalmak, kabusun acı soslu haliydi. Ucuz bir filmi sürekli ileri sarıp sonunda atmak, en ön raflarda zorla göze sokulan basit kitapların arka kapaklarını okumak, pasifikte sörf yapmak isteyen bir ruhun son seçeneği bile olmamalıydı. Kirli hissettiren ne varsa, bir marifet gibi her gün çaresiz hayatlarımıza sunuluyordu. Güzel hissettireni yakalamak ise kişisel bir iç savaşın ve zor bir sürecin cilveleriydi. Yasak elmayı ısırmak için puan toplamaya gerek yoktu hayattan. Gökten zembille inen bir şans meleğinin yol göstermesi yeterliydi. İndiği anda ışıltılar saçılacaktı etrafa ve kalbin pasları silinecekti. Arabasının farlarını yaktı, yoksunluklar şehrinden kaçmak için ana yoldan sapmaya çalıştı. Hızla sürdü arabayı. Direksiyonun kontrolünü kaybetmek de istemiyordu. Dengeyi bulmak zordu. Felaket habercilerinin otostop çektiği yolun iki yanına da bakmak istemiyordu. Gereksiz birer dikkat dağıtıcıydı tüm işaretler.


Edebiyatın en önemli isimlerinden biri Tezer Özlü; tutkulu okurları olarak hepimizin hayatında, edebiyat macerasında büyük bir etkisi, önemli bir yeri var. Özlü üzerine bugüne dek çok şey yazıldı, söylendi. Tezer Özlü'nün hülyalı bir prenses olarak portresine, onun eserlerinde ölümü, intiharı melankoliyi yücelttiği iddialarına itiraz eden Hatice Meryem daha önce Varlık dergisinde yayınlanan bu yazısında okuyucuları bir yolculuğa çıkarıyor. Gerçek Tezer Özlü'yü keşif yolculuğuna... Ve hem edebiyat tarihinin geçmişinde dolaşarak kadın yazarlara yakıştırmaya bayıldığımız bu tür klişe etiketleri sorguluyor, hem de Özlü'nün yazdığı her sayfada, her satırda gün ışığı gibi parlayarak gözlerimizi kamaştıran o müthiş yaşamı kucaklama kabiliyetini gösteriyor bize. Bu imgenin üzerine gitmeden önce edineceğimiz anlayışı da belirtelim hemen: Yazar ile yazarın metinlerindeki anlatıcı-karakter birbirinden kati çizgilerle ayrılmalı. Bana kalırsa Tezer Özlü örneğinde temel hata bu. Metninden kopartılmamış bir yazardır Tezer Özlü. Oysa yazarın biyografisinden yola çıkıp da metinlerini okumaya çalışmak çoktan bırakılmış bir yöntemdir. Sonuçta elimizde metinler var. Eğer aramızda Tezer Özlü'yü bir şatoda, saçlarını ayna karşısında uzun uzun fırçaladıktan sonra pencere önüne geçerek elini çenesine yaslayan ve beyaz atlı prensini bekleyen mahzun melankolik bir prenses olarak gören biri yok ise; ve elimizde de sadece ondan kalan metinler var ise; tabii ki dönüp bakmamız gereken kaynak bellidir. Kafamda ilk kuşku geçen yıl Seyyar Sahne'nin sergilediği Çocukluğun Soğuk Geceleri oyununu izledikten sonra oluştu. Sahnedeki genç oyuncu metni pek diri, pek kanlı canlı, hatta mücadeleci diyebileceğim bir tavırla sergilemiş; benim de gençlik yıllarımda okuyup aklımın bir köşesine yerleşmiş olan imge şöyle hafifçe bir kıpırdamıştı yerinden. Doğruca eve koşup Tezer Özlü kitaplarını yeniden okumuş ve aklımdaki imgeyi alt üst edecek bambaşka, yepyeni bir anlatıcı-karakterle karşılaşmıştım. Özellikle Çocukluğun Soğuk Geceleri ve Yaşamın Ucuna Yolculuk kitaplarındaki anlatıcı-karakter ne istediğini bilen, kalıba konmayı kabullenmeyen, ayrıksılığını gizlemeye çalışmayan, hatta bu ayrıksılıktan açıkça memnuniyet duyan, melek anne melek eş rollerinden ari, yaşama ve onun bir parçası olan ölüme kafa yoran, sevdiği yazarların izlerini takip için on dört günlük tutkulu bir yolculuğa çıkan, sevişen, sevişmeyi ayıp ya da çirkin bulmadığı gibi yaşamı kavramanın temel sorunsalı haline getiren biri. Sonra eş dostla konuşunca gördüm ki yalnız değilim. 19. yüzyıl Osmanlısında da Batı edebiyatında da bilhassa romanda- kadın karakterler çoğunlukla histerik, güçsüz, aşırı duygusal, çocuksu, kendini reddeden karakterler olarak çizildi malumunuz. Veremli, kan kusup aşkı için ölen, çocukları için hayatını feda eden, cefakar, cinselliksiz... Kadın duyguyla, erkek ise akılla özdeşleştirildi. Gerçekten de 17. ve 18. yüzyıllara kadar kadının yeri eviydi. Sanayileşme sonrasında ev ve iş hayatı birbirinden tümüyle koparıldı; erkekler ev dışında fabrikalarda çalışırken kadın evde kaldı. Elbette bu sosyolojik gelişmenin edebiyattaki kadın imajına yansıması da paralel şekilde oldu. Önceki yüzyıllarda melek ve cadı kutuplarında gerilimli bir gelgit yaşayan kadın karakterler, daha sonraki zamanlarda kutsal anne, sadık eş ile nevrotik, histerik, düşkün kutupları arasında gidip gelmeye başladı. Melek anne, kutsal eş rollerini benimsemeyen kadınlara artık cadı gözüyle bakılmasa da yarı deli gözüyle bakıldı. Şunu net bir biçimde ortaya koymak gerek. Bilhassa Yaşamın Ucuna Yolculuk'taki anlatıcı karakterde müthiş bir yaşamı kucaklama isteği çarpar göze; bir sporcunun hayranlık uyandıran hırsıyla ileriye atılma cesareti. Kendini bulmak, sınırlarını zorlamak ve bunu yaparken yaşamı ve ölümü sorgulamak isteyen bir anlatıcı karakterdir metindeki. Bitmeyen diş ve baş ağrılarına rağmen çıktığı on dört günlük tutkulu seyahatini yarıda kesmemesiyle kanıtlar bunu. Anlatıcı karakterin hayranlık uyandırıcı bir coşkuyla hayatı kavrayışının klinik bir bulgu olarak değerlendirilmesine şiddetle karşı çıkıyorum ben ve bunu kesinlikle haksızlık olarak değerlendiriyorum. Boş bir coşku hali değil bu; entelektüel bir altyapıyla beslendiği gayet ortada. Büyük bir güç var bu anlatıcı-karakterde; asla güçsüzlük değil. Şu da var ki anlatıcı-karakter sevişmeyi yaşamın özü olarak aktarıyor bize. Çocukluğun Soğuk Geceleri'nden genellikle bir büyüme romanı olarak bahsolunur ve bu kitapta okula, eve, aileye, orduya, babaya yani modern toplum aygıtlarına yazarın saldırısından sözedilir. Bana kalırsa saldırıdan ziyade itirazdır söz konusu olan; eğer büyük bir saldırıdan bahsedeceksek, Tezer Özlü hem bu kitabında hem de Yaşamın Ucuna Yolculuk'ta en çok toplumun ikiyüzlü cinsellik anlayışına saldırmıştır. Çocukluğun Soğuk Geceleri'ndeki anlatıcı-karakter çocukluktan ergenliğe ve yetişkinliğe geçerken, yani büyürken sık sık erkek gövdelerine, erkek organlarına yabancılık duyarak büyümekten, erkek gövdesinin özlemiyle geçen gecelerden bahseder ve erkeği öğrenmek için, çok erkek tanımak gerektiğini bilmiyordum der. Erkek gövdesine yabancı büyümenin yarattığı sıkıntılardan bahseder. Anlatıcı-karakterin çok çok önemsediği bir olgudur bu. Bulunduğu kentten ayrılmadan önceki son gece, genç sevgilisiyle bir otel odasında sevişir ve dil hızla ikinci tekil şahısa dönerek bedeninin tüm geçitlerinden ve kapılarından geçirmeye çalıştın onu der kendi kendine. Bir kadın uyanışı aşikar bu metinlerde. Şimdi... Eğer metinler böyle de okunabiliyorsa, ortada bir yanlışlık olduğunu söyleyebilir ve şu soruyu sorabiliriz. Cinsellik mevzu elbette kadın yazarlarımızın eserlerinde çok kereler ele aldıkları bir mesele; ancak sorgulamasız, hesapsız kitapsız olanına pek rastlanmaz bizde. Erkekle yatmak için onunla mecburiyetten evlenen, bekaret meselesine aylar yıllar boyu kafa yoran, toplumun namus anlayışından yırtmak için çırpınan, tüm bu sorgulamalardan sonra yatan ya da yatamayan karakterler ağır basar edebiyatımızda. Oysa Yaşamın Ucuna Yolculuk'un anlatıcı-karakterinin sorgulaması neredeyse hiç yoktur. Doğallıkla birlikte olur erkeklerle. Kırlarda, kompartımanlarda, otellerde, istediği anda, istediği yerde. Bu doğallık saflığı çağrıştırıyor elbet ancak asla bir prenses saflığını değil. Bir örnekle açayım. Bir arkadaşım yazlık evlerinin bahçesinde teyzesiyle oturmuş çay içiyormuş. Kadın dönüp az ötedeki arkadaşımın kedisine bakmış ve Ne kadar masum görünüyor değil mi? demiş. Arkadaşım da Sineği öldürmek üzere farkında mısın?! deyince ürperip titremiş kadın. Gerçekten de her canlının en saf göründüğü an içgüdüsüyle en birleşik, en barışık olduğu andır. Varoluşun parladığı andır saflık; bir cinayet anı öncesinde de parlayabilir varoluşunuz, bir sevişme anında da. Tezer Özlü'nün metinlerindeki anlatıcı-karakterler içgüdüleriyle tamamen bütünleştikleri anı kutsarlar ve bu saflık asla bir prenses saflığı değildir. Pırıl pırıl ve dünyaya keskin gözlerle bakan bir bakış bu; asla bir prensesin hülyalı bakışı değil. Bakınız; Kurmaya çalıştım veya sizin sisteminize isyan ediyorum demiyor. Kurdum diyor yekten. Daha ne olsun. Kafalarınızda bir şüphe uyandırmak isterim. Tezer Özlü'nün metinlerini bir kez daha ama dikkatlice okumanızı rica ederim. Çünkü bizim gerçek kaynağımız bu metinlerdir; yazarın hayatı değil. Metinlerin üstü gayet açık. Anlatıcı-karakterin niyeti, bakışı ayan beyan ortada. Hülase Tezer Özlü toynaklı bir yazardır ve doğrusu bu ne eserlerinin yayınlandığı yıllarda ne de şimdilerde hazmı o kadar da kolay bir şeydir. Hayatı boyunca kalıplardan kaçmaya çalışmış, bu kaçışın bedellerini ödemiş bir yazardır karşımızdaki. Doğru okumaları hak eden bir yazar. Şöyle muzip bir fikir de geldi aklıma. Belki de gülün diyedir. Bence Yusuf Atılgan'ın Anayurt Oteli'nde gecikmeli trenlerden biriyle otele gelen ve sadece bir gece kalıp ayrılan ve Zebercet için tutkulu bir arzuya dönüşen ince burunlu esmer kadın var ya... Tezer Özlü'nün Yaşamın Ucuna Yolculuk'taki anlatıcı karakterinin yolu o otele düşseydi eğer, Zebercet'le müthiş bir karşılaşma yaşayabilirlerdi ve kitabın bahsettiği hür dünyada, bu gayet hoş ve doğal karşılanırdı. işte tam da bu hatice meryem'in demeye çalıştığı şey. ona lirik, romantik prenses... gibi sıfatlar yakıştıranlara; onun başkaldırısını ehlileştirmeye çalışan ya da üstünü örtmeye çalışan bir zihniyete gönderme. üstelik toynaklı tezer özlü'yü aşağılamak için kullanılmış bir sözcük de değil. onun kurumlarca belirlenmiş, kurgulanmış bu ahlak sisteminde ne kadar ayrıksı ve yabansı olduğunu ifade ediyor. niye korkuyorsunuz ki? Tezer Özlü olsaydı hiç de korkmazdı bence bu sözcükten. çok da beğenirdi. Gelen mail'lerden birine verdiğim cevabı buraya da alıyorum: Tezer Özlü adına konuşamam elbette ama toynaklı kelimesinde bu kadar irite olacak bir şey yok bence. Aşağılamak için kullanmıyor bu kelimeyi Meryem, tam tersine büyük bir hayranlıkla söylediği apaçık belli. Özlü'nün yerleşik -ve fazlasıyla pis kokan- ahlak sisteminin tamamen dışında durabilmesine, en azından durmayı arzulamasına, yabanıl ruhuna ve ayrıksılığına bir gönderme bu ve bence çok güzel bir kelime. Tabiatla bağları her şeye rağmen ve hala kuvvetli kalabilmiş insanlar bunu anlar gibi geliyor bana. Toynak'ın sözlük anlamına baktıktan sonra yazanın ne demek istediğini daha iyi anlayacaksınız. Burada yakışıksız bulduğunuz hayvan isimleri midir bilemiyorum fakat öyleyse gaflete düşüyorsunuz. Zira aksine buradaki toynak Tezer Özlü'nün ne kadar yenilenebilir ve güçlü olduğuna yapılan vurgudur. Hatice Meryem'e katılıyorum. Yazıya bayıldım, hatta imrendim de nasıl da ben bunu düşünemedim diye, yaklaşımı için TEBRİKLER :) Anlatılana, bize sunulana inanmakla yetinmek yerine, düşünerek sonuç çıkarmayı seçen yazarlarımız ve yazarlarımızı okumaya devam eden okurlarımız oldukça benim hala umudum var edebiyattan da hayattan da. Zaten ikisi ne kadar benziyor birbirine bazen. Çok güzel bir yazı. Yalnız okuyunca çok şaşırdığımı söylemek istiyorum. Tezer Özlü'yü hiç prenses olarak algılamamıştım. Henüz sadece Çocukluğun Soğuk Geceleri'ni okudum ve tabii ki en sevdiğim kitaplar arasına koydum. Ama ilk okumamda da Tezer Özlü'deki yaşamı kucaklayan tavrı anlamıştım hemen. Yani benim için de bu yazı diğer yöne bakmamı sağladı, ki hala hüzünlü prenses olduğunu düşünmüyorum :) Belki 15 yaşında olmamın ya da kitapların arka kapağını okumamamın etkisi vardır.


Hatice Meryem'in Tezer Özlü yazısı epey konuşulmuştu. O yazıda Meryem'in Özlü'yü Canlı, dişi, toynaklı bir yazar diye tarif etmesine kızanlar çok oldu. Yazı ilgi görsün diye bu başlığı onun değil benim attığımı falan söyleyenler de çıktı. Keşke biraz daha dikkatli okusa, üzerinde düşünselerdi. O yazının üzerinden haftalar geçti. Şimdi sırada Tezer Özlü'nün ruhundaki yabanıllığı ortaya koymayı deneyen başka bir yazı var. Atlamak hissi, özünde ölüme değil, çıldırmaya karşı direniştir. Dayatılan ve ölmeyen her şeye karşı direniş. Derin bir uykuya düşmek ama unutmamak en iyisi. Kapının açılmaması şartıyla. Ancak bu uzun bir süreçtir ve zordur. Bir erkeği öğrenmek için, birçok erkeği tanımak gerektiğini düşünür Tezer Özlü. İnsan bilmediği şeyi sevmezmiş, bilince sevdi mi Tezer Özlü acaba? Sanırım aşkı dostlukta bulmuş. Ya da önce dost olabileceği birini sevmek istemiş. Sevmeyi herkesten önce öğrenmiş Tezer Özlü. Her ne kadar içindeki o karamsar, umutsuz hava, terkedilmişlik, yalnızlık duygusuyla iç içe geçse de, sevme arzusundan hiç vazgeçmiyor Tezer Özlü. Üstelik de ölüme sürekli göz kırparken... Ölüm düşüncesi izliyor beni. Gece gündüz kendimi öldürmeyi düşünüyorum. Bunun belli bir nedeni yok. Yaşansa da olur, yaşanmasa da. Bir kaygı yalnız. Beni, kendimi öldürmeye iten bir kaygı, diyor. Onu ölüm düşüncesine götüren kaygı, aynı zamanda delirmemeye karşı diri tutan bir unsur oluyor. Ölüme sarılır gibi yaşama, yaşama sarılır gibi ölüme sarılan bir tavır gözlemleniyor Tezer Özlü'de. Ölümle yaşam iç içe geçiyor. Kuşkusuz, ölüme özlem duymuyor, çünkü artık özlemleri yok. Kırk üç yıla her şeyi sığdırıyor; her türlü iniş çıkışı, en derin acıları, ara sokakları, ana yolları, hepsini keşfediyor bir anlamda. Ölüm, yıkımdır onun için. Her şeyi alaşağı etmek, çocukluktan gelen travmayı, hastalığı bertaraf etmek. Yazmak ise kendini yok etme isteğinden uzaklaşmak, kendini onarmaya çalışmaktır. O yüzden ölüm ve yaşam gibi iki zıt kavram onun yapıtlarında iç içe geçmiş, bütünleşmiştir. Dolayısıyla, yaşamın özünü, iki insanın birleşmesindeki ya da sarılmasındaki sonsuzlukta bulacak kadar kavrıyor hayatı. Zaten onun meselesi kavramayla ilgili. Her şeyi kavramak, içine çekmek ve özümsemek. Tıpkı bir kar tanesinin ağızda erimesi gibi. Yeri insanların arasıdır. O nedenle içerde değil, dışarda olmak için sürükler kendini. Güzel olan, gerçek olan sokaklardadır. Yalıların dibinde balık satan sakallı, lastik çizmeli, muşambalı balıkçılar, büyük ve yeni arabalar, caddeler, insanlar, köprünün altında nara atan adam, Tünel'deki insanlar, duvarlara asılan afişler, her gün bir yenisi açılan Beyoğlu birahaneleri... İşte bunlara tutunmaya çalışır Tezer Özlü. Çocukluğunun soğuk gecelerine geri dönmemek, sevgisiz karı kocaların, anne babaların o gerilimli evlerine, duvarlarına, karanlık, izbe hastane odalarına, elektroşoklara teslim olmamak için sokakların gerçekliğine tutunmaya çalışır. Çünkü sokakta hayat vardır, yaşanmışlığın tüm izleri sokaktadır. Ya da içerde geçirdiği zamanın telafisidir sokaklar. O nedenle gördüğü her şeyi izler, her hareketi resmeder; korku ve hastalık içerde kalır. Ama dışarıda olduğu sürece. Atlamak hissi, özünde ölüme değil, çıldırmaya karşı direniştir. Dayatılan ve ölmeyen her şeye karşı direniş. Derin bir uykuya düşmek ama unutmamak en iyisi. Kapının açılmaması şartıyla.


Açılış resmi Rhonda Byrne'ün The Secret'ından diye bu sözlerin de o kitaptan olduğunu sakın sanmayın. Bu cümleler The Secret'tan 100 yıl önce yazılmış bir çocuk kitabından. Bu yazı da Byrne'ün yıllardır çocukların okuduğu bu kitaptan apartarak nasıl milyoner olduğunun hikayesi. Lakin bu bilgilerin kitleler tarafından benimsenip bir mutluluk hareketine dönüşmesi için 2006'yı beklemek gerekti. Rhonda Byrne, yanına bir sürü kuantum fizikçisi ve spiritüel terapisti alarak The Secret diye bir film çekti, ardından aynı ekiple bunu kitaba dönüştürerek turnayı gözünden vurdu. Artık ünlü, zengin bir kadındı. Dünyanın dört bir tarafında insanlar olumlu düşünmenin sadece huzur ve mutluluk değil, aynı zamanda sağlık, para, aşk ve ün getireceğine inanarak Byrne'ün çekim yasası tekniğini uyguluyordu. Neyi düşünürsen başına o gelir, nasıl düşünürsen öyle yaşarsın diye özetleyebileceğim bu tekniği hatırlatmama gerek yok, biliyorsunuzdur. Bıkmadan usanmadan sihir deneyleri yapmaya başlayan Colin nihayet gerçeği buluyordu: Sihir aslında içimizdeydi. En çok da bir konu üzerinde çalıştığın, bir de şükür dualarını ihmal etmediğin zamanlarda işe yarıyordu. Hatta romanın başında sakat olarak karşımıza çıkan yani yürüyemeyen Colin ilerleyen sayfalarda, Gizli Bahçe'yi koruyup kollayan birtakım iyi insanların yardımıyla edindiği bu hayat bilgisini kullanarak yürümeye başlıyordu. Dahası Mary gibi o da daha iyi, daha güzel, daha mutlu biri oluyor, üstelik halini tanıdığı herkese bulaştırıyordu. Benzerlikler tesadüf mü diyorsunuz? Bence değil. Neden derseniz, onu da anlatayım. Rhonda Byrne The Secret'ta eski kitaplardaki bilge kişilere, sanatçılara, yazarlara sayısız referans veriyor. Bir tek Gizli Bahçe yani The Secret Garden'ın ve yazarının adı hiç geçmiyor. İşin tuhaf yanı, kendisi bugünlerde The Secret'ın devam kitabını yayınladı ve bildiği sırları daha da ayrıntılı olarak açıkladığını iddia etti. Bu kitabın adı ne dersiniz? The Magic, yani Colin'in peşine düştüğü Sihir. Üstelik kitap tam da Gizli Bahçe'de anlatılan türden görkemli bir bahçe çizimiyle açılıyor. Ona milyonlar kazandıran kitaplarını aslında 100 yıl önce yani 1911'de yayımlanmış bir kitaptan aparttığını söylese ne olurdu onu da bilmiyorum. Ama size dikkatli olun diyorum, belki de bir masala inandırılmışızdır.


Efsane çevirmen Avi Pardo'nun Türkçeleştirdiği Tanrı Olmak Güzeli okumuş muydunuz? Okumalısınız, şaşırtıcı yetenekte bir edebiyatçıyla tanışacaksınız. Tibor Fischer'in ailesi 1956 Macar Devrimi'nden sonra mülteci olarak İngiltere'ye göç etmiş. Fisher, hayatının büyük bir bölümünü televizyon ve basın gazetecisi olarak Londra'da geçirmiş. Uzun süren bir işsizlik döneminde de oturup Macar Devrimi hakkındaki ilk romanı Under the Frogu yazmış. Düşünce Çetesi, Tanrı Olmak Güzel ve Kaseden Hisse adlı kitapları bizde de yayınlandı. Kurt Vonnegut, iyi romancıların tek ortak noktasının hepsinin neticede güzel kadınlarla evlenmesi olduğunu yazmıştı. Herhalde espri yapıyordu. Şahsen çoğu başarılı romancıda gördüğüm ortak şey, hepsinin kararlı insanlar olması. Hitabet yeteneğine sahip, akıllı ve yaratıcı birçok insan var ama yazar olmak başka ve çok daha zor bir iş. Bu yüzden iyi yazarların çoğunun yüksek egolu, acımasız hatta ciddi anlamda psikopat eğilimli olduğunu söyleyebilirim. Bana göre sanat tarihi bir roman için gayet sağlam temel oluşturabilirdi ama işe bakın ki buna dair yazılmış bir roman yoktu. O sıralarda eski Yunan seramiklerinin farklı stilleri üzerine karmaşık belgeler içeren bir kitap okuyordum. İnsanları antik bir kasenin gözünden incelemenin ne kadar eğlenceli olabileceğini fark ettim ve yazmaya başladım. Yazarların okurlarına dünyayı anlatmaktan başka bir seçenekleri yoktur ama açıkçası, ille şehirler hakkında bir şeyler söylemek zorunda değiller. Bunu bazıları yapar, bazıları yapmaz. Mesela Daniel Defoe size 18. yüzyıl Londra'sını anlatır. Samuel Beckett ise, Sol Yaka ve Alman işgali olmasa yazar bile olamazdı belki ama yine de eserlerinde, 30'ların, 40'ların Paris'ine dair tek söz etmez. Şehrinizi keşfetmeyi dört gözle bekliyorum. Lütfen beni yemek için iyi bir lokantaya götürün. Açıkçası, bir dönem televizyon belgesellerinde çalıştım, sinemayla yakınlığım bundan ibaret. Kitaplarıma gelince; 20 yıldır yapımcılar teklifte bulunuyor, ben de her seferinde uzattıkları çeki alıyorum. Küçük meblağlar önerdiklerini üzülerek itiraf edeyim. Eh, bu durumda da filmleri aklımdan çıkarıyorum. Hayır. Ne yazık ki disiplinli bir yazar değilim. Başlamadan önce saatlerce oyalanmak, günlük işlerimi halledip çorap çekmecemi yeniden düzenlemek ya da dikkatimi dağıtacak şeyler söylesinler diye arkadaşlarımı aramak zorundayım. Bunlar beni iyice sıktığında da kendimi eğlendirmek için oturup yazıyorum. Bu işte adalet yoktur. Düşünmeyip sadece yazsınlar.


Edebiyat ölüyor mu diye endişelenmemize gerek yok, çünkü hiç bu kadar fazla edebiyat olmamıştı. Belki artık musibete bir sağlık uyarısı eklemenin zamanı gelmiştir, diyen Tim Parks'tan kaçırılmayacak bir kitap önereceğim. Metis Yayınları'ndan çıkan Ben Buradan Okuyorum, yazarından yayıncısına, eleştirmeninden okuruna kitapla, edebiyatla ilgili benzersiz bir sorgulamalar silsilesi... Çeviride kaybolanları da sorgulamış. Mesela yıllardır aklıma takılan bir George Orwell sorusu bile var kitapta. Şahsen yazara en katıldığım kısımlardan birievrensel edebiyat meselesi. Günümüzün ticari olmayı her şeyin önüne koyan yayıncılık anlayışının dayatmaları yüzünden lokal üsluplar varlıklarını ancak bir tat, bir koku kıvamında sürdürebiliyor, küresel denen bir edebiyat biçimi ise kitapları hunharca tektipleştiriyor. Hangi yazarın uluslararası arenada yayınlanacağını, hangi yazarın dünyada tanınacağını sorun söyleyeyim... Standartlar belli, uyanlara yol açık. Şurası çok önemli bence: Tim Parks, İtalya'daki, Hollanda'daki ve dünyanın başka ülkelerindeki okurlarla konuşarak, kimi zaman onlarla atölye çalışmalarına katılarak neden İtalyan ya da Hollandalı yazarların değil, İngiliz ve Amerikalıların eserlerini tercih ettiklerini sormuş. Cevaplar tahmin edebileceğiniz gibi uluslararası standartlara uygun iyi kitaplardan, evrensel edebiyattan dem vuruyor çoğunlukla. Ama Parks tam da bu yüzden günümüzde birçok Avrupalı yazarın romanlarında, İngilizceden çevrilmiş hissi veren iskeletler kurduklarını, cümlelerinin bile İngilizceden çevrilmiş gibi durduğunu söylüyor. Uluslararası bir festival direktörüyle konuşmasını aktarırken, Bir kitap gerçekten iyiyse, dünyanın neresinde olursa olsun okurunu bulur klişesine isyan ediyor. Ona göre yerel yapıtların dünyada yayınlanmaları, ödül kazanmaları, öncelikle İngilizceye çevirilebilir olmalarına, bir de hiç de iyi edebiyat kapsamına girmeyecek çok başka şartlara bağlı.


Elma Çocuk Yayınları'nı açıkçası bilmiyordum. Kültürel Miras Serisilerinden çıkan Konakta Neler Oluyor? adlı kitap vesilesiyle tanıştım. Ve eski bir konakta geçen kitabın hikayesine de, Elif Balta'nın imzasını taşıyan resimlerine de bayıldım. Önce biraz ansiklopedik bilgi... Rize'nin Çamlıhemşin ilçesinin erkekleri bir zamanlar hayatlarını kazanmak için Rusya'ya gitmiş ve her biri oradan pastacılık öğrenerek dönmüş. Böylece Çamlıhemşin, pastaları ve pastacılarıyla ünlü bir ilçe haline gelmiş. Pastacılar Rusya'nın mimarisini de getirmişler memlekete. Bugün Fırtına Deresi'nin çevresini sarmış o müthiş güzel konakların sırrı meğer buymuş. Tübitak Yayınları harika işler üretiyor. Okul öncesi için Meraklı Minik ve okul çağı için Bilim Çocukun ne kadar güzel dergiler olduğunu size anlatamam. Yazıları, fotoğrafları, sticker'ları, illüstrasyonları, eşleştirme kartları çok eğlenceli; bulmacaları enfes. Ben bile ara sıra elime geçtiğinde bırakmak istemiyorum. Bu güzel illüstrasyonları yapan, oyunları hazırlayan ekibi de ayrıca merak ediyorum. Test edildi, onaylandı: Arkadaşlarımın çocukları, Sayı Bulmacaları, Matematik Bulmacaları ve Resimli Bulmacalara bayıldılar. 23 Nisan'da çevrenizdeki çocukları sevindirmek istiyorsanız, sizi karşınıza çıkacak ilk kitapçıya davet ediyorum. Üstelik bir sır vereyim: Bu kartlarla oynamak büyüklere yasak değil! İşte Esen Kitap tarafından yayınlanan Küçük Yazarın El Kitabı genç zihinlerin üretim potansiyellerini artıracak bir program sunuyor. Çok basit ama sürükleyici derslerle gençleri hayal dünyalarını kağıda dökmeye, kendi hikayelerini yaratıp başkalarıyla paylaşmaya teşvik ediyor. Üstelik bunu yaparken onların heyecanlarını öldürmüyor ve bir an bile didaktik ya da sıkıcı olmuyor. Küçük Yazarın El Kitabı, hem okuma hem yazma sevdalısı Zümrüt Bıyıkoğlu'nun çocuklarla yürüttüğü yaratıcı yazarlık derslerinden yola çıkarak hazırladığı bir kılavuz. Hem çocukların anlayacağı bir dille kurmaca metin yazımı hakkında temel bilgiler veriyor hem de karakter yaratmak, açılış cümlesi bulmak gibi başlıklar altında bu öykü yazım tekniklerini çocukların çok iyi bildiği, sevdiği güncel filmler ve romanlardan örneklerle açıklıyor. Timsah Timba yaramazlık yaptığı için arkadaşları tarafından dışlanmıştı. O da çok uzaklara gitti, Loti'nin yatağının altına girdi. Ama cesur kız Loti, Timba'dan korkmuyordu! Kahramanı bir timsah olan bir kitabı eğlenceli bulmayacak çocuk düşünemiyorum, çünkü okumayı seven bütün küçük çocuklar Lote kadar cesurdur aslında. Final Kültür Sanat Yayınları'ndan çıkan ve Ingrid-Dieter Schubert çiftinin ortak çalışması olan Yatağımın Altında Bir Timsah okumayı yeni öğrenen çocukların çok seveceği bir kitap. Arslan Sayman'ın yazdığı ve Deniz Üçbaşaran'ın resimlediği Piraye'nin Bir Günü adlı kitap, Çocuk ve Gençlik Yayınları Derneği tarafından 2014'ün En İyi Resimli Öykü Kitabı seçilmişti. Arslan Sayman'ın üç öyküsü'nden oluşan Karga'nın Rengi yine Yapı Kredi Doğan Kardeş Yayınları'nda. Karganın rengini kendine dert edinen Emre ve Cenk, gizemli şapkası ve sonsuz neşesiyle Sevecenlikler Ülkesi'nden çıkıp gelen Nikbin, Afili adlı sevimli bir köpeğe yuva bulmaya çalışan Ilgın ve Ulaş'ı çok seveceksiniz.


Çok uzun yıllar gölge yazar olarak çalışan Timur Vermes'le yazmaya Mersin Taşucu'nda başladığı, yayınlandıktan sonra şaşırtıcı satış rakamlarına ulaşan ama eleştirmenleri de ikiye bölen romanını, Hitler'i ve öteki canavarları konuştuk. Ailemle hep Türkiye'de tatil yaparız, bu tatillerden birinde Taşucu'nda kalıyorduk. Niye yazdığımı soruyorsanız, eğlenceli olacağını hissettim. Ben tembel bir yazarım, içime sıkıntı vermeye başlarsa elimdeki işi kolayca bir kenara bırakabiliyorum. Bir yanılgıyla başladı her şey. Taşucu'nda dolaşırken, kullanılmış kitaplar satılan bir tezgahta Hitler'in Kavgam kitabının yanında İkinci Kitap adlı bilmediğim bir Hitler kitabı gördüm. Uydurma bir şey sandım önce ve şöyle düşündüm: Biri Hitler'in ağzından ikinci bir 'Kavgam' yazmışsa, ben de bir üçüncüyü yazabilirim. Hemen çalışmaya başladım. Çok absürt bir olaydı, çünkü benim hayali zannettiğim kitap meğer Hitler'in yıllar sonra ilk kez yayınlanan makalelerinden oluşuyormuş. Bunu bilseydim, muhtemelen bu romanı yazmamış olurdum. Canavarlardan yararlanmaya bayılıyoruz, çünkü bu kullanışlı bir şey. Geçmişte yaşananlar hiçbir zaman bizim suçumuz değilmiş gibi geliyor bize; bir canavarın, süper güçlerini kullanarak, bizi korkunç şeyler yapmaya sevkettiğine inanmayı tercih ediyoruz. Ve olaylarda kendi sorumluluğunuzu aramaktan, yüzleşme çabasından vazgeçiyoruz. Halbuki canavar diye bir şey yok. Belki bir tek Anders Breivik... Norveç'teki ırkçı eyleminde, tek başına sayısız insanı katletmişti. Empati mi? Yok canım! Ama açıkçası başlangıçta beklediğinizden daha az tiksinti hissediyorsunuz. Her şey anlam kazanıyor, taşlar yerine oturuyor... Anlıyorsunuz ki söz konusu kişi canavar falan değil, insanlık dışı fikirleri olan bir insan. Kendini dahi zannediyor, zamanla başkaları da onun bir dahi olduğuna inanmaya başlıyor. Karşılıklı bir etkileşim bu; insanlar ona inandıkça o da dehasından emin hale geliyor. Ama dedim ya, neticede Hitler sadece insanlık dışı fikirleri olan bir insandı ve kimse Alman halkını ona oy vermeye zorlamadı. Kendileri seçtiler, peşinden kendileri gittiler; her şey onların özgür iradesiyle gerçekleşti. Pek değil. 'Kavgam'ı ve birkaç biyografisini okudum, o kadar. Protokol toplantılarında ve sohbetlerinde kimlerle neler konuştuğuna da baktım. Sonra şunu fark ederek rahatladım: Ele aldığım konunun her ayrıntısını bilmek zorunda değildim, beğenilmeyi, başkaları tarafından önemsenmeyi ne kadar çok istediğini görmek romana başlamam için yeterliydi. Günümüze gelirsek; Hitler'den ne kadar farklı olduğumuzu söyleyerek içimizi rahat ettiremeyiz. Gerçekte Hitler zihinlerde varlığını sürdürüyor diyorsunuz. Öyle. Üstelik bir sonraki Hitler'in adı Hitler olmayacak ve görünüşü kesinlikle ona benzemeyecek. Günün birinde bir hareket başlayacak ve buna katılan insanlar iyi bir amaçları olduğunu düşünecek, o güne kadar yapılanlardan tamamen farklı bir şey yaptıklarını sanacak. IŞİD'in teröristlerine bakın; inandıkları şeyi yanlış bildikleri için bir sürü insanı katlediyorlar. Bu işler ne yazık ki böyle yürüyor. Sanırım, o sert eleştirileri yazanlar romanımı aslında çok eğlenceli buldular ama sonra bir an düşünüp kendilerine geldiler. Almanya'da birçok kişinin -ve tabii birçok eleştirmenin- nasıl sanat üretileceği konusunda son derece katı fikirleri var. Nelerin okunabilir olduğunu da kendilerinin belirleyebileceğini sanıyorlar. Onlara göre, eğlendiren bir roman, niteliğine bakılmaksızın şüphe uyandıranlar kategorisine giriyor. Şu ara başkaları adına kitap yazmıyorum ama gölge yazarlıktan tümüyle vazgeçeceğim anlamına gelmez bu. Açıkçası ben sadece iyi taraflarını söyleyebilirim, kötü tarafı yok. Bir hikaye icat etmenize gerek kalmıyor, karakterler belli. Elinizdeki tüm malzemeyi yeni bir bakış açısıyla ve uygun üslupla yeniden kurguluyorsunuz ve üç ay sonra işiniz bitmiş oluyor. Hayır, gerçekten gölge yazarlığı kötüleyemem, bu işi seviyorum.


Rüzgar Yolgezen ve ortağı Filiz'i hatırlayacaksınız, Avrupa'yı bisikletle, üstelik beş parasız dolaştıktan sonra memlekete dönmüş ve Bisikletli Sahaf adıyla kendilerini müthiş bir iş kurmuşlardı. Bisikletle kitap alıp satma işi bu çok tatlı çifti bir süre oyaladı ama sonra yeniden yollara düşmek istediler. Yağmurlu bir günde bisikletlerimize atlayıp İstanbul'dan yola çıktık. Öncelikli amacımız kendimizi ve birbirimizi tanımak üzere yolda olmaktı. Şimdi 9 ay boyunca dağlar aşarak, ıslanarak, üşüyerek veya sıcaktan bitkin düşerek köy köy dolaşacağız. Yerel tohum takası yapmak, unutulmaya yüz tutmuş masalları dinlemek istiyoruz, çünkü inanıyoruz ki tohum ekilmezse, masal anlatılmazsa ölür. İstanbul'dan başladığımız yolculuğumuzun ikinci ayını tamamladık. Trakya bölgesini geçerek Ege'ye, oradan da Akdeniz'e indik. Buradan Güneydoğu, Doğu ve Karadeniz bölgelerini geçerek turumuzu yine İstanbul'da bitirmeyi planlıyoruz. İran, Gürcistan hatta Türkmenistan ve Kazakistan da çağırıyor bizi. Belki uzatırız yolculuğu. Kilometre ölçmüyoruz ama Google 10 bin kilometre diyor. Avrupa turundaki kadar beş parasız değiliz. Yine paramız yok ama bu sefer biz de bir şeyler üretmiş olarak yoldayız. Filiz kışın İstanbul'da takı yapmıştı, yemek ve su karşılığında insanlara onları verebiliyoruz. Ayrıca zaman zaman tezgah açıp yaptığımız takıları satıyoruz. Bazen de fırınlara, pastanelere, lokantalara bayat yemekleri olup olmadığını soruyor ve market çöplerini geri dönüştürüyoruz. Avrupa'daki kadar ihtişamlı yiyecekler yok belki ama burada da minik bir çürüğü dahi olsa meyve ve sebzeleri çöpe atıyorlar, çünkü sistem böyle işliyor. Biz de sistemin bu dezavantajını lehimize kullanıyoruz. Hiçbir şey bulamazsak, yol kenarındaki meyve ağaçlarıyla doyuruyoruz karnımızı. Korkmayı değil, gözümüzü dört açmayı seçtik. Korku insanı eylemsizliğe sürüklüyor ve görünüşte insanı güvende tutan konfor bariyerleri birer kafese dönüşüyor. Hem belki İstanbul'da yaşıyor olmak bu yolculuktan daha tehlikelidir. Önceden haberleştiğimiz birinin yanına gitmiyorsak, konaklamamıza uygun yerleri ve kişileri akıllıca seçiyoruz ve zarar görmek bir yana yabancıların inanılmaz nezaketiyle karşılaşıyoruz. Neticede her gün farklı yerlerde uyanmak ve yeni insanlarla tanışmak bir yerden sonra yoldaki insan için sıradanlaşmaya başlıyor. O zaman da korkmak yerine insanlara güvenmeyi öğreniyorsunuz. Birçok üretici atalık tohumları çoktan terk etmiş. Sebebi endüstriyel tohumlardan daha az verim vermeleri, yani daha az para kazandırmaları. Pembe domates veya Edirne karpuzu gibi türler yok olma tehlikesinde. Üreticiler verimi arttırmak adına kimyasal gübre dedikleri ilaçlar kullanıyorlar. Böylece hem doğaya zarar veriyorlar, hem de farkında olmadan zehirli gıdalar üretiyorlar. Arılar için Einstein'a atfedilmiş bir söz vardır, Yok olurlarsa, insanlık da yok olur demiş. Arıların yok oluşu tarım ilaçlarıyla çok daha hızlanmış durumda. Firmaların yüksek verim vaadiyle sattığı kısır hibrit tohumlar da biyolojik zenginliğin yok olmasına sebep oluyor. İşte biz, bu yok edici tarım anlayışı ve pratiğine karşı bir duruş sergilemek için tohum dağıtıyoruz. Zehirli ve lezzetsiz ürünlere mahkum olmak istemeyen, Nerede o eski domatesler diye hayıflanan insanlar var. Bazıları da artık kendi yemeğini kendi üretmek istiyor ama elinde sağlıklı tohum yok. Bizden seçtikleri tohumları bahçelerine ekebiliyorlar. Tek beklentimiz ürün alınca, bir kısmını da tohuma bırakıp çevreyle paylaşması. Evet. Elimizde 10 çeşit tohum vardı, 160 çeşit oldu. Ne tohumlar çıktı hem de! Çeşit çeşit domateslerimiz, kavun, kapuzlarımız, baklagillerimiz, mısırlarımız var. Çiçek tohumlarımız da var elbette. En ilginçleri susuz, yani çok az suyla yetişen bir domates türü ve 3 kiloluk meyve veren topan patlıcan. Masallar sözlü kültür aktarımının en güçlü unsurlarından ve harika bir eğlenme aracı. Tüm insanlığın ortaklaşa gördüğü rüyalar bir bakıma... Dinleyenleri yolculuğa davet eden rüyalar... Dinleyen de cesareti varsa, atlıyor masalın sırtına ve bir yolculuğa çıkıyor. Sonunda da elinde tüm insanlığın bilgelik kaynaklarından fışkırmış bir iksirle geri dönüyor ve bu iksirle çevresindeki hastaları iyileştiriyor. Tülin çok teşekkür ederim. Uzunh bir seyahatteydim, o yüzden mesajını yeni görebildim.