Biz son haftalarda İstiklal'in vazgeçilmez mekanı Robinson Crusoe'yu konuşur ve ayakta kalması için neler yapabileceğimizi tartışırken, İstanbul'un şahane bir kitapçısı gitti. Arzu Akgün'ün haberine göre, 1900'lerin başında Alman Otto Keil'in kurduğu, saraya kitaplar veren, ondan Rum Tanya'nın devraldığı ve henüz bir üniversite öğrencisi iken Uğur Güracar'ın devam ettirdiği Librairie de Pera artık yok. Paris'te Sacre Coeur Kilisesi'nin önündeki Tam 150 yıldır buradayız yazan afişi gördüğümde önce yanlış okuduğumu düşünmüştüm. 150 yılın lafı mı olurdu? Memleketimdeki hoyratlık ucundan kıyısından da olsa bana da bulaşmıştı işte, beğenememiştim 150 yılı. Daha dün Athena Tapınağı'nda 2500 yıllık sütunlara sarılmıştım, sabah 1500 yıllık Ayasofya'nın önünden geçmiştim. Arka sokağımdaki Moğolların Meryemi Kilisesi'nde 1200'lerden beri dua ediliyordu. Her gördüğümde alıp eve götürmek ister gibi sevdiğim Galata Kulesi 700 yaşındaydı. Havalar biraz soğuyunca koluma dövmesini yaptıracağım Kariye freski de öyle. Benim Beyoğlu'ndaki kitapçım bile 100 yıllık sayın Fransız. Üstelik saraya bile kitap veriyormuş Librairie de Pera. Biliyorsunuz saraya hizmet verebilmek bir kaliteyi gösterir, dünyanın her yerinde böyledir bu. Kalite bir yana sözü bile etkileyici bence. Sadece Sarayın Kitapçısı sözü bile eteklerimi hafifçe tutup selam vermem için yeterli. Beni masallara her zaman kitaplar ve kitapçılar inandırır zaten. Güzeldi daha doğrusu çünkü onu da kaybettik. Sahip çıkamadığımız pek çok tarihi, kültürel değer gibi o da kaydı gitti ellerimizden. En güzel sahaflarımızdan birisi artık yok. Üstelik o kadar sessiz sedasız oldu ki her şey, hepten inanamadım. Bir sabah uyur uyanık Facebook'ta dolanırken Nedret Abi'nin, yani nerede ise İstanbul tarihi ile her soruda kapısını çaldığım ve her seferinde beni güleryüzüyle karşılayan Sahaf Emin Nedret İşli'nin paylaştığı bir yazıda gördüm Librairie de Pera'nın kapandığını... Hemen Uğur Bey'e mesaj yazdım. Uğur Güracar, bana sosyal medyanın kazandırdığı dostlardandı. Arada yıllar olsa da ikimizin de yolu İstanbul Siyasal'dan geçmişti. Sonra kütüphanelerde bile bulunmayan kitapları Zümrüdü Anka kuşu gibi kolayca ulaştırmıştı bana. Nasıl kapanır Librairie de Pera dedim. Kapanamaz dedim. Türk filmlerindeki teatral pozlarla hayır hayır dedim. Neden hiç haberimiz olmadı? Neden gürültü çıkarmadınız dedim. Uğur Güracar ile güzel bir akşamüstü Pera Müzesi'nin cafesinde buluştuk. Vakit, mekan ve içimdeki hüznü Uğur Bey'in karizması tamamlıyordu. Bembeyaz saçlar ve harika bir ses tonu ile tam bir İstanbul beyefendisi vardı karşımda. Üzgünüm dostlar, güzel seviyorum ben. Ruhum eşitlikçi ama kalbim faşist. Karşımdaki adam yakışıklısı ise, zeki ise, hoşsa, beni bir yerden alıp başka bir yere götürüyorsa düşüyorum hikayenin peşine. Hem Uğur Bey'in yakışıklılığı bir yana Librairie de Pera kapandıysa kim bulacaktı bana o yüzyıllık kitapları kolayca. Dükkanın ihale ile alınması ve çaycı olarak açılacağı söylentisi ile ilgili olarak Sezgin Tanrıkulu kitapçılığa devam edebileceklerini söylemiş. Kıyamam. Kendisini tanımıyorum ama sanırım Rumca, Ermenice, Fransızca, Osmanlıca'ya hakim herhalde. Sahaflık kolay iş değildir çünkü. Bir kitabın tarihini hemen anlamak, anlatabilmek, kıymetini bilmek. Kendisi hukuki bütün yolları denemiş. Yerel mahkemede görülen davada karar Librairie de Pera'nın lehine sonuçlansa da bir şey değişmemiş. Yargıtay'ın yerel mahkeme kararını bozması üzerine hayal kırıklığına uğramış. İdare 3 ay içerisinde kararı bozduğu gibi Yargıtay'a itiraz süreci beklenmeden ihale de yapılmış. Hatta durumun hukuka aykırı olduğunu söylediğinde kendisine Biz önce yapacağımızı yaparız, hukuk arkamızdan gelir denmiş. Biliyorum biliyorum. Bu memlekette katiller aramızda rahat rahat dolaşırken nice güzel insanların mezar taşı bile yok. Ama hepimiz biliyoruz mesele ne üç ağaç ne de üç kitap. Hukuki bütün yolları denediği için de herhangi bir şekilde o rant çemberi ile pazarlığa girmemiş Güracar. 1900'lerin başında Alman Otto Keil'in kurduğu, saraya kitaplar veren, ondan Rum Tanya'nın devraldığı ve henüz bir üniversite öğrencisi iken Uğur Güracar'ın devam ettirdiği Librairie de Pera artık yok. Bir kitapçı çevresi istediğin kitapları bulmaktan başka aynı zamanda insanın kendisini yetiştirdiği, feyz aldığı, değerlerinin, davranışlarının da oluşturduğu bir yer değil midir diye soruyorum edinilmiş bir romantizmle. Bambaşka yeri yok mudur sahaf/kitapçı sohbetlerinin? İyi biliyorum, çünkü Eskişehir'de Kibele Sanat Merkezi'nde yetişmişim. Okunulacak kitaplardan başka müzik zevkimin, politik görüşümün, insanlara yaklaşım tarzımın, kendimi ifade etme şeklimin, büyüğüme, küçüğüme davranışlarımın, yazdığım yazılarımın şekillendiği yerdir orası. Ama o da bıkmış hep aynı klişe yorumlardan. Ergen anti- Kemalizmiyle Harf Devrimi'ni eleştirenlerden, aşırı muhafazarlıktan, Wikipedia entelektüelliğinden yılmış. Her neyse, Unesco'nun gayri maddi kültür varlığı diye tanımladığı bir kitapçı yok. Artık koklayarak değil internetten alacağız Librairie de Pera'nın kitaplarını. Ne hukuk ne insani duyarlılık ne de tarihin durduramadığı bir kıyımın içindeyiz. Her gün soluduğumuz havanın biber gazından geçilmediği gibi kitap kokumuzu bile elimizden alıyorlar. Bizans'ı yok etmek, tamamen silmek istiyorlar demişti bir arkadaşım, bin yıllık bir kilisenin kalıntıları arasından geçiyorduk Saraçhane'de. Kokudan burnumuzu tutarak geçiyorduk üstelik. Bin yıllık kilisenin kalıntıları açık hava tuvaletine dönmüştü çünkü. Hayır dedim Bizans, Osmanlı, Selçuklu fark etmiyor onlar için. Karşı oldukları bir şey yok. Sevdikleri tek bir şey var, o da rant ve para. Hadi Bizans'a karşılar, mesele bununla bitse Süleymaniye'ye ettikleri nedir? Koskoca Süleymaniye. Süleymaniye deyince aklıma geldi. Yine bizim memleketimiz Mimar Sinan'ın kafatasının kaybedildiği yerdir. Hey hey Koca Sinan'ın kafatası kaybediliyor. Küpe tekinden, tel tokadan bahsetmiyoruz dikkat edin. Üzgünüm Fransız, içim fesat, kabul kıskandım. Şu Tophane'deki Aziz Krikor Lusavoriç Kilisesi'ni bir beyaza boyasak, etrafındaki o sakil binaları yıksak, al sana Sacre Coeur dedim içimden. Ama bakımı, estetiği bir yana, varlıklarına bile sahip çıkamıyorum ben. Kiliseme, kitapçıma, sinemama, pastaneme, tren istasyonuma sahip çıkamadım işte. Bir artı bir evime, yatağıma, soframa karıştılar. Sustum ben. Günlerce Gezi'de yatıp kalktıktan sonra artık korkuyorum diye evden çıkamamaya başladım ben. Sen yaz 150 yıldır buradayız diye. Ben değil binlerce yıllık tarihime, o tarihi öğrenebileceğim kitapları bulabileceğim sahaflara bile sahip çıkamadım.


1950'lerde bir de yerli likör efsanemiz oluşmuş. Efsane dediğime bakmayın; kahve ve kuru incir özünden üretilen Paşa Likörü'nün hikayesi, tamamen gerçek. Kahveli içkiler üreten diğer iki büyük markayla birlikte üç güzeller diye anılan Paşa'nın özütü, Mecidiyeköy'de üretiliyor, Hollanda'nın Tilburg şehrinde şişeleniyor, bir Amerikan firması tarafından da dünyaya ihraç ediliyormuş. Derken dünyanın en büyük içki üreticisi olan Smirnoff, aracı firmalarla anlaşarak Paşa Likörü'nün üretim haklarını satın almış. Ardından da rekabet hırsıyla, üretimini durdurmuş. Böylece dünya piyasalarında fırtına gibi esen Paşa Likörü 1960'ların sonunda tarihe gömülmüş. Bunları Reyhan Yaman'ın Likör Hikayeleri adlı kitabından okuyorum. Kitapta bazıları enfes güzellikte, bazıları epeyce hazin daha ne hikayeler var, bilseniz... Reyhan Yaman sürükleyici bir dille hem likörün dünyadaki, Osmanlı'daki ve günümüz Türkiye'sindeki tarihinden anekdotlar aktarıyor hem de şahane likör ve kokteyl tarifleri veriyor. Resimlerine bakmalık, okumalık, saklamalık... Alırsanız, tarifleri denemeyi unutmayın. + Meyve, bitki, ot, baharat ve çiçek özlerinin, damıtma veya ısıtma yoluyla alkole geçirilmesi, bir süre bekletildikten sonra da şeker ya da bal ilave edilmesiyle üretilen tatlı içkiye likör deniyor. Latince liquefacere, yani sıvılaştırma kelimesinden geliyor. + Erken ortaçağda, insanlar temiz olup olmadığına güvenemeyecekleri bir suyu içmek yerine, mikrop barındırmayan ve antibiyotik etkisi olan likörleri içiyormuş. Ruhsal olarak kişiyi rahatlattığı düşünülen likörü şifa niyetine içenler de varmış. Mesela karaciğer dostu enginarın içindeki sinarin maddesi aynı zamanda safra salgısını arttırdığı için kardelen, ravent ve enginarla yapılan Sinarin Likörü, basbayağı iştah şurubu olarak kullanılıyormuş. + Egzotik ve şifalı baharatların Doğu'dan Avrupa'ya getirtilmeye başlamasıyla likör üreticiliği yükselişe geçmiş. İlk likör ustaları İtalya'daymış. O dönem politika ve ticarette olduğu gibi likör yapımında da neredeyse tek söz sahibi olan ünlü Medici Ailesi'ymiş. Catherine de Medici, 1533'te Fransa Kralı II. Henri ile evlenince likör imalatı konusundaki bilgi ve teknikler Fransa'ya taşınmış; likör yapımının sırları, Fransa'dan başlayarak tüm Avrupa'ya yayılmış. + Likörün bizdeki tarihi Osmanlı'ya kadar uzanıyor. Evliya Çelebi, Seyahatname'sinde bundan uzun uzun söz ediyor ve ona Bal Suyu diyormuş. İstanbul'da Felemenklerden gelen bu içeceği satan 50 dükkan varmış. + Cumhuriyet döneminin en ünlü likörlerinden biri Beğendik Likörü. Nane ve kekik başta olmak üzere 24 çeşit ot, ayrıca karanfil, vanilya ve şeker içeren yüzde 40 alkollü bir içecek. Kehribar renkli Beğendik Likörü üretildiğinde onu ilk tadan Mustafa Kemal Atatürk olmuş. Üreticiler içeceğin adını, ondan aldıkları Beğendik cevabından sonra seçmişler. + 1933'te Cumhuriyet'in 10'uncu yıl kutlamaları nedeniyle özel etiket ve şişelerde üretilen likörler rengarenk atlas paraşütlerle tayyarelerden salıverilmiş. 1934'te ülkeyi ziyaret eden İran şahının şerefine Ankara ve İzmir'de de aynısı tekrarlanmış ve ilk pilotlarımızdan tayyareci Vecihi Hürkuş, alçak uçuş yaparak halka minik likör şişeleri dağıtmış. + Artık yerinde yeller esen Mecidiyeköy'deki Likör Fabrikası çok özel bir binaymış. 1886 doğumlu Fransız mimar, tasarımcı, yazar Robert Mallet-Stevens'nin tasarladığı bu bina, art deco mimarinin son derece orijinal bir örneği olarak sivrilmiş. + 1930'lu yıllardan itibaren ahududu, çilek, kayısı, vişne, portakal çiçeği, mandalina, gül, nane, menta, altın, turunç kabuğu, acı mandalina, marasken, muz, kümmel, katran, moka kahve likörleri üretilmeye başlamış. Piyasaya Bedri Rahmi Eyüboğlu, Orhan Peker gibi büyük sanatçıların elinden çıkan altın yaldızlı, taş baskı etiketlerle süslenen özgün şişe tasarımlarıyla sunuluyormuş. Bir kısım etiketse, efsane grafikerimiz İhap Hulusi Görey'in imzasını taşıyormuş. Sapları biraz kesilen vişne ve şeker birlikte bir hafta güneşte bekletilecek. Bir haftanın sonunda bu usareye üç-dört tarçın çubuğu, yedi-sekiz karanfil, bir o kadar kakule ve bir muskat eklenecek. Bunlara su ve alkol de ilave edip, bu sefer güneşten uzak, bir dolap içinde beklemeye bırakacaksınız. Üç ayın sonunda muhteşem rengi ve kokusuyla vişne likörünüz içime hazır hale gelmiş olacak. Bir de Reyhan Hanım, her evin, her ailenin kendi özel Cadı Kazanı Likörü tarifi olması gerektiğine inanıyor, neticede her elden çıkacak likörü farklı, kim yapıyorsa likör biraz tabiatın, ağaçların, meyvelerin, biraz da o kişinin ruhunu taşıyor. Cunda'daki Vino Şarap Evi'nin sahibi. Çocukluğunda Rum ve Ermeni komşularının evlerinde tattığı ev yapımı likörleri unutamadığı için kendi de likör yapmaya başlıyor. Bugün akla hayale gelmedik renkte ve zenginlikte tarifleri var, onların bir kısmını da Can Yayınları etiketli Likör Hikayelerinde paylaşıyor.


Okumaktan korkan ve ona delice aşık biri Lila Azam Zanganeh. İranlı genç yazar, Büyücü adlı kitabında Lolitanın yaratıcısı Vladimir Nabokov'la hayali diyaloglarını yazmış. Konuştukları konu, mutluluk... Zanganeh'e göre mutluluk üzerine en sağlam tavsiyeler, kişisel gelişim yazarlarından değil, muhteşem Nabokov'dan geliyor. Lila Azam Zanganeh'ten size daha önce söz etmiştim. Edebiyat aleminin yeni gözbebeği olarak kabul edilen bu İranlı genç yazarın Orhan Pamuk'la arkadaşlığı ve onun davetiyle İstanbul'a gelip birkaç ay kalması zaten yeterince ilgi çekiciydi. İlk kitabının konusunun, mutluluk üzerine Nabokov'dan öğreneceklerimiz olması da... Büyücü nihayet Türkçe olarak Everest Yayınları tarafından yayınlandı. Eh, bu durumda benim de Zanganeh'le röportajımızı yayınlamamın zamanı geldi. Şöyle dedi: Cevabı biliyorsunuz aslında, fark çok büyük. Benimki sadece çok yakınında acayip değerli bir hazine olduğunu ama buna ulaşmak için toprağı derin kazması gerektiğini bilen birinin korkusu... İşte okumaya aşık ve ondan delice korkan Lila Azam Zanganeh'le röportajımız. Çünkü okumak dünyadaki en büyük haz... Ama ona erişmek kolay değil, tadını alabilmeniz için çaba harcamalısınız. Kelimelerin, cümlelerin, dillerin, yankıların en derin anlamlarını keşfetmeyi denemeli, okuduklarınızın teninizin altına nüfuz etmesine izin vermelisiniz. Okumaya aşık olmam dile, ama herhangi bir dile değil, belirli birinin konuştuğu belirli bir dile aşık olmamla başladı. İşte burası benim harikalar diyarım, krallığım, yuvam dedim. En büyük çılgınlığım, Nabokov'un Ada adlı kitabını dört beş ayda okumamdı! Aynı zamanda en acı çektiğim süreç oldu. Öte yandan, hayatta tattığım en büyük haz buydu. Evet, Ecole Normale Superieure'e deli gibi kan, ter, gözyaşı akıtıp nihayet girebildiğimde, kendimi tükenmiş hissediyordum. İki yıl ders kitapları dışında bir şey okuyamadım. Okumaya verdiğim onca emeğin hakkını teslim ettiğim bir kitap olsun istedim. İçinde fotoğraflar, çizimler ve eğlenceli görsel oyunlar da var. Nabokov'un mutluluk üzerine en çok şey söylemiş yazar olduğunu iddia ettiğim bir kitabın neşeli ve özgür bir dille yazılması şarttı. Nabokov ve mutluluk tuhaf geliyor. Gerçi siz, Mutluluk üzerine yazan birinin ille mutlu karakterlerin mutlu biten öykülerini anlatması gerekmiyor da diyorsunuz. Nabokov baktığı her yerde ışığı görüyordu, hem de tanıdığım bütün yazarlardan daha fazla... Ayrıca bizi kullandığı dille de büyülüyordu. Dilin olanca karmaşık, renkli ve ayrıntılı yapısıyla verdiği haz, onun için çok önemliydi... Bazen insan onu okurken yüzüne kocaman bir gülümsemenin gelip yerleşmesine engel olamıyor. Bir de şu var: Görmenin gücüne tutkuyla inanıyordu. Ve biliyor musunuz, mutlu olmak adına en çok buna ihtiyacımız var. Kitabım kendi hayatlarımızın daha iyi, daha cin fikirli gözlemcileri olmayı edebiyattan nasıl öğreneceğimizi anlatıyor. Evet, genel olarak beğendiğini söyleyebilirim. Bu beni tahmin edemeyeceğiniz kadar mutlu etti. Hatta Dmitri kitap için küçük bir yorum bile yazdı. 14 yüzyıl boyunca süren bir aşkı anlatan sürreel bir roman olacak. Aşksız olmaz, edebiyattaki saplantılarımdan biri de bu çünkü. Hikayenin 100 yıllık bir zaman dilimi de İstanbul'da geçiyor.


İranlı genç yazar Lila Azam Zanganeh, entelektüel çevrelerin yeni gözbebeği, edebiyat dünyasının parıltılı poster kızı. Umberto Eco, Salman Rushdie ve Orhan Pamuk gibi büyük yazarlarla arkadaşlık eden Zanganeh, Nabokov'a göre mutluluk kavramını anlattığı ilk kitabı The Enchanter'ın kazandığı başarı üzerine şimdi bir kısmı İstanbul'da geçen ilk romanını yayımlamaya hazırlanıyor... Zanganeh'in Nabokov'la benzeyen yanları da var: İkisi de bir devrimin ardından ülkelerinden ayrılmak zorunda kalmış. Ayrıca ikisi de ana dillerinin dışında birçok dilde konuşup yazabiliyor. Harvard mezunu eleştirmen, yazar Lila Azam Zanganeh, son zamanlarda en sık karşıma çıkan isimlerden. Birkaç yıldır Paris Review, New Yorker, New York Times Book Review gibi sıkı edebiyat dergilerine röportajlar yapıyordu. Hem de Roberto Calasso, Umberto Eco, Jorge Semprun ve Salman Rushdie gibi ulaşılması güç yazarlarla... Röportaj yaptığı edebiyatçılardan biri de Orhan Pamuk'tu. İkisi önce Columbia edebiyat dergisi için konuşmuş, ardından ekim ayında Brooklyn Müzik Akademisi'ne bağlı Harvey Theater'da seyirci karşısına çıkmışlardı. New York entelijansiyasının hazır bulunduğu gecenin ev sahipliğini bizzat Zanganeh yapıyordu. İran'daki İslam Devrimi'nin ardından Paris'e kaçan bir ailenin kızı olan Lila Azam Zanganeh, çıkar çıkmaz olay olan The Enchanter adlı kitabıyla da çok konuşuldu. Nabokov'a göre mutluluk altbaşlığıyla çıkan kitabın türüne dair söyleyecek fazla şey yok; eleştiri desem eleştiri değil, anı desem anı değil, roman desem hiç değil. Bütün bu türlerin fazlasıyla egzantrik ve tuhaf bir karışımı belki... Paris'te büyüyen ve New York'ta yaşayan İranlı bir genç kadının kendisi doğduğu yıl ölen büyük Rus yazara duyduğu tutkulu sevginin, hayranlığın hatta neredeyse aşkın hikayesi de diyebilirim. Bir eleştirmen kitaba UFO'lardan esinlenerek Unidentified Literary Object manasında ULO adını takmış. The Enchanter'dan bu kadar çok söz edilmesinin esas sebebi herhalde hiçbir ilk yapıta nasip olmayacak türden arka kapak yazıları. Salman Rushdie, Nabokov'un sanatından ilham almış çok güzel ve neşeli bir çalışma demiş. Orhan Pamuk'sa, Konunun hak ettiği oyuncu ruhu taşıyor, leziz ve sihirli diye yazmış. Zanganeh'in kitabı hakkında olumlu bir eleştirinin çıkmadığı gazete, dergi de zaten yok gibi. Okurun ne düşündüğüne gelince, bu kadar övgünün etkisiyle kitaba ilgi haliyle büyük olmuş. The Enchanter şimdiden, ABD ve İngiltere'nin ardından Fransa, Hollanda, İtalya ve İspanya'da da yayımlanmış bile. Sırada Brezilya, Çin ve Rusya baskıları var. Şahsen kitabı grür görmez alanlardanım. Sonuçta Zanganeh gibi, benim de en sevdiğim yazarlardan biri Nabokov. The Enchanter'ı okurken Nabokov hakkında yeni bir şey öğrenmesem de çok eğlendim. Nabokov'u sık sık rüyasında görmesi, onunla hayali buluşmaları, o buluşmalarda şuradan buradan ama en çok edebiyattan konuşmaları, birbirlerine aşklarını itiraf etmeleri harikaydı. Bana bu kitabı bitirdikten sonra mutluluk hakkında fikirlerimin değişip değişmediğini soracaksanız; cevabım yok. Bunun için galiba eve dönüp sevdiğim Nabokov'ları karıştırmam gerekiyor. Brooklyn Müzik Akademisi'nin web sitesinde Pamuk-Zanganeh buluşmasının davetiyesi duruyor. Giriş ücreti 20 dolar. Aradaki ok, daha doğrusu şeytanın kuyruğu da epey matrak! Bir hayalcinin savurgan mutluluğu, Hafızanın ışıltılı bir noktasında mutluluk, Mutluluk patlaması, Doğal mutluluk, doğal olmayan mutluluk, Okurun mutlulukla macerası, Mutluluk parçacıkları gibi bölüm adları bulunan; fotoğraflar, çizimler, şemalar, tipografik oyunlarla renklendirilmiş kitapta Mutluluğu yazmak: Pratik bir el kitabı diye ayrı bir bölüm de yer alıyor. Zanganeh, The Enchanter'ın en başında bir haritaya yer vermiş. Dev bir kelebeği andıran düşsel Nabokov ülkesinin haritası... Kitabı isterseniz sırayla, yani baştan sona okuyorsunuz, isterseniz haritadaki duraklardan dilediğinizi seçip kafanıza göre takılarak... Duraklardan her biri sizi büyük edebiyatçının mutluluk tariflerinden birine götürüyor. Doğrusunu isterseniz, edebiyatın en karanlık, alaycı ve keskin ruhlarından biri olan Nabokov'a kişisel gelişimde kanaat önderi muamelesi çekmek bana biraz uygunsuz geldi fakat ne yaparsınız! Kitapta bilhassa boş bırakılmış sayfalar da var, okur kendi fikirlerini yazabilsin diye. Nabokov'u çok seven biri olarak merak ettim kitabı. Ama biraz da olsa çekincem yok değil. Sanırım Türkçe'ye henüz çevrilmedi. O zamana kadar bekleyeyim. Belki de biraz daha tekrar tekrar Nabokov okumak gerek... :) Düşündüm de hiç sıkılmadan okuduğum, tekrarında yani, tek yazar o. Nabokov belli açılardan çok parlak bir yazardır, ama göz ardı edilemeyecek kusurları da var. İlk aklıma gelenler: Düşünce romanını beğenmez, ona tepeden bakar; metaforik anlatımları önemser, beğenir vb. Unutmamak gerekir ki Nabokov, Cinnet gibi, kötü romanlar da yazmıştır. 'En sevdiğim yazarcıları', daha doğrusu, 'en sevdiğim yazar'ı kimlik algısının önemli bir parçası durumuna getirenleri anlayamam, hele bu yazar Nabokov'sa bir de, bu insanları iki kere anlayamam. Vallahi, Nabokov'un kitaplarını, sözgelimi en sevilen romanlarından Solgun Ateş'i, bir kereyi geçtim, iki kere sıkılmadan okuyabilenlere altın madalya takmak gerek -içinden çikolata çıkanlardan. Güzel yazmışsınız bi dost :) Ben çikolatayı hak ediyorum neticede, Solgun Ateş'i bitiremedim ama defalarca elime aldım, orasını burasını karıştırdım, bazı yerlerine hayran kaldım, özetle bitirmek için çok gayret ettim. İnsanda böyle bir gayret isteği uyandırması bile sizin dediğiniz gibi ancak Nabokov gibi parlak bir yazarın yapabileceği bir şey. Sevdiğim romanlarına laf yok tabii. Cinnet'i okumadım, şimdi onu da okuyacağım. Nabokov kolay bir yazar değil. Birkaç açıdan. Ama zorlukla mücadele ettikçe ondan alınan haz daha bir artıyor. Mevzu edebiyat sitesinde onun Lolita romanı hakkında kapsamlı bir yazı var. Tavsiye ederim.


Vladimir Nabokov'un romanı Lolita'nın bugüne dek hep yanlış kapaklarla çıktığını düşünen mimar ve blogger John Bertram, şimdiye kadarkinden çok daha iyi bir Lolita kapağı hazırlamalarını sağlamak için tasarımcılar arasında bir yarışma düzenledi. Yarışmaya katılan kapaklar arasından seçilen 60 tanesi şimdi bir kitap olarak da yayınlanıyor.


Çağdaş edebiyatın feminen seslerinden Lorrie Moore'un son öykü kitabı Havlama, Cem Alpan çevirisiyle Everest Yayınları'ndan çıktı. Moore öykülerinde ikili ilişkileri, yola devam etmeyi güçleştiren kaygıları, karşılık bulmayan arzuları, hayat karartan travmaları anlatıyor. Çoğunlukla melankolik ve kederli öyküler ama ruhunuzu kasvet sarmıyor, çünkü Moore'un üslubu cesur ve komik aynı zamanda. Biraz da haşin. Bayıldığım, bayıldığım, bayıldığım illüstrasyon pop ressam Marion Peck'in. 4 arkadaş kısmına ne diyorsunuz, bilmem. Fazla bile olabilir aslında. Keşke Moore'un o derste anlattıklarını daha ayrıntılı okuyabilseydik. Ama söz, daha iyisini, nasıl canavar olunacağını yakında -başka bir yazardan- yayınlayacağım.


Arjantin filmi Resmi Tarih'i küçükken seyretmiştim. Kendisi de tarihçi olan ve resmi tarihin bize dayattığı bilgileri sorgulamamız gerektiğini düşünen, bu yolda büyük çabalar harcayan babamın zorlamasıyla... Normalde bir filme gitmem ya da gitmemem için beni zorlayan biri değildi babam ama bunu seyretmemi özellikle çok istemişti. Peki dedim, gittik. Tabii pek bir şey anlamadım. Önemini, aslında ne kadar sarsıcı şeylerden bahsettiğini kavramam için büyümem gerekiyordu. O filmin yönetmeni Luis Puenzo'nun kızı olan Lucia Puenzo'nun Balık Çocuk adlı romanını okurken babamı hatırlamam bundan. Her neyse, kitabı bitirince Doğan Kitap'ı aradım ve ödüllü XXY ve Balık Çocuk filmlerinin yönetmeni de olan Lucia Puenzo'yla bir röportaj yapıp yapamayacağımı sordum. Aşağıda okuyacağınız sohbet böyle çıktı ortaya. Yani Lucia'yla internet vasıtasıyla konuştuk. Beni en şaşırtan şey aramızdaki onca uzaklığa rağmen alçakgönüllü Lucia'nın Türk edebiyatı konusunda epey bilgi sahibi olmasıydı. Sadece Orhan Pamuk'un değil, Ersan Üldes ve Mehmet Yaşın gibi bizde bile az bilinen bazı şair ve yazarların da isimlerini zikredebiliyordu mesela. Cemal Süreya'yı sevdiğini söylemesiyse pastanın kreması oldu. Yönetmen olarak kendi romanlarımı sinemaya ben uyarlıyorum. Evet, tüm ailem yönetmen. Annem bile bu işe ucundan kıyısından bulaşmış durumda. Fakat yazar olan kocam Sergio Biazzi'yle de yaratıcı bir ilişki sürdürüyoruz. İlk filmimin öyküsünü o yazmıştı. Arkadaşlarımın da hepsi ya yönetmen ya yazar, aralarında birkaç da müzisyen var. Acayip bir sanatçı topluluğu... Kalabalık İtalyan aileleri gibiyiz, tutkuyla yaratıyor ve birlikte çok eğleniyoruz. Etkilenmez olur muyum? Resmi Tarih bizim evde çekilmişti. Çocuktum. Çoluk çocuk hepimiz uyku tulumlarımızla mutfağa doluşmuştuk. Uyunacak tek yer orasıydı, çünkü evin diğer kısımları set haline getirilmişti. Ama hiçbirimiz bundan yakınmadık. Sinemacılığın dünyanın en eğlenceli işi olduğunu hissettim. Düşünün; babam sayesinde sürekli geziyorduk, gitmediğimiz ülke kalmamıştı. Bütün o yıllar boyunca annem bir parça yorulmuş olabilir ama bizim şikayetimiz yoktu. Sette olmak ve ekip çalışması harika. Fakat galiba yazarken daha mutluyum. Hayalgücüm nereye götürürse gidebilirim. Üstelik bu yolculuk bedava. Vize filan da gerekmiyor. Tepemde Hadi, çabuk diyen, filmi daha ucuza çıkarmanın yollarını arayan bir prodüktör de yok. Ünlü Arjantinli yazar Aira hiçbir zaman yazdıklarını yeniden okumadığını, düzeltme filan yapmadığını anlatır. Eğer kurguda bir şeyi değiştirmek istiyorsa, bunu önceki sayfalara dönerek değil, sonrakileri ona göre yazarak yaparmış. Bence bu gayet sağlıklı bir tutum. Bana uygun. Ayrıca yazıyı niçin filmden daha çok sevdiğimin bir cevabı da burada. Bir de ben, hikayenin akışı sırasında karakterle beraber yolculuk etmeyi, dünyayı onların gözünden görmeyi çok seviyorum. İnanıyorum ki herkes bunu yapsa, kimse kimseyi yargılamaz ve dünya daha mutlu bir yer haline gelir. Balık Çocuk suç teması çerçevesinde şekillenen bir roman. Ama bu kitap bittikten sonra fark ettiğim bir şey. Düşünerek yazarsam, kitabı asla tamamlayamam. Yazarken hikayenin herhangi bir yerinden başlıyorum ama nereye gideceğimi asla bilmiyorum. Tıpkı oyun oynayan bir çocuk gibi... Gene de sorunuzda ısrar ederseniz, siyasetin yatağımızda hep bizimle birlikte uyuduğunu anlattığımı söyleyebilirim. Başka ne anlatıyorum? Korkunun ailenin içinde ve dışında ama mutlaka bir yerlerinde çöreklenip nöbet tuttuğunu. Dile getirilmemiş duyguların çok derin yaralara sebep olduğunu. Aile dramlarının toplumsal dinamiklerden beslendiğini. Hiçbir zaman bir son olmadığını. Haklı. Romanın her yerine en derin korkularım ve uykusuz kalmama sebep olan hayaletlerim sinmiş durumda. Ama tabii onları açıkça anlatmadım, okurun keşfetmesini tercih ettim. Beni yakından tanıyanlar romanda aslında kendi iç dünyamı anlattığımı göreceklerdir. Eğer romanı korkutucu bulanlar varsa, onların sezgileri kuvvetli olan kişiler olduğunu söyleyebilirim. Yayınlandığı andan itibaren romanınız artık sizin değildir. Onu özgür bırakın, dilediği yere gitsin, kimi nasıl etkiliyorsa etkilesin. Siz sadece bir sonraki işinizi tasarlayın. Bir de okurun zekasına güvenin. Patti Smith'i çok seviyorum. Sonra Frank Zappa, David Bowie, The Beatles, Pink Floyd ve diğerlerini... 15 yaşımdayken, bir ay boyunca Bergman, Cassavettes ve Herzog'un bütün filmlerini peş peşe seyretmiştim. Üslubumun oluşmasında onların etkisi büyük. Gençken elime ne geçerse okurdum. Aira, Puig, Lamborghini, Pizarnik, Arlt, Nabokov, Cheever, Borges; sevdiğim yazarlar listesi sonsuzdu. Sonra kocamla tanıştım. Ben 23 yaşımdaydım, o ise benden 20 yaş büyüktü. Sanki beni evlat edinmişti. Edebiyatçılardan oluşan kalabalık bir arkadaş grubu vardı ve onlarla sohbet etmeye bayılıyordum. Sorunuzu bir kez daha düşündüm, galiba aslında beni en çok etkileyen yazar kocam Sergio. Fakat şunu söylemezsem içim rahat etmez: Çocukken bile hiçbir şey bana karanlıkta oturup film seyretmekten ve öyküler uydurmaktan daha çekici gelmezdi. Bence hayat asla edebiyat kadar maceralı, sürprizli ve güzel olamaz. Türk edebiyatıyla ilgili olarak fazla bir deneyimim yok. Bana bazı bakımlardan Arjantin edebiyatını andırıyormuş gibi geliyor. Orhan Pamuk'u elbette okudum. Farklı zamanlarda karşıma çıkan başka yazar ve şairlerinizi de... Ersan Üldes, küçük İskender ve Cemal Süreya gibi... Mehmet Yaşın adında bir şairiniz var, onu da sevmiştim.


Akademisyen Lucien X. Polastron, Everest Yayınları'ndan çıkan şahane kitabı Kitap Yakmanın Tarihinde bir kitapseverin en büyük kabusunu anlatıyor ve kitapların, kimi zaman da koca koca kütüphanelerin insanın küçük hırsları uğruna barbarca yok edilmesinden bahsediyor. Polastron, Herkes gibi ben de İskenderiye ya da Qin Shiuang Di kütüphanelerinin hikayelerini biliyordum. Derken kağıdın evrensel tarihi hakkında çalışmaya başladım ve farklı coğrafyalarda ve dönemlerde gerçekleştirilmiş muazzam sayıda kitap katli vakasıyla karşılaştım diyor. Onunla kitap yakmak denen büyük insanlık suçunu konuştuk. Anlattıkları arasında Nazi'lerin organize kitap yok etme faaliyetleri de vardı, IŞİD'in gelişigüzel kütüphane talanları da... Yazara göre uzun vadede us fakirleşmesine yol açacak dijitalleşme süreci bile ufuktaki tehlikelerden biriydi. 1950'de annem bana gizlice ilk kitabımı verdi. Gizlice, çünkü babam 6 yaşındaki bir çocuk için kitaba para harcamanın israf olduğunu düşünüyordu. Segur Kontesi'nin yazdığı çocuk romanı Le General Dourakine, benim için büyüleyici bir okuma deneyimiydi. Ayrıca kitap, körpe gözlerime bir obje olarak da güzel gelmişti. Ona dokunmak, ellerimde tutmak, bütün kitapların değerli olduğuna inanmamı sağladı. O günden bu yana, durmaksızın sayfaların arasında saklanan sırrı arıyor, esrarı keşfediyorum. Bugün 10 bin kadar kitabım var ve ne zaman elime yeni bir kitap alsam ilk günkü heyecanı duyuyorum. Sözlükler ve ansiklopediler. 10 ciltten 17 cilt olanına kadar bir duvarımın tümü bunlarla kaplı. Her sayfaları kendi içinde bir dünya. Edebiyatın var olduğu ama yazmanın var olmadığı zamanlar vardı, yani insanlar hikayeleri okumuyor, dinliyordu. bu durumda okumanın da şart olmadığını söyleyebilirsiniz. Öte yandan düşünceleri ve hayalleri yaratacak kimse olmadığında, geriye hiçbir şey kalmaz. Öyle bir toplum var olabilir belki ama biz onu basitçe barbar diye nitelendiririz. Tarihin bilinen ilk kütüphanesi olan efsanevi İskenderiye Kütüphanesi tam üç kez yakıldı. bu şekilde sayısız önemli eser oldu. Orada tam olarak ne oldu, bu muazzam kütüphane niçin ve kim tarafından yok edildi. O kütüphanenin yok edilişi neredeyse fantastik bir hikayedir ve yaklaşık 1000 yıl sürmüştür. Birden fazla vaka söz konusudur, eski Mısır kraliçesi Kleopatra'nın rızasıyla Roma'daki kütüphane için kitap çalan Jül Sezar'ın neden olduğu o fazlasıyla nam salmış yangın gibi... İmparatorlar ve papazlar yüzünden gerçekleşen sayısız kitap yakma vakası da kaydedilmiştir. Tabii enerji kaynaklarının yokluğu ve fiziksel çürüme de kitapların yoktalanlarda büyük rol oynamıştır. Arapların hamamlarını kitap yakarak ısıttıkları o ünlü hikayeye gelince; o sadece katıksız bir fantezidir. Gidip oradan kitap almasak bile yakınımızda bir kütüphanenin var olduğunu bilmek yaşamamıza yardımcı olur. Başka bir deyişle cennete inanmak, şu saçma hayatın acılarını hafifletir. Korkunç ama öyle! Gerçekleri bilmek insanı kölelikten kurtarır, bu yüden de dünyaya hakim olmak isteyenlerde şiddetli bir tepkiye yol açabilir. İnsanlığın özgürleşmesine yardım ettiği için cezalandırılan Prometheus'u unutmayalım. Nicelikte Hıristiyanlık açık ara kundaklama şampiyonudur. Sırf Avrupa, İspanya ve İskenderiye'de yok ettiklerini değil, Maya'lar gibi uzak medeniyetlerin topraklarında yaptıklarını da hesaba katın. Yine de bazen dini siyasetten ayırmak zordur. Kütüphaneler, inanç sahibi olmayan Çin'de de yok edildi. Yakın dönemde IŞİD'in Musul'da yaptıklarından yola çıkarak, dinin bazen iktidara giden yol olarak da kullanıldığını söyleyebiliriz. Açıkçası, tek tek okuyup ayırmaktansa tüm külliyatı yakmak daha kolaydı, kundakçıların okuryazar olduğu söylenemez. İtinalı bir tasniflemeye 1933'te Nazi'lerde şahit oluyoruz: Berlin otodafe'sinde her yazar ve kitap ismi dikkatle halka okunurdu ve evet, tarih, sanat ve felsefe kitapları da alevlere atılırdı. Antik Yunan ve Latin edebiyatından bugünlere sadece küçük bir yüzdenin kaldığını üzülerek biliyoruz ama bu kaybın sebeplerinden emin değiliz. Muhtemelen zamanın çürüten akışının rolü var daha çok. Nazi'lerin iyi düşünülmüş bir organizasyonla farkı disiplinlerden kitapları yakması ile köktencilerin önlerine çıkan her tür bilgiyi yok etmesi arasında seçim yapmakta zorlanırdım. En berbatı, arkaik bakış açılarının yakın dönemlerde de ortaya çıktığına tanık olmak. Modernizm budalalığa engel olamadı. Çok nadir olsa da var. O muhteşem Aby Warburg Kütüphanesi'nin Hamburg'tan 531 tahta kasayla teknelere yüklenerek Londra'ya taşınması gibi... Bu kütüphane hala orada. Fransız Ulusal Kütüphanesi'nin en değerli ciltlerinin civardaki şatolara taşınması da var. Ama iki vakada da, başarmak için zengin bankacıların olanaklarına yahut güçlü bir devletin imkanlarına ihtiyaç olmuştu. Bir de elbette yeterli zamana. Yanan kütüphanelerden ciltlerin köşeleri ve sırtları hariç tüm kitapların zarar görmeden kurtulduğu durumlar var. Ciltlenmemiş kitaplarsa kolay yanar ama kimi zaman itfaiyenin sıktığı su, alevlerden çok daha fazla zarar verir. Büyük kütüphaneler her şeye rağmen emniyetlidir, çünkü modern teknolojinin imkanlarıyla korunurlar. Kitaplan dijitalleştirilmesi meselesine gelince; korkarım oldukça riski bir çıkış kapısı bu. Bu tür icatların ne çabuk eskidikleri ortada. Metinlerin iki nesil sonra okunabileceğini kimse garanti edemez, tabii on yıl sonra yeni bir kaynağa aktarılmadıkları takdirde. Öte yandan bunun maddi yükü ağır. NASA, verileri muhafaza etmek için her yıl milyarlarca dolar harcıyor. Kesinlikle. Dijital kültür cümlelerin kısalmasına, kelime haznesinin daralmasına neden oluyor, yani yakında us fakirleşmesi gibi bir durumla karşı karşıya kalabiliriz. Neticede bildiğimiz ve sevdiğimiz edebiyatın gelişmesi ancak kağıttan yapılan kitapla mümkün oldu.


Kuzenimin ejderhalara bayılan, büyüyünce bu şahane yaratıkların bakıcısı olduğunu kafasına koymuş üç yaşında bir oğlu var, bulduğumuz bütün ejderhalı şeyleri alıyoruz ona. Kitapları da tabii... Şimdi Gökçe Gökçeer'in yazısını okuduktan sonra Can Çocuk'tan çıkan Lumpi Lumpi: Arkadaşım Ejderha serisini de almaya karar verdim. Alp'in hoşuna gider mi bilmiyorum ama ben maceracı ama alıngan üstelik sadece tek bir kişinin görebildiği hayali arkadaş Lumpi Lumpi'yi acayip sevdim. Her çocuğun sadece kendisinin görebildiği bir arkadaşı olmalı öyle değil mi? Hatta büyüklerin de! Bugüne kadar isimlerine hayran olduğum birçok hayali arkadaş duydum. Yaratıcı ve cin fikirli çocukların bu arkadaşlarına, belki de hiç hayali arkadaşım olmadığı için hep imrendim. Pisöbenk, Eblet, Antebüs, Timisi ve Karmaşık Abi favorilerim. Ferhan Şensoy'un kaleminden çıkma bir karakteri andıran Karmaşık Abi, zekası fazla gelen bir çocuğun hayali abisi. Diğerleri, olması gerektiği gibi saçma ve çok iyi isimler! Lumpi Lumpi, bu isimlerden sonra tanıştığım en tatlı hayali kahraman olmaya aday. İsmi de güzel, görünümü de... Silvia Roncaglia'nın metinleriyle hayat bulan ve Roberta Luciani'nin çizimleriyle renklenen Lumpi Lumpi-Arkadaşım Ejderha serisi, Can Çocuk'un mutlaka okunması gereken yeni nesil kitaplarından. Silvia Roncaglia'yı, daha önce yine Can Çocuk'tan çıkan Kral Patpat İçin Bir Lolipop ve Korsan Şişkobombiş kitaplarından tanıyoruz. Kahramanımızın adı Gian Piero, biz ona kısaca Giampi diyoruz. Giampi, kendine şahane bir hayali arkadaş yaratmış. Bu mavi yaratık, Giampi'nin incelikle düşünerek oluşturduğu ideal bir ejderha! İncelikle düşünerek diyorum, çünkü o sizin bildiğiniz ejderhalara hiç benzemiyor. Alevleri soğuk, böylelikle Giampi yanma tehlikesine karşı kendini garantiye almış oluyor. Ayrıca burnundan renk renk dumanlar üflüyor. Her rengin bir anlamı var. Mesela gri duman çıkınca anlıyoruz ki, Lumpi Lumpi Giampi'ye gücenmiş. Zaten minik ejderhamız, alerjik olduğu kadar alıngan da! Lumpi Lumpi; Giampi'nin sıkıldığı, annesinden ceza aldığı, evden uzaklaşmak istediği ya da hastalandığı zamanlarda bir anda beliriveriyor. Tam da, bir hayali arkadaşın yapması gerekeni yapıyor yani! Sırtındaki pullar batmasın diye, minik bir yastıkla konforlu hale gelen Lumpi Lumpi, maceradan maceraya uçuruyor Giampi'yi. Önce bir halının üzerinde Fas'a doğru yola çıkıyorlar. Sonra bir ormanda başlarına gelmedik kalmıyor. Aşı korkusu Giampi'yi deliye döndürüyor ve en son kitapta ise Çizmeli Kedi'ye öykünen Giampi, anne sözü dinlememenin cezasını çekiyor! Bütün maceralar kadar çizimler de, bir çocuğun ilk okuma kitaplarından olmak için çok uygun ve cazip. Ancak Lumpi Lumpi ile ilgili söylemek istediğim önemli bir şey var. Özellikle son dönemde ve nedense ağzını yayarak konuşan genç kızların ağzından düşürmediği anlamsız söz öbeği ''Tabii ki de!''yi, bir çocuk kitabında görünce biraz şaşırdım. Üstelik 'İlk Okuma Kitapları' söz konusu olunca, durum biraz daha vahimleşiyor... ''Tabii ki de!'', tek bir kitapta da değil, iki macerada, ayrı yerlerde kullanılmış. Can Yayınları, çocukluğumdan beri çok kıymetlidir benim için. Hatta henüz Can Yayınları kurulmamışken Cem Yayınevi'nin Arkadaş Kitaplar dizisinde Erdal Öz'ün editörlüğünü yaptığı tüm çocuk kitaplarını da okuduğumu gururla söyleyebilirim. Hala çoğu duruyor... Hal böyleyken, amacım yayınevini kötülemek olamaz, haddime de düşmez. Ama belli ki çevirmenin ve editörün gözünden kaçan bir şeyler var. Bunu görmezden gelmekse mümkün değil. Bu hata, ne Can Yayınları'nın kıymetinden götürür ne de İtalyanca çocuk kitaplarını Türkçeye kazandırmaya devam etmesini dilediğim Nükhet Amanoel'in... Ama Türkçe ''Tabii ki de'' olmadan çok daha güzel. Bundan eminim!


Eğer hala dinlememişlerse tüm lunatiklere, bu albümün tamamını bir an önce dinlemelerini tavsiye ederim. 40 milyondan fazla satan bu albümde Pink Floyd, Ayın karanlık yüzü yoktur, çünkü zaten tamamen kapkaranlıktır. diyor. Sting'in Anne Rice'ın vampir Lestat'ının ağzından söylediği şarkı. En-fes! 80'lerin, Duran Duran'in ve yüzeysel görünüp derin takılmanın ruhuna uygun bir şarkı. Sting'in sözleri ve bestesi ay yüzeyinde yürümenin sadece bilimsel bir deneyim olmadığını anlatıyor. Şarkıya göre ayda, yani yerçekimsiz bir ortamda ağır ama dev adımlarla yürümek aşık olduğumuz zaman hissettiğimiz halin bir eşi. Kötü giden bir aşkın geride bıraktığı yaraları örtme çabası, aşığın içine kapaması, bir başka deyişle ruhun 'ay' tutulması. The Exorcist filminin müzikleriyle meşhur olan karanlık adam Mike Oldfield'ın şarkısı Moonlight Shadow müzisyenin kariyerindeki en hafif, en neşeli şarkı.


Orhan Pamuk, Müzelerimizin geleceği evlerimizin içindedir diyor. Bu yazı bundan yola çıkarak yazıldı. İnsan yeterince büyüyünce, olgunlaşınca anlıyor; hayatına ve varoluşuna sahip çıkmanın, birey olmanın bir yolu da hatırlamak. Her şeyi; şarkıları, yazıları, yüzleri, nesneleri, tatları, kokuları, duyguları, olup bitenleri, gerçekleşenleri, gerçekleşemeyenleri... O yüzden lütfen Masumiyet Müzesi'ni gezerken, kendi şahsi müzenizin muhtevasını tasarlamayı da ihmal etmeyiniz. New York'lu iki müzisyenin, Michael Hearst ile Jason Bitner'in kurduğu sitede insanlar, eski sevgililerinin bir zamanlar onlar için doldurduğu kasetlerin hikayelerini anlatıyorlar. Okurken bir yandan da şarkıları dinleyebiliyorsunuz. Benim kuşağımdan olanlar hatırlayacaktır; eskiden bir oğlan bir kıza aşıksa, ilk iş onun için 'güzel' şarkılardan oluşan bir kaset doldururdu. CD hediye etmekten veya MP3 listesi hazırlamaktan farklı bir şeydi bu, dinlerken atlayamaz, şarkıların sırasını değiştiremezdiniz. Üzerine, acemice karalanmış minik etiketler yapıştırılmış kasetlerin binbir zahmetle, üstelik kalp çarpıntısıyla doldurulduğunu bilirdiniz. Hayatının hikayesini şarkılar olmadan kuramayan benim gibiler, o günlerin bazı ayrıntılarını hiç unutmazlar. Kaseti dinlerken yalnızsanız eğer, yüzünüze aptal, koca bir gülümseme yayılırdı. Birlikteyseniz, gerilim had safhaya ulaşır, çocuk endişelenirdi. Acaba beğendi mi? İkinci şarkı çok sert galiba, baksana suratı asıldı, niçin ekledim sanki? Şimdi ya benim zevksizin teki olduğumu düşünürse? Avantajlı konumda olan siz ise yine de biraz tedirgin, beklerdiniz. Uffff, doğru yerde doğru tepkiyi mi veriyorum? Beşinci şarkı azıcık yavşak gibi geldi bana ama böyle düşündüğümü çaktırmasam daha iyi olur. Yüzümün kızardığını fark ederse, dalga geçer mi? Yaşasın, en sevdiğim şarkıyı unutmamış! O yüzden lütfen Masumiyet Müzesi'ni gezerken, kendi şahsi müzenizin muhtevasını tasarlamayı da ihmal etmeyiniz.


Yazar, çizer ve baskı ustası Audrey Niffenegger bugüne dek okuduğum en güzel romanlardan ikisinin yaratıcısı. Biri Zaman Yolcusunun Karısı. Öteki nedense Türkçeye İmkansız Aşklar Evi gibi pek alakasız bir adla çevirdikleri Her Fearful Symmetry, yani büyük bir kısmı Londra'nın ünlü Highgate Mezarlığı'nda geçen ve finalde leziz bir şekilde kanımı donduran harikulade bir hayalet hikayesi. Çok yavaş üreten bir yazarım. 'Yavaş' kelimesi sanki benim için icat edilmiş gibi. Meslektaşım olan öteki yazarların 'sakın ha yapma!' diye uyardığı bütün kötü alışkanlıklar var bende: Yazmayı durmadan erteliyorum. Azıcık yazdıktan sonra üzerine düşüneyim diye ara veriyor, haftalarca açıp bakmayabiliyorum. Plansız ve programsızım. Beni uyaracak, harekete geçirecek ritüellerim, fetişlerim yok. 'Günde şu kadar kelime yazarsam, tamamdır,' gibi ilkelerim hiç yok. Aklıma gelen fikirle yıllarca uğraşıyorum ve üzerinde çalışmaya başladıktan sonra da bir o kadar yıl geçiyor. O sırada ben romanıma yarayacağını düşündüğüm çok garip bazı konular üzerine bulduklarımı okuyorum. Yazdığım romanlar bitmek bilmiyor. Bütün bunlar yetmiyormuş gibi bir de kafein bağımlısıyım. En kötü huyumsa taslak yazamamam. Yazarken bir yandan da düzeltmelerimi yaparak ilerliyorum ve bu iyice vakit kaybetmeme yol açıyor. Eğer yazar olmak istiyorsanız, benim bu yaptıklarımın hiçbirini yapmamanızı tavsiye ederim. Aksi takdirde yavaşlık kaderiniz olur. İlk romanımı dört buçuk yılda yazmıştım. İkinci kitap yedi sene sürdü. Gerçi bunun sebebi ele aldığım konuyla ilgili bazı yan unsurların çok hoşuma gitmesi ve araştırma sürecinden fazlasıyla zevk almamdı. Düşünün; romanım Londra'da, Highgate Mezarlığı'nın yakınlarında geçecekti ve ben de bunun için mezarlık yönetimine resmen başvuru yaptım. Gönüllü olarak, yani para almadan tur rehberliği yapacaktım. Mekanı tüm ayrıntılarıyla tanıyabilmemin tek yolu buydu. Tam zamanlı bir iş olduğu için de romanımı yazmayı bir süre daha ertelemem gerekti. Bir vakitler Ed Paschke'den resim dersleri alıyordum. Beni ve sınıf arkadaşlarımı atölyesine davet etmişti. Aynı anda altı yapıtla birden uğraşıyordu. 'Niçin?' diye sormuştuk. 'Çünkü tek bir eseri bir haftada, altı eseri altı haftada bitiriyorum,' diye cevap vermiş ve bir şeyi ne kadar uzun sürede bitirirse, süreçten o kadar zevk aldığını, ayrıca arada harika şeyler keşfettiğini anlamıştı. Bir yapıtı bir haftada bitirirse, ikinci hafta aklına gelebilecek parlak bir fikri es geçmek zorunda kalabilirdi. Benimki de galiba o hesap. Bu samimi yaklaşımıyla Audrey Niffenegger feci şekilde çekti dikkatimi. Romanını D&R'ın raflarında gördüğümde satın almadığıma acayip üzüldüm şu anda. Neyse ki telafi edilemeyecek bir şey değil bu. Öte yandan Niffenegger bana bir tür azim aşıladı. Yavaş olmanın, bir fikri yıllara yaymanın, yazmanın tadını çıkarmanın ve eline kahveni alıp huzurla dolmanın yazar olarak bir eksiklik olduğunu sanırdım hep. Sonuçta her yazar aynı sistemle yazsa her roman ayrı bir tat bırakmazdı hafızalarda. Bulunduğum yerin ünlü bir yazar tarafından övülmesi gibi bir şey bu. Keyif aldım okurken. Yeniden dirilttim belki de içimdeki kalem tutan kadını. Teşekkürler. Eğer bu yazı böyle bir işe yaradıysa, yani içinizdeki kalem tutan kadını dirilttiyse çok çok sevinirim :) Yazdığınız için teşekkürler.


Lydia Davis'in öyküleri... Motive edici, çünkü çok kötü! Neslihan dün bir mesaj attı ve Lydia Davis'in arkadaşım olup olmadığını sordu. Yooo dedim, Arkadaşım falan değil. İsmine ve kapağına bayıldığı bir Lydia Davis kitabını almış ve... nefret etmiş. Sonra da oturup Egoist için yazmış. Acaba yayınlar mıyım diye soruyor. Lydia kankam da olsa fark etmez dedim. Arka kapaktaki vahim Booker yanlışını Neslihan aşağıda düzeltiyor. Buzdolabında üç dört paket hamburger paketi buluyorum cümlesindeki gibi vahim bozuklukları da editörün ihmalkarlığına veriyoruz. Bu tarz olumsuz eleştirilerin en iyi tarafı şu: Şahsen adaletli olmak adına Lydia Davis'in kitabını mutlaka okuyacağım. Bahsettiğim kitap, en az Kolektif Kitap'tan çıkan Günlük Ritüeller adlı, büyük sanatçıların ne şekilde çalıştığını bizlerle paylaşan kitap kadar motive edici. Çünkü ÇOK kötü. Bu özelliği, motive edici olmasının yanında bir de umut verici olmasını sağlıyor. Çünkü Günlük Ritüeller'i okumak, Bi saniye yea! Büyük yazar olmak öyle sadece yetenekle, ilhamla filan alakalı bir şey değilmiş?!? Basbayağı gün doğdu mu zınk diye dikilip durmadan memur gibi çalışmak lazımmış?!?! Öyle kuluçkaya yatmak, doğru anı beklemek, yaratıcı rüyalar görmekle havaya girip benden iyi yazar olur ha demekle olmuyormuş... diye düşünüp, ahlanıp vahlanmaya sebep oluyorken, bu kitap tam tersi bir etki yaratıyor. Büyük bölümü kof olan bu kitabın içinde, ilginç ve bazen güzel de sayılabilecek öyküler de var. Bu kısımlar sıradan okur için zevkli bir okuma deneyimi sunabilir. Metinle daha eleştirel bir şekilde ilgilenecek yazan-okurlar ise bu kısımlarda, kötü kısımlardakine benzer şekilde motivasyonel şeyler bulacakları gibi, örnek alınabilecek bazı şeylere de rastlayabilirler. Çünkü kitapta, olmaz denen şeyler olduruluyor. Bunu görmek cesaret verici olabilir. 122 -kimisi uzun- kısa öyküden oluşan bu kitapta, pek çok incelemede de değinildiği gibi yazarın eski hallerini arattığı söyleniyor. Ve her ne kadar kitabın arkasında, yazarın bu kitapla 2013 Man Booker Ödülü'ne layık bulunduğu yazsa da, yazar kurgu türüne genel katkısı baz alınarak Man Booker International Ödülü'ne layık bulunmuş. Yani saçmaların en saçması değil, daha az saçma olanı gerçekleşmiş. Çünkü bu the Worst of seçkisini yazmış birinin, bunlardan bağımsız olarak bir köşede edebiyat dehası olarak yaşamını sürdürüyor olması bana hiç mantıklı gelmiyor. Bu noktada sizi biraz da Davis'in kaleminden çıkmış satırlarla buluşturmaya karar veriyorum. Bu kitap yerine, daha yaratıcı şekilde saçmalayacağından emin olduğu herhangi bir arkadaşına zaman ayırmadığı için pişmanlık duyan, Önümüzdekilerin dondurmalarını seçmesi çok uzun sürüyor. Konserde öksürüp duran bir adam var. Bu sabah yapmam gereken iş çok zor. Bir sanat eserini eleştirmek için daha kuvvetli bir zemin bulmak gerekir sanırım. Bir kaç örnekle bu eseri çöpe atmak haksızlık. Ben şahsen kitaptan bir hayli etkilendim. Neredeyse her öykü, tam da iyi bir öyküden beklendiği üzere, kendi sınırını aşıp zihnimde devam etti. Yaratılan çoğu görüntü aklımda varlığını devam ettiriyor. Bir öykü sadece anlama eşiğinize yaklaşmadı diye onu kötü olarak değerlendiremezsiniz, bazen sadece bir his yahut bir görüntü üretmesi de onu değerli kılabilir. Hem hak verdim size hem de vermedim. Birincisi, ben Lydia Davis'in bu kitabını ve diğer öykülerini sevdim. bence de çok iyi bir yazar. Fakat bu konuda başka türlü düşünen birileri de olabileceğini biliyorum. Ve her yazarın, her kitabın eleştirilebileceğini savunuyorum. Ve evet, Neslihan öyle düşünmüşse bunu yazabilir. Size Egoist Okur'un değişmez bir bölümünü, Okurun Hakları bölümünü hatırlatmak istiyorum.


Bazı insanlar vardır, ilk gördüğünüz anda içiniz ısınır, tanıdık gelir. Mabel Matiz ve şarkıları bende böyle bir his uyandırdı demiş bu sitenin en sevdiği şarkıcılardan Göksel. Naim Dilmener ise Mabel Matiz, piyasa kurallarından bağımsız, alternatif bir müzik yapma ve ayakta durma biçimi getiriyor. Hiç Bob Dylan'ımız olamadı; Mabel'de ben bu ihtimali görüyorum yorumunu yapmış. O yüzden Mabel Matiz, bana bir Efkar Karması yolladığında çok tuhaf bir şey hissettim, bu çok güzel şarkılardan çoğu benim listemde de olabilirdi. Ne bileyim, Morphine'ler, Antony and the Johnsons'lar, Rufus Wainwright'lar ABBA'lara ve Nazan Öncel'lere karışırsa, araya garip dillerde güzel ve melankolik şarkılar girerse daha ne isterim ben? Ha bir de, Nick Castro & Poison Tree'yi benimle tanıştırdığı için de ona teşekkür ederim.


Mac Barnett çocuk kitapları yazarları arasında tartışmasız bir numaram. Sihirli İplik, Kurt Ördek ve Fare, Leo: Bir Hayalet Hikayesi desem yeter bence. Sonuçta Caldecott Ödülü'yle taçlandırılmış çok önemli bir isimden söz ediyoruz. Ama ben bugün onun kitaplarından değil, birkaç yıl önce intihar eden büyük Amerikalı yazar David Foster Wallace'tan aldığı yaratıcı yazarlık derslerinden söz edeceğim. Daha doğrusu o karşılaşmayı ve dersleri bizzat Mac Barnett anlatacak. Unutmadan, Barnett'ın hayatındaki bir diğer önemli yazarsa gene günümüzün en güçlü kalemlerinden Dave Eggers. Bir dönem Dave Eggers'ın hem kitapçı işlevi gören hem de gençlere yönelik yazma atölyeleri bulunan 826 Valencia'da eğitmen olarak çalışmış. Anlayacağınız, yol göstericilerine bakınca neden bu kadar eşsiz kitaplar yazabildiğini anlamak hiç güç değil. Okumayanlara Kurt Ördek ve Fare, Sihirli İplik, Leo: Bir Hayalet Hikayesi adlı kitaplarını hararetle öneriyorum... Çocuk romanı Felaket İkili de şahane. Açıkçası yaratıcı yazarlık dersleri aldığım David Foster Wallace hakkında yazmaktan bir parça korkuyorum çünkü kendisi hayatımdaki en önemli insanlardan biri ve ben her şeyi mahvetmek istemiyorum. Pomona Koleji'nde ondan ders almaya başladığımda da çok korkuyordum. Derslerine kabul edilmek isteyen herkes bir öykü yazıp ona göndermek zorundaydı. Reddedilirsem bunun yazarlık hayatımın sonu olacağına inanıyordum. Bu yüzden bir plan yaptım. Mesai saatlerinde ofisinin oralarda dolanacak ve hayran olduğum bu yazarla birkaç çift laf etme fırsatı yakalayacaktım. Wallace, herkesin bildiği gibi İngilizceyi doğru kullanma meselesini takıntı haline getirmişti. Bize her hafta bir önceki haftanın yazılarında öğrenciler tarafından yapılan hataları topladığı bir bildiri dağıtırdı. İsimlere hızlıca bir göz atardık. Bu listenin aslında hata yapanların herkesin önünde azarlanması demek olduğunu bilirdik. Daha ilk derste Baseball oynarken dilbilgisi hatası yapamazsınız, demişti. Hata dememişti de aslında gazetelerde basılmasa iyi olacak türden başka bir kelime kullanmıştı. Bu nasihati de hemen Wallace'ın asla unutmak istemediğim sözlerini topladığım deftere yazmıştım. Sanırım diğerleri de öyle yapıyordu. Wallace'ın sınıfta dilbilgisi tutuculuğu için çok geçerli nedenleri vardı, ancak bu nedenler arasında onun katı ya da kuralcı biri olması yoktu. Şahsen ben, Wallace'ın ahlakçı bir yazar olarak net anlaşıldığını düşünüyorum -çalışmalarının çoğu sadece insan olmanın değil, aynı zamanda iyi bir insan olmanın ne anlama geldiğini araştırıyor- öte yandan aynı zamanda ahlaklı da bir yazardı. Her zaman bir edebiyatçının sorumlulukları olduğundan bahsederdi: Açık olma sorumluluğu, ilginç olma sorumluluğu. Yazdıkları zor metinlerdi, okuyucudan kan ter ve gözyaşı talep ederdi, bu yüzden hiç değilse dilbilgisi bakımından hatasız olmak istiyor, okurun hevesini yanlışlarla kaçırmamaya gayret ediyordu. İşte defterimden başka bir kayıt: Eğer söylediklerinle seni dinleyen kişiden daha çok ilgiliysen, sıkıcı bir insanın capcanlı bir örneğisin demektir. O cümleyi duyduğumda kendimi yumruk yemiş gibi hissettiğimi hatırlıyorum.


Ünlü yönetmen George Miller, 30 yıl aradan sonra kusursuz bir devam filmiyle karşımızda. Nefes kesen fütüristik aksiyon Mad Max: Fury Roadun kadrosundaki en ilgi çekici isimse Vajina Monologları adlı sansasyonel tiyatro oyununun yaratıcısı aktivist yazar Eve Ensler. Duyunca, hele filmi seyretmemişseniz şaşırabilirsiniz ama Ensler, danışmanlığını üstlendiği Fury Roadun tepeden tırnağa feminist bir film olduğunu söylüyor. Bir aksiyon filminden ne beklersiniz? İki saat boyunca sizi oyalamasını ve dertlerinizi unutturmasını, heyecan vermesini, soluğunuzu kesmesini... Başka? Eh, güzel çekimler, sağlam kurgu, iyi oyuncular... İçerik? Geçelim. Senaryo? Daha neler! Ben şimdi size diyeceğim ki 70 küsur yaşında bir yönetmen yaşıtı emektarlardan oluşan bir ekibi toparlayıp şahane bir aksiyon çekmiş, dahası bugüne kadar erkeklerin tekelinde sayılan bu janrı, bir feminist başyapıta dönüştürmüş. Yok artık demeyin lütfen ve okumaya devam edin. Nükleer savaşın ardından uygarlık çökmüş, dünya çöle dönmüştür. Kendini yeryüzünün tüm kaynaklarının tek sahibi ilan eden diktatör Immortan Joe, insanlara her gün sadece birkaç damla, yani ölmeyecekleri kadar su vermektedir. Açlığın, kıtlığın, hastalığın hüküm sürdüğü bu korkunç yerde Joe, Savaş Çocukları adını verdiği askerlerini de ölümsüzlük vaadiyle kandırmaktadır. Askerler hiç ölmeyeceklerini sandıkları için kendilerinden istenen her şeyi yapar, ölümün kucağına gözlerini kırpmadan atlar, beslenmek için de kan torbası adını verdikleri köleleri kullanırlar. Bir çatışmada esir düşen Mad Max, savaş çocuğu Nux'ın yeni kan torbası olmuştur. Immortan Joe'nun tek bir amacı vardır; bozulan, güçten düşen, çirkinleşen ırkının devamını sağlayacak kusursuz bir erkek evlat sahibi olmaktır. Bu sebeple bulduğu her güzel ve sağlıklı kızı haremine kapatır. Zaten filmin esas aksiyonu da Joe'nun, en sevdiği beş karısının bir gece vakti kaçtığını öğrenmesiyle başlar. Üstelik kızlar giderken duvara kocaman harflerle Kadınlar nesne değildir yazmıştır. Onlara yardım eden kişi Charlize Theron'un canlandırdığı tek kolunu bir çarpışmada kaybeden köle Furiosa'dır. Joe ordusunu Furiosa'yla kaçak kızların peşine yollar. Şimdilik sıradan aksiyon filmlerinden çok da farklı değil gibi... Gerçi itiraf edeyim, o kadar olağanüstü bir görsel tasarım yapılmış, 3-D efektlerden uzak durmayı tercih ederek filmini old school yöntemlerle çeken ihtiyar kurt George Miller ve ekibi öylesine muazzam bir iş çıkarmış ki Mad Max: Fury Roadun tek saniyesi bile sıradan değil. Uzun süredir akıl dışı temposuyla bu kadar soluk kesen ve yaratıcı bir aksiyon seyretmemiştim. İnsan övmeye neresinden başlayacağını bilemiyor; uçsuz bucaksız kum çölleri ve steampunk tarzı paslı savaş araçlarının güzelliği anlatılır gibi değil. Üstelik söylediğim gibi, hiçbiri 3-D değil, gerçek! George Miller'ın karısı Margaret Sixel'in gerçekleştirdiği kurgu da inanılmaz. Bir noktadan sonra resmen kalbiniz uçacak, göğsünüzü terk edecek sanıyorsunuz. Savaş Çocukları'nın hızına hız, ürkütücülüğüne ürkütücülük katan tamtamlara ve daha film gösterime girmeden, sırf fragmanlardaki kısa görüntüsüyle bile kült olan kırmızılı gitarcıya ise diyecek söz bulamıyorum. Sürprizleri kaçırmamak, seyretme zevkinizi yaralamamak için devamını anlatmayacağım. Fakat büyülendiğim şeyi, yani Mad Max: Fury Roadun kadınlarını söylemezsem olmaz. Aslında Avustralyalı dahi George Miller'ın kadınlardan yana bir yönetmen olduğunu biliyordum. Mesela Eastwick Cadılarında, Lucifer'ı, yani bizzat şeytanı alt eden alelade üç ev kadınını anlatmıştı. Yine de Mad Max: Fury Roadun neredeyse her sahnesine açık ya da örtülü bir şekilde yayılmış yoğun feminist mesajları beklemiyordum. Çok genç ve kırılgan görünümlü, üstelik biri hamile beş cariyenin kurtarılmayı beklemek yerine kaderlerini kendileri değiştirmeye karar vermesi... Demirden bekaret kemerlerini kendileri kesmesi... Furiosa'nın protez koluna rağmen koca orduyu karşısına almaya cesaret etmesi... Çölde kaybolduklarında yardımlarına belleri bükülmüş, yüzleri kırış kırış olmuş birkaç motosikletli ihtiyar kadının koşması... O yaşlı teyzelerin, gezegenin geleceğini kurtarmak adına karton kutularda sakladıkları tohumlara gözleri gibi bakmaları... Hele son üç mermisinin ikisiyle hedefi ıskalayan Max'in sıra sonuncu mermiye gelince silahını düşünmeden Furiosa'ya uzatması muhteşemdi. George Miller önemli bir iş yapmış, filminde çok farklı yaş gruplarından kadınlara yer vermişti. Köleliğe boyun eğmeyen genç cariyeler de, mücadeleyi bırakmayan bilge yaşlı kadınlar da bence büyüleyiciydi. Immortan Joe'nun sarayındaki ana tanrıça görünümlü iri yarı sütanneleri izlerken, içimin sızlamasına engel olamadım. Neticede sinemanın -ve toplumların- kadınlardan beklediği genel olarak hep buydu; ya yatak odasında seks kölesi ya da mutfakta anne olmaları isteniyordu. Gelin görün ki bu filmin kadın karakterleri itirazlarını açıkça dile getirecek kadar yürekliydiler. Sadede geliyorum; bütün bu feminist mesajların esas sorumlusu, feminist hareketin önemli isimlerinden biri kabul edilen ve kadınların bedenleriyle kurdukları ilişkiyi anlatan tabu yıkıcı tiyatro oyunu Vajina Monologlarının yazarı olarak tanıdığımız Eve Ensler'miş. ABD'den Singapur'a, Haiti'den Türkiye'ye hala her yıl 1000'e yakın salonda sahnelenen bu oyun bir keresinde Avrupa Parlamentosu'nda, hem de bazı parlamento üyeleri tarafından bile sahnelenmişti. Meğer Ensler, Mad Max: Fury Road filminin senaryo danışmanıymış. Not: Gerek var mı bilmiyorum ama Charlize Theron bir harika. Diğer genç kadın oyuncular ve fideleri koruyan motosikletli yaşlı teyzeler de. Mad Max'i Mel Gibson'dan başkasıyla istemem diyen ben Max rolündeki Tom Hardy'e ve Nux rolündeki Nicholas Hoult'a bayıldım. Hoult'un About a Boy filminde Hugh Grant'e eşlik eden ufaklık olduğunu düşününce insan zamanın ne kadar hızlı geçtiğine inanamıyor, o da biraz sinir bozucu. Ama 70'lik George Miller ve teknik ekip var ya; işte onların hepsi yeni ilahlarım. Hail guys!


Psikiyatr Dr. Gülcan Özer, Gücünüz yeterse kendi ruhunuzla tanışın, onunla ahbaplığın zevkine varın, kendinize karşı samimi davranmanın hafifliğini yaşayın diyor, Herkes Kendi Hayatının Kahramanı adlı kitabında. Cevabı bulduğumuzda. kendi hayatımızın figüranı değil kahramanı da olmak adına da ilk adımı atmış olacağız. Yıllarca ne iş yaptığımı, yaptığım işi nasıl tarif edeceğimi düşünüp durdum. Sonunda vardığım, işimin ses buluculuk olduğuna karar verdim, insanların gönül sesini buluyorum. Psikoterapist olarak çalıştığınızda, günlerce hiç tanımadığınız bir insanın hayatında onunla birlikte dolaşmaya başlarsınız ve siz orada onunla birlikte temizlik, gürültü kesilir, cızırtılar azalır, sonunda incecik, cılız bir ses duyuluyor. Korkuyorum der, Kıskanıyorum, kızgınım, utanıyorum, istiyorum, isteyemiyorum, iyiliğimle eziyorum, evet hep bunu yapıyorum, sevilmeye değer değilim... Der, der, der... Hakiki sesini duyan kişi için de, ona eşlik eden terapist için de bu noktadan geri dönüş yoktur. Kendini kandırmanın konforu kaybolur, yorucu ama lezzetlidir. Hepimizin gündelik hayatında yaşadığı, muhabbet masalarında konuştuğu mevzuları yazdım. Hatta 100 yıldır yazılan çizilen bir konu bu, yazılacak hali mi kaldı sorusunun yüklediği baskıyla yazdım. Gerçekte ilişki, herkesin hayatla, kendisiyle, karısıyla, kocasıyla, sevgilisiyle, tarihiyle ilgili söyleyecek bir sözünün, anlatacak öyküsünün olduğu alandır. Laflar büyür, doğrular at koşturur, yapılması gerekenler sıralanır ve kamuya sunulur. Oysa ben, insanın süreç içinde evrildiğine hatta devrildiğine, ezberin hayata iyi gelmediğine, her hayatın kendine has bir parmak izi olduğuna inanıyorum. Kitabım, iri doğrular içermeyen bir yazılı muhabbet aslında. İri cümlelerin ilişkiye yakışmadığını düşünüyorum ben. İlişki zaten hızla öğütür, kusar atar, boşa çıkarır. Bir vaktin esas oyuncusu, başka vaktin figüranı olur. Yani ilişki söz konusu olduğunda cümleleriniz küçük ve pek bol olmalı. Kitabım aşkla başlıyor, çünkü öykünün esas başlangıcı aşk sonuçta. Kendi öykümüzün en derindeki başlangıcı da aşk. Kime aşık olduğumuz, nasıl bir aşık olduğumuz, tarihimizden getirdiklerimiz, korkularımız, korkunun ecele faydasının olmayışı... Yolun kısa ya da uzun olmasının bir önemi yok, filmin heyecanlı girişidir aşk ve başlangıcı sıkıcı olan filmi hiçbirimiz pek tercih etmeyiz. Aşk olmadan ölmek de olmaz. Evliliğe gelince; orada insanın kendini saklaması zordur, zaten hepimizin kendimizi açmaya, anlaşılmaya ihtiyacı var. Dolayısıyla evliliği anlatmak insanın macerasını anlatmaktır bir bakıma. İnsanı anlamak, tanımak için şahane bir mecradır evlilik; kendimizi açacağımız gönül ahbabını, eşlik edenimizi aradığımız hikayenin adıdır. Hangimiz kendimizi başkasına emanet edebilmeyi hayal etmiyoruz ki? Sıkı bir hayal bu, iddiası büyük ve ulaşanı az. Hepimiz kendi hayatımızın kahramanıyız, ama iyi ama kötü, başrol bizde. Bir de esas oyuncularımız, figüranlarımız ve kahramanlarımız var. Bazıları iyi, bazıları kötü... Bazıları doyuruyor, bazıları aç bırakıyor. Geçmişten gelen bir acı, bir travma ya da hayatını bizim üzerimizden sürdürmek isteyen anne babalarımız, kim ya da ne olduğu fark etmez, kendi hayat öykümüzü yazmak istiyorsak, negatif karakterlerin hayatımızı işgal etmesini önlemek zorundayız. Ruhumuzun, kimliğimizin, ilişkilerimizin parmak izine sahip çıkacağız, mağduriyetimizden beslenmeyeceğiz ve tarihimizdeki hikayelerin bazısının altını, bazısının üstünü çizeceğiz. Çare yok. Çağımızda insan ebedi gençliğe mahkum edilerek de cezalandırılmış durumda; ağız tadıyla yaşlanamıyoruz. Fena ve bulaşıcı bir durum bu, hepimiz payımıza düşeni alıyoruz. Yaşlanmak itibar kaybettiriyor. Eskiden, bilgeliğe, kaybolan gençliğe, ömrün yaklaşılan finaline saygı duyulurdu. Şimdi ebedi gençlik hastalığına tutulduk, hayatımızın bir döneminde takılıp kalıyoruz. Hayat akıp giderken biz de onunla akamıyor, olduğumuz yerde kalmak için diretiyorsak, orada bir sıkıntı var demektir. İşte bu ebedi gençlik mevzusu da verimli arazi, kapitalizm onu sevdi. Oysa akışı bozan her ne varsa günün sonunda o iyi gelmiyor insana. İnsanın kendi bedeniyle neredeyse düşmanca mücadelesinin yarattığı dert çok fazla... Kendi bedeniyle barışamayan, başkalarıyla da barışamıyor. Hayatın bir performans alanı haline gelişiyle başımız zaten dertteydi, yaş alıp olgunlaştıkça bu yükü atamaz hale geldik. Ezcümle yükümüz daim oldu. İnsanın insandan başka malzemesinin olmadığı vakitlerden geliyoruz ama bu vaktin gerçeği başka. Çağın getirdikleriyle götürdüklerinin tam dibinde bu var. Hayat bir uyaran çöplüğü haline geldi, her dakika meşguliyet halindeyiz, haberleşmek ile muhabbet eşleşti, yavaşlamak diye bir şey kalmadı. Oysa insan insana muhtaç; çaresi yok göz göze, gönül gönüle değecek. Olmadı mı hikaye eksik kalıyor. Zamanımızın insansız araç üstadı, sürekli tüketen, mutsuz ve yalnız gençleri de yeni bir dil oluşturacak, haberleşmekle muhabbetin ayrımına varacaklar elbette. İnanıyorum ki bu bir dönemdir ve insanın insana iyi geldiği vakitler yakındır. Konuşmak insanın en büyük cezalarından biri bence. Bizler, kelimelerin deforme ettiği iletişimin birinci malzeme olduğu bir çağın insanlarıyız; düsturumuz, Anlat ve ikna et... Kelime sihirbazları, duygu beceriksizleri, konuşmayı bir performans sanatı haline getirip kendi kelimeleriyle sarhoş olanlar, iletişim kuramadığı yanılgısıyla oyundan elini eteğini çekenler, hepsi bu vaktin belirleyicileri... Ama bir düşünelim, sahiden konuşamasaydık ne olurdu? Kelimelerin değil gözlerimizin peşinden gitseydik mesela, dokunarak konuşsaydık... Günümüzde konuşmak bir performans sanatı ve elbet becereni, beceremeyeni var... Fakat bence iletişim aslında bundan çok daha fazlası. Kazananın yahut kaybedenin olduğu bir durum değil; sahiden kendini anlatmayı ve anlamayı umuyor, sözle yahut gözle... Konuşmaksa insanın kendini ve karşısındakini en şahane kandırabileceği iletişim şekli. Lakin madem iletişimle zehirlendik; o vakit dibini bulacağız, kendi dilimizi de karşımızdakinin dilini de sular seller gibi okuyup yazacağız, buna mecburuz.


Ambrose Bierce'ın başyapıtı Şeytanın Sözlüğü, ilk olarak 1881'de haftalık bir gazetede tefrika edilmeye başladı. O yıllarda adı, Gülen Şeytandı. 1875'te Bierce uzun bir Avrupa seyahatine çıktığında bile yeni maddeler eklemeyi sürdürdü. 1887'de başka bir gazeteye geçtiğinde, sözlüğünü de beraberinde götürdü. Sadece küçük bir değişiklik yapmış ve yazılarını Siniğin Köşesi adı altında yayınlamaya başlamıştı. Yeni gazetenin yöneticileri, Şeytan adının bir kısım din adamının tepkisini çekeceğini düşünüyordu. Siniğin Sözlüğü, 1906'da kitap olarak çıktı. Bugün bildiğimiz adıyla yayınlanması içinse 1911'i beklemek gerekiyordu. Gerçekten de tüm eleştirel üslubuna, karamsar felsefesine rağmen Şeytanın Sözlüğü, kasvetli bir kitap değil. Rastgele seçtiğiniz maddeleri okusanız bile yazarın yüksek mizah yeteneğine hayran kalıyor, arada da basbayağı eğleniyorsunuz. Hele pembe kapaklı, hayat güzeldir konseptli kişisel gelişim kitapları çağında yaşadığımızı düşünürseniz, şeytanın sözlüğü adeta ruha, zihne ilaç gibi geliyor. Acı ilaç tabii... Yazar da zaten önsözünde kitabını, sek şarabı tatlı şaraba, mantığı yapış yapış duygusallığa, nükteyi kaba mizaha tercih eden kişiler için yazdığını söylüyor. Aşk: Evlilik yoluyla tedavi edilebilen geçici delilik. Çocukluk: İnsan hayatında bebekliğin bönlüğüyle gençliğin budalalığı arasında kalan dönem. Yetişkinliğin günahlarından iki birim, yaşlılığın pişmanlıklarındansa üç birim uzaklıkta. Deha: Genel anlamda, kişiye sürekli sarhoş dolaşıp ayıplanmama imkanı tanıyan zihinsel üstünlük. Ecnebi: Bizimkinden farklı ve daha değersiz bir ülkeye ait olan. Gelin: Önünde uzanan mutlu yaşam ihtimalini ardında bırakmış kadın. Kader: Olayları kontrol ettiği öne sürülen kuvvet. Sürekli hata yapan insanlar tarafından başarısızlıklarını haklı çıkarmak amacıyla sık sık anılır. Klişe: Popüler edebiyatın temel öğesi ve medarı iftiharı. Bir milyon budalanın bilgeliğinin bir mankafa tarafından ifade edilmiş biçimi. Yapay kayadaki duygu fosili. Kıssası olmayan hisse. Ruhunu teslim etmiş bir hakikatin ölümlü parçası. Bir fincan sütlü ahlak. Düşünce denizinin kumsalında kurumakta olan bir denizanası. Kurumuş bir epigram. Öğüt: Piyasadaki en küçük bozuk para. Uzun ömürlülük: Ölüm korkusunun ender görülen derecede uzatılması. Vicdan: Midede görülen ve beynin gri maddesini etkileyerek zihinde ihtilafa yol açan marazi bir durum.


Lars Morris Şarlatanlığın Tarihi'nde okuyucuyu ikinci tür bir tarih okumasına kışkırtıyor. Değişik çağlarda yaşayan insanların ruhsal labirentlerinde dolaştırıyor, çalınmamış kapıları aralıyor. Şarlatanlığı mümkün kılan bir zihin coğrafyasına götürüyor bizi. Deli gömleğini biliyorsunuz; akli dengesi bozuk olanların kendilerine ve çevrelerine zarar vermemeleri için üretilmiş bir kıyafet parçasıydı. Yani akıllılar tarafından, deli olduğu düşünülenlere giydiriliyordu ve ruhu ehlileştirmeyi amaçlıyordu. 1840'ta deli gömleğine çok benzeyen bir başka giysi yaratıldı. Bedenin ideal güzelliğine zarar verecek türden sarkmaları, taşmaları, pörsümeleri kontrol altına alacak, bir bakıma bedeni ehlileştirecek bu giysinin adı 'korse'ydi. En korkulan giysi olan deli gömleğinin aksine korse çok kısa sürede popüler oldu hatta korse giymek bir çeşit çılgınlığa dönüştü. Sağlığa zarar vermesine, omurgayı zedelemesine, iç organları ve rahmi yıpratmasına, ölümlere sebep olmasına falan kimse aldırış etmiyordu. Hamile kadınlar bile ısrarla bedenlerini hapsedecek bu giysini satın alıyorlardı. Bir kadının ideal bel ölçüsü 33 santimdi. Şimdi bakınca korse giymek için -o dönemin cendere stili korselerinden söz ediyorum- kayıtsız şartsız zırdeli olmak gerektiğini açıkça görebiliyor insan. Her neyse, Bowdler'a göre bu konuda tek dikkat edilmesi gereken şey, vücut yapısına uygun korseyi seçmekmiş. Mesela sırtı kambur kadınlar için kendinden ayarlanabilir simetrik şekillendirici korse, tek bacağı aksayan kadınlar için ters çeker hijyenik korse, düz göğüslü olanlar içinse memeleri işkence etkisiyle füze haline getiren görünmez kürekkemiği büzücü korse varmış. Akla gelebilecek her konuda akıl almaz derecede tutucu olan ve bilimsellik ve ahlak gerektiren bir meslek seçmiş olmasına rağmen insan hayatını hiçe sayarken gözünü bile kırpmayan Thomas Bowdler, meğer aynı zamanda İngiltere'nin en büyük korse üreticilerindenmiş. Durum anlaşılmıştır, uzatmaya lüzum yok. Sadece şunu ekleyeyim: Korsenin günümüzdeki bir numaralı savunucusu Dita Von Teese dünyanın en ince belli kadını sayılıyor ve bu tutkusu yüzünden kaburgaları bir bebeğinki kadar zayıflamış durumda. Yani aslında o da ciddi ciddi ölüm tehlikesiyle karşı karşıya. Yani ne giydiğinize de kesinlikle dikkat edin! Özetle, korsenin mucidi değilse bile üçkağıtçısı olan Thomas Bowdler, Şarlatanlığın Tarihi adlı kitabın başköşesine yerleşmeyi sonuna kadar hak ediyor. Ama orada yalnız sayılmaz, o köşenin sahibi çok... Kadınları güzelleştireceği iddiasıyla zararlı hatta öldürücü ilaçlar üretenler, cinsel hastalıkların yayılmasına ağızlarından çıkan iki üç cümleyle bizzat sebep olanlar ve sonra da hekim falan da olmamalarına rağmen tedavisini keşfettiklerini iddia edenler var. Ve tabii başkaları... Anlaşılan şarlatanlığın tarihi insanlık kadar eski. Lars Morris kitapta 1880'lerden başlayarak şarlatanlığın tarihsel dökümünü çıkarıyor. Bir kısmını kulaktan dolma biliyoruz ama bir kısmıyla ilgili olarak ayrıntıları öğrendikçe gözlerimize inanamaz hale geliyoruz. Lale gibi güzeller güzeli bir çiçeğin üç beş şarlatanın elinde bir ülkenin ekonomisinin yıkılmasına sebep olabildiğini okuyoruz mesela. Veya Kruşçev dönemi Rusya'sında bir şarlatanın hükümetin gözüne girmek için et üretiminin artırılması gerektiği iddiasında bulunarak ülkeyi nasıl ekonomik krizin pençesine düşürdüğünü öğreniyoruz. Üstelik okuduklarımızı ister istemez yaşadığımız zamanla ve mekanla karşılaştırıyor, şarlatanlığın hızlı yükselişinin pek de kolay önlenemeyeceğini anlıyoruz. Fotoğraf yokken ressamların ülkelerin kaderlerini değiştirebildiklerini biliyor muydunuz? Zira eskiden kraliyet evlilikleri, tarafların birbirlerinin resimlerini görmeleriyle gerçekleşiyormuş. Bu durumda da birini güzel ya da çirkin göstermek bütünüyle ressamın elinde oluyormuş. Hele ressam şarlatanın tekiyse vay evleneceklerin haline! Bu şekilde çok para kazanan, dahası sayısız masum insanın ölümüne sebep olan ressamlar varmış. En ünlüsü de boşanmanın yasak olduğu bir dine mensup olduğu için eşlerinin hepsinin kafasını uçuran ve bu yüzden sonunda yeni bir din icat etmek zorunda kalan VIII. Henry'nin evliliklerine aracılık eden ressam elbette. Bugün ismi çoktan unutulmuş durumda ama sebep olduğu ölümler tüm canlılığıyla hafızalarda.


Bu sorulara cevap bulup bulamayacağımıza beraberce, konuşarak bakacağız. Benim kendi adıma beklediğim, bu soruların cevaplarını merak eden insanlarla bir araya gelebilmek, sonra eldeki mevcut cevapları konuşmak, yenilerini aramak diyor Mahir Ünsal Eriş aşağıda okuyacağınız röportajımızda. Dil üzerine düşünmek her şeyden önce ifade ve iletişim imkanlarımızın boyutlarını anlamaya yönelik kazanımlar vaadeder. Her zaman, bıkmadan söylediğim bir şey var. Dil çok büyülü bir şey. Aynı dille hem vapur jetonu alınabiliyor hem de Saatleri Ayarlama Enstitüsü gibi nefis şeyler yazılabiliyor. Nasıl oluyor? Bu bile başlı başına bir büyü. Elbette dili anlama gayretinin onu kullanmaya yönelik büyük getirileri oluyordur. Mekanizmanın nasıl işlediğini anlamak, arızanın tespitini de çabuklaştırır. Dilde, iletişimde, ifadede bir takım arızalar gözümüze çarpıyorsa bunun çözümü dili düşünmekten geçiyor gibi görünüyor. Çünkü dil canlıdır. Ne kadar bu kadar çok hayvan var, yükümüzü taşıyacak bir at, sütünü içeceğimiz bir inek, arada bir sevip okşayacağımız bir kedi yeterdi belki demek gibi bir şey bu. Dili dünya biçimlendirir. Tıpkı hayvanlar, bitkiler gibi. Çünkü yaşayan bir organizma gibidir dil. Başka bir dille karşılaştığında, başka bir coğrafi ya da fiziksel koşula maruz kaldığında, yeni bir nesil geldiğinde, o dili konuşanlar köklü bir toplumsal değişimle yüzyüze geldiğinde dil değişir. İnsan gibi. Zamanla değişen dil, değişmenin başladığı andaki dil olmaktan çıkar, başka bir dil olur. Dilde evrime inanmak zorundayız özetle. Tabii, etkilemez olur mu? Yanı dilin farklı lehçelere ayrılıp sonra da birbirini anlayamayacak kadar yabancılaşması bile çoğunlukla coğrafyanın bir ürünüdür. Iraklı bir Arabın, Mağripli bir Arapla kendi yerel Arapçasını konuşarak anlaşabilmesi neredeyse imkansızdır. Yanyana yaşayan Azerilerle, Farsların dili birbiriyle hiç akrabalık bağı bulunmamasına rağmen hemen hemen aynı müzikle tonlanır, vurgulanır. Farsça ve Tacikçe yüzde 80'ları geçen bir oranla aynı dil sayılırken, Tacikçe eski-Sovyet coğrafyasının bir dili olduğu ve Kiril Alfabesiyle yazıldığından bir Farsın, özel ilgisi yoksa, Tacikçeyi okuma şansı sıfırdır. Bunlar hep fiziki ve siyasi coğrafyaya bağlı değişimler. Böyle haberler duyuyoruz ve duymaya devam edeceğiz Dil canlı olduğu için ölmeye mahkum maalesef. Ne kadar çok insan tarafından konuşulduğu, ne eserler bıraktığı etki edemiyor bu duruma. Ömrü tamam olunca ölüp çekiliyor tarih sahnesinden. Az nüfusa, az kültürel enstrüman ve alana sahip diller elbette zamana daha zor direniyorlar. Herhangi bir canlının ölümü gibi üzücü bu da. Çünkü bir dili kaybettiğimizde o dilde anlatılan masalların, yakılan ağıtların, söylenen şarkıların içinde inşa edildiği duygu ve düşünce dünyasını da kaybediyoruz maalesef. Ve bu bize o dilden kalan belgelerin dahi tam olarak hissettiremeyeceği, canlandıramayacağı bir şey. Dil ancak kullanılıyorsa, konuşuluyor, yazılıp okunuyorsa dildir. Yoksa dilbilgisi ansiklopedik, kitabi, kuru bir bilgidir. O yüzden unutulmaz sanırım. Unutulan şey o kuru bilgidir, ki o da zaten dilin yeniden kullanılmaya başlanmasıyla canlanır, güçlenir. Hayatta kalma arzularıyla eşdeğerde bir motivasyonla açıklamak durumundayız sanırım. Çünkü dil bir kültür bayrağı olmaktan başka, evimizin içinde öğrendiğimiz bir iletişim aracı. Evin içini başka bir kültürün, başka bir baskın öğenin iktidarına teslim etmek öyle kolay bir şey olmasa gerek. O yüzden varlık mücadelesinin önemli bir öğesi dil. Direnebilenler daha uzun yaşıyorlar. Ben galiba buna pek inanmıyorum. İlgi, sevgi ve imkan tamamsa herkes her dili istediği gibi/istendiği gibi konuşabilir diye düşünüyorum. Yetenek sandığımız şey belki de sadece iştahlı bir merak, meraklı bir ilgi olabilir. Büyüleyici olan dilin kendisi. Bu büyünün lezzetinin tadını almış birinin geri dönüşü yoktur bence. Hepsi öğrenilir. Bana öyle geliyor en azından. Birkaç dili anlayabiliyorum evet. Ortalama bir eski-Demir Perde ülkesi vatandaşı benden daha çok dilde konuşup söyleşebiliyordur ama. Biz biraz dile ilgisiz bir toplumuz, kendi dilimize bile. O yüzden birden fazla dili merak etmek tuhaf görünebiliyor. Benim dilden yana şansım yaver gitti hep. Etrafımda dil bilen, öğretebilen insanlar oldu, dil imkanları hep tesadüfen ayağıma geldi. Öyle öğrendim. Her dille, diğerlerininkinden farklı başka başka meyvelerin beklediği renkli bahçelerin kapıları açıldı önüme tabii. Dünyayı tanıma, algılama, onu yorumlama pratiğime çok kıymetli etkileri oldu kuşkusuz. Kelimeler bizim içinde bulunduğumuz evreni nasıl algıladığımıza dair kodlardır. Onu önce algılar sonra tarif etme talaşına kapılırız. Ve ifademize de onu algılayış biçimimiz açıkça yansır. İçinde yaşadığımız evren de öncelikle içine doğduğumuz toplumla, aralarında bulunduğumuz insanlarla ve onların değerleriyle açıklanacağından dil dünyamızı da aynı dili konuştuğumuz insanlarla birlikte kurarız. Toplum dilimizi yapar, toplum olarak biz de bir arada yaşayarak dili yaparız. O yüzden bir topluluğa dair birçok izi o topluluğun dili içinde sürebiliriz.


Mahir Ünsal Eriş'i Bangır Bangır Ferdi Çalıyor Evde kitabıyla tanıdık, sevdik. Çeşitli dillerden kitap, makale ve öyküler de çeviren Eriş, bu kez Olduğu Kadar Güzeldik kitabıyla buluştu öykü sevenlerle. Eriş, öyküleri ve öykülerinde yarattığı karakterler için; Kendim gibi insanların hikayelerini, göz hizasından anlatmaya gayret ediyorum diyor. Eriş'le edebiyatı, insanları ve Ankara hattı yazarlarını konuştuk. Bu benim lise yıllarımın bir karikatürüdür aslında. Benimle aynı dönemlerde benimle aynı ya da benzer yerlerde lise okumuş tüm akranlarıma doğrulatılabilir bir şey. Yanlış anlaşılmasın, doğrulatılabilir olan benim hikmetim değil. O zamanlar bize öyle gelirdi. Hepimize yani. Ankara'da insanı oyalayacak pek fazla şey olmadığı için, politik bir bilinçle taşradan Ankara'ya giden arkadaşlarımız, orada iyice yoğrularak esaslı devrimci olurlardı, haberlerini alırdık. Ama İstanbul, taşradan gelen ve liseyi yeni bitirmiş bir çocuk için büyülü bir çiçek dürbünü. Her yerinden merak uyandıracak başka bir şey, dikkati dağıtacak, başka yönlere şeylere çekecek başka bir acayiplik fışkıran devasa bir şehir. Bizim taşralı çocuk dimağlarımızda adamı yutmasıyla meşhur büyükşehir fikri tam olarak İstanbul'a karşılık geliyordu. Belki de kökeni bu ayrıma dayanan bir karikatürleştirme bu. Yoksa zaten o zamana kadar ne İstanbul görmüştüm ne Ankara, o yüzden aklıselim bir değerlendirme olarak bakmamak lazım. Gençlik yıllarımın güzel bir motifi işte; komik. Ankaralı yazarlar denenlerin çoğu ya röportaj ve fotoğraf vermediklerinden ya da yeterince şöhretli olduklarını düşünen ve kendilerini ifade etmek için bu türden iletişim kanallarını kullanmaya gerek duymadıklarından ben, bu konuyla ilgili bir sözcü pozisyonu elde etmiş oldum zamanla. Oysa ilgim bile yok. Ankara yazarı-İstanbul yazarı ayrımını da biraz zorlama buluyorum. İzmir'deki evinde, kalkıp İstanbul'a gitme gereği bile duymayan İhsan Oktay Anar'ı nereye koyalım mesela? Çok nefis Ankara anlattığı halde, Frankfurt'ta yaşayan Şükran Yiğit'i ne yapalım? Ya da, ne bileyim, Sezgin Kaymaz bir Konya yazarı mıdır? Fakat şunu da eklemek zorundayım, özellikle İletişim Yayınları'nın Ankara bürosunun keşif, teşvik ve rehberliğiyle çıkan yazarlar arasında dilce ve duyguca bir ortaklık arama eğilimini anlaşılır buluyorum. İnsan bir şeyi tanımayı, tanımlamayı daha önceden tanıdığı başka bir şeye bakarak daha kolay yapabiliyor. Kaldı ki kullandığımız dilin günlük dile yakınlığı bakımından aramızda benzerlikler de yok değil. Yine de Ankara yazarları adlandırması, hele de ben bu kadar Bandırma-Çanakkale bölgesi anlatırken, Emrah Serbes'in öykülerinde Yalova varken, biraz fazla kategorici olur. Sadece belki bir İletişim Ankara ekibinden söz etmek mümkün... Çünkü bu yazarların kitaplarının hepsi aynı iki adamın elinden geçerek, onların beğenilerinden süzülerek çıkıyorlar; Tanıl Bora ve Levent Cantek. Bu da dil, duygu ya da biçimsel bazı benzerlikleri beraberinde getiriyor olabilir. Umutsuzluğu okutmaya çalıştığım düşünülmesin burada. Umut iyidir, inancı diri tutar. Öfkeli bir umudu tuzukuru bir kabullenmişliğe her zaman yeğlerim. Ama insanın içine gevşemeyle karışık bir teslimiyet sağladığı da açık. Buna yenik düşmemek lazım. Aynen öyle. Ben, annemle babamın beni okutmak, iş, güç, itibar kazandırmak için verdiği tam zamanlı mücadeleye layıkıyla cevap veremedim. O yüzden şimdi yaptığım her şeyden en ufak bir sevinç ve gurur duyduklarını hissetsem azıcık da olsa vicdanım okşanıyor. Bu biraz insan büyüdükçe dertlerinin de büyüyor olmasıyla ilgili galiba. Bir de şu var: Çocukken başımıza gelen kendi ölçeğince tüm küçük-büyük felaketlerde anne ve/veya babanın desteğinin güvencesi insanı rahatlatıyor. Ama büyüdükçe olmuyorlar. Olamıyorlar. Çocukken anne diye koşarak yanına gidip yaralanan dizimizi göstermemişiz gibi belli bir yaştan sonra başımıza ne gelse, Aman duymasınlar da canları sıkılmasın, diye saklıyoruz onlardan üstelik. Yaşlandıkça insan, o zamana kadar kendiyle çok kalmış olduğundan, sertleşiyor. Kırıldığı yerlerden yapıştırılıp devam etmesi de daha güç oluyor o yüzden. İlk ısırık meselesi biraz doğal seleksiyonla açıklanabilecek türden bir hadise galiba. Kendimizi sevdirene, beğendirene kadar erkek tavus kuşunun kuyruğunu açması gibi tüm renklerimizi, desenlerimizi, güzelliklerimizi sergiliyoruz. Ama bir araya geldiğimizde, biraz da sevginin insanı doğasına döndüren bir şey olmasından herhalde, evdeki pijamalı ilkelliğimize dönüşmeye başlıyoruz. Çünkü zaten bizi o pasaklılığımızla da sevebilen insanlarla olalım istiyoruz. Onca süslenmemiz, onca donanmamız aldatıcı bir cilve. İşin tabiatı. İlaç olmaya gelince; yok, bence edebiyat acılara ilaç olmuyor. Oyalayabilir, ferahlatabilir belki ama iyileştirmez. Acılara ilaç olan şey bir gün muhakkak öleceğimiz ama hala hayatta olduğumuz gerçeğidir. İnsan sınıfının dilini konuşur, gördüğü duyduğu dünyayı, onun halince anlatır. Benimki sadece bu. Yoksa ben kimim ki kime el uzatayım. Kendim gibi insanların hikayelerini, göz hizasından anlatmaya gayret ediyorum, o kadar. Var tabii, olmaz mı? Çok döverlerdi ilkokulda, ortaokulda. Belki de NASA'daki Gururumuz! diye manşet olacaktım gazetelere, aptal ettiler döve döve. Neyse ki bu işler o kadar kolay ve yaygın değil artık.


Koleksiyon yapmayı sevmeyen biri olarak tek takıntım, bir dönem Sovyetler Birliği'nde yayınlanmış çocuk kitapları. Esas beğendiklerim, 20'lerde, 30'larda çıkanlar ama sonraki yıllarda yayınlananlara da itirazım olmaz. Koleksiyon yapmaktan hazzetmeyen biri olarak tek takıntım, bir dönem Sovyetler Birliği'nde yayınlanmış çocuk kitapları. Esas sevdiklerim, 20'lerde, 30'larda çıkanlar ama sonraki yıllarda yayınlananlara da itirazım olmaz. Bu kitapları benim gibi takıntılı bir hayranlıkla seven biri daha var; Altın Pusula serisi ve Ben Bir Fareydim gibi harikulade kitapların yazarı İngiliz Philip Pullman. Stalin döneminde nasıl olup da bu muazzam güzellikte çocuk kitaplarının yapılabildiğini de zaten ilk ondan okumuştum. O kadar akıl almaz bir baskı ortamı varmış, sansür öyle acımasızmış ki gönüllü propagandacılar dışında iki satır bir şey karalamaya, resimle ya da müzikle uğraşmaya kimsenin cesareti olmuyormuş. Bir cümlesinde yamuk bulunan yazar, hapse atılıyor; yanlış renklerdeki bir grafik tasarım, sahibini idama gönderebiliyormuş. Bu yüzden, dönemin büyük yazarları, avangart ressamları, öncü tasarımcıları hayatta kalabilmek için çok daha emniyetli bir alan olan çocuk edebiyatını seçmiş. Bu eşsiz külliyat işte böyle ortaya çıkmış. Ama ben, sonraki tarihlerde basılan bir kitabı anlatacağım. Tabii yazılışı eski. Ta 1900'lerin başına dayanıyor, Maksim Gorki'nin aldığı bir siparişe. 15 Aralık 1908'de İtalya'da bir deprem yaşanmış ve liman kasabası Messina birkaç dakika içinde yerle bir olmuş. O sırada yakınlardaki Capri'de bulunan Maksim Gorki hemen olay mahalline gitmiş ve binlerce kişinin öldüğünü, çok daha fazlasının yaralandığını öğrenmiş. Dahası gördüklerini yazarak, okurlarından yardım istemiş. Dünyanın dört bir yanından para ve ilaç gelmeye başlamış. Bakülü bir grup çocuk da topladıkları paraları Haylazlar Çetesi imzasıyla göndermişler. Gorki bu şeker mi şeker mektubu okurken kahkahalarla gülmüş, cevabında da küçük arkadaşının imla hatalarını düzeltmeyi ihmal etmemiş. Ardından sipariş büyük yerden geldiği için, çalışmaya başlamış. Capri'den Bakü'ye giden bir sonraki zarftan bu kez ince bir defter çıkmış. Mavi mürekkeple yazılmış ilk masal, bir serçeyi anlatıyormuş. Hayalleri gerçeğe dönüşen balıkçı çocuğun masalı ve diğerleri de varmış. Bu masalları beni hiç görmeden seven arkadaşlarıma ithaf ediyorum diye yazmış Gorki. Artık genç değilim. Ama çocuklar, kuşlar, balıklar, filler, hamam böcekleri ve meşe ağaçları hakkında yazabildiğime hatta altında kömür yanarken içine su koymayı unutursanız bir semaverin başına gelecekleri komik bir hikayeye dönüştürebildiğime göre, öyle pek sıkıcı bir herif de sayılmam. Eh, görüyorsunuz ya, sipariş üzerine yazılan kitaplara istisnai durumlarda itiraz etmiyoruz.


Aşka Düşünce... Bir Aşk Çarpıntısı... Sonrası Şiir Gibi... Bir Kıvılcım Yeter... Uzun Yağmurlardan Sonra... Grinin 50 Tonu kadar olmasa da epeyce erotik denebilecek yeni jenerasyon birkaç aşk romanı. Yazarları Marie Force ve Bella Andre adlı iki kadın. En önemli özellikleri girişimci ruha sahip olmaları ve kitaplarını kendileri yayınlamaları. Marie Force ve Bella Andre, geleneksel yayınevleriyle çalışmak yerine kendi yayınevlerini kurmuşlar, kazandıkları paralar inanılmaz. Marie Force görünüşte sıradan bir ev kadınından farksız. Kocası, biri 19 diğeri 16 yaşında olan iki çocuğu ve köpekleriyle yaşıyor. Ama o da bir nevi süperstar. Erotik-romantik kitaplarını kendi basıyor ve şaşırtıcı satış rakamlarına erişiyor. İlk kitabı toplam 5 milyon satmış. Kalabalık ve tutkulu bir hayran kitlesine sahip. Perilerim dediği eğitmenler grubuyla yazmaya hevesli gençlere ticari başarı kazanacak romanlar yaratmanın püf noktalarını öğretiyor. Bağımsız yayıncılık benim için kesinlikle bir zorunluluktu. Harlequin Yayınevi için bir pembe seri hazırlamıştım ama aslında daha büyük kitlelere hitap etmek istiyordum. Ne yazık ki bu tarz kitaplar yazan biri olarak tanınmışsanız, büyük yayınevleri kapılarını kolay kolay size açmıyor. Ben de yazdıklarımı kendim yayınlamaya karar verdim. Meslek hayatımda verdiğim en iyi karar sanırım bu oldu. Kitabınızla ilgili her şey sizin kontrolünüzde oluyor ki bu büyük bir avantaj. Kapak tasarımından yayın tarihine hatta fiyata kadar her şeyi siz belirliyorsunuz. Geleneksel yayıncılıkta kapağa, tasarıma karar veren bir ekip olur ve siz bir noktadan sonra kendinizi yardımcı oyuncu gibi hissetmeye başlarsınız. İyi bir ekiple çalışma şansınız varsa, geleneksel yayıncılığın avantajları büyüktür, bunu inkar etmiyorum. Hele güçlü bir yayıneviniz varsa kitapçıda sizin eserleriniz hep ön raflarda durur, orada kaç hafta kalacağına da yayıneviyle dağıtımcı karar verir. Açıkçası ben fısıltı gazetesiyle ünlü oldum. Artık kitaplarımın reklamını falan yapmam gerekmiyor, okurlarım her çıkan kitabımı birbirlerine tavsiye ediyor, böylece kitapların satışları bir anda patlıyor. Şanslıyım. Okurlarım romanlarımı seviyor, en büyük sırrım sanırım bu. Birkaç sır daha verebilirim size: Birincisi sezgilerime güveniyorum. Hikayeyi hiçbir zaman uzun uzun planlamıyorum. Herhangi bir yerden başlıyor ve kendimi akışa bırakıyorum. İlham konusunda da sıkıntım yok, hikayeler her yerde. Çevrenize dikkatlice bakmanız ve olayları kendi bakış açınıza göre yeniden yorumlamanız başlangıç için yeter de artar bile. İkinci sırrım şu: Okur kitlemi çok iyi tanıyorum ve neyi okumak istediklerini biliyorum. Bana mektup yazanların fikirlerini ciddiye alıyorum. Bu size yanlış gelebilir ama emin olun hayatta okurlarımı mutlu edecek romanlar yazmaktan başka bir hedefim yok. Biraz tuhaf bir cevap oldu bu. Peki itiraf edeyim o zaman: Yazmakla ilgili en sevdiğim şey aşk sahneleri değil. Ama ne yaparsınız ki onlar olmadan aşk romanı olmuyor.


Ve Egoist Okur, güzel olan her şeyi sevdiği gibi Marilyn Monroe'yu da çok seviyor. İşte onunla ilgili en güzel hikayelerden biri ama tabii gerçek. Yıl 1959. Soğuk bir şubat günü. Carson McCullers, Marilyn Monroe ve Danimarkalı egzantrik yazar Isak Dinesen öğle yemeği için buluşuyorlar. New York'ta, McCullers'ın Hudson Nehri kıyısındaki Victoria stili evinde... Menüde çiğ istridye, şampanya, üzüm ve sufle var. Olup bitenleri McCullers'ın The Lonely Hunter adlı otobiyografisinden öğreniyoruz. Bir tezatlar buluşması olduğu kesin. Mumyayı andıran derin kırışıklıklarla dolu yüzüyle türbanlı ve peçeli Isak Dinesen şampanyasını yudumluyor. Karşısında her zamanki gibi tatlı kahkahalar atan Marilyn Monroe var. Epeyce tombulca bir kadın olan McCullers flu bir fotoğrafta onu yanağından öpüyor. 1959 yılında Isak Dinesen, Yaşayan En Büyük Yazarlar projesi kapsamında okumalar yapması ve seminerler vermesi için Ford Vakfı tarafından Amerika'ya davet edilmiş. O sıralar 74 yaşında ve 40 kiloymuş, sağlık durumu da epey kötüymüş. Baron kocasından kaptığı bir türlü iyileşmeyen frengi hastalığı bir yana anoreksiya nervosa'dan da muzdaripmiş. Yani ya şişmanlamaktan korktuğu için ağzına çiğ istiridye ve şampanya dışında bir şey sürmüyor, ya da yediklerini, içtiklerini kusuyormuş. Gene de daveti kabul etmiş. New York entelektüel sosyetesi de bu muhteşem hanımefendiyi coşkuyla karşılamış. Truman Capote, Sidney Lumet ve Gloria Vanderbilt gibi isimlerle buluşmalar, John Steinbeck'le davetlere katılmalar, Maria Callas'la lüks mekanlarda arkadaşlık etmeler... Ernest Hemingway ülke dışında olduğu için onunla randevu mecburen iptal edilmiş. Gene çok merak edilen e. e. cummings buluşmasıysa harika geçmiş. Birlikte yemeklere çıkmış, davetlere katılmışlar. Dinesen, tam anlamıyla üç ayların starı muamelesi görüyormuş. O sıralar 42 yaşında olmasına rağmen onun da sağlık durumu berbatmış. Geçirdiği çocuk felcinden ötürü sadece koltuk değnekleriyle yürüyebiliyor ve bir elini hiç kullanamıyormuş. Giyinmek, merdivenlerden inip çıkmak, yürümek ve yemek yemek için muhakkak bir yardımcıya ihtiyacı oluyormuş. Neyse, yemekte Dinesen, New York'ta en çok Marilyn Monroe'yla tanışmayı istediğini söylemiş. McCullers da bunu derhal Monroe'nun yan masada oturan eşi Arthur Miller'a anlatmış ve hepsini evine, öğle yemeğine davet etmiş. 1959: New York eyaletinin Nyack kentinde, sufle, istiridye, üzüm ve şampanyalı bir öğle yemeğinden sonra, Carson McCullers pikaba bir plak koydu ve Marilyn Monroe ile Isak Dinesen'i dansa davet etti mermer yemek masasının üstünde!


Marilyn Monroe'nun edebiyatçılarla karşılaşmalarını yazacağımı söylemiştim. Lakin bu karşılaşmaların her zaman parlak olacağına dair bir vaatte bulunmamıştım. Galiba merhum aktrisin arası genelde devlet başkanlarıyla daha iyi oluyormuş. Hayır, J. F. Kennedy'den değil Sovyet lider Kruşçev'den bahsediyorum. Lolita, Ada ya da Arzu, Karanlıkta Kahkaha, Solgun Ateş ve Konuş Bellek'in yazarı Vladimir Nabokov ise anlaşılan Kruşçev'in aksine, ünlü yıldıza fazla ihtimam göstermemiş, dolayısıyla karşılaşmaları son derece sönük geçmiş. Ama tabii açıklanamaz bir fenomenle karşı karşıya olduğunu net bir şekilde hisseden Nabokov, Marilyn'i sonradan iki yapıtında ağırlamayı da ihmal etmemiş. 1958'de Marilyn Monroe, Billy Wilder'ın Some Like It Hot filminde rol aldı. Herkes onun müthiş bir komedyen olduğu konusunda hemfikirdi, sadece kendisi bundan bir türlü emin olamıyordu. Ayrıca birlikte çalışması zor aktrislerdendi. Ezber yapamıyor, sete daima geç kalıyor, heyecanı yüzünden birçok sahnenin çekimini zorlaştırıyordu. kendini geliştirmek için boyuna kitap okuyor, oyunculuk çalışıyordu. Hayatındaki en heyecanlı şey ara sıra karşılaştığı egzantrik şahsiyetlerdi. Marilyn'in bir başka Rus'la, bu kez Vladimir Nabokov'la tanışmasından da bahsetmek gerek. Büyük romancı neyse ki Kruşçev'den çok daha zarif ve yakışıklı bir adamdı. Marilyn'le Hollywood'da bir partide karşılaştılar. Yazar, sonrodan görkemli bir güzelliği var yorumunu yapacağı genç kadını tıpkı koleksiyonunu yaptığı güzel kelebeklerden biriymişçesine uzun uzun inceledi. Gerçi sanırım Nabokov, Marilyn'in şohretini de, güzelliğini de pek umursamadı. Hatta onu karısıyla birlikte yemeğe çağırdığında, bu daveti çok işi olduğu gerekçesiyle reddetti. Ama Ada ya da Arzu ve Solgun Ateş romanlarında ondan bir romancı gözüyle iki kez bahsetmeyi de ihmal etmedi. Ada ya da Arzu'nun karakterlerinden Stan Slavsky, Rus oyunculuk hocası Konstantin Stanislavsky'den esinlenerek yaratılmış bir karakterdi. Marilyn Monroe'nun Actor's Studio'da aldığı oyunculuk dersleri, Nabokov'un keskin alaycılığıyla Ada'nın Slavsky'den aldığı dersler haline gelmişti. Suretteki güzelliğin; uyumsuz bir yabancı sözcük misali.


Tüm yaşadıkları ve yazının derinliklerine inerken öğrendikleri. Duydukları, her anlamda duydukları ve başka dünyalardan kendisine kalanlar. İçinde büyüdüğü coğrafya ve içinde yaşattığı, büyüttüğü nesneler, eşyalar. Çünkü onların da bir ruhu ve dili vardır. Bir kitap okursunuz, bir film seyredersiniz, bir şarkı dinlersiniz. Yazarlık sizin için hayatın kendisi olmuşsa, kaçarınız yoktur, her gördüğünüz bir hikaye ihtimalidir. Yazarlığı bir kader olarak görüyorum artık. Neden biliyor musunuz? Çünkü hayal kurmayı, hikaye anlatmayı ve yalan söylemeyi seviyorum. Hayallerimizin hakikatlerimiz, yalanlarımızın da doğrularımız olduğu gerçeğini bir daha hatırladığımızdaysa mesele tüm çıplaklığıyla gözlerimizin önüne seriliyor. Bir anı kitabı olduğu doğru ama bu kitabın sadece bir anı kitabı olarak okunmasını ve algılanmasını da istemem doğrusu. Bu kitabın ah neydi o eski günler teranesiyle sürüp gidecek bir çeşit şikayet ve yazıklanma kitabı olarak okunması beni üzer, çünkü amacım gerçekten farklıydı. İçimdeki İstanbul Fotoğrafları geçmişin tortusunu, acı tadını tadını taşıyan, ancak öncelikle bugünü anlatmayı, dile getirmeyi isteyen bir kitap. Kimi gerçeklerimle yüzleştim ve beni okuma nezaketini göstereceklere bu yüzleşmenin içimde doğurduğu sarsıntıyı hissettirmek istedim. Şehrimin hüznünü benden öncekilere yazdıran o tarih duygusunun izini elimden geldiğince sürmeye çalıştım. Ortak hatıralarımız bu buluşmada anlam kazanıyordu. Buna karşın bir de farklı bir kültür penceresinden görmeye çalıştığım ve taşımak zorunda kaldıklarımın içimi acıttığı bir İstanbul da vardı. Yaşanmış ve bedelleri ödenerek öğrenilmiş bir İstanbul. Bu kitap bir çığlıktır da aynı zamanda. Hüzünlü olan şefkatli olmaz mı? Elbette şefkatli bir insan. Öyle olmasaydı onca yıl, hatta yüzyıl boyunca onca insana kucak açmazdı, sırlar ve saadet kapısı olmazdı. İstediğiniz karşılaştırmaya gelince; çok derin bir mesele bu. Böyle birkaç satırlık bir sohbette yeterince irdelenebilecek gibi değil. Bugüne kadar dokuz kitap yazdım. Tümünü bir araya getirirseniz ikibin sayfayı geçer belki. Hem azınlıkta olma hallerini farklı manalarıyla deşmeye hem de hayata edebiyatın bana verdikleriyle anlam katmaya çalıştım ve meselemi hala çözemedim. Şimdi mi çözeceğim? Sadece şunu söylemekle yetinebilirim. Anlatmamam istenenleri anlatmada ileri gidersem Boğaz'ın sularının beni yutabileceğini düşünürdüm eskiden. Bana aktarılan duygu tarihinin mirasında böyle bir kendini geri çekme, bir duvarın ardında gizleme geleneği, korkusu da vardı. Şimdi bu korkuyu daha az yaşıyorum. Boğaz'ın o suları nerede mi? Bildiğim yerde elbette. Ama insan kaybetmeyi ne kadar öğrenirse kendini o kadar özgür hissediyor. Benim için hayatta kalmanın dili edebiyatın, 'yazı'mın dili. 'Yazı'yı kader anlamında da kullanıyorum. Çünkü edebiyat tüm sıradanlaşmalara karşı durmak, direnmek ve hayır demek için var. Dildeki, ilişkilerdeki, fikir üretimindeki sıradanlaşmalara karşı gelmek için... Bu cümledeki dilin bizi biz yapan tüm kimliklerimize vurgu yapmaya çalıştığını fark ettiniz değil mi? Kimliklerimizin sürgüne gönderilmesinden siz de rahatsızlık duymuyor musunuz? Hangi anlamları koymak istiyorsunuz bu cümlenin içine? İstediğinizi koyun. Ancak bilin ki ne koyarsanız koyun, eğer gerçekten hissederek koyarsanız, ucu bir şekilde size dokunacaktır, geldiğiniz, vardığınız yer mutlaka sizinle ilgili olacaktır. Ben bu yüzden kendi dilimi arıyorum, bana en çok ait olduğuna inandığım sesi. Aksi halde bu kadar çok bedel ödeye değmezdi. Siz ne diyorsunuz! Elbette oldu. Yazmanın derin bir mağaraya inme anlamına da geldiğini her yerde boşuna söylemiyorum ki. İndiğiniz bu karanlıkta başlangıçta görmeyi hiç beklemediğiniz neleri ve kimleri görmüyorsunuz ki... Bu aynı zamanda bir keşfin de hikayesi. Kendinizi tanırken içinde bulunduğunuz dünyayı da daha iyi tanımanızın... Aradığınız o dilin banisi olmak zor iştir, kayıp ülkenin izini sürmek zordur. 'Kaza kaza' ifadesini çok sevdim. Tam da bunu anlatmaya çalıştım yıllar boyunca. Çekmecelerinizde gizlediğiniz bu ülkede ya da bu ülke için arkeolojik bir kazı yapıyorsunuz. Gün ışığına çıkartabildikleriniz olursa ne mutlu. Ama olmazsa da etkilerini şöyle ya da böyle hissediyorsunuz. Çok hem de çok zor. Hatırlamak acıtır çünkü. Ama unutmamak ve hatırlatmak da bir yazarlık kaderidir. Buna karşın anlatmak özgürleştirir, en azından yaralarınızı sarmanızı sağlar. Yara orada sızını duyurmaya devam eder ama, hikayenizin birileri tarafından bilinmesi size yola devam etmede size büyük bir güç verir. Yavaş yavaş beni yüreklendirecek tepkiler de almaya başladım. Yazarlık yolunda kendimi, sesimi bulmaya çalıştığım günlerde fırsat buldukça gittiğim, kitaplar aldığım Paris'teki bir kitapçıya girdiğimde, yetkilinin yanıma gelip romanımı okuduğunu ve çok sevdiğini söylemesi de eşsiz bir deneyimdi örneğin, Kadıköy İskelesi'nin hemen üstündeki kahvede otururken bir Alman okurumun yine romanımla ilgili, bana yaptığım için hiç de yanlış olmadığını bir daha söyleten bir çift laf etmesi de. Sordunuz, söyledim. Ama bu iş bir sabır işi. Ancak zamanla kime nasıl ulaştığınızı görebiliyorsunuz. Bunu kendi dilimde çok gördüm. Umarım başka dillerde görürüm zamanın akışında. Ben yazmaya devam ediyorum, yorulduğum, belki de son nefesimi vereceğim güne kadar da devam edeceğim. Yazabiliyor olmam yeterli. İyi kitabın er ya da geç okurunu bulacağını biliyorum çünkü.


Mario Levi'yle geçen hafta Galata Kulesi'nin altında buluştuk. Şahane manzarada çay, aşkın anlamı, Ladino dili, pırasalı köfte, gül reçeli kokusu derken, bugünkü turu önceden test ettik. Levi, Antonina Turizm'in Yazarlarla Edebiyat Turları'nın konuğu, daha doğrusu rehberi! Daha önce de kitap izinde şehir turları yapılmış ama yazarları ender katılmış. Portekiz'de tez konusu olmuş bir proje bu. Abartmıyorum, ben de Levi'yle beraber hayatımın en anlamlı günlerinden birini geçirdim. İstanbul'u bu kadar iyi bilen, tasvir eden, güzel bir Türkçeyle ona ayrı anlam yükleyen bir yazarla şehri yeniden tanıdım. Evet, Masal Clara. İki adı da eşim buldu. Benim için yeni bir sayfa açıldı. 57 yaşında baba olmanın başka bir keyfi varmış. Bir bebeğin geleceğini öğrendiğimde biraz endişelendim. Fakat şimdi bunun ne kadar yersiz olduğunu görüyorum. Benim yaşımdaki her erkeğe tavsiye ediyorum. Anlaşmamı yaptım, 30 yıl daha buradayım. Gerçi bilemeyiz bunu, ama hayat bana O anda ne verebiliyorsan bir insana, önemli olan oduru öğretti. Bir kadının beni tanıması için de 25 yıla ihtiyaç var. Onlar adına konuşmak istemem. Herkes için iyi konuşmak geliyor içimden. İnsan ilişkilerinde yanlış da yoktur doğru da. Haklı da yoktur haksız da. Suçlu da yoktur suçsuz da... Sadece insan ilişkileri vardır. Demiştim. Ama sonra bir şey oldu ve kendimi evliliğin içinde buldum. Doğru bir karar verdim. Mesela şarkıları istediğimiz gibi paylaşamıyoruz. Benim için müzikte 60'lı, 70'li yılların duyarlılığı çok önemli. Bu tarih öncesi bir durum gibi gelebilir 80 doğumlu bir kadına. İkimiz de sinemaya tutkunuz ama ben 70'lerin Fransız ve İtalyan sinemasına aşığım. Aşk çok önemli ama galiba bir ilişkinin uzun süreli olmasına imkan tanıyan çok önemli iki duygu var: Karşılıklı saygı ve ortak zevkler. Zevkler değişince ilişki fire verir. Bir yazarla yaşamak zordur. Çünkü yazarın önceliği yazıdır. Benim şansım eşimin de yazar olması. Ama başyazar benim. Tabii ki. İnsan tanıdım. Çok okudum. Hala okunacak çok kitap var. Okurluğum yazarlığım kadar önemlidir. Edebiyat samimiyet ister. Bu yüzden de yaşanmışlık ister. Bazen soruyorlar Neden İstanbul diye. Arkadaş, başka bir şey bilmiyorum da ondan. Şu an çok güzel bir projede yer alıyorsunuz. Son kitabınızdan yola çıkılarak yapılan bir gezi ama bence daha enteresan olan bu geziye bizzat rehberlik etmeniz. Güzel şeyler için her zaman vakit bulabilmelisiniz. Bunları edebiyat aşkımdan yapıyorum. Roman yazıyorsunuz ama bunu başka yerlere taşımanın da büyük heyecanı var. Bugüne kadar 8 farklı meslek icra ettim. İmalat, ticaret, ithalat, Fransızca öğretmenliği, gazetecilik, radyoculuk, reklam yazarlığı... Antonina Turizm sayesinde bir de rehberlik eklenecek. Karşınızda biri var ve 15. yüzyıl Türkçe'si ile konuşuyor; Ladino böyle bir dil. Ben İspanyolca, Fransızca, İtalyanca ve İngilizce konuşuyorum. 1492'de atalarımız Endülüs'ten çıkıyor ve Osmanlı topraklarına geliyorlar. Benim anne kökleri saf İstanbul, baba kökleri Bulgaristan Varna'ya uzanıyor. 500 yılda bazı kelimeler geride kalıyor ama yapı aynı. Ladino'da değişimler oldu. Mesela bir kadın size Estoy embarasada dediğinde Çok üzgünüm der. Ama çağdaş İspanyolca'da aynı cümle Hamileyim anlamında. Sizden sonra bu dili konuşacak kimse kalmayacak. Sizi UNESCO Kültür Mirası Listesi'ne almalılar. Çok üzülüyorum. Bu gezi Ladino dilinin daha iyi anlaşılması için de fırsat. 2016'da yayınlanır herhalde. İstanbul Bir Masaldı El Pais'in son okur anketinde 2013'te yayınlanmış en iyi yüz kitap arasına girdi. Ben hayali olmayan insanlara acırım. Kendimizi savunmak için mantığımızı da kullanırız ama hayaller insanlara gerçeklerden daha fazla yol gösteriyor. Neden moralimi bozuyorsunuz. Ne kadar inatçı biri olduğumu söylememiş miydim? Beş roman daha yazmayı düşünüyorum. Koku en ihmal edilmiş duyu. Patrick Süskind'in Kokusu ne olağanüstü bir romandır. Evet, o da güzeldir. Koku bizi aslında geçmişe bağlayan en önemli duyudur. Gül reçelinin evde pişerkenki kokusu. Okka gülüyle yapılır. Mayıs ayında 15 gün görülür, toplanır, reçeli yapılır. Evet, galiba onuncu mesleğim de bu olacak. Gezide vereceğim tariflerden birini paylaşayım: Pırasa köftesi. Tipik bir Sefarad yemeği. 2 kilo pırasa, yarım kilo orta yağlı kıyma gerekir. Pırasalar küçük küçük kesilir, haşlanır, soğuyunca iyice sıkılır, kıyma ile yoğurulur. İçine ekmek içi ya da patates koyabilirsiniz. 1 ya da 2 yumurta, tuz ve karabiber katarsınız. Elinizde bir hamur vardır artık. Köfte şekli verip kızartırsınız. Size Pandispanya Yaptım kitabımda yaklaşık 50 tarif var. Tüm Yahudi mutfağı için geçerli olan en temel kural, etli ile sütlü yan yana gelmez. Kendimi gördüm o çocukta. Babaannem karnıyarık yapacaktı. Yardım edeyim dedim. Mutfaktan kovdu, Erkekler yemek yapmaz, evlenince eşine öğretirim dedi. Ben evlendim babaannem öldü.