Yıllar önce Da Vinci Şifresi'ni ilk elime aldığımda neyle karşı karşıya olduğumu bilmiyordum. Öylesine karıştıracak, sıkılırsam da bırakacaktım. Başladım. Bir bölüm, iki bölüm derken bir bakmışım yarılamışım. Dan Brown öyle tuzaklı bir yapı kurmuştu ki okur, her bölümün sonunda devam etmeye mecbur kalıyordu, kaçarı yoktu. Eh, kitapların büyüsüne kapılmaya baştan gönüllü biri olarak ben de buna itiraz edecek değildim. Brown'ın yeni romanı Cehennem de aynen böyle çıktı. Şimdi bir sürü yerini eleştirebilir ama bu durumu değiştirmez: Başladım ve bir gecede bitirdim. Kural 1. Okurun rahat bir nefes almasına izin vermeyin, onu sürekli diken üstünde tutun. Bir eleştirmen bu durumu, Dan Brown kitaplarını herkesin hoşuna gitsin diye değil, herkes mutlaka alsın, okusun diye yazıyor şeklinde özetlemiş. Cehennem, Floransa, Venedik ve İstanbul'da geçiyor. Venedik'te fazla oyalanmıyoruz ama Floransa'yı köşe bucak dolaşıyoruz. Ayasofya, Sultanahmet ve Yerebatan Sarnıcı gibi şehrin önemli tarihi mekanlarının boy gösterdiği İstanbul'sa kilit noktada duruyor. Zira kötü adam Zobrist, dünyayı cezalandırmak için giriştiği ölümcül oyunun finalini tam burada sahneliyor. Biz de Dan Brown romanlarının önemli bir özelliğini hatırlıyoruz. Okuru Londra, Paris, Roma, Washington gibi köklü şehirlerde sanat turuna çıkaran bu romanlar aynı zamanda turistik birer rehber işlevi de görür. Kural 2. Karakterlerinizi, dolayısıyla da okurunuzu roman boyunca turistik önemi olan tarihi ve güzel şehirlerde dolaştırın. Dan Brown iyi araştırmacıdır, sanat tarihiyle ilgili kaynaklara nasıl ulaşacağını bilir. Sadece aksiyonu değil, az kullanılmış bilgileri de tepeleme boca eder okurun üstüne. Üstelik bunu bir sanat tarihçisinin sıkıcılığıyla yapmaz. Okuması zor kitaplar birkaç cümle içinde özetlenir ve olay örgüsü içinde yerini alır. Anlatılanlar defalarca dile getirilmiş şeylerdir ama bundan habersiz okur aniden kendini akıllı, kültürlü, über sofistike hissetmeye başlar. Cehennem'de de böyle oluyor. Dante'den girip Boticelli'den çıkıyor, Orta Çağ'daki veba salgınlarından Michelangelo'ya geçiyoruz. Hal böyle olunca şüphe kalmıyor; bize kendimizi böylesine zeki hissettirebildiğine göre Dan Brown hakikaten çok zeki bir adam olmalı. Kural 3. Az kişinin bildiği şeyleri yeniymiş gibi sunun ve okuru fazla yormayın. Melekler ve Şeytanlar, Da Vinci Şifresi, Kayıp Sembol ve şimdi Cehennem... Brown bütün romanlarında bir komplo teorisi ortaya atıyor. Da Vinci Şifresi'ndeki komplo teorisi, Son Yemek tablosunda İsa'nın sağında oturan sakalsız havarinin aslında Magdalalı Meryem olduğu, İsa'nın onunla evlendikten sonra bütün önemli konularda ona danıştığı önermesine dayanıyordu. Brown'a göre Hıristiyanlığın doğduğu yıllarda henüz erkeklerle eşit konumda olan kadınlar toplumdaki yerlerini Katolik Kilisesi'nin bitmek bilmeyen baskıları ve entrikaları sonucu yitirmişti. Cehennem'in komplo teorisiyse insanlığın aşırı nüfus artışı yüzünden yok olacağı önermesine dayanıyor. Dan Brown ilham kaynaklarından biri Paul Ehrlich'in 1968 tarihli The Population Bomb adlı kitabı. Biyolojik bilimler profesörü ve çevreci bir aktivist olan Erlich, dünya nüfusunun nasıl hızla katlanarak artacağına dair ürkütücü bir demografik tablo hazırlamıştı. Erlich gibi Brown da bu konuda sıkı önlemler alınmazsa bizi ya açlığın ya da büyük salgınların beklediğini ima ediyor. Daha doğrusu romanın kötü adamı Zobrist söylüyor bunları ama yazarımız da ona hak verdiğini gizlemiyor. Kural 4. İnsanlar komplo teorilerini sever, spekülatif bilimlere bayılırlar. Hele küresel bir sorundan yola çıkarak yazarsanız iki kat ilgi göreceğinizi unutmayın. 2007'de New York Times eleştirmeni Janet Maslin iyi bir best seller'ın nasıl yazılacağı konusundaki fikirlerini sıralamıştı: Yeni Dan Brown olmak için ne yapmak gerekir? Kutsal bir hazineyi alıp ona bir komplo teorisi katın. Sonra sanat tarihinin köşetaşlarından birini, mesela Dante Alighieri'yi hikayenizin bir parçası haline getirin. İşte size bir best seller adayı. Yeni romanı Cehennem'i tam da Maslin'in alaycı yazısında söylediklerine uyarak yazdığına göre Dan Brown belli ki hakkındaki eleştirileri ciddiye alıyor. Kural 5. Bizdeki bazı yazarlar gibi alıngan olmayın, eleştirmenlerinize kulak verin, gerekirse onlarla onların silahlarını kullanarak savaşın. Dan Brown romanlarının başında Bu romandaki isimler, karakterler, mekanlar, olaylar, organizasyonlar kurmaca; anlatılanlarsa gerçektir yazar. Cehennem'in başında bir de teşekkür listesi yer alıyor. Çeşitli bilim kuruluşlarına, uzmanlara, üniversite, kütüphane ve galerilere teşekkür eden Brown, Bir yanlışım varsa bana değil onlara sorun demek istiyor belki de. Cehennem'in başındaki not öncekilerden daha dikkatli bir dille kaleme alınmış. Dan Brown, yedi ülkede yedi gizli şubesi bulunan bir siyasi organizasyondan bahsediyor ama güvenlik sebepleriyle gerçek adını vermeyerek Konsorsiyum demekle yetindiğini anlatıyor. Da Vinci Şifresi'nde Opus Dei'ye günümüzde hala sağ kanat politikalarını belirleyen örgüt sıfatıyla geniş yer verdiğini hatırlayalım. Dolayısıyla gerçek olduğunu iddia ettiği Konsorsiyum'a dair ser verip sır vermemesi ilginç. Ya aslında böyle bir örgüt yok, ya da Brown'ı korkutan bir şey var. Romanda silindirik labirentler, biyolojik tehlike logosu, Yedi Ölümcül Günah, Dante, Boticelli, Ortaçağ ve Rönesans'ta yaygın olan ve ünlü şahsiyetlerin görünüşlerine dair fotoğraftan bile daha kesin bir fikir edinmemizi sağlayan ölüm maskeleri gibi simgeler var ama Dan Brown'ın verdiği bilgilerin bazıları yanlış. Mesela sanat tarihçileri yazarın Boticelli'nin Cehennem Haritası adlı tablosunu hiç görmeden, kulaktan dolma bilgilerle yazdığını öne sürüyor. İnsanlar kasvetli ve korkutucu, yüzleriyse karanlık... Boticelli cehennemi kızıl, sepya ve kahverengiyle boyamış diyor Brown. Oysa tabloda kemik rengi, sarı ve yeşil kullanılmış, iki üç ufak leke haricinde kızıl yok. Belirsiz ve silik insan figürleri seçilebiliyor, evet ama yüz ifadelerini görmek için büyüteç kullansanız, o bile işe yaramaz. Boticelli'nin Dante'den ilhamla çizdiği cehennem tasviri. Kitabın güzel kadın karakteri Sienna Brooks'un IQ'su 208. Stephen Hawking'in IQ'sunun 200 olduğu düşünülürse, gerçek bir deha. Üstelik sanat tarihi konusunda çok bilgili. Fakat tabii bu durumda Venedik'in ünlü karnaval maskelerinin hikayesini öğrenince nutkunun tutulması biraz acayip. Bu maskeleri Orta Çağ'da hekimlerin hastalarını tedavi ederken vebaya yakalanmamak için taktığını bilmek için sanat tarihçisi olmak falan da gerekmiyor zaten. Kendini Gölge olarak tanıtan kötü adam Zobrist, Büyük salgınlar tanrısal düzenin bir parçasıdır. Kara Ölüm'den yani büyük veba salgınından sonra ne geldi? Rönesans. Yani ölümü, yeniden doğuş izledi diyor. Sanki yeryüzünde bugüne kadar tek bir veba salgını olmuş yahut bütün veba salgınlarının ardından insanlık yeni ve parlak bir çağa geçmiş gibi! Halbuki Avrupa, 6'ıncı ve 7'inci yüzyıllardan itibaren veba yüzünden defalarca kırıldı. Salgınlar Rönesans'tan sonra, mesela 17'inci yüzyılda bile sürdü. Üzerinde biyolojik tehlike logosu bulunan bir tüp görünce tweed ceketli kahramanımız Robert Langdon'ın bütün vücudu ürperir. İşaretin anlamını bilmese de sezgileri ona bunun iyi bir şey olmadığını söylemektedir. Sienna, Merak etme, biz doktorlar alışkınız, tıp dünyasında bu işarete ara sıra rastlarız diyerek onu rahatlatır. Yok artık! demek istiyorum ben Dan Brown'a, Langdon'a ve Sienna'ya, ara sıra mı? Hiç film ya da televizyon seyretmemiş olsanız bile bilmemeniz komik denecek kadar imkansız. Bu işaret, bütün büyük hastanelerin laboratuarlarında ve bazı çöp kutularının üzerinde muhakkak bulunur.


İster inanın ister inanmayın, beş altı yaşımdaydım, çizgi romanlardan resim kopyalayıp kendi öykülerimi yazardım. Bademcik iltihabı yüzünden okuldan eve gelip, vakit geçirmek için yatağın içinde öykü yazdığım günleri hatırlıyorum. Sinemanın da büyük etkisi oldu. İlk günden beri filmlere hep bayıldım. Annemin beni Bambi'yi seyretmek için Radio City Music Salonuna götürdüğü günleri hatırlıyorum. Kocaman bir yerdi, filmdeki orman yangını sahnesi üzerimde büyük bir etki bıraktı. O yüzden yazmaya başladığımda görüntüleri yazma eğilimim vardı, çünkü tek bildiğim buydu. 1959 herhalde, Maine'e geri taşındıktan sonra. On iki yaşında olmalıyım, evimizden bir sokak ötede, tek odalı bir okula gidiyordum. Bütün sınıflar tek bir odadaydı ve arkada tuvaletler vardı, leş gibi kokardı. Kentte kütüphane yoktu ama her hafta devlet Gezgin Kitapçı adlı büyük yeşil bir kamyonet gönderirdi. Üç tane kitap alabilirdiniz, hangileri olduğunun önemi yoktu, çocuk kitapları almak zorunda değildiniz. O zamana kadar Nancy Drew, Hardy Boys ve buna benzer çocuk kitaplrı okuyordum. İlk aldığım kitaplar Ed McBain'in 87'nci Bölge adlı dedektif romanlarıydı. Bu gerçek bir şeydi. Ve Hardy Boys'a elveda dedim. Bu benim için çocuk kitaplarının sonuydu. Çocuktum.... Popüler romanın ne olduğunu bilmiyordum kimse de bana anlatmamıştı. Ne bulursam okuyordum. Aklınıza ne gelirse. Deniz Kurdu'nu okuduğumda bunun Jack London'un Nietzsche eleştirisi olduğunu anlamadım mesela. Ama kitabı başka bir düzeyde anladım yine de. Bir çalışma masası olursa iyi olur sonra sürekli yer değiştirmemek için rahat bir sandalye de lazım ve etrafın yeterince aydınlık olması hakikaten önemli. Nerede yazarsanız yazın o mekan bütün dünyadan kaçıp saklandığınız yer, yeni bir sığınak olma-lı biraz da. Orada ne kadar etraftan kopuk olursanız o kadar hayal gücünüzle başbaşa kalıp derinliklerine inersiniz. Demek istediğim, örneğin yazarken bir pencere kenarında oturuyorsam, bir müddet dikkatim dağılmadan çalışırım ama sonra yoldan geçen kızlara bakmaya başlar insan, sonra arabalara kim inip biniyor gibi ufak tefek meraklar; yani sokakta her zaman olup biten şeyler işte; bu adam neyin peşinde, şu köşedeki ne satıyor acaba? Çalışma mekanım yazılarımı yazdığım sade bir oda. Artık pek hoşlanmıyorum. Yazmaya oturduğum zaman işim öyküyü adım adım ilerletmek. Yazmanın da bir temposu vardır, eğer insanlar yazdıklarımın temposunu beğendikleri için okuyorlarsa hikayeyi ilginç bir yere götürmeye çalıştığımı hissettikleri içindir. Boş sözlerle zaman harcayıp manzaranın ayrıntılarına girmek benim tarzım değil. Bu tempoyu yakalaya- bilmek için müzik dinlerdim eskiden. O zaman çok daha gençtim ve açıkçası kafam çok daha iyi çalışıyordu, şimdikinden çok daha iyi yani. Şimdilerde günlük çalışma saatlerimden sonra müzik dinliyorum; o gün yazdıklarımı en baştan ekranda gözden geçirmeye başlayınca çalmaya başlıyor müzik. Çoğu zaman dinlediğim müzik karımı çıldırtıyor çünkü aynı parçayı tekrar tekrar dinliyorum. Yıllar önce Lou Bega'nın söylediği Mambo No.5 isimli parçasının dans mixini çok dinlerdim. Bir gün karım üst kata gelip Steve bu parça bir daha çalarsa... kendini ölmüş bil dedi. Bu yüzden artık müzik dinlemiyorum. Geri planda hafif bir tıngırtı sadece. Mekandan da önemlisi her günü çalışarak değerlendirmek, bence. O dosyayı altı hafta kadar bir kenarda bırakıp dinlendirmek iyidir. Ama böyle bir lüksüm her zaman olmuyor. Kitap koleksiyonu yaptığınız söyleniyor. Antika kitap satıcısı Glenn Horowitz bir defasında yanlışlıkla bir kitabı size gönderdiğini ve özür dilemek için aradığında sizin zaten kitabı alacağınızı söylediğinizi anlatmıştı. Sanırım doğru bu. Büyük bir koleksiyoncu değilim. Belki bir düzine imzalı Faulkner kitabım ve birçok Theodore Dreiser ciltlerim var. Carson McCullers'in Reflections in A Golden Eye'ı da var. Çok severim McCullers'ı. Evde eskiden dükkanlarda olan eski moda kitap raflarından bir tane var. Elimde 50'li yılların sert kapaklı kitaplarından da çok sayıda var, çünkü kapaklarını çok beğeniyorum ve 60'lardan kalma pornografik yayınlardan da birçok örnek topladım. Donald Westlake ve Lawrence Block gibi kişiler tarafından hazırlanmış kitaplar, bence çok eğlenceli. Hazırlayanların tarzları da yansıyor bu kitaplara. Siz belki de bölgesel ağız farklılıkları gözeterek yazan yazarların başında geliyorsunuz. Bütün yaşamım boyunca Maine'de yaşadım ve orayla ilgili yazdığım zaman yöresel diyalekt geri geliyor. Bu bölge hakkında yazan birçok iyi yazar var, ama yazdıkları çok okunmuyor. The Beans of Egypt, Maine'in yazarı Carolyn Chute ve Greenleaf Fires' ın yazarı John Gould var, ama en çok okunan benim kitaplarım. Yöresellik olarak bakarsak Grisham oldukça iyi bir yazar, ve A Painted House isimli kitabı Güneyle ilgili harika yöresel bir hikaye.


Çocuk kitapları için yazdığı yazıları yıllardır takip ettiğim Gökçe Gökçeer'i ne kadar sevdiğimi size defalarca anlattım. Onu Momo'nun Kitap Fabrikası yazılarından zaten tanıyorsunuz. Gökçe şimdi, Pöti: Bir Barınak Köpeğinin Maceraları adlı tatlılar tatlısı kitapla okurlarının karşısında. Pöti acayip leziz bir kitap. Şirin mi şirin, eğlenceli mi eğlenceli... Üstelik güzel mesajları var, çünkü Gökçe'nin yazılarında hep ele aldığı temaları içeriyor. En güzel kısımsa, kitabın kahramanı Pöti'nin barınaktan evlat edinilmiş gerçek bir köpek olması. Biriciğimiz Gökçe Gökçeer'in Redhouse Kidz Yayınevi'nden çıkan Pötisini okurken Japon animasyon devi, yönetmen Miyazaki'nin meşhur filmi Nausicaayı hatırladım. Filmin kahramanı olan cesur ve güzel Nausicaa, her seferinde gözlerimi yaşartan bir sahnede vahşi bir çöl tilkisiyle karşılaşıyordu. Sahne tam olarak şöyleydi: Nausicaa elini uzatıp tilkiyi okşuyor ama böylesi bir tatlılığa alışık olmayan tilki Kim bilir bundan bana ne kötülük gelecek korkusuyla dişlerini onun eline batırıveriyordu. Canı çok yanan Nausicaa yine de elini çekmiyor, tilkinin onu ısırmasına ses çıkarmıyor ve sakin bir sesle arka arkaya Korkacak bir şey yok diye fısıldıyordu. Çünkü biliyordu; tilki de herkesin kötü sandığı bazı insanlar gibiydi, kötü bir şey yaptığında cezalandırılmazsa, artık şiddete başvurmazdı. Pöti'cik de işte tam olarak Nausicaanın tilkisi gibi. Vahşi değil belki ama sokakta ve barınakta yaşadığı travmaların etkisiyle korkmuş, bu yüzden çevresine karşı mesafeli, soğuk. Daha sonra başka maceralarını da okuyacağız hatta araya arkadaşı Dede'nin maceraları da karışacak ama bu ilk kitap aslında onun yeni evine alışma, korkularını yenme ve kendini mutlu hissetmeye başlama sürecinin hikayesi. Gökçe'yle kitabını ve Pöti'yi konuştuk. Çocuk kitaplarıyla bunca yıldır haşır neşir olup durmadan onlar hakkında yazınca, ister istemez kendimi o dünyanın bir parçası hissetmeye başlamıştım. Yıllardır bir şeyler yazmanın hayalini kuruyor, ufak tefek şeyler karalalıyordum. Ama asıl kıpırtı Pöti'yle tanışınca başladı. Çok sevdiğim Pöti biraz acayip, nasıl desem, fazlasıyla nevi şahsına münhasır bir köpek. Sanki kahraman olmak için doğmuş gibi ve ben galiba istedim ki bütün çocuklar onu tanısın, sevsin. İlk geldiğinde Pöti'nin mesafeli ve soğuk bir köpek olduğu doğrudur. Bize ancak zamanla alıştı, sevdi. O zamanlar ev arkadaşım olan sahibi Sarp Dakni'ye bağlılığından bahsetmeme gerek bile yok tabii ama benimle ilişkisi de çok özeldir. Manevi annesi sayılırım, adını ben koydum. Barınaktan alınan köpeklerin minnet duygularının birebir şahidiyim. Hayvan beslemek isteyenler ya barınaktan ya da sokaktan evlat edinmeli. Petshop'tan hayvan alınmasına dayanamıyorum. Keşke insanlar yavru köpek takıntısını da aşsa. Hem yetişkin bir köpek beslemek çok daha kolay. Binlerce yetişkin hayvan yuva bulmak için sıra beklerken yavru köpek peşine düşmek acımasızlık. Hayvanları kısırlaştırmamak da öyle. Köpek beslemek isteyenlerin ille safkan kopek almak zorunda olmadıklarını ve mutlaka barınaklara gitmeleri gerektiğini anlattım o notlarda. Bir kişi bile dikkate alırsa, ne mutlu bana. Unutmadan; Mustafa Gündem'den de söz etmeliyim, Pöti'yi öyle güzel çizdi ki, çocuklar bayıldı. Hatta kitaptaki Pöti gerçeğinden daha sevimli oldu. Gerçek Pöti biraz fazla 'cool' bir köpek. Pöti başta bundan üzüntü duyuyor. Ama arkadaşları onu teselli ediyor ve gözlerinin güzelliğini vurgulayarak farklı olmanın kötü bir şey olmadığını hatırlatıyorlar. Pöti de rahatlıyor, mutlu oluyor. Gerçek Pöti gözlerinin farklı renkte olduğunu bilseydi üzülür müydü, emin değilim. Belki David Bowie'ye benzediği için hava bile atardı. Pöti bir çocuk olsaydı, belki de önce çocuklar tarafından dışlanırdı. Çünkü çocuklar inanılmaz paylaşımcı ve barışçıl olabildikleri gibi acımasız da olabiliyor, farklı olanı dışlıyorlar. Onu kabul etmeleri, benimsemeleri zor oluyor. Bu yüzden çocuklara farklı olmanın, farklılıkların kötü değil tam aksine güzel bir şey olduğu anlatılmalı. Şu aralar vaktimin neredeyse tamamını 5 aylık kızım Umay'a ayırıyorum. Onunla ilgilenmek başlı başına bir iş. Yorucu ama tarifsiz bir mutluluk aynı zamanda. Kalan zamanımda da kitap okuyor, yazıyor ve yeni projeler üretiyorum. Okullarda Köpeklerle Doğru İletişim diye bir atölye çalışması yapıyoruz, o da çok eğlenceli gidiyor. Umay'dan beri hayvanlarla ilişkim bir parça askıya alındı. Sokak hayvanlarını sevip besliyor, hayvan sahiplendirmeye elimden geldiğince yardımcı olmaya çalışıyorum. Ama ne yazık ki yeteri kadar aktif değilim. Pöti ve Dede'yle etkinliklere gidiyoruz, o sayede hasret gideriyorum. Eşim de hayvanları çok seviyor, bir dönem evimizi geçici yuva olarak sahipsiz hayvanlara açmıştık. Umay biraz büyüsün, bir de köpek evlat edineceğiz. Kızımın hayvansız büyümesini istemiyorum.


Bu yazının konusu, sanıldığından çok daha politik bir yazar olan, mesela sosyal medyada islamofobiye karşı bir ara epey kararlılıkla mücadele veren J. K. Rowling'in Harry Potter'larındaki alt metinler... Ayrıntılar sizi çok şaşırtabilir. İnsanlığın bilmediği, şahit olmadığı bir hayat biçimi ya da sistemi hayal edecek yaratıcılıkta bir zihin yeryüzüne daha gelmedi. Bu yüzden bilimkurgu filmlerinde kostümler hep geçmişin şu veya bu zamanından fırlamış gibi duruyor, fantastik romanlarda olaylar insanların arasında hep yaşanan türden ilişkilerin hazırlayıcı unsurlarını ya da muhtemel sonuçlarını andırıyor. Kısacası tarih ezelden geleceğe galiba pek değişmiyor. Kimseyi harcamak istemem; bilimkurgu ya da fantastik gibi türlerde yazanların hayal güçlerinin kısır olduğunu ima etmiyorum. Jules Verne ve J. R. R. Tolkien varken kimse böyle bir şey iddia edemez. Ben sadece, bizimkine hiç benzemeyen bir dünyada geçse ve tamamen düş gücü ürünü olsa bile bütün sanat eserlerinin, aynı kaynaktan, yani insandan beslendiğini, bu dünyanın çözümsüz görünen sorunlarına cevap aradığını söylüyorum. Mesela J. K. Rowling'in Harry Potter romanları... Rowling'in tarihten, edebiyattan beslenerek yarattığı bu süper başarılı seri, çocuk kitaplarının sadece çocukların meselelerine odaklanması gerektiği yolundaki yerleşik önyargıyı radikal bir biçimde kırmıştı. En azından benim gözümde... Geçenlerde HP kitaplarını yeniden okuyup önceden gözümden kaçan ayrıntılara rastlayınca, bundan iyice emin oldum. Harry'nin her iki dünyası da bizimkinden farksızdı. İnsanlar ve büyücüler arasındaki kibir ve ego patlamaları, hırslar, yalanlar, çekememezlikler, kıskançlıklar... Ayrımcılık ve adaletsizlik, büyük yolsuzluklar ve geri dönüşsüz ihanetler, terörizm ve savaş... Hatta şakayla karışık olarak bir arkadaşıma, Bu kitabı okuyan çocuklar, dünyada ve Türkiye'de olup bitenleri daha iyi anlar dedim. Abartıyorsun diye cevap verince de anlatmaya başladım. Aşırı milliyetçilik ve ayrımcılıktan iyilik çıkmıyor! İlk olarak kısa bir tarihçe... Hogwarts'un dört kurucusundan biri olan Salazar Slytherin, büyü ilminin öz be öz büyücü ailelerinde kalmasını gerektiğini düşünüyor, ne muggle'lara yani insanlara ne de saf kan büyücülerle insanların birlikteliğinden doğan bulanıklara güveniyordu. Dileyen herkesin, kim olursa olsun büyü yapmayı öğrenebileceğini düşünen Godric Gryffindor'la aralarındaki anlaşmazlığın temelinde de zaten bu vardı. Diğer kurucuları ikna edemeyince Slytherin, Hogwarts'u terk etti, ardından muggle doğumlu sıradan büyücüleri yok etmeye başladı. söylemezsem içim rahat etmez, özünde Voldemort kadar kötücül değildi, sadece aşırı önyargılı ve otoriter olması korkunç kararlar almasına yol açmıştı. Slytherin, bu yönüyle Tom Riddle'ın yegane ilham kaynağı oldu. Kendisi de gizli bir bulanık olan ve bundan utandığı için adını Voldemort'a dönüştüren Tom Riddle Yahudiler insan değildir ve ölmelidir diyen Adolf Hitler'den farksızdı. Muggle dünyasındaki bir yetimhanede büyümüş ve çocukluğunda çok acı çekmişti. Hem yeteneklerinden ötürü inanılmaz bir kibri hem de daha bebekken ailesi tarafından terk edilmenin sebep olduğu muazzam bir aşağılık kompleksi vardı. İkna kabiliyeti büyüktü, konuştuğu kişileri kolayca etkisi altına alıyor, sihir gücüyle onları dehşete sürüklüyordu. Ama bu kabiliyetleri büyücülerin en iyisi sayılan Dumbledore'da işe yaramadı. Dumbledore yetimhanede ziyaretine geldiğinde, sinsi Tom Riddle bu adamı ne yapsa korkutamayacağını fark ederek ona karşı hep ezik ve alçakgönüllü davranmaya karar verdi. Bu dünyanın gördüğü tek hain ve zorba Hitler değil elbette, yine de Rowling ondan esinlendiğini açıkça söylediği için oradan devam ediyorum... Safkan Alman olmayanların haklarını gasp edip onları toplama kamplarına gönderen Hitler gibi Voldemort da yükselip hükümete sızdıktan sonra ilk iş bir muggle doğanları kaydetme komisyonu kurdu. Komisyonun suçlu buldukları ya hapsediliyor ya da yargısız öldürülüyordu. Voldemort bununla yetinmedi, terörist grubu Ruh Emiciler'i de dünyaya saldı. İnsanların ruhundaki en küçük sevinç ve umut kırıntısını yok eden bu yaratıkların etkisiyle kimse kimseyi sevemez, keder ve acı dışında bir şey hissedemez hale geldi. Naziler fikirlerini yaygınlaştırmak ve halkı manipüle etmek için medyayı kullanıyordu. Kim-olduğunu-bilirsin-sen adıyla anılan Voldemort da Dırdırcı, Haftalık Cadı Günlüğü, Hangi Süpürge gibi gazete ve dergileri desteklemeye başladı, Gelecek Postası adlı gazeteyi Ölüm Yiyenler'in propaganda aygıtı haline getirdi. Zihinleri bulandırmak için her gün muggle'ların işlediği kötülüklere dair yalan haberler basılıyor, ülkedeki her musibetten onlar ya da Ölüm Yiyenler'e katılmayı reddeden büyücüler sorumlu tutuluyordu. Ölüm Yadigarları adlı 7'inci kitapta, Albus Dumbledore'u öldürenin Harry Potter olduğu bile yazılmıştı. Voldemort'un propaganda aygıtlarından biri de bir tehdit unsuru olarak Sihir Bakanlığı'nın önüne diktirdiği dev heykeldi. Yüzlerce çirkin ve aptal suratlı muggle cesedinden oluşan bu heykelin tepesinde, biri kadın biri erkek iki mağrur ve çok güzel büyücü duruyor, iri harflerle yazılmış Sihir kudrettir cümlesi göze çarpıyordu. J. K. Rowling insanlara bir şans vermekten yana. Harry Potter romanlarının berbat tipleri olan Dudley Dursley ve Draco Malfoy bile finalde Eh işte... denecek karakterlere dönüşmüştü. Severus Snape'in de bir zamanlar bir Ölüm Yiyen olduğunu ve bu yoldan döndükten sonra en kahramanca ve fedakar eylemleri gerçekleştirdiğini hatırlayalım. + Slate, köprüleri patlatan, masumları katleden ve kendi yetiştirdiği çocukları ailelerini yok etmeye teşvik eden Voldemort'u Usame Bin Ladin'e benzetti. Time da benzer bir şekilde, Voldemort'un uykusundan uyanması ve ajanlarını harekete geçirmesinden sonra olanlara bakınca HP kitaplarının terörizmin gölgesinde yaşayan günümüz çocuklarının hikaayesini anlattığı görülüyor yorumunu yaptı. Aynı dergi Hogwarts'u, seküler, seksüel, multikültürel hatta bütün o konuşan, yürüyen hayaletler düşünülürse, multimedyatik bir yer olarak tarif etti. Fransız dergisi Liberation'a göre ise Harry Potter gerçek bir sosyalistti. + Olanca bencilliği, güç tutkusu ve çevre sorunlarını zerrece kafaya takmamasıyla Voldemort'u George W. Bush'a da benzeten Newsweek'e göre zayıf karakterli ve servet düşkünü eski Sihir Bakanı Cornelius Fudge, Rowling'in sık sık politikalarını eleştirdiği Tony Blair'den başkası değildi. Fudge'ın yardımıyla Sihir Bakanlığı'nı ele geçirdikten sonra Voldemort, Bush'un kurduğu Terörizm Bilgilendirme ve Önleme Sistemi'ndekine benzer bir güvenlik broşürü yayınlamıştı. Dergiye göre, Azkaban Hapishanesi, Guantanamo Kampı'ndan ve bazılarının mahkumlara uygulanan akıl almaz işkenceler sebebiyle sonradan DAEŞ'in doğmasının sebebi saydığı Abu Gureyb'den ilhamla yaratılmıştı. + Le Monde'da Ölüm Yiyenler'in Orwell'in 1984 romanında resmettiği totaliter rejime benzer bir düzen kurmak istediği yazılmış ama Hogwarts da eleştirilmişti. Neoliberal kapitalizmin bir sonucu olarak Hogwarts'ta rekabete dayalı bir eğitim sistemi vardı, kültür sanat konularında da öğrenciler son derece yetersizdi. Bu da normaldi, çünkü başta Sihir Bakanlığı olmak üzere devletin her türlü kurumunda kararlar sürekli bürokratik engellere takıldığı için, ülkede serbest piyasa ekonomisi almış yürümüştü. Ölüm Yiyenler: Karanlık Taraf aristokrasisi yahut Sihir Bakanlığı ve Hogwarts Okulu da dahil bin bir entrikayla devletin tüm kurumlarına sızan ve sistemi bir hastalık gibi ele geçiren bir kötülük cemaati. Saf kan büyücü olmayanların yaşamaya hakkı olmadığına inanıyorlar. J. K. Rowling, onları Nazi Almanyası'ndaki SS Ordusu'ndan ilham alarak yaratmış. Naziler'in ari ırk saplantısının nasıl devasa bir kıyıma, etnik temizliğe evrildiğini hatırlayınca yahut bizdeki altın nesil zırvalarını düşününce, benzerliğin aşikar olduğu görülüyor. Başka benzerlikler de var: Bürokratik gücü ellerinde bulunduran Ölüm Yiyenler, devletin içten içe çürümesini sağlıyor, yasaları kafalarına göre uygulayarak tehlikeli buldukları kişileri yargı şansı bile vermeden hapse ya da sürgüne yolluyor hatta Ruh Emiciler ya da Böcürtler vasıtasıyla onları öldürüyorlar. Hafıza Ekimi dedikleri bir uygulamaları da var, bu şekilde hiç işlenmemiş cürümleri bile itiraf ettirebiliyorlar. Ruh Emiciler: Başkalarının enerjisiyle beslenen ve her iki alemde, yani hem insanların hem büyücülerin arasında terör estiren, ölüm saçan karanlık ruhlar... Bir zamanlar Azkaban Hapishanesi'nde gardiyan olarak görev yapıyorlarmış, sonra Karanlık Taraf'a geçmişler. Şimdi yıkmaktan, yok etmekten başka hedefleri yok. 7 kitap boyunca olanları hesaba katarsak, DAEŞ tarzı terör örgütlerine fena halde benzedikleri ortada. Böcürtler: Voldemort'un yarattığı soyut varlıklar. Karşılarına çıkan kişilerin en büyük korkuları neyse, ona dönüşme kabiliyetine sahipler. Alt etmenin tek yolu var; ne kadar ürkütücü görünürlerse görünsünler, yaptıklarını ciddiye almamak ve çok ama çok gülünç olduklarını hayal etmek gerekiyor. Zihninizde onlarla dalga geçerseniz, güçleri sıfırlanıyor, buhar olup uçuyorlar. Gerçek hayatta çevremizi sarmış korku, endişe, kaygı ve şiddet besleyicilerinden farksızlar. Öte yandan, o Böcürtler'in, Ruh Emiciler'in ve Ölüm Yiyenler'in hiç de zannettikleri kadar güçlü olmadıklarını 15 Temmuz'da hepimiz gördük.


Edebiyat dergisi İzafi'nin Aslı Erdoğan sayısında Ahmet Ergenç'in de bir yazısı vardı. Kırmızı Pelerinli Kent'ten yola çıkarak Erdoğan'ı gayet sıkı bir şekilde -ve bence haklı olarak- eleştiren bu yazının Egoist Okur'da yer alması beni mutlu ediyor. Dokunulmazlarımızın gittikçe arttığı ve eleştiriye tahammülümüzün her geçen gün sanki biraz daha azaldığı günlerde bu tür yazılara daha fazla ihtiyaç olduğu kanısındayım. Sonradan gelen edit: Bu arada, nasıl olduysa oldu, bu yazı çıktıktan birkaç gün sonra Erdoğan'dan bir röportaj geldi. Onu da buradan okuyabilirsiniz. Aslı Erdoğan Kırmızı Pelerinli Kent'te çok tanıdık bir anlatı sunuyor. Yazma süreci, yazılan roman ve gerçek hayatın paralel olarak aktığı, bir yazma-yaşama anlatısı. Bunu da yine çok tanıdık bir karakter türü üzerinden yapıyor. Başka bir şehre, başka bir aleme gidip, orada 'hayatının romanını' yazmaya çalışan ve bu esnada da 'benliğini' ve 'hayatı' keşfetmeye yeltenen liminal bir karakter. Bunlar modern edebiyatta kullanılan alışıldık, konvansiyonel yöntemler. Ben burada bu yöntemlerden değil, şimdiye dek yazılan eleştirilerde ıskalanmış bir noktadan bahsedeceğim: Aslı Erdoğan'ın bu yöntemleri kullanış biçimine, bakışına ve diline bulaşmış olan 'kolonyalist' ya da 'oryantalist' bakış. Kitaptaki hikaye bu bakışa yakalanmak için uygun bir zemin sunuyor. Romandaki yazar-kahraman Özgür, İstanbul ve Avrupa'nın çeşitli şehirlerindeki korunaklı burjuva hayatının bunaltıcılığından kaçıp, yaşamın daha çıplak ve daha uç noktalarda yaşandığı bir başka aleme, Rio'ya gider. 'Bilgeliğin yolu aşırılıktan geçer' şiarıyla hareket eden Özgür, hayat ve ölüme bir anlam vermek için roman yazma niyetindedir. Bu varoluşsal ehemmiyeti yüksek romanı yazmak için geçmişinden kurtularak, göçebeleşmesi, gezgin ruhunu ortaya çıkarması, hayatın dip ve uç noktalarını görebilmesi gerekmiştir. Bu dip ve uç noktaları da Rio'da bulur. Özgür'ün kitaba adını veren 'Kırmızı Pelerinli Kent'idir Rio. Hem bir cehennem hem de cazibesiyle büyüleyen 'bambaşka' bir diyardır. Sokaklardaki şiddet ve hedonizm dalgaları onu hem irkiltir hem de karşı konulmaz bir şekilde kendine çeker. Yabancı, muhtemelen egzotik ve 'tehlikeli' bir yerde kendi zıddını bulup, bu zıtlık üzerinden kendini kurgulama meselesi, insan aklına Batı edebiyatındaki oryantalist söylemi getiriyor. Edward Said oryantalizm meselesini Doğu'yu metalaştıran, bir nevi baharat gibi kullanan ve aslında kendi 'doğu' fikirlerini doğu üzerine dayatan Avrupalıların Avrupa-merkezci bakışını ifşa etmek için ele almış ve dünyaya, masum gibi görünen bu egzotik merakın ciddi bir ötekileştirme ve temsil sorunu doğurduğunu göstermişti. Nasıl mı? Batılı edebi kurgularda, resimlerde ve vakayınivüslerde Doğu hep tehlikeli, cazip, tehditkar, gizemli ve olağanüstü bir yerdir. Batı'nın bakışıyla oraya turistik bir yolculuk yapılır, tepeden bakan, mesafeli bir yolculuk. Oraların hikayesini yazan Batılı yazar aslında oraları değil, havsalasındaki stereotipleri yazarlar. Organik, gerçekten yaşayan insanlar yerine, iki boyutlu, safi tehlike ya da cazibe unsuru olan insanlar karşımıza çıkar. Bu tabii ki Avrupalı antropologların da bakışını belirler. Müzeye konulacak, incelenecek, garip yaratıklar görürler karşılarında. O kültüre duydukları 'hayranlığın' altında sinsi ve meşum bir ötekileştirme mekanizması yatar. Kendini merkeze koyan Avrupalı bakışı 'tuhaf' yaratıklar olarak diğerlerini inceler vesaire... Sonuçta da ortaya o insanların hikayelerinden ziyade Batılı bakışın dayattığı hikayeler ve hazır kalıplar çıkar. Kırmızı Pelerinli Kent'in sunduğu Rio anlatısı da işte bu sinsi ve tehlikeli mekanizmadan müstarip. Rio'nun ve kendi 'benlik' sorgusunun hikayesini anlatan Özgür'ün bakışı, Rio'yu ve orada yaşayanları hep aynı temsil şemasına sıkıştırıyor. Tehlikeli, cazip, anlaşılmaz, romantik, karmaşık vesaire. Bu hazır sıfatlarla hareket eden Özgür, geride bıraktığı İstanbul'u ve diğer Avrupa şehirlerini birinci dünya, Brezilya'yı ise üçüncü dünya hikayesi gibi kodluyor. Merkez ve periferi ikiliği böylece romanın tonunu ele geçirip, kolonyalist bir bakışa zemin hazırlıyor. Roman bu kolonyalist bakışı daha ilk sayfada ele veriyor. Burjuva sterilliğinden bıkmış bir eski İstanbullu olan Özgür, dünyanın 'pisliğinin', arzu ve şiddetin mekanı olarak gördüğü Rio'da özgürleştirici bir yolculuğa çıkma iddiasında. Okurlara da şöyle sesleniyor: Az sonra Rio sokaklarına çıkacaksınız. Korkunçluğunu her an duyuran bir varlığın ok menzilinde bir yolculuk olacak bu, ölümün kötü kokulu soluğu sürekli yüzünüzde; karanlık ve sapkınlık bir bakış hep sırtınızda. Okuru adeta bir korku tüneline davet eden bu girizgahta başkalarının acısına bakmak ve onları anlamak yerine başkalarının acısını kendi lunaparkına dönüştüren 'kolonyalist' bakışın sinsi sinsi sırıttığını görmek için büyütece falan gerek yok sanırım. Bu bakışın bir diğer sıkıntısı da bize önce hikayeyi değil, hikayenin yorumlanacağı gözlükleri sunması. Ve bu gözlükler Rio'nun gerçeklerine bakan değil, kendi 'serserileşme' projesi için Rio'yu bir fon gibi kullanan bir anlatıcının gözlükleri. Özgür bir yandan romanını yazarken -roman italiklerle verilen kısımlar- bir dış anlatıcı da Özgür'ün romanı yazma sürecini anlatıyor. Anlatıcının sunduğu Özgür bir yandan kendi seçtiği özgürlük ve dönüşüm 'macerasını' bilinçli bir şekilde seçtiğini söyleyen ama bir yandan da bu tehlikeler diyarından tıpkı Amazon ormanlarına giden Avrupalı bir burjuva karakter gibi- rahatsız olan bir karakter. Kitabını yazmak için Rio'nun özellikle tehlikeli olan bir bölgesinde yaşamayı seçen Özgür'ün daha kitabın başında duyduğu silah seslerinden 'irkilmesi' ve bunlara 'rağmen' Rio'da kalmayı tercih etmesi pek masumca değil. Yeter artık yeter! Dayanamıyorum! Tanrım son ver artık bu işkenceye! diye yakınan ve Rio'dan ayrılmayı da düşünmeyen, kendi istediği bir cehennemden yarı romantize bir mazoşizmle yakınan bir karakterin sahihliğine de inanmak çok zor. Özgür sanki tuhaf bir dünyaya sürgün gönderilmiş, türlü kabuslarla boğuşan bir Kafka karakteri gibi davranırken aslında kendi kurgusunu bu 'tuhaf' diyara dayatmış oluyor. Böylece de Rio ve Rio'lular, Özgür'ün kendi korkuları, hezeyanları, heyecanları vs. için kullandığı bir arkafona dönüşüyor. Karşılaştığı insanlar hep bir uç noktayı, bir tehlikeyi, tuhaflığı ve bilinmeyeni temsil ediyor. Kitaptaki portreye göre Rio öyle bir yerdir ki hiç kimse 'normal' değildir; topyekün bir ötekileştirme ve öcüleştirmenin uzun kolları her yeri kaplıyor. Özgür'ün karşılaştığı 'ürkütücü' insan manzaralarında garip bir cazibe ve özgürleşme potansiyeli bulması da, kendi güvenli sularından sıkılmış Avrupalı ya da Amerikalıların 'asil vahşi' mitine sığınmalarına benziyor aslında. Özgür'ün çıktığı varoluşsal yolculuğu anlatıcının tamamen idealize ve romantize etme çabası da kitabı iki boyutlu bir hale getiriyor. Ara damarlarda derinleşmek, muğlaklaşmak ve sahihleşmek yerine, hazır kalıplarla uç noktaya fırlama eğilimdeki tasvirlere bir örnek: Hayata kafa tutan kız çocuğu 'dünyanın en tehlikeli' kentini seçerken insanoğlunun karanlıklarına bakmak istemişti yalnızca. Güvenli bir uzaklıktan bakmak... Oysa yüzünü döndüğü cehennemde saçları alev alev tutuştu. İstanbul'dan Rio'ya giden Özgür'ün bu koşullanmış bakışı, Rio klişesine dair algısı roman boyunca keşke dönüşümlerden geçse ya da kırılmalara uğrasa diye bekliyor insan. Ama öyle olmuyor. Sonu başından belli mutlakiyetçi bir projeyi takip eden Özgür ve anlatıcı ses- karşılaştığı insan hikayelerinin onu dönüştürmesine izin vermek yerine, kafasında hep aynı hikayeleri onlara dayatıyor gibi. Dayatmacı, mutlak, ötekileştirici, benmerkezci ve dolayısıyla da 'kolonyalist' bir bakış bu. Rio'ya bakmak, biraz tarihini bilmek, mevcut hali mutlak ve metafizik kabul etmeyip, bu hale yol açan tarihsel ve ekonomik sebepleri deşelemek yerine, sonuçları romantize etmek kitabı desteksiz bir zeminde havada asılı bırakıyor. Kitapta dış ses anlatıcının da Özgür gibi tarihsel bir şuurdan yoksun olması ve onunla aynı düzlemde ilerlemesi, kitaptaki derinleşme olasılıklarını ortadan kaldırıp, her şeyi Özgür'ün benmerkezci çerçevesine hapsediyor. Dış ses anlatıcı eğer bir sorgulama ya da ironi kaynağı olmayacaksa, onun varlığına gerçekten ihtiyaç var mıdır, diye bir soru da geliyor insanın aklına. Rio'yu tanımlamak için kullanılan 'dünyanın en güzel şehri,' ya da 'çılgınlıklar ülkesi' gibi ifadeler de sorgulayan, yorumlayan ve delici bir bakışa değil, bir turist rehberi bakışına işaret ediyor. Anlatıcı çoğu zaman, kitapta yer yer yakındığı bu 'turistik' sesin tuzağına düşürüyor. Kitaptaki ses methiyede ne kadar mesnetsizse, yergide de bir o kadar fütursuz davranıyor. Özgür'ün serserileşme projesinde iyiden iyiye dönüşüp, 'garipleştiğini' bize anlatmaya çalışan ses, bir yerde şöyle diyor: Üstelik iyice kapıp koyvermişti kendini, uyarılara kulak asmamış, menenjitten AIDS'e kadar her türlü salgının kol gezdiği semtlerde, sidik kokulu büfelerde yiyip içmiş, defalarca amip enfeksiyonları, bağırsak parazitleri kapmıştı. Batılıların Hindistan ya da Ortadoğu'ya dair anlatılarında görülen bu 'öcüleştirici' bakışın siyaseten yanlışlığı bir yana, AIDS'in semtlerde kol gezen ve büfelerden bulaşabilecek bir salgın olarak anlatılması da takdire şayan. Edebiyatçının işi elbette eleştirel bir toplumsal tarih çözümlemesi yazmak, bir şehrin ya da ülkenin sosyopolitik haritasını çıkarmak değil. Böyle bir misyon yüklemeye çalışmıyorum. Ama 'malzeme' olarak bir şehir ve oradaki insanların yaşam biçimi seçiliyorsa, o şehrin tarihine ve o insanların gözünün içine daha iyi bakmak gerekir. Ve genellemelerden kaçınmak. Kitabın sonlarına doğru Rio'ya dair genellemelerin yerini bir paragrafta Breziya'ya dair bir genelleme alıyor. Şöyle: Brezilya'nın, o lanetlenmiş, kevgire çevrilmiş koca ülkenin kan sıçramamış tek fotoğrafıydı Eli. Upuzun bir listenin üzerine nefret dolu bir çarpı atmasını engelleyen tek isim. Burada, anlatıcı Özgür'ün bakışını anlatıyor. Böyle kibirli, üstten bakan bir bakış, Brezilyalıları 'vahşiler' olarak gruplayan 'sömürgecilerinkinden' farklı mıdır acaba? Bu yargıya varan kişinin Brezilya'daki o upuzun isim listesinin ki listeden değil, insanlardan, gerçek insanlardan bahsediyoruz- içini dışını, her şeyini bilmesi gerekmez mi? Bilmediği, tanımadığı, bakışının değmemiş olabileceği insanların varlığını inkar eden bu neredeyse solipsist bakış da, evrenselleştirici Tanrı-yazardan tutun da sömürgeci bakışa kadar birçok müsibetin müsebbibi sayılabilir. Şunu da belirtmek lazım ki bu bir fikir / düşünce romanı. Kitabın geneline bir varoluş sorgusu hakim. Özgür kendini, hayatı ve ölümü anlamlandırma çabası içersinde. Fakat Nietzsche'den alıntı yapılan ve hayat, ölüm, benlik gibi mevzular üzerine felsefi bir soruşturma olma iddiasını taşıyan kitaba daha ziyade anakronik, Nietzsche-öncesi, belki Descartes'çı denebilecek özcü bir 'varlık' ve 'benlik' algısı hakim. Kitapta sık sık geçen 'kendi benliğini buldu,' 'kendi iç dünyasına kapandı' gibi yargılar aslında felsefede en azından Nietzsche'den beri çok sorunsallaştırılmış ve tehlikeli olduğuna işaret edilmiş şeyler. Tehlikeli çünkü mutlak bir ben anlayışı, dünyaya dair mutlakiyetçi bir bakışı doğurabiliyor. Kitapta benliği sorunsallaştıran felsefi damarlarda derinleşmiş birinin sesini duyamıyoruz. Zayıf bir felsefi temel üzerine felsefi bir sorgulama anlatısı kurmak da kitabın bir diğer handikapı. Kitabı okurken aklıma sık sık Tezer Özlü geldi. Yaşamın Ucuna Yolculuk'ta Tezer'in benzer saiklerler çıktığı yolculuk, Aslı Erdoğan'ın sunduğu yolculuktan çok daha sahih duruyor. Çünkü Tezer kategorileri, yaşam biçimlerini sorunsallaştıran bir bakışa sahip. Benlik denilen şeyin ne kadar kaygan bir kategori olduğunu, nasıl havada asılı durduğunu hissedebiliyor insan Tezer'i okurken. Tezer dünyaya da kendisine de şüpheyle bakıyor. Karşılaştığı hikayeleri dinleyip, sorguluyor ve bunları yaparken de kendini mutlak bir merkez addetmiyor. Benlik algısı da Descartes'tan değil, Nietzsche'den ve Foucault'dan besleniyor. Anlattığı 'şehir' hikayelerini de genellemelerle değil, kılcal damarlarla şekillendiriyor. Aslı Erdoğan'ın karakteri ise kendini mutlak bir merkez sayarak ürkek, mesafeli ve kibirli bir bakışı muhafaza ediyor. Bu da onun Rio'yu detaylarıyla, kılcal damarlarda dolaşarak görme ve anlatma şansını ortadan kaldırıyor. Bu yüzden de Özgür'ün 'roman'ı edebi soslu bir seyahat defteri olmaktan öteye geçemiyor. Ayrıca, Tezer Özlü'nün aksine 'kadınlık' kategorisini de sorgulamayışı, kadınlığın payına düşen iki uç kutup ya arzudan muaf bir koza ya da arzu patlaması bir kelebek- arasında gidip gelmesi, üçüncü bir seçeneğe işaret etmeyişi de Özgür'ün hikayesini etkileyici ve sahih olmaktan uzaklaştırıyor. Özgür'ün Rio'lu kadınlara dair tasvirlerine mevcut algı ezberini hiç bozmayan genellemeler hakim. Özgür bir bölümde uzun uzun 'melez kadınlar'dan bahsediyor. İsmini vermediği, belki de bilmediği varlıklar karşısında 'melez kadın' kategorisini kullanmaya devam etmesi bile melez kadın kodlamasını yeniden üretmeye yetebilir ama Özgür bununla da kalmıyor. Hepsini aynı ontolojik duruma hapsettiği 'kadınlar'ın hayatlarına dair de gerçekliği şüpheli genellemeler yapıyor. Mesela: Tek odada üç kuşak büyüdüklerinden cinselliklerinde utanma sıkılma tanımazlar. Daha on beşini çıkarmadan aşk gecesi yadigarı bir bebekle baş başa kaldıklarında ne kin tutarlar ne de yas. Kesin bir tonla sunulan bu bilgiye nereden ulaşılmıştır acaba? Tek tek bütün 'melezler'le görüşülmüş müdür? Erkek bakışının istediği 'melez kadın' modelini onaylayan bu 'cinsel gevşeklik' ve 'tavırsız tepkisizlik' bileşkesini bozan kadınlar hiç mi yoktur Rio'da? Rio'daki 'melez kadın'ın bu hale kölelik geçmişi mirasından, 'plantasyonlar'dan alışık olduğuna dair ima da, kadınları birer kader kurbanı gibi gösterip, aciz bir temsile hapsetmekten başka bir işe yaramıyor. Kitabın sonunda Özgür'ün bir 'melez kadın' tarafından soyulmak üzereyken ölmesi de kitabın Rio'ya ve Rio'nun kadınlarına getirdiği oryantalist bakışı taçlandırıyor. Sahne şöyle: Özgür'ün karşısında aniden bir melez çıkıp, boğazını kesmekle tehdit ederek çantasını ister. Burada anlatıcı soyguncu kızı aynen şöyle tanımlıyor: Aşırı kısa, etine dolgun bir melezdi karşısındaki genç kız. Uzun boylu beyaz bir 'kadın' olarak Özgür'le kıyaslama içeren bu gizli yergiyi es geçerek devam ediyorum: Özgür bu 'melez kadın'ın ona soyulacak bir turist olarak görmesine içerler ve anlatıcı onun kafa sesini şöyle aktarır; Kuş beyinli, inek memeli yeniyetme onu turist sanıyor... sokak insanlarının yandaşı olduğunu, kurbanların, ezilenlerin sözcülüğünü üstlendiğini nasıl anlamazdı! O bir turist değil, yersiz yurtsuz bir göçmendi. Burada kullanılan eril, hakaretamiz dil bir yana, Özgür'e yüklenen 'garip bir diyara düşmüş, anlaşılmayan, mağrur ve trajik kahraman' halesi de onu 'melez yerli' karşısında üstün bir konuma koyuyor. Özgür sonra 'melez kadın'la konuşmaya, yersiz yurtsuz bir göçmen olduğunu anlatmaya karar veriyor. Bu esnada eliyle çantasını yoklarken, romanını fark ediyor ve bir an için kurduğu tek-yönlü iletişim kanalının farkına varır gibi oluyor. Kırmızı Pelerinli Kent'i, yazdığı romanı dünyayla arasındaki tek-sesli diyalog diye tanımlıyor. Rio'yu dinlememiş, etrafıyla diyalog kurmamış, benmerkezci bir monologla yetinmiştir. Nihayet bunu anlıyor. Fakat bunu kendine ve bakışına getirdiği bir eleştiri olarak kullanmıyor. Tam tersine kibrin nihai noktaya ulaştığı bir an bu. Melez kızla konuşma, yani ona 'romanını' açma kararından vazgeçerek, kendi Tanrılığını onaylıyor. Tenezzül etmeyen bir sesle şöyle diyor: Boş ver, dedi kendi kendine, Türkçe konuşarak, BOŞVER, DEĞMEZ. Vahşilerle iletişimini kesen, kendi diline çark eden ve onların 'bir şeyden anlamayacağını' söyleyen kolonyalist bakış bu noktada uç noktaya çıkıyor. Özgür'ün bir 'Batılı kibri parodisi,' yani bir eleştirici aracı olarak yazılmış olmasını isterdim. Ama Özgür öldükten sonra söylenenler bunun böyle olmadığını gösteriyor. Anlatıcı Özgür'ün ölü gözlerini şöyle tarif ediyor: İlk ve son kez bir trajedi kahramanı olmanın, baş edilemez bir gerçekle teke tek karşılaşmanın şaşkınlığı içinde... Görkemli sıfatların, can alıcı imgelerin, gerçeğe en yakın sözcüklerin peşinde iri iri açılmıştı gözleri... Aslında tam da istediği gibi ölmüştü. Keşke, diyorum, Özgür'ün bakışlarına görkemli sıfatlar arayan, gerçeği kendi tekelinde gören, kendi kahramanlığına kani, iştahlı bir mazoşizmle karışık bir azamet ve kibir değil de, başkalarının haline ve acısına bakabilen bir tevazu hakim olabilseydi. O zaman kolonyalist ya da oryantalist bir bakışla değil, gören ve anlayan bir bakışla karşı karşıya olabilirdik. İnsanları kendi trajedisinin malzemesi yapmayıp, onların trajedilerini görebilen ve onlara da 'varlıklarını' bahşedebilen bir bakışla. Siz başka bir yazıdan söz ediyorsunuz sanırım. Yine de çok teşekkür ederim yorumunuz için. Zira katılmadığınız bir yazıyı eleştirirken nezaketi elden bırakmadığınız ve kendi fikrinizi kararlılıkla yazdığınız için. Bence ihtiyacımız olan tam da bu, kendi görüşlerimizi savunurken başkalarına da kulak vermeyi ihmal etmemek. Eleştiriyi yazan kişi kitabi, kendi algisiyla ve kendi kurguladığı varsayimlarla yorumlamis. Ayni kitabi okuyan biri olarak farkli bicimlerde yorumladım. Yapilan eleştiri mesnetsiz bir elestiridir. Umarim elestirmen arkadas kendisini zaman icinde biraz gelistirme firsati bulmustur.


Marcel Proust'un kronik erteleme alışkanlığını ilk öğrendiğimde, A, ne kadar güzel demiştim. Demek ki bu korkunç alışkanlığa rağmen Marcel Proust bile olunabiliyordu. Eh, ben de bi' şeyler yapabilirdim belki. Marcel Proust'la alakalı bir yazı yazılınca, o yazının en ahenksiz kısımları, yazardan yapılan alıntıların dışında kalan kısımlar oluyor. Bir defasında ben de yazdım, biliyorum. Bu yüzden sizi jenerikle fazla meşgul etmeyeceğim. Proust, dillere destan iğne oyası başyapıtını yazmıştı yazmasına ama; cici yazarımızın anneciğinin karnından çalışma azmiyle doğmadığı da bir gerçekti. O da zorlandı, o da kendiyle didişti, o da işe koyulmamak için bin bir çeşit makul ve hisli takla attı. Ve bir gün, eserinin yaklaşık beş yüzüncü sayfasına gelince, eski günleri anmak üzere, gülümseyerek aşağıdaki satırları kaleme aldı: Pöti Marcel'in, eline kalem alma konusunda aşırı kırılgan ve çekingen olduğu zamanlardan bir düşünce ve eylem serisiydi bu. Bir başka açıdansa, insanın başını döndüren bir procrastination döngüsü!


Michel Gondry'nin yönetmenliğini yaptığı, senaryosunda Charlie Kaufman'ın da parmağı bulunan Eternal Sunshine of the Spotless Mind (Sil Baştan, 2004) bir aşk hikayesinin sonuyla başlar. Birbirlerini unutmaya çalışan bir adam, Joel, ve bir kadın, Clementine. Tanıdık kavgalar. Adamın her davranışı kadına batar. Kadının bir zamanlar çok çekici görünen özellikleri artık adamı deli eder. Birbirlerini hayal kırıklığına uğrattıkça öfkeleri daha da artar. İlişki sarpa sarmıştır, geriye dönüş yoktur. Düzelmeyecektir; bunu onlar da bilir, hikayeyi izleyen bizler de. Paylaştıkları tek şey birbirlerine çektirdikleri acıdır artık. Nihayet ayrılık kararı verilir, yollar ayrılır. Yeni bir süreç başlar bu noktada: ayrılık süreci. Film bize bu süreci göstermez, atlar. Kadın bu sürece dayanamamıştır çünkü. Biten ilişkinin yasını tutamaz, ayrılık sürecini hemen bitirmek için kökten bir çözüm bulur: Adamı hafızasından sildirir. Hepimiz için sadece bir düş olan bu hafıza sildirme düşüncesini yönetmen Michel Gondry, kahramanları için mümkün hale getirir. Bunu ilk yapan Clementine'dır; ufak bir operasyonla Joel'ı hafızasından sildirir. Bunu şans eseri öğrenen Joel, Clementine'ın neden böyle bir şey yaptığına anlam veremez ve üzüntüsünden deliye döner. Ertesi gün, aynı operasyonu geçirmek üzere Doktor Mierzwiak'ın kliniğinde alır soluğu. Fakat Joel'ın operasyonu Clementine'ınki gibi geçmez, terslikler meydana gelir; çünkü Joel silme işlemi sırasında, baygınken, aslında Clementine'dan ve onun anısından gerçekten kurtulmak istemediğini anlar. Bunun üzerine, hala baygınken, zihninde bu silinişe ve bu unutuşa direnmeye başlar. Filmin çoğu Joel'ın zihninde, hafızasında geçmektedir: Joel'ın Clementine ile geçirdiği anların anılarına tanıklık ederiz. Clementine'ın Joel'ın hayatının her yerine, her şeyi değiştirircesine sirayet ettiğini görürüz. Anılarını kaybetmek istemeyen ve silme işlemine direnen Joel, zihindeki Clementine'ı hafızasının derinlerine, Clementine'ın ait olmadığı yerlere kaçırır. Buna rağmen zihindeki Joel, zihindeki Clementine'a sensiz, senin olmadığın hiçbir şey hatırlayamıyorum der. Sanki çocukluk anılarında bile Clementine vardır... Öte yandan, hafızasını Joel'dan arındıran Clementine'ın hayatı dayanılmaz bir boşluğa dönüşmüştür, 'her şey anlamsız' diye feryat eder, tutunacak hiçbir şey bulamaz bu yeni hayatında ve temiz hafızasında. Filmi her izleyişimde filmin sorduğu hafıza, unutma, hatıralar sorusu karşısında büyüleniyorum. Hafıza çoğumuzun düşündüğü gibi bir görüntü arşivi midir, istediğimiz zaman istediğimiz anıyı bulup, aynen geçmişte kaydedildiği haliyle izleyebiliyor muyuz? Hafızanın haritasını çıkarabilir miyiz? Tüm köşeler aydınlanabilir mi, yoksa her zaman karanlıkta kalacak gizli saklı mağaraları var mıdır hafızanın? Hafızaya kaydedilen bir anı, diğer anıları dönüştürmez mi, her anının birbirinden ayrı bir kompartmanı mı vardır? Hafıza, geçmişi korumak için güvenilir bir araç mıdır? Geçmişin gerçekliğini gönül rahatlığıyla emanet edebilir miyiz ona? Film bu soruları tartışmaya açar. Hafıza-unutmak-hatırlamak konusunu tartışırken Marcel Proust'a uğramamak olmaz. Proust kayıp zamanın izini sürerken kayıp zamanın aslında hiç yakalanamayacağının farkındaydı. Bilinçli bir yönelişle bulunamaz kayıp zaman. Oysa hepimizin bildiği bir şey vardır, anılar bazen hiç beklenmedik anlarda kendi kendilerine çıkıverirler saklandıkları yerlerden. Proust buna irade-dışı bellek der. Kayıp Zamanın İzinde'deki ünlü madeleine bisküvisi episodu irade-dışı belleğin en iyi örneğidir. Proust Combray'de geçirdiği çocukluğunu ve şehri ne kadar az hatırlayabildiğinden yakınır. Fakat bir öğleden sonra, demli çaya batırdığı bisküvinin kokusu, bir anlığına, çocukluğunu ve Combray'i tüm canlılığıyla geri getirir. Çaya batırılmış bisküvinin kokusu irade-dışı belleği harekete geçirmiştir. Kısacık bir an parlar anı ve söner hemen, ele geçirilmeden. Bu anlık parlama, bilinçli hatırlama çabasının uyduruk gerçekliğinin hiçbir zaman gösteremeyeceği ve göstermek istemediği şeyi açığa çıkarmıştır. Çay fincanının içinden taşan patlama, geçmişle çarpışma gibidir ve çarpışmadan sonra hiçbir şey artık eskisi gibi olmaz... Çay fincanındaki çağrıyla Combray, yepyeni bir biçimde ortaya çıkmıştır: Ne şimdide olduğu haliyle, ne algılandığı haliyle, ne de iradi belleğin sahnelemeye çalıştığı haliyle... Combray artık yaşanamayacağı şekliyle ortaya çıkmıştır, hiç yakalanamayacak haliyle! İşte hafızanın işleyişi böyledir: İzler birbirlerini etkiler, dönüştürür ve hatta bazen bambaşka hallere bile sokarlar. Bu yüzden de, geçmişi olduğu haliyle hatırlamak imkansızdır. Yaşananlar, geçmişi değiştirmiştir. En basit örnek: Ayrılmışsınızdır ve bugünden tüm hikayeyi yeniden gözden geçiriyorsunuzdur. 'Şimdi anlıyorum, çok mutsuzmuşuz aslında' dersiniz. Şimdi çektiğiniz acı, tüm geçmişi acıyla yeniden yorumlamıştır. Şimdi çektiğiniz acı, geçmişin belki de en mutlu günlerine bile bir doz mutsuzluk katıvermiştir. Veya birisi güveninizi sarsmıştır, dönüp bakarsınız tekrar yaşananlara, bir ipucu bulmak istersiniz. O kişiyle geçirdiğiniz tüm geçmişi güvensizlik üzerinden yeniden yazarsınız aslında bu ipucunu ararken anıların içinde. Bunu yaparken de geçmişi, tam geçmişteki gibi hatırlayamayacağınızı fark edersiniz, geçmişi dönüştürürsünüz.


Tasarımcı ve yazar Dinah Fried'ın Fictitious Dishes: An Album of Literature's Most Memorable Meals adlı kitabını yine önce Maria Popova'nın Brainpickings'inde gördüm. Bakmasam olmazdı. Fried tasarımcılık ve yazarlığın dışında fotoğrafçı ve aşçıymış aynı zamanda. Bu gördüğünüz yemekleri de zaten o pişirmiş, sofra düzenlerini falan o tasarlamış. Tabii bazılarını pişirmekte pek zorlanmadığını, mesela Kafka'nın Dönüşüm'ü için tasarladığı yemeği pişirmek ne kelime düpedüz yıkıcı performans sanatından minik bir örnek sergilediğini söylemek isterim. Çöp kutusuna dalmış ve bulduğu her şeyi çıkarıp bulamaç yapmış. Bir hamamböceğinin sevdiği tarzda! Ben esas Frances Hodgson Burnett'ın Gizli Bahçe'si için hazırladığı yemeği iştah açıcı buldum. Hatta yedi sekiz aydır sağlık sebepleriyle yiyemediğim patateslerden ötürü bayağı bir aklım kaldı, rüyama girebilir. Maurice Sendak ve Sylvia Plath spesiyaliteleri de hiç fena değil. Heidi'nin İsviçre usulü tereyağlı peynirli ekmeğini de alabilirim. Yanında koca bir bardak sütle... Oliver Twist tarzı yetimhane bulamacı? Yok, Charles Dickens onu romanda çok fena tarif ediyor, istemem. Gonzo gazeteciliğin üstadı Hunter S. Thompson'un Fear and Loathing in Las Vegas'ındaki portakallar ve sigaralar? Ben sigarayı bıraktım ama içene karışamam, niçin olmasın? Proust kurabiyeleri? Açıkçası, onlar daha leziz görünebilirdi.


Kötü müzikten nefret edin ama onu küçümsemeyin. Kötü müzik iyi müzikten çok daha fazla ve çok daha tutkulu biçimde çalınıp söylendikçe, gitgide iyi müzikten çok daha fazla düş ve gözyaşıyla dolmuştur. Ona bu yüzden saygı duyun. Sanat tarihinde yeri olmadığı halde toplumların duygusal tarihinde muazzam bir yer kaplar. Kötü müzik aşkı demiyorum, ama saygısı, yalnızca zevk sahibi olmanın hayırseverliği ya da şüpheciliği diyebileceğimiz şeyin bir şekli olmakla kalmaz, aynı zamanda müziğin önemli toplumsal rolünün de bilincidir. Bir sanatçının gözünde hiçbir değeri olmayan kim bilir kaç ezgi, romantik gençler ve sevdalı genç kızlar güruhunun seçme sırdaşları arasında yer alır. Nice altın yüzüklerin, ah, uykuda kal böylelerin notaları her akşam hakkıyla ünlü, titreyen parmaklar tarafından sayfa sayfa çevrilir, hüzünlü ve coşkulu hayranlığına en kusursuz maestroların gıpta edeceği, dünyanın en güzel gözlerinden dökülen yaşlarla ıslanır; o maharetli, yaratıcı sırdaşlar ki kedere asalet katar, düşü yüceltir, kendilerine verilen ateşli sırrın karşılığında baş döndürücü güzellik yanılsamasını sunarlar. Halk, burjuvazi, ordu ve soyluların postacıları, onları yıkan matemin, göklere çıkaran mutluluğun habercileri aynı olduğundan, görünmez aşk ulakları, aziz günah çıkaranları da aynıdır. Kötü bestecilerdir bunlar. Her soylu ve eğitimli kulağın dinlemeyi anında reddeceği sinir bozucu bir nakarat, binlerce ruhtan oluşan bir hazineye sahiptir, binlerce hayatın sırrını saklar; onların canlı ilhamı, piyanonun üzerinde hep açık duran, her an emre amade tesellisi, hayalperest lütfu ve idealidir. Birkaç arpej, bir tekrar, nice sevdalının, hayalperestin ruhunda cennetin armonilerini ya da bizzat sevgilinin sesini çınlatmıştır. Kullanılmaktan aşınmış bir kötü romanslar kitabı bizi bir mezarlık ya da köy gibi etkilemelidir. Evlerin bir üslubu yokmuş, mezarlar zevksiz yazılarla süslerin arasında kaybolmuş, ne gam! Estetik küçümsemelerini bir an susturabilecek duygudaşlığa ve saygıya sahip bir imgelemin karşısında, bu tozların arasından, gagalarında öbür dünyanın önsezisini kendilerine yaşatmış, bu dünyada güldürmüş ya da ağlatmış, hala körpe bir hayal dalıyla bir ruhlar sürüsü havalanabilir. Metnin sona erdiği noktada hızlıca ve çaresizce etrafınıza ve hafızanızın içine göz gezdirip bu yazıda tarifi yapılan müziğin çağdaş ve yerel örneklerine ulaşmak istediniz değil mi? Merak etmeyin, konforunuz için her ayrıntı düşünüldü.


Psikanalizin kurucu babası Sigmund Freud'un hayatı boyunca tek bir ödül aldığını, onun da Goethe Ödülü olduğunu ben Tuğçe Isıyel'den öğrendim. Psikanalitik Edebiyat Okumaları atölyeleri de düzenleyen Isıyel, psikanalizin edebiyatla kuvvetli bağlarını, ikisinin de dönüştürücü etkileri olduğunu hatta 'bibliyotrapi' yani kitaplarla tedavi gibi bir disiplinin de doğduğunu anlattı. Okuyalım. Psikanalizin kurucusu Sigmund Freud'a Sizin ustalarınız kimlerdir? diye sorulduğunda, Freud kütüphanesini dolduran edebiyat eserlerini gösterir. 70. doğum günü kutlamalarında da Bilinçdışının Kaşifi unvanıyla takdim edilince, bu unvanı reddederek şöyle der: Ozanlarla filozoflar bilinçdışını benden çok daha önce açığa çıkarmışlardır. Benim açığa çıkarmış olduğum şey ise, bilinçdışının incelenmesine yardımcı olacak bilimsel yöntemdir. Freud, hayatı boyunca tek bir ödül almış; 1930 yılında verilen Goethe Ödülü... Tüm bunlar Freud'un ve haliyle psikanalizin edebiyatla nasıl iç içe olduğunu gösteriyor. Freud'a göre bilinçdışı, sanatçıların yaratma ediminde ihtiyacı olan ilhamın da çok önemli bir kaynağı. Yani bilinçdışı; edebiyat ve psikanalizi buluşturan kavramların başında geliyor. Edebiyat da psikoterapi de içsel çatışmaların çözümlenmesiyle ilgilenir. Her iki durumda da sembolleştirme ve yer değiştirme mekanizmaları kullanılır. Ve her iki durumda da metaforların zengin katkısını görebiliriz. Freud, psikanalizi antik tragedyalarla, Shakespeare'in, Dostoyevski'nin kahramanlarıyla desteklemiş. Örneğin Sofokles'in kahramanı Kral Oidipus, psikanaliz kuramının önemli kavramlarından biri olan Oidipus Kompleksi'ne isim babalığı yapmış. Flaubert'in histerik karakterlerinin, Freud'un 1895'de yayımladığı Histeri Üzerine Çalışmalar başlıklı eserini epey beslediği de söylenebilir. Her sanat dalı gibi edebiyatın da sağaltıcı bir tarafı var. Sabit Fikir Dergisi'ne Edebiyatın İyileştirici Gücü başlıklı bir yazısı yazmış, 'bibliyoterapi' kavramından bahsetmiştim. Doğru zamanda doğru bireyle doğru kitabı buluşturarak kişinin duygusal sorunlarının anlaşılabilmesinde, yaşama uyum sorunlarının ele alınmasında kullanılan bir tedavi yöntemidir bibliyoterapi. Kişilerin iç dünyasını teknik verilerin ötesine taşımak, bunu sembollerle, metaforlarla estetize ederek bir sanat haline getirmek edebiyatın işi. Yazmak, böylelikle zihinsel karmaşayı ya da duygusal çatışmayı düzenlemek sayılabilir. Ve buna eşlik eden okuyucu da yazarla, karakterlerle özdeşleşerek kendi zihinsel ve duygusal süreçlerini düzenlemeyi ve anlamlandırmayı sürdürebilir. Psikanalizin, kendisini kendisine ve dolaylı olarak da okuyucusuna içtenlikle açan; hayatla, kendisiyle, var oluşuyla derdi olan ve bu derde kalemini iliştiren tüm yazarları sevdiğini düşünüyorum. Kötü derken neyi kastettiğiniz önemli. Ben kişisel olarak, eğer çok ciddi teknik sıkıntılar yoksa, edebiyat eserlerini iyi-kötü şeklinde ayırmıyorum. Yazar, okuyucusunu bir yolculuğa davet eder. O yolculuğa çıkıp çıkmamak bize kalmış. Diyelim ki o yolculuğa çıktık, yolculuk beklediğimiz gibi geçmeyebilir. Bunun yazardan ya da kendimizden kaynaklanan türlü sebepleri olabilir. Veya o anda böyle bir yolculuğa ihtiyacımız yoktur, önceliğimiz başka bir şeydir. Başka biri içinse bu belki de hayatının en muhteşem yolculuğu olacaktır. Bir edebiyat metnini sevmemiş olabiliriz, yazara ya da yarattığı karakterlere yakın hissetmemiş, onlardan nefret etmiş veya onları anlamamış olabiliriz... Elbette bunun tam tersi de mümkün; kendimizi bir karaktere yakın hissetmiş, ona acımış ya da aşık olmuş hissedebiliriz. Yahut kitabı okuduğumuz an unutabilir, bir türlü bitiremeyebiliriz... Psikanalitik okuma önce kendi içimizde başlar. Ve okuduğumuz çoğu şey yazarın ruhsal süreçlerinden bağımsız olmadığı gibi, okuyucu olarak bizim kendi ruhsal süreçlerimizden de bağımsız değildir. Bir yerde insan varsa, orada bilinçdışı da vardır. Ve bilinçdışı psikanalizin ana malzemesidir. Resim, müzik, mimari, politika, moda... Bu alanların hiçbiri insandan yani bilinçdışından ayrı düşünülemez. Bu yüzden psikanaliz bilinçdışının olduğu her yere burnunu rahatlıkla sokabilir. Burnunu soktuğu yerde ise iyi koku almakta üstüne yoktur. Bir edebiyat metnini okurken artık hiç bir şey eskisi gibi olmayabilir... Tercihen biraz kafanız karışmış ya da basitçe farklı bir görüş açısı kazanmış olarak çıkabilirsiniz. Türk edebiyatından eserler seçiyor, bir öykü, bir mektup, bir roman inceliyoruz. Romanda birkaç alternatif belirleyip o alternatifler içerisinden çoğunluğun tercihine uyuyorum. Bazı gruplar bireysel ya da kolektif olarak bir eseri inceleyip ortaya bir ürün koymak istiyorlar. Onlara elimden geldiğince destek oluyorum. Atölye bittiğinde de katılımcılarla bağlantımız sürüyor. Yazdıkları incelemeleri edebiyat dergilerine, edebiyat sitelerine gönderiyoruz. Örneğin atölyeye katılan bir grup Sadık Hidayet'in Kör Baykuşunu inceledi ve o yazı Varlık Dergisi'nde yayımlandı. Seanslarımda çoklu gerçeklikle çalışıyorum. Gerçekliğin lineer bir düzeni yok, mutlaka geçmiş, şimdi ve gelecekle bağlantılı. Kişiler ilişkilerine, geçmiş deneyimlerinin tortularını da taşıyorlar. Böylece iki taraflı bu gerçeklikler birbiriyle çatışıp duruyor. Kişilerin olayları algılayış tarzları da farklı oluyor. O yüzden anın gerçekliği ve çiftlerin ilişkideki duygusal pozisyon alışları terapist olarak benim için son derece önemli. Terapide odaklandığım şeylerin başında bu geliyor. Edebiyattaki karakterleri, kurguyu anlamaya çalışırken de önemli bir araç oluyor bu bakış açısı. İşin aslı, terapide karşılaştığınız andan itibaren danışanla olmak ve birlikte edindiğimiz yeni deneyimler yoluyla onun gelişmesini, dönüşmesini sağlamak çok kıymetli. Benzer bir süreç bir kitabı okuma serüveninde de olabiliyor. Başarılı bir psikoterapi sürecinde olduğu gibi, bir kitabı bitirdiğimizde de kendimize dair bir şeylerle karşılaşıyorsak, ne mutlu bize. Psikanaliz, ruh çözümlemesidir. Ruhsal işleyiş süreçlerimizi inceleyen bir bilim dalı ve aynı zamanda ruhsal sorunlarımız, arayışlarımız konusunda etkili bir tedavi tekniğidir. Bir bakıma insanın kendisini kendisinden yeniden yaratması da denebilir. Ana malzemesi de işte 'bilinçdışı'dır. Bastırma yoluyla... Yüzleşmek istemediğimiz anılarımızı, düşüncelerimizi, duygularımızı, travmalarımızı, arzularımızı bastırıyoruz. İşte psikanaliz dediğimiz pratiğin merkezinde de bilinçdışına itilmiş olanın bilince çıkarılması var. Psikanaliz sayesinde iç dünyamızda olup bitenler arasındaki bağlantıları ve bunların yaşamımızdaki olaylara, ilişkilere, tekrar eden sorunlara ve içinden çıkamadığı durumlara nasıl sebep olduğunu görmeye başlıyor; içgörü kazanıyoruz. Bu süreç başlangıçta kendimizle ve dünyayla aramızdaki fırtınayı arttırsa da, fırtına bir süre sonra diniyor. Daha güzeli, fırtınanın ne zaman geleceğini anlamamızı sağlayacak bir öngörü yaratıyor.


Gabo'dan, yani Gabriel Garcia Marquez'den etkilenen ve neredeyse bütün koleksiyonlarını ismi artık onunla özdeşleşen büyülü gerçekçilik akımı üzerine inşa eden iki genç modacıdan bahsedeceğim. Tata Christiane adlı markanın yaratıcısı olan Julie Bourgeois ve Hanrigabriel 2007'den bu yana kadınlar, erkekler, çocuklar, yaşlı insanlar ve travestiler için tasarım yapıyor ve tasarladıkları kıyafetleri içlerinde tutkulu kraliçeler, tek gözlü korsanlar, çingeneler, sokak çocukları gizlenmiş, kısacası punk ruhu taşıyan herkes giysin istiyorlar. Büyülü Gerçekçilik I adlı bu gördüğünüz koleksiyonun ilham kaynağı, Gabriel Garcia Marquez'in başyapıtı Yüzyıllık Yalnızlık. 1967 tarihli romanın ilham kaynağıysa Alman eleştirmen Franz Koh'un gerçek üstü öğlerle hakikatin birleştiği ve başka türlü bir hakikat yarattığı edebiyat yapıtları için 1925'te kullandığı büyülü gerçekçilik terimi. Tata Christiane adlı markanın Büyülü Gerçekçilik I adlı koleksiyonu, edebiyatla modayı birleştirme yolunda çarpıcı bir girişim. Julie Bourgeois ve Hanrigabriel'in 2007'de yarattığı marka, teatral unsurlarla yaratıcı ama giyilebilir tasarımları bir araya getirmeyi hedefliyor. Tata Christiane'ın tasarımcıları yaptıkları işi, şu karmakarışık çağımızda bir soluk alma fırsatı olarak değerlendiriyor. Aslında karmakarışıklık, tek tek bütün parçalara yansımış. Tüyler ve fırfırlar fantastik unsurları sokakta da giyilebilir tasarımlara dönüştürürken alttan alta çılgın bir mizah duygusu ihmal edilmemiş. Desenlerinde eski usul resimlerle enteresan tipografilerin kullanıldığı kıyafetlerin hepsi en küçük ayrıntısına kadar elde üretiliyor ve sınırlı sayıda satışa sunuluyor. Bu arada, Tata lakaplı Julie Bourgeois ve ortağı Hanrigabriel sokakta yaşamayan modanın bir kıymeti olmadığına inanıyorlar. Sokak modası da onlara göre şıklığı farklılıkla, güzelliği rahatsız edicilikle birleştirirse ilgi çekici olabiliyor. Kötü zevk doğru yerde kullanıldığında artık kötü zevk olmaktan çıkar diyor, Bir tasarım hafızamızı harekete geçirmediyse, ruhumuza dokunamamıştır diye ekliyorlar. Onlara göre, bir Tata Christiane kadını punk ruhu taşır, tutkulu bir kraliçe, tek gözlü bir korsan, bir çingene ve sokak çocuğu olabilir. Bu yüzden de tasarım yaparken herkesi düşünüyor; ürettikleri kıyafetleri kadınlarla erkeklerin yanı sıra, çocuklar, yaşlı insanlar, travestiler de giysin istiyorlar.


Bugünlerde çoğu kişi gibi siz de başka yerlere ve zamanlara hatta belki başka dünyalara kaçabilmeyi hayal ediyorsanız, Tim Burton'un filmi Bayan Peregrine'in Tuhaf Çocukları, uygun bir seçim olabilir. Hem zaten Ransom Riggs'in bizde İthaki Yayınları etiketiyle çıkan üç kitaplık ünlü serisini okuduysanız, siz de filmi aylardır sabırsızlıkla beklenlerden olmalısınız. Birkaç yıl önce, 'vintage' fotoğraflar toplamaya başladım. Hani şu bitpazarlarından birkaç kuruşa alabileceğiniz türden fotoğraflar... Bulduklarım arasında, en tuhaf ve ilginç olanların hep çocuk fotoğrafları olduğunu fark ettim. Ve bu çocukların kim olduğunu, hikayelerini merak ettim. Fotoğraflar isimsiz olduğu için bunu öğrenmenin yolu yoktu. Ben de madem gerçek hikayeleri bilmiyorum, o zaman kendim yaratayım diye düşündüm. Eğlenceli, tuhaf ve organik bir yazma süreciydi. Bitpazarlarına ve antika dükkanlarına ek olarak, bazı cömert koleksiyoncuların evlerindeki kutular, dosyalar ve albümler arasında da uzun saatler geçirdim. Bazı koleksiyoncuların en az 10 bin fotoğrafı olduğunu düşünürsek, 100 binden fazla fotoğraf geçmiştir elimden. Bayan Peregrine'in Tuhaf Çocuklarının yönetmeni Tim Burton. Başrolleri, Eva Green, Asa Butterfield, Ella Purnell, Samuel L. Jackson, Judi Dench, Rupert Everett, Milo Parker, Chris O'Dowd, Allison Janney ve Terrence Stamp paylaşıyor. Bunun cevabını bilemiyorum, çünkü bu benim ilk romanım. Elbette senaryo yazmak ve film çekmek, görüntülerin dizilişi üzerine düşünmüş olmak bana bir şeyler öğretmiştir. Yazarken sahneleri gözümün önüne getirebiliyorum, 5 yıl önce bunu yapamazdım. Kimi zaman da bazı sahneleri ben yönetiyormuşum gibi geliyor. Emerson, görünenin dışında bazı şeylerin var olma ihtimalinden bahseder, ayrıca yazdıklarına bakınca 'tuhaf çocuklardan' bahsettiği bile düşünülebilir. Dünyanın sıra dışılığını ve gizli bir dünyanın keşfini içeren diğer birçok eser gibi Bayan Peregrine'in ana temalarından biri de, 'uyanış'tır. 19. yüzyılın ortasındaki New York'u görmek isterdim. I. ve II. Dünya Savaşı'ndan önce, henüz bombalanmamış Avrupa şehirlerini de. Gerçek Roma'yı, 16. yüzyılda altın çağını yaşayan rengarenk Venedik'i ya da Marco Polo'nun da geçtiği İpek Yolu'nu görmek ilginç olabilirdi. Ama bu liste uzar gider. Tim Burton, benden 'kuş' karakterini canlandırmamı istedi. Bayan Peregrine, 'çocukları için' her şeyi göze alabilen cesur bir kadın. Ve evet, o bir kuş... Bu yüzden canlandırırken sert kafa hareketleri yapmalı, gözümü pek kırpmamalı ve hızlı hızlı konuşmalıydım. Bu kadar 'bambaşka' birini canlandırmak çok eğlenceliydi diyor aktris Eva Green. İlk kitaba başladığımda, önümde temiz, bomboş bir sayfa vardı. İkinci kitaptaysa akan bir hikayeye devam ediyordum. Etkilemediğini düşünmek isterim. En acımasız eleştirmenim yine benim. Bu yüzden diğer insanların yargıları beni fazla etkilemiyor. Hala sessiz bir odada, tek başıma yazıyorum, sanki hiç kimse okumayacakmış gibi. Karakterlerin her biri benim kişiliğimin abartılarak yansıtılmış yönlerini taşıyor. En sevdiğim de haliyle o anki hislerime göre değişiyor. Enroch somurtkan ve huysuz olduğum zamanlardaki halim. Bazen öğretmeye pek meraklı olabiliyorum ve bu ihtiyacımı Millard kanalıyla aktarıyorum. Emma ise aklındakini saklamadan söyleyen, çok eğlenceli bir karakter. Seçmesi çok zor. Fakat boynuzlu sandalyede oturmuş pipo içen kadını ayrı seviyorum. Gölge Şehirin bıraktığı yerden devam ediyor. Jacob, Emma ve Addison kaçırılmış arkadaşlarının peşinden gidiyor. Burası tuhafların dünyasındaki en tehlikeli 'döngü'... Ve kötülerinin en kötüsünün evi. Okuyucular için hem aksiyon hem de yepyeni ve çok tuhaf fotoğraflar var.


Birkaç haftadır internette bazı kısa filmler dolaşıyordu. Genç yönetmenlerin imzasını taşıyan bu filmler, Günümüzde Raskolnikov baltasını nereye vururdu diye soruyordu. Dostoyevski'nin insan olmanın ahlakını suçlu olarak taşıyan kahramanı Raskolnikov'un adını taşıyan bu atraksiyonu epey bir merak ettikten sonra nihayet öğrendik, hepsi daha önce 160. Kilometre kitaplarını da yayınlayan Edebi Şeyler'in başının altından çıkıyormuş. Raskol'un Baltası yeni ve tavırlı bir anlatı dizisiymiş. Farklı kuşaklardan dört yazar kendi tarzlarının tamamen dışına çıkarak roman da denebilecek dört deneysel metin yayımlamış, beş yönetmen de bu anlatı dizisi için filmler çekmiş. Birkaç haftadır çeşitli kısa filmler ve internet aracılığıyla Günümüzde Raskolnikov baltasını nereye vururdu diye soruyordunuz. Bütün bunların Raskol'un Baltası adında anlatı diziniz için olduğunu öğrendik. Raskol'un Baltası uzun süredir görmeye ihtiyacımız olan bir şeyi, edebiyatçıların bir araya gelerek bir tavır sergileyebileceğini gösterdi bize. Evet, bizler edebiyatçıyız. Bir edebiyat tavrımız var. Yayımladığımız kitapların bununla uyumlu olması gerekiyor. Seçimlerimiz de ister istemez edebiyat hakkında bir bildiri içeriyor. Yayımcılar çoğunlukla edebiyatı dışarıda bırakan bir yayımcılık yapıyor. Nedenleri ne olursa olsun varolan durum bu. Biz baltayı bu dışlayıcı duruma da indirmek istiyoruz. Bu bir deney, bizler de laborantız, sonucu hep beraber göreceğiz. Başarmamız lazım, edebiyatın bu çıkışlara ihtiyacı var. Bu tarz bir çıkışta daha önce 160. Kilometre şiir kitaplarıyla, şiir için, bulunduk. Her iki dizi de, yani 160. Kilometre de Raskol'un Baltası da parasal sermayeyle kurulmadı. Bizim sermayemiz edebiyat yoluyla kurulan iletişimin gücüne inancımız. Zorluklarımız çok, dağıtım sorunumuz var, dağıtımcılar bizi ciddiye almıyor. Okur önüne rafta çıkmayan kitabın peşine düşmüyor. Vitrinler, kitap tanıtım sayfaları aynen deterjan satar gibi kiralık, raf payı almak için para harcamanız lazım, para da bizde yok, bütün bu zorlukları aşmaya uğraşıyoruz, sızabileceğimiz delikler arıyoruz, gerillalar gibi. Edebi Şeyler, şairlerin ve yazarların birlikteliğinden oluşuyor, etkinliğini Ali Özgür Özkarcı, Ömer Şişman, Ahmet Güntan ve benim çabalarımla sürdürüyor. Benzerlerimizle buluşmanın peşindeyiz. Bu aslında edebiyatın temel görevi. Füruzan'ın hatırlattığı Dostoyevski önermesindeki gibi iş ciddiye binince okunacak kitaplar peşindeyiz. Şiirde ve anlatıda girdiğimiz bu deneyi parasal olarak destekleyebilmek için 2013 baharında daha çok satacağını düşündüğümüz, ama kiralık vitrinlere taviz vermediğimize inandığımız seçme kitaplar da yayınlayacağız, işimiz zor, bizim için dua edin. Daha fazla sermaye demeyelim. Bizim o anlamda sermayemiz hiç yok. Onlarınki ses getirmiyor, çünkü onlar yayımcı, yani tüccar. Edebiyatla ilişkilerini bir tüccar olarak kuruyorlar ve buna mecburlar. Yayın dünyasında, kapalı devre çalışan bir sistem var. Halkla ilişkiler, pazarlama, reklam, tiraj bu sistemde öne çıkan yeni kavramlar. Her şeyin eskisi gibi olacağını düşünmek hayalcilik. Pazarlamayı biz de biliyoruz, ama onların pazarlama dediği tamamen ver parayı-bastır ilanı-yazdır yazıyı-getir basayım mantığına dayalı. Edebiyatın gerçek değerlerini hiçleştiren bir pazarlama. Biz yaptığımız tanıtımda da başka yollar aradık. 5 genç yönetmene hiç ayrıntıya girmeden, Raskol'un Baltası adı altında bir paragraflık bir yazı verdik. Onlara serbest davranmalarını söyledik. Adeta küratörlük yaptık. Hazırlanan filmler için de online sergi açtık, olaya böyle bakabilirsiniz. Filmler hala sitemizde 5 yönetmen başlığıyla sergileniyor. Filmlerin bıraktığı etkinin üzerine de manifestomuzu yayımladık, baltayı yüksek edebiyata vurduğumuzu söyledik. Bu da pazarlama, ama bir kavramın, bir bildirinin pazarlanması. Çağa cevap vermek isteğinde olan bir grup edebiyatçının tanıtımı, kendi seslerini duyurabilmek için çağın teknolojik imkanlarını kullanması. Şunu çekinmeden söyleyelim. Biz, yüksek edebiyatın en sadık okurlarından oluşmuş bir grubuz. Şu anda kendini yüksek edebiyat olarak konumlayan edebiyat, edebiyatı edebiyat yapan değerleri günün yozlaşmasından korumak için kaideler koyuyor. Böyle roman olmaz. Yazar edebiyatı bilmiyor. İlk roman otobiyografiktir, ikincisini bekleyelim görelim. Gençler romanı bilmiyor. Her türün bir raconu var. Çok kişisel bir anlatı. Bunlar çok fazla bugüne ait şeyler, geleceğe kalmaz. Çok fazla olaya yaslanmış. Hiç olay yok bunun içinde. Gündelik dile yaslanıyor, kalıcı olamaz... Bu tutuculukla edebiyat güncel olamaz, tıkanır kalır. Her yüksek edebiyat aslında bir zamanlar kendi de bu kuralların dışına çıkan bir bebekti, bunu unutuyorlar. Öte yandan pazar çoksatan kitaplar istiyor. Çoksatan kitapların da bir gücü var, okurlar orada günümüzü buluyor. Bizim çoksatanlarla savaşabilmek için önce bizi tutan zincirlere vurmamız lazım, yani yüksek edebiyata. Bu iki kümenin dışında bir yerde buluşabilecek okurları arıyoruz, edebiyat değeri olan ama günümüz hakkında da bir patlama taşıyan. Daha çok genç yazarların kitaplarını basmak istiyoruz. İlk romanları. Ama tabii yaş kısıtlamamız yok. İlk dört kitabımızla da her yaştan yazarın eline balta alabileceğini kanıtladık. Hele Orhan Duru baltasını öldükten sonra savurdu. Bir yazarın yaşamdan sonra da gençleşebileceğini görmek bizim manifestomuzun ruhunu görmek gibi oldu. Manifestomuzda dediğimiz gibi Çatışkan Raskolnikov'lar arıyoruz. Raskolnikov o baltayı iyi bir amaç için kaldırdı. Tefeci kadını kız kardeşine yardım etmek için öldürdü. Öldürdüğü şeyin değerli bir şey olduğunu hiç unutmadı. İnsan olmanın ahlakını suçlu olarak da taşıdı. Bir şeyi yok etti, ama sonunda bu sayede kendi kurtuluşunu elde etti. Olayımız bu.


Üstelik bu macerayı hem Carver'ın karısı Tess Gallagher'dan hem de biyografisini yazan Tom Jenks'ten ayrı ayrı okuma fırsatım oldu. Dahası, meraklıyım ya, öyküdeki kör adamın kim olduğunu öğrenince duramadım onun da fotoğraflarını aradım, buldum. Ama bana göre en güzeli, Carver'ın Katedrali yazmasına yol açan olayın gerçekleştirdiği o geceyi Tess Gallagher'ın da kendi perspektifinden yazmış olmasıydı. Adı, The Harvest, yani Hasat olan bu öyküyü henüz bulamadım, okuduğumda mutlaka burada yazacağım. Aşk Konuştuğumuzda Ne Konuşuruz'dan sonra Ray için en büyük çıkış, 1982 sonbaharında Syracuse'dan New York'a giden bir trende yazmaya başladığı 'Katedral' oldu. Maryland'de oturan arkadaşım Jerry Carriveau arayıp bizi ziyaret etmek istediğini söylemişti. Karısı kısa bir süre önce kanserden ölen Jerry doğuştan kördü. 1970'de Seattle Polis Müdürlüğünde görev yaptığım sırada bir yıl onunla çalışmıştım. Araştırma ve Geliştirme Departmanı'ndaki işimiz, başka bazı görevlerin yanı sıra, parmak izlerine kolayca erişilmesini sağlayacak bir dosya sistemi oluşturmaktı. Jerry'nin geleceği belli olunca Ray'e arkadaşımın daha rahat çalışabilmesi için parmak izi desenlerini nasıl hafif kabartılar oluşturacak şekilde bir kalıba çizdiğimi anlattım. Jerry'nin elini tutup o kabartıların üzerine götürüyor, bir yandan da parmaklarının ucunda hissettiği o kabartıları ona sözlü olarak tarif ediyordum. Öykülerini genellikle bir iki oturuşta ve elle yazardı Ray. Yazarken odasına kapanır ve oradan sadece kahve içmek ya da ona gelen mektuplara bakmak için çıkardı. Katedral öyküsünün gerçeğini bir de Carver'ın biyografisini yazan Tom Jenks'in kaleminden okuyalım... Unutmadan; yukarıdaki karede Katedral öyküsünün kör adamı Jerry Carriveau'yu görüyorsunuz. Gerçek adı bu. Fotoğrafları çekense Raymond Carver'ın yakın arkadaşı Bob Adelman. Ray Carver'la ilk kez 1984 yılının Eylül ayında New York'ta bir yayıncılık davetinde tanıştım. O gece orada Richard Ford, Toby Wolff, Jay Mclnerney, Tom McGuane, Jim Crumley ve Ralph Beer gibi başka yazarlar da vardı. Bariz erkek bir topluluktu ve beni en çok etkileyen şey, biz bir gece kulübüne gitmek üzere toparlanırken Ray'in, acaba hangi kadına gittiğine dair tatsız erkek şakaları arasında kendini bir taksiye atması ve kaldığı otelin yolunu bir başına tutması oldu. Şakaları gülümseyerek savuşturmuş ve taksiye yüzünde çok ciddi bir ifadeyle binmişti, başına dert almak istemediği belliydi. Esquire dergisinde editördüm. O güne dek Ray'le sadece mektuplar ve telefonlar aracılığıyla iletişim kurmuştuk. Hatta öykülerinden bazılarını dergide basmıştım da. Anlayacağınız bu adamı birazcık tanıyordum ve taksiye binip uzaklaşmasını izlerken onun otel odasına geri döndüğünü (henüz erkendi, saat daha 10 bile olmamıştı) ve Syracuse'daki Tess Gallagher'a telefon ettiğini hayal ettim. Hayalimde her akşam saat 10'da birbirlerini arıyor ve birkaç saat konuşuyorlardı. Yani diğerleri haklıydı, gerçekten de Ray koşa koşa bir kadını görmeye gidiyordu. Bir buçuk yıl sonra Syracuse'daki evlerine, onunla çalışmaya gittim. Üzerinde çalıştığımız bir kitap için günlerce öyküler okuduk, geceleri de televizyon izledik. Bir gece, 'Uğultulu Tepeler'in PBS versiyonunu seyrediyorduk, Ray ansızın başka bir televizyon gecesini anlatmaya koyuldu, Tess'in bir zamanlar yanında çalıştığı kör adamın ziyarete geldiği geceyi. Daha sonra Ray bu olanları bir öyküye dönüştürmüş ve ona 'Katedral' adını vermiş. Ray'in cesaretlendirmesiyle öykü yazmaya başlayan Tess de bu olanları kendi bakış açısıyla başka bir öyküde anlatmış.


Rebecca Solnit + Darren Aronofsky işbirliği: ANNE! Elimdeki kitaplara bakalım.... David Le Breton'dan Yürümeye Övgü, Frederic Gros'tan Yürümenin Felsefesi... Hmmm, ikisi de çok vaatkar! Üzerine çok yazılıp çizilir bu yürüme konusunun ama ben flaneur'lerden başlayacağım. Anladığım kadarıyla, flaneur, yani 'aylak şehir seyyahları'nın doğuşu, tam da şehirlerin doğuşuna denk düşüyor. Yani kırda bayırda aylak aylak gezmek katiyen aynı şey değil; flaneur tanımı sadece şehri deneyimleme amacıyla ve 'para harcamadan' gezerken köşede bucakta keşfettiklerini başkalarıyla paylaşan kişilerden başkasına uymuyor. Onları, Instagram'a fotoğraf yüklemek ve Facebook'ta daha çok like almak gibi boş işlerden başka amacı olmayan sosyal medya fenomenleriyle karıştırmayınız lütfen. Zaman ya da mecburiyet kavramlarını tanımadan, yaptıklarına karşılık beklemeden gezen, deneyimleyen insanlar onlar. Flaneur'leri anlatan en güzel tarif şu: Kendini en çok evin dışındayken evinde hisseden kişi. Fransız şair Charles Baudelaire'se, Farkındalığı yüksek kaleidoscope'lar demiş. Bir yerlerde de Kaplumbağa gezdiricisi tanımını okumuştum. Gerçekten 19'uncu yüzyıl sonu ve 20'nci yüzyıl başında Parisli flaneur'lerin işi iyice abartıp boyunlarına ince ipten tasmalar taktıkları kaplumbağaları gezdirdikleri söyleniyor. Olabilecek en yavaş şekilde yürümek, böylece en küçük ayrıntıyı bile gözden kaçırmamak için... Akımın edebiyattaki temsilcilerine gelince; Ezra Pound, Andre Breton ve Pasajların yazarı Walter Benjamin'i sayabilirim. James Joyce'un Ulyssesi, bir flaneur roman. Şair T. S. Eliot'un J. Alfred Prufrock'ın Aşk Şarkısı ise kesinlikle bir flaneur şiir. Burada duralım: Bir şey dikkatinizi çekti mi? Benim çekti. Aralarında tek bir kadın bile yok. Yürüme kitaplarında eksik olan bu. Peki neden? Amerikalı feminist yazar Rebecca Solnit de tarihteki bütün ünlü yürüyüşçülerin niye erkek olduğunu merak etmiş ve şu sonuca varmış: Çok uzun yıllar boyunca yürüyüş yapmak, avarelik etmek erkeklerle kadınlar için farklı anlamlara gelmiş, çoğunluk kadınların görmek için değil, görülmek için yürüdüğüne inanmış. Solnit'e yeniden döneceğiz ama önce kadın ve yürüme meselesine epeyce kafa yoran, bununla kalmayıp Flaneuse: Women Walk the City adlı bir kitap yazan bir başka kadından bahsedeceğim. Lauren Elkin, gerçeğin hiç de sanıldığı gibi olmadığını, Virginia Woolf'tan George Sand'a to Sophie Calle'den Martha Gellhorn'a şehri adım adım gezen ve yaratıcılığının tam da bunu yaparken serbest kaldığını fark eden kadınları anlatıyor. Daha yeni örnekler de veriyor... Mesela büyük şehirleri baştan aşağı kat ederken bir yandan da gördüklerinin karakalem resimlerini çizen Laura Oldfield Ford ya da Londra turuna çıkacaklara mükemmel sesli rehberler hazırlayan modern sanatçı Janet Cardiff... gerçi flaneur'lük etmek için rehbere ihtiyacınız da yok. Belki bir tek Google Maps. Rebecca Solnit'e döneceğiz demiştim ya, bugünlerde onun bambaşka bir yönünü keşfedeceğiz. Requiem for a Dream, Dövüşçü, Siyah Kuğu gibi filmlerin dahi yönetmeni Darren Aronofsky'nin Anne! si, Solnit'i sinema seyircisiyle buluşturan film aynı zamanda. Anne!, eleştirmenlerle seyircileri keskin bir hatla ikiye bölen tuhaf ve sürprizli bir ya seversin ya nefret edersin filmi. Aronofsky şımarıklık etme özgürlüğünü kullanmış diye kestirip atan da var, bugüne kadarki en şairane ve sert filmini çektiğini söyleyen de. İzleyip kendiniz karar verin. Sonuçta işin içinde Aronofsky, Michelle Pfeiffer, Javier Bardem ve Jenniffer Lawrence da var. Eh, bir de söylediğim gibi, feminist edebiyatın güçlü temsilcisi Rebecca Solnit. Hikayenin sürprizini kaçırmak istemediğim için minicik bir özet geçeceğim: Solnit senaryonun yaratıcısı değil, o kısımdan tamamen Aronofsky mesul. Fakat filmin, ancak finalde öğrenebileceğiniz özünü oluşturan şeyi o yapmış ve Hristiyanlığın en temel duasının yeni bir versiyonunu, bir uyarlamasını, tam da feminist bir yazara yakışacak türden farklı bir şeklini yazmış. Burada kesiyorum, dediğim gibi hikayeyi açık etmeye niyetim yok. Ama şunu söyleyebilirim: Filmde kimi izliyorsanız, onun aslında başka biri olduğunu öğreniyorsunuz. İlham kaynağını yitirmiş şair, şair değil. Onun endişeli ve kederli eşi, eş değil. İkisinin evine habersiz gelip yerleşen ve buldukları her şeyi vandalca kullanıp ortalığı darmadağın edenler de misafir değil. Seyrettiğimizde konuşuruz.


Yakındaki Uzak ve Kaybolma Kılavuzuyla tanıdığımız Amerikalı Rebecca Solnit, Encore Yayınları'ndan çıkan yeni kitabında kadın hikayeleri anlatıyor: IMF'nin Fransız başkanının New York'ta Afrikalı bir mülteciye cinsel tacizde bulunması. Yeni Delhi'de tecavüze uğrayan Jhoti Singh'in öldürülmesi. Ohio'daki tecavüz vakası. Güney California'daki kadın katliamı. Hepsi ürpertici, hepsi gerçek. Bir de tabii kitaba adını veren şu bilgiçlik taslayan erkekler meselesi var. Rebecca Solnit, Bana Bilgiçlik Taslayan Adamların Türkçe baskısına nefis bir önsöz yazmış. Orada dikkatimi şu çekti: Solnit, uyuşturucu verildiği için bilinçlerini yitirmiş ve bazıları cinsel saldırıya uğramış kadınların fotoğraflarını çekip Facebook sayfalarına yükleyen Pennsylvanialı bir erkek kolej grubundan, Amerika'da, Avrupa'da, Asya'da, Afrika'da erkek şiddetinin susturduğu. yaraladığı, yok ettiği kadınlardan ve kalbimizin sızısı Özgecan Aslan'ımızdan bahsederken bile umutsuz değil... İki tarafın da özgürleşebilmesi için erkeklerin feminizme, feminizminse erkeklere ihtiyacı olduğunu söylüyor ve Ayrımcılığı tek başına kadınlar yok edemez, tıpkı siyahların ırkçılığı beyazların katılımı olmadan yok edemeyeceği gibi diyor. Ona katılıyor ve kitabını, meseleye uzak olmayan herkese tavsiye ediyorum. Aşağıda yazarın Türkçe baskıya önsözünü okuyacaksınız. Bu kitap, şiddet kurbanı olmamak için harcanan bir hayattan, okuduğumuz haberlerden, şiddet, özgürlük ve adalet hakkında düşünmekten ve toplumsal cinsiyetten ders çıkarıyor. Bölümlerden biri İngiliz yazar Virginia Woolf ve esrarın, karanlığın, bilinemez olanın kullanımı hakkında. Diğer bir bölüm Birleşik Devletler vatandaşı Meksika doğumlu Ana Teresa Fernandez'in resimlerinde anlattığı kadınlar üzerine. Bir üçüncüsü IMF'nin Fransız başkanının, New York'ta Afrikalı mülteciye cinsel tacizde bulunması hakkında. Bir diğeri, Yeni Delhi'de tecavüze uğrayan Jhoti Singh'in öldürülmesiyle başlıyor ve Ohio Steubenville'deki cinsel saldırıyı ve California'nın güneyindeki kadın düşmanı katliamı da anlatıyor. Ve bir de 'bilgiçlik taslayan adamlar' meselesi var; bu adamlara Berlin'den tutun da Rocky Dağları'na kadar her yerde rastlayabiliriz. Bu, hep karşılaştığımız meselelere dair evrensel bir kitap ya da benim San Francisco'daki kendi öznel konumumdan dünyaya bir bakış. Türkiye'deki feminizm ve toplumsal cinsiyet politikaları hakkında pek fazla şey bilmiyorum, ancak biliyorum ki bu meseleler hakkındaki konuşmalar artık evrensel. Bizler, farklı ülkelerde yaşasak da fikirlerimizi, hikayelerimizi, acımızı, ve erkek şiddetinden kurtulmak için duyduğumuz coşkulu arzuyu paylaşıyoruz. Bu şiddet bazı bakımlardan ülkeden ülkeye farklılık gösteriyor, bazı bakımlardansa tamamen aynı. Şüphesiz kadınların tecavüzden, saldırıdan, ev içi şiddetten ya da İtalyan feminist Serena Dandino'nun 'femicide' diye adlandırdığı nefret nedeniyle veya hiçbir hakka, yaşama hakkına dahi sahip olmadığımız düşüncesiyle işlenen kadın cinayetlerinden çok fazla etkilenmediği bir ülke var. Özgecan Aslan'ın korkunç hikayesini takip ettim, ardında büyük bir tepki doğuracak kadar etki yarattı. Dünya üzerinde pek çok defa yaşanan o anlardan biriydi, Hindistan'dan İtalya'ya kadınların, 'Artık yeter!' dediği anlardan biri... Ve erkeklerin, -daha önce hiç olmadığı kadar- kadınlarla birlikte ve kadınlar için bir şeyler yaptığı anlardan biri. Erkeklerin dahli giderek artıyor, birincisi öğrenerek ve durumu anlamaya çalışarak, ikincisi bu suçu işlemeyerek ve üçüncüsü buna kişisel olarak ve kolektif yollardan karşı çıkarak. Bence feminist bir devrim içindeyiz. Ya da belki 1960'larda veya 1840'larda hatta Mary Wollstonecraft'ın Kadın Hakları Savunması'yla 1790'larda başlayan uzun bir başkaldırı sürecinin devamı olan yeni ve güçlü bir isyanın tam ortasındayız. Bu, heyecan verici bir dönem. Dün Washington Post gazetesine baktım; okuduğum haberler arasında Pennsylvania'daki bir kolejin erkek grubu hakkında bir haber vardı. Uyuşturucu verilmiş ve bilinci yerinde olmayan, bazıları cinsel saldırıya uğramış kadınların fotoğraflarının yer aldığı bir Facebook sayfası açan bu grubun önde gelenlerinden biri sayfayı şikayet etmişti. Yine aynı gazetede, kampüs tecavüzlerini takip edip bunları istismar eden bir grubun haberi vardı. Ayrıca kitle tarafından dövülen, sürüklenip ezilen ve yakılan bir Afgan kadının hikayesi. Kuran'da yazılan yükümlülük ve geleneklere uygun olmadığı halde olayı protesto eden kadınlar, kadının tabutunu taşımışlar. Çoğu zaman gazeteye baktığımda pek çok erkek şiddeti ve kadına şiddet haberi görüyorum. Şiddetin yayılması o kadar normal ki, hayatlarımızın her günkü arka planını oluşturuyor ve nadiren sorgulanıyor. Birleşmiş Milletler son raporlarıyla, kadınlara ve çocuklara karşı şiddetin milyarlarca belki de trilyonlarca dolara mal olduğuna dikkat çekti. Bu şiddetin olmadığı ya da radikal bir biçimde azaldığı ve böylece ölümün, yaralanmanın, korkunun, sessizliğin, tehdidin, kısıtlamanın olmadığı bir dünya hayal edebiliyor muyuz? Kadınların güven içinde yaşadığı, erkeklerle eşit haklara sahip olduğu bir dünya hayal edebiliyor muyuz? Edelim ya da edemeyelim; içinde bulunduğumuz bu 10 yılda hayalimizi gerçekleştirme planına yeniden başlayabiliriz. Başladık bile. Bu, bizi canlandıracak olan çok önemli bir şey. Jhoti Singh'lerin, Özgecan Aslan'ların ve adlarını bildiğimiz ya da bilmediğimiz diğer kadınların hayatlarını huzur içinde, dolu dolu yaşayacakları bir dünyaya!


Egoist Okur'un en sevdiğim yanları, yeri geldiğinde bana aylarca mağarama sığınma özgürlüğü tanıması ve istediğim yazıyı istediğim zaman yayınlamama izin vermesi... Bu yazı, 2008'den geldi. Severek yazmıştım, umarım siz de severek okursunuz. Nereden geldi aklına diye soracak olursanız, son zamanlarda hayvanlara kötü davranışların artması sebebiyle diyeceğim. Nereden mi çıktı? Buyurun, yıllar önce 'Recep İvedik'i, daha doğrusu o tatlıların tatlısı kedili, asansörcü çocuklu sahneyi seyredince yazdığım yazı. Peki ya Recep İvedik? O benim kahramanım olabilir mi? Olur mu olur! Recep ve kedicik; birbirlerini görür görmez 'tanıyan' dünya dışı iki varlık. Bellboy ise onları tehdit olarak algılamayan hatta seven dünyalı, yani filmden mutlu çıkan seyirci. Güzel di mi? Kendinde neye gülüp neye gülmeyeceğimizi belirleme hakkı gören zihniyete zaten kıl oluyordum ama Lars von Trier özentisi 'toplumcu cani' Şavata Bey'in yaptıklarını okuyunca, Recep İvedik kahramanım olsun istedim. Ve mizah ne kadar acımasız ya da kirli olursa olsun, temelde iyi kalplidir, çünkü bir şeylerin değişmesini ister. Bu yüzden statükonun yılmaz savaşçısı sansür, en çok mizah söz konusu olduğunda devreye girer. Sansürcü zihniyet bugünlerde 'Recep İvedik'le uğraşıyor. Sağdan-soldan herkes pek endişeli. Dünyanın en alicenap, en nezih, en erdemli, en entelektüel toplumuyuz ya; 'Recep İvedik' bizi kirletmiş gibi yaparak arındığımızı sanıyoruz. Kaotik toplumların insanları, aynaya bakmayı sevmiyordur belki. Otoriteye yalakalık yaparak var kalabilen otel müdürü ya da içi ancak kızı bir para babasıyla evlenirse rahat edecek olan anne karakteri gibiler, bu filme gülmemişlerse eğer, ne yapalım! Yalnızlığı insan kalabalığına tercih eden Recep'in dünyayı filmlerden öğrenmesine ise hiç itirazım yok. Benim kuşağımdan olup da Stephen King'in 'O' filmindeki palyaçoyu takıntı haline getirmeyen, hatırladığında ürpermeyen kimse yoktur mesela. Recep'in otoyolda ona sarkıntılık eden iri yarı ve sakallı kamyon şoförünü 'Chucky'nin Gelini' diye azarlamasıysa hakikaten çok matrak. Başka bir sürü filme daha gönderme var ama ben en çok 'Blues Brothers' selamını, yani Recep'in gözaltından çıkarken 'onların manevi değeri var' diyerek çocukluk aşkından kalan misketlere sarıldığı sahneyi sevdim. John Belushi için manevi değeri olan şey, büyük aşkıyla geçirdiği tek geceden kalan kullanılmış bir prezervatifti, o ayrı. Bir şey söylerseniz, Bu ne saçma hayat, bu ne dingil hayat, bu ne kopuk hayat, bu ne bohem hayat ya! diye tersleneceğim. Kedileri ve gülmeyi seviyor oluşum bir yana, 'Blues Brothers'ın benim için manevi değeri var.


Oysa Şafak reklamda görünen ilk yazar değildi. Ne Türkiye'de, ne de dünyada... Hemingway, Emile Zola, Steinbeck, Faulkner içki, William S. Burroughs, Jack Kerouac kıyafet, Stephen King ve Kurt Vonnegut Jr. kredi kartı reklamlarında oynamışlardı. Pinhan, Mahrem, Araf, Aşk, İskender gibi romanların yazarı Elif Şafak'ın Miles and Smiles reklamında görünmesi son günlerin en konuşulan hadiselerindendi. Basında ve sosyal medyada bir yazarı hangi reklam filminde görmenin bizi mutlu edeceği konusunda fikir teatileri yapıldı, yazarın bundan sonraki romanlarının satış grafiklerinin düşüp düşmeyeceğine dair tahminlerde bulunuldu. Bir köşe yazarı söz konusu reklam filmini, zaten itibar sorunu olan edebiyatımızda saygınlık açısından kusurlu bir davranış diye tarif etti. Bir başkası, Bu filmde oynamanın yazar olarak ona kaybettirdiği kredileri hangi kartla kazanmak niyetinde acaba? diye sordu. Bana gelince; Elif Şafak'ı savunacak değilim ama genel olarak reklam sevmeyen hatta hiç sevmeyen biri olduğum halde şöyle hissettim: Müziğin, resmin, heykelin, dansın, tiyatronun düşük sanat dalları olduğunu mu düşünüyorlardı acaba? Öyle ya, kimse tiyatroculara yahut ressamlara, Niye reklamda oynadın diye sormuyordu. En marjinal, en düzene başkaldıran rock'çılarımız reklamdan reklama koşuyor, kah cep telefon servisi kah sodalı içecek, kah lolipop reklamında boy gösterip duruyorlardı. Hatta özgürlüğün sesini tanıtımını yaptıkları ürünlerde bulduklarını haykırıyorlardı da kimse ağzını açıp bir şey söylemiyordu. Demek ki bu ülkede edebiyata hala inanılıyor, edebiyatçılar kutsal sayılıyor, onlara sıradan insani davranışlar yakıştırılamıyor diye sevinecek oldum. Ama hayır, söz konusu köşe yazarlarının kıyıda köşede kalmış iyi bir kitaptan, adını sanını pek az kişinin duyduğu müthiş bir edebiyatçıdan bahsettiklerine pek az tanık olmuştum. Mesela Bir Düğün Gecesi, Ölmeye Yatmak gibi romanların yazarı Adalet Ağaoğlu İş Bankası reklamına çıkınca kimse bu kadar içerlememişti. Öykücü ve eleştirmen Tomris Uyar'ın Vakko firması için poz vermesi de olay olmamıştı. Edebiyatımızda özellikle 1980 sonrası ortaya çıkan bir reklamcı şairler kuşağı var. Güven Turan, Hulki Aktunç, Haydar Ergülen, Seyhan Erözçelik gibi... Romancı Hakan Bıçakcı gibi günümüzden bazı isimler de sayılabilir. Beyaz eşya, banka, kredi kartı, deterjan ve mobilya gibi birçok ürüne reklam kampanyası tasarlamaları bugüne dek onların edebiyatçılıklarına farklı gözle bakmamızı gerektirmedi. Reklam yıldızlığı konusunda rekor Mark Twain'in. Neredeyse her teklifi kabul etmiş. Demiryolları, içecekler, mobilyalar, ağrı kesiciler... Ama başka edebiyatçılar da var. Kredi kartları: American Express reklamlarında Stephen King, Discover reklamlarındaysa Kurt Vonnegut Jr. rol almış. Alkollü içecekler: Ballantine Ale adlı bira markasının reklamlarında Ernest Hemingway, John Steinbeck, William Faulkner, Paul Gallico gibi çok ünlü yazarlar görünmüş. Vin Martini adlı kokain içeren tropical içeceğin reklamlarında ise Emile Zola, Anatole France, H. G. Wells, Alexandre Dumas, Henrik Ibsen ve Jules Verne kullanılmış. Efsane polisiye yazarı Mickey Spillane'e gelince, o sloganını da kendi yazdığı yüzlerce Miller reklamında boy göstermiş. Mesela Pernod reklamında Hemingway'in yüzünü görüyoruz. Reklam metni olarak da yazarın kaleminden çıkan bir paragraf kullanılmış. O paragrafta da öyel saçma bir hikaye var ki. Buna göre, adamın biri, savaştan yeni dönmüş. Bir krizin tam ortasında. Acı hatıraların ve parasızlığın yarattığı ruhsal sorunlar yüzünden artık yazamıyor, saatlerce daktilosundaki boş sayfaya bakıp duruyor. İşin kötü yanı, parasızlıktan kurtulması için yazması gerek. O da sonunda bir kafeye gidip iki kadeh Pernod içmeye karar veriyor. Üçüncüye parası yok.


Şahsen Dışarıda yapılanlara bu kadar benzeyecekse, Türkiye'de niçin rock yapılsın ki diye bir tereddüdüm hep vardı. Burada yapılanın, Batı'daki örneklerinden farklı olması gerektiğini düşünüyordum. Yeni seslere, müzikal deneylere açık olmakla birlikte Anadolu'nun müzik geleneğine yakınlığını da gizlemeyen Replikas ise her zaman, bu tereddüdüme cevap alabildiğim nadir gruplardan biri. Replikas'tan Gökçe Akçelik, Selçuk Artut ve Orçun Baştürk'le yeni albümü konuştuk. Birincisi, bu topraklara has bir rock ve popun nasıl olabileceğinin araştırmasını yaptıkları için... İkincisi, o dönemde yaygınlaşan saykedelik müziğe katabilecekleri şeyler üzerine kafa yorduklarından... Mesela Erkin Koray, Toroslar'dan bir türkü alıp Nazım Hikmet'in şiiriyle yorumlamış ve ortaya saykedelik-progresif karışımı acayip bir parça çıkmış. Bu adamların hiçbiri alelade pop starlar değil; söyleyecek sözü olan müthiş donanımlı müzisyenler. Anadolu ezgileri kullanayım da millet etkilensin diye düşünmemiş, müziğimizin içerdiği orijinal unsurları değerlendirmişler. Bunu matematiksel değil sezgisel yöntemlerle yapmışlardı muhtemelen. Sorsanız belki kendileri de ne yaptıklarını bilmez, olsa olsa hangi enstrümanlarla kaç kaçlık ritimler kombine ettiklerini filan anlatırlar. Anadolu popta bizim sevdiğimiz şey, bir ruh. Mistik bir ruh. Biraz tekinsiz, korkutucu. Ama dünyevi de... Derin bir hüznü var. Anadolu popçular aslında, 16'ncı yüzyıldan beri aşıkların yaptığını yapmış; yani dönemlerinin politik ve sosyal meselelerini söze, müziğe dökmüşler. Takipçileri olarak biz de aynısını yapıyoruz. Sadece dert edindiğimiz temalar farklı. Tabii biz şehir hayatının karmaşıklığıyla ilgileniyoruz daha çok; yola çıkış noktamız bu. Bunu, albümde elektronik seslerle, çevresel gürültülerle, aletlerimizi alışılmışın dışında kullanarak, hatta kimi zaman onları müzik aletleri olmaktan çıkararak yapmayı denedik. 1993'ten beri çok bilinçli olmasak da tam anlamıyla buralarda dolanıyorduk. Fakat Anadolu popun ne kadar heyecan verici ve incelemeye değer olduğunu 90'ların sonunda fark ettik. 2000 tarihli ilk albümümüz Köledoyuran da zaten bu hissiyatın bir sonucuydu. Kapalı ve tutucu değil, başka kültürlere açık bir gelenekselcilikten bahsediyoruz. Cazdan da etkilendik. Ornette Coleman'ın yaptığı işlerden, albümleri artık nihayet caz arşivlerinde yer alan Zakir Hüseyin'den... Burada olana sahip çıkalım, koruyalım tarzında bir muhafazakarlık değil bizimki, Zihnimizi açıp yeni sesler keşfedelim ama burada olanın da farkına varalım gibi bir şey... Sonuçta hiçbirimiz bu şarkılarla büyümesek de zamanla hissetmeye başladığımız aidiyet duygusunu önemsiyoruz. Sen, bu toprakların parçasısın, bu müzik senin seslerinden oluşuyor hissi çok güzel. Kendinde olan ama bilmediğin bir şeyi keşfetmek gibi. Hem aranıza mesafe koyarak dışarıdan bakabiliyorsun ona, hem de işte aynı ruhtansınız. Karacaoğlan'ın bir deyişinden. Çünkü hiçbirimiz hayatta değilken buralarda çok güzel şarkılar yapıldı. O işlerin hepsinin mükemmel olduğunu söyleyemeyiz, seçtiğimiz şarkılar zamanla elenerek, süzülerek gelenler. Fakat 90'larda böyle işler hiç çıkmadı, sonradan keşfedilecek tek bir şarkı bile yok. Güzel ve derin olmak bir yana, enteresan bile değiller. Hiçbir rock grubu çıkıp günün birinde 90'lara vefa borcu ödemek, saygısını göstermek için buna benzer bir albüm yapmayacak.


İstanbul Ansiklopedisi için yeni bir Eskici Erhan aranıyor! SALT ve Kadir Has Üniversitesi, iki kurumun karşılıklı öğrenmeye dayalı ortak programlar geliştirmesi amacıyla imzaladıkları iş birliği protokolünün ikinci yılında uzun vadeli bir arşiv ve araştırma projesini hayata geçiriyor. Üç yıla yayılacak projeyle tarihçi ve romancı Reşad Ekrem Koçu'nun (1905-1975) yarım kalmış İstanbul Ansiklopedisi'nin basılı ciltleri ve yayınla ilgili muhtelif nitelikte binlerce belge dijital ortama aktarılarak çok yönlü bir çevrimiçi yazılım aracılığıyla erişime açılacak. Reşad Ekrem Koçu'nun İstanbul Ansiklopedisi için yaptırdığı yapı çizimlerinden bir seçki. Koçu, İstanbul'un muazzam kütüğünü oluşturmak üzere 1944'te başladığı etraflı kaynak tarama ve madde yazımı çalışmalarını 1973'e kadar sürdürür. Sokaklardan mimari yapılara, mühim ya da alelade şahıslardan şehrin adetlerine, tarihi olaylardan şehir efsanelerine nice konu hikayemsi anlatımlarla ve resimlemeler eşliğinde kayda geçirilir. Dönemin değerli tarihçi, edebiyatçı, akademisyen ve sanatçılarının katkıda bulunduğu İstanbul Ansiklopedisi, tezkirecilik geleneğiyle Batılı ansiklopedizmin -Koçu'nun kişisel ilgileri çevresinde şekillenen- benzersiz bir karışımı olur. Yalnızca bir başvuru kaynağı, bir tanıklıklar derlemesi ya da İstanbul'a dair her şeyi içerme çabasında devasa bir girişim değil; bütün bu malzemeyi belirli önem hiyerarşileri ve içerme/dışlama stratejileri doğrultusunda işleyerek kendine has bir İstanbul fikri ya da imgesi inşa eden sıra dışı bir çalışmadır. Koçu hayattayken ancak G harfine kadarki ilk 11 cildi basılabilmiş olan İstanbul Ansiklopedisi'nin sonraki ciltlerinin ham malzemesini oluşturan belgelerin akıbetiyse hep bir merak ve tartışma konusu olmuştur. Reşad Ekrem Koçu'nun İstanbul Ansiklopedisi'nin yayımlanmamış S cildi için madde listesi. Kadir Has Üniversitesi'nin bu yıl, yaklaşık 20 bin ögelik bir belge grubu halinde devraldığı İstanbul Ansiklopedisi Arşivi, Koçu'nun tasarı aşamasında kalmış gelecek ciltler için derleyip kurguladığı, yer yer kaleme aldığı kapsamlı malzeme ile şahsi kütüphanesinden 1460 yayını içeriyor. SALT'ın geliştirilmesini üstlendiği ortak proje, İstanbul Ansiklopedisi'ni çevrimiçi erişime sunarken söz konusu arşivi gün yüzüne çıkararak çeşitli araştırma disiplinlerinin perspektifinden değerlendirilmeyi hak eden bir veri birikimini incelemeye açmaya hazırlanıyor. İstanbul Ansiklopedisi Arşivi, Koçu'nun çalışma yöntemlerine ve dolayısıyla 20. yüzyılın ikinci yarısında kısıtlı imkanlarla çok ciltli ve yazarlı bir yayın üretmeye dair verdiği fikirler açısından bir tür medya arkeolojisi laboratuvarı niteliği taşır. G-Z arası ciltlerde yer alması planlanmış ve arşivde bir listesi de bulunan maddelerin taslakları, yayımlanmış ciltlerdeki bazı maddelerin erken versiyonları, Koçu'nun kimi durumlarda malzemeye göre maddeler derlediğini düşündüren bağımsız metinler ile fotoğraf, çizim ve alıntılar gibi büyük bir çeşitlilik arz eden belge grubu, ansiklopedinin karmaşık ve çok katmanlı oluşum sürecini ayrıntılandırır. SALT ve Kadir Has Üniversitesi'nin ortak projesi, bu bağlamda disiplinlerötesi fikir alışverişleri ve çalışma yöntemlerine olanak tanıyacak şekilde uzman ekipleri bağımsız araştırmacılarla bir araya getiriyor. Arşivin kataloglanmasında makine zekasından yararlanılması planlanan proje, içerikler arasında bağlantılar kurarak yeni araştırma konularının önünü açacak bir çevrimiçi yazılımın sunumuyla tamamlanacak.