Başlangıcından bu yana etik ve siyasal çerçevedeki konusal kurgu kalıplarıyla üreten bir edebiyatın ortasına, yetmişlerin ilk yıllarında yabancı bir madde gibi indi yapıtlarıyla. Ellili yılların köy romanı döneminden ve altmışların toplumsal sorunlara çözüm arayan eğiliminden sonra, 'birey'i ve onun iç dünyasını odak alan ve bunu, o güne değin Türk edebiyatının hiç tanımadığı biçim / kurgu teknikleriyle sergileyen Atay, edebiyatımızda yeni bir dönemin başlangıcı oldu. 13 Aralık 1977'de yitirdiğimiz Oğuz Atay'ı sevgiyle anıyoruz. 20. yüzyıl Türk edebiyatında, edebiyat ölçütlerinin dışına taşarak idolleşmiş üç yazar vardır. Bunlar farklı aşamalarda toplumun nabzını tutmuş, okurunun bayrağı olmuştur. Yazdıkları edebiyat türleri, kişilikleri, okurları ile bütünleşme biçimleri ve alımlanma düzlemindeki yaygınlıkları birbirlerinden çok farklı da olsa, bu üç yazarın ortak paydası, yaşamı ve kendilerini olağandışı bir dürüstlük ve içtenlikle yaşamaları ve dile getirmeleridir. Belki de onları okurlarıyla böylesine bütünleştiren, güçlü sanatsal yetenekleri ve keskin zekalarının yanı sıra, sözünü ettiğimiz bu özellikleridir, aynı zamanda. Nazım Hikmet, Aziz Nesin ve Oğuz Atay'dır bu üç yazar. Doksanlı yılların başıydı. Oğuz Atay'ın bir ölüm yıldönümünde konuşmacı olarak bir derneğe çağrılmıştım. Sonuna dek dolu olan salon tek bir yürek gibi atıyordu. Şaşırmıştım. Gerçi bir edebiyat ürünüyle coşkulu bir biçimde bütünleşmeye yabancı değildim. Oğuz Atay'ın romanlarını ilk okuduğumda yoğun duygularım olmuştu. Daha sonra bir araştırmacının nesnel merakına dönüşen duygulardı bunlar. Ancak salondaki elektrik alışılmışın dışındaydı. Genç insanlardı dinleyiciler; çoğu öğrenciydi. Soru sormak için söz alanlar, onun yapıtlarından kimi bölümleri ezbere okuyorlardı. Atay'ın okur düzlemindeki alımlanmasında var olan sıradışı boyut ilk o zaman somutlaşmıştı karşımda. Aynı yıllarda, yine Atay'la ilgili bir konuşma yapmak üzere Orta Doğu Teknik Üniversitesi'ne gittiğimde yaşadım benzer türde bir coşkuyu. İnşaat Fakültesi öğrencilerinin Oğuz Atay için kurdukları bir edebiyat grupları vardı. Mühendislik öğrencileri, kendileri gibi mühendis olan yazara duydukları hayranlığın coşkusuyla ama ciddi bir 'edebiyat' öğrencisinin 'bilgisiyle' katıldılar tartışmaya. Etkileyiciydi. Yine bu yıllarda, Atay'ın bir öyküsünün adını başlık olarak taşıyan bir derginin varlığından haberim oldu: Beyaz Mantolu Adam. Kuralların dışında 'anlaşılmaz' yapıtlar üreten ve yasallaşmış estetiğin başlangıçta dışladığı bir 'avangard' sanatçının, suskunluktan coşkuya dönüşen alımlanmasının öyküsüydü bu. Tanzimat'tan bu yana genel çizgisi 'gerçekçilik' olan Türk edebiyatı yetmişli yılların başında Oğuz Atay'ın romanlarıyla birlikte tarihindeki en köktenci değişimi yaşar. Türk romanı, köklerini Türk edebiyat geleneğinden almaz; ne dinsel motiflerle süslü Divan edebiyatından ne de somut gerçekliğin dışında bir fantaziler dünyasını yansıtan halk masallarından izler taşır; tümüyle Batı örneğine göre biçimlenmiştir. Türkiye'de roman, Tanzimat'la başlayan Türk aydınlanmasının, estetik düzlemdeki yan ürünü görünümündedir; insanları aydınlatmak / bilgilendirmek, onlara doğru yolu göstermekle yükümlü sayar kendini. Bu nedenle de, okurun metindeki iletiyi özümsemesini zorlaştıracak yabancı biçimleri deneysellemekten kaçınır; gerçeği 'yabancılaştırmadan' yansıtır; herkesin rahatlıkla izleyebileceği zamandizinsel öykülerle oluşturur kurgusunu. Oysa 20. yüzyıl başlarında Türkiye'de romanın yeni yeni uç verdiği yıllarda, Batı romanı, Türk romanının kendisinden örnek almış olduğu geleneksel-gerçekçi edebiyat anlayışını geride bırakmış, Joycelar / Kafkalar / Proust'larla farklı bir estetiğe doğru yol almaktadır. Batıda yerleşik biçim / kurgu / yapı ölçütlerini tersyüz eden öncü romancılar birbirini izlerken, aynı yıllarda yeni yaşam bulmaya başlayan Türk romanında ise 'değişiklik' yalnızca konusal bağlamda olmaktaydı. İlk romancılarımızdan Ahmet Mithat'ın metinlerinde özgür davranışlar gösteren eğitimli kadınları konu alması; ya da yirmili / otuzlu yıllarda Türk Zola'sı diye anılan, Selahaddin Enis'in doğalcı bir yaklaşımla cinsellik / fahişelik gibi konuları metinlerinde odağa oturtması, edebiyat çevrelerinde oluşan yankıların kaynağıydı; estetikten çok 'etik' özellik taşımaktaydı. Türk romancısı uzun yıllar çoğunlukla Doğu-Batı ya da ezen-ezilen karşıtlığı bağlamındaki tezini daha iyi vurgulayacak 'yeni' ve çarpıcı öykülerin ardından koştu; özgünlüğünü konusal bağlamda kanıtlamaya çalıştı. Oğuz Atay, başlangıcından bu yana etik ve siyasal çerçevedeki konusal kurgu kalıplarıyla üreten bir edebiyatın ortasına, yetmişlerin ilk yıllarında yabancı bir madde gibi indi yapıtlarıyla. Ellili yılların köy romanı döneminden ve altmışların -yalnız Türkiye'de değil dünya genelinde- toplumsal sorunlara çözüm arayan eğiliminden sonra, 'birey'i ve onun iç dünyasını odak alan ve bunu, o güne değin Türk edebiyatının hiç tanımadığı biçim / kurgu teknikleriyle sergileyen Atay, edebiyatımızda yeni bir dönemin başlangıcı oldu. 1972 yılında ilk romanı Tutunamayanlar"ı yayımladı. Zamandizinsel öykü anlatımının delindiği, iç ve dış dünyalar arasındaki sınırların yok olduğu, farklı gerçeklik disiplinlerinin farklı biçim düzlemleri ve anlatım ögelerine dayanılarak çokkatmanlı bir yapı içinde verildiği bir romandı "Tutunamayanlar. Bu metinde 'toplum' değil, insanın iç dünyasıydı artık odağa yerleşen; insanın bilincinin kıvrımları, bilinçaltının labirentleri ve insanlığın ortak bilinçaltının arketipleri imgeleşiyordu roman dokusunda. Tutunamayanlar Türk edebiyatında 'birey'in başkaldırısının ilk köktenci belgesidir; bütün değişimlerin devlet eliyle gerçekleşti Bireye de ne oluyordu? (Günlük / 1987, 25.3.1974) denilen bir toplumda, insanın kendisini tüm toplumsal baskıların dışında açıkça / dürüstçe yaşama çabasını kurgu düzlemine taşır. Biz insanı anlatıyoruz, bir çıkmazı çözümlemiyoruz, der, 24.3.1974 tarihli günlük notunda Atay. Onun motif kullanımı açısından bir üçleme diye adlandırabileceğimiz yapıtları Tutunamayanlar / Tehlikeli Oyunlar / Oyunlarla Yaşayanlar"ın ana kişileri, adları ister Selim ya da Turgut, isterse Hikmet ya da Coşkun olsun, özde aynı kişilerdir: Duygularını, düşüncelerini, davranışlarını, toplumsal kimliklerini ameliyat masasına yatırmış; çıkardıkları parçaları büyük bir yüreklilikle analiz ederek 'kendileriyle hesaplaşan', 'Özben'lerini bulmaya çalışan insanlardır bunlar. Bir 'arayış'ın yazarıdır Atay; geleneksel edebiyatın gerçeği 'bilen' ve bu 'kesin' gerçeği okuruna aktararak, onun doğru yolu bulmasını sağlamaya çalışan yazarından farklıdır. O, romanlarında insanlara 'kişiliklerini aratır; çünkü tüm sorunların kaynağı ve çözümünün insanın kendisinde olduğunu düşünmektedir; "çünkü kendini çözemeyen kişi, kendi dışında hiçbir sorunu çözemez (Tutunamayanlar / 1984, 76) Atay'a göre. Oğuz Atay'a göre, Türk romanının sorunu kişiliktir. İnsanımızın kişilik kazanma savaşının önemini henüz kavrayamamış olmasıdır. Kendisiyle hesaplaşma diye bir kavramın varlığından habersiz oluşu. Bunun için romanımız düzmecedir. (Günlük, 30 Ocak 1976) Uzun yıllardan beri 'romantizm' ve 'bireycilik' sözcüklerini yergi anlamında kullanan bir edebiyatın gündemini 'birey', 'oyun', 'düş' gibi kavramlarla zorlamaktadır Atay. Birey-insanın kimliğini araması, bu yolda tüm içtenlikle 'kendi kendisiyle hesaplaşması' Atay'ın 'üçleme' diye adlandırdığımız yapıtlarında ana motif konumundadır. Yazarın ikinci romanı Tehlikeli Oyunlar"ın Hikmet'i, "herkesin, başkalarından bucak bucak kaçırdığı muhtevayı (Tehlikeli Oyunlar / 1984, 281), 'kendini' sergilemektedir 'yaşam oyunu'nda, bir sanatçının yapıtını sergilediği gibi... Tehlikeli Oyunlar tümüyle insanın 'ontolojik sorunsalı'nı büyüteç altına alır: Metinde soyadı 'Benol' olan Hikmet, 'Ben olma' yolundaki ilk adımını, bu ülkede eksikliğini duyduğu insanın kendisiyle hesaplaşma meselesini bizzat kendi'sine( uygulayarak (Tehlikeli Oyunlar, 335) atar. Bireyin kendini tanıması ise, kişiliğindeki çelişkileri tüm açıklığıyla tanıması demektir. İnsanın yapısındaki bu çelişkileri, kurgusal düzlemde ana kişi Hikmet'i 'karşıt' parçalara bölerek somutlaştırır Atay: Akılcı Hikmet, evli erkek / burjuva Hikmet, patolojik Hikmet, içgüdülerinin buyruğundaki Hikmet... Tüm Hikmetler birbirinin devamı ya da karşıtı özellikleriyle metni bir ağ gibi sarar bu romanda. Atay, toplumdaki somut ve soyut çirkinliklerin dışında bir dünyanın özlemini çeken farklı değerlerin insanını anlatır bize. Bir aydındır bu insan; yozluklar denizinin ortasında yarattığı odasında, 'yükselen değerler'e ayak uydurmaksızın yaşamaya çalışmaktadır zorlukla; dürüstlük, içtenlik, saflık, çıkargözetmezlik, sevgi ve kültürel değerlere saygı gibi 'arkaik' özellikler gösterir. İçinde yaşadığı sisteme yabancılaşmıştır. Üstelik Doğulu bir geçiş toplumunda yaşamaktadır Atay'ın aydını ve bu toplumun eğitim görmemiş kesimiyle arasındaki ayrım, Yakup Kadri'nin yıllar önce Yaban romanında yaptığı bir saptamayı doğrular görünümündedir; bir Londralı İngilizle bir Pencaplı Hintli arasındaki farktan büyüktür. Shakespeare'in çevresindeki yapaylıklara / yozluklara dayanamayarak iç dünyasına kapanan melankolik prensi Hamlet'i, toplumla uyuşmazlık içindeki yabancılaşmış aydının simgesi olarak kullanır Atay romanlarında. Cervantes'in, düş dünyasında yeldeğirmenleriyle simgelenmiş bir değerler sistemine karşı çıkarak erdemlerini korumaya çalışan ünlü pikarosu Don Kişot ise saf kimliğiyle bir aydın arketipidir onun metinlerinde. Hıristiyanlığın önderi İsa da, çıkargözetmez tutumu ve düzene karşı gösterişsiz direnişiyle bir peygamberden çok, bir 'tutunamayan' olarak boy gösterir Atay'ın ilk iki romanında. Evrensel olan yerel olanla iç içe geçer bu romanlarda. Yozlaşmış bir düzende 'tutunamamak' ise 'olumlu' bir edimdir Atay'da; çıkar gruplarının -günümüz tanımıyla- 'çetesel' ilişkilerin dışında bir yaşam biçiminin göstergesidir. 'Tutunamayan'; kokuşmuşluğun boy hedefi olan aydınlık insandır; düşüncelerinden ötürü egemen güçlerin yerden yere vurduğu kişidir; gündelik yaşamda ise, kitap okumakla manav tarafından aldatılmaya engel olama (Tutunamayanlar, 334) çelişkisini yaşar; rant / prestij / güç çarkının dışında bir dünyanın adamıdır; somuttan çok soyut düzlemdedir. Tutunamayanlar romanının iki tutunamayanından biri Turgut, Yaşamak ölmek gibi değil, der. Daha çok tehlike karşısında insan. Çoğunlukta değiliz. Ezilebiliriz. Biz (Tutunamayanlar, 343). Aynı romanın diğer tutunamayanı Selim ise, Beni kötü yetiştirdiler. Annem de, babam da bana gerekli eğitimi veremediler. Yaşamak için, (Tutunamayanlar, 561) diye yakınır. Korkuyu Beklerken öyküsünün ana kişisi ise, ona yabancı olanlarla dolu, uçsuz bucaksız bir denizin ortasında yalnız başı a kal (Korkuyu Beklerken / 1988, 53) düşünmektedir. Atay'ın 'böyle' bir düzene tutunmaya karşı çıkan kişilerinin içinde en çarpıcısı ise, insanların arasında aykırı giysisi içinde tek sözcük söylemeksizin bir 'turist' gibi dolaşan 'Beyaz Mantolu Adam'dır; bir tutunamayan 'mit'idir o; Atay'ın deyişiyle bir 'disconnectus erectus'tur. Atay'ın aydını, Oyunlarla Yaşayanlar başlıklı tiyatro metninin ana kişisi Coşkun da toplumla uyuşmazlığını siyasal düzlemde yaşar. Yetmişli yılların aydın avı, Coşkun'un tümcelerindeki 'korku'da yansır: Biz aydınlar hep bu korkuyla mı yaşayacağız? Hep kapımız gecenin hangi saatinde çalınacak diye endişeyle bekleyecek miyiz? (Oyunlarla Yaşayanlar / 1985, 90). Tutunamayanlar"ın Turgut'unun tedirginliği ise, düşünde, bir sistem korkusu olarak ortaya çıkar. Söz konusu düşte son derece canlı ve güçlü görünen Abdülhamit karşısında "saçlarının hemen hepsi dökülmüş, sırtı kamburlaşmış (Tutunamayanlar, 303) olarak beliren Mustafa Kemal, romanın yayımlanmasından 26 yıl sonra bugün toplumda yaşanılan karabasanın kurgusal düzlemdeki bir öngörümü gibidir. Atay'ın aydın imgesi onun Bir Bilim Adamının Romanı adlı 'biyografik roman' metninin ana kişisi Pofesör Mustafa İnan'ın kişiliğinde bir evrim geçirir. Yazarın aynı zamanda Teknik Üniversite'den hocası olan Mustafa İnan da farklı bir değerler dizgesinin insanıdır. Ancak, yazarın daha önceki aydınları gibi umutsuzluk içinde bir 'ada'ya çekilmez. Toplumda uyuşmazlığını; iç hesaplaşmasının sonuna gelmiş, kendisiyle barışık insanın bilgece yaklaşımı içinde yaşar: Sen de çok safsın derlerse, ben de onlara derim ki Size göre kusur sayılan bazı yanlarımızı korumak istiyoruz.(Bir Bilim Adamının Romanı / 1975, 269) Egemen ölçütlere yenik düşme yerine, düzende tutunmayı engelleyen 'saflık / içtenlik / dürüstlük' gibi özellikleri bir madalya gibi göğsünde taşıyarak ilerler Mustafa İnan yolunda. Bir Bilim Adamının Romanı"nın ana kişisi, Doğu ve Batı kültürlerinin kesiştiği bu coğrafyanın çoğu aydını gibi bir 'kültür kargaşası' yaşamaz. "Tehlikeli Oyunlar"ın Hikmet'inde olduğu gibi, "Doğudan alınan parçaları Batıya isyan (Tehlikeli Oyunlar, 336), karşıt değerlerin kıskacında sıkışmış kalmış biri değildir Mustafa İnan. Rudyard Kipling'i çok sever; Goethe'den şiirler ezberler; Batının büyük bestecilerini hayranlıkla dinler. Ama Divan edebiyatı ve klasik Türk müziğine de aynı duyarlılıkla yaklaşır. Atay'ın bu son aydını, onun daha önceki aydınlarının marjinal özelliklerini 'denge' ve 'hoşgörü' filtresinden geçirerek yumuşatır; toplumu karşısına almaz. O bir 'uyum' insanıdır. 13 Aralık 1977'de beynindeki tümör nedeniyle öldüğünde 43 yaşındadır Oğuz Atay. Önünde tamamlayamadığı üç ciltlik bir roman projesi vardır. Türkiye'nin Ruhu adını vermeyi tasarladığı bu dizide, Türk toplumunun kolektif bilinçaltını tarihsel bir evrim süreci içinde yansıtmayı, birey-devlet / birey-toplum ilişkilerini, bu metinlerde 'malzeme' olarak kullanmayı amaçlamaktadır. Modernist edebiyatın en önemli kimi temsilcileri gibi bir teknik adamdır Oğuz Atay; inşaat mühendisidir; İstanbul Devlet Mimarlık ve Mühendislik Akademisi'nde topoğrafya ve yol inşaatı dersleri veren; bir öğretim üyesidir. Modernist edebiyatın titiz bir kurgu mimarisi gerektiren yapısı, teknik bir ön eğitimden geçmiş yazarın yaratıcılığını çok daha yatkın sergileyebileceği özellikler içermektedir. Roman artık geleneksel eğilimde olduğu gibi, yazarın, tezini destekleyebileceği çarpıcı / sürükleyici konular bulması ve bu konuları etkileyici söz sanatlarıyla süslemesi anlamına gelmemektedir. Atay 25 Nisan 1970 - 3 Ekim 1977 tarihleri arasında tutmuş olduğu günlüğünde sayfalar boyunca yapı, biçim ve biçem sorunlarını tartışır kendisiyle. İnşaata başlamadan önce aylarca binasının tüm ayrıntılarını plana döken bir mimar gibi çalışır metinlerinin üstünde. İnsanın iç dünyasını, duyarlılıklarını, yaşamı algılayışını, özlemlerini, tutkularını, düş kırıklıklarını, bunalımlarını... dile getirmenin yollarını arar; 'soyut'u 'somutlaştırma'nın, -Fethi Naci'nin bu bağlamda çok kullandığı bir deyimle- onu 'ete kemiğe büründürmenin' titiz bir ön çalışmasıdır bu. Kurgulama edimindeki ana ilkesini belirlemiştir Atay: İki ihtimal var -ya konular yanyana dizilerek, bilinen klasik düzen içinde verilir, ya da çağrışımlar serbest bırakılarak organik ve ruhsal bir gelişim gerçekleştirilebilir. , ikinci yaklaşımı, gerçeği bu biçimde algıladığı için kendi e daha yakın buluyor. (Günlük, 1 Mayıs 1976). Özellikle Tutunamayanlar romanında uygular bu görüşünü Atay. Konusal bütünlük yerine Türk insanının kimliğini organik bir yapı içinde ele alır. Türk kültürü de, gelenekleri / tarihi / beğeni ölçütleri ve etik değerleriyle bu organik yapının bir parçasıdır. Kimi yerde metnine İlmihal ya da Hadisat adını verdiği bir bölüm katar, Osmanlıca'yı parodi düzleminde kullanır, arkaik bir dille öyküler. Kimi yerde, Kutbay Çalık'lar, Salgan Saçak'larla dolu, Orta Asya kokan bir başka parodi kesiti girer devreye. Mini mini bir kuştum tangosu dejenere olmuştum diye sürer metinde: İnsanların yığmaca kültürel değerlerle biçimlenmiş beğeni düzeylerindeki çarpıklık; ezbere dayalı, insana yabancı bir eğitim sistemi; din; cinsellik; Arapça dua edip kemiklerinin adı Latince olan (Tutunamayanlar 106) insanlardaki kültürel kargaşa türünden, Türk insanının anatomisini oluşturan ögelerle dokur metnini. Konunun önemli olmadığı bir dilsel karnavaldır bu; renkli, çarpıcı, eğlenceli, şakacı... Ama, sonunda palyaçonun öldüğü, yaşam gerçeğinin eleştirel bilincin süzgecinden geçirilerek tüm çıplaklığıyla sergilendiği buruk bir karnaval... Tutunamayanlar, içerdiği montaj kalıpları ve tiyatro / şiir / deneme / gülmecenin iç içe girdiği 'atektonik' yapısıyla deneysel bir romandır; 'grotesk'i kullanır; gerçeği teke tek anlatmaz, onu 'yabanlaştırarak' yeniden 'biçimlendirir'. Atay'ın bu ilk romanı, Türk edebiyatında da bir ilktir; modernist edebiyat anlayışının ilk bütüncül örneğidir; 667 sayfalık bir 'biçim' arayışının ürünüdür. Yaşamı, metinlerinin kurgusunu araştırmak ve estetize edebileceği malzemelerle ilgili bilgileri toplamakla geçer. Sürekli okur; Wittgenstein, Berne, Camus, Ahmet Hamdi, Halit Ziya, Freud Toynbee" ... Elias Canetti, Jacop Lind, Henry James, Joseph Conrad, John Barth, Paul Bailey, Henry Thoreau, Truman Capote, Oscar Lewis ve Belinsky'den söz eder; James Joyce'un Finnegans Wake"inin önemini vurgular; Oswald Spengler'den yola çıkarak Avrupa uygarlığının 'matematiği' üzerinde düşünür (Günlük, 10 Mayıs 1976); Fanon'un 'lümpen proletaryası' üzerine fikir üretir; 'entropi'yi edebiyata taşır, "Kafka'nın dehşetinde bu entropiyi sezmesinin payı (Günlük, 22 Haziran 1976) olduğunu bulgular. Dönemin, romancılarının çoğundan farklıdır. Bu ülkede herkese kafa tutuyor (Günlük, 5 eylül 1976) gibidir. Oysa o güne değin yapılmayanı yapmıştır Oğuz Atay Türk romanında. 'Toplumsal öge'nin edebiyatta ana amaç sanıldığı bir ortamda, toplumsallığın, yaratılan estetik bütününün hizmetinde bir 'malzeme' olarak nasıl kullanılabileceğini Türk okuruna göstermiştir. Ne var ki, Türk edebiyatında özgünlüğün bedeli büyüktür. Çünkü özgünlük sanatsal boyutta, 'biçim' / 'yapı' / 'kurgu' olarak ortaya çıkar. Konusal düzlemdeki 'sürükleyici' gerilim ögesini içermeyen bu yapıtlar, yazara, yakın bir gelecekte medyatik ün sağlamazlar genelde. Ticari açıdan ise, satışı az olan kitaplardır bunlar. Başlangıçta yayınevlerinin kapıları Oğuz Atay örneğinde olduğu gibi, çoğunlukla bu kitaplara kapalıdır. Her şeyin maddesel ölçütlerle değerlendirildiği, para / ün / prestijin mihenk taşından geçirildiği bir ortamda 'gerçek' sanatçı, tüm bunları elinin tersi ile iterek, yalnızca sanatsal ilkelerin önderliğini de yaratan insandır; özellikle desteklenmesi gerekir. Avangard yazarın, hangi nedenden ötürü olursa olsun önünün tıkanması, sanatın / edebiyatın önünün tıkanması demektir. Bu da, sanatın sürekli olarak kendini yinelemesine, bir kısır döngünün içine girmesine, 'yozlaşmasına' yol açar. 'Edebiyatı yönlendirmek' gibi son derece ciddi bir sorumluluk taşıyan eleştirmen ve yayıncıların, kendi edebiyat görüşlerine uymasa bile, yenilikçi yapıtları desteklemeleri, en azından onlara engel olmamaları gerekir. Ölümünün üzerinden yirmi yıl geçtikten sonra bugün, büyük yayınevleri tarafından basılan kitapları tüm kitapçıların en ön sıradaki raflarında yer alan ve kendisine 'hayran' bir okur kitlesi tarafından çevrili olan Oğuz Atay; 'sanatsal' öğeyi ana değer ölçütü olarak alan bir yazarın, getirdiği estetik, yerleşik olanla çatışsa bile, er ya da geç hakettiği yere geleceğini kanıtlar bize. Edebiyat tarihleri ölümlerinden sonra devleşen Franz Kafka'ların, Georg Büchner'lerin öyküleriyle doludur. Estetik seçimleriyle, ülke edebiyatının ana ölçülerini biçimlendiren kimi güçlü yayıncı ve edebiyat adamının, avangard yazarı, Atay gibi umutsuzluğa itmemeleri, sanıyorum Türk edebiyatına yapacakları en büyük hizmetlerden biri olacaktır. Yirmi yıl önce yitirmiştik onu başlığı ile yayınlandı. Ara başlıkların büyük bölümü edebiyatsoylesileri. com tarafından eklenmiştir.


İlk romanı Issızlığın Ortası, 1979 Milliyet Roman Ödülü'nü kazansa da, 12 Eylül 1980 darbesini izleyen günlerde basılmadı. İkinci romanı Geç Kalmış Ölü de benzer bir sonu paylaştı. 1984 yılından itibaren art arda basılan romanları ile ödüller alan Mehmet Eroğlu, 2002 yılında Zamanın Manzarası'nı çizdi: Güneydoğu'da savaşanlar, ölüme yatanlar, yoksulluktan intihar eden çocuklar... Eroğlu, Kimsenin görmediği, görse de farkına varmadığı insan manzaralarının ressamı olmak; işte benim yazar tanımım diyor. - Yansıtmak, üstüne ayna tutmak, aktarmak istediğim ülkemizin hali. Bir yanda varlık ve mutluluk, öteki yanda ise bunlarla çatışan derin bir yoksulluk; mutsuz insanlar. Biraz da kendimi suçlama isteği belki. Bir yazarı olgunlaştırıp derinleştiren yetenek, mayasında kendini suçlama isteğinin var oluşudur; buna hep inanmışımdır ben. Kimsenin görmediği, görse de farkına varmadığı insan manzaralarının ressamı olmak. İşte benim yazar tanımım. Aynı süreçte yazıldı. Odağında aşk, acıma ve yazma eylemi olan bir öyküyü son romanımı bitirdiğimde tasarlamaya başlamıştım. Yeni bir romana başlamak bende böyle olur. Birinin sonuna vardığımda öteki suyun üstüne çıkar. - İnsan ölümleri. Cezaevlerinde, dağlardaki siperlerde, varlıklıların köşklerini koruyan demir kapıların kanatlarının arasında ölenlerin acıları. Ve aşkı ararken aşkın trajik yüzüyle, sevilmemekle karşılaşanların acıları. Ölüm orucuna yatanların annelerinin, babalarının acıları... Romanı yine 'piyasa' çizgisinin dışında buluyorum. Romanlarımın zamanlamasına gelince, bundan böyle iki, ya da üç yılda bir roman yazmaya niyetliyim. Yazarken okuru değil, kendi içsesimin bana söylediklerini gözetirim. Romanın kahramanı Barış, esin kaynağı iyilikten çok kötülük olan, savaşta edindiği ömür boyu sürecek, aşınmaz pişmanlığından bir put oyarak ona tapmayı seçen biri. Böyle biri aşık olursa ne olur?Değişir; kötülükten iyiliğe doğru çıktığı bu yolculukta acımayı tekrar öğrenir. Barış, aynı zamanda kuşağa dönüşemeyen, öldürmeyi bilen, ama soyut kavramlar için ölebilme yeteneği edinememiş bir neslin temsilcisi. Çok şey içerse de bence yine de hüzünlü bir aşk hikayesi. Zamanın Manzarası Barış'ın olduğu kadar Elif'in de hikayesi çünkü. İçinde aşk öğesi bulunmayan bir drama nasıl ilgi duymazsak, hiç aşık olmamış kadına da öyle bakarız... Bu cümle ikisini buluşturur ama gerçek aşkı aradıkları yolculukta birlikte vardıkları son, mutluluk değildir. Barış ve Elif, aşkın değişik tanımları olduğu iddiasının bir varsayım olduğunu, aşkın her seferinde yalnızca kendine benzediğini, onu değişik sözcüklerle tanımlamamızın, olsa olsa karşılaştığımızda bütünüyle kavrayamamamızdan ileri geldiğini keşfederler. Tarihi masal anlatma yerini -lafını sakınmayan bir ustanın deyişiyle- 'edebiyatta beyaz kadın ticaretine' teşvik kampanyalarına bıraktı. Kimi yazarların işi bundan sonra daha da zor. Yani özetle eski tas eski hamam, sadece tarz değişti. Gerçeklerden uzak durma isteği devam ediyor. Belki... Ama önemli olan bunu savaşmış birinin yazması. Bir gün o da olur. Türkiye'nin ana sorunu hala demokrasi. Umudumuz bir gün -kendi çabamızla- demokratik bir ülke olmak. Mesaj açık: Seven hele çaresizse- aşık olduğu kadın için en büyük rakibine bile boyun eğer, kendini inkar eder. Aşkın bizi değiştirme gücü korkutucu, bir o kadar da şaşırtıcıdır. Ama ne boyun eğmemizi, ne de değişmemizi önemseriz. Çünkü aşkta onurun yeri yoktur. Tabii ki sadece bu konuda değil, her konuda benzersizdir. Konuyu romandan alınmış bir cümleyle tamamlayalım. Tanrıyı güldürmek istiyorsan ona hayallerinden bahset. Bence Tanrı sandığımızdan daha komiktir; sık sık güler. Yaratıcılık, iyilik kutbundan çok, kötülük kutbuna yakındır. Tıpkı aşkın masumiyetten çok günahkarlığa yakın olması gibi. Kötülüğe eğilimimizin ardında biraz da özgürlük isteğimiz var. Kötülüğün tutarlı bir bilinci varken, iyilik sadece merhametle beslenen denetimsiz bir içtepi. Kötülüğün kaynaklarının çeşitliliğini, en çok sevdiğimizde bile var olduğunu, doğallığını unutmamalıyız. Toplumun duyarsızlığı bazen insanı umutsuzluğa sürüklese de asıl olan hele bir sanatçı olarak- direnmek ve adalet, eşitlik kavramlarının yanında yer almaktır. Yazar uyumsuzlukları, çelişkileri belirginleştirmeli, unutturmamalıdır. Eğer sözcük dağarcığımızdan ve toplumsal vicdanımızdan acıyı çıkarır, uzaklaştırırsak çok önemli bir ölçü aletini yitirmiş oluruz. Birini değerli bulmamızın nedeni çoğu kez o insanın bizden fazla acı çekmesidir. Toplumsal açıdansa acı yok olursa sıradanlık yaygınlaşır, kötülük meşrulaşır. Light anlayışının, özellikle edebiyatta en büyük tehlikesinin erdemlerimizin tehdit altında kalması olduğunu düşünüyorum. Asıl falcılık, Zamanın Manzarası'ndan sonra yazacağım romanda. Bilmiyorum. Zaten bilmek de gerekmiyor. İlişki sırasında da aşık olduğumuzu düşündüğümüz anlar olabilir. Çünkü aşk bazen cinselliğin içinde yapılmış plansız ve yorucu bir gezi de olabiliyor. Ama edebiyat için gereken aşk değil, aşkın acısı ve mutsuzluğu. Yazmaya değer olan ve yazılan aşkın bu yönü. Romandaki kahramanın çok özel bir durumu var. Bu nedenle böyle konularda genelleme yapmamak gerekir diye düşünüyorum. Ama şöyle bir genelleme yapabiliriz. Ölümü paylaşabilirken, ihaneti paylaşamamak ne garip... Bunlar da roman kahramanının sözleri. Aşkın ana sorunu sanırım sevmeyi öğrenebilmekteki yeteneksizliğimizde gizli. Çoğumuz aşkı sahip olma duygusuyla, kıskançlığın arasına hapsediyoruz. Öte yandan aşkta taraflardan birinin ödün vermez bir özgürlük kaygısı gütmesinin varacağı kaçınılmaz sonsa, gizli bir bencilliktir. Bunu da sık sık unuturuz. Özetle neresinden bakarak bakalım aşk yorucu bir iş. Shakespeare galiba Jülyet'in bu yüzden 14 yaşında olmasını uygun görmüş. Hayır, yazmak ve edebiyat seminerlerinde ders vermenin dışında hiçbir şey yapmıyorum. - Hala zaman zaman hiç başaramayacağımı düşünerek vazgeçmeden o güzel cümleyi kurmaya çalışıyorum. Seminerlerimize her yaştan gençler katılıyor. Ortak paydamız sanallıktan ve light lıktan uzak bir ortam ve edebiyat ve felsefe. Çok satması için değil, kitabın edebiyat ölçülerinin içinde kalınarak tanıtılması için başlatılan bir çabaya destek verdiğimi düşünüyorum. Yazarının kitabın önüne çıkmasını eğer yazar sıra dışı Fransızlar büyük diyor- bir hayat yaşamış ve edebi kimliğinden başka bir kimlik kazanabilmişse kabullenebiliriz diye düşünüyorum. Kitaplarımın genel kabul gördüğünü söyleyen ilk kişi sizsiniz. Yayıncım buna bayılırdı; ama ben yaygın değil, derinlemesine okuru olan bir yazar olduğumu düşünürüm. Ömür boyu sürecek, aşınmaz bir pişmanlığın yanı sıra yazmak için gereken şeylerden birisi de, boğulurcasına düzenli bir içme isteğidir. Romanın kahramanının bir yazar olduğunu unutmayın. Hem içki kişiliklerimizin üstündeki kabuğu eritir ve tutkuyu açığa çıkarır.


Ancak eskilerin anlayabildiği bir tür kahramanlıktı onunki. Kendisi için hiçbir şey istememiştir, ne para ne de parlak bir yer; yeter ki ülke yükselsin, çağdışı geleneklerden, inanışlardan toplum kurtulsun, aklın, mantığın dediği olsun! Sakallı Celal her gittiği yerde softalarla çatışır, bu yüzden ölüm tehlikeleri de atlatmıştır. Ahmet Haşim, anılarına değindiği bir yazısında; Ankara Lisesi'nin bahçesindeki havuzun başında akşamları Sakallı Celal'in harikulade saçmalarını dinlerdik diye yazar. O saçmalar harikulade olmasaydı dinlemeyeceklerdi elbet. Kim dinler alelade saçmayı! Üstelik harikulade sözcüğü Haşim'in dilinde şiirin tanımına yaklaştıran bir kavramdır. Sakallı Celal'in konuşması şiire benzer miydi? Hayır. Mantıkçıydı Sakallı Celal, şiir ise mantığa karşıdır. Ohan Veli, onu Sokrates'e benzetirdi. Sokrates gibi sorular sorarak konuşmasından. Doğru bellediklerini doğrudan söylemezdi Sakallı Celal, karşısındakine buldurmayı yeğlerdi. Akıllı olduklarına inananların kullandığı bir yöntemdir bu. Herkes akıllıdır da, akıllı olduğuna inanmak başka şeydir. Sakallı Celal aklı ile görünmeği seçmiş, akıllı bir insandı, bu yüzden de sıkıcı olurdu zaman zaman. Sakallı Celal bir paşanın oğludur, zengin bir ailedendir. Galatasaray Sultanisi'ni bitirmiştir, iyi Fransızca bilir, fakat bir baltaya sap olamamıştır. Başarısızlığından değildir bu, istememiştir de ondan. Herkesi şaşırtmak daha işine gelmiştir. Pantolonu yamalıdır, ayaklarında koca koca galoşlar vardır, başında kasket, elinde Fransızca gazeteler. Otobüse, tramvaya bindi mi, gazetelerini yüzünün bir o yanına, bir bir bu yanına siper ederek, yolcuların aksırık tıksırıklarından, mikroplarından korur kendini. Kapı tokmaklarına çok el değdiği için de bir önlem almıştır, kapıları dirseği ile açar ve bu yöntemin sağlığı korumakta çok önemli olduğunu anlatan broşürler bastırıp dostlarına dağıtır. Üstünün başının dökülmesi yoksulluğundan mıdır? Ben tanıdığımda yaşlıydı Sakallı Celal Bey ve sanırım kıt kanaat geçinecek kadar parası vardı. Çamaşırını kendi yıkar, yemeğini kendi pişirirdi. Bu işlerle uğraşmakta iken kapısını çalarsanız, yarım açar, aralıktan size Çamaşır yıkıyorum, içeri alamam derdi. Peki, ünü nerden gelir Sakallı Celal'in? Kahraman olmasından. Ancak eskilerin anlayabildiği bir tür kahramanlıktı bu. Kendisi için hiçbir şey istememiştir, ne para, ne parlak bir yer, yeter ki ülke yükselsin, çağdışı geleneklerden, inanışlardan toplum kurtulsun, aklın, mantığın dediği olsun" Başından geçenlerden bir ikisini anlatırsam, belki onu daha iyi ortaya çıkarmış olurum. Sakallı Celal trende ateşçidir; özel vagonunda Kazım Karabekir Paşa'nın yolculuk ettiğini öğrenince, lokomotiften vagona geçer, Paşa'yı görmek istediği haberini gönderir içeri. Bir ateşçi ne isteyecektir ki ondan, ya para ya da daha iyi bir iş, değil mi? Oysa elleri, yüzü gözü kömür tozu ve yağ içinde olan ateşçi, Paşa'nın karşısına çıkınca, Türkiye'de eğitimin nasıl olması gerektiğine ilişkin özgün düşüncelerini söyleyip, eğitim meraklısı Paşa'yı şaşırtır. İşte bu öykülerden kaynaklanmaktadır Sakallı Celal'in ünü. Bir yakını bana bu öykülerin dokuzu geçmediğini söylemişti. Bu durumda, insanın, dokuz öykü uğruna bunca sıkıntıya katlanmaya, üst, baş perişan gezmeğe değer miydi diye soracağı gelir. Ama o üstü başı dökülen adamın, her girdiği yerde saygı gördüğü, herkese kendini dinlettiği, ötekini berikini sınavdan geçirdiği düşünülürse konunun rengi değişir. Gene de eski zaman kişiliklerinden biridir o, bugünün savaşım anlayışı ile bağdaşmaz onun savaşımları. Sanki toplumu değiştirmek için değil, okumuş yazmışları şaşırtmak için bu yolu tutmuştur o. Rauf Mutluay, benim Raziye adlı romanımdaki Dayı'nın, Halikarnas Balıkçısı olabileceğini yazmıştı. Bu tür benzetmelere bizde çok önem verilir nedense; bir roman kişisinin ille dışarda bir karşılığı bulunması gerekli imiş gibi. Oysa Raziye'deki Dayı, hiç de benzemez Halikarnas Balıkçısı'na, onu benzetsek benzetsek Sakallı Celal'e benzetebiliriz. - krispystrawberrytragedy liked this - edebiyatsoylesileri posted this


Orhan Pamuk / Bütün sorun, bütün teknikleri, üslupları yırtıp insanın kendi biçimini bulabilmesinde, ama bunu düşünmek bile korkutucu! - Belki de, farkına varmadan Doğu'nun Zamanı"nı keşfetmişimdir! Üstelik romanın kahramanları, ister iyi aile babası, tüccar Cevdet Bey olsun, ister demiryolu yapımcısı mühendis, ya da ressam olsun, bilinçli veya bilinçsiz, siyasetle, ticaretle, düşüncelerle, bu "zaman"ı parçalamaya çalışıyorlar. Belki de onlar, bu işte bir ölçüde başarılı oldukları için, son kuşak kahramanlarını romanın biçimine sokmak zor oldu. Dört yıl önce, roman bittiği zaman demek ki, şimdi başka roman biçimleri gerekiyor, diye düşünmüştüm. Şaka bir yana, roman kahramanlarının içinde gezindiği bu zamanın hala bize yabancı olmadığı kanısındayım. Belki bizde de artık değirmenlerin çoğunu su değil makine döndürüyor; ama günlük hareketlerde, temel insani davranışlarda sanki Batı'dakinden çok daha değişik bir "Zaman"ın kuralları hala geçerliliğini koruyor. Başka roman biçimleri, dediniz. Cevdet Bey ve Oğulları'nın biçimi, klasik ya da geleneksel denilen romanın biçiminden öyle çok uzak da değil. - Evet! Bilinçle yaptım bunu. Romanı yazarken büyük ölçüde Lukacs'ın etkisi altındaydım. Bu aynı zamanda, Tolstoy'un, Stendhal'ın, Mann'ın etkisi altında olduğumun farkındaydım da demek. Gene de Cevdet Bey ve Oğulları'nda geleneksel romanın kullanmadığı bazı şeylerin yer aldığını ileri süreceğim. Bugünlerde bitirmekte olduğum bir romanda, moden roman tekniklerinden çok daha rahat yararlanıyorum, ama şunu da eklemek isterim: Bu teknikler kendi başlarına hiçbir şeyi haklı çıkarmazlar. Artık bizde de, pek çok kişi Balzac'dan sonra Balzac gibi yazmanın yetersiz olduğunu haklı olarak söylüyor. Bundan sonra, Woolf'tan sonra Woolf, ya da Joyce'dan sonra Joyce gibi yazmanın da yetersiz olduğunu söylemek acaba çok mu cesaret gerektiriyor? Bütün sorun, bütün teknikleri, üslupları yırtıp insanın kendi biçimini bulabilmesinde, ama bunu düşünmek bile korkutucu! Ama denemeli insan! Sonunda başarılı olamazsak bile, hiç olmazsa, hayata bize özgü bir anlam veremediğimizi, ama böyle bir anlamın olması gerektiğini düşündüğümüzü, onu aramaya cesaret ettiğimizi söyler, kendimizi avuturuz. Romanın topluma tutulan bir ayna olduğu çok söylenmiştir. Ama önce, Türkiye'nin bile artık, eski geleneksel aynaların dar çerçevesine sığmadığına karar vermek gerek. Türk romancısı, kendi gerçeğine tutacağı aynayı kendi bulmalı! O zaman gerçeğin de eski gerçek olmadığını öğreneceğiz. Roman da, o eski yansıtma görevini bu şekile yerine getirebilir. Bir yerde Carlos Fuentes'in, Latin Amerika romancısı hem Balzac hem Butor olmalıdır, dediğini okumuştum. Bu söz, toplumu yansıtmak isteyen romancı deneylere girişmelidir, anlamına geliyorsa bana doğru gözüküyor. - Anı kitaplarını, eski gazete koleksiyonlarını bol bol okudum, ama bunları yaparken romana birşeyler katacağımı düşünmedim hiç. Bu yazılar Rimbaud'nun sesli harflerin rengini bulduğu o ünlü şiirinde sözünü ettiği yazılar gibi eğlencelidir. Sefir eskisi Osmanlı paşalarının anılarını, yazarlarının kırk yıl önce kendi paralarıyla yayımladığı yurt kalkınması tasarılarını, sararmış eski gazete koleksiyonlarını okurken roman kahramanları için ayrıntı aramıyordum. Söz gelimi, 1905'de Abdülhamit'e yapılan başarısız suikastten romanın başında söz etmem gerektiğini düşünüyordum. Ama özel bir ayrıntı bulmasaydım belki romana o bombayı koymazdım bile: Olaydan iki gün sonra bir konakta toplanan birkaç paşa, bomba patladığı zaman kimin nasıl korktuğunu, güle eğlene birbirlerine anlatmışlar! Bazan bu tür ayrıntılar bana, kanlı canlı kırk kişiyi öldüren bir bombadan daha gerçek geliyor. Bütün sorun, yaşayarak, uydurarak ya da okuyarak bu tür ayrıntıları bulabilmekte! Bence, böyle bir ayıntıyı bulduktan sonra yazar gerisini okuyucunun hayal gücüne bırakmalı. - Edebiyat eseri üretmenin topluma karşı büyük sorumluluklar gerektiren trajik bir iş olduğuna inanmıyorum. Birçoğumuz, kitaplarımıza derinlik ve tat verecek olan öznelliği her şeyden sorumlu bir seçkin devlet adamı soğukluğuyla öldürüyor. Dostoyevski, hepimiz Gogol'un Palto'sundan çıktık, diyordu. Türk yazarının geleneği de neredeyse, hepimiz sorumlu bir devlet adamının kaftanından çıktık, der gibi. Şair ve hikayecilerimizden çok, romancıların benimsediği bu ahlakçı tutumun, yazarı, üstün bir insanın babaca tavrına sürüklediğini düşünüyorum. Dostoyevski kendisini okuyucularından hiç de öyle üstün bir insan olarak görmüyordu. Bu boğucu sorumluluk duygusundan kurtulunduğu an, yazacağımız her satırın artık yalnızca eserin değerini arttırmak için yapılacağını biliyorum. Romanlarımın değerini arttıracağını bilseydim, şeytanla pazarlık yapmaya otururdum. Kendilerinden başka herkesi yargılamaya hazır, bireysel sorunları küçümseyen, seçkin yazarlar böyle şeylere yanaşmazlar! Bence seçkin yazar değil, vatandaş yazar olmanın yolları araştırılmalı artık. Sait Faik'in de, Orhan Veli'nin de bir an olsun seçkin yazar yanılsamasına kapıldıklarını sanmıyorum. Onlar kendilerini önemsemedikleri için biz bugün onları önemsiyoruz. Bitirmekte olduğunuz bir romandan söz etmiştiniz. - Evet, Şeytanın Torunları. Bu romanda bambaşka şeyleri denememe rağmen, bunun da, Cevdet Bey ve Oğulları gibi, bir ailenin hikayesi olduğunu kabaca söyleyebilirim. Bu iki romanda, yapmak istediğim şeyleri, yıkılan büyük aileler aracılığıyla gerçekleştirmeye çalıştım.


Sanatçı akıl-dışılığını sosyal ve ekonomik sorunlara olduğu gibi uygulamaya kalkışınca yolunu şaşırıp faşizme sürüklenmişti. Aslında, içinden çıktığı topluma tepkisinde haksız sayılmazdı. Ezra Pound, Amerika'daki sosyal ve ekonomik düzenin derinlerinde yatan bunalım tohumlarını daha 20. yy'ın başlarında, ozan sezgisiyle görmüştü. Ama bir hekim gibi değil de büyücü gibi tedavi yolları aramıştı. Çağın en büyük ozanlarından T. S. Eliot'un (1888-1965) en büyük usta dediği büyük ozan Ezra Pound 87 yaşında Venedik'te öldü (1885-1972). İkisi de Amerika'lıydı. İkisi de genç yaşta Amerika'dan ayrılmıştı. İkisi de genç yaşta Amerika'dan ayrılmıştı. İkisi de Yeni Dünya"nın yüzeysel kültürüyle yetinemeyecek kadar büyüktü. Avrupa'da, Batıdan Doğuya dünyanın binlerce yıllık kültür birikimine kök saldılar, o birikimle bütünleştiler. "Piza Kantoları"ndan aldığımız parçadaki, "Neyi gerçek seversen özbeöz senin / Kimin dünyası, benim mi, onların mı, / belki de kimsenin? mısralarıyla, Ezra Pound, sanki, böyle bir bütünleşmeye, Eski Yunan'dan Çin'e, Japonya'ya kadar, gelmişiyle geçmişiyle bütün dünyanın kültürünü benimsemeğe, kendisinde hak görüşünü anlatır. İki büyük ozan da, eski dünyanın kültür birikimine, yeni dünyadan taze kan kattılar; cesaret aşıladılar. Ne kadar anayurtlarından kopmuş olurlarsa olsunlar, yeni dünya ile eski dünyanın ortak ürünü idiler. İkisi de dünya görüşlerinde birçok bakımlardan tutucu, yaşamlarında isyancı, ikisi de yaratılarında devrimciydiler. Ezra Pound, bir arkeolog gibi, çağın dünyasından eski çağların kültür dehlizlerine kapılar açtı. Yüzyıllarca karanlıkta veya gözden ırakta kalmış kültür hazinelerini gün ışığına çıkardı. önderliğiyle olduğu kadar, çevirileriyle de çağımız şiirini, Ezra Pound'un şiirlerinde kimi zaman duru bir lirizm görülür. Neredeyse yetenekli bir genç şiir heveslisini andırır bazı şiirlerinde... Bazan da kendini kurulaştırdıkça kurulaştırır. Bazan, bütün düşünceleriyle, duygularıyla apaçıktır şiirlerinde... Bazan da şiirlerinin anlamını, kendi zengin bilgiler, anılar, izlenimler hazinesinde saklı, hatta kilit üstüne kilitli tutar. Anahtarını da vermez kimseye... Ünlü büyük epik yapıtı Kantolar"ın birçok yerleri böyledir. sanmışlar, o yüzden yayınlarına bir süre ara verdirmişler. Ezra Pound'un faşistlik serüveni, sanatçı akıl-dışılığını sosyal ve ekonomik sorunlara olduğu gibi uygulamağa kalkışınca yolunu şaşıran bir insanın büyük ve acı yanılgısıydı. İkinci Dünya Savaşı sonlarında Amerika'lılar İtalya'yı işgal edince, Ezra Pound yakalandı; bir süre, Piza kenti yakınlarında bir kampta tutuldu. Büyük yapıtı "Kantolar"ın son bölümlerini kapsayan "Piza Kantoları"nın adı, o günlerin anısını yansıtır. "Piza Kantoları"nı çok ağır koşullar altında, orada yazmağa başlamıştı. Ezra Pound daha sonra Amerika'ya götürüldü. Amerika'lılar, ülkelerine, hem de savaş sırasında, açıktan ihanet etmiş olmasına karşın, Ezra Pound'un büyük ozan kişiliğini, onun çelişkilerle ve yanılgılarla dolu siyasal kişiliğinden ayrı tutabilme olgunluğunu gösterdiler. Onu, ağır mahkumiyetlerden kurtarabilmek için, bir akıl hastanesine yatırdılar. Pek dengeli bir insan sayılmazdı zaten; o nedenle, kendisine "deli raporu vermekte fazla güçlük çekilmemiş olsa gerektir. 1949'da, daha savaşın üstünden ancak beş yıl geçmişken, büyük yazarlardan oluşan bir kurul, Ezra Pound'a, Amerika'nın manevi değeri en yüksek yazın ödüllerinden birini, Bollingen Ödülü"nü verdi. Bu yüzden tartışmalar oldu, ama kimse Ezra Pound'a bu ödülün verilmesini önlemeğe kalkışmadı. Bizim bu yılki "Altın Koza Ödülü perişanlığı sırasında bu olayı hatırladım. 1972 Türkiye'sinde, sadece tutuklu olan bir sanatçıya bir sanat ödülü verilmişken, jürinin kararı baskı ile değiştiriliyordu. Amerika'da ise, savaş sırasında yurduna ihanet etmiş bir insana, ozanlığı için, o ülkenin en büyük ödüllerinden biri verilebiliyordu. Resmi düşünce çizgisinden bir ölçüde bile ayrılan yazarlara, sanatçılara, 1972 Türkiye'sinde kolayca vatan haini damgası vurulabiliyordu. Fakat daha savaş anılarının ve acılarının taze olduğu yıllarda, Amerika'da Ezra Pound'un ozanlığını öven yazılar yayınlanabiliyor; yalnız şiirleri değil, hiçbir bilimsel değeri olmayan ekonomi yazıları da serbestçe basılabiliyordu. Bir süre sonra serbest bırakıldı Ezra Pound. Ömrünün geri kalan yıllarını, gönül verdiği İtalya'da geçirdi. Çağımızın dünyasıyla bağdaşamayan -belki de bir çağa sığamadığı için bağdaşamayan- Ezra Pound'un yaşamı, belli ki cehennem azaplarıyla doluydu. Özellikle son yıllarında içindeki cehennemden söz ettiği olurdu. Fakat Piza Kantoları"ndan aldığımız parçada da görüldüğü gibi, Ezra Pound'un iç dünyası, bazan "cehennemin dehlizlerinde bile cennete el değdirebilmesini sağlayan bir dünyaydı. Çünkü gerçek sevgi vardı o dünyada. Gözüpekliği de düzenliği de inceliği de yapan, Not: Yazı Ezra Pound başlığı ile yayınlandı. - cnsu8 liked this - edebiyatsoylesileri posted this


- Hüzünden başlayalım. Hüzün değil efkar. Bir Anadolu sözcüğüdür bu. Çok sağlam bir uyak aranmazsa hüzün güzel, efkar bahar uyaklıdır. Unutulmuş Kent, iki kitaptan oluşuyor. Pera'lı Bir Aşk İçin Divan ve Unutulmuş Kent. Pera'lı Bir Aşk İçin Divan bir aşk divanıdır. Unutulmuş Kent'in tema'sı da hemen hemen aynı. Her ikisinde de bir kentin ya da semtin yer alışı aynı zamanda bu aşk şiirlerinin, içinde uzun yıllarımı geçirdiğim bu kentle özel, adeta gizemli diyebileceğim ilişkisinden doğuyor. İstanbul gerçekten sadece ülkemizin değil, yeryüzünün en güzel kentlerinden biri. Ve bence önemli bir özelliği, yaşanarak araştırılması ve keşfedilmesi gerekli güzellikleri ortaya çıkararak yaşamak, bunları şiire dönüştürmek ne demekse bir insanın sevdiği insandan oluşturduğu şiir de odur. Kaldı ki, şiirlere yansıyan bu duyarlığı birçok insanla paylaştığıma inanıyorum ve içinde yaşadığımız yılların ayrılıklar, özlemler ve bir türlü ortadan kaldırılamayan yoğun bir efkar duygusuyla yüklü olduğunu da sanıyorum. - Doğru. Kitap bir öykümün son cümleleriyle noktalanıyor. O cümleler şöyle: ... Diyor ki içimden bir ses, 'beni yüreğinin üstüne bir mühür gibi koy. Çünkü ölümden daha güçlü bir sevgiye ihtiyacım var. Geçmişin selvi ağaçlarından, sönen yıldızın ışığından, köşeyi dönerek kaybolan gençlikten kutulmaya ihtiyacım var. Bir insan elinin sıcaklığına... Yalnızca sevgide değil, tüm insan ilişkilerinde dayanışmanın, birlikteliğin geleceğe dönük en büyük güç olduğuna bugün her zamankinden daha fazla inanıyorum. - Her şeyden önce şuna inanıyorum. Türkiye'de yazan bir şair önemli, zengin bir şiir geleneğinin ve derinlikler taşıyan bir kültürel birikimin içinde deviniyor demektir. Bir zamanlar Melih Cevdet Anday'ın genç bir ozana verdiği yanıtta dediği gibi, "Ozanın yaşı yoktur. Ben bu cümleye şunu eklemek istiyorum. Şiirin de zamanı yoktur. Şiirde geçmiş, gelecek ve şimdiki zaman çoğu kez birbirine karışır. Tıpkı gerçek olanla düşsel olanın, bilinçle bilinçaltının, sözcüklerin kendisiyle işaret ettikleri şeylerin, günlük 'dil'le 'üstdil'lerin birbirine karıştıkları gibi. Belki de şiir, geçmişin deneyimini unutuluştan kurtarmak, geleceği bugüne yaklaştırmak ve şimdiyi alabildiğine yaşamaktır. Şiir de aşk gibi her şeyi birden ister. Bu yüzden özlemleri yoğundur. - Bu şiirlerin büyük ölçüde yaşadığım şeylerden kaynaklandığını söylemeliyim. Yaşamın kendisinde neler varsa, bir sınırlama getirmeksizin ve benim becerebildiğim ölçüde şiirlere yansımıştır. Şiirlerde yer yer birkaç katmanlı okuma söz konusudur. İlk anda yalın bir duyarlığı yansıtır görünen bir şiirde, daha alt okumalarda, kültürel göndermelere ya da ironiye rastlamak mümkündür. - Çok gerçek değerleri var. Cezayir ile ilgili şiirler, benim bir Cezayir yolculuğum sonrasında yazıldı. Cezayir çok sevdiğim bir ülke. Japonya'ya gelince, Japon sanatında beni çok etkileyen yanlar olduğunu sanıyorum. - Tıpkı günümüzde sanatların bağımsızlık savaşlarının önemini yitirişi gibi, şiirde de artık gelenekten kopma ya da geleneğe bağlanma tavırları çok anlamlı değil. Az önce Japon sanatından nasıl etkilendiğimi anlattım. Aynı biçimde kendi şiir geleneğimizden ya da öbür Doğu geleneklerinden esinlenmemiz son derece doğal. Bu konuda Nazım'ın bütün kültürlere açıklığı savunan sözlerini yeniden hatırlamakta yarar var. - Kafka, Gustave Janouch ile konuşmalarında, bir soruya kısa ve kesin bir yanıt veriyor. Şiir yaşamı değiştirir. Ben yaşamın değişmesinden yanayım. Bu yüzden de şiir yazmadığım zamanlarda, hiç olmazsa şiir okuyarak bu tutkuyu sürdürüyorum. - Resim ya da müzik kendi anlatım araçlarını, işaret ettikleri bir anlamı dile getirmeksizin de kullanabilirler. Örneğin soyut bir tablo, kendisinden başka bir şeye işaret etmeyebilir. Bir müzik yapıtının işaret ettiği şey, gene kendisidir. Oysa edebiyatta ve sinemada bu pek mümkün değil. Genellikle marjinal kalan deneysel yapıtları bir yana bırakıyorum. Ama şiir, düzyazı ya da sinema dilinin anlatmak istediği, işaret ettiği, kendisinden başka bir şey vardır. Bunu söylerken dilin, sözcüklerin, görüntü parçalarının önemini küçümsemek istemiyorum. Ama sözcükleri ya da görüntüleri bir araya getiren ve yalnızca kendileriyle açıklanamayan, bir başka şey olmalı. Bu da sanatçının yaşamdan ürettiği şeydir. Bana göre yazdıklarımda ya da sinema çalışmalarımda yaşamın nabzı vurmuyorsa mutlaka bir şey eksiktir. Sinema ile şiirin yaşamla kopmaz ilişkileri yönünden yakın akrabalıkları var. Bu yüzden bir Taviani filmini bir şiir gibi okuyabilir, bir Nazım şiirini bir film gibi izleyebilirsiniz.


Bilim ve sanat adamları yaratan bir toplumun batmayacağını söyleyen Melih Cevdet Anday, Demokrat, laik, bağımsız, özgür Türkiye batmayacaktır. Bütün halkların birbirine dost olduğu, çağdışı önyargılardan kurtulmuş bir insanlığın üyesi olarak yaşayacaktır. diyor. Aşağıda okuyacağınız yazı, 1991'de Ankara Sanat Kurumu'nun Melih Cevdet Anday onuruna düzenlediği saygı toplantısında Arslan Kaynardağ'ın yaptığı konuşmanın metnidir. İlk kez yayımlanan metindeki kimi tümceler geçmiş zaman biçimine getirilmiştir. Bu toplantıda Arslan Kaynardağ'dan sonra Füsun Akatlı, Ayşegül Yüksel, Olcay Önertoy, Kaya Sezgin, İlhan Selçuk da konuşmuşlar, Anday'ın şiirinden, tiyatrosundan, romanından, sanat anlayışından, yazarlığından söz etmişlerdi. Kaynardağ'ın bu ilginç toplantıyla ilgili anı ve izlenimlerini daha sonra yayımlayacağız. Daha çok şairliği ile tanınan Melih Cevdet Anday'ın, şairliği yanında düşünürlüğü, deneme yazarlığı, oyun yazarlığı, romancılığı da vardır. Aynı zamanda iyi bir öğretmendi. İstanbul Konservatuvarı'nda tiyatro ve ses bilgisi konularında uzunca bir süre ders verdi. Yaşam öyküsüne kısaca bakarsak şunları görüyoruz: Liseyi bitirdikten sonra toplumbilim öğrenimi yapmak istemiş, bu amaçla Beçika'ya giderek orada yüksek öğrenime başlamıştır. İkinci Dünya Savaşı'nın çıkması üzerine yurda dönmek zorunda kalmış ve bu öğrenimi yapamamıştır. Okumayı sevdiği için, insan ve toplum konusunda düzenli biçimde edindiği bilgilerle kendisini yetiştirmiş, bir yandan da felsefe kültürü edinmiştir. Dil, tarih, sanat gibi konular onu aynı zamanda felsefe olarak da ilgilendiriyordu. Yazılarında İlkçağ'ın Thales, Herakleitos gibi filozoflarından, Yeniçağ'ın Wittgenstein, Husserl, Marks, Engels'ine kadar birçok filozofun adı geçiyor, onların düşüncelerine değiniyor. İslam felsefesine de değinmektedir, bu felsefenin bizdeki etkileri üzerinde duruyor. Anday'ın ilk düşünce yazısını ne zaman yayımladığını bilmiyorum. Bu tür yazıları daha çok, Yaprak dergisinin çıkmasından sonra görülmeye başlıyor, yani 1949'dan sonra. Adı geçen dergiyi şair arkadaşı Orhan Veli Ankara'da yayımlamaya başlamıştı. On beş günde bir yayımlanırdı. Bir buçuk yıl kadar sürdü bu dergi, az sayfalı olmasına karşın büyük ilgi topladı. Anday'ın düşüncelerini daha çok deneme türündeki yazılarında buluyorduk. Batı'da Rönesans'la, yani 15. yüzyılda başlayan, ilk örneklerini yine o dönemde Montaigne ve Bacon gibi filozoflarda gördüğümüz deneme, bizde daha çok 1940'ların ortalarında sevilen bir yazı türü olmuş, çeşitli örnekleriyle günümüze kadar sürüp gelmiştir. Bu türün özelliklerini kısaca söyleyecek olursak şöyle diyebiliriz: Makale değildir deneme, salt felsefe yazısı da sayılmaz. Denemeci kendi kendisiyle konuşur gibi yazar. Çeşitli konulara değinir, eleştiri yapabilir. Başta gelen özelliği aydınlık bir akılcılığı içermesidir. Anday'ın denemelerini topladığı ilk kitabı 1961'de Doğu-Batı adıya yayımlandı. Sonra aynı türden altı kitap daha yayımlandı. (1) Onları okurken bazen her sayfada akılcı bir yazarla karşılaşıyoruz; bağnazlığa, despotluğa, ezberlenmiş yargılara her zaman karşı çıkılıyor. İnsancıdır Anday, ilericidir, özgürlükten yanadır. Bütün bunlar, aydınlanmacı insanın özellikleridir. Bizdeki humanizma akımı içinde önemli yeri vardır Anday'ın, dil ve tarih sorunlarına bakışı her zaman ilgi çeker. Hasan Ali Yücel'in Eğitim Bakanlığı zamanında, Türkiye'deki humanizma çalışmaları hareketli günlerindeyken, Melih Cevdat Anday, Nurullah Ataç, Sabahattin Eyuboğlu, Vedat Günyol, Azra Erat, İsmail Hakkı Tonguç çok verimli bir takım oluşturmuşlardı. Düşünce hayatımıza, edebiyatımıza, klasiklerin çevrilmesine, eğitime büyük katkıları oldu. Anday'ın yakın dostları arasında folklor bilgini Pertev Bortav, ressam ve yazar Abidin Dino, türkü ustası Ruhi Su gibi kimselerin de bulunduğunu söylersem, Anday'ın 1940 ve 1950'lerde nasıl bir ortam içinde olduğu daha iyi anlaşılacaktır. Ayrıca lisedeki öğretmenlerinden ikisinin adlarını vereyim: Edebiyat tarihçisi Mustafa Nihat Özön, şair ve yazar Ahmet Kutsi Tecer. Çok doğru saptamalar bunlar. Bugünkü aşamaya gelmemizde, 1940'tan sonraki kuşakların, o kuşaklarda bulunan yazarların, denemecilerin, düşünürlerin büyük emeği geçmiştir. Uyanık tutmuşlardır bizi, üretici, öğretici, aydınlatıcı olmuşlardır. Bu ilgi onun şair olması kadar, düşünce adamı olmasından da kaynaklanıyordu kuşkusuz. Toplumumuzda dil konusu, ulusallaşma ve çağdaşlaşmayla birlikte gündemdeki yerini alınca o bunun uzağında kalamazdı. Radyo konuşmalarında dil özleşmesinin sorunlarını, Türkçenin gelişme evrelerini, onu öteki dillerden ayıran özellikleri anlattı. Terimler konusu üzerinde durdu. Dil ve tarih sorunları her ulusun aydınlanmasında başta gelen konulardan olmuştur, bizde de öyle olması gerekirdi, yoksa Türk aydınlanmasından söz edilemezdi. Zaman, geçip giden bir şey değildir ona göre. Zamanın geçip gitmediğini sanat kadar iyi anlatan bir şey yoktur. Öyle ki, insanlar sanatı zamanı yenmek için yaratmışlardır ve sanat her zaman ölümsüz kalacaktır. Bir yazısında sahne sanatçısı Müşfik Kenter'i zaman dışında kalarak oynadığı için övdüğünü görürüz. İhtiyarlığı kabul etmez, insan her zaman gençtir onun için. Kaç yaşına geldiğini düşünmemeli, işini gücünü sürdürmelidir. Doğada da yıl yoktur zaten, onu aklımız uydumuştur, hatta ölümü de o uydurmuştur. Anday'ın tarih ve arkeoloji bilimindeki gelişmelere ilişkin epeyce bilgisi vardır. Eski Anadolu tarihinde çığır açan Texier, Hrozny gibi arkeologların çalışmalarına hayranlık duydu. İlyada ve Odise'yi dikkatle okudu, inceledi. Heredot Tarihi, Yunan Mitolojisi başucu kitapları arasında yer alıyordu. Bütün mitolojilere meraklıydı, destanlarla ilgilendi. En çok sevdiği destanın Sümerlerin Gilgameş destanı olduğunu söylüyordu. Dünyanın en güzel destanı olarak nitelendirirdi onu, bütün okullarda okutulmasını isterdi. Felsefe ilgisi gibi tarih ilgisi de şiirlerine yansımıştır. Özellikle 1960'dan sonraki şiirlerinde Troya, Likya masallarından Hitit tarihinden esinlenmeler vardır. Onun yine deneme yazarlığına dönüyorum: Cumhuriyet gazetesinde uzun yıllar, haftalık yazılar halinde yayımlanan denemeleri merakla beklenir, zevkle okunurdu. Denemelerinde çeşitli konulara sorunlara değindi. Özellikle dil, tarih, toplum sorunlarını tartışıyor, okuduğu kitapları, tanık olduğu olayları anlatıyor, gittiği dinletilerden, seyrettiği oyunlardan söz ediyordu. Çoğu kez, kendi düşüncelerimizi, duygularımızı bulurduk o yazılarda, kafamızda yeni düşünce parıltıları oluşurdu. Yukarda da söyledim, denemelerinin çoğu kitaplaşmıştır. gazete ve dergilerde kalanlar varsa onlar da bir araya getirimeli kitaplaşmalıdır. Kitaplarını okurken, düşünce dünyasının bütünlüğü çıkıyor ortaya, felsefe ile yakınlığı iyice belli oluyor. Onun düşünce dünyasını bütün kapsamıyla öğrenebilmek için, yalnız düz yazı kitaplarını değil şiir kitaplarını da incelemek yararlı olabilmektedir. Örneğin son şiir kitabı Güneşte'de Aristoteles mantığına karşı çıkış, determinizme başkaldırış görüyoruz. Kör bir inançtır, der nedensel bağlantı için. Öte yandan onda poetika yani şiir felsefesi çok belirgindir. Şiirini onun kadar anlatan, şiirinin arkasındaki estetikten onun kadar söz eden şair az bulunur. Şiirden söz ederken her fırsatta felsefeye yönelir, başka şairleri de böyle yapmaya çağırır. Ona göre "şairlerimiz filozof olmak zorundadır. Neden? Çünkü bizde şiir felsefesi yoktur. Evreni, dünyayı anlatacak, nereye yöneldiğimizi, niçin yaşadığımızı yorumlayacak çok yönlü düşün çalışmaları yapılmamıştır. Anday'ın şiir kuramına göre, yalnız Dionisos'la, o coşkunluk tanrısı ile şair olunmaz, us tanrısı Apollon da işe karışmalıdır. Sanatta Dionisos-Apollon diyalektiği zorunludur. Doğuda Apollon olmadığı için orada Batı'daki anlamıyla klasik de görülmez. Bizde klasik var mı diye sorar Anday ve bunu tartışmaya açar. Anday yaptığı yolculuklarla ilgili kitaplar da yayımlamıştır. Anadolu'nun batısındaki illere, Rusya'ya, Balkan ülkelerine, Macaristan'a, Fransa'ya gidip oraları gezmiş dolaşmıştır. Anadolu'da ve Sosyalist Ülkelerde başlığını taşıyan kitabında çok ilgi çekici yolculuk notlarını okuyoruz. Anadolu'da değişik uygarlıklardan kalan yapıtları anlatıyor. Milet, Efes, Klazomenai kentlerini anlatırken oralarda doğup felsefe yapan Anaksagoras, Herakleitos, Thales gibi filozof hemşerilerimizden sevgi ile söz ediyor. Anday, 1979'da Paris'te Türk elçiliği eğitim danışmanı olarak görevlendirilmişti. İki yıl kadar kaldı bu görevde. Oradan yazdıklarını, izlenimlerini Paris Yazıları başlıklı kitabında topladı. Fransa'daki sanatçılarımızla, işçilerimizle yakından ilgilenmiş, onların sorunlarına yardımcı olmaya çalışmıştır. Ama nereye giderse gitsin aklı hep yurdundadır. Türkiye ile Fransa'yı karşılaştırdıkça hüzünlenir, sanatçılarımızın başarılarını gördükçe heyecanlanır, sevinir. Paris'te Closerie de Lilas adında ünlü bir kahve vardır, müze gibidir orası. Paris'te bulunduklarında bu kahveye devamlı gelen, dünya sanatçısı, düşünür ve yazarlarının masalardaki plakalarda adları yazılır. Anday, bizim şairimiz Yahya Kemal'in de Paris'te iken bu kahveye geldiğini bilmektedir. Onun adını arar masalardaki plakalarda. Göremeyince gerekli girişimi yapar ve Yahya Kemal'in adı da bu ünlü kahvedeki adlar arasında yerini alır. Türkiye'yi, Türk kültürünü tanıtmak için nice tasarılar oluşur kafasında, uygulamak ister bunları, vakit kalmaz, görevi 1980'de son bulur ve yurda döner. Anılarını da yazmaya başlamıştır Anday. Anılarının ilk kitabı Akan Zaman Duran Zaman başlığı altında 1984'te yayımlandı. Buna birinci kitap diyor, bildiğim kadarıyla arkası gelmedi. İkinci kitabı yazmaya başlamış olabilir, sayın eşine sormalı. Anılarının ikinci cildinin daha kapsamlı, daha öznel olacağını söylüyordu. Özeleştiri ve eleştiri de yapacaktı orada. Hazırlıkları vardır sanıyorum, not halinde de olsa bir şeyler kalmış olmalı. Yazımın başında onun denemelerinden epeyce söz etmiştim. Orada değinmediğim pek önemli bir özelliği daha var bu tür yazılarının, ondan şimdi söz edeceğim: Gani Girgin ile diyaloglarından. Gani Girgin, kimi denemelerinde düşsel bir kişi olarak çıkıverir karşımıza, teklifsiz bir dost olarak yazıya girer, anlatmaya ve sormaya başlar. Çoğu zaman eleştiricidir, toplumu eleştirir, Anday'ı eleştirir. Bir düş insanı olduğu halde, yazarı ve okuyucuları gerçek dünyaya çağırır, alıştığımız mantığın dışına çıkmamızı ister. Kimi zaman Faust'un Mefistosu gibidir, kimi zaman felsefesi Hilmi Ziya Ülken'in kitabındaki (4) şeytanı andırır, Nurullah Ataç'ın Kezban'ına benzediği de olur (5). Kuşkusuz, bir kukla değildir Gani Girgin, yazarın kişiliğinin bir parçasıdır. İlkçağ'ın bilgiç Yunan sofistleri gibi her konuda konuşmaktan zevk alır. Madalyonun öteki yüzünü göstermek isteyen bir doğrucu da olabilir. Bu diyaloglar düşsel de olsa yazıda başka türlü bir devinim sağlamakta, düşünceye yeni boyutlar getirmektedir. Melih Cevdet Anday için daha çok şey söylenebilir, kitaplar yazılabilir, seminerler yapılabilir. Cumhuriyetle gelen şiir, yazı ve düşüncenin en güzel birikimlerinden biridir Anday, çağdaşlaşmamızın, aydınlanmamızın, kültür bilincimizim simgesidir. 1) Anday'ın deneme kitapları sırayla şunlardır: Doğu ve Batı 1961; Yeni Tanrılar 1973; Maddecilik ve Ülkücülük 1977; Yasak 1978; Sevişmenin Güdüklüğü ve Yüceliği 1990; Yiten Söz 1992; Geçmişin Geleceği 1999. 4) Felsefeci Profesör Hilmi Ziya Ülken'in 1942'de yayımladığı Şeytanla Konuşmalar'da bu türden diyaloglar yer almaktadır. 5) Nurullah Ataç'ın yazılarında adı geçen düşsel bir dostu vardı: Kezban. Ataç, kimi denemelerini Kezbana Mektup olarak yazar, yayımlardı. Yazı, "Denemeci ve düşünür yönleriyle Melih Cevdet Anday başlığı ile yayınlandı. Ara başlıklar edebiyatsoylesileri. com tarafından konulmuştur. - piriltii liked this - edebiyatsoylesileri posted this


- Ben yıllardır, her sabah saat yedide kalkan bir insanım. Oysa son zamanlarda, vücudumun bütün uzuvlarına soruyorum, Yataktan kalkmak istiyor musun diye. Örneğin, sağ ayağımın serçe parmağı, kalkmak istemiyorsa, ben de yataktan kalkmıyorum. İşte bunları düşünürken, insanların, arkalarını sırtlarını hiç kullanmadıklarını fark ettim. Arkamı o kadar çok düşünmeye başladım ki sonunda bu uzvun kitabını yazmaya başladım... Bir çocuk, gece yarısı uyanır. Gökyüzünde, yerçekimi olmayan bir ülkededir. Burada herkes sırtüstüdür. Yalnız bilinçsiz olanlar, hayvanlar, bitkiler dik durmaktadır. İnsanlar boydan kurtulmuştur. Boy olmayınca boy ölçüşmekten de vazgeçmişlerdir. Silahlar bırakılmıştır... Savaş yok... Uygarlık ilerler... Yepyeni bir dünya... Bütün düşler renklidir bu dünyada... Çeşitli gezgenler vardır: Balık gezegeni, Bitki Gezegeni. Örneğin Tavuk Gezegeninde öğretmen bir yumurta kırar, 45 çocuk yer, yarısı da artar yumurtanın... Uyku gezegeni vardır. Çocuk annesine yalvarır: Söz dinleyeceğim anne. Sakın beni oraya yollama diye... Ölüm sözü bir tek kere geçer. Arkaüstü ölmek daha kolay der büyükanne. Çocuk anlamaz bile, Ne dedi büyükannem diye sorar... İşte ölümsüzlüğün, uçsuz bucaksız yaşamanın var olduğu bir ülkeyi dile getirir Arkaüstü. - Çocuk şiirleri yazmaktan büyük tad alıyorum alıyorum öncelikle. Sonra... Sonra büyüklere meram anlatırken başımıza dert açılıyor. Hem büyükler, çocuk şiirlerini de pek anlamıyorlar, o yönden de rahat... Aslında çocuğa karşı büyük bir sevgim ve eğilimim var. Bu eğilimin ilk ürünleri, 1950 yıllarında Çocuk ve Yuva dergisinde yayınlanan şiirlerimdir. Bunlar sonradan Açıl Susam Açıl kitabımda toplandı. Kuş Ayak, Çalgılı Ağaç kitapları, diğer çocuk şiirlerimi kapsadı. Aslında benim bütün yazdıklarım bir tek şiirdir. Her kitabım da bir şiirin bir kelimesi... Gelelim çocuk sevgime. Sokakta, annesinin elinden tutmuş giden bir çocuk görünce, ona öyle bakarım ki, yanımdan geçerken, çocuk da beni duyar, birbirimize dostça gülümseriz. Anne çocuğun kolunu hızla çeker, alıp götürmek ister. İnanın o an benim omzum acır. Ama altı yaşından sonra çocuk bozulmaya başlıyor. O gülümsemesi kalmıyor. Onu biz bozuyoruz. Eğitimle bozuyoruz. - Önce eğitim sisteminde tümüyle bir değişiklik gerek. Örneğin dünyadaki dil ayrılığını kaldırıp, dillerin üstünde ortak bir dünya dili getirmek gerekiyor. Sonra ülkemizle doğrudan doğruya ilgili bir sorun var ortada: Çocuk edebiyatından yoksunuz. Çocuk edebiyatından yoksun bir ülkenin geleceği olamaz. Yarışmalarla, ödüllerle çocuk edebiyatının gelişmesine çalışmalıyız. Önce bir araştırma komisyonu kurulmalı. Bu komisyonun onaylamadığı kitaplar yayınlanmamalı. Bugün bizde çocuk edebiyatı ismi altında, parlak kağıda basılmış renkli, resimli kitaplar sunuluyor zengin çocuklara. Oysa bir Heidi"nin başarısı, kağıdına veya renkli resimlerine dayanmaz. Çocuk kitabı tıpkı bir sözlük gibidir. Çocuğun ilk kelimeleri bin tanedir. Sonra üç bin, beş bin olur. Ona bu kelimelerle seslenilmelidir. Bugün piyasa, kovboy dergileriyle doludur. Çocuklarımız bunları okur. Evet çocuk kitapları ucuz olmalı, yaygınlık kazanması için. Ama bunlar değil. Bu kovboy dergileri yasaklanmalı ve çocuk kitapları apayrı bir branş olarak ele alınmalıdır. Çocuk edebiyatının bir yararı da büyükleri çocuk üzerine eğilmeye, eğitmeye yaramasıdır. Çocukların babalarını annelerini anlamaları kadar anneler babalar da çocuklarını anlamalıdır. Çocuk şiirlerimde büyüklere çocukları göstermeğe de uğraşırım. Bizde yeterli bir çocuk edebiyatı olsaydı bugün sokakları dolduran perişan çocukları biz anneler babalar bu durumdan kurtarmış olurduk. - Çok, hem de çok mutlu oluyorum. Çünkü çocuk doğduğu vakit milliyeti yoktur. Çocuk evrenseldir. Hem sonra çocuklara eğilmem son yıllarda oluşagelen bir şey değil. Çocuk kalemi elime aldığım günden beri karşımdadır, karşımdakidir. Bunca çocuktan söz ettik, çocukluğumda beni en çok etkileyen anım nedir bilir misiniz? Küçükken, her gece uyanır, annemle babama bakmaya giderdim, odalarına. Yerlerinde yatıyorlar mı diye. Ve kızardım içimden, öfkelenirdim. Bunlar ne biçim insan, yanlarında anne babaları olmadan, nasıl böyle rahat uyuyabiliyorlar diye. Nitekim, çocuk sahibi olmamamın tek nedeni, ya uzun yaşamaz da çocuğumu yetim bırakırsam korkusuydu. Oysa yanılmışım.


Yahu, diye bağırmış, şu Uşaklı yazara söyleseler de, yazılarının sayfalarına numara almasa. Belki o zaman sayfalar birbirine karışır da makalelerin altları üstlerini tutar! Ben üstadı dinledikten sonradır ki biçare mürettibin bu garip isyanına hak vermek mecburiyetinde kaldım. Ben, diyor, çocukluğumdan beri çok iyi okur fakat gayet fena yazarım. Bütün ömrümce elimden kalem düşmediği halde her yazdığım satır bana utanç verir. Zaman olur ki, yazdıklarımı kendim bile anlayamam. - Eğer, dedi, Arapça güzelyazı dersinden sınıfta kalınsaydı, ben mektepte bir tek sınıf geçemezdim. Muhatabımın, tefsirimdeki yanlışlığı gideren ve beni doğrultulmaz bir çam devirmekten kurtaran bu sonuncu cümlesini geniş bir iç geçirerek not ettikten sonra sordum: Ben, dedi, yazıya tercümeyle başladım. Tercüme ettiklerimi, haftanın bir gecesinde odamda toplanan arkadaşlarıma okurdum. Ve onlar, büyük sabırla dinlerdi. Asıl hayret ettiğim nokta, onların sabırlarından ziyade kendi cüretimdi. Hatta ben bu cüreti günün birinde, İstanbul'da çıkan mecmualara, hatta vilayetin resmi gazetesine yazılar göndermeye kadar vardırdım. Hem de ne Fransızcaya ne de Türkçeye tam hakim olduğum halde. Hele o yazıların kabul edilip yayımlanmaları cüretime karşı duyduğum hayreti bile gölgede bıraktı. Sonra öyle bir yaştaydım ki, yüreğimde esen her rüzgar bana aşikane bir heyecan veriyordu. Ve bu heyecanların buhranı bir gün bana gazeller, manzumeler yazdıracak bir hezeyan nöbeti halini bile aldı! Sen bu hülyadan vazgeç! Diyen büyüklerime itaat ettim. Bilmem sanat kalesini yaygara ile fethine çabalayan favurili şairler, üstadın bu hayli manidar hatırayı anlatmasındaki inceliği sezebilecek kadar arif midirler? Kimbilir, ihtimal bunu okuyunca gülüp, üstadın amma çocukça hatıraları varmış, diyeceklerdir. Ben, diyor, yarım asırlık yazı hayatımda, birçok haksız hücuma, manasız tarizlere uğradım. Fakat bunlardan hiçbiri beni Muallim Naci'nin bir hareketi kadar hırslandırmadı. Müşahere mahşerine çevirdiği Tercümanı Hakikat'a Aşkımın Mezarı başlıklı bir yazı göndermiştim. Muallim Naci'nin bu yazımı: Mezarda aşk aramak ölüde can aramaya benzer kılıklı bayağı bir cümleyle neşrettiğini görünce hiddetten dişlerimle dudaklarımı kanatmıştım. Maamafih, onun bu ilk iğnelemesi bana bir aşı gibi yaramış olacak ki ondan sonra uğradığım hücumların zehirli tesirlerinden daima muaf kaldım! Bu itibarla, muallim Naci'ye müteşekkir olmam lazım. Biz, demiş, Halil Ziya'nın romanları kadar çocukça eser yazıp da neşretmekten utanırız! Bir diğeri de sizin bugünkü edebiyatla bahçenizdeki tavuklar kadar bile alakadar olmadığınızı söylüyor! Anlaşılıyor ki o delikanlı bahçemdeki tavuklarla meşgul olmaktan yazdıklarımı okumağa vakit bulamıyor! Ben de gülerek desenize üstat, diyecektim: Romancı değil tavuk hırsızı mübarek! Fakat üstadın eday vakur"ına bakınca bu latifeyi fazla hafif buldum ve kendimi bir pot kırmaktan üçüncü defa korudum. Elbet, derdim, çünkü, benim tavuklarım, bugünün yazar ve şairleri kadar cılk nesneler yumurtlamıyor. Fakat belki Halid Ziya Uşaklıgil çamurlu bir inkar çıkmazından şöhrete ulaşmak isteyen bu ateşli ihtiras kervanına taş almak istemiyor. Anlaşılan, temiz ismine yeniden zifos sıçratmaktan korkuyor. Bu bana bahsi yeniden değiştirmek lüzumunu duyurdu. Size, dedi aşk kelimesini her duyuşumda daima önce aklıma gelen bir macerayı anlatayım. Annemin hususi hizmetlerini gören bir cariyesi vardı. Gülter adında esmer, karakuru, çatıkkaşlı, mağmum çehreli bir Çerkez kızıydı. Güzel değildi. Fakat herkes tarafından sevildiğini düşünerek "çirkindi diyemeyeceğim. Temiz huylu, iyi ahlaklı ve kibirli denecek kadar da ciddiydi. Verem olduğu söylendi. Fakat hastalığının bulaşma ihtimaline rağmen evde tedavisine karar verildi: Çünkü annem onun dışarıya gönderilmesine bir türlü razı olmamıştı. Bir gece, eski dadılardan biri, bize Gülter'in bir ricasını bildirdi. Kardeşimi görmek istiyormuş. Hayli hayretle karşılanan bu garip rica derhal yerine getirildi: Etem'i onun odasına götürdüler. Ve yalnız bıraktılar. Hastanın yanından yarım saat sonra çıkan kardeşimin benzi korku verecek kadar sararmıştı. Biz merakla etrafını çevirdik ve o, sıtmalı gibi titreyen bir sesle anlattı: İçeri girince yatağın bir ucuna ilişmiş, bir kelime söylemeden Gülter ona uzun uzun bakmış. Sonra kansız elleriyle hastalıktan bütün bütün ufalmış yüzünü kapamış: Sarsılışlarını belli etmemeye çalışarak sessiz sessiz, ağlamış. Ve kardeşimin ellerini dudaklarına götürmüş, hıçkıra hıçkıra defalarca öptükten sonra kaşını yastığına bırakmış artık gidin ve mutlu olun, demiş. Bu hikaye o zaman, kardeşimin genç zevcesini bile hüngür hüngür ağlatmıştı. Gülter, dedi, bütün hayatınca gizlediği bu zavallı sırrı böylece açığa vurdu. Ve birkaç saat sonra da, kendisine hiçbir sevinç nasip etmeyen dünyadan göçüp gitti! Vakti yaklaşan treni kaçırmak korkusu, Güller'in matemini bir dakikadan fazla tutmama mani oldu. Ben, dedi, İzmir'de, bir ecnebi mektebinde okuyan ilk Türk'üm diyebilirim. Bu durum milliyet hissini taassup haline vardırmış olan o muhitte beni hayli eleştiriye maruz bıraktı. Rahipler, merkezleri Viyana'da ve Venedik'te bulunan bir zümreydi. Türkiye'de şube açmalarına Ermeni Katolikleri sebep olmuştu. Mesela dini merasimlerle tatbikathaneyi ve kütüphaneyi idare eden bir rahibi hatırlarım. O ihtiyar, fakat zinde ve uzun boylu, dik başlı, eli hürmetle öpülecek okumuşlardandı. Eğer bilseydiniz, bizde, bu yolda ve Türkçe telif edilmiş birçok kıymetli eser bulabilirdiniz! Ermeni harflerde Türkçe... Ben bunu büyük hayretle dinlemiş ve muhatabımın yüzüne garip garip bakmıştım. Bu, dedi, bir coğrafya kitabıdır. Ermeni harflerde yazılmıştır. Fakat tamamen Türkçe. Mekhitarist rahipler; Ermeniceyi bırakmış olan Ermeni Katolikleri için bir kütüphane hazırlamış. O zengin kütüphanedeki bütün kitaplar, Ermenice harflerle, fakat Türkçe yazılmıştır! Eğer bizim alnamelar, ellerini biraz, daha ağır tutarsa, özlü eser bulabilmek için Ermeni harflerini öğrenmekten başka çare kalmayacak. Doğrudur. Fırsat bulursam yapacağım, dedi. Buna cesaretim yok değil. Fakat uzun soluklu bir kitap yazmak için cesaret kadar zaman da lazım. Ve bu ikincinin mevcudiyetine karşı duyduğum şüphedir ki beni yeni bir romana başlamak niyetinden vaz geçiriyor. Çünkü yarıda bırakmayacağıma emin olamayacağım bir işe girişmek istemiyorum. İçimden gelen uzun ömür temennisini sahte bir kelime kalıbına sokmaya bir türlü dilim varmadı. Ve sükutu tercih ettim.


Ölümünden beş yıl önce yapılan söyleşide Bener, yaşam öyküsünü, ailesini ve yazma ritüelini anlatıyor. Dil ile ruhsal durumların müthiş bir kaynaşma içinde olduğu söylenebilir. Çok sivri, acı bir dili vardır Vüs'at O. Bener'in. Bilinen ironisi Bay Muhannit Sahüegi'nin Notlarından Siyah Beyaz'a gitgide sert biçimler almaya, acıtıcı ve yok edici olmaya başlamıştır diyen Semih Gümüş'ün kitabının adıyla, Kara Anlatı Yazarı olarak tanınan Vüs'at O. Bener'in, kunt bir anlatımı var. Ama, sözlük anlamına göre, anlatımın bu ağır, dayanıklı, kalın, sağlam ve sert özellikleri, anlatıcının dilinin berraklığı, yalınlığı, öyküyü özgür bırakan edası ve ironisi ile buluşup ortaya çıktığında, metnin özgünlüğü de yaratılmış oluyor. Bu söyleşi, 2000-2001 yıllarında, Mimarlık Kültürü Dergisi XXI için yapılan, ancak yayımlanamayan bir çalışma. Kendisiyle 13-14 Şubat 2001 günlerinde, Çankaya'da, Sedat Simavi Sokak'taki çalışma evinde görüşmüştük... Aramızdan ayrılışının birinci yılında, Vüs'at O. Bener'i saygıyla anıyorum. - Şimdi buranın geçmişi yaklaşık 10 yıl öncesine kadar gidiyor. Karayollan Genel Müdürlüğü'nden emekli olmaya karar verdim; 1980'e doğru, kritik döneme yaklaşıyoruz. Kaynaşmalar başladı, ben o zaman Hukuk Müşaviri'ydim. Gençler arasında rahatsızlıklar var. Genel Müdür Şerafettin Uzuner'in ilgisiyle Hukuk Müşavirliği'ne getirilmiştim; enteresan bir adamdı, kurumda kökten yetişmeydi. Bakan da Şerafettin Elçi. Bu Elçi, dedim, seni tutmayacak burada. Ben de senin adamınım ya, beni de tutmayacak. Sanmıyorum, dedi, bakan iyi adamdır. Tam o sırada da, Ziraat Bankası'nda bir yayın birimi kurma düşüncesi varmış, duyduk; hatta Adalet Ağaoğlu, ben, Ayla Kutlu gibi isimleri düşünmüşler. Daha çök kendi alanıma açılabilirim diye düşündüm ve Ben ayrılayım, dedim. Banka yayın işinden politik bir kararla vazgeçti, ben de dilekçemi vermiş bulundum, hatta bir ay kadar işleme koymadılar, ayrılmamı istemiyorlardı, ama ben geri almadım. Şimdi daha ben o sırada bunu düşünüyordum, sığınacağım bir yere ihtiyacım vardı. Avukatım ama devlet adına çalışmıştım, özel büro düşünmüyordum. Bana göre bir yer lazım, mütemadiyen istediğim bir şey. Ev yaşamına benim katılmam mümkün değil; Askerlikte örneğin yüzbaşılığa kadar çıktım oradan istifa ettim ama yine devlet için ve hep fiilen çalıştım. Emeklilik kararını verdikten sonra sağa sola bakmaya başladım, ama maddi bir konu aynı zamanda. Bu siteye benim ön bir sevgim de oluşmuştu: Burada oturan ODTÜ'lü hocalardan, Ayşe'nin [eşi Ayşe Bener Ilıcalı) de tanıdığı bir karı-koca dışarıya mı gideceklermiş, ne yapacaklarmış, burada bir daireleri varmış; hep konuşuluyor konu. Dediler ki, Eşyayı bir odaya kapatacağız. Gelsin işte burada -yazı mı yazacak, çalışacak mı- otursun. Sadece masrafım versin. Aman, ben oraya hemen kapandım ve Buzul Çağının Virüsü orada yazıldı. Gidip geliyordum, bir masa, bir yatak attım oraya. Ayşe de kızıyordu ama geceleri saat ikilere üçlere kadar çalışıyordum, roman orada bitti. Derken yine burada oturan ve yine Ayşe'nin tanıdığı bir hoca, buradaki dört kapıcının ikiye indirildiğini söyledi ve boşalan daire için hemen bir şey yapalım dedi. Burayı gördüm, bir harabe; kırmışlar etmişler, hor kullanmışlar; oturulacak halde değildi. Bir de dediğim gibi taşkınlar filan, yazdığım gibi. Ama her şeyi göze almalı, çalışma imkanlarını geliştirmeli, dedim. Ayşe'nin de İngiltere'ye burs işi çıktı, onu da gönderdim, yapayalnız kaldım. Parasal durum, onun maaşı kesildi, ben sadece emekli maaşıyla geçinir oldum, işler sarpa sardı. Derken dediğim çıktı, Şerafettin Uzuner'i görevden aldılar. Çok üzüldü, telefonla görüşüyoruz, Dava edelim, diyor. Peki, senin için alacağım ben bu kararı, dedim. Yürütmeyi durdurmayı da, göreve dönmeyi de ama seni iade etmeyecekler göreve. Danıştay'da da ayrı şöhretim var, elden ele dolaşıyor dilekçelerim... Şerafettin Uzuner, o zaman Yol-İş Sendikası ile ilişkimiz var, benim işçi lehine alınan pek çok karara katkım biliniyor, tanıyorlar. Daha önce de bir teklifleri olmuştu, kabul etmemiştim. İşte Şerafettin, Niye, dedi, danışman olarak çalışmıyorsun sendikada? Tuhaf bir şey tabii, bu sefer karşıya geçip işçi sendikasının temsilciliğini yapacaksın. Sadece Karayollan değil, Köy İşleri var, Bayındırlık Bakanlığı'nda başka yerler de var. Halit Mısırlıoğlu o zaman başkan, beni çok sever. Beni danışman olarak çağırıyorsunuz ama sizin gibi düşünmeyeceğimi bilin, gerçek danışman olmamı istiyorsanız geleyim. Giriş o giriş, 13 sene oldu ve 1992'ye kadar çalıştım. - Tabii, çünkü kendi dünyanızda yaşıyorsunuz. Ne kadar da bir evlilik içerisinde olursanız olun, ne kadar anlaştığınız bir insan olursa olsun, birlikle yaşamak sorunu var. Ziyaret var, birlikle bir yere gitmek var; biz bunu çok asgari bir düzeye indirdik. Ama daha önce de hiç zaman bulamazdım. Ancak garip bir şey de söyleyeceğim, bir sıkışıklık bile insanı dürtüyor. Ayrıca Dost, Yaşaması gibi kitaplar askerlikte yazıldı. Ne zaman yazardım biliyor musunuz? Nöbetçi olduğumda: Bir odam vardı, Etimesgut'ta, kapıyı kapatıp yazıyordum. Daktilosunu kendim yapıyordum, büyük bir coşku ile, Salim Şengil'in Seçilmiş Hikayeler dergisine gönderiyordum. O zaman Siyasal Bilgiler'de öğrenci toplulukları vardı; çok yetenekli çocuklardı, çok değerli arkadaşlar da vardı. Bunlardan biri, unutmuyorum, Oğuz Erdil'di. Karşılaştırmak değil de, Nazım'ın destanına yaklaşan bir eseri vardı çocuğun, çok duyarlı bir çocuktu. Benim Dost öyküsünü yarışmaya ite kaka soktular. Beni yazmaya teşvik eden kişi, tesadüf o jüride bulunan Memduh Şevket Esendal oldu. Jüride Orhan Veli ve Ahmet Hamdi Tanpınar da var. Yarışmacılar arasında ise Samim Kocagöz de var. - New York Herald Tribüne ile Yeni İstanbul gazetesinin ortaklaşa koyduğu, uluslararası bir ödüldü. Esendal, benim öykümü Salim Şengil'e övmüş ve birinci olmam için çalıştığını söylemiş. Beni görsün, demiş; ben o zaman askerim. Evine gittim, adam resim filan yapıyormuş, duvarlarda, çok nazik. Çok büyük coşkuyla karşıladı: Canım, 'Kasap' hikayesi de birinci olur mu? dedi filan. O zamanlar Amerikalıların traktör hücumu filan var, onu yazıyorlar. Dört öykü finale kalmış, benim ve Samim'in öyküleri var. Birinciliği tanınmamış birisine vermişler. Ben daha eleştirel yazıyordum, Salim Şengil de bilir: Erhan çok küçükken başladı yazmaya, o çok profesyonel, ama benim ilgim dile oldu. Ben daha bir eleştirmen olmayı düşünüyordum. Belki de babamın işte Farsçayı, Arapçayı, Fransızcayı iyi bilmesinden gelen bir şey, annem de Fransızcayı çok iyi konuşurdu. - Değildi ama çok okurdu, özellikle edebiyatı çok iyi bilirdi. Osmanlıcayı ve dili genelde çok iyi kullanabilmem onun sayesinde oldu; aslında kendisi fizikçiydi. Salim'in, Erhan'ın, diğer arkadaşların baskılarıyla öyküler yayımlamaya başladım. Bilge Karasu ile tanışıklığım, Oktay Akbal'la, Oğuz Atay'la, Cevat Çapan'la tanışıklığım hep çok genç yaştan başlayarak gelişti. Yani Ankara'da başka türlü: İlhan Berk buradaydı, Cevdet Kudret buradaydı, Sevgi Soysal buradaydı; böyle kendiliğinden oluşan, ekol de demeyeyim ama başka, bir başkent havası oldu. - Evet. Ama ben uzun zaman ara verdim. Ihlamur Ağacı Türk Dil Kurumu Ödülü'nü aldıktan sonra, ara vermek zorunda kaldım. Sendikada ise çalışabilirim umudundaydım ama bu sefer de onların sorunları ağır basmaya başladı. TDK Ödülü'nde de jüride Haldun Taner, Ergin Orbey, Necati Cumalı vardı; orada da bir çekişme olmuş. Tuncer Cücenoğlu ile aramızda paylaştırıldı ödül, Haldun Taner'in desteğini almışım. Onu da Berna Moran'dan öğrendim. Gelelim mekan meselesine. Arkadaşlar burası boşalıyor, filan derken, ben kaptım burayı. 1992 senesinde sendikadan emekli olduğum zaman, beni yer aramaktan kurtardı burası. 10 yıldır buradayım kısacası, bir kapıcı dairesinde: Şaşırdılar yani beni burada görünce. İsabetli olmuş, çünkü sendikadan ayrıldıktan sonra da gençten bir arkadaş vardı, babasının ofisini verdi. Orada tiyatro bölümünden iki arkadaş vardı, şimdi Mersin Üniversitesi'nde araştırma görevlisi oldular. Sonra Ayşegül Yüksel'le tanıştım, Sevda Şener'le tanıştım, o tutkundur Ihlamur Ağacına. Neden sonra, bir sürü serüveni vardır Ihlamur Ağacının, pat diye geçen yıl sonunda çıkardılar İstanbul'da, oynuyorlar şimdi. Mekan ihtiyacı, ta o zamandan beri içimde yaşattığım bir şeydi. Ama işte yaşımın neresine geldiğim zaman ancak böyle bir şeye kavuştum; ve ondan sonra da iyi kötü yedi-sekiz kitap çıkardım. İletişim'ciler el koydular. - Bağımsız kalıyorsunuz ama sizin için zaman da bir sorun haline gelmiyor değil, boğuşulması gereken bir zaman: Belki sıkıntı veriyor, kopuyorsunuz biraz, insanlarla ilişkiler kopuyor; yani hep dönüp geçmişi yaşamaya başlıyorsunuz. Gerçi uzun bir süre olduğu için aradaki birikimlerin yapıta dönüşmesi önemli ama onlar da sizi boğmaya başlıyor. Tabii onun karşılığını alamamak gibi bir şey de var, ister istemez; her ne kadar kendim için yazıyorum derseniz deyin, bunun toplumda bir yankı bulmasını istiyorsunuz. Kolay da olmuyor. Ben profesyonel değilim, bilgisayarla yazamıyorum. İlla kalem ve kağıt, kalemin kağıt üzerindeki izini, hışırtısını izleyeceğim... - Evet. Evet, işte, onların birbiriyle çatışmasını-çakışmasını; bunları yakalayamazsam olmuyor. Çok duruyorum üstünde ve en ufak bir harf yanlışı bile insanı çok üzüyor. Ama bakınız: Oradaki, Kulak öyküsündeki M ile N harflerinin yer değiştirmesi, ezan sesine karşı Beethoven sağırlığının getirdiği şey var ya, ezan sesinde duyulan sıkıntının yansıması var orada: Beethoven sağır olduğu için, dansı başıma diyorum yani, dansı başına değil. Bir harf hatası nereye götürüyor işi. Ya da ve düşmanlığım da var. Sadece bir Nurullah Ataç tutumu değil bu, gereksiz buluyorum da onun için. Zaten bize sonradan giren bir sözcük ve. Fransızca ya da İngilizcedeki ya da başka dillerdeki "ve değil, onlardan kopya ettiğimiz bir şey. Bir virgül bizde rahatlıkla bu işi hallediyor; ne gereği var? İşte bütün bu hastalığın, bu titizliğin getirdiği sinirlilikleri ben burada tek başıma hallediyorum. Başkasını da bu titizliğim ve sinirim nedeniyle başka bir saplantıya götürmek istemiyorum. - Şunu söylemek isterim: Toprağı bol olsun, Bilge Karasu, Cevat Çapan, Kuzgun Acar ile ilişkilerim beni o yana itti. Tiyatrodan başka kişiler, şimdi bale okulunda olan kişiler... Bir bu tarafı var. Ama bir de halk adamıyım ben. Ben askerken de halkla çok iç içeydim. Onların arasındaydım. Ankara'ya geldikten sonra, genç grupla, tiyatro, müzik, resim filan derken, bütün bunlar bana daha başka açılımlar sağladı. Mimari bakımdan şöyle düşünüyorum: Bende demek ki bu ilişkiler nedeniyle bir estetik oluşum olmuş: Bakıyorum ben! Örneğin ben Kızılay'a inemiyorum şimdi. Niye? Kızılay binası, şu yeni yapılan, üstüme yıkılıyor. Bilmiyorum, mimari yönden nasıl değerlendirilir ama. Kızılay binasının eski halini biliyorum, pek sempatik bir yapıydı: Bahçesinde oturulur, anlatmışımdır, sandviç, insanlar, çocuklar, şusu busu. Şimdi neden böyle bir şeyi Kızılay Meydanı'nın ortasına koydular, hala bilemem. İstanbul'a gittiğimde gene bakıyorum; işte Akmerkez. Herkes koşuyor, buluşuyor, bilmem ne. Bir kere işlevsel olarak da yanlışlıklar olduğunu sanıyorum: Giriyorsun böyle, nereden çıkacağını bilemiyorsun, ne tarafa gideceğini bilemiyorsun. Orada, içeride kalmanız bekleniyor ve alışveriş etmeniz. - Öyle oluyor ve büyük bir özenti gibi geliyor bana. O dikilen binalar, Sabancı'nın İş Bankası'nın kuleleri, bütün o güzelim Marmara Denizi, Boğaz manzaralarını kapayan binalar... Ben İstanbul'a daha önce gittiğimde Piyer Loti'ye giderdim, bakardım oradan. Haliç'in kötü bir görünüşü vardı, bütün gecekondular, kokular falan ama bakılırdı yine de. Şimdi epeyce düzelmiş ama. Doğu'da pek çok şehri biliyorum. Mardin'i biliyorum örneğin, sonra oradaki Süryani Kilisesi'ni biliyorum. Papazlarla çok güzel sohbetlerimiz olurdu, beni gezdirirlerdi. Bir defe çok bilgili insanlar, dillerine ve kültürlerine çok dikkat eden, çocuklarını yetiştiren insanlar. 1980'den sonra kulağıma geldi, baskıyla çok bozulmuş. Sonra mezarları çok ilginçti, kilisenin altında; gezdirmişlerdi orayı, dikine gömüyorlar ölüleri. Bir duvar yapılmış bodrumda, şapel biçiminde sade bir kilise, çok sade yaşayan insanlar, hala da kullanıldığını duydum. Hatta ben bir öykümde kullandım. Beni kabul eder misiniz? demiştim, Çile odalarından birinde kalabilirim. Ama o odaları hiç gezdirmiyorlar. Çok sade yaşamın içinde dil çok önem kazanıyor. Türkçeyi de çok iyi kullanıyorlar. - Şehir olarak, İzmir ve çevresi iyi. Yöresi de. Eski Foça, hatta Yeni Foça da güzel. Ayvalık, yine eski şehir. İstanbul'da yine de benim için Ada, Adalar önemli. Küçük adalar daha çok, Burgazada'yı daha seviyorum. Oraya gittiğim zaman mutlanma olabilir içimde, kalabilirim de. Karadeniz şehirleri bir de, özellikle ta çocukluğumun Trabzon'u olabilir. Pek yaşamadım ama geçişlerde hep gördüm, Erzurum-Rize arasından Ziganalar'dan sonra, Spikörleri, Gümüşhane tarafına doğru. Gümüşhane de iyidir. Ruslar geldiği zaman kendi yapılarını taşımışlar tabii, demir- yollarını da. Doğu'da Tatvan, Van çok ilginçtir. Oralarda yaşamayı sevebilirim. Adana ve Mersin'i sevmiyorum ama sempatim yok. Biraz iklimlerinden dolayı. Sinop beni çok çekiyor, anlatılanlar ve Sabahattin Ali öyküleri nedeniyle. Kalesi... Güneyde, Fethiye ile pek barışamadım. Sivas'ta bulundum, orası da ilginç. Ve Kıbrıs; orada bulundum, İngiliz Koleji'nde okudum orada; Erhan Bener orada doğdu. Evimiz de çok enteresandı, Lefkoşa merkezinde. Bir başka şehir olarak da Amasya. Amasya'dayken küçük bir çocuktum ve Amasya mağaralan içinde, mezar ve türbelerinde kaybolurdum. Benim yazılanına da girdi. Ferhat'ın Şehri ve Şehzadeler Kenti Amasya. Yeşilırmak çok ilginçtir ve dedem orada gömülüdür, mağaralardan birinde. Çevikçe Mahallesi'nde, mezarlıktan gelen yan sokak üzerinde idi evimiz. Erol Çevikçe ile orada tanıştık. Kıbns'tan gelince ilginç de olmuştu: İngilizceyi rahat konuşan bir çocuktum ve Amasya'ya döndük, Amasya'da görülmemiş bir şey. Sınava tabi tuttular ama Kıbns'taki İngiliz Okulu çok disiplinli ve sıkı; bilgiler ve dil yönünden bir yere oturtamadılar. Annemi de ilginçtir, Merzifon'da, Fransızların açtığı bir misyoner okulunda okutuyor dedem. Dedem de Merzifon'da kadı. Kadıefendi de, tek Türk kızı olarak kızını o okula veriyor. Kadı dedem de son derecede uyanık bir adam, 1908'de II. Meşrutiyet ilan edilmiş filan, Kadı, kızını gavur etti demişler. Ne ki, demiş ki, Kızım Müslüman. Ona dini bilgiler vermeyin, ama bir dil öğrenmek, kültür öğrenmek, sizden istediğim bu. Babam Çanakkale Savaşı'ndan İstanbul'a dönüyor, daha sonra Anadolu'ya geçiyor. O zamanın da etkin insanları, Milli Eğitim Bakanlığı'ndaki arkadaşları. Muştaki Necati, Reşit Galip galiba, herhalde o da var. Onlarla ilgili de kız kardeşim bir çalışma yapıyor; ana tarafını ve baba tarafım inceliyor, çok değerli bir belgesel çıkıyor ortaya. En küçük dayım mesela Kars'a gitmiş, onun yaşamı; ondan bir büyük dayım, onun yaşamı da ilginç. Bu büyük dayım, ilahiyat okulunu bitiriyor, geliyor, o zaman işe başlayabilmesi için icazet alması gerekli; kadıdan icazet alabilmesi gerekli şer'i hükümlere göre. Kadıefendi dönüyor bakıyor, dünya değişiyor, Ne, diyor, o kafandaki? Çağdaş eğitim de başlamıştır. Sen git, diyor, Hukuk Fakültesi'ni de bitir, ondan sonra gel. Adam gidiyor, İstanbul'a, Hukuk Fakültesi'ni de bitiriyor ve icazet alıyor, Gümüşhacıköy'e, oranın hakimliğine tayin ediliyor. Savaş da devam ediyor bir taraftan. Adamcağız, kalp hastası diye askere almıyorlar. Küçük dayım götürüyor onu: Trajik bir hikaye. Diyeceğim, dil meselesi oradan; annem orada beş-altı sene devam ediyor okula. Öte yandan babam, 1. Dünya Savaşı'ndan sonra, ki Çanakkale'de ağır topçuymuş; oradan burnu kanamadan kurtuluyor nasılsa, İstanbul'a dönüyor. İstanbul'dan Anadolu'ya geçiyor. Amcam ise Cemil Sena. Felsefeci babam harita okuyor. Amcam da arkasından kaçıyor evden. Babama biraz altın falan vermişler evden. Halep İdadisi'nde okuduktan sonra İstanbul'a dönmüş, parası bitiyor, rehberliğe başlıyor. Turistlere ve acemlere, İstanbul'u gezdiriyor, Arapça ve Farsça bildiği için. Amcamı da Yüksek Muallim Mektebi'nde okutup Fransa'ya gönderiyor. Sonra 1928-1930 arasında birbirlerinden kopuyorlar. Komik ve trajik hikayeyi araya kıstırayım. Dönünce babamı Maarif Müdürlüğü'ne atıyorlar, devri için çok önemli bir görev. Ama babamın aldığı ilk talimat ise, misyoner okullarını kapatmak. Ve ilk işi de Merzifon'daki annemin okuduğu misyoner okulunu kapatmak. Babam, hitabeti güdü, halkla ilişkileri iyi olan bir adam, eşraf karşılıyor Merzifon'da; öyle resimleri var ki, insanın aklı durur. Öyle kürsü mürsü yok, halkın ortasında nutuk atabilen bir adam; çok da seviliyor ve bekar. Yaşı çok ilerlemiş, Darülfünun ve savaşlar... Ailesiyle buluşması da çok keyifli; amcam, babam, bir amcam daha var, bir de halamız, dört kardeş. Hepsini kaybettik şimdi, en uzun da amcam yaşadı, İstanbul'da. Hasan Ali ile çok samimiydi. Sanıyorum o masondu. Uzun zaman eğitimci olarak çalıştı ve pedagoji, felsefe kitaplan var. Sonuç olarak babam gelince, hemen Evlendirelim, diyorlar. O zaman okuma yazması olan da pek az. Esnaf çocuklan bile kemküm. Düşünüyorlar, kadı ölmüş ama büyük dayı sağ, çok oturmuş, kültürlü bir aile. Babamın yaşı oldukça ileri 30; annem de evde kalmış kızlardan biri, 21 yaşında, o zamana göre; tatlı hikaye. Görüşmek istemişler, görüşüyorlar; babam annemin Fransızcasına dikkat etmiş: Annemin Fransızcası daha iyi, babama nazaran; ayrıca çok alımlı bir kadın, olumlu bir hava esmiş. Yıl 1921. Yine bir hareketlenme oluyor, babamı yine askere alıyorlar, Samsun Sahil Koruma gibi. Ve ben orada doğuyorum. Yıl 1922. Diyeceğim, yaşamöyküsü bu. - Öyle. Soyağacı falan diye düşününce insan, bir akrabamız var, şimdi emekli başsavcılıktan, İzmir'de yaşıyor. Bize karşı büyük sempatisi var, Sinop'ta savcılık yaptı. Ana tarafından gitmiş, bizim için de alay konusu olurdu. Amcam, Bizim tarikatımız Mevleviliktir derdi. Babamla İstanbul'a gittiği zaman, Mevlevi dergahları varmış, insan aç kaldığı zaman falan koruyorlar. - Evet. Hasan Ali de oradandır değil mi? Öyle anımsıyorum. - Sanıyorum. Babam kurallarını getirdi, dervişliği, kitaplarını, Doğu edebiyatını büyük ölçüde ondan öğrendik. - Raşit. - Soyadı ile ilgili farklı bir durum var. Önce bir soyadı kargaşası başlamış iki tarafta da, bir türlü karar veremiyorlar. Cemil Sena o zaman Ongun diye bir soyadı almak istiyor; onu da babam beğenmemiş. Böylece ayrı soyadları oluşmuş. Sonra amcam, birbirlerinin takma adları var; mesela amcamın Sena- adını babam koymuş, o da ona Sina adını; koymuş. Cemil Sena ve Raşit Sina. Sonradan Ongun soyadını amcam da beğenmedi, kaldırttılar. Erhan adını da ben koymuştum kardeşime, bu Vüs'at adı epey dert çıkarıyordu başıma. Güneş de benim koyduğum bir ad, takma adı kız kardeşimin, asıl adı Bilge. - Olur tabii. Askerde epeyce kaldım ben, 12 sene, askeri mahfel deyimi de vardır. Her yerde böyle bir mekan yapmışlar. Biraz da steril oluyor, yüzeysel bir şey oluyor ama. Sivil kişiler ve mülki erkanı, bunların bir tür sosyal hareketliliğini aktarabilen, onlara öncülük yapabilen yerler. Balolar düzenleniyor bu tür yerlerde, oyunlar sahneleniyor. Mesela Erzincan'da bir hükümet konağını hatırlarım; orada böyle şeyler yapılırdı. Öncülüğünü babam yapardı; annemle ilk dansı yaparlardı. Onları anımsıyorum. - Pek kasvetli değil de, yine şehir kulübü deyince bir örgütlenme var. O yörenin ileri gelenleri, ruhban sınıfı, esnaf, memur takımı orada örgütlenirler. Oralarda daha çok politika konuşulur. 1950'leri, 1946'lan anlattım ben daha çok: Şehir kulübü ilişkilerini, oluşumlarını, küçük çapta fabrikatörüydü, dişçisiydi, Halk Partisi'nin yıkılması için uğraşan grubu; Demokrat Parti'nin gelişmesi için çalışanları... O zaman Celal Bayar gençlere yöneliyor ve gençlere de sola doğru, guya, yöneliyor. Bir arkadaşım, 1947'de ünlü Husumet Andı metinlerden birini kaleme alanlardan biriydi. Diyeceğim, şehir kulübünün öyle simgesel bir yanı var ve birçok yerde de devam ettiriliyor galiba. Şehir kulübü böyle. Bir de askeri mahfel. Onu da söyleyeyim. Başka var mı? - Şöyle. Biz Harp Okulu'ndayken İkinci Meclis'in altındaki parka giderdik, orası açıktı, çok otururduk orada. Fakat ben Çiftliğe çok giderdim. Çiftliğin çok güzel bir bahçesi vardı, orada müzik yapılırdı, piyano, keman ve benzeri müzik eşlik ederdi. Gençken arada bahçede dans ediyorduk. Küçük lokantalar vardı ve o arada da Çiftlik Lokantası. Çiftlik Lokantası hem bir bina olarak ilginç bir yanı vardı, yemek salonu çok hoştu. Servisi iyiydi, Karpiç gibi özeldi: Yazarlar, gazeteciler, Can Yücel, pek çok yazar ve şair. Nurullah Ataç oraya gitmedi bir tek. Kızılay'da tavuk suyuna çorba yapan bir lokanta vardı. Onun bitişiğinde, bir kıraathanede otururdu Ataç. Biz orada buluşurduk. Keyifli görüşmelerimiz olurdu orada. Geçende ölen Ahmet Kabaklı bir şiir yazmış; bakın hemen anılar üşüşüyor insanın üstüne; bir gittiğimde dedi ki, Ben Ahmet Muhip'i severim, ama bundan daha iyisini yazamazdı. Müthiş bir belleği vardı; çok güzel bir şiirdi, şimdi adını hatırlamıyorum, ezbere okudu. Oktay Akbal'la tanışıyor musun? dedi. Hayır, dedim. Evine gidelim, dedi, orada tanışırsınız. Yolda, Ahmet Kabaklı şiirini tekrar tekrar okuyor. Kiminle karşılaştık, Suut Kemal'di herhalde, böyle üst düzeyde bürokrat havası taşıyan bir adamdı. Hemen durdurdu onu. Zaten ilk tanıştığı kişiye sorduğu sorulardan biri şuydu: Ben dinsizim. Sizin bir dininiz var mı? Böyle bir soru, şaşkına döndürürdü insanları. Nefis bir adamdı, çok şey öğrendim ondan. Neyse, yolda giderken durdurdu adamı. Sana bir şiir okuyayım, anlamazsın ama, dedi. Çok güzel okudu şiiri. Nasıl buldun şiiri? Eh, dedi adam. Söylemiştim anlamazsın diye, dedi. Hadi güle güle. Adamı sepetledi, biz yolumuza devam ettik. Nerede oturuyordu Oktay? Yine Kızılay'ın ortasında, Saraçoğlu Mahallesi'nin oralarda küçük bir sokakta, küçük bir bodrum katında oturuyordu. O zamanlar herhalde Tercüme Bürosu'nda mı çalışıyordu? Öyle olsa gerek. Gittik. Pazar günü müydü üstelik, çamaşırları asmışlar. Karısı toplayıverdi, ama çok yakın oldukları için habersiz gidilebilen bir kişi. Bak, dedi, işte, benim için bu da bir edebiyatçı. O zamanlar birkaç öyküm çıkmıştı, fazla yoktu. Ataç'ın bir huyu vardı, sevdikleri hakkında yazı yazmak istemezdi. Tuhaf bir şeydi. Bana kızıyordu: Boğuyorsun adamı, ne biçim öyküler bunlar? Bazıları çok isterdi, apaçık bir şey yazmasını, çünkü o yazdığında, kıyamet kopuyordu. Oktay o sırada bir öykü yayınlamış, onun ağzından bir şey duymak istiyor. Ataç'ın çok kızdığı şeylerden biri; Aziz büyüğüm, üstadım, filan gibi adlandırmalardı. Karısını kaybetmişti, onun yüzüğünü de kendisininkiyle üst üste takıyordu; çok çabuk aşık olurdu; kısacası çok hoş bir adamdı. Oktay dayanamadı, Kızmayın ama nasıl buldunuz? dedi. Sen öykünü bırak, dedi Oktay'a, benim yazılarımı okuyorsun, değil mi? Okuyorum. Son Ulus gazetesindeki Kezban'a Mektuplar mıydı, o başlık altında yazdığı yazılardan birini, böyle başını kaldırdı, oldukça uzundu. Tamamını ezbere okudu. Ondan sonra da döndü, Ben böyle çalışıyorum, böyle yazıyorum dedi. Zorlu bir gösteri yaptı. Ataç genç öldü, üremiden. Bursa'ya bir edebiyat günleri gezisi yaptık. Bursa milletvekilinin eşi Faliha Hanım düzenlemiş ve pek çok ilden yazar ve şairi Bursa'da toplamış. Bizi orada ağırladılar. Müthiş bir sofra hazırlanmış Çelik Palas'ta. Ataç'ın yanında, Faliha Hanım, onun yanında ben oturuyorum. Attila İlhan'ın Pia şiirini seviyor, hoş bir hanım. Karşı tarafta da, İstanbul'dan özellikle Doğu edebiyatını bildiğini sananları da çağırmışlar. Onlar da bu edebiyat toplantısında, işçi gruplan falan da vardı. Ataç'ı küçümsüyorlar. Dinledi herkesi. Efendiler, siz Şeyh Galip'i biliyor musunuz? Tuttu ezbere Şeyh Galip'i okudu herkese, bunlar sus pus, tabii. Nurullah Ataç hep şiirler okuyor, oradan bir de bana laf atıyor. Derken bir de baktım, Ataç, Faliha Hanım'a tutuldu. Orhan Veli, Orhan Peker, Oğuz Atay, Salim Şengil, Nezihe Meriç, Yakup Kadri, hep gazete ve dergi çevrelerinde, yazar ve sanatçı çevrelerinde tanıdığım insanlardan bazıları. - Vallahi içim kaldırmıyor. Zaten biraz tedirginimdir, kolay ilişki kuramam. Mesela, ne bileyim, herkes Kürdün Meyhanesi der, ben Kürdün Meyhanesi'ne girmedim. Buna karşılık Gardiyanın Meyhanesi diye bir yer vardı, Oğuz Atay geldi mi onunla giderdik, Ulus'ta. Ama İstanbul meyhanelerine taş çıkartacak küçücük bir yerdi orası. Çok keyifli mezeler verir, tek sıra masa dizerdi. - Arka taraflarda, Hacıbayram'ın arkasında. Orayı hala merak ederim. Sonra sahibi adamcağız öldükten sonra Kızılay'da bir yer açtılar, ama sevmedim orayı. Bol bol Tavukçuya giderdik, eskisine ama salaş Tavukçu'ya. O zaman sobalı. - Evet. Hep hamsi üzerine giderdik Daha doğrusu ben elma ile rakı içerdim. Sonra bir şeyler yerdik. Oraya kadınları ben soktum ilk kez. Şimdi sahibi pastaneler zinciri de açtı. Karpiç'e, Baba Karpiç zamanında çok giderdim. Çok acemiydik ilk gidişimizde. Önemli bir yerdi, biz de çekiniyorduk Girdik kapıdan, Baba Karpiç hemen anladı acemiliğimizi, Buyrun beytiğim, deyip davet etti, şef garsona işar eder falan. Liste geldi ama yemeklerin çoğunu bilmiyoruz, Ankara Tava filan gibiler dışında bilmediğimiz isimler. Bir de tereyağ gelmiş, duruyor, biz komşu masalara bakıyoruz nasıl yeniyor diye. Gene gelin, dedi Baba Karpiç. Sık gelin. - Evet. Benim müzikle ilk temasım da çok hoştur. Ankara'ya ilk gelişimizde bir operaya gidişimiz vardır. Madam Butterfly. Taşrada olmayan bir şey. Gittik. O zamanlar henüz Opera binası bitmiş değil. Küçük Tiyatro kullanılıyor. Girdik oturduk. Bir süre geçti, finale doğru yaklaşıyoruz. Harakiri yapılacak, yapü. Ama bir uzun tirad, arya var. Bizi büyük bir sinir aldı, gülme krizi tuttu. Bizi kovacaklar, dedim, çıktık. İlk deneyim bu oldu. Ama ondan sonra sürdürdüm ben. - Hay hay. Şimdi, burası işlikten çok bir sığmak olarak var. Küçük ev diye bir ad taktık, kolaylık olsun diye. İlk geldiğim zamanlar yadırgadılar. Böyle bir amca geliyor, garip biri. Onu anlatmadım, bir kapıcımız vardı, onun bir kızı var, ama ne kadar tatlı bir şey. Hatta, İletişim'de Ümit Kıvanç vardır, bana gelmişti Fatih Özgüven'le birlikte. Bana uğruyor camdan, bu kızda beklemeyeceğiniz ölçüde bir güzellik. Ümit böyle hayranlıkla bakakaldı, Nasıl bir çocuk bu yahu? Nerden buldun bunu? diyor. Burada, diyorum, o beni buluyor, arada bir geliyor, böyle iki satır konuşuyoruz: Kuşlardan, börtü böcekten; özellikle kuş merakı vardı, babası da kuş aldı ona. Neyse, bu ilk tanışmalarda çocuklar daha ilgi kurmamışlardı, sığınak, gecekondulara bakıyor. Gecekondu çocuklan, buradaki yaşam tarzını görüyor: Onlarla arkadaşlık kurmak istiyorlar, aileleri istemiyor. Tabii çocuk bahçesi gibi bir şey var, onlar istifade edemiyorlar, bir hınç. Şimdi bir de buraya böyle bir adam geldi; burada bir sığmakta, kapıcı dairesinde oturuyor, yazı yazıyor filan. Garip bir adam daha çıktı. Şimdi onların öfkesi, bütün buraya yayılabiliyor, daha ileriye müsaade edilmiyor. Bir de şurada ara bir yer var, oraya sokulup sigara içiyorlar falan. Daha ziyade bir gürültü kaynağı olmaya başladı; hem de arka bahçeye molozlar atılıyor filan. Öyle olunca pencerelere sineklik yaptırdım. Bir gün geldim baktım, sigara söndürülerek teller delik deşik edilmiş. Nasıl yapayım, kapıcıyı çağırdım, Bunu yenilet, yeniden yaptır, dedi. Sonra aklıma geldi, plastik tülden değil de dayanıklı bir şey yapmak lazım, ne yapalım? Tel al, dedi, teli kolay kolay yakamazlar. Dostluk kuruyorum onlarla. Burada oynuyorlar, gürültü yapıyorlar falan, göz yumuyorum onlara ama arada bir Çocuklar evlatlar, ben burada çalışıyorum, ne olur fazla gürültü etmeyin. Öbür tarafta arkadaşlarınız var, çocuk bahçesi var, oraya... diyorum Bizi almıyorlar, diyorlar. Bisikletleri var, bisiklete biniyorlar, vermiyorlar, bir çekişme aralarında. Ayrıca zarar verme, buraya gelip arka bahçeye çişlerini filan yapmalar. Hınç... Şimdi o hadisenin tekrar edeceğinden endişe ettiğim için çocuklar bir araya toplandıklarında, Merhaba çocuklar, dedim. İçlerinden biraz daha uyanıkça gördüğüm birine, Bak yavrum. Ben buraya sizler için değil, sinek teli yaptım, yakılmış tel. Yine böyle bir şey olur, yangın çıkar, size de zararı dokunur. Bunu yapan var, kim? Tanıyor musunuz? dedim. Tanıyoruz, dedi birisi. Kim, nerede, filan. Tarif etti evini. Esrar mesrar da içiyorlar... Sigara içiyor musunuz? İçiyoruz, O tarif üzerine kalktım, bu gecekondu mahallesini göreyim ben. Gerçi tanımadığım şey değil. Burhaniye'de yaşadım ki, aman Allah, köyden bozma bir yer. Güneydoğu'da Siirt, çok geri bir zamanda gitmiştim, su içemiyorduk, tifo tehlikesi, bütün gün çayla dayanıyorduk. Yani görmediğim şeyler değil bunlar. Ama Ankara'nın göbeğinde, bütün bu vadi dolu. Müthiş bir nüfus dolu; bu olayı da bahane ederek, ben de sora sora evi buldum. Evde pencere camı yok; naylon, çul, çaput. Kapı uyduruk, bir yerden bulmuşlar. Tuğlalardan, sıvasız, basit bir yer. Çok kötü. Çaldım kapısını, yaşlıca bir kadıncağız çıktı. Önce polis sandı, korktu, filan. Korkmayın, dedim, sığınakta, kapıcı dairesinde oturuyorum. Nasıl oluyor yani, diye düşünüyor; bir beyefendi geliyor, kapıcı dairesinde oturduğunu söylüyor. İnandırıcı gelmedi ona ama. Oğlunuz var mı? Var. İşi var mı? Yok. Sağda solda sürtüyor. Ben, dedi, büyükannesiyim. Ve olayı anlattım ben, Oğlunuz yapıyormuş, çocuklar söylediler. Söyleyin, yapmasın... Kadın ağlamaya başladı. Ben de çok üzüldüm. Ama olay kesildi. - Evet ama yeni ve koskoca binalar yapılıyor, altyapısı düşünülmüyor. Bu çok büyük bir eksiklik. - gloriagnes liked this - okuyucu-01 liked this - edebiyatsoylesileri posted this