Statü Endişesi'nin Türkiye'de yayımlandığı günlerde Botton bir başka kitaba, Mutsuz Aşk Hikayeleri'ne yazdığı önsözle de dikkat çekmişti. Botton, aşk ve statü üzerine soruları yanıtlıyor. Çağın yeni yazı aracı hipermetin nasıl ses, görüntü ve metinden oluşuyorsa çağımızın yeni filozofu Alain de Botton da felsefe, kara mizah ve aşktan oluşuyor. Yaşama ve insana mesafesiyle bizi çıldırtan akademi felsefesi ile hükümetlerin ve medyaların boyunduruğundaki piyasacı entelektüeller arasında sağlam, sadık ve sakin bir yer arayan günümüz düşünürlerinin çok önemli bir yükümlülüğü var artık: Eskiden adına halk denilen, sol filozofların kitle adını verdiği ve ekonomi- finans dünyasının müşteri/tüketici/yatırımcı olarak tasarladığı artık erişilebilir, denetlenebilir ve bazı kriterlerle kısmen ölçülebilir bir topluluk. Alain de Botton özellikle Aşk Üzerine ve Proust Yaşamınızı Nasıl Değiştirebilir? kitaplarıyla birkaç yıldır ülkemizde hayli popülerleşen bir yazar, ilk kez bir edebiyat-dışı yazar bu kadar tanınıp okunabildi Türkiye'de. Eleştirmenler yazara duyulan bu ilgiyi onun stiline ve felsefe, edebiyat gibi sosyal disiplinlere karşı alaylı ve esprili yaklaşımına yoruyorlar, İsviçreli yazar Londra'da yaşıyor ve birkaç yıl önce İngilizceyle birlikte birçok dünya dilinde yayınlanan Felsefenin Tesellisi ülkemizde piyasaya çıktığı hafta çok satan listelerini işgal etmekte gecikmedi. Botton bu kitapta, yaklaşımı en teröpatik olan, günlük hayattaki sorunlarımızı çözmeye en fazla gayret eden -bugünün terapistlerine en çok benzeyen- filozofları ele alıyordu. Felsefenin Tesellisi'nin Türkiye'deki umulan satış ve ilgi başarısının ardından yazarın Agora Kitaplığı'ndan çıkan bir derlemeye yazdığı önsözle yeniden gündeme geldiğine tanık olduk. Alain de Botton'dan yeni kitabı Statü Endişe'nin kıtalararası tanıtım turunda olduğu bugünlerde hem Mutsuz Aşk Hikayeleri hem de çok yakında kitapçılarda yerini alacak yeni kitabı hakkında görüşlerini yazışma yoluyla aldık. Mutsuz Aşk Hikayeleri kitabına bir önsöz yazdınız. Bu son dönemler için hayli yeni bir durum. - Bana gelen editörlere pek az zamanım olduğu için sadece bir yazı verme şansım vardı. Bu yazı da Aşk Üzerine'de yer almayan Aşk ve Okuma" adlı yazıydı. Türkiye'de yıllardır kitaplarım yayımlanıyor ve çok iyi satıyor. Türk okurlarına bir şekilde ödemek istediğim bir borcum olduğunun bilincindeydim. Bu yüzden de severek verdim bu yazıyı. - Çok fazla kurmaca okursanız, gerçek aşkın her zaman mutsuz ve umutsuz olduğuna inanabilirsiniz. Ben bunun her zaman böyle olması gerekmediğine inanmaktan yanayım. Gerçek aşk sakin ve düzenli olabilir. Ama yazarların her zaman hayatın dramatik anlarına yoğunlaşacaklarına da şüphe yok. Tıpkı polisler gibi, yazarlar da krizlere doğru çekilir. - Üç yıl önce. Başarı ve başarısızlık kavramlarını incelemek istemiştim. Kitap için iki yıl araştırma yaptım, bir yılda da yazımını tamamladım. Statü kaygısını dünyadaki duruşumuza ilişkin bir endişe olarak tanımlıyorum; aşağı mı gidiyoruz yukarı mı, kazananlar mıyız, yoksa kaybedenler mi?.. - Statümüz tek nedenle önemli: Çünkü çoğu insan sahip olduğumuz statünün miktarına göre bize iyi davranıyor. Terfi ettiğimizi duyarlara gülümsemeleri biraz daha enerjik, çuvalladıysak bizi görmezden geliyorlar. Statü sahibi olmamaktan endişe ediyoruz çünkü diğer insanlar bizi fazla sevmese veya saygı göstermese bile, yine de kendimize güvenmekte başarılı değiliz. Egomuz veya kendimizi algılayışımız, her zaman şişik kalması için sonsuz sevgiye ihtiyaç duyan ve en ufak ihmal iğnelerine duyarlı olan, hava kaçıran bir balona benzetilebilir. Kendi kendimizi kabul edilebilir bulmak için dünyanın bizi saydığının işaretlerine güveniyoruz. Bir kıtlık sırasında statü anksiyetesi yaşamak tuhaf olabilir ama tarih, toplumların temel geçim ihtiyaçlarını karşıladıkları anda statü endişesinin hızla devreye girdiğini gösteriyor. Modem dünyada statü endişesi, dengimiz olduğunu düşündüğümüz kişilerin başarılarını kendi başarılanınızla karşılaştırdığınız zaman ortaya çıkar. Bir tanıdığın gazetede habere konu olduğunu görürsek statümüzle ilgili endişeye kapılabiliriz. Yakın bir arkadaşımız iyi niyetle -ya da tamamen sadistçe- - Statü endişesi şimdi her zamankinden daha kötü çünkü başarı ihtimali olan alanlar -cinsel, finansal, mesleki- her zamankinden daha çok. Kendimize kaybeden dememek için olmasını beklediğimiz daha çok şey var. Sürekli olarak başarmış insanların hikayelerini duyuyoruz. Tarihin büyük bir bölümünde aksine bir tavır geçerli olmuştu; düşük beklentiler normal ve bilgece kabul edilirdi. Pek az kişi zenginlik ve tatmin peşindeydi. Çoğunluk tevekkül içinde, sömürülmeye mahkum olduğunu bilirdi. Elbette bugün de toplumun zirvesine çıkma ihtimalimiz fazla değil. Belki Bill Gates'in başarısına rakip olmamız, 17. yy'da XIV. Louis kadar güçlü olmak kadar imkansız. Ama ne yazık ki, artık imkansız görünmüyor; kişinin okuduğu dergilere bağlı olarak, henüz başaramamış olması tuhaf bile karşılanabilir. - Aşk kesinlikle bize statü sağlayan bir şeydir ve statü de bize aşkı getirir.


Türk mizah edebiyatının en tanınmış ve en üretken ismi Aziz Nesin, yazarlığının dışında da bir fenomen oldu ve ne zaman trajikomik bir olay yaşansa tam Aziz Nesin'lik demek toplumsal alışkanlık haline geldi. Tuhaf zamanlar yaşıyoruz öyle değil mi? Durmadan kendine gebe kalıp kendini boğazlayan tuhaf zamanlar. Karmaşık ve anlaşılmaz kurallarıyla gizemli; fakat kuralsızlığıyla malul zamanlar. Her sabah yeni baştan kurgulanıyor gibiyiz, sil baştan bir oyunun parçaları gibi durmadan form değiştiriyoruz. Ek yerlerimiz aşınmış, hep başka bir parçanın yanına ilişmekten yorgunuz. Sanki biri çıkıp gelecek de bizi bu karmaşadan çekip alacak gibi heyecanlıyız bazen, bazense hayata getirildiği o küçücük andan koparılmış, çaresizce kendine başka fotoğraflar arayan hınzır bir gülümseme gibiyiz; albümler dolusu yolculuklara çıkıyoruz, başka yüzlerle dolu donmuş karelerde, başka başka dudaklara yerleşiyoruz. Sonraları alışıyoruz böylesi bir yaşama, çatlaklarımızdan su sızmaz oluyor, kırıklarımız taş gibi sağlam... Eksik, gedik ne varsa hasıraltı edip, ağır bir uykuya dalıyoruz. Biz deliksiz uykumuzda tatlı rüyalar diyarını seyre dalarken, içine doğduğumuz bu karmaşa sonsuz ve zamansız bir masal gibi kemikleşiyor. Bizi yadsıyacak denli güçlenip gerçekliğin ta kendisi oluyor. Hayaller dünyasının yumuşak evrenini sevenler için bir kaçış yolu var elbet. Kaçıp saklanacak bir düş yaratılabilir örneğin, el değmemiş tatlı bir düşe dalmak hiç fena fikir değil. Ama derdi gerçekle olanların işi zor. Onları çarpık ve yerinde gitmez ne varsa görüp uykularını kaçıracak bir yaşamın izini sürmek bekliyor. Ama öyle asık suratlı ve yılgın değil, vazgeçmeden, kararlı ve kimi zaman gözyaşını gülmeceye çeviren bir simyacı gibi ince ince çalışarak. Tıpkı çarpıklıklarla savaşımını kendi yaşam kavgasından ayırt etmeden sürdüren Aziz Nesin'in yaptığı gibi. 1915'te Heybeliada'da doğan Aziz Nesin'in gerçek adı Mehmet Nusret'tir. İnsanlar adını çağırdıkça ne ve kim olduğunu hatırlamak ve asla unutmamak için soyadı kanunu çıktıktan sonra Nesin"i seçer. Zira savaş yıllarının yokluk zamanlarından payına düşeni fazlasıyla almış yoksul bir aileden gelmektedir ve bu zor koşullar dört kardeşiyle beraber annesini de alıp götürdüğünde sadece on iki yaşındadır. Pek çok okul değiştirip Çengelköy Askeri Ortaokulu'nda yedinci sınıfa başladığında 1944'e kadar sürecek askerlik hayatının da ilk adımını atmıştır. Aklında yazarlık, ressamlık ya da oyunculuk gibi başka hayaller olsa da askeri okul parasız okuyup bir meslek sahibi olabileceği en iyi seçenektir. Harp Okulu'nu asteğmen olarak bitirdiği 1937 yılında Maçka'daki Askeri Fen Tabiat Okulu'nun yanı sıra şimdi Mimar Sinan Üniversitesi olan Güzel Sanatlar Akademisi'nin Doğu Süsleme bölümünde hat, minyatür, çinicilik, tezhip dersleri almaktadır. Okul yıllarındayken tanıştığı Vedia Hanım'la, Muratlı 3. Kolordu'da görev yaptığı sırada evlenir ve ilk çocukları Ateş ve Oya bu yıllarda doğar. Savaş yılları boyunca Erzurum, Kars, Zonguldak gibi Anadolu'nun çeşitli kentlerinde görev yapıp eğitimlere katılan Aziz Nesin bu yıllarda bedeli ne olursa olsun askerliği bırakmaya karar verir. Hatta 1944 yılında Mehmet Topalosmanoğlu takma adıyla Muhsin Ertuğrul'a yazdığı bir mektubunda otuz yaşında, iki çocuklu, tiyatro tutkunu bir aile babası olarak oyuncu olabilme şansını sorar. Muhsin Ertuğrul'un verdiği yanıt ise pek cesaret verici değildir... Aynı yıl usulsüz izin verdiği bir er geri dönmeyince, tayınları zimmetine geçirmekle suçlanıp mahkum edilir ve 4 ay 10 gün hapis cezasına çarptırılarak görevi kötüye kullanmak suçundan ordudan çıkarılır. Hayatını askerlikle kazanıyor olsa da Aziz Nesin iç in önce hep yazı vardır. İlk romanını ilkokulu bitirdiği yıl yazar. İlk oyun denemeleriniyse, her cuma çocuk aklının coşku dolu hayranlığıyla izlediği Şehzadebaşı'ndaki Millet Tiyatrosu'nun açtığı yarışma için ortaya koyar. Askerlik yılları boyunca da öykü ve şiirler yazmaya devam eder. Ancak yazı yazan asker portresi ordudaki bazı üstlerince pek makbul karşılanmadığından bu çalışmalarını babası Abdülaziz Efendi'nin ismini kullanıp Aziz Nesin imzasıyla yayımlar. Böylece yerleşen Aziz Nesin ismi yıllar sonra yurtdışında basılan kitaplarının telifini almak için bankaya gittiğinde sorun olacak, nüfus kağıdında Mehmet Nusret Nesin yazdığını gören yetkililere dert anlatmak zorunda kalacaktır. Ordudan ayrılması onun yazıyla gerçek buluşmasını sağlayacak sayısız yapıta imza atacağı bir dönemi başlatmaktadır kuşkusuz, ancak askerliği bıraktıktan sonra profesyonel yazarlığa geçiş dönemi hemen olmaz. Öne Nuruosmaniye'de bir bakkal dükkanı açar, 1945'te, Sedat Simavi'nin çıkardığı Yedigün dergisinde gazeteciliğe adım atar. Babıali'ye girdiği bu ilk yıl, Sedat Simavi'nin Zekeriya Sertel'e şiddetle tavsiyesi üzerine Tan gazetesinde çalışmaya başlayan Aziz Nesin, ayrıca Cumartesi adlı haftalık bir magazin çıkarır ve ilk bağımsız yapıtı olan Parti Kurmak Parti Vurmak'ı yayımlar. Basın hayatına böyle hızlı ve üretken giren Aziz Nesin için asıl dönüm noktası 1946'da Sabahattin Ali, Rıfat Ilgaz ve Mim Uykusuz'la yayımlamaya başladıkları Marko Paşa olur. Türk basınında siyasi taşlamanın özgün örneklerinden olan dergi, satışını yetmiş binlere kadar çıkarır. Ne var ki mevcut yönetimin baskıları sonucu dergi defalarca kapatılır ve Merhumpaşa, Malumpaşa, Yedisekiz Hasan Paşa, Öküz Mehmet Paşa gibi farklı isimlerle tekrar çıkarılır. Baskılar sonucu dağıtımcılar almayı reddettiğinde elden dağıtılan ve "yazarları hapiste olmadığı zaman çıkar ya da fırsat buldukça çıkar ibareleriyle basılan derginin ömrü Sabahattin Ali ve Aziz Nesin'in tutuklanmasıyla son bulur. 1946'da Marko Paşa'yla başlayan dönem Aziz Nesin için zorlu bir süreçtir, zira baskılar, tutuklanmalar peşini bırakmaz. Amerikan emperyalizmini eleştirdiği bir broşürü yüzünden on ay mahkum edilip sürgün cezasına çarptırılır. Kuşkusuz, yaşanan tüm zorluklar ailesini de büyük çalkantılara sürüklemektedir. Nitekim 1948'de Bursa sürgününden döndükten sonra eşi Vedia Hanım'dan ayrılır. Dünyaca tanınan, eserleri pek çok yabancı dile çevrilmiş ve ödüller almış bir yazar olan Aziz Nesin'in uluslararası kimliği ilk nüvelerini ne yazık ki ödüllerle değil davalar ve mahkumiyetlerle verir. Nasıl mı? 1949'da Hürriyet'te yayımlanan Krallar İşi Azıttılar adlı yazısından sonra İngiltere Prensesi Elizabeth, İran Şahı Rıza Pehlevi ve Mısır Kralı Faruk, yazısında kendilerini aşağıladığını öne sürüp Aziz Nesin'den davacı olurlar. O sırada Prenses Elizabeth henüz devlet başkanı olmadığından şikayeti cezaya çevrilmese de, Aziz Nesin her bir şikayet için üçer ay ceza alıp toplam altı ay hapis yatar. Hapisten çıktıktan sonra bir süre Baştan, o kapatıldıktan sonra da Yeni Baştan dergilerini çıkaran Aziz Nesin bir yazısı nedeniyle tekrar mahkum edilir. Aziz Nesin'in bu yıllarda yaşadığı ardı arkası gelmez mahkumiyetlerin belki de en can alıcı tarafı hayatını yazıyla kazanan biri olarak artık ona iş verecek, yazılarını yayımlayacak bir yer bulmakta çektiği güçlüktür. Değil yazılarını basmak, kendi imkanlarıyla çıkarttığı kitabının tanıtım ilanını dahi verecek gazete bulamaz. Gazetelerin Geriye Kalan'ın tanıtım ilanını kendi adıyla yayımlamayı reddetmeleri üzerine çaresiz düzmece bir ilan hazırlar, zira ailesini geçindirmek zorundadır. İlanda intihar etmek üzere evden çıkıp gördüğü bu kitapla hayata dönen ve bu kitabı herkese şiddetle tavsiye eden genç bir adamın heyecanlı seslenişi vardır. Bir vatandaş imzasıyla verdiği bu ilan zararsız bulunup yayımlanmayı başarır. Ne var ki kitap hiç satmaz. Yaşamı boyunca iki yüzden fazla takma isim kullanan Aziz Nesin, Akbaba dergisinde çalışmaya işte böyle bir zamanda başlar. Dergideki yazıların yüzde sekseni onun kaleminden çıkmaktadır, ancak hiçbiri kendi imzasıyla yayımlanmaz. Bu durum 1956'da İtalya'daki Altın Palmiye uluslararası gülmece yarışmasında Fil Hamdi öyküsüyle ödül alana kadar sürer. Bu ödülü 1960'ta devlet hazinesine bağışlayan Nesin, daha sonra yazıları Filipinlerden Bulgaristan'a başka pek çok ülkede ödül alacak, dünyada tanınmış bir yazar olacaktır. Ne var ki mahkumiyetler bitmez. 6-7 Eylül olayları sırasında olaylarla ilgisi olmayan onlarca isimle beraber sıkıyönetimce tutuklanır. Fakat Aziz Nesin için bu sefer durum biraz farklıdır. Zira polis kapısını tam da evlilik planları yaptığı bir anda çalmıştır. Gönlünü Çorum'dan İstanbul'a gelip Akbaba dergisinde çalışmaya başlayan Meral Hanım'a kısa sürede kaptıran Aziz Nesin, mahkumiyetinin mutluluğuna mani olmasına izin vermez. Zira alışmıştır artık. Harbiye cezaevinde yüzükler takılır. Çıkar çıkmaz da evlenirler. Aziz Nesin ve Meral Hanım'ın Ali ve Ahmet adlarında iki çocukları olur. Yıllar boyunca önceki iktidarın kıyasıya eleştirisini yaptığı için baskılar görmüş hükümler giymiş Aziz Nesin, 27 Mayıs'tan sonra tutuklanan ilk aydınlardan biri olur, zira iktidarlar değişir ama muhalif aydınların kaderi hep aynı kalır. 1964'te Tanin'de sansürlenip yayımlanmayan yazısından boş kalan yere konulan kırmızı pelikan fotoğrafı"nı ertesi günkü yazısında hicvedecek, "şimdi daha iyi anlıyorum ki bizim için tek çıkar yol... ulusumuzun kalkınması, tüm bunlar kırmızı pelikanlarla olacaktır. diyerek cevabını verecektir. Kalemiyle verdiği bu mücadele içeride süredursun, Aziz Nesin, adı dünya çapında tanınan evrensel bir yazardır artık. Ne var ki kırktan fazla ülkede iki yüzden fazla kitabı basılan, yapıtları üzerinde pek çok dış ülkede araştırmalar yapılmış, tezler yazılmış Aziz Nesin, ilk pasaport başvurusunu 1950'de yapsa da, on beş sene sonra ilk kez pasaport aldığında elli yaşındadır. 1965 senesinden sonra yurt içinde ve dışında pek çok ödül alan Aziz Nesin için bu yıllar edebi olarak da daha üretken geçer. Çarpık bürokrasiyi hicvettiği Yaşar Ne Yaşar Ne Yaşamaz, sosyete ve iş dünyasının yozluğuyla ince ince alay ettiği Tatlı Betüş, Zübükzade İbram Bey üzerinden politikacılara ince dokunuşlarda bulunduğu Zübük ve daha nice sevilen eseri bu dönemden sonra hayata gelir. Gerçek hayattan beslenen, konularını ve kahramanlarını birebir gerçek hayattan alan Aziz Nesin, doğrusuyla yanlışıyla ülkesinin insanını anlatır. Bu yüzden hiç tıkanmaz, dosyalar dolusu biriktirdiği gazete haberleri onun asıl konu kaynağıdır. Edebiyata ilk başladığı tür olan şiirle de bağlarını koparmaz, ancak malzeme kendimim dediği ve daha çok kendini anlattığı şiire yoğunluklu dönüşü 1980'den sonra olur. Öyle ki, Yedigün'de Vedia Nesin adıyla yayımladığı ilk şiirlerini okuyan Orhan Kemal bu bayan şaire aşık olup mektuplar yazsa da kendine has bir üslup oturtamadığını düşündüğü şiirde iddialı olmayacaktır. Sanatçı var olan düzeni beğenmez, sürekli olarak kurulu düzenle çatışma halindedir. Büyük sanat yapıtları buradan doğmuştur diyen Aziz Nesin, kalemiyle başlattığı mücadeleyi toplumsal eylemin içinde bizzat bulunarak da sürdürür. Türkiye Yazarlar Sendikası Başkanlığı ve Aydınlar Dilekçesi girişimi bunlardan sadece birkaçı olur. Düşünce özgürlüğü adına Salman Rüşdi'nin büyük tartışmalar yaratan kitabı Şeytan Ayetleri'ni çevirip 26 Mayıs 1993'te Aydınlık'ta yayımlamaya başlaması köktendinci çevrelerde protestolara neden olur. Aynı yıl 2 Temmuz günü Sivas'ta düzenlenen Pir Sultan Abdal Şenlikleri'nde Sivas Aziz Nesin'e mezar olacak naralarıyla başlayan felaket Madımak Oteli'nin ateşe verilmesiyle katliama döner. Aziz Nesin'i polis sanıp yardıma gelen ancak sonra kim olduğunu anlayıp onu öfkeli kalabalığın arasına savuran itfaiye erinin görüntüleri zihinlere kazınır. Aziz Nesin'in kan revan içinde linç edilmekten kurtarıldığı Sivas Vahşeti, aralarında Metin Altıok, Asım Bezirci, Behçet Aysan'ın da bulunduğu otuz beş aydının katledildiği unutulmaz bir acı olur. Yusuf Ziya Ortaç'ın anılarında O Türkiye'de yalnız üç yerden yakınlık gördü, biri okurlarından... Öbür iki yakınlık ya Emniyet Müdürlüğü'nün yakınlığıdır ya Sıkıyönetimin dediği Aziz Nesin, derin uykuların uyuşuk boşluğundan sistemle yüzleşmeye giden yolda muhalif duruşundan vazgeçmeyen bir yazar oldu. Seksen yıllık yaşamına boyunca kitap sığdıran Nesin, Sivas'ta yitirdiği dostlarına tam iki yıl iki gün sonra Çeşme'deki bir imza gününde kavuştu. Vasiyet ettiği gibi törensiz ve sessiz sedasız gömüldüğü vakıf bahçesinde şimdi üzerinde çocuklar koşuşuyor. Ara başlıklar edebiyatsoylesileri. com tarafından eklenmiştir.


İngiliz - İrlanda kökenli bir aileden gelen yazar, şair ve eleştirmen Samuel Beckett, 1969 yılında Nobel Edebiyat Ödülü'nü aldı. Tiyatro oyunlarıyla, özellikle Godot'yu Beklerken ile tanındı. Bu oyun Paris'te sahnelendiğinde büyük başarı kazanınca dünya çapında ünlendi. Çektiğim acılar varlığımın inşasının irili ufaklı parçalarıdır. Sadece düşünmek var etmez insanı; duygularını, ruhunu ve hatta zekasını geliştiren asıl öğreticiler acılardır. O halde varım çünkü acı çekmekteyim. Doğduğum günden beri anlatmak istediklerim var ve elbette asla anlatmayacaklarım ve anlatıyor gibi yapıp asla anlatmadıklarım. Önce akciğerlere değen oksijenin yakıcılığıyla başladı ilk acılar, sonra dünyanın anlamsızlığını düşünüp duran beynimin kıvrımlarındaki patlamaların elektrik çarpmalarıyla. Doğduğumu anımsıyorum, ölümü ise düpedüz hatırlıyorum. Bir insan doğduğunda gözyaşları dökülür, sevinçten. Bir insan öldüğünde gözyaşları dökülür, üzüntüden. Yani hayat boyunca değişmeyen tek şey gözyaşlarıdır ve yeryüzünde gözyaşları sonsuzdur. Biri ağlamaya başladığında, bir başka yerde de, bir başkasının gözyaşları diner. Biri doğarken başka birinin de öldüğü gibi. Geriye kalan sadece gözyaşları ve hiçtir. Ve arada ağzımızda bir ömür dolandırıp durduğumuz onca laf, kağıtlara döktüğümüz onca kelime sadece bir tür duygu kalabalığıdır. Tutsaklığımızdan kurtulmaya çalışmanın beyhude uğraşlarıdır bunlar. Asla gerçekten bir şey anlatılamaz, ancak bir şeyin hayali anlatılabilir, kendisi değil. O yüzden anlatmaya değil, anlatmamaya bakarım. Anlatma derdinden çok anlatmamanın zevkine kurulurum. Ama yine de hiç susmam, eğer bir gün susarsam, bu artık söylenecek hiçbir şey kalmadığı içindir, her şey söylenmiş, hiçbir şey söylenmemiş olsa bile. Kötü bir çocukluk geçirdiğimi söyleyemem. İrlanda yeşil bir yer. Bedel tahmincisi babamdan kalan uzun yürüyüşler hemşire annemden kalan koyu dindarlığın havasını epeyce dağıttı ama geriye tedirgin bir ruh hali ve doğaüstü olayları sorgulama eğilimi bıraktı. Ben de kafayı dağıtmak için habire kriket oynadım. Sonra sıkıldım ama yine de bana göre din can sıkıntılarının en önde gidenidir. Yirmi iki yaşında Paris'te konferanslar vermeye başlamak insanın egosunu biraz şişirebilirdi. Ama benim canımı sıktı. İrlanda'ya dönüp akademik hayat süreyim dedim. Ondan daha fena sıkıldım. İlgimi çecek hiçbir şey yoktu. O dönemler çok yoğun sinema okumaları yapıyordum, fotoğraf ve yazının birleşimi beni etkiliyordu. Bu yeni sanat dalı belki de sadece yeni olduğu için ve bambaşka bir dünya vaat ettiğinden ilgimi çekiyordu. Moskova'da bulunan Gerasimov Sinema Enstitüsü'nde yer almak için Sergei Eisenstein'a onun asistanlığını yapmak istediğimi belirten bir mektup yazdım. Sergei dünya sinemasında ilk defa paralel kurguyu kullanan adamdır yani uzun lafın kısası bugün kesişen hikayeler, atlamalı kurgular varsa, sinema kurguyu bu kadar etkileyici kullanabiliyorsa, bunu Sergei'ye borçludur. Her neyse. Ama bana bir türlü yanıt gelmemişti. Salgın hastalıklardan dolayı sık sık karantinaya alınan bir bölgede olduklarını öğrendikten sonra belki de bu sebeple mektubun ulaşamayacağını düşündüm. Bu, içimdeki hevesleri çok büyük bir hızla yaktı. Ben de ne hikmetse birdenbire Almanya'yı gezmeye karar verdim, bir yılda hemen hemen her yerini dolaştıktan sonra tekrar Fransa'ya dönüp, Paris'e yerleştim. Seine nehrinin üzerine kurulan, sanatsal ve kültürel yaşamın başkenti, o büyülü ışık şehirde aşık olmayı da becerdim. Gecelerden bir gece, kafam biraz kıyak Paris'in güzel ve bakımlı parklarından birinde kafamda yeni şiirler, birkaç roman karakteri, yeni konular, tiyatro oyunlarıyla ilgili parça parça diyaloglar, kelimeler dolanıp dururken ben de ne olduğunu anlamadan üzerime çullanan adamla biraz boğuştuktan sonra bir de baktım ki, sokak serserisinden bıçağı yemişiz. Ölmeyeceğimi biliyordum ama yine de gündelik sıradan bir olay değildi benim için bıçaklanmak. Bayılsam mı, bağırsam mı, ayağa kalkmaya çalışıp bir taksi arasam mı diye yine düşünüp dururken, beni yattığım çimlerin üzerinden kaldırıp, en yakın hastanenin acil servisine götüren kadına aşık oldum; film gibi, şiir gibi, rastlantısal ve romantikti. Ömrümün sonuna kadar da bu kadınla kaldım. 1940'ta Naziler Paris'i işgal edince hiç düşünmeden Fransız Direnişi'ne katıldım. Haftada bir ya da iki kez değişen merkezlerimizden diğer merkezlere kuryelik yapıyordum. Gizli bilgileri, bazen ufak tefek yazışmaları, bazen yiyecek içecek bile taşıdığım olmuştu. Gestapo'ya yakalanmaktan kaç kere paçayı sıyırdım ben bile hatırlayamayacağım. İki yıl sonra birliklerimizin ihbar edilmesiyle güneye kaçıp beni o parkta belki de ölümden kurtardan kadınla birlikte bir kasabaya yerleştik. Kaldığımız kır evinin arka bahçesinde mühimmat saklayarak direnişe yardım etmeyi de sürdürüyorduk tabii. Maquis gerillalarının Alman ordusuna karşı gerçekletirdikleri sabotajlara elimden geldiğince destek oldum. Sonraları Fransız hükümeti bana direniş madalyası, savaş haçı gibi savaş kadar gereksiz teşekkür madalyaları bile verdi. Sıradan izcilik faaliyetleri için fazla sansasyonel ve içeriksiz şeylerdi bunlar. Her neyse. Savaşın ne lanet bir şey olduğunu görüyordum böylece, ama oturup savaş üzerine bir kitap yazmaya kalkışmadım. Zaten olabildiğince berbat ve ağza alınmaya değmeyecek kelimelerin donattığı insaniyet dışı bir rezillik, mezbelelik bu savaş denen potpuri. Asıl olan, beni asıl çeken savaş sırasında savaşla uzaktan yakından ilgisi olmayan bir anti-roman yazmaktı. Yazdım da, adını da Watt koydum. Dört yılda biten roman ancak on iki yıl sonra satışa çıktı. 1946'da Sartre'ın dergisinde kısa hikayelerimden birinin ilk bölümü yayımlandı. Ama Simone de Beauvoir hikayemin ikinci bölümünü yayımlamamak için diretti de diretti. Sonunda yayımlanmadı, ben de yeni bir roman yazmaya başladım. Ama yazmaya başladığım günden ancak yirmi dört yıl sonra basılabildiğini düşünürsek ben de biraz huysuz biriyim galiba. Ben stilsiz yazarım, Fransızca da bana göre stilsiz yazabilmek için en uygun dil. Stilsiz derken herhangi bir yoksunluktan değil hiçlikten bahsediyorum. Savaş ve ölüm, doğum ve yaşam, sözcükler ve kitaplar, mutluluklar ve üzüntüler neyi ifade eder... Anlamlara değer verilmeyen bir dünyada durmaksızın anlam arayışları ne işe yarar... Şu dünyada mutsuzluktan daha şamatalı başka bir hikaye daha olamaz. Yazdığım romanları felsefi terimlerle anlatabiliyor olsaydım yazmazdım. Absürd tiyatro, olaysız romanlar, okurun bir kurmacayla karşı karşıya olduğunu anlatan ama arada pek bir şey anlatmayan yazılar; bir nevi anti edebiyattı, benim ortaya koyduklarım. Ama her şey hiçten gelir ve hiçe gider, tek esasım budur benim. Nobel'i kazandığımın haberini Tunus'ta tatil yaparken aldım. adamım, ayrıca tatildeyim şimdi kalkıp törene gidecek halim yok. arasında ne kadar dayanabiliyorsa bir insan ben de o kadar dayandım. Hayatımla ilgili tek kesinlik kazanmış şey, bir saat içinde her şey için çok geç olacağı, ben deli doğup deli kalanlardanım. Nerdeyim bilmiyorum ve asla bilemeyeceğim. Derin bir sessizlik içinde sizler de bilemeyeceksiniz. Yolunuza devam etmelisiniz, ben edemem ama edeceğim. Hep denedim, hep yenildim. Olsun. Yine deneyeceğim ve yine yenileceğim, ama bu kez daha iyi yenileceğim. Ve her sözcük sessizlik ve hiçlik üzerinde gereksiz bir leke gibi durmaya devam edecek.


- Sayın Doğan Hızlan, Yusufçuk dergisinin Ekim 1980 sayısında Şiirin Dili başlığı altındaki yazımda bir gözlemde bulunmuş, bundan yüz yıl önce sembolizmacıların söyledikleri sözlerin günümüze değişerek ulaştığını ileri sürmüş, Mallarme'nin bu konudaki düşüncesini aktarmış, yine sembolizmacıların Aristo'dan bu yana süregelen yansıtma ya da betimleme diyebileceğimiz yöntemi bir yana iterek duyurma yöntemiyle şiir yazdıklarını, dillerini müzik diline yaklaştırdıklarını, ancak bunun için dili ezip büzmeye gerek olmadığını belirtmiştim. Şiir dilinin salt bir duyuru aracı olarak kullanılmasının, üstelik gerçeğe yan çizerek boş kalıplar peşinde koşulmasının şiiri yozlaştıracağını eklemiştim. Demek bir iki yargı dışında ilke filan yok o yazıda, öyleyse ayırımlar ve benzerlikler söz konusu değil. - İzin veriniz de anlatmayayım. Bu bir eleştirmenin işidir. Ben sadece şiir yazarım, iki roman yazdım, beş on da oyunum var. Öyle çelişkiye düşmek, etki altında kalmaktan korkmak gibi kaygılarım da yoktur. Tek dayanağım olduğum gibi görünmektir. İnsana inanırım, insana inandığım için de kendime güvenirim. Yazdıklarımın Türk yazını içinde bir değeri varsa sorunuzun konusu eleştirmenlerce yorumlanacaktır. - Olmaz olur mu: Bir iki kez yazdım. Bir daha söyleyeyim. Türk ve Fransız yazınında, hele ilk zamanlarda, eteğine yapıştığım, yollarından yürümeye çalıştığım birçok ozanlar oldu. Bütün büyük ozanları sevdim. Eski Yunan ve Latin ozanlarını okudum. Şiirler çevirdim onlardan. Yunan Antologyasından Seçmeler, Latin Ozanlarından Seçmeler adlı iki de küçük kitabım var. Bu ozanların da etkisinde kaldım. Fransız düşünürü Alain özgünlüğü etkiye karşın değişmeyen özellik olarak tanımlar. Belki bu düşünce de etkiledi beni. Dedim ya, etki altında kalmaktan korkmadım. Karşılıklı Fransızca-İngilizce, Fransızca-Almanca metinlerden Alman ve İngiliz ozanlarını okudum. Aynı yolla İspanyol ozanlarını okudum. İyi ozan her zaman, her yerde birbirine benzer. Benzer yöntemlerle derdini anlatır. Bu yöntemlerin neler olduğunu zaman zaman yazdım. Yeri gelince yine yazarım. - Tuhaf bir soru. İkinci Yeni 1956 Kasımı'nda yayımladığım Perçemli Sokak adlı şiir kitabımın basımından, bu tarihten sonra ortaya çıktı. Tersini söyleyen, bu tarihten önce basılmış İkinci Yeni özelliği taşıyan tek bir satır varsa göstersin. Özür dilerim, var. 1940'larda yazdığım bir şiir var: Karga. Alışmadığım bir çiçek koklamak isterdim / Güle benzemesinden korkuyorum diye başlar. Kısa bir şiir, ilk kitabımdadır. Merak eden varsa okusun. Perçemli Sokak'ta savunulan düşünceleri bir kez daha özetlemek istiyorum: Anlamlı söz diye aklın ilkeleriyle çelişmeyen söze denir. Başka türlü söylemek gerekirse anlamlı söz gerçekle çelişmeyen sözdür. Çünkü aklın ilkeleriyle doğayı yöneten yasalar, belki aklımız doğanın bir ürünü olduğu için, uyum halindedir. Bu bakımdan anlamlı söz olağanı dile getirir. Oysa şiirin olağanla bağlı kalması istenemez. Çünkü bir de olağanüstü var. Aklın ilkelerini hiçe sayan bilinçaltı var. Bu bakımdan olağanla bağlı kalmasını isteyemeyeceğimiz şiir ister istemez anlamla da bağlı kalamaz. Şiir tadı yeniden sorunuza geliyorum. Bilgi yayınevinin çıkardığı Orhan Veli - Bütün Eserleri, adlı kitabın cilt I, 296. sayfasında Aramızda Konuştuk adında bir yazı var. 15.2.1949 da Yaprak dergisinde çıkmış. Orhan, Sabahattin Eyuboğlu, Metin ve ben aramızda konuşmuşuz. Kitabın 298. sayfasında şöyle diyorum: "Bir de akıl dışı manalar var. Frenk şairlerinden bazıları kelimeleri mantık ölçülerine göre birleştirmiyorlar. Tabir caizse yeni manalar çıkıyor ortaya, Eluard'da olduğu gjbi. Demek 1956 da çıkan Perçemli Sokak önsözünün ilkelerini 1949'da aramızda konuşurken özetlemişim. Var mı ötesi? - Aşağı Yukarı ve Karga ile Tilki adlı iki kitabımı Çan Yayınları'nda 1963'te İkilik adıyla bir araya getirdim. Aşağı Yukarı ve Karga ile Tilki kitaplarında yayımlanan şiirlere çeki düzen verdim. Bu dönem, diyeceğim Aşağı Yukarı ve Karga ile Tilki dönemi toplumcu sanata en çok yaklaştığım dönemdir. Bunu 1956 dönemi izledi. Perçemli Sokak ve Aşık Merdiveni adlı kitaplarımın, söylemek gereksiz, toplumculukla filan ilgisi yoktur. Ordan bu yana Bir Cıgara İçimi'ne doğru yürüdüm. Sartre, kendi deyimiyle, engaga edebiyattan yanadır. Ama şiiri bundan ayırır. Onun kendine özgü kuralları olduğunu söyler. Nerde söyler! Aklımda kalmadı. Galiba Edebiyat Nedir? yapıtında. Şiir konusunda ben de Sartre gibi düşünüyorum. - Ada Yayınevi'nin çıkartacağı yeni şiir kitabımın adı Elifli. Başta 10 tane sone var. Bu sone sözcüğünü hiç sevmiyorum... Buram buram yabancılık kokuyor. Türkçe bir karşılık bulabilsek, bu şiir biçimi de hemen bizim olabilir. Çünkü her şey adlandırılmakla başlar. Ne yazık ki yabancı sözcüklere karşılık bulmak pek elimden gelmez. Evet, 10 tane sone var. Bunlar çobanıl diyebileceğimiz türden. Gerisi Bir Cıgara İçimi'ndeki şiirler gibi. Değişik bir gerçeküstücülük eğilimi var kimisinde.


Bir öncüdür. Halkı için yazmıştır. Denilebilir ki, popülist edebiyatın, toplumcu gerçekçi bir öz kazandırılmış ilk örneklerini vermiştir. Önce bir gazetecidir. Halkının mutluluğuna adanmış, halkının mutluluğu için savaşan bir kalemdir. Sanatçılar vardır, öldüklerinde yazılır çizilir arkalarından, her ölüm yıldönümünde anılırlar. Gerçekten büyüktürler, hak etmişlerdir bunu. Yine yazarlar vardır, ölümlerinde ne denli büyüklüklerinden söz edilse de çabucak unutulurlar. Bir de gereğince değerlendiremediğimiz, özellikle unutturulmuş yazın emekçileri vardır, halkın mutluluğuna adamışlardır kalemlerini. Yaşamlarında çeşitli baskılarla susturulmak istenmişler, edebiyat kitaplarından, antolojilerden, ansiklopedilerden sürülmüşlerdir. Ölümlerinde de bırakmaz peşlerini bu değerbilmezlik. Son oyunu doğa oynar onlara. Tıpkı Suat Derviş'in ölümünde olduğu gibi. Bir baskı ve yılgı döneminde gelir yapışır yakasına ölüm; 23 Temmuz 1972'de. Çocuk denilecek yaşta yazmaya başlayan, çıkardığı Yeni Edebiyat dergisiyle toplumcu edebiyatın gelişmesine katkıda bulunan bu öncü yazarın ölümü de sessizlikle karşılanır böylece. Bir gazete haberine konu olur yalnızca. Yaşamı ve yapıtlarıyla ilgili ilk ayrıntılı bilgi ise ölümünden üç yıl sonra, şairliğinin yanı sıra titiz bir araştırmacı olarak da tanınan Behçet Necatigil'den gelecektir. Hem de anlamlı bir anışla: Dünya Kadın Yılında Suat Derviş Üzerine Notlar. '(Nesin Vakfı Edebiyat Yıllığı 1976, sayfa 593). Özel öğrenim görerek yetişme, Fransızca Almancayı öğreniş; Berlin'de Konservatuvara ve Edebiyat Fakültesine devam etme, Alman gazetelerine öyküler, makaleler yazış, dergi ve gazetelerde çalışma, sonra babasının ölümü üzerine (1932) Istanbul'a dönüş... Istanbul'da yaşamını kazanmak için yeniden gazeteciliğe başlayacak, röportaj ve roman yazarı olarak ünlenecek, Akşam ve Hürriyet dışında hemen bütün gazetelerde yazıları yayımlanacaktır. 1940'da Yeni Edebiyat"ı çıkarınca, faşizmin Avrupa'da fırtına gibi estiği, ülkemizde de yandaşlarının türediği yıllarda, toplumcu görüşleri savunanlar bu dergi çevresinde toplanırlar. Söz gelimi bir Orhan Kemal'in ilk öyküleri "Yeni Edebiyat"ta yayımlanır. Ama yaşamasına olanak tanınmaz derginin. Reşat Fuat Baraner'in karısıdır Suat Derviş, toplumcudur ve halkının daha iyi bir yaşama ulaşması için kavga vermektedir. Oysa Suat Derviş'i susturmak güçtür: "Yazı yazmaktan bir gün vazgeçmedim. Ve elimde de intişar etmemiş tek satır yoktur. Söylediğim gibi, bunları ecnebi memleketlerde daima imzamla çıkardım. Bin dokuz yüz kırk üç, kırk dörtten sonra, artık imzalı yazılarım kadar, müstear isim de kullanmaya başladım. Bu tarihten sonra radyo skeçleri, radyo piyesleri de yazdım, sahne piyesleri de. Kendi imzamla bunları oynatamadım. (Zihni Anadol, Suat Derviş'le Konuşma, May Dergisi, s. 15, 1968). Avrupa'da faşizm yıkılmıştır, Türkiye'de tek parti dönemi son günlerini yaşamaktadır. Demokrat Parti'nin seçimleri kazanması yeni umutların doğmasına yol açmış, bir özgürlük havası esmiştir ülkede. Ama kapitalizmin yerli işbirlikçileri çok geçmeden sol'u ezmeye yöneleceklerdir. 1953'te yeniden yurt dışına çıkar Suat Derviş, 1963'te dönünceye kadar da romanlarının Fransızca çevirisiyle uğraşır. Paris'te, daha birçok ülkede yayımlanan dergi ve gazetelerde, öyküleri, romanları yayımlanır. 1963'ten sonra Istanbul'da sürdürür gazete yazarlığını. Ölmeden önce ise ancak iki romanının kitaplaştığını görür. İşte sanat anlayışı: ... Ben naturalist bir muharrir değil realist bir yazarım. Ve her mevzuumu hayattan aldığım gibi yani bir fotoğraf makinası gibi aksettirmem, onu bütün buutlarıyla, nedenleriyle birlikte göstermek isterim. Benim tiplerim oldukları gibi değil, daha fazla onları malzeme gibi kullandığım birçok tipten kompoze edilmiş kişilerdir. Birçok Fatmalardan kompoze ettiğim Fatma, eğer hakikaten hayattaki eşlerine benziyorsa onu tanıyabilmiş ve benzetebilmişsem, birkaç sahife sonra, o, tek başına hareket etmeğe başlar ve hemen özgürlüğünü kazanır. O artık tıpkı bir canlı insandır ve romanımda benim onu evvelden götürmek istediğim sonuca gitmez, onun kendi realitelerinin, onu sevkettiği sona gider. Ben onun, mukadderatını idare etmem, o beni sevkeder. (Ahmet Köklügiller, İbrahim Minnetoğlu, Nasıl Yazıyorlar, s. 137). Öte yandan yalınlığı, sözcük oyunlarına sapmadan apaçık bir anlatımı da geliştirmiştir. Yaşadığı toplumun en alt kesimlerine yönelmiştir dikkati. Anlattığı insanı toplumsal koşullarından soyutlamaz. Bir Fosforlu Cevriye'nin de sevebileceğini, sevdiği uğruna ölümü göze alabileceğini anlatırken, kişisini yücelterek gerçekliği çarpıtmadığı gibi, cıvık bir duyguluğa da kaptırmaz kendini. Ne sanatın o yüce kanatlarıyla uçmak ister, ne de duyguları sömürmenin kolaylığına sığınır. Gördüğünü, kendi düşünce süzgecinden geçirdikten sonra göstermektir amacı. Gorki'yi anımsatır. Özellikle anlatımı açısından Orhan Kemal'i etkiler. Bir öncüdür. Halkı için yazmıştır. Denilebilir ki, popülist edebiyatın, toplumcu gerçekçi bir öz kazandırılmış ilk örneklerini vermiştir. Büyüklenmeden, ama durmaksızın yazarak. Oysa ne zaman, ne de koşullar ondan yanadır. Önce bir gazetecidir çünkü. Yazarlığı halkının mutluluğuna adanmış gerçek anlamıyla bir düşünce savaşçısıdır. Yaşadığı dönemde, bir kadın olarak, bütün ilk"leri gerçekleştirmek görevini yüklenmiştir. "Avrupa'ya muhabir olarak giden ilk kadın gazeteci"dir. Refet Paşa'nın, Ankara temsilcisi olarak Istanbul'a ilk gelişinde (1922) kendisiyle görüşmeyi yapan odur. Bir günlük gazetede (İkdam, 1926) ilk kez "kadın sahifelerini hazırlayan ve sahife modasını çıkaran ilk gazeteci yine ondan başkası değildir. Onu hayatın gerçekleriyle gazeteciliği yüzyüze getirir. Gazeteci olduktan sonra yazmaya başlar gerçekçi eserlerini. . Ve gazetelerde yayımlar. Popüler romana kayması bundandır, gerçekçiliği de toplumcu düşünceyi benimsemiş olmasından. Tefrikacılık, romancılığını olumsuz yönde etkiler; kuşkusuz 1940'tan sonra gelişen siyasal baskının yardımıyla. Toplumcu eyleme ucundan bulamış değildir ki bir kıyıya çekilip sanatsal amaçlara yönelsin. Tam ortasındadır tersine. Susturulamaz ama etkisizleştirilir. Birçokları gibi. Yine siyasal baskılar nedeniyle yurdundan uzaklaşmak zorunda kalınca unutturulması kolaylaşır. Döndüğünde, boynuzlar kulağı geçmiştir. Şu gerçek unutulmamalı ama: Toplumcu gerçekçi Türk edebiyatı bugün ulaştığı noktayı, Nazım Hikmet'ler, Sabahattin Ali'lerle birlikte biraz da Suat Derviş gibi sanatçılara borçludur.


İspanyol yazar Jorge Semprun, ailesiyle birlikte iltica ettiği Fransa'da felsefe eğitimi gördü; Fransız Komünist Partisi üyesi olarak Direniş Hareketi'ne katıldı, Buchenwald Çalışma Kampı'na gönderildi. İlk romanı La Grand Voyage 1963'te yayımlandı. 1988 - 1991 yıllarında İspanya'da kültür bakanlığı yaptı. Türkiye'de cumhuriyetin ilan edildiği yılın aralık ayında başka bir Akdeniz ülkesi İspanya'da yeni kuşak bir 'İspanyol Kızılı' dünyaya geliyordu. 10 Aralık 1923'te İspanyol Kızılları diye anılan bir ailenin yeni üyesiydi Jorge Semprun. Madrid'te ailesiyle birlikte dört yıl dayanabildiler, İspanya Savaşı'ndan kaçıp Fransa'ya iltica ettiler. Aile boyu kızıl oldukları için üstlerindeki baskı ve gözetleme hiçbir zaman eksik olmadı, Semprun bu rahatsız ortam içinde tedirgin bir çocukluk dönemi geçirecekti. Ailenin politik bakışından uzak yetişmeyen Semprun, felsefe eğitimini tamamladıktan sonra on sekiz yaşında Fransız Komünist Partisi'ne üye oldu. Ama bir yıl sonra Gestapo tarafından tutuklanarak Buchenwald toplama kampına konacaktı. Daha yirmili haneleri görmeden siyasi suçlu pozisyonuna düşmüştü. İkinci Dünya Savaşı'nın ve işkencelerin gölgesinde yaşamak zorundaydı artık. Yaşayan hiçbir canlının hak etmediği şartlara tabi tutuluyordu, diğer tutsaklar gibi. Çok az besin ve zalimce çalışma. Sabah dağıtılan tayınının hepsini bir kerede bitirmemek için zor tutuyordu kendini. Bu, on dört saat boyunca boş mideyle çalışmak demekti. Günlerin açlığı bedenini çoktan kuşatmış, zulmün eritmeye koyulduğu ruhu yara almıştı. Ama yine de gelecek fikriyle o anlık açlığını unutmaya, bastırmaya çalışıyordu. Bu karanlık mağaranın ışığı, uçsuz bucaksız okyanusun hiç sönmeyen feneri edebiyat oluyordu. Sanattan, yazından çok öteydi edebiyat onun için, özellikle de şiir. Edebiyat bir uğraş, meşgale değil, bir zorunluluktu. Edebiyat onun için bir hayatta kalma yöntemiydi. Buz gibi sularda, kumlu sabunla, tüm gece diğer mahkumlarla sıkış tepiş yatmanın pis kokularını bedeninden kazımak için tüm derisini kızarana dek ovarken Rimbaud'nun Yazın sabahın dördünde / aşk uykusu sürer hala... dizeleriyle bilincini uyuşturuyordu. Uyuşturuyordu ki içinde bulunduğu durumun vahşetinde akıl sağlığını koruyabilsin, delirmiş gibi davranarak aklına mukayyet olabilsin. Sevdiği şiirleri söylüyordu tüm mahkumların bir arada yıkandığı ortak duşlarda. Kamp günlerinde anadili İspanyolca, Semprun'un yasadışı yaşamının dili olacaktı. Aklında kalabilmesi, hatırlayabilmesi için rakamları, telefon numaralarını, yıldönümü tarihlerini birer tekerleme gibi zihninde döndürüp duruyordu. İnsanın anadilini unutmaktan korkması... Ne garip bir ruh halidir, ne olasılık dışı bir korkudur... Öylesine bir kampta tutsaktı ki önceki iki cümle gerçekliğini öylesine kaybediyordu. Semprun için bunlar basit, alışılagelmiş kaygılar oluyordu. İspanyolcayla ilişkisini, zihnini perde arkasında, derin, karanlık ve sıcak yüzeyinde yaşayan canlı şiir ayakta tutmuştu. Weimar-Buchenwald kampı 1937 yılında kurulduğunda Nazi şefleri bir yeniden eğitim kampı modeli fikrindeydiler. Tutsak anti-faşist militan ve kadroların dönüştürülmesi amacıyla kamp kütüphanesine birtakım Nazi kitapları konmuştu. Semprun da bu kütüphanenin müdavimlerindendi. Faulkner'i seviyordu, Adolf Hitler'in Kavgam kitabını her görüşünde buna dayanmak zorunda kalıyordu. Zaten kısa süre içinde eğitim kampı diye yutturdukları nane, zorunlu çalışma ve imha kampına dönüşecekti. SS'lerin keyfi sertliklerinin dehşeti içinde yaşamın adaletini sorguluyor, her şeye rağmen hayatta kalmayı düşünüp dayanma yolları arıyordu. Gerçek değişmiyor, omuzda taşındığında kemik çatısını bozacak ağırlıktaki taşların altında, koşar adım kölelik etmek zorunda kalıyor, aç köpekler ayak bileklerini ısırırken Nazilerin kalleş yumruklarını midesine yiyerek hayatta kalmaya çalışıyordu. Kampa katılan iri kıyım bir Rus, çalışma saatlerinde Semprun'la eşleştirilmişti. Ağır yükleri Semprun'un yerine yükleniyor, SS'lerin boşluklarından yararlanarak Semprun'un bedeninin kaldıramayacağı işleri bu yoldaş Rus yapıyordu. Karşılık beklemiyor sadece içinden geldiğince Semprun'u kollamaya çalışıyordu. İnsan doğasına içkin olan, iyilik yapma yönündeki temel özgürlüğe örnek teşkil ediyordu. Semprun, SS subaylarından birinin karısı hakkında sarsıcı bir hikaye duyduğunda uzun zaman kendine gelememişti. Hikayeye göre kadın, yakışıklı mahkumları seçiyor, önce yatağında soyuyor, onlardan zevk alıyor ve varsa dövmelerini inceliyordu. Mahkum infaz edildiğinde ise derisini uygun biçimde işletip abajur yapmak için alıyordu. Ve bunun gibi onlarca sapkınlığın savaşla çığırından çıktığı, insanlık kelimesinin dışkıdan daha az itibar gördüğü bir yerdeydi Semprun. Buradan sonra cehenneme gidilse rahat edilebilirdi belki de. Yaşadığı tüm bu zulmün üstüne, Semprun, Gestapo tarafından soruşturulmaya başlandı. Kısa süre önce soruşturulan ve ardından infaz edilenler olmuştu. Bunardan biri Semprun'un eski şeflerinden biriydi. Semprun için tehlike çanları çalmaya başlamıştı. Üyesi olduğu parti, Semprun'un durumuna endişeleniyor, onu kaybetmeyi göze alamıyordu. SS'lere karşı bir oyun oynamaya karar verdiler. Ölmek üzere olan biri bulunacak, akabinde Semprun revire sevkini çıkartacak ve bulunanla yer değişecekti. Bu fikir Semprun'u içten içe rahatsız ediyordu ama ufukta başka bir seçme şansı gözükmemekteydi. Buldukları kişi Parisli genç bir öğrenciydi, üstelik ölmek üzereydi. Revirde yer kazanabilmek için tutsaklar yataklara birinin başı diğerinin ayağına denk gelecek ters bir şekilde yatırılıyordu. Semprun, genç Fransızla aynı yönde yatıyor, ölümün ve yaşamın işaretlerini onun yüzünde görebiliyordu. Yaşamın ötesine çoktan geçmiş gibi duran bu genç adamın çıplak yatan deri kaplı iskeleti, kurumuş bacakları, çürümüş adaleleri leş gibi kokuyordu. Gövdesini yavaşça kendine doğru çevirirken gerçek denen şeyin ne denli rezilce olduğuna inanamıyordu. Ruhu bu genç adamı çoktan terk etmiş, geriye kalanlar onunla ilgili bir gerçeklik taşımıyordu. Bu terk edilmiş zavallı kısa süre içerisinde krematoryum fırınında yanacak, sabun olacaktı. Ölümün kayıp adımlarının dolandığı o revirde, inlemeler, hırıltılar ve solgun, umutsuzluk ve korku dolu çığlıklar kanserli duvarlara toslayıp birer birer eriyordu. Semprun'un etrafında leşlerden, cesetlerden, ölümün, onursuzca öldürmenin pis kokusundan, sabuna dönüşecek etten başka bir şey yoktu. Filmi burada makaslıyoruz ve iki yıl ileri alıyoruz, gerçekleri konuşur ve yazarken yaşamın sadece ölümden, kandan ve vahşetten oluşmadığını unutmamak için. Semprun, Buchenwald'tan ayrılıyordu, özgürlüğüne tekrar kavuşuyor ve Paris'in yolunu tutuyordu. Her şeyden öte bir de aşk vardı. 1945'te Paris'e geri döndüğünde eskiden kalan bir arzu zihnini ve kasıklarını titretti. Kampta geçirdiği tutsaklık günlerinde erkek gibi hissedebilmesini sağlayan, aç ve yorgun, buz gibi suların altında bedeninin hayaliyle seviştiği kadını yağmurlu bir pazar akşamüstü şehrin meydanında elinde sandaletleri, yalınayak ve sırılsıklam olmuş gömleğinin tenine yapışmış haliyle görüyordu. Kadın da onu görmüş ve bir anda kollarına sığınmıştı. Hiçbir söz söylenmedi, hiçbir ses çıkmadı. Islaklık, sıcak vücuduyla buluştuğunda gözlerini kapatmış, tüm yaşayamadığı arzularının acı muhasebesini yapmıştı. Ama yine de yazlık giysilerinin içinde hayal meyal seçilen diri ve körpe bedenini arzuladığını, onunla dakikalarca, saatlerce, günlerce, yemek yemeden, uyumadan, konuşmadan sevişmek istediğini söyleyememişti. Yağmur dindi ve o kadın gitti. Bir daha onu görmedi. Ona benzeyen genç bir kadınla evlendi. Daha sonra militanlık yılları tekrar başladı. 1957 - 1962 yılları arasında İspanyol Komünist Partisi'nde yer aldı. Federico Sanchez takma adıyla Franco karşıtı yeraltı faaliyetler düzenledi. 1964'te partiyle fikir ayrılığına düştü ve ayrıldı. Yedi yıl UNESCO'da çevirmenlik yaptı. 1988 yılında İspanyol hükümeti tarafından kültür bakanlığına seçildi ve üç yıl bu görevi yaptı. Fransa'da Goncourt Akademisi'ne seçildi. İşkenceler bitmiş, mücadelesi devam ediyordu. Ediyordu ama o yağmurlu Paris akşamüstü söyleyemediği sözleri unutamayacaktı. Ara başlıklar edebiyatsoylesileri. com tarafından konmuştur.


Çetin Altan, sivri kalemiyle iktidarı salladığı yıllarda, haftalık siyasi ve mizahi halk gazetesi Kirpi'nin sorularını yanıtlamıştı. Hiciv için hicvi faydalı bulmadığını söyleyen Altan, hicvin yerini modern mizahın aldığını belirtiyor. Yıllardan beri toplumsal sorunlarımız üzerinde yazdığı çeşitli fıkra ve makaleleriyle; iç-dış sömürücülerin ve çıkarcıların kuyruklarına bir hayli teneke bağlayan değerli yazar Çetin Altan bizim Uykusuz'un Basınköy'de kapı komşusu. Karikatürist Uykusuz bir yandan Çetin Altan'ın portresini çizerken biz de sorularımıza geçtik. - Mizahi yazıların genişlik yönünden etkisi ciddi yazılardan fazladır. Buna karşılık ciddi yazıların da derinlik yönünden etkisi inkar edilemez. - Türkiye'nin baskı kuvvetlerine karşı halktan gelen tepkisi uzun yıllardan beri ancak mizah yoluyla olabilmiştir. Bu da Türk mizah edebiyatının, çok renkli, değişik ve kuvvetli bir tür olarak öteki san'at ve tenkit dallarından ayrı biçimde ortaya çıkmasına yol açmıştır. - Yerli nükte olarak: Meşrutiyet Meclisinde Ismail Hakkı Babanzade'ye, o gün çıkan bir makalesiyle ilgili olarak, bir Ermeni mebusun; Bugün, bir yazı okudum, altında da bir imza vardı, yabanzade mi ne demesi üzerine verdiği cevaptır: Tashih et, babandır - Bu şekide bir ayırım yapılmasının doğru olduğu kanısında değilim. En ileri ülke dahi, daha büyük ileriliklerin önünde geridir ve insanlık, içinde bulunduğu durumun, büyük düşünce dünyasına nisbetle yetersizliğini ve olumsuzluğunu duydukça intikamlardan en acısını mizah yoluyla alır. Bu bakımdan geri ülkelerde de ileri ülkelerde de, mizah aynı orantıda patlayışlar gösterir. Olsa olsa bunların açıları ve hedefleri değişiktir. - Bir zeka tramplenindeki titreyişin yarattığı mizah titreyişi, topluma sirayet ederek onu su altından usulca uyandırdığı ve münkabız, katı bir ataletten, geniş, sonsuz, yaratışı bir insanlık dinamizmine ittiği için faydalıdır. - Yeterli olmaya ve üzerine düşeni yapmağa çalışıyor. - Toplumcu olanların hepsini, mizahı ciddiye aldıkları için beğenirim. - Dokunulmaz adam inancasını ve siyasi otoritenin tenkit edilemeyeceği kanısını yıkmıştır. Düz biçimde yapılacak tenkitlerin yaratacağı ilk yadırgama ile sert tepkiyi hafifleterek, yöneticileri tenkide alıştırmıştır. - Gerçekten mizah gücü taşımalı, soğuk dedirtmeyecek nitelikte olmalıdır. - Uyarma, şaka yoluyla gerçeklere dikkati çekme, ciddi olarak gerçekleri söylemeye yetmeyen cesaretlere, mizaha sapma imkanı hazırlayarak içini boşaltma özgürlüğü sağlama... - En önde olanlarla bir çizgidedir. - Her ikisinin de iyisini. - Giovanni Papini, Marcel Ayme, Daninos, Guareschi, Derangis, Gabriel Chevallier, şu anda aklıma gelen ve sevdiklerim arasındadır. - Toplumun ızdırabı olan ve bize yaşantımızda olağan görünen anormallikleri aklın gereğine çarptıracak biçimdeki bir kompozisyonu ki, bu çarpıştan güldürücü bir nitelik çıkartma mizahçının kabiliyetiyle orantılıdır. - Hiciv için hicvi faydalı bulmam. Olumlu bir dayanağı olan hicvi nisbeten faydalı bulma imkanı vardır. Hiciv gitgide kaybolmaktadır. Yerini, tutanaklı ve modern mizaha bırakmaktadır. Bizde mevcut hicivciler Osmanlı özentisinden öteye gidememektedir.


Edip Cansever'in Şairin Seyir Defteri adlı kitabı 1980 yılında yayınlandı. Cansever kitapla ilgili soruları yanıtlarken, şiirin zamansal boyutlarının dolaysız olarak genişletilebileceğini söylüyor. - Doğa, son yıllarda iyiden iyiye yerleşti şiirlerime. Doğanın verdiği yalnızlık, kendi kendinelik, beni hem monoloğa hem de diyalog kurmaya yöneltiyor. Şiiri doğadan sağdığıma göre, bu iç konuşmayı şöyle özetleyebilirim: Duymayı düşünmek, düşünmeyi duymak. Oysa, şair 'iç yalnızı'dır, bence. Genellersek, insan yalnızdır. Yalnızlığını başkalarıyla gideren tek yaratıktır. - Yalın ve ilkel olarak, evet. - Öteden beri Eliot'un nesnel karşılık kuramına çok önem verdim. Yani duyguların, düşüncelerin, coşkuların vb. nesnel bir karşılığı olması kuramına. Böylece şiirsel bir dekor hazırlanması söz konusu. Şiirlerim küçük insandan, küçük durumsal anlardan çok, insan dramını, yani bir çelişkiler, karşıtlıklar bütünlüğünü içermeye yönelik olduğundan, bu dekorun nesneleri de, insanları da daha bir hareket halinde görünüyorlar sanırım. - Şairin kendini konu yapması elbette doğal bir şey. Ne var ki, tragedya yazmak şairi zaman zaman dış dünyaya itiyor, salt öznellikten kaydırıyor. Şu da var: Tragedya bir karşıtlıklar bütünü olduğuna göre diyalektiktir. Acıma, korku uyandırarak insanlara arınma sağlamak klasik tragedyanın amacıdır. Buysa kaderciliktir, insan yaşamının etkinliğini durallaştırmaktır. Ben, insan soyu sürdüğünce, tragedyanın da geçerli kalacağına, kapsayıcı bir yazın biçimi olacağına inanmaktayım. Şöyle ki, insanlık toplumcu düzene geçse de, bireyin bireyle, bireyin çevresiyle çatışması engellenemez. - Bireyliğimi korumak, aşırı öznelliğe kaçmamak koşuluyla. - Şiir, şairin özgül değeri, özgül biçimi olmalı, bence. - Yörüngemde iki şiir devinimi oluyor. Bunlardan biri, gene de bir bütünsellik içinde yazdığım kısa şiirler. Anlık duygulanımların şiirleri de denilebilir. Ötekisi ise, düşünceye ağırlık veren, bir sorunsalı içeren şiirler. Birinden birine geçerken, daha geçme döneminde kitaplarımı birbirine bağlayabiliyor yazdıklarım. Bazen de birkaç kitaptan sonra gerçekleşiyor bu. - Bu sorunuzu şöyle yanıtlayabilir miyim acaba? Güncel olanı soyutlayıp daha sonra somuta dönüştürerek bir genelliğe varmak, böylelikle onu zamanlara yaymak, hatta zaman ötelerine götürmek özlemi, yaratının ilk koşulu bence. Ama, sizin sorunuz daha başka. Şöyle diyebiliriz: Şair yaşadığı zaman diliminin ya da kesitinin bilinçle dışına çıkabilir. Bu yol alış, geçmişe doğru da olabilir, geleceğe de. Yani, dolaysız olarak genişletilebilir şiirin zamansal boyutları. Bağlayalım: Yaşantılar üst üste biriktikçe, geçmiş aşındıkça, ölüm duygusu daha bir yakından yaşandıkça; kısacası, anlamsızlığa karşı bir başkaldırış oluyor 'zaman dışılık' özlemi. - Sorulmasını istediğim çok soru var. Ve kendi kendime soruyorum durmadan; daha duyulmamış duyguların tarihçisi olarak.


Kolombiyalı yazar Gabriel Garcia Marquez'e 1982 yılında Nobel Edebiyat Ödülü verilmesinin gerekçesi şuydu: Fantastik ve gerçekçi yazımın bir arada bulunduğu, hayal gücünün zengin dünyasından oluşmuş, bir kıtanın hayatı ve ihtilaflarını yansıtması. Marquez, ödül almadan önce İspanyol gazeteci Plino Apuleyo Mendoza'nın sorularını yanıtlamıştı. - Yazmaya bir rastlantı sonucu başladım, belki de bir arkadaşıma bizim neslimizin de yazar çıkarabileceğini kanıtlamak için. Sonra düştüm tuzağa ve zevk için yazmaya başladım. Sonunda yazmaktan çok sevdiğim bir şey kalmadı dünyada. - Her iki sav da doğru. Mesleği öğrenirken benim için yazarlık neşeli bir şeydi, handiyse sorumsuzca. O zamanlar gecenin ikisinde, üçünde gazetedeki işimi bitirince, bir kitabın üç, dört, beş, belki de on sayfası kadarını yazabiliyordum. Hatta tüm bir öykü bile. - Şimdi ise tüm bir gün boyunca uzun bir parça yazabilirsem mutluyum. Yazmak bir işkence haline geldi bir acı. - Olan şey sorumluluk duygusunun gelişmesi. Yazılan her sözcüğün yankısı daha büyük ve daha çok sayıda insanı etkiliyor. - Evet. Sevilen yazarlara alışmamış bir kıtada kitaplarının tereyağı gibi satılması, yazınsal ünü amaç etmemiş bir yazar için olabilecek en kötü şeydir. Toplumun izlemesi için sunulan bir şey olmaktan nefret ederim. TV'den, konferanslardan, derslerden ve tartışmalardan nefret ederim. - Onlardan da. Hayır, ilerlemeyi kimse için dilemem. Dağa tırmananlara olanın aynısı olur çünkü. Büyük çaba göstererek zirveye gelirler ve sonra ne yaparlar? Aşağı inerler ya da onurlu bir şekilde ve büyük gizlilikle inmek isterler. - Evet, bildiğim en büyük acılardan biri o. Ne ki bu dehşet, Hemingway'in salık verdiği bir sözü okuduktan sonra geçti. Yazarın günün işini, ertesi gün nasıl sürdüreceğini saptadıktan sonra bırakmasını yazıyordu. - Bir görüntü, bir resim. Diğer yazarlarda kitap bir düşünce, bir görüş sonucu doğar. Ben ise hep bir resimden yola çıkarım. La siesta del martes benim en iyi öyküm, her ikisi de kara giyinmiş ve ellerinde kara şemsiyeler olan bir kadın ile bir kızın kızgın güneş altında köyde giderlerkenki görüntüsünden çıktı. El coronel no tiente le escriba, (1) Barranquilla'nın pazaryerinde gemi bekleyen bir adamın görüntüsü. Bir çeşit sessiz endişe ile bekliyordu. Birkaç yıl sonra ben de Paris'te öyle bekliyordum, bir mektubu ya da para çekini. O zaman kendimi o adamın görüntüsü ile özdeşleştirdim. - Yaşlı bir adamın çocuğu -görülecek ilginç bir şey mi, bir sirk numarasıymış gibi- buz göstermeye götürmesi. - Evet. - Doğrudan doğruya değil ama kitap gerçekten etkilenerek yazıldı. Ben küçükken ve Aracataca'da otururken dedemin beni hecin devesi görmek için sirke götürdüğünü anımsıyorum. Bir başka kez de ona buz görmemiş olduğumu söyleyince alıp beni buz şirketinin deposuna götürmüştü. Orada birisine içinde donuk balık olan bir dolabı açmasını emretti ve elimi değmeme izin verdi. O kitabın tümü bu görüntüden çıktı. Sen genellikle kitaptaki ilk anlama büyük değer verirsin. Bazen bu ilk anlamı yazmanın, tüm kitabı yazmaktan daha çok vakit aldığını söylemiştin bana. - Evet, çünkü ilk anlam, içinde kitabın anlatım tarzı, yapısı ve hatta uzunluğu gibi öğelerinin saptandığı bir laboratuvar gibidir. - Yazmanın kendisi değil, hayır. Hızlı bir oluşum o. Yalnızlığın Yüzyılını iki yıldan az süre içinde yazdım. Ama daktilonun başına oturmadan önce 15-17 yıl kafa patlattım. Salt o yapıtı düşündüm. - Otuz yıl. - O olayların geçtiği 1951 yılında ben konuyla bir roman olarak değil röportaj olarak ilgilendim. Ama o zamanlar bu tür gazetecilik Kolombiya'da fazla gelişmemişti ve çalıştığım bölge gazetesi böyle bir konuya ilgi göstermiyordu. Ancak birkaç yıl sonra konuyu yazınsal terimlerle düşünmeye başladım ama annem, içinde birçok yakınımızın ve hatta akrabaların bulunduğu bir kitabı kendi oğlunun yazması düşüncesine bile isteksizce karşılık veriyordu. Bunu hiç aklımdan çıkarmadım. Bu arada itiraf etmeliyim ki konunun beni ciddi olarak sarması epey sonra gerçekleşti ve birden anladım ki her iki katil de cinayeti işlemek istememiş ve birinin onları durdurması için ellerinden geleni yapmışlardı. Çok önemliydi bu. Bu dramdaki tek yeni gerçek budur ve bu gerçek de Latin Amerika için alışılmış bir şeydir. Sonraki gecikmeler hep yapısal nedenlerleydi. Gerçekte kitap, vurulmuş karısı ile kocanın 25 yıl sonra gelmesi ile biter. Bu sahnenin titiz anlatılması zorunluydu. Ama benim için suçun anlatımı ile kitabın bitmesi en doğal bitiş şekliydi. Bunu çözmek için -ilk kez ben olarak- zaman sürecinde özgürce ileri ve geri giden birine anlattırdım olayı. Kitabın yapısal zaman süreci içinde. Yani, otuz yıl sonra anladım ki en iyi yazınsal formül gerçektir. Bunu biz yazarlar çok sık unuturuz. (1) Türkiye'de Albaya Mektup Yok adıyla yayınlandı. (2) Türkiye'de Yüzyıllık Yalnızlık adıyla yayınlandı. (3) Türkiye'de Kırmızı Pazartesi adıyla yayınlandı. Not: Bu konuşma yazar Nobel Ödülü'nü almadan önce yapılmıştır.


Demokrat ve devrimci bir şair olan Kübalı Jose Marti, Nisan 1887'de çağdaşı Walt Whitman'ı anlatmıştı. Yazı, çevirmeni Mehmet H. Doğan'ın sunuşu ile Düşün dergisinde 1988 yılında yayımlandı. Marti'ye göre Whitman, Çimen Yaprakları'nın sayfalarından güneşin ışıkları gibi yansıyor. Dün akşam, o kadife bir koltukta oturmuş, dağınık gür beyaz saçları, göğsüne inen sakalı, ormanlar kadar sık kaşları, bastonuna dayalı eliyle bir tanrıya benziyordu. İşinin ehli eleştirmenlerin -her zaman çok azdır bunlar- ülkesinin ve çağının yazınında olağanüstü bir yer verdiği yetmişlik ata Walt Whitman hakkında bugünkü gazeteler böyle yazıyordu. Eski çağların kutsal kitaplarından bu yana, vahiy dili ve güçlü şiiri, satışı yasaklanmış olağanüstü kitabı Çimen Yaprakları'nın sayfalarından güneşin ışıkları gibi fışkıran bu yaşlı şairin görkemli yalvaçça sözleriyle karşılaştırılabilecek bir öğreti henüz görülmemiştir. Doğal bir yapıt olduğuna göre, neden olmasın ki? Üniversiteler ve uzmanlar insanları artık birbirlerini hiç tanımadıkları bir yere getirmiş bugün; insanlar, içlerindeki asal ve sonsuz şeyin çekiciliğiyle birbirlerine sarılacak yerde, tümüyle ikinci derecede ayrılıkları bahane ederek balıkçı kadınlar gibi birbirine saldırıp ayrı düşüyorlar. Bir puding nasıl kalıbının biçimini alırsa, o insanlar da biçimlerini okudukları kitaplardan ya da onları anlık merak ya da modalarla ilk tanıştıran coşkulu öğretmenlerden alırlar. Felsefe, din ve yazın okulları, insanları uşak üniforması içine hapsederek bir kalıba döküyor; insanlar da atlar ya da boğalar gibi demire vurulmalarına ses çıkarmadan, markalarını göstere göstere dünyanın çevresinde gösteri yapıyorlar; öyle ki, çırılçıplak, yaratıcı, seven, güçlü, içten insan karşısında - gezen, seven, döğüşen, kavga eden - hüznü kabullenen ve dünyanın dengeliliğinde ve tamlığında son zaferi okuyan insan - Walt Whitman diye sert ve melek gibi bir yiğitle yüz yüze gelince kendi özbilinçlerinden kaçar gibi kaçıyor ve bu canlı, üstün insanlık örneğinde kendi soluk, ehlileşmiş ve cüceleşmiş türlerinin gerçek tipini görmezlikten geliyorlar. köpeğine benziyordu. Whitman kendi doğal kişiliği, yaratıcı gücünü dizginsiz salıveren doğası"yla, "en küçük bir filizin gerçekten ölümün olmadığını gösterdiğine olan inancıyla, Dünyaya Selam'daki halkları ve ırkları o heybetli harmanlayışıyla, her şeydeki kusursuz düzeni ve dinginliği görünce, onlar tartışırken ben sesimi çıkarmam, giderim, yıkanırım ve kendime hayran olurum diyen insanın güveniyle ortaya çıkıyor; bunları bir dolar için söylemeyen, Görüyorum, dans ediyorum, gülüyorum ve şarkı söylüyorum - yeter bu bana diyen, koltuğu, kilisesi, felsefesi olmayan Whitmandır bu; o raşitik şairler, bir kitaplık ünler, ücretliler, bir uzlaşmanın filozofları -edebiyat ve felsefe mankenleriyle karşılaştırıldığında Whitman böyle dikilir ayağa işte. Whitman incelenmelidir, çünkü çağının en tatlı şairi değilse bile en korkusuz, en kapsamlı, en kendiliğinden şairidir o. Yoksulluğun hiç de yabancı görünmediği küçük tahta kulübesinde Victor Hugo'nun fotoğrafı, çevresine çekilmiş yas çizgileriyle kutsanır; yazıları insanı arındıran ve yücelten Emerson, kolunu onun omuzuna atar ve dostum der ona; her şeyin ta özünü, çekirdeğini görenlerden olan Tennyson, İngiltere'deki meşeden sandalyesinden büyük yaşlı adama sıcak selamlar gönderir; sözünü sakınmaz İngiliz, Robert Buchanan Kuzey Amerikalılar'ı sınava çeker; o dağ gibi Walt Whitman'ınıza hak ettiği yüce onuru vermiyor da yaşlı günlerinin elinden kayıp gitmesine göz yumuyorsanız - der - ne anlarsınız edebiyattan? O kendi gramerini ve mantığını kendisi yaratır. Öküzün gözlerini, yaprağın özünü okur o. "Senin evinin pisliğini temizleyen kişi kardeşimdir benim. Whitman'da ilk bakışta şaşırtıcı gelen apaçık karışıklığın, düzensizliğin, daha sonra, o çok kısa, korkunç abartma örnekleri dışında, dağların ufka karşı yan yana sıralanışındaki yüce düzene ve yapıya ulaştığı görülür. Çılgın şenlikler kenti... Ne senin tantanalı alayların, ne de hep değişen tabloların senin, görüntülerin doyuruyor beni... Ne caddelerdeki gösterişli alaylar, ne tıka basa malla dolu aydınlık vitrinler, ne çok okumuşlarla konuşmalar... değil bunlar, bunların hiçbiri, ama ben Manhattan'dan geçerken bana sevgilerini sunan çakmak çakmak gözlerin senin... Aşıklar, sönmeyen aşklar, ancak onlar verebilir bana istediklerimi. Çimen Yaprakları'nın sonunda bildirdiği yaşlı adamlar gibidir o: Bildiririm, sayısız genç insan, güzel, dev gibi, sıcak kanlı, / Bildiririm, sayısız yaşlı insan, doğayla sarmaş dolaş, büyük bir soy. dünyaya yayılan taptaze ve gürbüz bir felsefe yaratmakta. Dünyanın bugüne değin gördüğü özgür insanlardan ve işçilerden oluşan en büyük topluluk, inancın ve bütünlüğün uyumlu, sakin ve ağırbaşlı şiirini istiyor; bulutları tutuşturarak, dalgaların tepesine kıvılcımlarla dokunarak okyanusun üzerinden doğan bir güneş, kıyı boyunca uzanan balta girmemiş gür ormanlarda uyuyan çiçekleri, yuvalarında kuşları uyandıran bir güneş itiyor. Çiçek tozları dağılıyor; cilveleşmeler, aşıkane konuşmalar birbirine sarılmış sık dallar arasında gizleniyor; yapraklar güneşi arıyor; her şey müzik içinde; Whitman işte bu doğal ışık diliyle konuştu Lincoln üzerine. Lincoln'ün ölümü üzerine Whitman'ın yazdığı ağıt, çağdaş şiirin en güzel yaratılarından biridir. Bütün doğa eşlik eder o tahta tabuta mezara son yolculukta. Yıldızlar önceden bildirmiştir olayı, kara bulutlar top top olmuştur bir ay önce. Şair, ölüm düşüncesi, ölüm haberiyle elleri böğründe gölgeli tarlalara vurur kendini. Bu hazin şeyleri kusursuz bir alacakaranlık uyum içinde bir araya getirir, eritir ve yeniden yaratır müzik diliyle. Şiir biter ve tüm dünya, okyanustan okyanusa cesetlerle kaplı, yas giysisine bürünmüş gibi görünür. İnsan, bulutları, felaketi haber veren ölgün ayı, boz renkli kuşun kanatlarını görür. Poe'nun Kuzgun'undan çok daha güzel, çok daha garip ve büyük. Şair bir leylak dalı kor tabutun üzerine. Söğütler otların üzerinde iç çekmiyor artık; ölüm hasat"tır, "göklerdeki o ulu evin kapısını açan ve yol gösterendir; büyük haberci; apaçık çelişkiler ve kederler göksel baharın tamlığında çözülür; bir kemik bir çiçektir. Görkemli bir kararlılıkla son duraklarına doğru yürüyen güneşlerin gürleyişi hemen yakına gelir; yaşam bir ilahidir; ölümse yaşamın gizli bir biçimi; kutsanmıştır ter, tek hücreli hayvan kutsanmıştır; insanlar karşılaştıklarında yanaklarından öpmeli birbirini, ayrılanlar dile gelmez bir aşkla sarılmalı birbirine; otu, hayvanı, havayı, okyanusu, hüznü, ölümü sevmeli insanlar; sevgiye erişen insanlar daha az acı çeker; yaşam, anlamını erkenden çözenlere keder vermez; balın, ışığın ve bir öpüşün ortak bir kökeni vardır; top top olmuş yıldızların parıldadığı gecenin kararmış kemeri altında, sakin sessiz dev gibi bir leylak ağacı, av köpekleri gibi ayaklarının dibinde uzanmış uyuyan dünyaların üzerinde çok tatlı bir müzikle yükselir. Her toplum biçimi kendi anlatımını öyle bir yolla edebiyata getirir ki, ulusların tarihinin gerçek öyküsü, tarihi parşömenlerden ve belgelerden daha çok edebiyatın aşamalarından çıkarılabilir. Doğa'da zıtlıklar olamaz; insanın, yaşam boyunca aşkta, yaşam sonrasındaysa bilinmeyende ideal bir erdem ve güzellik tipi bulma isteği yaşamın bütününde, dünyada bulunduğumuz o kısa süre içinde dağınık ve düşman görünen ögelerin mutlu bir birliktelik içinde olduğunu gösterir. Apaçık çelişkilerin, en sonunda mutlu bir biçimde birleştiğini haber veren ve bunu hazırlayan edebiyat; dogmaların ve ilkel durumlarında ulusları bölen ve kana bulayan düşman tutkuların daha yüksek bir barışta teklifini ilan eden Doğa'nın kendiliğinden amacı ve bildirisi gibi ortaya çıkan edebiyat; insanların korkak ruhlarında en son adalete ve güzelliğe yaşamın dertleri ve bozukluklarıyla zedelenmeyecek ya da sarsılmayacak kadar derin bir inanç oluşturan edebiyat, yetkinliğe bugüne kadar bilebildiğimizden daha yakın bir toplumsal durumu açıklamakla kalmayacak, edebiyatın şiire ve harikalara susamış insanoğluna eski inançların boşluğunu ve yetersizliğini anladığından beri el yordamıyla arayıp durduğu bir din sağlayacağı konusunda birleştirici bir erdem ve neden kazandıracaktır. donattığı en iyiler, kör ve acılı bir yok oluşla yaşamın çirkin yanlarıyla uğraşma coşkusunu yitirecek; kitle, halk, mideciler, sıradanlar, kafaları bomboş bir çocuklar kuşağı yetiştirecek, onları yalnızca araç olarak kullanılacak temel yetiler düzeyine yükseltecek ve yalnızca güzel olanla, yüce olanla doyurulan ruhun onmaz acılarını gözü doymaz bir ikbal düşkünlüğü telaşıyla şaşkına çevirecektir. Özgürlük, başka nedenlerden ayrı olarak -varoluşun erincinden, uyaranından ve şiirinden daha doğuştan yoksun olan- çağdaş insana, istencin verdiği güven ve erinçle yaşayanların, dünyanın düzeninde bulacağı o yüce barışı ve dinsel mutluluğu getireceği için kutsanmalıdır. Terkedilmiş mihrapları boşuna dökülen gözyaşlarıyla sulayan şairler, tepelerin ötesine bakın. Anlayamadığınız bir biçim değişikliğine uğradığı için dinin kaybolduğunu mu sanıyorsunuz? Kalkın, çünkü din adamları sizlersiniz. Özgürlük son dindir, özgürlük şiiri ise yeni tapım. Şiir bugünü rahatlatır ve güzelleştirir, geleceği bugünden gösterir ve aydınlatır, evrenin dile gelmez amacını ve ayartıcı güzelliğini açıklar. Bu çalışkan ve mutlu halkın şarkılarını duyun; Walt Whitman'ı duyun. Kişinin çabasını görkeme, hoşgörüyü adalete, düzeni mutluluğa yükseltiyor o. Saltıkçı bir inancın peşinden giden insan, kabuğunun içinde, çevresini saran mahpusundan başka şey görmeyen ve o karanlıkta onu dünya sanan bir istiridye gibi yaşar; özgürlük, istiridyeye kanatlar takar. İstiridye kabuğunun içinde uğursuz bir çatışmaya benzeyen şey, gün ışığına çıkınca, dünyanın atan nabzında kanın doğal akışına dönüşür. Walt Whitman için dünya bugün nasılsa daima öyle olmuştur. Bir şeyin olması, olasılığı yeterlidir; olması gerekmediği zamansa, tükenecektir; artık var olmayan, görülmeyen, ne olduğuyla kanıtlanır ve görülür, çünkü her şey her şeydedir ve biri diğerini açıklar; bugün olan artık olmayınca, o zaman ne ise ondan kanıt alacaktır. Bölünemeyecek kadar küçük olan, sonsuz olanla birlikte çalışır; her şeyin kendi yeri vardır, kaplumbağanın, öküzün, kuşların, kanatlı amaçlar"ın. Ölmek de doğmuş olmak kadar güzeldir, çünkü ölüler canlıdır: "Hiçbir söz dizisi Tanrıyla ve ölümle ne denli barışık olduğumu söylemeye yetmez). Başkalarının son bulma dediği şeyle alay eder o, zaman nedir bilir. Her şeyi kişiliğinde içerir o; kendinde ne varsa her şeydedir; bir başkasını aşağılayan her kimse onu aşağılamış olur; gelgittir o, denizin çekilişi ve yükselişi; kendini doğanın yaşayan ve düşünen bir parçası gibi hissederken nasıl övünmez kendisiyle? İçinden doğduğu rahime yeniden dönse, nemli toprağın öpüşüyle yararlı bir sebzeye ya da güzel bir çiçeğe dönüşse ne umuru? İnsanları sevdiği için onları besleyecektir artık. Görevi yaratmaktır onun; yaratan atom aslında kutsaldır; yaratma eylemi çok güzeldir, kutsaldır. Evrenin kimliğine inandığı için Kendimin Şarkısı"nı söyler, şarkısını her şeyden dokur - yükselen, savaşan ve göçüp giden inançlar, doğuran ve çalışan insan, bir de ona yardım eden hayvanlar. Ah! "bir teki bile diğerinin önünde diz çökmeyen... bir teki bile saygıdeğer ya da mutsuz olmayan... durumlarından sızlanmayan, korkuya düşmeyen hayvanlar. Kendini dünyanın mirasçısı gibi görür o. Hiçbir şey yabancı değildir ona, hiçbir şeyi dıştalamaz - yerde sürünen salyangoz, gizemli gözlerini ona dikip bakan öküz, gerçeğin bir bölümünü tüm gerçekmiş gibi ileri süren papaz. İnsan kollarını açmalı ve her şeyi: doğruyu olduğu kadar kötüyü de, temizi olduğu kadar kirliyi de, aklı olduğu kadar cehaleti de bağrına basmalıdır; her şeyi potada eritir gibi yüreğinde eritmelidir; ama her şeyden önce, beyaz sakalını bırakmalıdır büyüsün. Sonra şöyle ekler: Yeteri kadar eğildik, aman diledik; kuşkucuları, safsatacıları ve gevezeleri paylar; yakınacağına yarat ve dünyaya ekle! Mihrabın basamaklarını öpen dindarın bağlılığıyla inan! öfkelenmeksizin yargılar, fakat en yetkin dinin Doğa'da olduğuna inanır. Din ve yaşam Doğa'da birleşir. Nerede bir hasta varsa, doktora ve papaza oraya gitmelerini söyler: Düşen adamı yakalar ve direnilmez inançla kaldırırım... Dehşetli soluğumla şişiririm seni. Suyun yüzünde tutarım seni, evdeki her odayı silahlı bir güle doldururum. Sevenlerim benim, mezar şaşkınları. Yaratıcı, Kutsal sevgili ve kusursuz Yoldaştır; insanlar camerados'tur, zamanda ve uzamda yer tutan her şey diğerleri kadar değerlidir, ama insanlar inandıkça ve sevdikçe değerleri o kadar artar; ancak her biri dünyayı kendisi için görmelidir, çünkü ta yaradılışından beri dünyayı içinde hisseden Walt Whitman, güneşli ve açık havanın kendisine öğrettiklerinden bilir ki, bir gün doğuşu en iyi kitaptan daha çok şey söyler insana. Gezegenleri düşünür, kadınları arzular, çılgın ve evrensel bir aşkın elinde hisseder kendini; yaratış sahnelerinden ve içini mutlulukla dolduran insanın çalışmalarından bir müziğin yükseldiğini işitir; dükkanların ve büroların kapandığı, batan güneşin suları tutuşturduğu saatlerde nehir kenarına iner, Tanrıyla buluşması vardır sanki, insanın iyi olduğunu bir kez daha doğrular ve güneşin aydınlattığı, suya düşmüş başının yuvarlak gölgesinden ışık ışınlarının çıkışını seyreder. Tıpkı erkekliğin ve sevecenliğin yüksek zekalı erkeklerde bolca toplanışı gibi, yaratma işini sürdürmek için bölünmek zorunda kalmış olan iki gücün de, yaşamın son dinginliğini evrenin bütün görkemi ve sevinciyle bulduğu o tatlı karışıklıkta bir araya geleceğini, birleşeceğini önceden görür. tümüyle ortaya çıkar, sessizce ve boşuna harcanmamış bir günün düşünceleriyle dopdolu, hoşuna giden konular üzerinde düşünceye dalar; gece, düşler ve ölüm üzerine; sıradan insanın yararına evrenselin şarkısı üzerine; "ilerlerken ölme"nin, ormanda kalan son yılan tarafından ısırılıp elinde baltası, çok eski çağlardan kalma bir ağacın dibine düşmenin güzelliği üzerine. Kendine güvenli yabanıllığıyla kabarmış bu dil, insanları bir araya getirecek aşkı göklere çıkardığında, ne denli yeni ve garip bir etki doğacağını düşünün. Calamus'taki şarkılardan birinde Doğa'ya ve yurduna borçlu olduğu en büyük mutlulukları sayar; fakat sevdiği dostunu yanı başında uyur görünce, yalnızca ay ışığında okyanusun dalgalarını bulur birlikte şarkı söyleyerek sevincini dile getirecek. Alçakgönüllüleri sever, yenilmişleri, yaralıları, hatta günahkarları. Büyükleri aşağı görmez, çünkü ona göre yalnızca yararlı olanlar büyüktür. Kolunu arabacıların, gemicilerin, işçilerin omuzuna atar. Onlarla ava gider, balığa gider, hasat zamanı arabanın tepesine tırmanır, onlarla birlikte harman yerine gider. Broadway'in en kalabalık saatinde, kadanaların gerisinde yük arabasını sakin sakin süren güçlü kuvvetli zenci, savaştan zaferle dönen bir imparatordan daha güzeldir onun için. Bütün erdemleri anlar, bütün ödülleri alır, her türlü işte çalışır, bütün acıları çeker ve demirci dükkanının eşiğinde durup da balyozlarını başlarının üzerinde savurarak sırayla indiren, bellerine kadar çıplak delikanlıları görünce büyük bir zevk duyar. Köledir o, mahpustur, dövüşçüdür, düşmüş insandır, dilencidir. Kan ter içinde, kovalanan bir köle kapısına geldiğinde banyo teknesini doldurur ve masada bir yer hazırlar ona; dolu tüfeği onu korumak için köşede hazır bekliyordur; ona saldırmaya gelirlerse, kovalayanı öldürecek ve sanki bir yılan öldürmüşçesine rahat dönüp masaya oturacaktır. cümlelere dağıtan, ustalıkla bir kalıba sahip kesimlerin düzenlenişinde yatmaktadır. Taş üstüne taş koyarak değil koskoca bloklarla bir yapı kuran bir ulusun doğal şiir biçimidir bu. Zavallı bir düşünceyi yaldızlı süslere sarıp ortaya sürecek ve o dış zenginliğin altında ezilmesine izin verecek insan değildir o. Serçeleri, kartala benzesin diye şişirmez o; elini her açışında kartallar uçurur elinden, tıpkı çiftçinin tohumlarını toprağa savuruşu gibi. Bir dize beş hecelidir, öteki kırk, sonraki on heceli. Karşılaştırmalara yüklenmez, gerçekte karşılaştırmaz da. Ne görüyor, ne anımsıyorsa yazıyla, keskin bir dokunuşla dile getirir, yaratmak için yola çıktığı birlik duygusunu vermekte şaşmaz ustadır o. Amaçladığı resmin parçalarını Doğa'da gözlediği aynı düzensizlik içinde ortaya koymak için gizli sanatını kullanır. Öfkeyle bağırıp çağırıyorsa uyumsuz seslerle yapmaz bunu, çünkü aklın örneksemeler yoluyla bir konudan bir başka konuya düzensiz ya da zorlamasız gezinmesinin yolu budur da ondan. Ayrıca, bir an dizginleri elinden bırakmaksızın gevşetmişse hemen toparlar ve atlarını sıkı bir çekişle şaha kaldırır, dizeleri, mesafeleri yutarcasına dört nala kalkar. Bazan dik başlı aygırlar gibi sabırsızca kişnerler; bazan köpük içinde ve bembeyaz, bulutların üzerine tırmanırlar; bazan cesur ve kapkara bir öfke içinde toprağın karnına dalarlar ve uzun süre işitilir yerinden altından gelen gümbürtü. Kabataslak resimler yapar, ama denilebilir ki, hep ateşle. düşünülebilir. Zaman zaman, her dem canlı ve can alıcı belgeçlerine başvurmaksızın, yalnızca yetkin bir ustalıkla şiire bir sokup bir çıkardığı sesleri kullanarak tablolar çizer; bu teknik çeşitliliğiyle, tek bir biçemin tekdüzeliğinin tehlikeye sokabileceği ilgiyi sürekli kılar. Yabanıllar gibi, yinelemeleri kullanmak yoluyla hüzün uyandırır. Beklenilmeyen, zorunlu durakları herhangi bir kalıba uymaksızın boyuna değişir, yine de gelişmelerinde, duruşmalarında ve kesilmelerinde bilinçli bir düzen bulunabilir. Yığma yöntemini en iyi betimleme yöntemi olarak düşünür; uslamlamaları hiçbir zaman sıradan kanıt biçimine ya da tantanaları söylev biçimine düşmez, bunun yerine dolaylı söylemin gizinde, inandırmanın sıcaklığında ve esinin ateşli tonunda kendi dilini bulur. Kitabında ikide bir bizim İspanyolcadan sözcükler buluruz: viva, camarada, libertad, americanos gibi. Fakat onun karakterini, esrikliği apaçık dizelerine yerleştirdiği Fransızca sözcüklerden daha iyi ne gösterebilir: anlamlarını abartmak ister gibi ami, exalite, accoucher, nonchalant, ensemble sözcüklerini kullanır; ensemble sözcüğü özellikle coşturur onu, büyüler, çünkü ulusların ve dünyaların en mutlu birlikteliğini görür onda. İtalyancadan bir sözcük almıştır: bravura. Sonuç olarak, kas gücünü ve cesareti yücelterek; yanından geçenleri, ellerini hiç korkmadan kendi ellerine koymaya çağırarak; avuçları açık havaya dönük, yeryüzünün şarkısını dinleyerek; devcesine doğurganlıkları sevinçle bularak ve ilan ederek; tohumları, savaşları ve yörüngeleri epik şiirlerde toplayarak; arıların kanatlarının her dem uyanık özgürlüğün etek uçlarına dokunduğu Amerika'nın vadileri ve dağları boyunca oğul vermekte olan insanları gösterir şaşkın ve hayran çağlara. Dostluk çağlarını son tabakanın sonsuz sessizliğine doğru götürerek, Walt Whitman, dostlarıyla birlikte durur, dostları şarap verir ona, tahta masalarda baharın ilk tadını tattırır. Dünyaya eksiksiz, seven ve içten bir insanı gösterdikten sonra, maddeden kurtulacağı ve kendini arındırıcı havaya bırakarak patlamaya hazır bir tohum ve koku, "bedenden sıyrılmış, utkulu, ölü olacağı mutlu saati bekler. Not: Metindeki dizelerin çevirilerinde Memet Fuat'ın ve Can Yücel'in çevirilerinden yararlanılmıştır.


Tarihçi, gazeteci, şarkı sözü yazarı ve bestekar Ahmet Rasim 21 Eylül 1932'de Heybeliada'da öldü. Onunla tanışma şansına kavuşan Taha Toros, yazarı, ölümünün 55. yıldönümünde yayınlanan bir yazı ile anmıştı. Geçmişte, basın dünyamızda Ağabey olarak tanımlanan tarihçi, gazeteci, şarkı sözü yazarı ve bestekar Ahmet Rasim'in adı -çocukluk anılarım arasında- tarihçilik yönüyle yer alır. İlkokulu bitirdiğim yıl, bana üç türden, üç kitap hediye edildi. Bunlar, edebiyat ve tarih alanında, ilk okuduğum ya da okuyup kısmen etkilendiğim eserlerdi. Bunlardan biri, İhsan Raif Hanım'ın Gözyaşları adındaki şiir kitabı, ikincisi Refik Halid'in Guguklu Saati, üçüncüsü Ahmet Rasim'in dört ciltlik Resimli Osmanlı Tarihiydi. Osmanlı Tarihi, resimli olduğundan mı, dip notları niteliğindeki Faide başlıklı yazılarından dolayı mı, bana daha ilginç geldiydi. Tarih sevgisini filizlendiren bu eser, gerek o döneme göre sade bir dille yazılışı, gerek anlatılışındaki akıcılığı dolayısıyla, okuyanları büyülerdi. Olaylarla ilgili tarih bağlantılarını sağlamaktaki hüneriyle, bu dört ciltlik eserde okuyanların tarih zevkini güçlendirici bir nitelik vardı. Yine o yıllarda başlayan Ahmet Refik'in zevkli üslubuyla tarih sevgisini saygınlaştıran kitapları da bu alanda temel sayılabilecek eserleri oluşturmaktaydı. Öyle sanıyorum ki, -ileri bir tarih metodu bulunmasa bile- bizim nesle tarih sevgisi ve zevki vermiş olan eserler arasında Ahmet Refik ile Ahmet Rasim'inkiler başta gelirler. Bunlar, tarihi olayları yansıtırken, zaman zaman şiirleştirmişlerdir. Her ikisinin kitapları, bugün bile, fazla sadeleştirmeye gerek duyulmadan, zevkle okunabilecek yararlı eserlerdir. Ahmet Rasim Bey'e, birkaç kez gittim. Hastalığı sırasında bile. Tarihçiliği, fıkracılığı, besteciliği ve araştırmacılığı ile kültürümüzün her dalındaki yetenekli çalışmalarıyla tanınan Ahmet Rasim'e, Türk basınında Ağabey adı da verildiydi. Onun kişiliği ve fıkraları ile ilgili olarak, Atatürk'ün sofrasında geçen, bir iki sohbete burada değinmek istiyorum. Bunlar Ruşen Eşref Ünaydın'dan dinlenilmiştir. Ruşen Eşref Ünaydın, bilindiği gibi, Atatürk'ü Çanakkale'den tanımış olan bir yazardı. Sonraları milletvekili ve Cumhurbaşkanlığı Genel Sekreterliği görevinde bulunarak Atatürk'ün çok yakınında yer almıştı. - Ahmet Rasim Bey, Meclis'e yeni bir hizmet için değil, kalemi ile milletine yıllarca hizmet ettiği için girecektir. Ahmet Rasim adı, onun yaşamı süresince, insanın hatırına hemen içkiyi getirirdi. Bu alanda Neyzen Tevfik birinci gelirse, Ahmet Rasim ikinci sayılabilirdi. En çok içki içmiş kişilerdendi. - Şurada bir kova su, bir kova rakı olsa, bir eşek gelse, hangisini içer? - Neden içer? - Eşekliğinden içer!.. Profesör Mazhar Osman ile Ahmet Rasim'in adları, belki bir fıkraya tatlılık vermek için karıştırılmıştır. Yoksa aslında bu iki ünlü kişi, belki de böyle bir toplantıda hiç de karşılaşmamışlardır. Yakın yıllara kadar, baba ile oğlun, hele dede ile torunun birbirlerinin karşısında sigara içtikleri görülen olaylardan değildi. Böyle bir hareket, en büyük saygısızlık sayılırdı. Oysa Ahmet Rasim, hem oğlu hem torunu ile musiki toplantılarında kadeh tokuşturan nadir kişilerdendi! Ne var ki oğlu Mazlum Bey de, kızından doğan torunu, ünlü bestekarımız Osman Nihat Akın da Ahmet Rasim'in neslinden gelen ve içki yüzünden erken ölen kişilerdir. Üstat Ahmet Rasim, 21 Eylül 1932 günü Heybeliada'da öldü. Çok sevdiği Heybeliada Mezarlığı'nda denize bakan bir yamaçta, dile getirdiği İstanbul'un tarihi seması altında, güzel bestelerinden birini dinlercesine yatıyor. Ölümünün 55. yılında Ahmet Rasim başlığı ile yayınlandı.


- Öykü, yaşamımızda en çok yeri olan bir türdür. Herkes, hemen hemen her gün, hem de günde birkaç kez başkalarına öyküler anlatır, ya da başkalarından öyküler dinler. Okuldan dönen çocuk, evde anasına babasına, okulu, öğretmenleri, yolda gördükleri ile ilgili olaylar anlatır. Ertesi gün okula gidince, bu kez evde olanlarla ilgili olarak arkadaşlarına yineler bu işi. Karı kocanın evde bir araya geldiklerinde hep böyle anlatacakları olaylar, izlenimleri vardır birbirlerine. Bu anlatılanlar hep öykü özellikleri taşırlar. Nedir ki, çok kişi bu işi yaparken sözlü bir kültürün, geleneğin, ya da okuyarak öğrendiklerinin kalıpları içinde kalır. O kalıplar içinde görür, kurar, anlatır anlatacaklarını. Öykücü ise, alışılmış kalıpların dışında, yaşamında, çevresinde, başkalarının göremediği öykü bütünlükleri bulan, sonra da bunu kendine özgü bir biçim içinde anlatan kişidir. Sait Faik, bütün yazdıklarıyla izlenimciydi denilebilir. Öykülerinin kendine özgü bir büyüsü vardı. Bu büyü yazdıklarına kendini verişinden geliyordu. Duyuları ile değerlendirirdi konularını. Sevdiği sevmediği insanlar vardı. Sevdiklerinden söz ederken rahatlar, sözü uzatır, sevmediklerinden söz etmek zorunda kaldıkça sıkılır, kızar, küfür ederdi sanki. Öykülerinin başlama, gelişme, bağlanmaları hep bu tutumu ile bağlantılıdır. Başkalarında kusur olan dağınıklık onun büyüsünü oluşturur. Örneğin ünlü öykülerinden birini, Kameriyeli Mezarı alalım. Bir koy, sonra martı yumurtaları üstüne uzayan betimlemeler, derken Hüseyin Avni'nin mezarını görür. Mezar taşının uyandırdığı çağrışımları sayar döker, beklenilmedik bir karşılaşma ile Hüseyin Avni'nin dulu üstüne kulağına gelen konuşmalar ile öyküyü tamamlar. Birbiri ile ilgisiz görünür ilk bakışta bu olaylar. Oysa o kendine özgü bir duyarlık ile yaşar anlattıklarını. İçtenliği, kendini öyküsüne adayışı ile bağışlatır dağınıklığını. Ona benzemeye çalışanların çoğunda eksik olan bu büyü, bu yazdığını yaşamaktaki kendini tüketiş, adayıştır. Sait Faik'in öykülerindeki insancıl özü öteden beri hep yakın bildim kendime. Sait Faik'in deneyinden çok şeyi öğrenerek, kaparak, yararlanarak yetiştim diyebilirim. Ama ben izlenimci değilim. Öykülerimde konu birliğine, duruluğa bağlıyım. - Değişik Gözle benim kişiliğimi açıkça bulduğum dönemin öykülerini bir araya getirir. Pek erken gelmiş bir kitap sayılmaz. Sabırla, daha önce yazdığım, ya da tasarladığım pek çok öyküyü yok ederek vardım o aşamaya. Değişik Gözlenin üçüncü baskısı bu yıl, on yeni öykümü topladığım Kente İnen Kaplanlar ile tek cilt halinde çıktı. İki kitabı bir arada okuyanlar yadırgamadı, eskimiş bulmadı Değişik Gözledeki öykülerimi. - Ödüle hangi kitapların katıldığını henüz tam olarak bilmiyorum. Okuyamadığım pek çok kitap var henüz. Katıldığını duyduklarım arasında Tarık Dursun K.'nın Bahriyeli Çocuku var. Henüz okuyamadım. Ama Tarık, usta, kişiliği olan bir öykücüdür. Jüri üyesi olsam kitabı üzerinde dikkatle dururdum herhalde. Bu arada yeni bazı öykücülerimizin kitaplarını okudum. Okuduklarım arasında Ayşe Kilimci, Yapma Çiçek Ustaları ile umut veren bir yazar. Nedir ki, öykülerinde henüz ayıklanmamış çok değişik etkiler var. Biçim araştırmalarına çok kaptırıyor kendini. Ben genellikle sevdim öykülerini. Onun yaşında onun anlatım ustalığına, tümcelerinin sağlamlığına varmış öykücü sayılıdır bizde. Nedir ki, öbür öykü kitaplarını henüz okumadığım için oyumu ona verirdim diyemiyorum. 1974'de Madaralı Roman Armağanı ilk kez verilirken, Yağmurlar ve Topraklar adlı romanınızın değerlendirme dışında tutulmasını istemiştiniz, katılma koşulu aranmadığı halde. Bu tutumunuzu göz önüne alarak sizden, Türkiye'de ödül ve armağanlar üzerine görüşlerinizi öğrenmek istiyoruz. - Ödüller, ödülü alanın değerini saptadığı kadar verenlerin de değerini açığa vurur. Dayanışmaların, önyargıların, duygusallığın ağır bastığı jüriler vardır. Bakarsınız nesnel değer ölçüleri bir yana bırakılır, kendiliğinden yönetmelik dışı bazı ölçüler oluşur bu türlü jürilerde. Toplumumuzun yapısına göre olağan karşılanması gereken bir tutumdur bu. Örneğin Madaralı ödülü köy çıkışlı yazarlara, kırsal bölgeleri anlatan romanlara veriliyor. Orhan Kemal ödülü ise polisin, 141., 142. maddelerin gadrine uğramış yazarlarla uğrayanları konu alan romanlara. Her iki ödülde bu tutum hemen hemen gelenekleşti. Ben karşı değilim buna. Ödüllerin kendilerine özgü nitelikleri olmasını hoş karşılarım kendi payıma. Nedir ki, o ödüllerin yönetmeliklerine de geçmelidir bu özellikler, herkesçe bilinmelidir. Bir de bunun tersi bir durum var bizde. Jüriden değil de ödüllere katılanlardan geliyor. Atatürk'ün görüşlerine, dilde özleşmeye karşı bir yazar Türk Dil Kurumu Armağanı'nı, Sait Faik'i kötüleyen bir yazar, Sait Faik Armağanı'nı bekleyebiliyor. Yani bu türlü yazarlar da hiçe sayıyor yönetmelikleri. Ödüller hakkında bir de şunu söylemek isterim. Verilen ödül ya yerini bulur ya da bulmaz. Toplumun benimsediği, değerini kabul ettirmiş bir sanatçıya verilen ödül, kamuoyunun da desteğini kazanır. Jüri bir bakıma kamuoyunun sözcüsü olur kararında. Kamuoyunun desteğini almayan ödüller boşunadır. Değersiz bir yapıta verilmişse o yapıtı kurtaramaz. Bizde olduğu gibi bütün dünyada böyledir bu. İvan Bunin, Nobel armağanı aldı diye, Gorki'den üstün sayılmıyor bugün. - Hem olumlu hem olumsuz etkileri oluyor. Örneğin, şiirde ulaştığım yalınlık, düzyazıda yalınlığa ulaşmamda yardımcı bir deney oldu. Oyun yazmak, konuları sahne kurallarına göre düşünmek, diyalog yazmak alışkanlığı, öykülerimi, romanlarımı, daha sağlamlaştırdı kanısındayım. Tiyatroda konu kurulur, sergilenir, bağlanır. Öykülerimi de bu kural içinde düşünmek yerleşmiş bir alışkanlıktır bende. Değişik dallarda çalışmamın olumsuz yanı ise şu: Bir türden öbürüne geçerken her seferinde bocalarım. Şiir yazıyorsam, söz gelimi, o ara başka bir şey yazamam. Mektup bile. Şiirden öyküye geçince de beş on gün toparlayamam söyleyeceklerimi. Yazdıklarım tekdüzeliği girip çalışmam kolaylaşmaya başladı mı, kuşku ile karşılarım yazdıklarımın değerini. Tür değiştirmek zorundaymışım gibi gelir bana. Kolaylıktan daima kaçınırım.