Alfa Yayınları'nın gri kapaklı sinema kitapları serisinde son yayınlananlardan biri Hayao Miyazaki'nin en güzel filmlerinden Ruhların Kaçışını konu ediyor. Rüzgarlı Vadi, Gökteki Kale, Küçük Cadı Kiki ve Howl'un Yürüyen Şatosu başta olmak üzere birçok önemli animasyona imza atan Miyazaki, Ruhların Kaçışında, Japon mitolojisini hem kendi ülkesinin gençlerine hem de dünyanın diğer taraflarında yaşayanlara son derece yaratıcı bir biçimde tanıtıyor. Hayao Miyazaki'nin filmlerind sıklıkla simgeler bazen bir kütüphanenin raflarına hatta bir kitaba da sığabiliyor. Miyazaki'nin filmlerinde Batı animasyonlarında sıklıkla rastladığımız türden keskin hatlar yoktur. Bir karakterin kötü olması onun hiç iyilik yapmayacağı anlamına gelmez; gerçek hayatta olduğu gibi iyinin içinde kötü, kötünün içinde iyi vardır. Miyazaki kadın meselesine duyarlı oluşunun yanı sıra, çevreci yaklaşımı ve savaş karşıtı tavrıyla da dikkat çeker. En önemli özelliklerinden biri, filmlerinde Japon kültüründen unsurlar kullanmasıdır. Bu kültürü geçmişten günümüze taşırken çağa uygun hale getirmekte ve böylece unutulmasını engellemektedir. Geleneksel şeyleri terk etmek doğru değil. Yüksek teknoloji tarafından kuşatılmış çocuklarımız her geçen gün kendi köklerinden daha fazla uzaklaşıyor. Onlara kültürlerinin ne kadar zengin olduğunu anlatmalıyız der. Miyazaki'ye göre, Batı sanatı formu tasvir ederken, Japon sanatı ruhu tasvir ediyor. Batılı görüş insan merkezliyken, Japon sanatı evren ve doğa merkezli. Birinde insan yüceltiliyor, diğerinde doğa yüceltiliyor ve insan sadece doğanın bir parçası olarak görülüyor. Bu yüzden Japonlar, gözle görülebilen fiziksel formdan çok resmettikleri sahnedeki yaşama ve ruha önem veriyorlar. Çünkü onlara göre evrenin bir parçası olduğu sürece, en önemsiz gözüken şeyin bile bir canı ve ruhu var. Japon ressamların eskizlerini incelediğimizde ayrıntılı gözlemler sonucu yapılmış gerçekçi etütler de çıkıyor karşımıza ama sanatçılar için bu detaylı çalışmalar, asıl resme materyal sağlamak için yaptıkları işler sadece ve asıl çalışmalar bu detaylı işlerden çok farklı. Perspektif kurallarını ihlal ettiklerinde de bunu, resmin ruhsal özünü öne çıkarmak için yapıyorlar. Bundan dolayı Japon resminde oldukça idealize edilmiş; yüzeysel, şematik ve grafiksel olarak nitelendirilebilecek bir anlatım ortaya çıkıyor. Bu idealleştirme, biçimlerde sadelik, derinlik ve perspektifin kullanılmaması, ışık-gölgenin yokluğu gibi öğelerle destekleniyor. Ruhların Kaçışına gelince, filmin kahramanı on yaşındaki Chihiro, anne ve babasıyla yeni bir kasabaya taşınacağı için mutsuzdur. Yeni evlerine doğru yol alırken, farkında olmadan doğaüstü bir aleme girerler ve anneyle baba domuza dönüşür. Haku adlı bir çocuk panik haldeki Chihiro'ya yardım edeceğini söyler. Chihiro, büyüyü bozup insanların yaşadığı normal dünyaya dönmenin tek yolunun doğaüstü alemdeki bir hamamda çalışmak olduğunu öğrenir. Orada çeşitli zorluklarla mücadele edecek, güzel dostlar kazanacaktır. Sonunda da hem ailesine yardım etmenin yolunu bulacak hem de olgunlaşıp kişiliğini geliştirecektir. Ruhların Kaçışının orijinal adı, Sen to Chihiro no Kamikakushidir. Kamikakushi kelimesi Japon kültüründe gizemli bir biçimde ortadan kaybolan kişiler için, onların öfkeli bir tanrı tarafından kaçırıldığına inanıldığında kullanılır. Ruhların Kaçışının kahramanı da gerçek dünyadan ruhların dünyasına kaçırılmıştır. Filmde Yubaba adlı kadının insanların ismini değiştirmesi ve böylelikle gerçekte kim olduklarını unutturması da mitoloji kökenli bir anlatıdır. Çünkü Japonların dini inancı Shinto'ya göre insanların sahip oldukları en önemli şeyl, isimleridir. 8 milyon tanrıya inanmaları da başta da söylediğimiz gibi ağaçların, ormanların, denizlerin; her şeyin ruhu olduğuna düşünmelerindendir. Mesela Miyazaki'nin filminde korkunç görünüşlü ve pis kokulu birini görenler önce onun Koku Tanrısı olduğunu sanır ama iyice yıkanıp temizlendikten sonra onun aslında insanlar tarafından kirletilmiş Irmak Tanrısı olduğu anlaşılır. Benzer bir olay da Chihiro'ya yardım eden Haku'nun da ismi ondan çalındığı için gerçekte kim olduğunu unuttuğunun ortaya çıkmasıdır. Finalde, Haku'nun beyaz ejderha görünümlü bir ırmak ruhu olduğu anlaşılır. Önemli karakterlerden Suratsız'a gelince... Efsaneye göre yüzü, yani benliği olmadığı için bu varlığın başkalarıyla iletişim kurabilmesinin tek yolu, yuttuğu kişinin sesiyle konuşmasıdır. Oyuncuların sahneye maskeyle çıktığı Japon müzikal draması No buradan gelmektedir. Shinto Japonların milli dinidir. Shin, tanrılar veya ruhlar anlamında, to ise yol anlamındadır. Shinto, tanrıların yolu anlamına gelir. Dünyanın en eski dinlerinden olan Shinto bir tür animizmdir. Kami tapını içerir; kami hayat için önemli olan rüzgar, yağmur, ağaç, dağ, ırmak ve bereket gibi kavramların şeklini almış kutsal ruhlar olarak tercüme edilebilir. Bazı kamiler yerel olup sadece belirli bir yerin ruhu veya koruyucusuyken, bazıları büyük doğal oluşumları, nesneleri ve işlemleri temsil eder. Japonların inancına göre her canlının, her nesnenin bir ruhu vardır. Shinto dininde sekiz milyon tanrı olmasının nedeni budur. Ağaçların, ormanların, denizlerin her şeyin ruhu vardır. En önemli tanrılarıysa, Amaterasu, yani Güneş Tanrısıdır. Ruhların Kaçışı filminde hamama gelen müşteriler, Shinto dininin dünya üzerinde bulunan her maddenin ruhunu temsil eden tanrılarıdır aslında. Kamaji filmde kazanı yöneten adamdır. Örümceksi bedeni, yani sekiz kolu ve iki ayağıyla korkutucu görünse de iyi ve çalışkan bir karakteri vardır. Japon kültüründe de Tsuchigumo adlı toprağın altında yaşayan bir mitolojik örümcek vardır. Kamaji de tıpkı Tsuchigumo gibi yeraltında, hamamın bodrumunda çalışmaktadır. Kamaji ve Yubaba arasındaki ilişki Japonya'daki hiyerarşik sisteme göndermedir. Hamamın en üst katında yaşayan Yubaba patrondur ve bodrum katında çalışan Kamai ise işçi. Haku filmde Yubaba tarafından ismi alındığı için kim olduğunu hatırlamayan bir çocuktur. Chihiro sayesinde ismini hatırladığında beyaz ejderha görünümlü bir ırmak ruhu olduğu anlaşılır. Kaonashi, yani Suratsız filmin başında iki dünya arasındaki köprüde görülür. Chihiro gibi o da başka bir gerçeklikten gelmiştir. Benliği olmadığı için iletişim kurabilmesinin tek yolu birisini yutması ve yuttuğu kişinin sesiyle konuşmasıdır. Japon müzikal draması olan No'da kullanılan maskeler ve bu karakter arasında bağlantı belirgindir. Inuyasha isimli manganın bir bölümünün konusu lanetli Noh maskesidir. Bir kadın bu lanetli Noh maskesini takar ve ölene kadar yüzünden çıkaramaz. Bir süre sonra maske ağız bölümünden çatlar ve büyük bir ağız ile sivri dişler ortaya çıkar. Suratsız'da da aynı durum olmuştur. Japonya'da eski zamanlardan beri vücudu bir maske tarafından ele geçirilen kişiye Menreki, yani maske canavarı denir. D. Saff, D. Sacilotto. (1978). Printmaking: History and Process, Rinehart and Winston Inc. S. Addiss, A. Yoshiko. (1996). How to Look at Japanese Art. New York: Harry. N. Abrams. P. Mason. (1993) History of Japanese Art, Harry N. Abrahams, Inc. Napier, S. J. (2008). Anime Akira'dan Howl'ın Hareketli Şatosu'na. İstanbul: Es Yayınları. Reider, N. T. (2005). Spirited Away: Film of the Fantastic and Evolving Japanese Folk Symbols, Film Criticism 29 no. 3. Kohaku en sonunda ölüyor mu yoksa o da ailesine kavuşuyor mu anlamadım. Çünkü Yubaba onu parçalara ayıracağını söylemişti sanırım ve Kohaku Chihiro ya arkasını dönmemesini söyledi. Ama görüşeceklerine de söz verdi. Lütfen sorumu mazur görün ama ister istemez çelişkide kaldım. Hiç böyle düşünmemiştim. Aslında filmde de karakterler verdiği sözler üzerinde sıkı duruyorlar. Hatta Yubaba keşke kendime böyle bir söz vermeseydim demişti filmin bir yerinde. Ama aynı zamanda Kohaku da verdiği sözü tutmayacak biri değil. Belli ki yönetmen gerisini bizim iyimserliğimize bırakmış. Kohaku bir nehir ruhu ve filmde Chihiro nehri kurutup şehir inşa edildiğini söylüyor. Belki ilerde dönemese de kim olduğunu öğrendi ve kukla değil. Onun için Ruhlar Dünyası farklı bir yer olacaktır. Hayao Miyazaki'nin yeri bende ayrıdır. Fazla kendine özgün bir tarzı vardır. Yaptığı işler son derece başarılıdır. Burdan Hayao Miyazakiye ne söylemek istersin deseler hayal ettiğin şeyi olabildiğince iyi başarmışsın derim.


Çocukların yaratıcılığının sonu olmadığının güzel bir örneği Broca Sokağı Hikayeleri. Bugüne kadar 20'den fazla dile çevrilmiş ve tüm dünyada 1 milyondan fazla satış yapmış. İki ciltten oluşuyor. İlkinde; birbirine aşık olan ayakkabılar, güzellik tutkunu cadılar, evlenmekten başka hayali olmayan devler, hayalet olduğunu kabul etmeyen hayaletler var. Her şeyi bilen 'müneccim' bebek de cabası! İkincisinde ise bir patatesin aşkına, süpürge dolabındaki cadıya ve Kutup Yıldızı'nı yutmak zorunda kalan küçük bir domuzcuğa tanık oluyoruz. Dahası da var elbette ama onlar Broca Sokağı'nda sizi bekliyor. Tanışmakta geç kaldığım için üzüldüğüm Broca Sokağı Hikayeleri, yayımlandığı günden beri basında çok fazla yer almamış. Birkaç blogda tanıtımı yapılmış, anne-babalar okuyup beğenilerini bildirmiş, o kadar. Oysa yayımlanmasının üzerinden epey zaman geçmiş. Buna sebep, belki çok fazla noktada satılmıyor olması. Belki de basımı Gezi olaylarına denk geldiği için bir gaz bulutu içinde gözden kaybolmuştur, kim bilir! 'Yeni bir kitap olmadığı için' tanıtımının yapılmasına yanaşmayan yayınlar oldu. Bu noktada şu soruyu sormak gerek: Kitap tanıtım yazıları sadece 'yeni' kitaplardan mı ibaret olmalıdır? Yoksa keşfedilememiş iyi kitapları da okurlara tanıtmak mıdır esas olan? Tüm iyi kitaplar ve tabii Broca Sokağı Hikayeleri, bu bakış açısından daha fazlasını hak ediyor. Fransız yazar Pierre Gripari, önsözde kitabın nasıl ortaya çıktığını anlatmakla işe başlamış. Ama büyükler için... Olur da, anlamazlar diye. Çünkü ona göre çocukların anlamadığı şey yok, olsa olsa büyükler anlamaz! Kitabın hikayesi biraz farklı... Paris'te gerçekten var olan ama çok az kişinin bildiği Broca Sokağı'nın masalcı amcası Bay Pierre, Cezayir göçmeni bakkal Sayid Baba'nın ve onun hemen yanındaki otelin sahibi İtalyan Riccardi'nin çocuklarına bir buçuk yıl boyunca hikayeler anlatmış. İlk başta tek tük anlattığı hikayelerin ucu kaçıvermiş. Bakmış ki her gün, ama her gün, çocuklar ondan hikaye dinlemek istiyor. O da çocukları kırmamak için, her seferinde kendi de biraz daha inanarak, anlattıkça anlatmış. Bir gün, anlatacak hikaye kalmadığını fark etmiş. Ancak zeki Bay Pierre, bu sorunun altından ustalıkla kalkmayı bilmiş. Ve çocuklara demiş ki; 'biraz da siz bana hikaye anlatın!' Her perşembe öğleden sonra bu sokakta buluşup birbirlerine hikayeler anlatmışlar. Hepsi o kadar güzelmiş ki, Pierre Gripari bunlardan bir kitap yapmaya karar vermiş. Kısacası, kitaptaki her hikaye aslında çocuklara ait. Gripari sadece onları düzenleyip okunacak hale getirmiş. Çocukların yaratıcılığının sonu olmadığının güzel bir örneği Broca Sokağı Hikayeleri. Bugüne kadar 20'den fazla dile çevrilmiş ve tüm dünyada 1 milyondan fazla satış yapmış. Kitap iki ciltten oluşuyor. İlkinde; birbirine aşık olan ayakkabılar, güzellik tutkunu cadılar, evlenmekten başka hayali olmayan devler, hayalet olduğunu kabul etmeyen hayaletler var. Her şeyi bilen 'müneccim' bebek de cabası! İkincisinde ise bir patatesin aşkına, süpürge dolabındaki cadıya ve Kutup Yıldızı'nı yutmak zorunda kalan küçük bir domuzcuğa tanık oluyoruz. Dahası da var elbette ama onlar Broca Sokağı'nda ve kitabın sayfaları arasında sizi bekliyor. Metni Fransızca orijinalinden çeviren Deniz Tan'a ve önce karikatürleriyle tanıyıp sonra daha geniş alanlarda keşfetme şansına sahip olduğumuz Sadi Tekin'e de teşekkür etmek şart. Zira çok iyi iş çıkarmışlar. Gönül ister ki daha çok kişi Broca Sokağı Hikayeleri'ni okusun. Şimdilik sadece Kipitap. com'dan, İstanbul Göktürk'teki Düşevi, Caddebostan'daki İyi Cüceler ve Nişantaşı'ndaki Yalvaç Abi kitabevlerinden edinebilirsiniz.


Susan Herbert'ı yazdım daha önce; en ünlü kedi ressamlarından biri. Shakespeare Kedileri, Film Kedileri: Godfather'dan Bazıları Sıcak Sever'e unutulmaz kareler ve Film Kedileri II: Sinema tarihinin kült simaları albümlerini yayınlamıştım. Sırada Van Gogh'tan Leonardo da Vinci'ye, Boticelli'den Manet'ye, Goya'dan Dante Gabriel Rosetti'ye, Van Eyck'ten Greuze'e ünlü ressamların üslubunu taklit ederek çizdiği kedi resimleri var. Bu albümün benim için önemi şu. Arkadaşım Rose'la gezerken, bir hediyelik eşya dükkanında Boticelli'nin Venüs'ün Doğuşu tablosunun Susan Herbert versiyonuna rastlamıştık yıllar önce. Bir tane vardı, ikimiz de almak istiyorduk, yazı tura atmıştık. Ve o almıştı. O zamandan beri bu tatlı resim bende de olsun isterdim hep. İnternette bulunca resmen sevinç çığlığı attım. Herbert, utangaç gibi görünen ama aslında dünyaya bayağı fingirdek bakışlar atan bir beyaz kedi çizmiş, Venüs olarak. Tam da tanrıça Venüs'ün olması gerektiği gibi.


Kitap aynı zamanda bir resimli sanat tarihi. İçinde, Leonardo Da Vinci'den Paul Klee'ye her sanatçı, mağara duvarı resimlerinden Afrika masklarına, sürrealist oyunlara kadar her sanat akımı, her mühim yaratıcı hareket var. Ama uzun uzun değil, kısa cümleler ve simgelerle anlatılmış bir sanat tarihi bu. Anlatılan eserlerin benzerlerini yapmanız için tüyolar veriliyor, metotlar gösteriliyor. Tabii sayısız çizim, aktivite ve yaratıcı fikirle beraber... Böylece şahsi Mona Lisa'nızı ona en güzel gülüşü vererek yaratabiliyor, misket, tepsi, boya ve kağıt kullanarak Jackson Pollock tarzı tuhaf ama etkileyici işler yapabiliyorsunuz. Ya da en basitinden parmak izlerinizle muhteşem kuşlar, suratlar çizebiliyorsunuz. Hepimiz bir Picasso olamayabiliriz ama pekala ressam olabilir, resim yapabiliriz. Sanat öğrenmek diğer yetilerden farksızdır. Öncelikle bir yol göstericiye ihtiyacınız olur, bir de çok ama çok pratik yapmanız gerekir. Önünüzdeki tek engel de korkudur. Tuhaf bir çelişki ama insanlar pratik yaptıkça daha iyiye gidebileceklerini düşünmez, tam aksine sanatın doğuştan gelen bir yetenek, bir armağan olduğuna, sanatla sadece seçilmiş bir azınlığın meşgul olabileceğine inanırlar. Ben buna kuvvetle itiraz ediyorum. Hepimiz yaratıcıyız ve sanat yapmak için bahanelere ihtiyacımız yok. Çizmenin, boyamanın tarihçesi dilin ortaya çıkışından bile eskiye dayanıyor. Biz bugün hala bu çok eski dili kullanıyoruz, materyallerle oynayarak, ellerimizi hareket ettirerek, işaretlerden yararlanarak... Bana göre, çizmek, boyamak yeryüzüyle iletişim kurmaktır. Çocuklar da sadece dünyayı anlamak için çizerler, amaçları katiyen birilerini etkilemek değildir. Ve alışılmış malzemelerle çalıştıklarında bile ortaya çıkan çizimler, bize onların iç dünyasını gösterir. Hmmm, sanırım sözünü ettiğiniz bu sanatçılar çocuklara özgü bir merak duygusuyla dolup taşıyorlardı ve bunu hiçbir zaman kaybetmediler. Günümüzde sanatçılar, yani yetişkin ressamlar çoğu zaman akademik bir rotayı takip ediyor ve bu sırada da oyun arzularını unutuyorlar. Klee ya da Kandinsky ise hep çocuk kalabilmişlerdi. Leonardo da Vinci'nin o tuhaf icatlarını düşünün; Şöyle bir şey olsaydı, hayat neye benzerdi sorusundan doğmuştu hepsi. Klee ve Miro da içlerindeki yaratıcı merak duygusundan hep yararlandılar. Bunu ben sol beyni yani mantığı kapamak ve düşünme eylemini sağ beyne yani yaratıcı zekaya teslim etmek olarak adlandırıyorum. Büyük sanatçılar, kuralları yerle bir edebilirlerdi. Miro'nun İspanya İç Savaşı adlı tablosunda, bir kolu devasa büyüklükte, diğeri normal bir savaşçı görürüz. Çocuklar da kafalarına göre takılıp buna benzer çizimler yapar, diyelim ki birini güçlü göstermek için onun boyutlarıyla oynarlar. Hatta canları isterse çimenleri maviye boyar ve her şeyi kolaylıkla tersyüz edebilirler. Kendi çocuklarımdan örnek vereyim. Onlara sanatı öğretmek yerine onlara canları istediğince karmakarışık edebilecekleri bir ortam yaratıyor, bir de gerekli malzemeleri temin ediyorum. Bu işin en önemli kısmı. Günümüzde anne babalar ortalığın temiz pak olmasına haddinden fazla önem veriyor, bu yüzden de çocuklarının ellerine tabletleri tutuşturuveriyorlar. Teknolojiye karşı değilim ama hata yapmanın sanat üretmek konusunda ne kadar önemli olduğunu hatırlamamız gerekiyor. Dijital ekranlarda hata yapmak imkansız, çocuklar bu yüzden de gelişemiyor. Onları okula gönderirken çantalarına mutlaka bir çizim defteri de koyuyorum. Daha doğrusu eskiden koyuyordum, artık ben söylemesem de çizim defterlerini muhakkak yanlarına alıyorlar. Defter kullanmaya çok gençken başlamıştım. Çizmeyi seviyor, çizimin fotoğraftan önemli olduğuna inanıyordum. Neden? Çünkü çizdiğiniz mekanla ya da kişiyle daha sağlam ilişkiler kurarsınız ve herkesin biricik olduğunu fark edersiniz. 10 yıl önce gittiğim Küba'ya sonradan bir kez daha gittim, bir zamanlar resmettiğim yerleri yeniden görmek çok güzeldi. Gördüğüm hiçbir şeyi unutmadığımı fark ettim. İnteraktif kitaplar yapıyorum, dolayısıyla diledikleri gibi takılabilirler. Bazen fikir edinmek için okurlar, bazen de tavsiyelere uyarak kendi resimlerini üretirler... Umarım hoşlarına gider, işlerine yarar. Zira kitaplarımda sanat okulunda öğrendiğim her şeyi çocukların diliyle paylaşıyorum. + Şahsi sesinizi keşfedin, imzanızı yaratın. Öğrenirken başkalarını kopya etmeniz kabul edilebilir, fakat nihayetinde kendi özgün stilinizi, yolunuzu bulmalısınız. + İnsan ruhunun yeniye karşı bir iştahı olduğu muhakkak, resim sanatı söz konusu olduğunda da bu böyle. Bunun için risk almalı, iç sesinizi takip etmelisiniz. + İllüstratör olmak istiyorsanız, size ilham veren işleri inceleyin. Bu kitabın kapağını ben yapsaydım nasıl bir tercihim olurdu? Peki ya şu posteri? Oturup kendi kapağınızı, posterinizi yapmayı deneyin. + İllüstrasyon günümüzde ticari bir alan, teknoloji de işimizi bir hayli kolaylaştırıyor. Tek yapmanız gereken bir fikir bulmak ve bunu insanlara en iyi şekilde iletmek. + Sanat için resim tek yol değil. Ben her sene yeni şeyler öğrenmeye çalışıyorum; seramik de olabiliyor, ekmek yapmak da... Ve öğrendiğim her şey resim yaparken de işime yarıyor. Önemli olan öğrendiklerinizi alışkanlığınız haline getirmek.


Deliduman, taşrada başlıyor ama sonra İstanbul'da hatta 31 Mayıs 2013 sonrası Gezi Parkı'nda, barikatların arkasında buluyoruz kendimizi, on yedi yaşındaki Çağlar İyice'yle beraber. Çağlar, kız kardeşi Çiğdem'i, onu meşhur etme ümitlerini, belediye başkanı dayısını, yakın arkadaşı Mikrop Cengiz'i, taşra muhabbetlerini, depresyonun eşiğindeki annesini, eski sevgilisini, hiç unutamadığı dedesini, hatırlarken kahrettiği babasını anlatıyor bize. Ve çok güzel anlatıyor. Yani her zaman doğruyu söylemiyor ama söylediği yalanlar bile yetişkinlerin ikiyüzlü dünyasında konuşulanların toplamından daha hakiki. Ama bu kadar; siz en iyisi romandan seçtiğim birkaç bölümü okuyun. 2013 yazında, büyük şehirlerde başlayıp kısa süre içinde küçük ilçemiz Kıyıdere'yi de etkisi altına alan toplumsal hadiselerin nedenini merak ediyorsanız eğer, 2012 yazının bok gibi geçmesini bir yana bırakırsak, size öncelikle kız kardeşimin güzelliğini ve bazı meziyetlerini anlatmam gerekir. Çünkü kız kardeşimin güzelliğini ve bazı meziyetlerini bilmeden, o yaz, yıllardır hiçbir şey yapamamanın ruhu yakan acısını nasıl yendiğimizi ve kopkoyu bir karamsarlıktan umuda birdenbire nasıl geçiverdiğimizi asla anlayamazsınız. Kız kardeşim Çiğdem İyice dokuz yaşındadır, Evliya Çelebi İlköğretim Okulu 3-A sınıfında okur, derslerinde açık ara birincidir ve el yazısı inci gibidir. Benimkine benzemez, Sümerolog falan olmanız gerekmez ne yazdığını anlamak için. Ayrıca sınıflarında açık ara birinci giden öğrenciler gibi içe kapanık ve bencil değildir, hayli sosyaldir. Sadece arkadaşlarınca da değil, yeryüzündeki bütün canlılarca çok sevilir, mesela yolda kediler köpekler gördüğünde onu, yanından geçerken durup hayranlıkla bir daha bakarlar. Bir seferinde hiç unutmam, Migros'un açık otoparkında kabuğuna kapanmış bir kaplumbağa görmüştük, o kederli kaplumbağa bile kız kardeşimi görünce kabuğundan çıkmış, başını takdir edercesine öne arkaya sallamıştı. Bu özelliklerine ek olarak kız kardeşim, yaşına göre selvi boylu sayılır, neşelidir ve enerjiktir. Aynı zamanda da ağırbaşlıdır. Yaşı ile örtüşmeyen sevimsiz bir ağırbaşlılık da değildir bu, çocukça saflığını muhafaza eden bir ağırbaşlılıktır. Bir yerlere gideceği zaman dimdik yürür, oklava gibi zannetmeyin, gayet zarif ve asaletlidir yürüyüşü, onu otuz metre öteden görseniz, 'İşte asil bir kadın yaklaşıyor,' dersiniz. Kadınlarda asaletin yaşı olmayacağını farz ederek söylüyorum bunu. Kız kardeşimi bir tanısanız var ya, gülüşüyle, bakışıyla, sesiyle ve sessizlikleriyle öyle bir büyü yaratır ki üzerinizde; yanaklarını, alnını, saçlarını ve boynunu bir milyon sefer de öpseniz doyamazsınız. Her öpüşünüzde kokusunu içinize çekmenize rağmen. Ona baktıkça kardeş olduğumuza inanmakta bile güçlük çekiyorum bazen, sırf bu yüzden gözlerimin dolduğu oluyor. 'Sen de biraz abarttın,' diyeceksiniz. Evet, abarttım. Çünkü bu dünyada o kadar çok mankafa var ki abartmayınca hiçbir şeyi anlamıyorlar. Kız kardeşimin güzelliğinin ve bazı meziyetlerinin ise bir an önce anlaşılması gerekiyor. Kız kardeşimin başlıca meziyetleri arasında, salonun ortasında bacaklarını yüz seksen derece açıp oturmak ve insan denen canlının en doğal duruş biçimi buymuş gibi rahat tavırlarla gözlerinizin içine bakmak gelir. Ayrıca hentbol topunu ayağında yüz elli sefer sektirebilir. Bunları bile gölgede bırakan en doğaüstü meziyeti ise moonwalk'tur. Bana dayım olacak it öğretmişti bu moonwalk denen naneyi. Kim bilir ona da kim öğretmişti yüz yıl evvel. Ben moonwalk yapmaya başladığım zamanlar, kimsenin moonwalkerlık gibi bir merakı yoktu. 80'li 90'lı yıllara damgasını vurmuş, Michael Jackson'ın kariyerindeki ve özel hayatındaki sıkıntılarla beraber 2000'li yılların ortalarına doğru unutulur gibi olmuştu, ben de o zaman başlamıştım işte. Ama ne zaman ki Michael Jackson 2009 yılında öldü, bir zamanlar ona, vitiligo hastası değilmiş gibi, 'Siyahlığından utandığı için rengini açtırmış' diyenler, kendisi de her daim çocuk ruhlu olduğundan çocuklara yürekten bağlı değilmiş gibi 'Çocuklara çükünü gösteriyormuş affedersiniz' diyenler, her türlü iftirayı atanlar, birden çark edip 'Efsanemiz öldü arkadaşlar efsanemiz gitti dostlar' diye öyle bir yaygara kopardılar ki, ondan sonra da ister istemez yeni bir moonwalk furyası başladı. Ben tabii, sınıf arkadaşlarından görüp özenen kız kardeşime moonwalk öğretirken bir gün işin bu noktaya varacağını tahmin etmemiştim. 'Michael Jackson klasiktir, hiçbir zaman hiçbir ortamda modası geçmez,' diye düşünmüştüm. Madem ki özenmiş, o da öğrensin istemiştim. Bahsetmeden edemeyeceğim şimdi, biliyorum yine tepemin tası atacak, onun portresini çizmeye çalışırken yaptığım enerji sarfiyatına yazık olacak, ama ne yapalım, başladık bir kere, en iyisi tarafsız bir gözle anlatmaya çalışmak onu: Dayım iti olan insan, bizim Kıyıdere'nin belediye başkanıdır. Bizim oralardaki herkes sever sayar kendisini. Tabii yüzeysel bir sevgi saygıdır bu, içyüzünü bilseler insan içine çıkamaz. Gerçi içyüzü bilinse kim insan içine çıkabilir ki, o da ayrı bir mesele. Dayımın fırça bıyıkları geçen ay çıkmaya başlamış gibi gayet sevimli durur. Güneş gözlüğü de her daim ceketinin ön cebindedir. Belediye başkanı olduğundan beri takım giyip kravat takmak zorunda hissediyor kendini ama kravatı hep biraz yana kayıktır. Her sabah bağlamasına rağmen, benim okullar açılırken bir sefer bağlatıp bütün sene taktığım kravata benzer. Onu yolda görseniz mesela, aklınıza gelecek en son şey bir ilçede belediye başkanlığı yaptığı olur. İnsanlar seçimle değil de tiple iş başına getirilse kesin kaybederdi. Zaten 2009 yerel seçimlerinde, Dedemi Kanser Eden Parti'ye gidip adaylık için başvurduğunda da istemediler onu, kendi adamları varmış. Bunun üzerine ilçenin tanınmış simalarından, sikkafalılarla dolu bir heyet, Dedemi Kanser Eden Parti'nin yetkilileriyle görüşmeye gitti, Yapmayın etmeyin, bizim Altan'ı aday gösterin, dediler. Bu adamın hem merkezde hem de köylerde herkesle ahbaplığı dostluğu vardır, hısımlığı akrabalığı, selamı sabahı, çayı çorbası, hoşgeldini beşgittini, senedi sepeti, alacağı vereceği, girdisi çıktısı, eski kırığı yeni platoniği vardır, aday göstermezseniz başka yerden aday olur, sizin oyunuz da düşer, Ya Kime Vereceksiniz Mecbur Bize Partisi aradan sıyrılıp belediyeyi alır Allah muhafaza,' dediler, yine de dinletemediler. Öbür adayın hakikaten sağlam yerden tanıdıkları varmış. Ama sonra ne oldu, dayım gitti, Kimsenin İplemediği Atların Partisi diye bir parti buldu kendine, oradan aday oldu, seçim sürecinde de bütün ilçede zilini çalmadığı tek ev, tokalaşıp çayını içmediği tek esnaf, başını okşamadığı tek çocuk, pisi pisilemediği tek kedi, kuçu kuçulamadığı tek köpek kalmadı; bütün köylere, köylerdeki kahvelere, evlere, ahırlara, mandıralara kadar gitti, kendisini tanıyanlara bir kez daha hatırlattı, tanımayanlara uzun uzun anlattı, 'Bana inanmıyorsanız gidin şunlara şunlara şunlara da sorun' diye güvence verdi, özetle bizim Kıyıdere'de nefes alan ne kadar canlı varsa hepsinin ağzından girdi burnundan çıktı, türlü türlü yalakalıklar yaptı, herkesi bıktırdı, bezdirdi, şu seçimler bitsin de bir sussun artık diye 'ya sabır' çektirtti arkasından, 35 oy farkla da kazandı seçimi, hem de sabaha karşı, 20 oy farkla kazandığı ilk sayıma itiraz edildiği için, ikinci sayımda. İnanmayan varsa Yüksek Seçim Kurulu'nun internet sitesinden Kıyıdere İlçesi 2009 yerel seçim sonuçlarına bakabilir. Kimsenin İplemediği Atlar'ın Genel Merkezi'ndekiler de inanamamıştı çünkü ilk anda bu seçim zaferine, 'Hakikaten mi kazandık?' diye kaç sefer cepten aramışlardı dayımı, ben açıp 'Valla billa kazandık,' demiştim, zira dayım cenaze işleriyle uğraşıyordu o ara. Seçimi kazandığı sabah dedem ölmüştü. Bir yanda sevinç, diğer yanda keder, hayatının en karmaşık sabahıdır herhalde. Çok da öğretici olmuştur muhtemelen. Diyelim ki Honda Civic'le Lamborghini Aventador'u geçmişsin, götün tavan yapmış özgüvenden, ama bu dünya gelip geçicidir, hepimiz dört kolluyla gideceğiz sonunda diye tevekküle dalmışsın o atmosferde. Neyse işte seçimlerden sonra, Kimsenin İplemediği Atlar'da eziklenmekten bıkan bir grup at kafası, Dedemi Kanser Eden Parti'ye transfer olurken dayıma, Sen de gel, dediler. Dayım da, yok ben istemiyorum, yan cebime koyun ayakları çekti. Dedemi Kanser Eden Parti'nin Merkez İlçe Başkanı da, Gel, çağırısı yaptı ama aynı havaları korudu. Genel merkezden birileri arasın diye bekliyordu aslında, seçimden önce, 'Seni tanımıyoruz yürü git lan,' demişler ya buna, gururu kırılmış, onlar arasın tribi yapıyor. Aradan bir sene geçti, kimse aramadı, dayım da artık, 'Aramayacaklar mı acaba?' diye kudurmak üzereyken, birilerinin aklına geldi herhalde, sonuçta koskoca ilçeden bahsediyoruz, çağırdılar bunu. Ben hayatımda böyle bir sevinç ve böyle bir sevincini gizleme gayreti görmedim. Haberi aldığı gün, hiçbir şey olmamış gibi, Yarın Ankara'ya gidiyorum Çağlar, dedi. Babamı Kanser Eden Parti'nin Genel Merkezi'nden çağırıyorlar, dertleri nedir acaba? Ertesi sabah altıda, sanki her gün genel merkezlere gidermiş gibi kendinden emin bir edayla gitti Ankara'ya. Aynı gün içinde, Meclis'teki grup toplantısında da yakasına o partinin rozetini taktırdı, yirmi sekiz yeni transferle beraber, toplu sünnet törenindeymiş gibi. Rahmetli dedem ben çocukken derdi ki hep, Çağlar, derdi. Artık kocaman adam oldun. Şu tas ü tarağını siktiğimin dünyasında sakın ha, yosmalar içinde kepaze olmayasın. İşte bu dayım olacak it de, şu tas ü tarağını siktiğimin dünyasında, siyaset içinde kepaze olmuş biridir. Siyasete girmeden önce o kadar kepaze biri değildi aslında, kendi halinde bir emlakçıydı. Hiçbiri kendisine ait olmayan evleri arsaları alıp satar, arada iki sakal atarlarsa memnun kalır, ertesi gün de beni Çınarcık'a Esenköy'e falan götürür, her istediğimi ısmarlardı. Keyfimize de diyecek olmazdı o günlerde. Siyaset, onun mayasındaki kepazeliği açığa çıkaran bir transistör vazifesi gördü. Yoksa kız kardeşim hariç her insanın mayasında bir parça kepazelik vardır, mühim olan, o kepazeliği ortaya çıkaracak işlerden uzak durmaktır. Örneğin; baktın manavlık seni kepaze ediyor, çünkü domates tartarken araya iki tane çürük domates sokuşturmadan edemiyorsun, o zaman neden böyle bir şey yapıyorum diye sormalısın kendine. Derin bir nefes alıp o iki tane kodumun çürük domatesini araya sokuşturamadan niçin duramadığını düşünmelisin. O iki tane çürük domatesi araya sokuşturamayınca kendini çok mu çaresiz hissediyorsun? Uykuların mı kaçıyor, boğulacak gibi mi oluyorsun, tükenmişlik sendromuna mı giriyorsun o iki tane çürük domates araya sokuşmayınca? Bütün dünyayı önüne de serseler o iki tane çürük domatesi araya sokuşturamadıktan sonra bir anlamı yok mu? 'Yeter artık bu dünyanın kahrını cefasını çektiğin, al sana gidiş-dönüş uçak bileti, 6500 dolar da nakit, Singapur'daki bütün kerhaneleri gez gel,' deseler, yine de o iki tane çürük domatesi araya sokuşturmanın verdiği zevki hiçbir şeye değişmez misin? Dünya yerinden oynasa, taş üstünde taş kalmasa, kıyamet kopsa, uzaylılar gelse bütün sülalene tecavüz etse, yok arkadaş, ben o iki tane çürük domatesi ilk fırsatta araya sokuşturmaya yine de devam ederim mi diyorsun? Herkesin bu hayatta iyi kötü bir pusulası vardır, hedefi vardır, hedefi olmasa bile bir tarzı, duruşu, şekli şemali vardır, senin de bu hayattaki pusulan, hedefin, tarzın, duruşun, şeklin şemalin o iki tane çürük domatesi araya sokuşturmak mı? Yarın öbür gün torun torba sahibi olup bir köşeye çekilip emekliliğin keyfini sürmeye başladığında, geçmişi özlemle yad ettiğin anlarda, aklına gelecek ilk şey o araya sokuşturuverdiğin iki tane kodumun çürük domates mi olacak OÇ! Merhametsiz şerefsiz! Al o zaman bu yazıyı manav dükkanının girişine as, sonra da dükkanı başkasına devredip siktir ol git! Başka bir iş bul kendine. Ne bileyim, git veznedar ol! Uçaksavar bataryası teknisyeni ol! Ne olursan ol siktir git onu ol, ama artık manavlık yapma! Yapma manavlık! Belki de veznedar olursan, şu paralardan birazını da cebime sokuşturayım demezsin de, seni kepaze eden şeyin o araya sokuşturduğun iki tane çürük domates olduğunu anlarsın. Belki de uçaksavar bataryası teknisyeni olursan, şuradan cebime iki tane uçaksavar mermisi sokuşturayım demezsin de, seni kepaze eden şeyin o iki tane çürük domatesin araya sokuşması olduğunu anlarsın. İt herife bak ya! Zibidiye bak! Dangoza bak! Elim ayağım titredi yemin ediyorum sinirden. İçim daraldı. Her neyse, unutalım... Off! Hayvanoğluhayvan!! Bilmiyorum fazlamı ön yargılı olacak ama, daha ilk girişgahınızı oku okumaz aklıma Salinger'in Çavdar Tarlasında Çocuklar kitabındaki anlatım uslubü geldi. Yorumu yazmadan da kitaptan alıntılara baktım, bayağı aynı dil... Fare hikayesini kısmını okumamış olmamıza rağmen orada da bir Fareler ve İnsanlar kitabında ki benzer hikaye aklımıza geldi. Sizi bilmem ama başkasının ağzı ile yazılmış hissi veren kitaplardan hep uzak durmuşumdur. Zamanla bu ön yargıyı kırabildiklerimde ise kısmi yanılgılar yaşayıp kitaba geç ulaşmış olmanın burukluğunu tatmışım. Bilmiyorum kitabın sizi bu kadar etkilemiş olması dikkatimizi kitaba çekti. Bakalım bu engelleyici ön yargılarımızı kırıp ta kitaba ulaşabilecek miyiz! Çavdar Tarlasında Çocuklarla bir diğer benzerliği kardeşi idealize etme durumu. Holden'da kardeşini yerlere göklere koyamazdı, burada da aynı durum geçerli. kitaba bugün başladım ve yarıladım. ben de dirk wittenborn'a benzettim anlatımı. sanki bir dizi filmin bir bölümü ya da belki bir film senaryosu gibi.. kitapçıda elime ilk aldığımda bir bloggerın romanı gibi gelmişti bana, kitapçıda ve vitrinde bangır bangır kitabın kapağına maruz kalmanın etkisiyle geri koymuştum. ama yanılmışım. kitabı bitirdikten sonra yazarla ilgili diğer yazıları okudum. meğer o da senaristmiş, ondan Dirk w. benzetmişim. Roman okurken bazen düşüncelerimiz yazarın hayatına, kim olduğuna kayar ya? işte o noktada yazarla ilgili bildiklerimiz roman hakkında ki fikrimizi çok değiştirir diye düşünürdüm. Meğer düşündüğüm kadar çok değilmiş. romanın dilinin akıcı olduğunu hatta kitabın en önemli özelliğinin de akıcılığı olduğunu düşünüyorum ) Sorun şu ki yazar kitapta ne anlatmak istediğine pek karar verememiş gibi! geziyle kurulan abuk bağlantı, kim olduğuna ve tarafına bir türlü karar verememesi, hiçbir akrabası ile normal ilişkisi yok. kızkardeşine karşı hastalıklı sevgi, anneyi yok sayma, dayıyı sürekli it yerine koyma, babadan nefret. uzatmadan bu bir senaryo çalışması, gençlerin ilgisini çeksin diye bol küfürlü ve güya isyankar. Emrah Serbes'i çok sevmeme ve her ortamda fazlaca övmeme rağmen Deliduman'da biraz hayal kırıklığına uğradım diyebilirim. Yani nedenini tam olarak saptayamadığım bir olmamışlık söz konusu. Bunu yazarım belki bir ara :) Bu arada bence Erken Kaybedenler hala en iyi kitabı Emrah Serbes'in.


Haruki Murakami'nin son romanı Sputnik Sevgilim, bir üçlü aşk hikayesi ekseninde, K'nın uzak bir Yunan adasında kayboluşunu ve kendini buluşunu anlatıyor. Astronot Köpek Laika ise, insanın amansız dünyayı değiştirme hırsını konu alan bir kitap. İşte İngiliz yazar, çizer Owen Davey de Laika'yı hatırlayanlardan. Davey'nin ödüllerini sıralamaya yerim yetmez. Kendisi aynı zamanda LOM adlı bir grupta çalıyor, yogaya meraklı, nefis kekler yapma konusunda iddialı, kendi deyişiyle iflah olmaz bir bilgisayar oyunu manyağı. Bir de çocuklar için çok güzel kitaplar yazıyor. Laika the Astronaut adlı kitabını, yazar arkadaşım Gökçe Gökçeer tavsiye etmişti. Bizde de yayınlandığını görmek güzel. Şüpheci karakterim beni yanıltmıyorsa, bu küçücük şahane kitabın yayınlanmasında Gökçe'nin parmağı var. Önce Laika'nın gerçek hikayesini anlatayım. Sokak köpeği Laika, uzaya giden ilk canlı. İşte bu türden acımasız işgüzarlıklara eğilimli, üstelik muhtemelen Amerikalı meslektaşlarını geçsinler diye amansız bir yarışa mecbur bırakılan Sovyet bilim adamları da günün birinde bir sokak köpeğini alıp 1 hafta eğitiyor, ardından da sırf Acaba şimdi ne olacak? sorusuna cevap alabilmek ümidiyle apar topar uzaya gönderiyorlar. Laika adını verdikleri So-kö'cük haliyle uzayın karanlığında, bindiği aracın aşırı ısıdan yanması sonucu tek başına ölüyor. Biraz daha ayrıntı: Sovyet Sosyalist Cumhuriyetleri Birliği, 4 Ekim 1957'de, biraz da Amerika Birleşik Devletleri'nden önce davranmak telaşıyla uzaya Sputnik adlı bir uydu fırlatmıştı. Topu topu 80 kilo ağırlığındaki Sputnik, Dünya'nın yörüngesine oturan ilk uydu oldu. 96 dakikada bir tur atıyordu ve bu sonsuza dek böyle sürüp gidecekti, kısaca Uzay çağı başlamıştı. Öncesinde ve sonrasında, dünyada Laika için yapılan protestolar yeri göğü inletti. Fakat burada da bir çelişki vardı, zira ABD'deki uzay çalışmaları sırasında, maymunların ve farelerin kullanılmasına itiraz eden pek yoktu.


Bir fil esrarengiz bir şekilde kaybolur. Evine döndüğünde seni dev bir kurbağanın beklediğini görürsün. Kedin sırra kadem basar. Gökyüzünde aynı anda iki ay yükselir. Karın ansızın ortadan yok olur. Tuhaf bir adam sana bir koyuna rastlayıp rastlamadığını sorar ya da bir kadın hayatının 10 dakikasını talep eder. Çevrene bir göz gezdir. Aşağıdakileri oku. Bir veya birkaçı durup durup senin başına geliyorsa, Japon yazar Haruki Murakami'nin bir romanının ya da hikayesinin kahramanı olabilirsin. Yandın. Başını ellerinin arasına alıp kara kara düşünmeye başlayabilirsin. Ne yaşarsan yaşa, hayatının kadınını bulsan bile, sonunda mutsuz olacaksın. Çünkü Murakami evreninde hep bir şey eksik kalır, katarsis diye bir şey de yoktur. Ama unutma: Ne yaşadıysan, her şeyi bilmek istiyorum. Çok güzel anlatıyorsun. Bir Murakami romanının içinde olabilir misin? Öğrenmenin tek bir yolu var. Aşağıdaki soruları cevapla. Birkaç tanesine evet dersen, yandın. Başını ellerinin arasına alıp kara kara düşünmeye başlayabilirsin. Ne yaşarsan yaşa, sonunda mutsuz olacaksın. Çünkü Murakami evreninde hep bir şey eksik ve katarsis diye bir şey yok. Eski caz plaklarına derin ve dayanılmaz bir tutkun var. Yabancılarla duygusuz seks sana kolay geliyor. Böyle bir deneyimi bir arkadaşına anlatmaya kalkışsaydın, mümkün olan en soyut dili kullanırdın. Ama tabii bunu yapman gereksiz, çünkü hiç arkadaşın yok. 1960'lara ve hayatın koyu kahve, eski caz plakları, duygusuz öğleden sonra sevişmeleri tarzında basit zevklerine düşkünsün. Gerçi eğer sahiden 1960'larda yaşasaydın, hiç bir şey değişmezdi, sen gene yapayalnız biri olurdun. Durmadan şunu düşünüyorsun: Her şey eskisi gibi devam etse hayat şahane olabilirdi. Günlerini hep nasıl daha sahici bir hayat yaşayabileceğini düşünerek geçiriyorsun. Bahtsızsın; çevrendeki herkes kaba, hödük ve ilgilenmeye değmez kimseler. Senin tam zıttın olduğu söylenebilecek bir arkadaşın var. Sen ne kadar sessiz ve düşünceliysen, arkadaşın o kadar kaba ve densiz. Ama şüphesiz iyi arkadaşsınız, kendinizi durmadan ve acımasızca birbirinizle karşılaştırıyor olsanız bile. İçinde bulunduğun mekanları kusursuz bir şekilde tarif edebilme yeteneğine sahipsin. Her ayrıntıyı uzun uzun anlatıyorsun, başkalarına pek ehemmiyetsiz görünebilecek olan şeyler bile senin için boşlukları doldurmanın bir yolu. Seni bir odayı tarif ederken dinlemek, o odadaki en küçük nesneyi, mesela duvarlardaki boyanın pürüzsüz dokusunu bile kusursuz bir netlikle görebilmek demek. Ama duyguları tarif etmek konusunda epeyce yetersizsin. Bir kadına yapabileceğin en büyük kompliman onunla yatmamak. Evini terk edip bir şeyin peşine düşmek zorunda kalmışsın, ama aradığın şeyin ne olduğunu sen de bilmiyorsun. Beş yıldızlı otellere, küçük kasabalara, pejmürde motel odalarına, dağ başlarındaki psikiyatri kliniklerine, bir Yunan adasına gidiyorsun. Ve bir şey olsun diye bekliyorsun. Çok uzun sürüyor. Ama olmasını beklediğin şeyin çoktan gerçekleştiğini görmek için sonunda mutlaka evine dönmen gerekiyor. Bu seni şaşırtıyor, gene de her şey bittiğinde hala eksik hissediyorsun. Ne yaparsan yap, bu his geçmiyor, bu evrende katarsis diye bir şey yok. Not: The Toast'da bu testin yalnızca erkekler için olduğu söyleniyor. Eh, çünkü eğer bir Murakami romanının içindeki kadınsan, zaten çoktan yok olmuşsun demektir.


Sokakta hayatının aşkına rastlayan bir adamın zihninden geçenler ve sonrası... Aşk üzerine, cesaret üzerine, hayat üzerine bir öykü. Okumalısınız, çünkü çok güzel. Ayrıca ünlü romanı 1Q84'ün bu öyküden çıktığını yazarın kendi söylüyor. Güzel bir nisan sabahı, Tokyo'nun işlek Harujuku mahallesindeki dar bir sokakta, yüzde 100 kusursuz kızın yanından geçtim. Gerçeği söylemek gerekirse, o kadar da güzel sayılmazdı. Hiçbir bakımdan göze çarpacak gibi değildi. Giysilerinde pek bir numara yoktu. Saçlarının arkası uykudan yeni kalkmışçasına darmadağın olmuştu. Genç de değildi, otuzlarında falandı. Gene de 50 metre öteden bile anladım: O benim için yüzde 100 kusursuz olan kızdı. Onu gördüğüm an, göğsümde bir hareketlenme oldu, ağzım sanki çöldeymişim gibi kurudu. Belki sizin de bir özel kız tarifiniz vardır; ince bilekli, ne bileyim iri gözlü, zarif parmakları olan yahut yemeklerini acele etmeden yiyen kızlara sebepsiz bir ilgi duyuyorsunuzdur. Eh, benim de kendi tercihlerim var elbette. Bazen bir restoranda yan masadaki kıza bakarken yakalıyorum kendimi, çünkü burnunun şeklinden hoşlanmış oluyorum. Ama kimse yüzde 100 kusursuz kızın önceden bilinebilecek bir tipi olduğunu iddia edemez. Burunları önemsesem bile onunkini hatırlamayabilirim -bir burnu olduğunu bile hatırlamayabilirim. Kesinlikle emin olarak hatırladığım tek şey, bu kızın çok da güzel sayılamayacağıydı. Ne acayip! Dün sokakta yüzde 100 kusursuz kıza rastladım dedim birine. Kız batıya doğru gidiyordu, ben doğuya... Sahiden güzel bir nisan sabahıydı. Keşke onunla konuşabilseydim. Yarım saat yeterdi. Hakkında bir şeyler sorar, ona kendimi anlatırdım. Hayattan ne beklediğimi. 1981 yılının bu güzel nisan sabahında Harajuku mahallesindeki küçük bir sokakta birbirimizin yanından geçmemizi sağlayan kaderin karmaşık işleyişini açıklardım. Dünyayı usul usul huzur kaplarken antika bir saatin işleyişi gibi ılık sırlarla dolu bir şey olurdu bu. Biraz konuştuktan sonra bir yerde öğle yemeği yer, belki bir Woody Allen filmine gider, ardından iki tek atmak için bir otelin barına atardık kendimizi. Ve şans yardım ederse geceyi yatakta bitirirdik. İhtimaller silsilesi kalbimin daha hızlı atmasına yol açıyor. İşte aramızdaki mesafe 15 metreye indi. Çok saçma. Tıpkı bir sigorta satıcısına benzerim. İnanmazdı ki buna. İnansa bile benimle konuşmak istemeyebilirdi. Kusura bakmayın derdi, ben sizin için yüzde 100 kusursuz kız olabilirim ama siz benim için yüzde 100 kusursuz erkek sayılmazsınız. Böyle olabilirdi. Ve kendimi o durumda bulursam, muhtemelen darmadağın olurdum. Şoku atlatamazdım. 32 yaşındayım, yaşlanmak böyle bir şey işte. Bir çiçekçinin önünden geçiyoruz. Ilık bir esinti okşuyor yüzümü. Asfalt nemli, güllerin kokusunu alabiliyorum. Onunla bir türlü konuşamıyorum. Beyaz bir süveter giymiş, sağ elinde üzerinde sadece pulu eksik bir zarf tutuyor. Yani: Birine mektup yazmış, belki bütün gece oturup yazmış bu mektubu, gözlerindeki uykulu ifadeden belli. Bütün sırları o zarfın içinde olabilir. Birkaç adım daha yürüdükten sonra geri dönüyorum. Kalabalıkta kaybolmuş. Şimdi artık elbette ona ne söylemem gerektiğini biliyorum. Uzun bir konuşma olacak gerçi, kendimi ifade etmekte zorlanacağım kadar uzun... Aklıma gelen fikirlerin hiçbiri pek pratik sayılmaz. Ah, tamam! Hikayem, Evvel zaman içinde diye başlayıp Ne hazin, değil mi? diye bitebilir. Evvel zaman içinde, bir kız ve bir çocuk yaşarmış. Biri 18'inde, öteki 16 yaşındaymış. Çocuk pek yakışıklı değilmiş, kız da özel olarak güzel sayılmazmış. Sıradan bir yalnız çocuk ve sıradan bir yalnız kızmış onlar, tıpkı herkes gibi... Ama bütün kalpleriyle dünyanın bir yerinde kendileri için yüzde 100 kusursuz oğlanla yüzde 100 kusursuz kızın yaşadığına inanıyorlarmış. Evet, bir mucizeye inanıyorlarmış. Ve o mucize gerçekleşmiş. Bir sokağın iki ucundan birbirlerine doğru yürümeye başlamışlar. Parkta bir banka oturmuşlar, saatlerce elele tutup birbirlerine hikayeler anlatarak... Artık yalnız değillermiş. Yüzde 100 kusursuz olan diğer yarılarını bulmuşlar, düşünsenize. Bu bir mucizeymiş, kozmik bir mucize. Halbuki üzerinde fikir birliğine vardıkları test tamamen gereksizmiş. Bunu yapmamalılarmış, çünkü onlar aslında sahiden de birbirleri için yüzde 100 kusursuz sevgiliymiş ve karşılaşmaları bile bir mucize sayılırmış. Ama o kadar gençlermiş ki bunu bilememişler. Kaderin soğuk, umursamaz dalgaları onları merhametsizce ayırmış. Çok sonraları bir kış vakti, kız da çocuk da mevsimin en kötü gribine yakalanıp yaşamla ölüm arasında savrulurken eskiden başlarına gelen her şeyi unutmuşlar. Uyandıklarında zihinleri tıpkı genç D. H. Lawrence'ın domuz şeklindeki kumbarası gibi bomboşmuş. Zaman şaşırtıcı bir hızla geçmiş ve çocuk 32, kız 30 olmuş. Ama anılarının parıltısı çok zayıfmış ve zihinlerinin içi 14 yıl öncesindeki kadar berrak değilmiş. Tek kelime etmeden birbirlerinin yanından geçmişler, kalabalığın içinde kaybolarak... Sonsuza dek. Ben en çok Saramago'nun öykülerini severim ve bu öykü de en az onlar kadar güzel, ne iyi etmişsin de Türkçeleştirmişsin, Gülenay Hanım ellerinize sağlık. En sevdiğim yazardan muhteşem bir öykü. Kesinlikle çok leziz.


Toplum mühendisliği diye bir kavram var. Toplum bilimiyle, yani toplumlara bilimsel gözle bakma çabalarının hızlanmasıyla ortaya çıkmış. İlk bakışta toplum bilimi ve toplum mühendisliği komşu disiplinler gibi... Biri toplumu bilim aracılığıyla anlamaya, ötekiyse bilimsel yollarla müdahalelerde bulunarak onu dönüştürmeye çalışıyor... Ama işte ikisi de sosyolojinin yaratıcısı Auguste Comte'un, yani pozitivizm denen ideolojinin ürünü. İşte o, birçok insanın kafasındaki ideal. Toplumu kendi istediğin şekilde değiştirmek, değiştirmeyi denemek... Fakat toplum biliminin dinamiklerini anlamışsan toplumun mühendislikle değiştirilemeyeceğini, bunun boş ve tehlikeli bir çaba olduğunu da bilirsin. Bizim tarihimize, İttihat ve Terakki'ye bakalım... Yıllarca Avrupa'da, Paris'te yaşayan, Meşveret Gazetesi'ni çıkaran ve Biz bu memleketi değiştirip Batılılaştıralım diyen Ahmed Rıza Bey, pozitivizmi burada başlatan adamdır. Evet. Tabii Cumhuriyet'e gelindiğinde pozitivizmin dozu ve hızı epeyce arttı, tüm toplumu kuşatan geniş ve baskın bir proje haline geldi. Fakat özde değişen bir şey olmadı. Batılılaşma hem Osmanlı'da, hem de Cumhuriyet döneminde seçkinlerin ideolojisi ve pratiği kaldı. Madem Batı'yla başa çıkamıyorsun, bari onun gibi ol dürtüsüyle hareket eden seçkinler, toplumu kafalarına göre değiştirmeye, insanları yeni bir kılığa sokmaya çalışırken kimseye Sen bunu istiyor musun? diye sormuyordu. Halk bu projenin öznesi değil, düpedüz nesnesiydi. Dr. Moreau'nun yaratıkları gibi, mitolojide kompoze mahluklar gibi bir şeye dönüştürdüler bizi. Hani başı insan, gövdesi boğa ya da başka bir hayvan olan karma mahluklar vardır ya... Birileri süreci zorladıkça, bizler de daha bir hilkat harikası yaratıklara dönüşüyoruz. İşte görüyorsun; o tarz ideolojik cendereler içinde yaşıyoruz. Cumhuriyet tarihinde çeşitli evreler var. Tek parti döneminde 'ne söylenebilir, ne söylenemez' diye baktığımızda, söylenemez olanların epey fazla olduğunu görüyoruz. Daha sonra, Demokrat Parti iktidarı sırasında, Yeter, söz milletin sloganıyla birlikte tek parti döneminde hoşgörülemeyecek bazı şeyler, kısmen de olsa serbestleşti. Tabii gücün el değiştirmesi söz konusuydu, yani gene ama bu kez başka söylenemeyecek şeyler vardı. Açıkçası, AKP iktidarı döneminde ufukta yeni bir askeri darbe tehdidi görünmüyor, ordu yerinde sessizce duruyor gibi. Ve eskisine göre daha fazla konuşulabiliyor. 2005'teki Ermeni Kurultayı'nı düşünün... Eskiden Ermeni sözcüğünün geçtiği her yerde sözde Ermeni soykırımı da denirdi. Şimdi hala öyle diyenler var ama geri kalanların öyle deme zorunluluğu yok. Cumhuriyet tarihini yeniden ele alma eğilimi de arttı. Mesela kurucularından olduğum İletişim Yayınları'nda Cumhuriyet tarihini olması gerektiği gibi değil, olduğu gibi inceleyen tezlerin büyük bir kısmını yayınladık. Onaylanan maddelerin hepsi iyi açıkçası. Ne yazık ki yeterli değiller. Sabah özgür bir topluma uyandığımızı söyleyecek halimiz yok. Geniş bir perspektiften bakmaya çalışıp 1968'den itibaren dünyanın çeşitli yerlerinde olan bütün protesto hareketlerini düşünelim... 68 dünyada önemli bir olaydı. İnsanların, bilhassa gençlerin Kurup bize verdiğiniz dünyayı beğenmedik deme biçimleriydi. Önemliydi ama aynısını burada başaramadık. 68 hareketi bizde iktidar çatışmaları ve bir darbeye zemin yaratmaya yaradı. Bir özgürleşme süreci olamadı. Aslında kapitalizmin ilerlemiş zamanlarıydı 1968. II. Dünya Savaşı çoktan bitmiş, soğuk savaş başlamıştı. Bir süre sonra Sovyetler çöktü, soğuk savaş da, kapitalizmin rakibi de kalmadı. Kimileri buna Tarihin sonu dedi, kimileri bir bayram havası estirmeye çalıştı. Ve dünyanın birçok yerinden memnuniyetsizlik sesleri yükselmeye başladı; Porto Alegre falan... Ben sevinemedim açıkçası, İngiliz tarihinde bir makineleri kırma hareketi vardır, olanları ona benzettim. Bu kez amaç makineleri değil, globalizasyonu kırmaktı. Halbuki bence globalizasyon olacak, olması iyi bir şey. Onun içinde kalarak, ama insanların bundan olabildiğince az zarar görmesini sağlayarak mücadele etmek lazım. Daha yakın zamanda İspanya'da Öfkeliler ve ABD'de Occupy Wall Street hareketleri oldu. Siz benim çıkarlarımı zedeliyorsunuz, ben de protesto ediyorum deniyordu o hareketlerde, sempatiyle baktım bu yüzden. Derken Gezi oldu. Gezi'deki gençler işsiz kalmamışlardı, sefil durumda değillerdi, sadece yaşam tarzlarını, değerlerini müdafaa ediyorlardı. Altrüist bir durumdu yani, bu yüzden destekledim. Hatta dünyaya model olabilecek bir hareket olduğunu yazdım. Bir zamanlar 1 Dakika Karanlık Eylemi yapmıştık. Çok kısa sürede bütün Türkiye'ye yayılmıştı, müthişti. Gel gör ki insanın büyük bir zaafı var, başarılı olmuş şeyleri ha bire tekrar etmek istiyor. Olmaz! Tarih tekerrürden ibarettir lafı da saçmadır zaten. Tekerrürden ibaret olan aptallıktır. 1 Dakika Karanlık Eylemi'ni daha sonra çeşitli sebeplerle defalarca yeniden yapmak istediler ama aynı etkiyi yaratmadı. Yunus balığı nefes almak için sudan çıkar ve sonra yeniden dalar ya... O daldığı yerden çıkacağını zannedersen yanılırsın, suyun altında alıp başını gitmiştir, kim bilir nereden çıkacaktır. Toplumsal hareketler için de böyle... Aynı şeyi tekrar tekrar denersen, her seferinde etkisi azalır. Gezi de öyleydi. Bir hadise gerçekleşti, tamam. Oradaki binlerce kişi örgütlü değildi ama bir çeşit iletişim kurmayı başardılar ve kendi aralarında haberleşebildiler. Yarın öbür gün başka bir yerde aynısı gene olur beklentisine giren çok yanılır.


Benim için bu sitede yayınlanmış en değerli yazılardan -ve elbette listelerden- biri. Bazen öyle tesadüf oluyor ki şarkılar yaşadığınız ana, biraz da o bağlı kılıyor sizi bu acılara.


İlk yazdığım metinlerde karamsarlık hakim renkti. Korkunç bir dünyanın acımasızlığı karşısında yenik düşmüş, umutsuz, bitkin karakterler vardı. Bunun nedeni ne olabilir? İki cevap geliyor aklıma. Birincisi, elime kalemi aldığım tarihlerde bir ihtilal sonrası yaşanıyordu. Aydınlar üzerinde korkunç baskılar vardı. Yazılan her şey ya bu acıdan söz ediyordu, ya da bu acıyı içine gömüyordu. Brecht'in kurduğu o cümleyi iliklerimizde yaşıyorduk: Ağaçlardan söz etmek cinayetlerden söz etmemeyi içerdiği için suç işlemektir ya da suça ortak olmaktır anlamına gelen bir sözdü. Yaşanan acıların birebir tanığı değildim, o yaşta değildim. Ama yine de soluduğumuz havada zehirli bir taraf vardı. Peki, ama sonra ne oldu? Her şey düzeldi mi? Hayır tabii. Ama ben farklı arayışlara giriştim. Demek ki tek nedeni genel atmosfer değildi. Sonradan, dergi çıkarmaya başladığımız tarihlerde özellikle, benden daha genç olanların ilk yazdıklarını elime aldığımda onların da benzer karamsarlıklara saplanıp kaldıklarını gördüm. Belki bu bizim kültürümüze özgü bir durumdur. Ya da daha genel anlamda ergenlik / gençlik bunalımlarının dışa yansımasıdır. Orada sizi yutmaya hazır bekleyen korkunç bir hayat köşe başında beklemekte ve siz bu yaratıkla boğuşmak için yeterli donanımı olmayan, mücadeleye yenik başlamış, yalnız bir genç olarak umutsuzluğa kapılıyorsunuz. Ailenizle, okulla, çevrenizle, toplumla sürekli bir çatışma halindesiniz. Kendinizi gerçekleştirmenizin önündeki setler belki de daha uygar veya daha müreffeh toplumlarda olduğundan çok daha yüksek. Bilmek zor. Ama benim anladığım, ilk yazdıklarımın arkasında böyle bir ruh durumunun olduğudur. Çünkü edebiyat en yüksek entelektüel faaliyetlerden biridir. Bilim ve edebiyat benim için insanlaşma sürecinin doruk noktalarıdır. Evet, işin bir de sosyo-politik tarafı var tabii. İnsanın olduğu her yerde var olan insana dair zayıflıklar, sahtekarlıklar, kötülükler... Ama bunlar her alanda var. Dolayısıyla bunları bir tarafa bırakarak düşünürdüm o zamanlar. İdealize ederdim. Sonradan, yani şimdi baktığımda, yine de diyebilirim ki evet insan kendini kandırmadan dürüst bir şekilde edebiyatla uğraşırken ideale yakın bir insanlık durumuna yaklaşabilir. İnsanlık deneyimin çoğaltılması ve paylaşılması, aktarılmasıdır idealize ettiğim şey. Dostoyevski ya da Poe okuyup çok etkilendiğimi hatırlıyorum. Ama bana 'ben de yazmalıyım' cesaretini veren yine bizden biri oldu: Oğuz Atay. Dürüstlüğün, yazmanın, yaşamanın, cümle kurmanın, hikaye anlatmanın başlı başına bir mesele olduğunu onunla fark etmiştim. Ufkumu açan, edebiyata olan naif ilgimi mesele haline getiren onu okumamdır. O zaman beni çağıran Atay'ı okumamdı. O günden bu yana elbette bende çok şey değişti. Artık beni çağıran özgürlük arayışıdır. Yazarak gerçekliği sorgulamak dışında başka bir yol bilmiyorum özgürlüğe ulaştıran. En azından bugünlerde böyle olduğunu sanıyorum. Yazmanın birçok yönü var. Yazma sürecinin kendisi özellikle iyileştirici bir yan taşır. Benim için tabii. Başkaları bu süreci nasıl yaşıyor bilemiyorum. Ama yakın çevremden bildiğim yazar arkadaşlarda da benzer bir durum görüyorum. Yazarken mutlu oluyoruz. Yazarken, yani yazma süreci içindeyken. Ama metin bittikten sonra yaşanan huzur hep bir ayrılık hüznü taşıyor. Bazen yazdıklarımızla vedalaşmamız güç olur... Oysa eskiden böyle düşünmezdim. Bir yazarın en mutlu olduğu zamanın kitabının yayımlandığı döneme denk geldiğini sanırdım. Oysaki asıl iyi gelen, mutlu eden o kitabı yazmakla uğraştığımız dönemdir. Sürekli o hikayeyi, yaratmaya çalıştığınız kahramanları, onların zihinlerinin içini, geçmişlerini, içinde bulundukları ortamları düşünmek çok zevklidir. Birden çok hayat yaşamak gibidir. Birden fazla insan olmak gibi. Çok sayıda insan tanımak gibi... Bazen işler yolunda gitmeyebilir tabii. Hayat size acımasız davranabilir, bir türlü yazmaya ayırmanız gereken zamanı size vermez. O zaman kötü oluyor tabii. Yazı asla ihanet etmez. Her zaman bağışlayıcıdır. Yani, günlerce yazmasam da masanın başına oturduğumda... Evet bir süre surat asar, pas vermez, kendini saklar, huysuzluk eder ama bilirim sonunda beni affedecektir. Gerçekten de bir süre sonra, tam en mutsuz olduğum anda yeniden aşk başlar. Doğrusu, edebiyat asla ikinci olmak istemez. Dolayısıyla uzun zaman ara verdiğimde küser. Küseceğini bilirim. Ben de o yüzden onu asla terk etmem. Günde iki satır olsun yazmadan bırakmam. Hiçbir şeyin aslını bilemeyiz. Bir ressam harika bir ağaç resmi çizebilir, ama ağacın aslını bilemez, bilmek zorunda da değildir. Belki çizgi ve renklerle ağaç izlenimini nasıl yaratacağını biliyordur; ya da belki de kendinde kalan ağaç duygusunu nasıl aktaracağını, yansıtacağını öğrenmiştir. Bir üçüncü yol da var tabii; yeni bir ağaç bilgisi ortaya koymak. Edebiyata baktığımızda, ortaya konan da bunlardan farklı bir şey değil aslında. Dil yetisinin duyularımızı tetiklemesi sayesinde çok gelişkin sahneler gösteriyoruz başkalarına ve kendimize. Hikayeler kuruyoruz, ya da gerçekliğin içinden hikayeler damıtıyoruz. Asla gerçekliğin kendisini ortaya koyuyoruz anlamına gelmez bu. Ben hep edebi yapıtları rüyalara benzetirim. Başka bir malzemeden yapılmış, başkalarının erişimine açılmış rüyalar. Evet, rüyalar da bir anlamda zihnimizin ya da kalbimizin içini yansıtır ama tam olarak asla çözemeyiz. Edebiyat yapıtı da öyledir. Ne kendimizi, ne de başkalarını kolayca çözebiliriz edebiyat aracılığıyla. Tam tersine kafamız daha da çok karışır. Sanat netliğin olduğu yerde biter bana kalırsa. Bulanık kalan, gölgede olan, biraz eksik, mutlaka yanlış tarafları vardır anlatılanın, yapılanın, resmedilenin. Sanatı heyecanlı ve çekici kılan da bu bilinmezlerdir. Kuşku ve tedirginlik bu karanlıkta büyür. Emin olduğunuz an sanat da edebiyat da bitiyor; ideolojik olanın iki boyutlu dünyasına adım atmış oluyorsunuz. Çünkü o zaman sorularınızı yanıtlamış oluyorsunuz. Başka soru da duymak istemiyorsunuz. Sormakta ısrar edenleri de bozguncu ilan ediyorsunuz. Her seferinde dili, sesi, anlatıcıyı, bakış açısını bulmam gerekiyor. En azından uzunca bir süredir bu böyle. Evet, bu sesler çoğu zaman birbiriyle akraba oluyor, ya da dışardan bakan biri bunların farkını ayırt edemiyor ama ben o metnin sesini bulduğum zaman tanıyorum. O zaman yazmaya devam edebiliyorum. Çünkü bu anlatıcı sesin her zaman bir karakteri vardır ve anlatıyı belirler, etkiler. Bu başlı başına ilginç bir konu bana göre. Zaten son kitabım İstanbul'da Bir Merhamet Haftasında bununla boğuştum biraz da: anlatıcı sesin hakimiyetinden, 'yazar'dan kurtarabilir miyim metni? Kafamdaki sorulardan biri buydu. Elbette doğru söylemiş! Ben de daha önce eşi benzeri görülmemiş bir roman, öykü ya da kitap yazmak için oturuyorum masaya. Böyle bir iddia yoksa yapılan iş metin yazarlığı olurdu. Yaratıcı yazarlığın farkı böyle bir narsistik iddiayı barındırması. Her seferinde bir başyapıt, mükemmel bir kitaba varmak için yazarsınız. İlginç olan şudur, içinizde, yüreğinizde, ruhunuzda hissettiğiniz bu iddia, bu ihtiras aklınız tarafından sürekli eleştirilir. Evet, aklım her zaman bunun bir yanılsama olduğunu hatırlatır bana. Biliyorum der, yazabilmek için kendini kandırıyorsun; gerçekleri çarpıtıyorsun, olduğundan farklı biri gibi hissediyorsun, hayalindeki başyapıta ulaşmak için yeterli değilsin... diye uzattıkça uzatır. Aklımı kendi haline bıraksam, ruhumu delik deşik edene kadar analiz eder, sonra da bir tarafa fırlatıp atar. Ama ben sanırım onu da kandırmanın yollarını buldum zaman içinde. Başyapıttan falan söz etmem ona. Dikkatini başka şeylere çekmeye çalışırım. Örneğin, yazmakta olduğum kitabın kurgu sorunları için yardımını isterim; nasıl yeni edebi oyunlar ve olay örgüleri bulabileceğimi sorarım. O da eski bilim kurgu filmlerinin kolayca kandırılan bilgisayarları gibi büyük bir hevesle, kendinden beklenmeyecek bir heyecanla önüne attığım bu sorularla boğuşmaya başlar. Ben de rahatça işime bakarım. Gerçi hakkını da vermeliyim. Yazdıklarıma her zaman ciddi katkılarda bulunmuştur. Sanmıyorum. Belki yazarları büyüten mekanizmalar değişiyor. Ama her dönem yeni ve farklı bir sanat anlayışını beraberinde getiriyor. Belki yazarlara yüklenen misyonlar değişiyor. Kurtarıcı, her şeyi bilen 'baba' yazar tipi değişiyor olabilir. Ama ben ne edebiyatın, ne yazarın, ne okurun yok olacağına inanmıyorum. Bunu ilk başta duygusal olarak söylüyorum. Yani böyle olmasını istediğim için. Ama sonra biraz düşününce söylediğinizin doğru olması için bir gerekçe bulamıyorum. Evet, daha önce söylendi sıklıkla, edebiyat artık 19. yüzyıldaki ve 20. yüzyıl başındaki gücüne sahip değil, dünyayı dönüştürmekte edebiyatın artık söyleyecek bir sözü kalmadı gibi görüşler ortaya atıldı... Ama ben zaten edebiyattan büyük toplumsal dönüşümleri başlatmasını, yazarın bir kanaat önderi olmasını beklemedim asla. Sanatın çok daha kişisel bir deneyim olduğuna inandım. Kitlesel sanat tüketimi yapıtı da yazarı da çok farklı noktalara sürüklüyor. Bundan kaçmak mümkün mü? Çok kolay değil. Ama yapabilenler var. Edebiyatta etkilenmek bir nevi usta çırak ilişkisidir. Sanatın zanaat kısmı taklitle gelişir. Sizden önceki usta yazarlar kronolojik bir avantaja sahiptirler. Böyle olması doğaldır. Çünkü okuyup inceleyebileceğiniz bir külliyat bırakırlar arkalarında. Sözünü ettiğiniz anlamda etkilenme devresini geride bıraktığımı düşünüyorum. Zaman içinde gözüm daha eleştirel bir nitelik kazandı. Artık bir kılavuz arayışında değilim. Dolayısıyla ölmüş ya da yaşayan, yaşlı ya da genç yazarların yazdıklarını kimi zaman beğeni ile okuyorum ama kendi yolumun onlardan ayrı olduğunu biliyorum. Edebiyatın tartışıldığı ortamların azlığı, dergilerin yetersizliği, popüler edebiyatın başat hale gelmesi ilk aklıma gelenler. Bunlar da herkesin malumu konular. Bir yazar, kitaplarına gelen tepkilere asla doymaz. Sürekli tartışılsın, okunsun, katman katman incelensin, üzerine akademik tezler yazılsın, sempozyumlar düzenlensin, bütün dünya dillerine çevrilsin... Hep ister. Her şeyi ister. Bunlardan bazıları başkaları için yapıldığında da kıskanır. Bunlar pek tabiidir ki, o bizi yazmaya iten narsistik iddianın, o ihtiraslı ruhun yansımalarıdır. Ben de ilk başlarda üzülürdüm, 'Aa, kitabım çıktı, çok az tepki geldi' diye biraz burulurdum. Sonraları kendimi eğittim. Çocuksu tepkilerin çocuksu olduğunu insan kendine itiraf edip yoluna devam etmeli. Akıldışı isteklere sahip olmak doğaldır ama onların sizin davranışlarınızı yönetmesine izin vermek insanın karakterini zedeler, yaratıcılığına ket vurur. Ayrıca, hangi ortamlarda, ne nasıl tartışılıyor diye biraz yakından incelediğinizde gelen eleştirilerin niceliğini ve niteliğini çok da önemsemiyorsunuz. Böyle bir beklentisizlik içinde yaşamınızı sürdürürken aniden bir yazı yayımlanıyor kitabınız hakkında, o zaman da çok seviniyorsunuz. Evet, diyorsunuz, işte o hayali kişi, o ideal okur gerçekten de varmış, yanılmamışım. Genelde defterime notlar alırım. Günde en fazla bir-iki saat. Ama öykü ya da romanın taslaklarını bilgisayarda yazmaya başlarım ve o zaman bütün gün çalışabilirim. Yazma sürecimde başat olan defterime notlar almak ve düşünmektir. Bu hayatımın ayrılmaz bir parçası haline geldi. Hayır, korkmuyorum. Ayrıca kendimi tekrar etmenin nesi kötü ki? Benden sürekli performans bekleyen bir okur kitlesi olduğuna inanmıyorum. Eğer yazmam gerekiyorsa aynı metni tekrar yazabilirim. Tekrar eden rüyalar gibi... Belli ki orada bir sorun vardır. Çünkü sanat benim için öncelikle kişisel bir deneyim. Bu deneyim bazen kendini tekrar etmeyi gerektirebilir. Bundan korkmamalı. Korktuğum tek şey içtenliği kaybetmektir. Numara yapmaya başlamış bir sanatçıdan daha tiksindirici bir şey düşünemiyorum. Hayat benim için büyük bir can sıkıntısına dönüşür. Bu soruyu duyunca insanın aklına Sait Faik'in meşhur cümlesi geliyor: Yazmasam çıldıracaktım. Bu cümleyi okuyunca da, ne yalan söyleyeyim, insanın içini bir korku kaplıyor. Riskli bir durum. Göze alamadım. Şaka bir yana, yazmasaydım elbette olurdu, ama ben bu ben olur muydum? Sanmıyorum. Kitapları elbetteki ayrı bir önem taşısa da benim için kendi kitabını bana imzalarken yazdığı bir cümle, onu benim için daha da önemli kıldı. Bir de Ayfer Tunç ve Yekta Kopan'la yapmış oldukları Ubor Metenga oturumları vardır ki inanılmaz keyifli ve aynı zamanda da öğretici ve düşündürücüdür. O kitabın kapağını eve dönüş yoluna kadar açmamıştım. Otobüste oturacak yer bulduktan sonra yavaşça çevirdim. Burcu'ya, sözü hiç bitmesin... diye yazmıştı. İneceğim yere kadar ağladığımı itiraf etmeliyim. O kadar değerli bir cümleydi ki benim gibi yazı yazmayı seven birisi için şimdi ne zaman ufak bir çaresizliğim olsa yazma üzerine onu hatırlayıp silkeleniyorum.


Merhaba! Şunu söylemeliyim ki izlediğim en dürüst, en akıllı, en zeki, en mütevazı, en pozitif kısaca en mükemmel bir yazar ve bir insan. Menteş gibi insanlara ciddi ihtiyacımız var. Kelimelerle ifade edilemeyecek kadar harika bir insan o. Tanışmayı gerçekten çok isterdim.


Munrathan Mungan'la eşsiz kitabı Şairin Romanı üzerine röportajımız. İki kavşağım vardı, Doğu ve Batı. Japonya, Hindistan, İran şiiri, antik Yunan metinleri, tragedyası, günümüzün fantastik romanı; önümde bütün bunlardan oluşan dev bir hamur teknesi duruyordu, hepsinden yararlandım. Bir yandan da onları kırıp biçimlendirmeyi amaçladım. Sinema, psikoloji, müzik, hepsinden ilham aldım. Müzik önemliydi; ana tema, aralıklarla işitilen leitmotifler, değişen ritmler... Fakat sadece kurallar ve modellendirmelerle, akıl ve kurguyla yazmadım, sadece başıboş coşkuyla da yazmadım... Tüm yazarlık birikimimi, hayat maceramla birleştirdim, içgörümü, sezgilerimi kattım. Şaman yanımla teknisyen yanımı birleştirdiğim bir kitap oldu bu. Hayatınızdan şiiri söküp attıysanız, ondan vaçgeçtiyseniz, sadece arızalı zamanlarınızda yardım almak için başvurduğunuz bir yalancı ilaç haline gelir şiir. Aşıksınızdır, ana baba hasreti çekiyorsunuzdur, gurbette kaybolmuşsunuzdur... Acınızı kışkırtmak yahut yatıştırmak için şiire başvurabilirsiniz o zaman, diğer zamanlarda unutmak üzere... Böyle olunca da, gündelik hayatta şiire duyduğunuz ihtiyacı görmezden geliyorsunuz. Şairin romanı, sadece edebi bir tür olan şiiri değil, yaşamın, varoluşun şiirini de hatırlatmak istiyor okura. Bir tiyatrocu arkadaşım şöyle dedi mesela: Daha ikinci sayfaya geldiğimde, uzun zamandır ihtiyacım olan bir şeyle karşı karşıya olduğumu hissettim, sükunetle ve yavaşlıkla... Her akşam eve gidip bir bölüm okuyor ve kendimi yıkanmış hissediyorum. O kadar çok şeyi hıza kaptırmışız ki... Bu hız, bu amaçsız yarış bizim hakikatle olan temasımızı ortadan kaldırdı. Bu kitabın, kainatın nabzından kopmuş, tabiatla ilişkisini kesmiş, beton, çelik ve camdan örülü bir uygarlık içinde kendi fanusunu örmüş insanlara nefes alma sahası açtığını fark ediyorum şimdi. Bu benim büyük edebiyat ödüllerimden biri. Çocukluğum tabiatla iç içe geçti. Tabiata duyduğum özlemin çocukluğuma duyduğum özlemle karışmış olması çok mümkün o yüzden. Bu romanda ben kendi dünyama yazdım, kendinden bahsetmesen de kendini yazarsın aslında... Şundan söylüyorum bunu, sevdiğim şiirlerin, yani Japon haikularının, İran şiirlerinin, Anna Ahmatova'nın ya da Kavafis'in yazdıklarının güzel yanı, aynı zamanda tabiatla ciddi bağlar kurmalarıdır. Japon haikularını seviyorsanız, tabiata bağlanırsınız. Umarım Şairin Romanı şiir üzerine yeniden düşünmeleri için kışkırtır okuru, onu tefekküre davet eder, kimim, ne yapıyorum, nereye gidiyorum, dünya denen bu gezegeni nasıl kullanıyorum, kainatla bağlarım yeteri kadar sağlam mı gibi soruların da ucunu açar. Sanat değişimi biriktirir, zamana yayar. İyi bir kitap yalnızca okuma hazzınızı beslemez, aynı zamanda sizde uyandırdığı duyguyu başkalarına aktarma arzusu verir size. Yaşamın döngüsü mirası devretmek üzerine kuruludur. Yazar mirası iyi devretmek istiyorsa, temiz kalmalıdır. Algınızın, ruhunuzun, içinizin, kelimelerinizin temiz kalması önemlidir. Başka yerlerde kirlettiğiniz kelimelerle edebiyat yapamazsınız. Sahici de olmaz, inandırıcı da... Başkalarını kandırmak, insanın kendini kandırma stratejisidir aslında. Bu anlamda arkaik bir sanat yapma anlayışım var. Kahramanlarınızdan biri Dohanara'lı Tarkusyu karısını kaybediyor. Ama acısının tazeliği o kadar uzun sürüyor ki, elindeki kelimeler yoksullaşıyor, anlamlar eriyor, onca istediği halde tek bir şiir bile yazamıyor. O da dere tepe dolaşarak ellenmemiş, dillenmemiş sözcükler aramaya başlıyor. Acı insana çok şey yaptırır. Tarkusyu'nun acıyla baş etme biçimi bir insani davranış modeli öneriyor bize, çektiğimiz acıyı kıymetli bir şey haline getirmeyi... Bulduğu sözcüklerle şiir yazamıyor ama o sözcükler başkalarının şiirlerine hayat veriyor. Özellikle bizim gibi dili sorunlu olan, alfabesini değiştirmiş, beş yüz yıl boyunca konuştuğu sözcüklerden vazgeçmiş ülkelerde dil, kültürel bir bariyer teşkil eder. O dil kendi ulusal kimliğine yönlendirildikçe, kimi eski deyimler ve kavramlar hayattan çıkarılır. Ama sadece o sözcükleri çıkarmış olmazsınız hayatınızdan, o sözcüklerin karşılık geldiği değerleri de ortadan kaldırırırsınız. İzzetinefis sözcüğünü kullanmadığınız zaman izzetinefisin kendisi de çekip gider hayatınızdan. Şairin Romanı'nın yazıldığı ülkede yaşayanların büyük çoğunluğunun hayatlarını üç yüz kelimeyle geçirmesi hazin bir şey. Kara yalan. Kara çalma. İftira. Sadece yanlış sözcüklerle değil, kötü niyetle, kötü zihinle de dili kirletirsiniz. Şair olarak kendinize yoldaş seçtiğiniz sözcüklere iyi bakmalısınız. Onları karanlık hırslarınıza feda ederseniz, tertemiz şiirler yazamazsınız. 30'lu yaşlarımın başındayken, Ben sanat dininin keşişlerindenim demiştim. Aradan bunca yıl geçti, içim rahat, bu sözü pekiştiren bir yaşam sürdüm. Başkalarını yaralamak, küçük düşürmek, alay etmek, yerin dibine batırmak, kelimelerle öldürmek için yazmıyorum örneğin. Hayat biraz da neye göz koyduğunla, ne olmak istediğinle alakalı... Sen kendini nasıl biri olarak seviyorsun? Temel sorulardan biri de bu. İnsanların iyi yanlarını korumakta zorlandığı, zalim ve adaletsiz bir çağda yaşıyoruz. Gittikçe daha karanlık hale geliyor dünya. Ben şanslıydım, dünyanın bütün sertliğine, yalçın kayalarına, rüzgarlarına, fırtınalarına rağmen, hülyaların tasavvurların, temel insani değerlerin hala temiz kaldığı bir dönemde serpilip kişiliğimi buldum çünkü. Batının fantastik roman geleneğindekine benzer anlayışla bir gezegen kurdum, başka bir alemi anlattım. Ama o romanlarda krallar, kraliçeler, prensler, cengaverler olur. Gelecekte de geçse demokrasinin gerisindeki bir düzenden söz eder gibidirler. Günün birinde yeniden imparatorluklara, krallıklara döneceğimiz ima edilir sanki. O romanlar gizli gizli hep bu hülyaları besler okurun zihninde. Benim kitabımsa, sol hülyaları ve sol değerleri olan bir yazarın ütopyası. Krallık, imparatorluk gibi kurum ve kavramları önemseyen, kutsayan bir toplum tasarlamadım. Tam aksi, tüm bunları silgiyle sildim adeta. Bu anlamda batının birçok fantastik romanından başka bir yerde konumlanıyor. Şairin Romanı'nı, fantastik roman, ütopya gibi adlandırmak da güç. Bu coğrafyanın toprağını içmiş bir kalemle yazıyorum, Firdevsi'nin Şehname'sini, Sadi'nin Bostan'ını, Mevlana'yı, Konfüçyüs'ü okumuş birinin kitabı o. Kendimi bir otuz yıl daha bu şiddetle okutmak istiyorum. Keşke daha hızlı olabilseydim hissi yokluyor ara sıra. Keşke İlhan Berk ya da Füsun Akatlı ölmeden yetiştirebilseydim bu kitabı. Varolmanın acı bilgisi dedik ya... Bilge Karasu, şimdiki Murathan'ı tanısaydı... Necatigil yeni şiirlerimi okuyabilseydi... İçim yanıyor bunları düşündüğümde. Sözlerimizin yalnızca yaşayanlara değil, ölülere de borcu vardır. Dönmez olur mu? Bazen gecenin bir saatinde ayağa fırlayıp Vay be! dediğim oluyor. Tamamdır bu iş diyorum, Heeeyt be! diyorum. Bunların tadını çıkarırım, ama gerçeklik duygumu kaybetmemeye çalışırım. Mevlana'nın beni hep diri tutan bir sözü var, Herkes kabına göre alır diyor. İnsan hayatıyla, deneyimleriyle okur, izler, seyreder. Hiçbir kitabın, hiçbir şiirin şiddeti herkesi kucaklamaya yetmez. Asıl narsisizm ben herkesi ele geçirebilirim duygusudur. Ben daha çok kötü örneklerden ders aldım. Aman öyle yapmayayım, onun düştüğü hataya düşmeyeyim dedim hep. Bağışıklık sistemim böyle güçlendi, geçici modaların zehrine karşı böyle şerbetlendim. Yapmayacağım şeylerin başında kendimi tekrar etmek, yaptıklarımı konfeksiyon çoğaltmak gelir. İnanmadığım, bana hakiki gelmeyen şeyleri yazmam. Çok iyi yazılmış bir aşk romanının ne biçim bir satış garantisi var, biliyor musun? Ama bu saptamadan çıkıp bir aşk romanı yazarsan, bunun adı samimiyetsizlik olur. Bırak o aşk romanı sana gelsin, kendini yazdırsın... Bir gün yazacağım, ama ne zaman, bilmiyorum. Hazırlanıyorum, diyelim. Çok farklı müzik enstrümanlarını bir araya getiren, tek kişilik bir orkestra gibi yazıyorum, yazarken takvim yapraklarına bakmıyorum, kendi zamanımı kat ediyorum. Yapmayacağım şeylerden biri de takma isimle yazmak. Adını koyamayacağın yazı, sana ait sayılmaz. Bunu sadece eğlenmek için yapmışsan, zararı yoktur tabii, ama adını söylemeye sakınarak yapmışsan, o başka bir şeydir. Reklam metni de yazmam. Çok ciddi para sıkıntısı çektiğimde bile yapmadım bunu. Kalemimi sadece irademin doğrultusunda kullanmak isterim çünkü. Şanslıyım; sevilen, okunan bir yazarım, hayat bana bu konuda cömert davrandı. Öte yandan tek taraflı bir şey sayılmaz bu. Ben de ömrümü adadım yazıya. Ama her adanmış ömür hayat tarafından ödüllendirilmez. Yaşarken ödülümü aldım hayattan. Mutluyum. İmzam ben öldükten sonrasını yaşasın isterim.


Hatırlayacaksınız, Murathan Mungan, okurla ilk kez buluşan öykülerden oluşan iki yeni seçkiyle okur karşısındaydı. Kadınlar Arasındayı tanıtmıştım. Şimdi sırada epey zor lokma olan Merhaba Asker var. Ağır, çok ağır bir meselesi var bu seçkideki öykülerin... Bu kitap için yazılmış 16 kurmaca metinde şüpheli asker ölümleri ele alınıyor. Bugüne kadar Murathan Mungan'ın Seçtikleriyle üst başlığı altında yayımlanan Ressamın İkinci Sözleşmesi, Çocuklar ve Büyükleri, Yabancı Hayvanlar, Kadınlığın 21 Hikayesi, Erkeklerin Hikayeleri gibi seçkiler, yazarların önceden yayımlanmış kitaplarında yer alan öykülerden derlenmişken, Bir Dersim Hikayesi, 1938 deki Dersim katliamı teması etrafında bu kitap için özel olarak yazılmış öykülerden oluşmaktaydı. 2007'de yayımlanan Büyümenin Türkçe Tarihi'nin de benzer biçimde çatıldığını söyleyebilirim. Türkçede yazılmış hangi öykünün kendilerine, edebiyata özgü bir aydınlanma anı yaşatarak, ne tür bir farkındalık yaratıp büyümelerine katkısı olduğunu sorduğum yazarların, kendilerine örnek seçtikleri öykülerle, buna ilişkin deneyimlerini anlattıkları denemelerin arka arkaya yer aldığı; dolayısıyla öykü ve deneme verimlerini birlikte içeren karma bir seçkiydi. Adının uyandıracağı olası çağrışıma yaslandığım Yazıhane önemli dünya yazarlarının dergi ve kitaplarda yayımlanmış, yazmak, yazarlık, yazı'nın iç sorunları üzerine söz aldıkları denemeleri içeriyordu. 2014'te eşzamanlı olarak yayımlanan Merhaba Asker ile Kadınlar Arasında ise, tıpkı Bir Dersim Hikayesi'nde olduğu gibi, önceden seçilip belirlenmiş bir temanın izini süren, yazarların bu kitaplar için özel olarak kaleme aldıkları öykülerden oluşuyor. Bu anlamda Büyümenin Türkçe Tarihi'nden başlayarak kendi içinde öbeklenen Bir Dersim Hikayesi, Merhaba Asker ve Kadınlar Arasında birer seçki kitabı oldukları kadar, bir tür edebi küratörlük çalışması içeren, yazarları temel bir tema etrafında birlikte harekete geçirerek ortak bir iş kotarmayı amaçlayan bir tasarım kitabı olarak da değerlendirilebilir. Bugüne kadar Türk Silahlı Kuvvetleri listelerinde askeri zayiat olarak adlandırılan şüpheli ölümlerin gerekçesi olarak duruma göre, kazayla seken kurşun, yanlışlıkla ateş alan silah, intihar, elektrik ya da yıldırım çarpması, yüksekten düşme, birlik içinde trafik kazası, eğitim sırasında mühimmat patlaması, yılan sokması, ani kalp krizi gibi olay ve durumla bağdaşmayan, inandırıcılıktan yoksun, çelişkili açıklamalar yapıldığını gördük. Sivil hayata egemen olduğu gibi, askeri hayatta da vargücüyle işleyen örtbas etme kültürü, devletin ortaya çıkmasını istemediği olayları bir biçimde hasır altı etme geleneğini sürdürerek her seferinde ölümleri meşrulaştırmaya çalışmış, pek çok davanın üstünü örtmüş, suçluları saklamış ya da aklamıştır. Bunca zaman ne TSK, ne dönemin hükümetleri bu konularda ciddi bir açıklama yapma gereği duymuş; pek çok olayda yetkililer, sorumlular hakkında soruşturma bile açılmadığı ya da üstünkörü soruşturmalarla savuşturulup davanın bir an önce kapatılmaya çalışıldığı görülmüştür. Şüpheye yer bırakmayacak ölçüde somut kanıtların failleri köşeye sıkıştırdığı durumlarda bile adam öldürme suçundan değil, görevi ihmal suçundan dava açılmış; bunlar da çoğu kez takipsizlik ya da hafif cezalarla sonuçlanmıştır. Örneğin, askeri cezaevinde işkence sonucu öldüğü sağlam kanıtlarla sabit olan biri için, bir yarbay ve yirmi dokuz asker hakkında açılan dava kısa yoldan takipsizlikle sonuçlandırılmıştır. Pek çok şüpheli ölüm olayında askeri tutanaklarla hastane raporlarının birbirine uymadığı, otopsi raporlarının ciddi çelişkiler barındırdığı görülmüş; hatta bazen cenazelerin ailelerine gösterilmeden defnedildiği vakalar yaşanmıştır. Kimine otopsi yapılıp yapılmadığı bile belli değilken, kimine ait ölüm raporlarının ciddi kuşkular uyandırması üzerine ailenin otopsinin tekrarı, olaya ilişkin soruşturmanın yeniden açılması gibi talepleri hemen her seferinde reddedilmiştir. Yirmi-otuz yıldır her biri başlı başına ayrı vaka olan şüpheli asker ölümlerine ilişkin yazılı ve görsel medyada can yakıcı pek çok haber ve röportajla karşılaştık. Çeşitli kuruluşların raporlarını okuduk. Bu konuda TBMM'de verilen önergelerden, açılan davalardan haberdar olduk. Pek çok kuşkulu ölümün, intihar ya da kaza süsü verilmeye çalışılmış olayın ve bunlara ilişkin mahkeme kararının sonunda Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'ne taşındığını ve azımsanmayacak sayıda davada Türkiye Cumhuriyeti devletinin mahkum edildiğini gördük. Hatta bir tarihte on altı askerin şüpheli intiharıyla ilgili olarak Türkiye'den savunma isteyen AİHM'e savunma olarak devletin, O askerler, askerden önce de bunalımdaydılar, diye dedikodu tonunda tuhaf yanıtlar verdiğine de tanık olduk. Aynı köyden askere giden beş gencin ölüsünü intihar etti diyerek ailelerine teslim edenlere aynı köyden beş asker intiharı birden olur mu? diyenlerin feryatlarını duyduk. Bugün bu konuda gazete, dergi arşivlerinde, internet medyasında şöyle bir kaba tarama yaptığınızda bile, pek çok vakaya ilişkin adalet duygunuzu incitecek, vicdanınızı sızlatacak, ruhunuzu yaralayacak hikayeler ve ayrıntılarla karşılaşmanız mümkündür. Resmi kurumların, tutanaklara intihar olarak geçmiş ya da kaza süsü verilmeye çalışılmış pek çok vakaya ilişkin açıklamalarındaki boşlukların, çelişkilerin, tutarsızlıkların fazlasıyla görünür olması, yetkililerin bunları saklamak konusunda bile çaba harcamadığının göstergesidir. Belgelere bakıldığında, özellikle intihar vakası olarak gösterilen bazı olaylarda aklın sınırlarını zorlayan çelişkilerle karşılaşılır: Bir kişinin kendisini bu biçimde vurmasının tıbben ve fiilen mümkün olmadığı yolunda görüş belirten; ya da o tür bir silahtan çıkan kurşunun giriş yarası, çıkış yarasından daha büyük olamayacağından, vakanın intihar sayılamayacağına işaret eden; gene aynı biçimde, atışın uzak mesafeden yapılmış olduğu, silah ve şarjörde şahsın ne kendisine ne başkasına ait bir parmak izi bulunmadığı; dolayısıyla olayda intihar ihtimali olmadığı gibi sözlerle durumu apaçık belgeleyen adli tıp raporlarına rağmen, bu ölümler kayıtlara intihar olarak geçmiştir. Bazı olaylarda kafasına sıkarak intihar ettiği söylenen birinin kafasında kurşun deliğine rastlanmadığı gibi, aslında kafasının ezilmiş olduğunun anlaşıldığı; suda boğuldu denilen biri için daha sonra iple kendini astı dendiği; bölük astsubayının yatağında ölü bulduğunu söylediği bir erin ölüm raporunda sınır boyunda intikal sırasında öldüğünün yazılı olduğu; sağ elini kullanan birinin nasıl ve niye tabancayı sol şakağına dayayarak kafasına sıkmış olabileceği ya da vücudunda altı kurşunla vurulmuş halde bulunan birinin nasıl intihar ettiğine hükmedildiği sorularının havada asılı kaldığı birbirinden garip durumlar; tuhaf, tutarsız açıklamalarla karşılaşmak mümkündür. Bu askerlerin tümü için, ailelere oğlunuz intihar etti açıklaması yapılmıştır. Kimilerinin ölümü için, zamana yayılan aralarla fikir değiştirilerek, önce şehit, sonra intihar, sonunda da kaza dendiği de olmuştur. Bunun yanı sıra çocuklarının ölüm tehditleri aldığına dair dilekçe verip şikayette bulunan ailelerin yakarılarının ciddiye alınmadığı ve içlerinden bazılarının bir süre sonra şüpheli ölümlerden birine kurban gittiği de bilinmektedir. Askerliğinin bitmesine bir ay, bir hafta, hatta bir gün kala intihar ettiği söylenenlerin hikayesi ise kendi muammalarıyla birlikte gömülüp gitmiştir. Kuşkusuz her yerde olduğu gibi askerlikte de, şu ya da bu nedenle intihar ve kaza vakaları olabilir, ama hem olayların sayısal çokluğu, hem Türkiye'de yaşanan çıplak gerçeklere ilişkin bildiklerimiz, duyduklarımız, istatistikler, belgeler, açılan davalar, hatta olguları ve rakamları çoğu kez eksik yansıttığını bilsek de resmi açıklamalar, bunların kaçının sahiden intihar, kaçının sahiden kaza olduğu konusunda insanı ciddi kuşkulara sürüklüyor. Kaldı ki pek çok intihar vakasının arka planı, kişiyi intihara sürüklemek, canına kıymaya zorlamak diye nitelendirilebilecek ölçüde zulüm dolu hikaye, kirli ve karanlık ayrıntı barındırıyor. Çeşitli tanıklıklara dayalı raporlarda, gördükleri işkencelere dayanamadıkları için intihar ettiği söylenen kişilere ilişkin pek çok vakaya rastlandığı sabittir. Üstelik askerde intihar edenler yalnızca ayrımcılığa uğrayanlarla da sınırlı kalmıyor. Çatışmaların yoğun olduğu bölgelere gönderilen askerler arasında Vietnam sendromuna benzer belirtiler gösterip, bunalıma girenler, dehşet saçanlar ya da canına kıyanlar olduğu da biliniyor. Erlerin yanı sıra gene hatırı sayılır ölçüde subay ve astsubay ölümlerine de rastlanıyor. Bu kitapta okuyacağınız bazı öykülerde olduğu gibi, bazı rütbeli askerler tarafından cinsel ilişkiye zorlandığı, tecavüze uğradığı için canına kıyanlara ait olayların varlığı da biliniyor. Etnik, dini ya da siyasi nedenlerle kurban olanların hikayesi en azından dillendirilebilirken, genel ahlakın zalim yasalarının dilsiz bıraktığı bu hikayelerin üstü mahcubiyet ve utançla örtülüp gizleniyor. Yıllardır başta İnsan Hakları Derneği olmak üzere pek çok sivil toplum kuruluşu, asker intiharlarının önlenmesi için, vicdani ret hakkının tanınması, nefret suçları yasasının düzenlenmesi, askeri bölgelerde işlenen yaşam hakkı ihlallerinin, işkence suçlarının sivil savcılıklarca soruşturulup, yargılamaların sivil mahkemelerde yapılması ve askeri disiplin ortamının insanileştirilmesi gibi konularda talepte bulunmakta ve ne yazık ki talepleri büyük ölçüde karşılıksız kalmaktadır. Bu derin kayıtsızlık ve umursamazlık, bunca zamandır ne yazık ki ölülerin sayısını artırmaktan başka bir işe yaramamıştır. TSK içindeki şüpheli ölümler konusunda kirli savaşın ve faili meçhul cinayetlerin en yoğun olduğu, her gün bir kışladan Kürt çocuklarının ölüm haberlerinin geldiği 90'lı yılların rakamları bile tek başına yeterince ürkütücü ve durumu açıklayıcıdır. Resmi kayıtlara göre, 1991-2001 yılları arasında TSK içinde 815 şüpheli asker ölümü vakası görülmüş; 433 şüpheli intihar girişimi yaralanmayla sonuçlanmış. 1992-2012 yılları arasında 2.221 asker söylendiğine göre intihar sonucu yaşamını yitirmiş. Günümüze dek her yıl inişli çıkışlı tekrarlanan bu grafik, sorunun yakıcı varlığının ve ona bağlı ölümlerin sürekliliğine de işaret ediyor. Az buz değil, yalnızca yirmi yılda binden fazla şüpheli asker ölümünden söz ediyoruz burada. Askeri sınıflandırmaya göre otuz yılda kaç tabur, kaç bölük askerin intihar ve şüpheli ölüm sonucu yaşamını yitirmiş olabileceği gerçeği, tek tek her birinin arkasındaki hikayenin yeniden konuşulmasını gerektirmiyor mu? Çünkü bunu konuşmak demek, aslında Türkiye'nin hikayesini konuşmak demek. 12 Mart, 12 Eylül askeri faşist diktatörlüklerin ardında bıraktığı toplumsal ve siyasal enkaza baktığımızda, Türkiye'nin bizzat kendisinin bir askeri zayiat olduğunu düşündürecek büyük yıkımlarla karşılaşırız. Sivilde olduğu gibi, askerde de pek çok cinayetin faili meçhul kalmış olduğunu biliyoruz. Şüpheli ölümlerin kurbanı olanlar, çoktan toprağa karışıp gittiler. Ama bu ölümlerde parmağı olanlar, öyle ya da böyle müdahil olanlar, azmettirenler, susanlar, seyirci kalanlar, örtbas edenler, hatta doğrudan tetiği çekenler terhis olup aramıza karıştılar, mahallemizde dolaşıyorlar, karşı dairemize taşındılar, aynı kahvede bizimle birlikte çay içiyorlar; dolmuşta, otobüste, trende, vapurda yanımızda oturan şu zararsız görünüşlü adamın onlardan biri olmadığını kim söyleyebilir? Ya da terfi ettiler, omuzları kalabalıklaştı, ellerini arkada kavuşturup nizamiye kapılarında yeni kurbanlarını bekliyorlar. Ben her zaman edebiyatın gücüne, sürekliliğine, dayanıklılığına, yazılı hafızanın kudretine inandım... ve bu öykü seçkisiyle, zorunlu askerlik kurumunun, militarizmin, kirli savaşın açık ve gizli kurbanı olmuş bütün o gencecik ölülerin anısına bir saygı nişanesi olarak, edebiyat toprağına alçakgönüllü bir mezar taşı dikmek, mezarlarına bir demet çiçek bırakmak istedim. Öyküleriyle bu seçkide yer alarak bana omuz veren, destek olan tüm yazarlara gönülden teşekkür ederim.


Öykü küratörü Murathan Mungan, okurla ilk kez buluşan öykülerden oluşan iki yeni seçkiyle yeniden okur karşısında. Merhaba Askeri gelecek hafta tanıtacağım, bu haftanın konusu Kadınlar Arasında. Yukarıdaki görseli, 1950'lerin pek acayip, o yüzden de ancak günümüzde keşfedilebilmiş moda fotoğrafçısı Guy Bourdin'in bir çekimini hunharca katlederek, yani epeyce kadrajlayarak aldım. Kadın kadına aşk ve cinsellik olgusu, edebiyat tarihimizin cılız kaldığı, eşcinselliğin yasaklı tarihinden en fazla nasibini almış konularından biridir. Bu olgunun çeşitli adlar ve adlandırmalar altında örtülendiği ya da Enderunlu Fazıl Bey'in Zenanname'sinde olduğu gibi dillendirildiği klasik Osmanlı metinlerinden sonra, Ahmet Rasim'in Hamamcı Ülfet (1898) ile II. Meşrutiyet'in farklı varoluşların ve düşüncelerin daha kapsamlı ele alınıp tartışılabildiği görece özgürlük ortamında ortaya çıkan Mehmed Rauf'un ilk açık lezbiyen karaktere yer verdiği Bir Zambak Hikayesi (1910) Ömer Seyfettin'in, rüyasında erkek olup sevdiği kızla evlenen bir köylü kızını anlattığı Eleğimsağma (1917) öyküsü ve gene lezbiyenliği açık biçimde işleyen Şahabettin Süleyman'ın Çıkmaz Sokak (1910) adlı tiyatro oyunu yazılı edebiyatımızın belli başlı ilk örnekleri arasında sayılır. Hatta Şahabettin Süleyman'ın, ahlaksızlığı yaymakla suçlandığı bu oyun nedeniyle memuriyetten uzaklaştırılıp, aynı zamanda dönemin yazarlarının hışmına uğraması da bu konudaki ilk tepkilere bir örnek oluşturur. Ahmet Cevdet Paşa, Maruzat'ında (1856) toplumsal yaşamda zendostların çoğaldığını, kadınların erkekleri bırakarak kızlara yöneldiğini belirterek, edebiyatta başlayacak olan bu hareketlenmeyi adeta önceden haber verir. Genel olarak toplumsal algı, içinde bir erkek yer almadığı için ikna olmakta zorlandığı lezbiyenlik gerçeğini, kadınlar arasındaki himaye ve şefkat ilişkisindeki bir kafa karışıklığına yormaya, bedenin ve cinselliğin keşfinde bir ergenlik evresi, geçici bir çocukluk hastalığı olarak görmeye eğilimlidir. Yakın dönem edebiyatımızdan Attila İlhan, Kemal Tahir gibi kimi yazarlarsa, bazı romanlarında bu konuyu erkek egemen bir tasavvurla ele almış; ahlaki, suçlayıcı, mahkum edici yargılarla ötekileştirdikleri lezbiyen karakterleri sapık ya da kurban gibi sınır dışı figüler olarak kategorize etmişlerdir. Zaten genel olarak bu olgunun yer aldığı kitaplarda, kadınlar arasındaki ilişkilerin ancak yatılı kız okulları, hapishane gibi dünyadan ve erkeklerden yalıtılmış kapalı mekanlarda ortaya çıkan arızi ve geçici bir durum ya da psikolojik travmalar sonucu oluşan bir sapma olduğu konusundaki toplumsal algıyı besleyen temel bir tutum ve yaklaşım egemendir. Dünyada olduğu gibi, Türkiye'de de eril bir anlatıcının erkek okura seslendiği, çoğu kez de onun kadınlar arası cinselliğe ilişkin beklentilerini karşılamaya, tahayyüllerini süslemeye hatta cinsel iştahını kışkırtmaya yönelik kitaplarda lezbiyenlik, insani bir sorunsal, bir cinsel yönelim olarak değil, eril bir fantezi unsuru olarak yer alır. Türkiye'de eşcinselliğin geçmişe göre biraz daha rahat konuşulup tartışıldığı dönemlerin gelmesiyle birlikte, bu konunun ima diliyle, örtülü biçimde anıştırılıp geçiştirildiği eserler, yerini Hülya Serap Doğaner, Stella Aciman, Selim İleri gibi kimi yazarların daha doğrudan bir tutumla konuyu açık olarak dillendirdikleri eserlere bırakmıştır. Maalesef hala toplumun belli bir kesiminin algısında lezbiyenlik hali vakti yerinde, kentli, eğitimli sınıflara özgü, hatta biraz da fazla konforlu bir hayat sürmenin sonucunda, sonradan edinilmiş bir yaşam tarzı olarak değerlendiriliyor. Elinizdeki kitapta, benzeyen ve ayrılan yönleriyle birbirinden farklı çevre ve kesimlerden, farklı yaşlarda kadınlar arasında yaşananların anlatıldığı yirmi dört hikaye içinde, kasabayı, köyü, kenar mahalleyi mekan tutmuş olanlar, bunun hiç de öyle olmadığını hatırlatıyor bize. Lezbiyenlik gibi doğal, normal, kamusal diye tanımlanabilecek açık alanda yaşanamayan, kapalı mekanlara, gettolara, kuytu adacıklara; sessizliğin ve dilsizliğin her çeşidine itilen, hapsedilen kimlikler üzerindeki toplumsal tehditler, ancak birbirimizin hikayelerini tanıdıkça, dokundukça, anladıkça ortadan kalkmaya başlar. Bu seçki biraz da bunun için... Edebiyat öteki dediğinin hikayesinde biraz da kendini bulmak demek değil midir? Yoksa, kendindeki öteki'yle nasıl tanışır insan? Bizi özgürleştiren ötekilerdir.


Kışın zorunlu okumalar çocukları kuşatmışken, işte artık gönüllerince eğlenceli, hayaller dünyasına fütursuzca dalan kitapları da sere serpe okuyabilirler; yıl içinde okuyamadıkları kitapları da. Bu her dem yeni kitaplardan bir demet analım burada, çeşitli edebiyat türlerini selamlayalım. Böyle diyor ne-yazsa-okurum-çekmecemin müdavimi Onur Caymaz! Oh, nihayet edebiyata dair gerçek bir cümle! Bir şair tarafından dillendirildi. Ne bulursak hızla tüketip geride bırakmayı, çağa ayak uydurma sandığımız bu zamanda öyle iyi geldi ki. Zaten has edebiyatın eskidiği falan yoktur, her zaman okunabilir, keyif alınabilir. Biz yetişkinler için de, çocuklar için de böyle. Gençler demedim, çünkü hızla tüketme alışkanlığının en sadık yaş grubu onlar. Yaz geldi, okullar kapanıyor, farklı anlamlarda tatiller kapıda. Kimimize göre tembellik zamanı, kimimize göre fırsat bulamadığımız keyiflere kavuşma zamanı. Ama kimimize göre de çeşitli nedenlerle hala ve hala çalışmaya devam zamanı. Çünkü çalışmak illaki gerekir. Kışın zorunlu okumalar çocukları kuşatmışken, işte artık gönüllerince eğlenceli, hayaller dünyasına fütursuzca dalan kitapları da sere serpe okuyabilirler; yıl içinde okuyamadıkları kitapları da. Bu her dem yeni kitaplardan bir demet analım burada, çeşitli edebiyat türlerini selamlayalım. Öncelikle şiir. Olmazsa olmazımızdır. Son yıllarda çocuklar için seçenekler de çoğaldı. Henüz eli değmeyen varsa diye 4 kitabı analım: Ayla Çınaroğlu'nun, desenlerini de kendisinin yaptığı Şiir Gemisi, Adil İzci'nin Sadi Güran imzalı desenleriyle Deniz Olsun Adı, Necdet Neydim'in Suzan Aral'ın desenlediği İki Gözüm Üzümüm ve Yalvaç Ural'ın Betül Sayın desenleriyle raflara yeni çıkan Sincap adlı şiir kitapları. Bir sen bir ben usulü, çocuklarla en eşsiz birlikte-okuma olanağı sunuyorlar. Sonunda yaz geldi işte / Şimdi her yerde güneş var / Havada, toprakta, suda / Gözlerimde güneş var... Ayla Çınaroğlu'nun bu dizeleriyle çocuk şiirinden öyküye atlayalım. Öykü, aysberg etkili bir edebiyat türüdür aslında, ama sayfa sayısına aldanıp kısa sanır çocuklar genelde. Olsun varsın, bir öykünün zihinde devam ettiğini, hatta yaşam boyu sizi terk etmediğini bilmediklerinden, bol öykü okuyabilirler. Ve yazın bin bir oyun sevdası arasında pek güzel gider öykü soluklanmalar. 4 nefis öykü kitabını da analım: İsmet Bertan'ın Muhteşem İkili, Nihat Ziyalan'ın Kısa Pantolonlu Sevda, Tolga Gümüşay'ın Geleceği Görme Ortaklığı ve Neslihan Önderoğlu'nun Mutsuz Palyaçolar Örgütü adlı öykü kitaplarından biri ikisi çocukların yakınında bulundurulsa, illaki eli uzanan olur. Dijitalleşen modern dünya, çocukları gelgeç gönüllü yapsa da, buluştukları kitaplar sayesinde körpe zihinlere akanlar mutlaka iz bırakıyor. İlerki yaşamlarında, bu zihin denilen milyon çeşit ayrıntılar ortamı, diptekileri yüzeye itiveriyor. Kitaplar bu yüzden de vazgeçilmez. Eğlendirirken içimize akanları çocuklar kadar yetişkinler de okusa, çoktandır yitirdiğimiz neşe yüzeye çıkmak için fırsat yakalacak. Dizi kitapların peşine takılmak, kitapları arkadaşlarla değiş tokuş etmek, yazın başka keyifli. Birkaç diziyi de özellikle analım: Aslı Tohumcu'nun Bolbadim Günlükleri, Cemil Kavukçu'nun Bopato, Francesca Simon'un Felaket Henry ve Behiç Ak'ın Gülümseten Öyküler başlığı altında toplanmış birbirinden keyifli kitapları yaz sıcaklarına burun kıvırıyor. İki usta yazarın kitaplarını da hatırlatmadan noktalamak olmaz. Fantazyanın üstadı Nazlı Eray'ın çocuk kitapları koleksiyonundan Bir Böcek Sevdim okuru şaşkınlıktan şaşkınlığa düşürüyor, kahramanı Nazlı'nın işin içinden nasıl çıkacağını bir türlü ele vermiyor. Çocukların böceğe meraklısı çoktur. Bazımız da, Kafka'nın Dönüşümünden beri edebiyatta böceği severiz, malum. Eray'ın bu böcekli öyküsünde bir aynadan yansıyanlar da var, matrak bir uzay yolculuğu da. Ahmet Ümit çocuklar için de yazmayı önemseyen ustalardan. Annesinden dinlemiş olduğu masalları kitaplaştırmıştı: Masal Masal İçinde. E ama yazarımız polisiye kurgu üstadı olduğundan, kitaptaki 5 masal da polisiye tadında kaleme alınmış, birbirine bağlanmış. Merakla yutuluyor satırlar. Yeni baskının desenleri de karikatürcü Oğuz Demir'e ait. Yani, çoluk çocuk okumaya çok uygun. Yaz aylarının en güzel yanı da bu değil mi, eski yeni demeden, gönlümüze değen kitapları, çoluk çocuk sere serpe okuyabilmek, yüksek sesle hem de!


Okulların son sınavlarla, bahar etkinlikleriyle yoğunlaşan mayıs ayı, hayallerin de zıpladığı ay. Çocuklar kağıt uçakların kanadında Kafdağı'nın ardına geçivermek, ejderhaların sırtında peri padişahının sarayına dalıvermek isterler... Sakıncası yok, biz de peşlerinden gidelim. Çocukların kendilerine has dünyaları var der dururuz. Çevreyi ve gerçeği algılamadaki duyarlıkları yetişkinlerden farklıdır ve hayaller dünyasında özgürce süzülürler. Kitaplara değdiklerinde de fark ediyoruz bunu. Nelerden hoşlanıyor, nelere gülüyor, nelere heyecanlanıp nelere üzülüyorlar? Bir çocukla kitap okuma şansınız varsa, bu soruların cevaplarına pek güzel yaklaşıyorsunuz; üstelik, çocuğa göre kitap seçmenin altın anahtarı elinize ulaşıveriyor. Bu altın anahtarın uyduğu en gizli kapı, elbette fantastikler dünyası. Çoğu yetişkinin nedense suratını ekşittiği kitaplardan söz ediyorum. Çocukların hayal dünyasını doğrudan besleyen, onları özgürleştiren kitaplardan. Eh, çocuk milleti gerçekten de olmayacak şeyler yapar; doğruya doğru! Senarist, yazar Sevgi Saygı da son romanında çocukların bu komikliğini, sınırsız hayal güçlerini hatırlatan, hem gülümsetip hem hüzünlendiren bir öykü anlatıyor. Babaannemin İçine Uzaylı Kaçtı! şu tweet'te dendiği gibi, gerçek olmayan hayalleri dillendiriyor. Apartmanda canı sıkılan bir grup çocuk ve aralarındaki iki kardeşin babaannesi hakkında kurdukları hayal, yaşlı bir insanın abuklamasına mesnetleniyor. Yaşlılıkta beynin durup dururken gündeliği unutmaya, ama geçmişi hatırlamaya başlaması, küçükler için aşırı şaşırtıcı. Mutlaka bir gizem olmalı bu işin arkasında. Çünkü, öğretmen emeklisi Behice Hanım, Alaz ile Ayaz'ın çok iyi bildikleri babaannelerinden çok farklıdır artık; kahvesini kaç şekerli içtiğini unutması bir yana, neredeyse kendi kızını tanımamaktadır. Sadece o mu, bakımevindeki öteki yaşlılarda da değişik dozlarda benzer hafıza kayıpları gözler çocuklar. Kafa kafaya verirler ve teşhis tamamdır: Babaanne Behice Hanım'ın içine uzaylı kaçmış olmalıdır! Başka nasıl açıklanabilir ki, bunca büyük değişim! Küçük dedektiflerin bakımevinde uzaylı avına çıktığı bu komik kitap, yazarın, uzaylısıyla birlikte daha iyi bir dünyaya göç eden annesine de bir veda niteliğinde. Babaannemin İçine Uzaylı Kaçtı! özellikle aile büyüklerine yakın yaşayan çocukları, geçen zamanın kötü sürprizleri karşısında sağaltmak için yardımcı olacak ustaca yazılmış kitaplardan biri. İçine uzaylı kaçmadan yaşama veda eden bir dedenin öyküsü Dedem Bir Kiraz Ağacında, ünlü İtalyan yazar Angela Nanetti bize, küçük bir oğlanın köyde yaşayan dedesiyle arkadaşlığını anlatır. Pastoral bir ortamda şiirsel bir anlatımla kurgulanmış kitapta, Tonino'yu etkileyenler, biz okurları da yüreğimizden yakalar. Tonino'nun annesi doğduğu gün, Tonino'nun dedesi köydeki bahçeye bir kiraz ağacı dikmiş, ona tüm yaşamı boyunca sevgiyle bakmış, derinden bağlanmıştır; şimdi meyve veren bu koca ağaç, kesilme tehlikesiyle karşı karşıya kalır. Tonino buna razı olamaz; çünkü dedesinin... Çocuk romanlarını böyle anlatmaya kapılıvermemek ne mümkün, ama burada duralım. Okulların son sınavlarla, bahar etkinlikleriyle yoğunlaşan mayıs ayı, hayallerin de zıpladığı ay. Çocuklar kağıt uçakların kanadında Kafdağı'nın ardına geçivermek, ejderhaların sırtında peri padişahının sarayına dalıvermek isterler... Sakıncası yok, biz de peşlerinden gidelim.


Müren Beykan'dan 6 tavsiye... Çünkü KİTAP İYİ GELİR! Çocukların başarılı olmasını istiyoruz hepimiz, her zaman, her durumda. Okulda, aile yaşamında, işyerinde. Genellikle, başarı üzerine düşünmeden istiyoruz bunu. Sınavlarda, ilk 100'de gözümüz. Gönlümüz en başarılı çocuğun anası, babası olmakta. Oysa çocuklar oynamak, arkadaşlık etmek, gülmek, eğlenerek öğrenmek istiyor. Bizimki gibi kalabalık bir ülkede başarılı olanları; daha başarılı olabilecekleri daha iyi okullara seçmek, daha daha iyi üniversitelerde eğitim görmelerini sağlamak, peş peşe sınavlarla elemeyi gerektiriyor. Başka yöntemini geliştirememişiz; kura kura, en iyilerin alkışlandığı, ama farklı insanların farklı başarılar gösterebileceğinin, yaşamın zenginliğinin başarı olarak algılanmayan nice başarıyla mümkün olabildiğinin anlaşılamadığı bir sistem kurabilmişiz yazık ki. Ve bugünlerde, 8. sınıflar için sınav zamanı; oyun yok, eğlence yok, hep çalışma, hep çalışma. Başarı konusundaki yüksek beklenti ülkeyi ele geçirmiş durumda, yine ve yine. Çocuk edebiyatı, gençlik edebiyatı bu konulara uzak duramıyor elbette. Öykülere, romanlara konu oluyor başarı kavramı, stresle baş etmeye çalışan çocuklar. Karin Karakaşlı'nın Dört Kozalak adlı romanı bu örneklerin güçlülerinden biri. 2014 yılının en iyi gençlik romanı da seçilen kitapta üniversite sınavı için özel ders alan dört genci tanıştırıyor okurla. Dördü de farklı kültürel yapılara sahip ailelerde büyüyor, ama ortak korkuları, sınavda yeterince başarılı olamamak. Bizim başarı çıtamızı yakalamayan çocuklar aptal değil; bu konuda daha derin düşünmeliyiz. Çalışmayı ciddiye alanlar, fazla çaba harcayanlar, istedikleri sonuçlara ulaşmalı. Ancak, bizden daha iyi not alanlar, kazandığımızdan daha fazla kazananlar, daha çok gezebilenler, daha çok onu bunu yapanlar olacaktır hep; o zaman başarısız mı sayılacağız? Başarı kırılgandır; her an bir başkası bizim yerimize bir numara olabilir... Başarıya odaklanmanın dozu da, niteliği de yaşamdaki mutluluğumuzu, huzurumuzu doğrudan etkiliyor. Çocukları, gençleri kaybedenler, tutunamayanlar diye fütursuzca yaftalarken başarıyı neye endekslediğimizi açıklıkla ifade etmek; kendimizi, çocukları bu yaftalarla ne çıkmazlara mahkum edebileceğimizi düşünmek bizi yalınkat başarı kabullerinden kurtarabilir. Bu konularda da, çocuklarla diz dize, kucak kucağa kitap okumak iyi gelir hepimize. Usta öykücümüz Cemil Kavukçu'nun Yolun Başındakiler, Tolga Gümüşay'ın Hazırlıksız ve yine, Clements'in Sıradan Bir Çocuk romanları okurken gülümseyeceğiniz ama hüzünleneceğiniz kitaplar. Kendi okul yıllarımızı, yanımızdaki çocuğun, içinde çabaladığı koşulları, gerçek başarıyı düşündürecek kitaplar! Evet, daha iyi bir eğitim sistemini başarmak zorundayız. Evlat sevgisi budur en başta. Ve evlatlarla en çok, kitap iyi gider.