Refik Halid Karay'ın Anahtar adlı romanı, yazarın yedi yıllık suskunluk döneminin ardından 1947'de yayımlandı. Anahtar'ın yayımlanacağı gazete ilanlarında yer aldığında, Akşam gazetesi muhabiri Cemalettin Bildik, hemen yazarın kapısını çalmıştı. Okurlar, bir muharririn ne gibi şartlar altında roman yazdığını, kahramanlarını hayattan mı yoksa hayalden mi aldıklarını nasıl merak eder ve öğrenmeğe çalışırsa; bende de romancılık tarafını yedi sene müddetle frenleyen üstadı Anahtar"ı başında görmek, imkan bulabilirsem enteresan taraflarını açıklatmak merakı uyandı. Bir taraftan okurların, diğer taraftan da kendi merakımı giderebilmek ümidi ile üstadın Bomonti'deki apartmanına gittim. Apartmanına dedim diye kendisini mal sahibi sanmayınız, birçoklarımız gibi o da bir katında kiracıdır. - Hoş geldiiin, diyor. Hangi rüzgar attı seni buraya... - Evet, diyor, ayakta... Çünkü oturmak hoşlanmadığım bir şey... Konuşuyoruz amma, zihnimi meşgul eden yegane şey, Anahtar romanıdır. Hep o mevzuya temas etmek fırsatını arıyor ve türlü sualler arasında; Merak ettiğiniz şey 'Anahtar' mı? İşte... dedirterek yazıyı tomarı ile uzatmasını temin etmeği düşünüyorum. - Ben, diyor, çocukluğumdan beri anahtara karşı son derece merak duyarım. Bu merak, size bir anahtar koleksiyonu yaptırmış da olabilir! - Ne olacak, diyor, kaşık işte... İnsan öyle her merak ettiği şeyin koleksiyonunu yapmağa kalksa bütçeyi kediye yükler... - Hatta o merak öyle bir hastalıktır ki insanda kediye bile yükleyecek bütçe bırakmaz... Kaşık koleksiyonunu gözden geçiriyorum: Hindistancevizi kabuğundan, sedeften, deniz mahlukları kabuklarından yapılmış, sapları mercan işlemeli boy boy hoşaf, muhallebi, pilav, tatlı kaşıkları... Türk ince sanatının pek nefis numuneleri. - Mademki, diyorum, anahtara karşı çocukluğunuzdan beri merak duyarsınız. Onu ihmal etmemeliydiniz! - O merak başka merak! Koleksiyona gelmez... dedikten sonra ilave ediyor: Asıl hoşuma giden anahtarlar babamın kasa anahtarlarıydı. Yani Maliye hazinesinde içleri altın dolu olan çelik kasaların anahtarları... - Yooo! diyor. Bak buna cevap veremem... - Bütün mesele, diyor, tefrikada bir merak uyandırmaktır. Onu şimdi söyleyiversem ne işe yarar... Zaten anahtar, haddizatında gayet merak verici bir şeydir. Her anahtarın da kendisine mahsus sıkı sıkıya sakladığı bir sır vardır ve o sırrı, kilidini bulmadıkça vermez... - Açık hava, güzel hava, manzara şu ve bu... Saçma şeyler bunlar. Fıkra ve makale gibi gündelik yazılar bir mecburiyet tahtında her yerde yazılan yazılardır. Fakat roman buna benzemez, dekordan ziyade zamana muhtaçtır. Mesela yazdığım "Anahtar iki seneden beri zihnimde yavaş yavaş canlanan bir romandır. Tipler bu zaman zarfında ağır ağır görüldü ve elle tutulur bir hale geldi. Nasıl başlayacağımı buldum ve başladım. Eser yarısına geldikten sonra da nasıl bitireceğim bir gün kendiliğinden doğdu. Roman yazarken öyle kıyı köşe tenha yerlere çekilemem. Şehir kalabalığı isterim. Penceremden baktım mı bir insan kalabalığını, halkın nasıl geçtiğini görmeliyim. Çünkü romanda insan yaşatılıyor. Bir kimyager için laboratuvar ne kadar lüzumlu ise, bir romancı için de şehir kalabalığı o kadar lüzumludur. O şehir kalabalığı, o insan kaynaşması arasında romancı, başkasının hiç ehemmiyet vermediği bir tip bulabilir ve belki o tip de romanın kahramanı oluverir... Hatta tip, muharrire bir hikaye de ilham eder... - Bizde, dedi, saat tam 13 oldu mu öğle yemeği yenir. Gitmeyin oturun da, Allah ne verdiyse yemeği de birlikte yiyelim... - Bu tuzlukta, diyor, tuz ne kadar rutubetli yerde olursa olsun katiyen top top olmaz... Çünkü içinde değirmeni vardır. Şu ufacık sapı parmaklarınızın ucu ile usulcacık çeviriverirseniz toz gibi tuz akar... Tekkeyi bekliyen derviş muradına erermiş... Nihayet bir hayli meraklı şeyler sızdırmağa, hatta üstadın mutfaktaki musluğun köselesini değiştirmeğe gitmesinden istifade ederek masası üstünde duran "Anahtar"dan epeycesini okumağa ve birçok yerlerini not etmeğe vakit bulabildim. gösterdiği ateşleriyle insana bir ocak başı zevkini tattırıyor. Müsveddenin birinci kağıdında bir apartman anahtarının resmi var. Eli her işe yatkın olduğuna göre, muhakkak ki bu resmi de kendisi yapmıştır. En temiz müsvedde veren muharrirlerin başında Refik Halid Karay gelir. Bizim Cemal Refik de matbaaya temiz ve okunaklı müsvedde vermekte ikinciliği alır. Nihayet üstadın musluk tamirinden yazı masası başına dönerek ve beni "Anahtar müsveddelerini gözden geçirir vaziyette görmesi işime yaradı. - Hayrola? dedi. Romanın ilk okuyucusu mu olmak istiyorsunuz.? - Evet müsaade edeyim, oku ve sonra da gidip nasıl bittiğini birkaç satırla yazıver... Böyle bir şeyi aklımdan bile geçirmem. Merak ettiğim elbet şu... Yedi sene durduktan sonra bu defaki romanınızda nasıl bir lisan kullanmış olmanız. - Romanımı, dedi, bundan yirmi sene evvelki lisanla yazdım. Üsluba, sarf ve nahiv kaidelerine çok ehemmiyet verdiğim malum. Şunu da söyliyeyim ki son üç romanım İstanbul üzerine yazılmış romanlar değildir. Bu Anahtar"da ise tamamiyle İstanbul'u ele aldım. Hem de bütün vaka iki aya sıkıştırılmıştır ve İstanbul'un son senelerine, yani bugünkü vaziyetine aittir. - Bundan evvelki romanlarımda mesela Sürgün, Çete ve Yezid'in Kızı romanlarımda her çeşidine başvurulmuştur. Bu sefer Anahtar süjesini zaruri olarak yüksek sosyete içinden alıyorum. Çünkü daha aşağı tabakaya düşürmüş olsam işin sır tarafı kalmaz... - Zira şüphelenen koca, vakayı bir cinayetle bitiriverir... - Ben her şeyden evvel realist bir muharririm. Hakikatle mutabakatı olmayan hiçbir tahlilim ve tasvirim yoktur. Ne yazdımsa muhakkak onun hayatta bir örneği ve bir eşi vardır. - Çay davetleri, balolar, Boğaziçi gezintileri, Beyoğlu'nun meşhur lokanta ve pastaneleri gibi yerlerin tasvirleri vardır. - İşte, diyor, bütün ömrümüz bu divanda geçiyor... Evin en çok sevdiğim yeri burasıdır. - Amma da sual soruyorsun be birader! diyor. Neredeyse beni bülbül gibi söyletip romanımı yazıvereceksin... Mesele ele geçen anahtarın kimin kapısını açmasıdır. Romanda bu anahtarla birçok kapıların önüne gideceğiz, tecrübe edeceğiz; bakalım hangisini açacak? Tabii bu anahtar kendi kilidini bulacaktır. Bulduğu zaman bir ihanet karşısında mıyız, yoksa hiç akla gelmeyen yepyeni mesut bir hayatın kapısı mı açılacak? - Az daha onu da ağzımdan kaçırtacaktın... "Anahtar daha ziyade bir kıskançlığın tahlilidir. Mesele, bir kadınla alakalı anahtar karıştığı için daima şüphe ve merakı devam ettiren bir polis romanı mahiyetini de alıyor. Muhakkak ki aşk tarafı da vardır. - Hah, diyor, işte böyle sualler sor? Son yedi sene içinde niçin roman yazmadım?.. Niçin yazmadım... Yazamazdım da onun için yazmadım... Başlıca sebep harp hali idi. Lüzumu kadar başımı dinleyemiyordum. Gündelik vakalar beni fazla meşgul ediyordu. - Şimdiki vaziyet herhalde, yüz binlerce kişinin harp meydanlarında öldüğü zamanlarla kıyas kabul etmez. Bugün de geçim darlığı ve zorluğu varsa da artık bu tabii bir hal aldı. - Evet alıştık ve alışıyoruz... Roman kahramanlarınızın adını öğrendim, dedim; birisi Perihan, diğeri de Kenan... - Nereden biliyorsun?.. - Onlar, diyor, ahbaplık ettiğim birer dost gibi canlıdırlar; bütün yüz hatlarına kadar bilirim... Gözlerinin rengini de tanırım. Belki onları, şimdi tanıdığım kadar yazıda belirtememişimdir. Fakat kafamda herhangi canlı mahluktan daha canlıdırlar. Yolda rastlayacağımı bile sanırım... - Sakın, diyordu, romanın sır tarafını vereyim deme!... Bak sonra, bugünkü kadar dostane konuşmayız... Ben, okurların merakını tatmin edebilmek gayretiyle konuştum. Anahtar"ın sır tarafını verebildim mi, veremedim mi, onu Refik Halid Karay üstadımız bugün yazıyı okuduktan sonra anlayacağım.


Sağlığında kırk beygir gücünde yazı makinesi olarak adlandırılan Ahmet Mithat Efendi, ölümünden 38 yıl sonra yine gazete sayfalarındaydı. Üstat bu kez de, Anadolu gazetesinden İrfan Hazar'ın sorularını yanıtlayarak, matbuata hizmet etmişti. Ahmet Mithat Efendi'nin ve İrfan Hazar'ın hayatına ilişkin bazı bilgiler ise, 1950 yılında Anadolu gazetesinde yayımlanan söyleşinin sırat köprüsünde yapıldığını gösteriyor. 1844 ile 1912 yılları arasında yaşayan Ahmet Mithat Efendi, 1873'te bir makalesi yüzünden suçlanarak Rodos adasına gönderildi. Sürgünde geçen 38 ay boyunca çok sayıda eser yayımladı; Medreseyi Süleymaniye adlı bir ilkokul açtı ve çocuklara ders verdi. Hasan Mellah, Hüseyin Fellah, Dünyaya Yeniden Geliş Yahut İstanbul'da Neler Olmuş gibi eserleri ile Kırkambar dergisine gönderdiği yazılar da bu dönemin ürünüydü. Genel aftan yararlanarak İstanbul'a geri dönünce İttihat gazetesini çıkardı, romanlarına yenilerini ekledi. 1878 yılında ise dönemin en etkili ve uzun ömürlü gazetelerinden olan Tercümanı Hakikat'ı kurdu. Hüseyin Rahmi Gürpınar, Ahmet Rasim, Esat Mahmut Karakurt, Halit Ziya Uşaklıgil ve Muallim Naci'nin de imza attığı bu gazete, Yazı Makinesi'nin durmasından sonra da uzun süre yaşadı. İki yüzden fazla eser yayımlayan Ahmet Mithat Efendi'nin en büyük arzusu kitap okuyan bir toplum yaratmaktı. Söyleşinin ironik bir yanı da, konuşmayı gerçekleştiren çevirmen, deneme, öykü ve roman yazarı İrfan Hazar'ın ölüm tarihinin 1950 olması... Doğum tarihi 1898, asıl mesleği Türkçe öğretmenliği. Bu konuşmanın yayımlandığı sırada Anadolu gazetesinde kadrolu yazar olarak çalışan Hazar'ın çeviri ve telif romanları ile öyküleri kitap olarak basılmadan gazetelerde tefrika halinde kalmış. Romanlarından bazıları Meçhul Muallim, Karanlıkta Kalan Adam, Ölüm Çemberi; bir çeviri romanı ise Öldükten Sonra Korkunç İfşaat adını taşıyor. Okuyacağınız söyleşinin orijinal başlığı ise Ahmet Mithat Efendi İle Ölümünden Sonra Mülakat. - Yarım okka Meşrutiyet makalesi lütfeder misiniz? - Eski okka mı, yeni okka mı? - Yeni... Fakat rica ederim taze olsun. - Rahatsız etmiş olmayayım sizi efendim. - Estafurullah, estafurullah evladım; dünyanızın bunca meşagıli kesirei mühimmesi meyanında bendenizi nasıl derhatır ettiniz!- Bilakis, zatıaliniz gibi büyük mürşitlerimizi biz hiç unutmuş değiliz ki üstadım... Sizi rahatsız etmekten maksadım... - Yoksa mülakat mı yapacaksınız benimle? - Evet üstadım... Şöyle teşehhüt miktarı bir mülakat. - Peki, sor bakayım suallerini! - Hayattayken, yani bizim dünyamızda bulunurken zatıalinizi en çok memnun etmiş olan birkaç şeyi lütfen bendenize hikaye eder misiniz? - Memnuniyetle evladım... Hele dur bakayım sağken ben nelere en çok sevinmiştim!.. Ruhen dünyayı kötü gören bir adam sayılmazdım ben... Ölmeden önce Niş'te gençliğin her türlü zevku safasını sürdüm. Vali Mithat Paşa'nın maiyetinde bulunan ağabeyim Hafız Ağa'nın devamlı ihtarlarına rağmen bu coşkunluktan kendimi alamadım. İyi ki böyle yapmışım, insanoğlu dünyada ne ekerse ahirette onu biçiyor. Ahirette de zaman zaman gönlümü eğlendirmekten hali kalmıyorum; Allah'a şükürler olsun, geçenlerde burada küçük bir matbaa açmaya muvaffak oldum. Dağarcık'ı, Letaifi Rivayat'ı ve Üssü İnkılab'ı yeniden bastım. Hem mürettiplikte, hem muharrirlikte kısmen ihtisasım bulunması, elli, altmış yıl önce vefat edip de burayı şereflendirenler ve dolayısiyle burada elli altmış yıl önceki umumi efkarı temsil edenler arasında adeta bir bayram sevinci husule getirdi. Önümüzdeki ay Hasan Mellah ile Hüseyin Fellah'ın ve bilhassa Mihnetkeşan'ın on sekizinci tablarını yapmak bendenize müyesser olacaktır. Her ne hal ise efendi oğlum, siz benden ne istemiştiniz, ben size ne veriyorum! Evet, beni dünya yüzünde yaşarken en fazla memnun etmiş olan şey, işte aklıma geldi: Familyayı İstanbul'a aşırdıktan sonra Bağdat'ta sekiz ay kadar müddeti ikametimizde geçirdiğimiz ömür, alemde hiçbir kimseye müyesser olmamış idüğünü dava etsem mazur görülürüm. Bir güzel haneyi gözünüzün önüne getiriniz, her levazım mükemmel... İçinde dört nefer bekar var, dördünün de fikri ol kadar müttehit ki, hangisi her neyi arzu etse diğer üçü de ol arzuya müşterek çıkarlar. Uşaklar, hayvanlar, hasılı her şey müşterek... Bir maişet ki dört kardeş bir yerde bulunsa bu kadar muntazam, bu derece müttehit yaşamazlar. Kitaplarımız var, okuruz, yazarız; piyanomuz var, çalarız, çağırırız. Fotografya takımımız var; türlü türlü resimler yapar, eğleniriz. Bekarlık günlerimi bana tekrar yaşatan bu Bağdat hatırasını unutmama imkan yoktur. Bir de, yine Bağdat'ta ilminden çok fayda gördüğüm Hamdi Bey ile, müzeci, yaptığımız sohbetlerden aldığım binihane inşirah ve zevk hafızamdan çıkmaz. Letaifi Rivayat'ın telifinde Hamdi Bey'in delaletinden daima istifade eylerdim. Yani diyebilirim ki, eğer mumaileyhin beni dürtercesine teşvikatı olmasaydı daha beş on seneler geçer idi de ben muharrir olamaz idim. Bazı Avrupa muharrirlerinin asarını okur ve bunların en güzel yerleri geldikçe "şurasının tercüme ve tahvili mümkün müdür, mümkün ise yap bakalım diye beni tahrik eder, yaptığım şeylerin noksanını bihakkın bulup ve gösterip islahına delalet eylerdi. Kendisi Avrupa'da birtakım büyük muharrirleri ve sanatkarları görmüş ve dairei hususiyetlerine girmiş olduğundan bunların emri telifte hangi tarihi iltizam eylemiş olduklarını hikaye ile beni daima irşad eylerdi. Elhasıl ömrüm oldukça miri mumaileyhe müteşekkir ve minettarım. - Üstadım, Can Muattar'ı sever miydiniz? - Niçin sever miydiniz? diyorsunuz? Sever misiniz? desenize! Bir saat evvel Can Muattar beni ziyarete gelmişti. Bu adam dünya yüzünde yerini bulamamış bir dahiydi, lakin ahirette büyüklüğü derhal anlaşıldı; Cenabıhak kendisini filozofların ikamet ettiği yere alarak Darülfünun'a hoca yaptı. Ona sağken deli, serseri, şarlatan filan dediler, ama bunu diyenler haksızlık etmekteydiler. Muattar, haza bir filozoftu; Farsça'yı, Arapça'yı, Hintçe'yi, İbranice'yi, İngilizce'yi fasih surette konuşuyor, Şark ve Garp dinlerinin gavamızına vakıf bulunuyordu. Her büyük adamın hayatında olduğu gibi Can Muattar'ın hayatında da birtakım iniş ve yokuşların mevcut bulunduğu muhakkaktır. Muattar, Protestanların tesiriyle tanassur etmiş; bu din, beklediklerini kendisine vermeyince Yahudiliği kabul etmiş, bu da yetişmiyormuş gibi Hindistan'a gidip Mecus olmuş ve nihayet dini İslam'a gelip bunda karar kılmıştır. Ben Hamdi Bey'e ne nisbette borçluysam, Can Muattar'a da aynı nisbette borçluyumdur. - Hamdi Bey de burada mıdırlar? - Onu hiç görmedim burada. Hani bir üstada tesadüf edebilsem!.. Geçen hafta Mithat Paşa hazretleri de Hamdi Bey'i bana sormuştu. - Ya eski sultanlar nerededirler üstadım, Cenabıhak ayrı konaklarda mı misafir ediyor onları! - Sualinizi duymamış olayım; ne olur ne olmaz, yerin kulağı var, dedi; hem bilirsiniz ki Abdülhamit Efendi'ye benim çok hıncım vardır. O beni bala rütbesine çıkardığı halde vezir rütbesine çıkarmaması, yani bana Mithat Paşa denmemesi için elden geleni yapmıştır. Malumaliniz Sultan Efendi, Mithat Paşa'yı Taif'e sürdürmüştü... Aziz hocamızın konuştuğu müddet zarfında birkaç defa esnediğine şahit olmuştum. Yarım asır evvel Darülfünun'un umumi tarih, tarihi edyan, Darülmuallimat'ın tarih ve pedagoji, Medresetülvaizi'nin yine edyan hocası olan üstad, 37 yıl evvel bir gece Darüşşafaka'da arkadaşları ile konuştuğu esnada gözlerini dünyaya yummuştu. Sevgili Kırk Ambar üstadın nurlu ellerinden öperek huzurundan ayrıldım; hepinize kendisinin ferade ferade selamları vardır.


Vaktiyle gürültülü bir seldi, şimdi durgun gibi görünen bir nehir. Hep madalyonun ters tarafında kalmış, onun için kalbe daha yakın. Aka Gündüz, eserlerinde, bütün hikaye, roman kaidelerini, mamur şehirleri yıkan bir Han! şiddetiyle çiğneyip geçiyor. Fakat bu hızın, bu taşkınlığın, bu coşkunluğun güzelliği için affediliyor. Şiir, nesir, mizah, küçük ve büyük hikaye, roman, fıkralar yazan Aka 1317 senesinde ilk yazısını neşre muvaffak olmuştur. Gazetecilik, mecmuacılık, çetecilik, ressamlık, aşçılık, akşamcılık... -daha saymalı mı?- her şey yapmıştır, rivayete nazaran aşık da olmuş. Hatta evvelce sakalı, pek yakında da bıyığı vardı. Şimdi yalnız saçları ve kaşları kalmış. Üst tarafı için karikatürüne bakınız. İlk eseri 1328'de (1913) çıkan Türk Kalbi romanıdır. Sonuncuları malum. - Hımm! Mühim mesele... Yarın değil, yaranın zülüflerini kökünden yolacak bir şey. Bunun için gayet dikkatli, nazik davranmalıyım, söyleyeceğim kelimelere kat kat pamuk sarmalıyım ki, taş tesiri yapmasın. Edebiyatımız göç ediyor azizim. Hani taşlığı buz gibi, hanaylarında at koşturulan, kafesli büyük kış konakları vardır. Onların loş odalarındaki eşyayı çabuk elden manda arabalarına yükletirsiniz de uzun, soğuk ve cana tak ettiren kıştan kaçarsınız. Sizi ötede tirşe tomurcukları filiz vermeğe başlamış, ılık güneşin ışıkları ile yıkanan hafif nemli bir bahar ve ortasında tertemiz, yepyeni, kuş kafesi gibi bir köşk bekler. İşte en son Türk edebiyatının vaziyeti. Madem ki bir göç yarım yangınmış, o halde sayfiyemizdeki köşkümüze yerleşebilmek için geçeceğimiz zaman ve sıkıntı, derlenip toplanma merhalelerini hoş görmeliyiz. Ve mutlaka bir edebiyat vaziyeti istiyorsanız onu da hulasa edeyim. Köşe başlarına durmuşuz, kalemden birer ustura almışız yoldan geçen edebiyatçılara bakıyoruz. Biz üstünsek tükürüyoruz. Bizden kötü ise tahkir ediyoruz ve bizimle müsavi ise dilimizi çıkarıyoruz. Yeni nesle gelince, evet hiç inkara sığmaz ki, nesirde ve şiirde, hele bilhassa şiirde yeni bir nesil meydana geldi. Bu nesil bize ve yarına zayıf olmayan güzel ümitler getirdi. Yeni bir nesil vardır. Bunu görüyoruz. Yalnız kabul etmek centilmenliğinde her nedense cimri davranıyoruz. - Gayet sarihtir. Edebiyat cemiyet ve alelıtlak hayat şartları ile beraber doğar, beraber yürür. Edebiyat-ı Cedide'ye kadar hayat şartları ve telakkileri ne ise o edebiyat vardı. Edebiyat-ı Cedide kendine has revişi gösterdi. Ondan sonra kremsiz sürülmüş pudra gibi birkaç püflük bir mevcudiyet gösteren bir Fecr-i Ati göründü. Edebiyatın yakın mazisi bana bir tek isim hatırlatıyor: Emin Bülend. Onu hiç unutmuyorum. Sonra muhit şeraiti, içten gelmeyen hamasiyatı meydana getirdi. Bugün hayat şartları ve telakkileri büsbütün değişti, onun edebiyatı işaretini verdi, göç edip geliyor. Etablı oluncaya kadar beklemeğe mecburuz. Bunu şöyle de ifade edebiliriz: Şu yirmi sene içinde yaşayanlar Türk'ün siyasi ve edebi tarihinde şayanı hayret tahammüle malik inkılap fedaileridir. Gözümüzü kapayalım. Bir an şu yirmi seneyi düşünelim, ondan sonra edebiyat hakkında hüküm verelim. Yoksa sümmettedarik hükümler ukalalıklardan başka bir şey değildir. - Romanlarımdakileri mi? Onlar tamamiyle hayattan alınmıştır. Bizzat bulunduğum muhitte tanıdıklarımın arasından seçerim. bakıyoruz ki, en yüksek idealizme yükselmek istiyor. - Haa. Bu belki doğrudur, belki de yanlıştır. Romancılıkta ben mektebi ve mesleği berhava ettim. Şu kadar arşın boyunda, şu model üzerine olursa şu mektebin romanı olur, şu okka da burnunda olursa bu mektebin eseri olur. Hayatta böyle şey olmaz. Ve asıl realizm bence budur. Edebiyat ulemasının ölçüsü ile hayat yürümez. Mevzuumu laakal bir sene müddetle kafamın içinde pişiririm. Ve boş vakit bulur bulmaz doğrudan doğruya temize çekerim. Mevzuumun mahiyetini tasnif ederim, hareketleri kendim tanzim eder ve hedefim olan tezi bulmak için kariimi tabii bir seyir içinde daima onun meçhulü kalan neticeye götürmeğe çalışırım; tiplerimde realist olmakla beraber itiraf edeyim ki, biraz da idealistim. En çok sevdiğim eserlerim Dikmen Yıldızı ile Sarı Zeybek'tir. Bana öyle geliyor ki, yeni nesil dar bir hava içinde kalmış gibi, kafi bir surette ve diğer memleketlerde olduğu gibi inkişaf edemiyor, büyük bir ekseriyet seslerini duyurmak için bir kürsü bulamıyor. - İnkılap bütün gençliğe her sahada istidatlarının inkişafına yer vermesi itibariyle en ziyade dikkate şayandır. Görüyoruz ki, daha düne kadar meçhul olan bir genç istidat, ilim sahasında olsun, siyasi ve diğer sahalarda olsun, zekası ve kabiliyeti ile mütenasip bir zamanda, mühim bir şahsiyet oluyor. Bu yalnız edebiyatta olmuyor: Meçhul bir kuvvet her edebiyata atılan ve vadeden bir gence yine meçhul bir elle darbe vuruyor ve inkişafına mani oluyor. Bu görünmeyen ve karanlık kuvvet edebiyatı adeta inhisarına almak istiyor. Mesela Meşaleciler meydandadır. Eğer şöyle böyle tutunacak çareleri olmasaydı bu kıymetli gençler güzel kafiyelerine birer yumruk yiyip dağılacaklardı. Ya bunların haricinde ne meçhul istidatlar var. Geçende Antalyalı bir genç şairin Köyde Mehtap diye bir şiirini okudum. Böyle namzetlerimiz varken şiire ve nesire hala küfretmek ayıptır. Bırakalım yahu bunları... Bu gençlerin yüzlerine neşriyat vasıtalarının ve kalblerin kapılarını kapayacağımıza, geniş açalım; bir gün bütün bu kııymetler seleksiyona tabi olacak ve beklediğimiz şairler elbette çıkacaktır. - beforetroya liked this - edebiyatsoylesileri posted this


Nobel Edebiyat Ödülü'nü 1949, Pulitzer Ödülü'nü 1955 yılında alan William Faulkner, Güney'in yazgısını anlatmasıyla tanınır. Bilinç akışı ve çoğul anlatı teknikleriyle, Avrupa'daki deneysel geleneği izleyen ilk Amerikalı yazardır. 1956 baharında kıtasındaki modernist yazarların ustası, Jean Stein van den Heuvel'in sorularını yanıtlamıştı. Bay Faulkner, bu tür konuşmalardan hoşlanmadığınızı söylemiştiniz geçenlerde. - Evet, bu tür konuşmalardan hoşlanmıyorum. Neden derseniz, kişisel sorular sinirime dokunuyor da ondan galiba. Söz konusu olan yapıtlarımsa, soruları dilimin döndüğü kadar yanıtlamaya çalışıyorum. Buna karşılık söz konusu ben isem, yanıt verdiğim de oluyor, vermediğim de; ama yanıtlayacağım tutsa da, ertesi gün yanıtımı değiştirebiliyorum. - Ben olmasaydım, dünyaya gelmeseydim yani, başka biri çıkar, benim yerime, Hemingway'in, Dostoyevski'nin ve bütün öbür yazarların yerine, bütün yazdıklarımızı yazardı. Bir kanıt vereyim: Örneğin, Shakespeare'in oyunlarını yazmış olabilecek en azından üç kişi var. Hamlet ve Bir Yaz Gecesi Rüyası yazılmış ya, siz ona bakın, yoksa kimin yazdığına değil. Sanatçının kendisi hiçbir önem taşımaz. Dünyada söylenecek yeni bir şey olmadığına göre, önemli olan sadece sanatçının yarattığı; Shakespeare de, Balzac da, Homeros da aşağı yukarı hep aynı konuları işleyip durmuşlar. Bin ya da iki bin yıl daha yaşasalardı, yayımcıların başka yazarlara hiçbir gereksinmeleri kalmazdı. - Taşır tabii, ama kendi açısından. Okuyucuya gelince, yaratıcının kişiliğiyle uğraşmayı bırakıp bütün dikkatini yapıta verse, yapıtla yetinse çok daha iyi eder. - Hayal ettiğimiz mükemmelliğe hiçbirimiz varamadık. Dolayısıyla her birimizi, olanaksızı gerçekleştirme yolunda uğradığımız bu şahane yenilgiye göre sınıflandırıyorum. Yazdıklarımı yeniden yazacak olsam, eminim çok daha iyisini yazardım; bu da benim henüz tükenmediğimi gösterir. Sanatçı için çalışmanın sonu yok. Her yeni girişimde, bu kez başaracağını, amacına ulaşacağını sanır, inanır buna. Ulaşamaz tabii, ama bütün gücü de buradadır işte. Ulaşsa, düşündüğünü, kurduğu rüyayı yapıt düzeyinde gerçekleştirse mükemmelliğin bu son sınırını aşabilmek için artık intihar etmekten başka çıkar yolu kalmaz. Başarısız bir şairim ben. Belki de her romancı başlangıçta şiir yazmak istemiştir. Güçsüzlüğünü anlayınca, şiirden sonra en zorlayıcı edebiyat biçimi olan öyküye el atar. Onu da beceremezse benim gibi romana döner. - Yüzde doksan dokuz yetenek... Yüzde doksan dokuz disiplin... Yüzde doksan dokuz çalışma. Yaptığıyla hiçbir zaman yetinmemeli yazar. Yaptığı ne kadar iyi olursa olsun gene de yapabileceğinden iyi değildir. Yapabileceğinizi sandığınızdan her zaman daha yükseklerde olsun gözünüz. Çağdaşlarınızdan ya da öncekilerden daha iyi olmakla yetinmemelisiniz. Bütün sorun insanın kendi kendini aşmasında. İçindeki şeytanların sürüklediği bir yaratıktır sanatçı. Bu şeytanların niçin kendisini seçtiklerini bilmez. Kendini tümüyle işine verdiği için de nedenini araştırmaz bunun. Yapıtını oluşturmak için gerekli bulduğu herhangi bir şeyi, herhangi bir kimseden ödünç almakta, dilenmekte, çalmakta ya da kaçırmakta hiçbir sakınca görmez. - Sanatından başka hiçbir şeyden sorumlu değildir yazar. Gerçek bir değeri varsa, yasak masak tanımaz. Bir rüya peşindedir. Yüreğini daraltan, ne pahasına olursa olsun kurtulması gereken bir rüya. Her şeyi göze alabilir bu uğurda, yazacağını yazabilmek için onur, gurur, dürüstlük, güven, mutluluk, tümünden vazgeçebilir. Hatta öz anasını bile dolandırır gerekirse: Ode on a Grecian Urn yeryüzündeki bütün yaşlı kadınlardan daha değerlidir. - Hayır, sanatçının yalnızca iç huzuru bakımından önemlidir bunlar. İç huzurun ise sanatla hiçbir ilgisi yok. - Sanatın ortamla da ilgisi yok. Ha şurası olmuş, ha burası, hiç farketmez. Bugüne kadar bana önerilen en iyi iş bir genelev kahyalığıydı. Çalışmak isteyen bir sanatçı için bundan daha elverişli ortam düşünemem: Bir kere maddi bakımdan tam bir bağımsızlık içindesin; sağlam bir güvencen, başını sokacak bir damın var, aç kalma korkusu da yok. Daha ne ister bir yazar? Bütün işi gücü, basit bir defteri tutmak, ay başlarında da karakola uğrayıp polislere rüşvetini vermek. Sabahları çok sakin olur genelev. Çalışmak için en uygun vakittir. Canın mı sıkıldı? Akşam ziyaretçilerinin arasına katılırsın, olur biter. Kendi çevresinde herkesin imrendiği seçkin bir yeri vardır kahyanın. Parayı randevucu ana topladığı için ona fazla bir iş düşmez. Evde kalanların hepsi kadın, hepsi de ona karşı çok saygılı. Çevredeki kaçakçılar arasında da ağabey diye bilinir. Polislerle de senli benli. Demek istediğim şu: Sanatçıya en uygun ortam, makul bir ücret karşılığında kendisine en çok huzur, yalnızlık ve zevk getiren ortamdır. Uygunsuz bir ortam seçerse, sinirleri bozulur, zaman kaybeder, birtakım şeylerden yoksun kalır. Deneyimlerime dayanarak söylüyorum; çalışmak için kağıt, tütün, yemek ve biraz viskiden başka hiçbir şeye gereksinim duymadım ben. - O kadar uzun boylu değil. İskoç ile arasında bir seçim yapacak olsam İskoç'u seçerim. - Gerekli değil. Ona gerekli olan kağıt ve kalem. Para desteğiyle ortaya çıkmış tek bir değerli edebiyat yapıtı yoktur. Kendini bilen hiçbir yazar destek peşinde koşmaz. Aklı fikri yazdığındadır çünkü... Birinci sınıf bir sanatçı değilse, vakitsizlikten ya da maddi bağımsızlıktan yakınmakla ancak kendi kendini aldatabilir. Değerli bir yapıt, hırsızlar, kaçakçılar ya da esrarkeşler tarafından da meydana getirilebilir. Aslına bakarsanız, güç durumlara ve yoksulluğa göğüs germekten korkuyor insanlar. Ne kadar dayanıklı olduklarını anlamaktan korkuyorlar. Gerçek bir yazarı ise hiçbir engel durduramaz. Ona dokunabilecek tek şey ölümdür. Yetenekliler, başarıyı ya da zenginliği düşünemeyecek kadar meşgul sanatçılardır. Başarı kadına benzer; ayaklarına kapanırsanız, hemen çiğner sizi. Onu horlamaktan korkmayacaksınız. Nasıl olsa günün birinde ayaklarınıza kapanacaktır. - Söz konusu olan değerli bir yazarsa, hiçbir şeyin zararı dokunamaz yapıtına; değerli değilse de, hiçbir şeyin yararı olmaz. Bu son durumda zaten ortada bir sorun da kalmamıştır, çünkü bir yüzme havuzu için ruhunu satan adamdan ne beklenebilir? - Evet, filmin temelinde işbirliği vardır ve her işbirliği de bir ödündür. Sinema da, her ödün gibi, bir alışveriş üstüne kurulmuş. - Humphrey Bogart ile çok iyi iş çıkardık. To Have and Have not ve The Big Sleep'te birlikte çalışmıştık. - Evet, George Orwell'in 1984'ünden bir film yapmak isterdim. Sonunu da nasıl bağlayacağımı biliyorum. Eskiden beri savunduğum bir görüştür bu: Özgürlük iradesini yitirmemiş insan yok edilemez. Filmin sonu bu görüşü doğrulayacak. - Sinema alanında en olumlu sonucu, oyuncular ve yazar özgün senaryoyu bir yana bırakıp provalar sırasında, daha doğrusu çekimden hemen önce her sahneyi kendilerince biçimlendirdikleri zaman elde ettim. Sinema çalışmalarımı ciddiye almasaydım ya da ciddiye alabileceğimi hissetmeseydim bu işe hiç kalkışmazdım. Sinemaya ve kendime karşı dürüst kalabilmek için kalkışmazdım. İyi bir sinema yazarı olamayacağımı çok iyi biliyorum bugün. Roman gibi, beni içten zorlayan bir yanı yok sinemanın, olamaz da. anlatır dururlar, Hollywood'da bir olay geçmiş başınızdan. - Metro Goldwyn Mayer ile sözleşmemiz sona ermişti. Ben de memleketime dönmek üzereydim. Birlikte çalıştığımız rejisör: Bu işi sürdürmek istiyorsanız bana bildirin dedi, hemen aracı olurum, yeni bir sözleşme imzalarsınız. Teşekkür ettim ve memlekete döndüm. Altı ay kadar sonra, rejisör arkadaşıma bir telgraf çektim, yeni bir sözleşme yapmak istediğimi belirttim. Çok geçmeden, Hollywood'daki acenteden bir mektup geldi; içinde benim adıma bir çek vardı. Şaşırdım, bir sözleşme örneği bekliyordum. Herhalde bir gecikme oldu, sözleşmeyi daha sonra yollayacaklar dedim. Oysa, bir hafta sonra, acenteden ikinci bir mektupla bir çek daha geldi. Ekim 1932'den Mayıs 1933'e kadar sürdü bu durum. Nihayet mayıs ayında film işletmelerinden şöyle bir telgraf aldım: William Faulkner, Oxford, Missouri. Nerelerdesiniz? MGM Film Stüdyoları. Ben de hemen şu telgrafla karşılık verdim: MGM Stüdyoları, Culver City, California, William Faulkner. Telgrafı not eden genç kadın: Adresi verdiniz ama, Bay Faulkner, hani yazısı bunun? Yazısı bu işte! dedim. Başını salladı: Yönetmeliğe göre içinde yazı olmayan hiçbir telgraf çekilemez. Bir şeyler söylemek zorundasınız. Başbaşa verdik, yılbaşı tebriklerinden birini seçtik, hangisiydi şimdi hatırlamıyorum, telgrafa o cümleyi ekledik. Az sonra MGM'den bir mektup geldi: İlk uçakla New Orleans'a gidip yönetmen Browning ile buluşmamı istiyorlardı. Owford'dan bir trene binsem en geç sekiz saat sonra New Orleans'da olabilirdim. Ama MGM uçakla gel diye buyurmuştu ya, New Orleans'a ancak Memphis'ten, o da ara sıra, uçak kalktığı için, önce oraya gittim, üç gün sonra da kalkan ilk uçağa bindim. Ertesi sabah, hepimiz, senaryocu hariç tabii, çok zarif bir kiralık deniz motoruna bindik ve çekimin yapılacağı yüz mil ötedeki Grand Isle'e doğru yola çıktık. Vardığımızda öğle olmuştu, yemeğimizi yedik ve hava kararmadan New Orleans'da olabilmek için hemen motora atlayıp geri döndük. Memlekete dönmekten başka yapılacak iş kalmamıştı. Browning için de öyle. Senaryocuya gelince, herhalde bir otel odasına kapanmış, hala haftalık çekleri cebe indiriyordur. Film hiçbir zaman tamamlanmadı tabii. Oysa, karides avı için rıhtıma benzer bir köy bile yapılmıştı: Kazıklar üzerine çakılmış kalaslardan meydana gelen uzun bir düzlük, üstünde de yer yer balıkçı kulübeleri. Tanesi kırk ya da elli dolardan buna benzer düzinelerle köy satın alabilirlerdi isteseler. Onun yerine kendi köylerini, uydurma bir köy yapmaya kalkıştılar. Deniz kenarında, tek duvarlı bir düzlüktü bu, öyle ki kapıyı açıp eşiğe adımınızı attığınız anda doğrudan denize düşüyordunuz. İnşaata başlandığı gün melez bir balıkçı, ağaç gövdesinden oyulmuş dar sandalıyla bize yaklaştı; o yakıcı güneşin alnında, bütün gün, bu garip beyazların bu onlardan da garip rıhtım bozuntusunu nasıl yaptıklarını seyretti. İki ya da üç yıl sonra, New Orleans'dan geçerken, melezlerin çok uzaklardan kalkıp, beyazların alelacele yapıp sonra terkettikleri bu düzmece rıhtımı seyretmeye geldiklerini öğrendim. için çalışan bir yazar ödün vermeyi kabul etmek zorundadır, - Tek sorumluluğu elinden geldiğince iyi yazmak, dilediği gibi davranabilir bunun dışında. Bana gelince, okurlarla ilgilenemeyecek kadar meşgul bir insanım; yazdıklarımı kimler okuyor, kimler okumuyor diye araştıracak kadar vaktim yok. Kendi yapıtım ya da başkasının herhangi bir yapıtı hakkında kim ne düşünürmüş umurumda değil. Benim değer ölçüm kendimdedir: Ahdiatik'i ya da La Tentation de Saint Antoine'ı okurken aldığım zevki, kendi yazdıklarımı okurken de alabiliyor muyum, benim için sorun bu. O zaman mutlu olurum ancak. Bir kuşu seyrederken duyduğum mutluluk gibi bir şey bu. Size bir şey diyeyim mi, eğer günün birinde dirileceksem yeryüzüne bir aladoğan olarak dönmek isterdim. Ne nefret edeni vardır bu kuşun, ne çekemeyeni, ne de isteyeni. Ne avlanır, ne de can kaygısı çeker, her bulduğunu da yiyebilir. - Tekniğe ilgi duyuyorsa bir yazar, yazarlığı bıraksın, cerrah ya da rençper olsun, daha iyi. Yazı yazmanın hiçbir kestirme yolu, hiçbir reçetesi yok. Belirli bir kurama uymaya kalkışması büyük bir hata olur genç bir yazarın. Ne öğrenirseniz, kendi yaptığınız hatalara bakarak öğrenirsiniz; ancak yanıla yanıla ustalaşır insan. Gerçek sanatçı kendisine kimsenin akıl veremeyeceğine inanır. Gururu sonsuzdur. Eski bir yazara ne denli hayranlık duyarsa duysun, gene de onu aşmak ister. - Kim demiş onu? Bazen, bakarsınız, teknik önayak olmuş, sizin bir türlü bilincine varamadığınız bir düşlemi sürükleyip götürüyor. Yazara kala kala, ustalığını göstermek kalmıştır artık, yani eldeki gereçleri bir araya getirmek. Daha tek kelimesini bile yazmadan, ortaya çıkacak yapıtın bütün sözcüklerini bilir yazar. As I Lay Dying'de geldi bu başıma. Kolay olmadı. Ciddi hiçbir iş kolay değildir zaten. Ama bütün öğelerin elimin altında bulunması bir bakıma rahatlatmıştı beni. Kitabın yazılması altı hafta sürdü. Günde on iki saatimi alan bir işte çalışıyordum o sıralarda. Arta kalan bütün boş zamanımı bu kitaba verdim. Birkaç kişilik küçük bir topluluğu yangın ve sel baskını gibi evrensel ve doğal afetlerle karşı karşıya getirmiş, davranışlarını yönetmek için de çok basit bir neden seçmiştim. Ama, şunu da belirteyim: Teknik araya girmedi mi, yazmak bir bakıma kolaylaşır. Örneğin benim bütün kitaplarımda bir an gelir, kişiler kendi bağımsız yaşamlarına kavuşur ve bildikleri gibi hareket etmeğe başlarlar. Genellikle 275'inci sayfada olur bu. Kitabı 274'üncü sayfada bitirsem ne olurdu, orasını bilemem tabii. Bir sanatçının temel niteliği yapıtını tarafsız olarak yargılayabilmektir. Buna, yapıtının değeri konusunda kendi kendini aldatmama dürüstlüğünü ve yürekliliğini de ekleyebilirsiniz. Kitaplarımdan hiçbiri amaçladığım mükemmelliğe ulaşamadığı için, yapıtlarımı değerlendirirken, beni en çok üzen, en çok uğraştıran kitabı ölçü olarak ele almak zorundayım. Bir ana da öyle değil midir? Papaz olan oğlunu değil de, hırsız ya da katil çocuğunu daha çok sever. - The Sound and the Fury'den. Tam beş kez yazdım bunu, hikayeyi gereğince anlatmaya çalıştım, anlatamadığım sürece yakamı bırakmayacağını bildiğim bu düşlemden kurtulmaya çalıştım. İki kadının, Caddy ile kızının mutsuz yaşamı söz konusu. Romandaki kişiler arasında en çok tuttuğum Dilsey; cesur, cömert, duygulu ve açık yürekli bir insan. Benden çok daha cesur, açık yürekli ve cömert. - Zihnimde beliren bir görüntü. Simgesel bir değeri olduğunu o zaman farkedememiştim. Görüntü şu: Ağaca tırmanmış küçük bir kızın kirli donu. Bir armut ağacına tırmanmış, yandaki pencereden büyükannesinin cenaze törenini izliyor, ağacın dibinde bekleşen erkek kardeşlerine de gördüklerini anlatıyor. Bu çocukların kimler olduklarını, neler yaptıklarını ve küçük kızın donunu nasıl kirlettiğini açıkladıktan sonra, bütün söylemek istediklerimin bir öyküye sığdırılamayacağı ortaya çıktı. İşte o zaman kirletilmiş donun bir simge olduğunu anladım ve bu görüntü de yerini hemen başka bir görüntüye bıraktı: Öksüz bir kız, tek yuva diye bildiği ama hiçbir sevgi, yakınlık ve anlayış görmediği bir evi su borusundan kayarak terkediyor... Önce hikayeyi budala delikanlının ağzından anlatmak istemiştim. Olup bitenleri gözlemleyebilen, ama gördüklerine hiçbir anlam veremeyen biri tarafından anlatılırsa, hikayenin daha bir etkili olacağını düşünüyordum. Ama, sonunda, hikayeyi pek anlatamadığımı gördüm. Bu kez de öbür erkek kardeşin ağzından anlatayım hikayeyi, dedim. Gene de istediğim gibi olmadı. Bunun üzerine çeşitli öğeleri bir araya getirmeyi ve anlatıcılığı kendim üstlenerek birbirlerine bağlamayı denedim. Ama gene de bitmiş sayılmazdı bu roman. Ne zaman bitti, bilir misiniz? Yayınlandıktan tam on beş yıl sonra, başka bir kitaba eklediğim bir bölümde, artık bu hikayeden kurtulmak ve beni daha fazla tedirgin etmesini engellemek için son bir girişimde bulunduğum zaman. Bir türlü aklımdan çıkmıyordu, bütün çabalarıma rağmen de üstesinden gelemedim. Bir kez daha denemek isterdim, ama biliyorum, gene de başaramayacağım. - Bütün insanlığa karşı büyük bir acıma, büyük bir üzüntü. Benjy'ye karşı başka bir şey duyulamaz zaten, çünkü kendi de her duyguya kapalı. İlgilendiğim tek yönü, benim yarattığım biçimiyle inandırıcı olup olmadığı. Elizabeth dramlarındaki mezarcı gibi, Benjy de yalnızca bir sunucu, görevini yapar ve yok olur. İyilik de gelmez elinden, kötülük de; çünkü iyiliğin de, kötülüğün de ne olduklarını bilmez. - Bencil bile olamayacak kadar budala. Bir hayvan işte. Adlarını bilmiyor ama, şefkati ve aşkı tanıyor. Caddy'deki değişikliği görünce sızlanmaya başlaması, alışageldiği şefkat ve sevgiden yoksun kalma korkusu. Caddy ona ait değildi; ama budalalığından, Caddy'nin yokluğunu bile farkedemiyordu. Ortada bir aksaklık olduğunu sezinliyordu o kadar ve acı veren bir boşluk duyuyordu yüreğinde. Bu boşluğu doldurmak istedi. Sahip olduğu tek şey Caddy'nin eski bir terliğiydi. Adını koyamadığı ama yokluğunu hemen sezdiği sevgi ve şefkati simgeliyordu bu terlik. Benjy pisti, çünkü davranışlarına hakim olamıyordu; üstelik kirliliğin de hiçbir anlamı yoktu onun için. İyiyi kötüden ayıramadığı gibi temizi de kirliden ayıramıyordu. Evet, terliği eline alınca rahatlamasına rahatlıyordu ama, ne terliği giyeni anımsayabiliyordu, ne de üzüntüsünün nedenini. O sırada Caddy çıkagelse herhalde tanımazdı onu. - Dikkati başka yere çekmek için verilen bir çiçek bu. 5 nisan günü bulunabilecek bir çiçek. Özel bir anlamı yok. Bir romana alegori biçimi vermenin edebiyat bakımından ayrı bir yararı var mı? Örneğin A Fable'de bir hıristiyan alegorisi kullanmıştınız. - Dört köşe bir ev kuracak doğramacının dikey açılar çizmesindeki yarar neyse, bu romandaki alegorinin görevi de o. A Fable'de hıristiyan alegorisi konuya en uygun düşen alegoriydi, nasıl ki diktörtgen bir ev için en uygunu uzunlamasına bir biçimdir. - Sözünü ettiğiniz rençperin ödünç çekiç almak diye bir sorunu olamaz. Hıristiyanlık dışında, eğer ikimiz de hıristiyanlığı aynı şekilde anlıyorsak tabii, hıristiyanlık dışında bir yaşam sürmemiz söz konusu bile değil. Bir insanın yaradılışını aşması, olabileceğinden daha iyi bir insan olması kendi ahlak kurallarına bağlı. Simgesi ister haç, ister hilal, ister başka başka bir şey olsun, bu kuralın işlevi her kişiye insanlık düzeyindeki görevlerini anımsatmaktır. Kitabını bulup matematiğin bütün girdi çıktısını öğrenebiliriz ama hıristiyanlıktan iyi insan olmayı öğrenemeyiz. Olsa olsa kendi kendimizi bulmamızı öğretir bize hıristiyanlık, yeteneklerimize ve amaçlarımıza uygun bir değerler ve ahlak kuralı kurmamızı öğretir. Bunu sağlayabilmemiz için de eşsiz bir örnek koymuş karşımıza, bir acılar ve özveri örneği ile bir de kurtuluş umudu vermiş insanlara. Ahlak bilincinin değerlerini her zaman kullanmıştır yazarlar, her zaman da kullanacaklar. Örneğin Moby Dick'teki üç adam insanoğlunun bilincindeki teslisi canlandırırlar: Bilmek istememek, bilmek ama aldırmamak, bilmek ve dert edinmek. A Fable'de de, bu aynı teslisi görüyoruz: Korkunç bir şey, hayatım pahasına da olsa kabul edemem bunu diyen yahudi pilot; "Korkunç bir şey, ama ağlayabilir ve katlanabiliriz buna diyen emekli fransız levazım subayı ve korkunç bir şey bu, bir çaresine bakmalıyım diyen ingiliz emir subayı. - Hiçbiri değil. Bir hikayeydi bu, aşkları uğruna her şeylerini gözden çıkartan ama gene de muratlarına eremeyen Charlotte Rittenmayer ile Harry Wilbourne'un hikayesi. Kitaba başlamadan önce, iki ayrı hikayenin bir araya geleceğini bilmiyordum. Bugünkü şekliyle kitabın ilk bölümünü oluşturan The Wild Palms'ı bitirdiğim zaman birden bir eksiklik olduğunu, öykünün daha bir belirtilmesi gerektiğini, güçlenmesini sağlayacak bir katkının, müzikteki yan ezgi gibi bir şeyin gerekli olduğunu ansızın farkettim; bunun üzerine, The Wild Palms istediğim yoğunluğa kavuşuncaya dek Old Man'i yazdım. İstediğimi elde edince Old Man hikayesini birinci bölümünde kestim ve anlatıda tekrar bir düşüş elde edinceye kadar The Wild Palms'ı uzattım. Bu uzatma şöyle oldu: Konu olarak, bu hikayedeki savın ikinci bir karşı savını ele aldım. Bu ikinci karşı sav aradığı aşkı bulan, ama kitap boyunca bu aşktan kaçan, hatta sevgilisine kavuşmamak için gönüllü olarak hapishaneye dönen bir adamın hikayesi. İki hikayenin olması yalnız rastlantı belki, belki de bir gereklilik. Anlatmak istediğim yalnızca Charlotte ile Wilbourne'un hikayesiydi. - Bilemeyeceğim. Hesap tutmaya alışık değilim. Hesap tutmam hiç. Neden derseniz, ne kadar sözcüğünün hiçbir önemi yok benim için. Yazarın gereksinim duyacağı üç şey var: Deneyim, gözlem ve hayal gücü. Bunlardan ikisi, bazen de biri, ötekilerin yokluğunu duyurmamaya yeter. Benim hikayelerimde, hareket noktası zihnimde beliren bir düşünce, bir anı ya da bir görüntüdür. Bir hikayenin yazılması demek, bu görüntünün niçin ortaya çıktığını ya da nelere yol açtığını açıklamak amacıyla, görüntünün zihnimde belirdiği ana dönmek demektir. Bir yazar, yadırganmayacak durumlar içinde birtakım yadırganmayacak kişiler yaratmaya çalışır, bu durum ve kişilerin de okuyucuyu iyice etkilemelerine özen gösterir. Tabii başvuracağı yollardan biri tanıdığı bir ortamı, bir çevreyi ele almaktır. İletişim araçları arasında insanın kendini dile getirmesine en uygun olanı hiç kuşkusuz müziktir. Çünkü insanoğlunun tarihinde ve deneyiminde ilk anlatım aracı olarak müziği buluyoruz. Ama, başka bir yeteneğim olmadığı için, yalnız sözcüklere akıl erdirebildiğim için, saf müziğin çok daha iyi bir biçimde verebileceği şeyleri, çok daha yetersiz bir biçimde sözcüklerle anlatmaya çalışıyorum. Demek istediğim, çok daha dolaysız ve çok daha iyi anlatabilir müzik. Ama okumak bana dinlemekten daha yatkın geldiği gibi, notalarla uğraşmaktansa sözcüklerle uğraşmayı da yeğliyorum. Gürültüden çok sessizliği severim ben. Sözcüklerle üretilen görüntü de sessizlik içinde ortaya çıkar. Yazının müziği, yazının gök gürültüsü sessizlik içinde doğar demek istiyorum. - Dördüncü kez okusunlar, derim. - İlhamın ne olduğunu bilmiyorum ki! Sözünü işittim, ama hiç görmedim. - Marangozun da aklı fikri çekicinde değil mi? Şiddet de marangozun çeşitli aygıtlarından biri. Marangoz gibi yazar da tek bir aygıtla yetinemez. - New Orleans'da oturuyordum, ara sıra beş on kuruş kazanmak için de önüme çıkan her işi yapıyordum. O sıralarda Sherwood Anderson ile tanıştım. Öğleden sonraları kentte dolaşıyor, rastladıklarımızla çene çalıyorduk. Akşamları tekrar buluşup, bir iki kadeh atıyorduk. O konuşurdu ben dinlerdim. Sabahları hiç göremezdim onu. Evine kapanır çalışırdı. Ertesi gün buluşurduk. Yazarlık buysa, tam bana göre biçilmiş kaftan, dedim kendi kendime ve ilk kitabımı yazmaya koyuldum. Daha başlangıçta, yazmak bana çok eğlenceli bir şeymiş gibi geldi. O kadar ki, günün birinde kapım çalınıp da karşımda Anderson'u görünce, buluşmayalı üç hafta olduğunu şaşkınlıkla farkettim. Evime ilk defa geliyordu. Neniz var kuzum? dedi, Bana dargın mısınız? Bir roman yazdığımı söyledim. Eyvah! dedi ve gitti. Kitabı bitirince -Soldier's Pay idi bu- sokakta bayan Anderson'a rastladım. Kitabımın ne durumda olduğunu sordu, ben de bitti, dedim. Sherwood haber yolladı dedi, sizinle bir pazarlık yapmak istiyor. Müsveddenizi ona okumamaya söz verirseniz basılması için yayıncısına baskı yapacak. Tamam! dedim ve böylece yazar oldum. - Önüme ne çıkarsa. Elimden hemen hemen her şey gelirdi. Gemi kaptanlığı etmek, badanacılık, pilotluk. Hiçbir zaman çok paraya ihtiyacım olmadı. O dönemlerde hayat pek pahalı değildi New Orleans'da, benim bütün istediğim de uyuyabileceğim bir yer, biraz yiyecek, tütün ve viskiydi. Şöyle iki üç gün çalışıp ayı çıkaracak kadar para kazanabileceğim birçok iş vardı. Ben yaratılıştan serseri ve göçebe bir insanım. Kazanmak için çalışmaya razı olacak kadar sevmem parayı. Bana sorarsanız, yeryüzünde bu kadar çok iş olması utanılacak bir şey. Canımı en sıkan da, bir insanın sekiz saat süreyle her gün yapabileceği tek şeyin çalışmak olması. Sekiz saat boyunca yenemez de, içilemez de, sevişilemez de. Sekiz saat süreyle yapabileceğimiz tek şey çalışmak. İnsanoğlunun kendini ve çevresindekileri bu kadar mutsuz etmesi de bu yüzden işte. - Bizim kuşağın babasıdır, bizden sonra gelecekler için de amerikan edebiyatı geleneğinin simgesi. Hiçbir zaman anlaşılamamıştır gerçek değeri. Dreiser'i onun ağabeyi, Mark Twain'i de her ikisinin babası sayarım. - O döneme ağırlığını koyanlar Mann ve Joyce'du. Ahdiatik'in sayfalarını çeviren ümmi keşiş gibi biz de imanla yaklaşmalıyız Joyce'un Ulysses'ine. - Okumam. Gençlik yıllarımdan bu yana sevdiğim birtakım kitaplar vardır, eski dostlarla buluşmuş gibi olurum okudukça. Ahdiatik, Dickens, Conrad, Cervantes. Benim Tevrat'ım, İncil'im gibidir Don Kişot, her yıl okurum bir kez. Flaubert'i, Balzac'ı -kendine özgü bir evren yaratmıştır Balzac, yirmi cildi aşan bir dünya- Dostoyevski'yi, Tolstoy'u, Shakespeare'i de saymalıyım bu arada. Melville'i de okuduğum olur, şairlerden de Marlowe, Campion, Jonson, Herrick, Donne, Keats ve Shelley'i. Elimden düşürmediğim kitaplar bunlar, onun için, ille de birinci sayfasından başlamam. Bir sahnesini okurum ya da merak ettiğim bir kişiyle ilgili bölümü; yolda rastlanan eski bir dostla şöyle ayaküstü birkaç dakika çene çalar gibi. - New Orleans'dayken herkes ondan söz ederdi, ama ben okumadım. Shakespeare de okumamıştı. Melville'in okuduğunu da hiç sanmıyorum. Hele Moby Dick'i hiç okumadığı besbelli. - En beğendiğim kişiler acımasız, fırsatçı, düzenbaz, tepeden tırnağa kötü bir insan olan, ama hiç değilse renkli kişiliğiyle bizi etkileyen Sarah Gamp, Mrs Harris, Falstaff, Prens Hall, Don Kişot ve tabii Sancho'su. Lady Macbeth'e oldum olası hayranımdır. Bottom'u, Ophelia'yı, Mercutio'yu da severim. Mercutio ile Mrs Gamp, felaketleri tek başlarına göğüsleyen, hiçbir ayrıcalık istemeyen, ağlayıp sızlanmayan kişiler. Huck Finn'i de severim tabii, Jim'i de. Tom Sawyer'e hiçbir zaman kanım ısınmadı, numaracının teki bence. Sonra, George Harris'in 1840 ya da 1850'de, Tennessee dağlarında yazdığı bir kitap vardır, o kitaptaki Sut Lovingood'u da beğenirim. Kendini hiç aldatmayan, elinden geleni yapan iyi niyetli bir insan. Herkes gibi, onun da ara sıra ödlekliği tutar, ama bunu kendi de bilir ve utanmaz bundan; başına gelenlerden ne kimseyi sorumlu tutar, ne de başı belada diye Tanrı'ya küfreder. - Okuyan oldukça yazan, yazan oldukça da okuyan olacak. Ama, hiç belli olmaz, bakarsınız resimli magazinlerle resimli romanlar insanoğlundaki okuma eğilimini körletiverir bir gün, edebiyat da Neanderthal mağaralarındaki görüntüsel yazıya dönüşür. - Eleştirmenlerle uğraşamaz sanatçı. Yazar olmak isteyen varsın eleştirileri okusun, ama yazmak isteyenin buna ayıracak vakti yoktur. Evet, hiç şüphesiz, eleştirmen de bu dünyada bir iz bırakmak ister. Ama sesleneceği kimse sanatçı değil. Sanatçı eleştirmenden üstündür, çünkü yazdıkları ister istemez eleştirmeni ilgilendirir. Eleştirmenin yazdıkları ise, herkesçe okunabilir ama, sanatçıyı ilgilendirmez. - Duymuyorum, duymadım da. Vaktim yok buna. Yazdığımdan önce ben memnun kalmalıyım; memnun kalmışsam, kime ne danışacağım? Yok kalmamışsam, gevezeliğin gene de bir yararı dokunmaz romana, çünkü beni memnun edecek duruma gelmesi benim daha çok çalışmamla olabilecek bir şey ancak. Edebiyatçı değilim ben, sadece bir yazarım. Dolayısıyla mesleğimden söz etmenin hiçbir tadı yok benim için. Babadan hısımlar arasındaki ilişkilerin romanınızda çok ağır bastığını söylüyor eleştirmenler. - Bu da bir görüş, ama dediğim gibi, eleştirileri okumuyorum. Bence, insanı konu alan bir yazar, onun bunun burnuyla uğraşmayacağı gibi, kan hısımlığıyla da uğraşmaz, bu hısımlığın konuyla yakından ilişkisi yoksa tabii. Yazarı ilgilendiren gerçek ve insan ruhudur. Bütün dikkatini gerçeğe yöneltirse başka şeylerle uğraşmaya vakti kalmaz, çünkü babadan hısımlığın da, burun biçimi gibi gerçekle çok uzak bir ilişkisi vardır ancak. - İyiye, kötüye bakmaz yaşam. Don Kişot iyi ile kötü arasında bir seçim yapıyordu, ama ancak rüyasında yapabiliyordu bu seçimi. Delinin biriydi aslında. Peki, aklı ne zaman başına geliyordu, hiç dikkat ettiniz mi? Bütün gücünü çevresindekilere karşı direnmeye harcadığı, dolayısı ile de iyiyi kötüden ayırt etmeye vakti kalmadığı zaman. Madem varlığımız yaşamımıza bağlı, bütün zamanımızı bu yaşamayı sürdürmeye vermeliyiz, öyle değil mi? Yaşam devinimdir, devinim de insanı eyleme geçiren şeye, yani özenişe, iktidar tutkusuna, zevke bağlıdır. Ahlaklı yaşayabilmek için harcadığımız zamanı ister istemez bu devinimden çalıyoruz. İyi ile kötü arasında ergeç bir seçim yapmak zorundayız, buna vicdanımız zorluyor bizi, yoksa kendi kendimizle barış içinde yaşayamayız. - Her sanatçının amacı, yaşam demek olan devinimi yapay araçlarla durdurmak ve devinimsizliğe dönüştürmektir; bundan, diyelim ki yüzyıl sonra, biri baktığı zaman bu devinimsizliğe, yaşamın ta kendisi bu devinimsizlik tekrar harekete geçecektir. Değil mi ki hepimiz ölümlüyüz, erişebileceğimiz tek ölümsüzlük geriye ölümsüz bir şey, yani sürekli devinim içinde olan bir şey bırakmaktır. Sanatçının, günün birinde ister istemez aşacağı son unutulmuşlar duvarında bırakabileceği tek iz budur. Malcolm Cowley, kişilerinizin yazgılarına boyun eğmeye hazır olduklarını söylüyor. - Kendi fikridir, söyleyebilir. Bense, kimi kişilerimin yazgılarına boyun eğdiklerini, kimilerinin ise eğmediklerini söylüyorum. Light in August'ta Lena Grove kendi yazgısını cesaretle yüklenir. Erkeği Luca Birch olmuş, olmamış, umurunda bile değil. Yazgısının evlenmek ve çocuk doğurmak olduğunu biliyor; bildiği için de, kimsenin yardımını beklemeden hayata atılıyor. Ruhunun kaptanı bu kadın. Bugüne değin duyduğum en dengeli, en akıllıca sözlerden biri, ırzına geçmek için son ve umutsuz bir girişimde bulunan Byron Birch'i terslerken söylediği şu söz: Utanmıyor musun? Az daha çocuğu uyandıracaktın! Asla kendinden geçmeyen, ürkmeyen, kaygılanmayan bir kadın. Acınılacak bir durumda olduğunun bile farkında değil. Örneğin söylediği şu son cümleye bakın: Yola çıkalı daha bir ay bile olmadı, Tennessee'ye vardım bile. Allah, Allah! İnsan ne yerler görüyor! As I Lay Dying'deki Bundreen ailesi de çok iyi katlanıyor yazgısına. Karısını kaybeden baba, her erkeğin bir kadına gereksinimi vardır diye yeni bir karı alıyor. Hemen ardından da, aşçı kadını değiştirmekle kalmıyor, boş zamanlarında herkes avunsun diye bir de gramofon getiriyor eve. Gebe kalan kız da çocuğunu ilk denemesinde düşüremeyince umutsuzluğa kapılmıyor. Bir kez daha denemeyi koyuyor aklına ya gene beceremezsem diye tasalanmıyor, çocuk bu sana, ha bir eksik, ha bir fazla deyip işin içinden sıyrılıyor. - Yirmi ile kırk yaş arasındakiler sevimli değildir zaten. Eyleme geçebilecek kadar gücü vardır çocuğun, ama bilgisiz bir güçtür bu. Aklı başına geldiği zaman, yani kırkından sonra, eyleme geçebilecek çaptan düşmüştür artık. Yirmi ile kırk yaşları arasındaki çocuğun eyleme geçme yeteneği daha güçlüdür, daha tehlikelidir, ama öğrenmeye başlamamıştır henüz. Bu yetenek, çevresi ve gördüğü baskılarla kötü yola itildiği için, insanoğlu öncelikle güçlüdür, ahlak sonra gelir. Dünyayı bunalıma sürükleyenlerin hepsi de yirmi ile kırk yaş arasında kimseler. Çevreme bakıyorum da, ırklararası gerilime neden olanların -Emmet Till'in öldürülmesinde Milam'lar, Bryant'lar ve öc almak için bir beyaz kadına saldıran zenciler, Hitler'ler, Napolyon'lar, Lenin'ler, -insanoğlunun acılarını ve bunalımlarını simgeleyen bu insanların hepsi de yirmi ile kırk yaş arasında. - Yok, o gün neler söyledimse bugün de aynı şeyleri söyleyebilirim: Eğer biz Amerikalılar yaşayacaksak, her şeyden önce Amerikalılığı seçtiğimiz, kararlaştırdığımız ve savunduğumuz için yaşayacağız; Amerikalılar arasında şu beyaz, şu siyah, kızıl, mavi ya da ne bileyim ben, yeşil diye bir ayırım yapmadan, ulusal birliğimizi ve bütünlüğümüzü koruduğumuz için ve koruyabildiğimiz sürece yaşayacağız. Benim memleketim olan Missisisippi'de, yetişkin iki beyazın hasta bir zenci çocuğa kıyması gibi kahredici ve feci bir hatanın işlenmesi, ortaya büyük bir sorun koyuyor: Yaşamaya layık mıyız, değil miyiz? Eğer, bugünkü Amerika'da, kültürümüz, rengi şöyle ya da böyle diye veya herhangi başka bir nedenle çocuklarımızın öldürülmesine yol açabilecek kadar soysuzlaşmışsa, artık yaşamaya layık değiliz demektir. Hoş, böyle giderse, yaşayabileceğimizi de pek sanmıyorum ya! Pay ile Sartoris arasındaki dönemde ne oldu? Demek istediğim, - Soldier's Pay'e çalışırken, yalnızca yazı yazmanın tadını çıkarmaya bakıyordum. Daha sonraları bir şey takıldı aklıma: Her kitabın bir planı, bir bütünlüğü olduğu gibi, bir yazarın bütün yapıtları arasında da belli bir bütünlük gerekmiyor muydu? Soldier's Pay ve Mosquitoes'u, yazarlığın keyfini sürmek için yazmıştım. Sartoris'ten sonra, doğduğum yerin, bir posta pulu büyüklüğündeki memleketimin başlı başına bir konu olduğunu, uzun bir ömrün bile bu kaynağı tüketmeye yetmeyeceğini ve bu gerçeği yüceleştirerek işlersem, yeteneğimi son sınırlarına kadar dilediğim gibi kullanabileceğimi anladım. Bir altın madeni bulmuş gibiydim; yarattığım kişilerle kendime göre bir evren kurdum. Gerçekten ben de, Tanrı gibi, can verebilirim kişilerime, yalnız uzamda değil, zaman içinde de yaşatabilirim onları. Bunu başarmış olmam -hiç değilse bana göre böyledir bu- zaman anlayışımın doğru olduğunu gösteriyor: Bence zaman kaypak bir şeydir ve ancak insanların anlık değişmeleriyle bir gerçeklik kazanır. Vardı diye bir şey yok. Zaman var'dır. Vardı olsaydı, ne acı, ne de üzüntü kalırdı dünyada. Yarattığım dünyayı evrenin bir kilit taşı gibi görüyorum; ne kadar küçük olursa olsun, o taş çekilirse bütün evren yıkılırmış gibi geliyor bana. Son kitabım Kıyamet Günü Kitabı olacak. Yoknapatawha County'nin Altın Kitabı. Onu da tamamlayınca kalemimi kıracağım ve Bu iş burada biter! diyeceğim. Stein van den Heuvel / PRoB / 1958 / Çağdaş Eleştiri Dergisi,


- Çok. Bir roman ya da bir öykü üstünde çalışıyorsam, her sabah, gün ağarırken masamın başına geçerim. O saatlerde pek kimse rahatsız etmez insanı. Hava serin ya da soğuk olsa bile, yazıya kendinizi kaptırdınız mı ister istemez ısınırsınız. Daha önce yazdıklarımı okumakla başlarım işe ve her bölümü, nasıl bağlanacağını bildiğim bir noktada kesmeyi adet edindiğim için, yazıyı nasıl sürdüreceğimi de bilirim. Kendinizi dolu hissetiğiniz sürece yazmaya devam edersiniz. Ne var ki, kalemi bıraktığınız anda, bütün söyleyeceklerinizi söylememiş olmanın, yani ertesi güne söyleyecek bir şeylerinizin kalmış olması şart. Tutalım ki sabahın altısında yazmaya koyuldunuz. Öğleye kadar sürebilir bu, ya da daha erken bir saatte masadan kalkabilirsiniz. Kalemi bıraktığınız anda içiniz boşalmıştır sanki; ama büsbütün bir boşalma değil bu, yeniden dolmaya başlayan bir boşluk gibi. Aynı şeyi sevdiğiniz bir insanla yattıktan sonra da duyarsınız. Tekrar işe koyuluncaya kadar hiçbir şey etkileyemez artık sizi, hiçbir şey sarsamaz, hiçbir şeyin önemi yoktur. Katlanılması en zor olan da bu: Ertesi güne kadar beklemek. - Tabii. Ama bu da bir disiplin işidir ve ancak zamanla edinilir. - Bir gün önce yazdığımı her sabah yeniden bir kez daha yazarım. Tabii, yapıt bittikten sonra tümünü gözden geçirmek gerekir. Müsveddenizi başka birine daktilo ettiriyorsanız, daktilo edilmiş nüshayı okurken de düzeltmeler yapmak ve bazı bölümleri yeniden yazmak fırsatını bulursunuz. Son bir fırsat da provalardır. - Belli olmaz. Silahlara Veda'nın sonunu, son sayfasını tam otuz dokuz kez yazdım. - Uygun sözcükleri bulmak. - Yeniden okumak yazıyı sürdürme isteğini doğurur, çünkü zaten o bölümü yazarken elinizden geldiğince iyi yazmaya çalışmışsınızdır. - Olur tabii. Ama, yazıyı nasıl sürdüreceğinizi bildiğiniz bir noktada kalemi bırakmışsanız işe tekrar koyulmak kolay olur. Çark dönmeye başladığı anda paçanızı kurtardınız demektir. İstek de, esin de nasıl olsa gelir. - Yirmi kurşun kalemin yirmisine birden sahip olduğumu hiç hatırlamıyorum. İki numaralı yedi kurşun kalem bir günlük çalışma için yeterli. - Havana'daki Ambos Mundos Oteli çalışmaya çok elverişliydi. Ama hemen her yerde iyi çalışabilirim. Daha doğrusu, her koşul altında elimden gelenin en iyisi yapmaya çalışırım. Çalışmanın iki büyük düşmanı var: Telefon ve ziyaret. - Bu ne biçim soru böyle! Ama iyi ettiniz bu konuyu açtınız. Rahatsız edilmedikçe ve araya giren olmadıkça her yerde ve her zaman yazı yazılabilir. Daha doğrusu kendinize karşı yeterince katı davranırsanız bunu başarabilirsiniz. Ama yazdıklarınızın en iyisi hiç şüphesiz aşıkken yazdıklarınızdır. Sizce bir sakıncası yoksa bu görüşümü daha fazla açıklamak istemiyorum. - Erken yaşta geçim sıkıntısından kurtulmuşsanız ve yaşamayı da yazı yazmak kadar seviyorsanız, sizi çeken şeylere karşı direnebilmek çok güçlü bir irade ister. Buna karşılık, yazı yazmak başlıca saplantınız ve hayattan beklediğiniz en büyük zevk haline gelmişse, ancak ölüm ayırabilir artık sizi yazarlıktan. Bu dönemde gelecek maddi refahın insana büyük bir yardımı olur ve geçim kaygısına düşmenizi önler. Yazarlık yeteneğinin baş düşmanı kaygıdır. Sağlık durumunun kötüye gitmesi de, kaygılanmanıza yol açtığı, kaygı da bilinçaltınızı tükettiği ve sizi güçsüzleştirdiği için, tehlikelidir. - Saptayamam, kendimi bildim bileli yazar olmak istemişimdir. Philip Young, sizinle ilgili bir incelemede, 1918'de bir top mermisiyle yaralanmış olmanızın yazarlık kişiliğinizi büyük ölçüde etkilediğini ileri sürüyor. Hatırladığıma göre Madrit'te, Young'un bu iddiası üzerinde kısaca durmuş, havada bir söz olduğunu söylemiştiniz. Ayrıca, sanatçı yeteneğinin edinilmiş değil, kalıtımsal bir şey olduğunu da eklemiştiniz. - Anlaşılan o yıl, yani Madrit'te bunları söylediğim sırada aklım pek başımda değilmiş. Lehime sayılabilecek bir tek nokta var: Young'un kitabından ve edebiyatta örselenme kuramından çok kısa söz etmiş olmam. Belki de, o yıl geçirdiğim iki beyin sarsıntısı ve kafatasımın çatlamış olması düşüncesizce konuşmama yol açmıştır. Yanılmıyorsam, insandaki hayal gücünden söz ederken, insan ırkının kalıtımsal bir deneyiminden kaynaklandığını söylemiştim. Beyin sarsıntısı geçirmiş bir insanın konuşması bu, başkaca hiçbir değeri yok. Onun için, yeni bir sarsıntıyla kendime gelene kadar bu konuyu bıraksak iyi olur. Tamam mı? Ama, o konuşmada sözünü ettiğim birçok dost ve tanıdığın adlarını açığa vurmadığınız için size gene de teşekkür borçluyum. Bir konuşmanın bütün tadı birtakım bilinmezleri aydınlatmasındadır, ama bu arada gelişigüzel söylenmiş sözleri de yazıya dökersek iş çığırından çıkar. Çünkü, bir sözün yazıya geçirilebilmesi için o sözü söyleyenin söylediğini savunabilecek durumda olması gerek. Belki de böyle konuşmamın nedeni buna gerçekten inanıp inanmadığımı anlamak içindi. Ortaya attığınız bu sorunla ilgili olarak diyebilirim ki, yaraların insan üzerindeki etkileri çok değişiktir. Kemiklerin kırılmasına yol açmayan yaralar pek önemli sayılamaz, hatta kimi zaman insana bir güven bile verir. Buna karşılık sinirleri ve kemikleri zedeleyen yaraların edebiyatçılara hiçbir yararı yoktur... Hoş, hiç kimseye yararları olduğu da söylenemez ya! - Cehenneme kadar yolum var diyerek işe başlarsa iyi eder, çünkü iyi yazmanın ne kadar zor olduğunu kısa zamanda anlayacaktır. Sonra, kendine karşı acımasız olmalı ve ömrü boyunce elden geldiğince iyi yazmaya zorlamalı kendini. Hiç değilse, işe başlarken elinin altında hazır bir konu olur, cehennemde neler gördüğünü anlatır okuyucularına. - Ödünden ne anladığınıza bağlı bu. Kocasını aldatan kadın da bir bakıma ödün vermiş sayılmaz mı? Yoksa bir siyaset adamının verebileceği ödünden mi söz ediyorsunuz? Ya da, hesabınızı biraz kabartmak şartıyla sizi taksite bağlayan bakkalınızın ya da terzinizin verdiği ödün mü söz konusu? Yazmayı ve öğretmeyi bir arada götürebilen bir yazar ikisini de yapmalı. Bu iki etkinliği birlikte yürüten birçok başarılı yazar var: Ben yapamam, yapamayacağımı da biliyorum; yapabilenlere de, açıkça söyleyeyim, hayranım. Bununla birlikte öyle sanıyorum ki, üniversite yaşamı dış dünyayı daha derinden tanımamızı engeller. Ama şu da var: Geniş bir yaşam deneyimi, yazarın çok daha büyük sorumluluklar yüklenmesine yol açar; dolayısıyla işini de daha zorlaştırır. Kalıcı bir ürün vermek insanın bütün vaktini alan bir uğraştır. Doğrudan doğruya yazmaya ayrılan süre günde iki üç saati geçmese bile, gene de böyledir bu. Yazarı bir kuyuya benzetebiliriz. Çeşit çeşit yazar olduğu gibi, çeşit çeşit de kuyu var. Önemli olan, kuyudaki suyun tatlı olması ve kuyuyu bir hamlede boşaltıp yeniden dolmasını beklemektense, her gün belli bir miktar su çekmekle yetinilmesi. Konudan uzaklaştığımı biliyorum, ama doğrusunu isterseniz konu da o kadar ilgi çekici değil. - Star'da, basit ve dolambaçsız yazmayı öğrenmek zorundaydık. Herkes için yararlıdır bu. Gazeteciliğin genç bir yazara zararı dokunmaz, hatta yardımı bile olur; yeter ki zamanında sıyrılmayı bilsin gazetecilikten. Evet, çok çiğnenmiş bir söz bu, kullandığım için özür dilerim; ama, insan böyle yavan sorular sordu mu, bu gibi yavan karşılıklara da katlanmayı bilmeli. - Hiçbir zaman, hiçbir yerde böyle bir şey söylediğimi hatırlamıyorum. Oldukça gülünç ve katı bir söz bu. Belki de bu konunun üzerinde durmamak, beylik bir söz etmiş olmamak için böyle demişimdir. Gerçi, yaratıcı bir yazar için gazetecilik, bir dereceye kadar, her gün kendini yeniden harcamak sayılabilir ama yazmanın, kendini harcamak olduğuna kesinlikle inanmıyorum. - Var, tabii. - Hayır. Öyle bir şey yoktu. Birbirimize karşılıklı saygımız vardı, o kadar. Kimi benim yaşımda, kimi de, Gris, Picasso, Braque, Monet gibi -Monet daha hayattaydı o zaman- benden yaşlı ressamlara, ayrıca Joyce, Ezra, bazı yapıtları açısından da Stein gibi yazarlara saygı duyardım. - Joyce'un Ulysses'i yazdığı dönemden bu yana öyle bir şey olmadı. Joyce'un etkisi de doğrudan, dolaysız bir etki değildi. Ama o dönemde, bildiğimiz sözcüklerin yasaklandığı, her sözcük için savaşmak zorunda kaldığımız o dönemde, her şeyi değiştiren ve bizi zorlanmalardan kurtaran onun etkisi oldu. Öteki yazarlardan yazı sanatı üstüne öğrenebileceğiniz bir şey var mı? Dünkü konuşmamızda, örneğin Joyce'un böyle bir şeyin söz konusu edilmesine bile katlanmadığını söylemiştiniz. - Biz edebiyatçılar kendi aramızda olduğumuz zaman yalnız başkalarının kitaplarından söz ederiz. Bir yazar, iyi yazarsa, kendi yazdıklarından söz etmez. Joyce çok büyük bir yazardı ve neyi nasıl yaptığını ancak birtakım yeteneksiz kimselere açıklardı. Saygı duyduğu öteki yazarlara güvenir, ne yapmak istediğini kendiliklerinden anlayabileceklerine inanırdı. - Karışık bir sorun bu. Yazarlık mesleğinde ilerledikçe insan daha bir yalnızlaşır. En yakın, en eski dostlarınızın çoğu ölmüştür. Kimileri uzaklaşmıştır. Sık görüşmezsiniz ama yazışırsınız ve eski günlerdeki gibi, kahvede buluşmuş gibi, birliktesinizdir. Matrak mektuplar yazarsınız birbirinize, açık saçık, kaba saba şakalar yaparsınız; bu da bir kahve köşesinde sohbet etmek kadar keyiflidir çoğu zaman. Ama giderek, yalnızlığınız ister istemez artar. Çünkü çalışacaksınız, yalnız çalışacaksınız, başka yolu yok bunun ve çalışmaya ayıracağınız zaman da günden güne azalmaktadır. Bütün bunların yanı sıra, hepsini bastıran bir duygu daha var: Yazmadan geçen zaman boşa geçmiş bir zamandır ve bu da size kefareti hiçbir zaman ödenemeyecek bir günah gibi gelir. - Kusura bakmayın ama, otopsilere pek meraklı değilimdir. Bu gibi sorunları incelemekle görevli edebi ya da gayri edebi birçok teşrih uzmanı var. Hakkımda yalan yanlış bir sürü şey yazdı Miss Stein, beni nasıl etkilediğini uzun uzun anlattı durdu. Kişileri konuşturma sanatını benden, Güneş de Doğar adlı kitabımdan öğrenmiş olmayı bir türlü hazmedemediği için bu yola saptığını sanıyorum. Ona çok büyük bir yakınlık duyardım, konuşmanın nasıl yazılacağını öğrenmesine de çok sevinmiştim. Herhangi bir yazardan, ister ölmüş, ister hayatta olsun, bir şeyler öğrenmek bana çok doğal geldiği için, benden bir şey öğrenmenin Gertrude'ü bu kadar üzeceğini hiçbir şekilde tahmin edemezdim. Ayrıca çok da iyi bir yazardı. Ezra'ya gelince, iyi bildiği konularda son derecede zekiydi. Bu tür konuşmalar canınızı sıkmıyor mu? Otuz beş yıllık eski defterlerin karıştırıldığı bu tür edebiyat dedikodularından tiksinirim. Herkes gerçeği, tam gerçeği söylese durum değişirdi tabii. Belgesel bir değeri olurdu söylenenlerin. Onun için, burada bana düşen, dedikoduları bir yana bırakıp, sözcükler arasındaki soyut ilişkiler üstüne bana çok şeyler öğreten Gertrude'e teşekkür etmek, bir zamanlar ona ne kadar içten bağlı olduğumu bir kez daha yinelemek, büyük şair ve sadık dost Ezra'nın hakkını hiçbir zaman ödeyemeyeceğimi söylemek, Max Perkins'i de, öldüğünü hala kabul edemeyecek kadar çok sevdiğimi bir kez daha hatırlatmaktır. Yazdıklarımda herhangi bir değişiklik yapmamı hiçbir zaman istememişti benden Max; yalnız, o dönemlerde yayımlanması olanaksız bazı sözcüklere takılırdı. Bu gibi sözcüklerin yerini boş bırakırdık, anlayan da anlardı. Çok akıllı bir dost, eşi bulunmaz bir arkadaştı. Şapkasını giyiş tarzına, konuşurken dudaklarını garip bir biçimde oynatmasına bayılırdım. - Mark Twain, Flaubert, Stendhal, Bach, Turgenyev, Dostoyevski, Çehov, Andrew Marwell, John Donne, Maupassant, Kipling, Thoreau, Yüzbaşı Marryatt, Shakespeare, Mozart, Quevedo, Dante, Virgilius, Tintoretto, Hieronymus Bosch, Brueghel, Patinir, Goya, Giotto, Cezanne, Van Gogh, Gauguin, San Juan de la Cruz, Gongora... Bütün bir gün düşünsem belki ancak anımsayabilirim hepsini. Ama o zaman da, yaşamımı ve yapıtlarımı etkileyenleri sayacağım yerde bilgiçlik taslamağa kalkıştığım sanılabilir, çünkü bütün bu insanlar hakkında derin bir bilgim olduğunu hiçbir zaman ileri süremem. Kötü bir soru değil. Hatta çok iyi bir soru da, öyle hemen ayaküstü yanıtlanabilecek türden değil. Düşünüp taşınmak, kendini iyice bir yoklamak şart buna yanıt vermeden önce. Dikkat ettiyseniz, yalnız yazar değil, birçok ressam adı da verdim, çünkü yazarlar kadar ressamlardan da birçok şey öğrendim yazı sanatı üstüne. Nasıl oluyor bu diyeceksiniz? Açıklaması bütün bir günümüzü alabilir. Bestecilerden, armoni ve kontrapunto çalışmalarından çok şeyler öğrenebileceğimizi ise açıklamaya bile gerek yok. - Viyolonsel çaldım. Bütün vaktimi müzik ve kontrapunto öğrenimine verebilmem için bir yıl okula göndermemişti beni annem. Yetenekli olduğumu sanıyordu ama, hiç de değildim. Oda müziğine meraklıydık o zamanlar; annem piyano çalardı, kızkardeşim de alto. Kemancı dışarıdan gelirdi. Benim viyolonel çalışım ise, akıllara durgunluk verecek kadar berbattı. - Twain'i unutmak çok zor. Aradan iki, üç yıl geçmesi gerek. Shakespeare'i her yıl okurum. Her seferinde de Kral Lear'i. İnsanı öyle bir kendine getirir ki! - Her zaman okurum. Hatta, kitapsız kalmamak için, kimilerini bir kenara koyarım. Az önce, etkilendiğiniz kişileri sayarken Hieronymus Bosch'dan da söz etmiştiniz. Bosch'un resimleri, simgelerin kaynaştığı bir karabasan görünümünde, sizin dünyanıza hiç benzemiyor. - Herkesin kendi karabasanı var; kendiminkileri de, başkalarınınkileri de çok iyi bilirim. Ama bunları yazmak zorunda değilsiniz. Bildiğiniz ve yazıya dökmediğiniz her şey, ister istemez yazınıza geçer ve kendi niteliğini yazdıklarınıza aktarır. Bir yazarın atladığı, bilmediği bir şeyse, işte o zaman bu boşluk, yazısında bir delik gibi sırıtır. - Görmeyi, işitmeyi, duymayı ve duymamayı, yazmayı öğrenme sanatının bir parçasıdır bu yapıtlar. "Özsu"yunuz neredeyse, kuyu da oradadır. Ne olduğunu, nelerden oluştuğunu kimse pek bilmez, siz ise hiç mi hiç bilemezsiniz. Bildiğiniz tek şey sizde olup olmadığı ya da gelmesi için beklemek gerekip gerekmediğidir. - Eleştirmenler var dediklerine göre vardır herhalde. Sizce bir sakıncası yoksa, eleştirmenlerden söz etmesek; eleştirmenler üstüne bana soru sormasanız memnun olurum. Roman yazmak, öykü yazmak zaten çok zor bir iş, bir de bunların açıklamasını mı bekleyeceksiniz yazardan? Kaldı ki, açıklayıcıların ekmeğiyle oynamak da doğru değil. Beş, altı usta açıklayıcı bu yoldan geçimlerini sağlıyorlarsa, ne diye onların işine engel olayım ben? Yazdığım bir şeyi okuyacaksanız, okumanın tadını çıkarın, yeter. Onun dışında bulacağınız her şey, sizin kişisel katkınız olacaktır. Bu konuyu kapamadan önce size bir sorum daha var: Bir yayın danışmanı Güneş de Doğar romanındaki başlıca kişiler ile boğa güreşine katılan kişiler arasında bir benzerlik, bir koşutluk bulmuş. Romanın ilk cümlesinden, Robert Cohn'un boksör olduğunu öğreniyoruz; daha sonra desencajonada sırasında, boğanın boynuzlarını bir boksör gibi kullandığı, sağlı sollu darbeler savurduğu, kroşeler attığı belirtiliyor. Ayrıca, bir öküzün yanında boğa nasıl uysallaşırsa, Robert Cohn da enenmiş bir öküz durumunda olan Mike'ın yanında uysallaşıyor, onun her dediğine boyun eğiyor. Karşılaştırmayı çok daha ileri götürüyor bizim yayın danışmanı ama, bir kuşkusu var; romanın kurgusunu bir boğa güreşi gibi düzenlerken bilinçli olup olmadığınızı merak ediyor. - Sizin yayın danışmanı biraz kafadan sakat olsa gerek. Jake'in bir öküz gibi enenmiş olduğunu da nereden çıkarmış? Taşakları sapasağlam Jake'in. Sakatlığı başka. Yani, tam bir erkek gibi istekler, eğilimler duyabilecek bir insan; ama bunları karşılayacak durumda değil. Aradaki önemli fark, yarasının ruhsal değil, fiziksel olması. Enenmekle hiçbir ilişkisi yok bunun. - Akıllıca bir soru ne hoşa gider, ne de can sıkar. Bununla birlikte, bir yazarın nasıl yazdığını anlatması çok kötü bir şey bence. Gözle okunmak için yazılmıştır bir roman, dolayısıyla herhangi bir açıklamaya da gerek yoktur bence. Gerçi ilk okumada göremeyeceğimiz çok şey var bir romanda, ama bunları açıklamak ya da yapıtının en çetrefil köşelerine rehberli geziler düzenlemek herhalde yazara düşmez. Bir konuşmanızda da, henüz tamamlanmamış bir yapıtından söz etmenin yazar açısından tehlikeli olduğunu, onu kurutabileceğini söylemiştiniz. Neden? Neden diye soruyorum, çünkü birçok yazarın, örneğin Twain'in, Thurber'ın, Steffens'in yazdıklarını, birtakım dinleyiciler üstünde deneyerek olgunlaştırdıklarını biliyoruz. - Twain'in Huckleberry Finn'i dinleyiciler üstünde 'denediği'ne hiçbir zaman inanamam. Denediyse, herhalde en iyi yerlerini çıkartmağa zorlamışlardır onu, en kötü yerlerini de onlar ekletmişlerdir. Wilde'ı tanıyanlar, yazdığından çok daha iyi konuştuğunu söylerler. Steffens yazdığından daha iyi konuşurdu. Yazdıklarından ve söylediklerinden kimilerine inanmak gerçekten zor. Gençliğinde anlattığı bazı hikayeleri zamanla nasıl değiştirdiğine ben tanık oldum. Thurber yazdığı gibi konuşuyor muydu bilmem, ama öyleyse, hiç şüphesiz dünyanın en büyük ve en az can sıkıcı konuşmacılarından biriydi. Benim tanıdıklarım arasında mesleğinden en iyi söz eden, en tatlı, aynı zamanda da en keskin dilli adam boğa güreşçisi Juan Belmonte'dir. - Uzun ve can sıkıcı yanıtlar gerektiren bir soru bu. Üstelik de, insan birkaç gününü bu konu üstünde kafa yormakla geçirirse, öylesine bilinçlenir ki, yazı yazamaz olur artık. Yalnız şu kadarını söyleyeyim; amatörlerin üslup dedikleri şey, yapılanlardan apayrı bir şey yapma kaygısının ağır bastığı ilk denemelere özgü bir becerisizliktir genellikle. Yeni klasiklerden hemen hemen hiçbiri daha önceki klasiklere benzemez. Bunları okuyanların gözüne çarpan ilk şey beceriksizliktir. Daha sonraları, bu beceriksizlik tedirgin edici olmaktan çıkar. Ne var ki, bir yazar beceriksizlik yapınca, okuyanlar bunu beceriksizlik değil de bir üslup özelliği sanırlar, birçok kimse de çıkıp onları taklit eder. Çok üzücü bir şey bu. - Durun bakayım... Güneş de Doğar'a Valencia'da, doğum günümde başladım, 21 Temmuz'da. Hadley, karım ve ben, 24 Temmuz'da başlayacak olan şenlikte iyi bir yer kapmak için Valencia'ya birkaç gün önce gitmiştik. Yaşıtlarımın hepsi roman yazmışlardı, ben ise bir bölümü bile kıvırmakta zorluk çekiyordum. Doğum günümde başladım kitaba, bütün şenlik boyunca sabahları yatağımda yazdım, oradan Madrit'e geçtim, orada da yazmağa devam ettim. Madrit'te şenlik falan olmadığı için, masalı bir oda bulabildik; büyük bir lükstü bu benim için, masaya kurulup rahat rahat yazabildim. Odadan sıkılınca otelin hemen yakınındaki Pasaje Alvarez'deki bir tavernaya gidiyordum. Otele göre serin olduğu için daha rahat çalışıyordum orada. Fakat havalar çalışılamayacak kadar ısınınca, tası tarağı toplayıp soluğu Hendaye'de aldık. Çok şirin, uçsuz bucaksız kumsala bakan, ucuz bir otel odasında çalışmamı sürdürdüm. Paris'e gittik sonra. Notre-Dame -des-Champs sokağında, 113 numaradaki bıçkıhanenin üstündeki dairede, başladıktan tam altı hafta sonra ilk müsveddeyi tamamladım; götürüp romancı Nathan Asch'a gösterdim. "Ne? diye homurdandı, bir roman mı yazdım dediniz? Roman, ha? Bana kalırsa roman değil, bir yolculuk rehberi yazmışsınız siz! Gene de cesaretim kırılmadı. Voralbert'teki Schruns kasabasına gittik, Taube Oteli'ne yerleştik: Orada romanı baştan yazdım, yolculuk sahnesini de çıkarmadım. Sözünü ettiğiniz öyküleri 16 Mayıs günü, Madrit'te bir günde yazdım. O gün kar yağmış, San İsidro boğa güreşleri ertelenmişti. Daha önceleri birkaç kez başlayıp sonunu getiremediğim The Killers'ı yazdım önce. Öğle yemeğinden sonra da ısınmak için yatağa girdim ve Today is Friday'i bitirdim. İçim o kadar doluydu ki, kabıma sığamıyordum bir türlü, üstelik de kafamda yazılmak için sıra bekleyen altı öykü daha vardı. Hemen giyindim, torero'ların uğrağı olan eski bir kahve vardır, Fornos'un yeri diye bilinir; oraya kapağı attım. Bir kahve içtim, sonra döndüm otele ve Ten İndians'ı yazdım. İşte o zaman büyük bir hüzün çöktü içime, konyak içtim ve uyudum. Yemek yemeği unutmuştum. Garsonlardan biri, biraz bacalao, küçük bir bonfile tava patates, bir şişe de valdepenas getirdi. Aç kalacağım diye ödü kopardı pansiyoncu kadının, bu yüzden de garsonu yollamıştı bana. Bugün gibi aklımda; yatağımda doğruldum, yemeği yedim, valdepenas'ı da içtim. Bir şişe daha getireceğini söyledi garson, senora'nın bütün gece yazıp yazmayacağımı merak ettiğini de ekledi. Biraz nefes almak istiyordum, bütün gece yazmayacağımı söyledim. Bir öykü daha yazsanız ne olur sanki? dedi garson. Zaten bir tane yazacaktım, dedim. Haydi canım siz de! dedi, en azından altı tane yazabilirsiniz. Yarın denerim, dedim. Bu akşam deneyin dedi. Bunca yiyeceği babam hayrına mı yolladı size kocakarı? Yoruldum ama, dedim. Saçmalamayın dedi. Üç hikayeden yorulur muymuş insan! Birini çevirin bakayım bana diye ekledi. Beni yalnız bırakın, dedim. Yalnız kalmazsam nasıl yazabilirim? Bunun üzerine yatağıma oturdum, valdepenas'ı içtim ve yazdığım ilk öykü umduğum kadar iyiyse, yırttık demektir diye düşündüm. - Çanlar Kimin İçin Çalıyor bu bakımdan her gün bir sorun olarak karşıma dikildi. Neler olacağını kabaca biliyordum tabii. Ama somut olayları her gün yeniden bulmak, uydurmak zorunda kaldım. - Hayır değil. The Green Hills of Africa'yı bir roman olarak almayın ele. Şöyle bir şey denemek istemiştim: Bir yörenin görüntüsü ve o yörede bir ay içinde olup bitenler anlatılsa, ama içtenlikle, yalana dolana sapmadan anlatılsa, ortaya çıkacak yapıt hayal ürünü bir yapıt değerini kazanabilir mi? Bunun hemen ardından The Snows of Kilimanjaro ve Francis Macomber'i yazdım. The Green Hills'de gerçeğe olabildiğince bağlı kalarak anlatmağa çalıştığım o bir aylık uzun av gezisinde edindiğim bilgi ve deneyimlerle beslenen hayal ürünü öykülerdi bunlar. To Have and Have Not ile Across the River and into the Trees'in ikisine de birer öykü olarak başlamıştım. - Görüyorsunuz işte, bu soruları yanıtlamak için işimi gücümü yarıda bırakacak kadar budalayım ben, bunun cezasını da, biliyorum, çok ağır bir şekilde ödeyeceğim. Nasıl olsa ödeyeceğim, göreceksiniz. - Hiçbir zaman. Değerine inandığım birçok ölü yazardan daha iyi yazmaya çabaladım. Ama çoktandır elimden geldiğince iyi yazmaya çalışıyorum, o kadar. Bazen talih yüzüme gülüyor, yazabileceğimden de iyisini yazıyorum. Bir yazarın yaratma gücü yaşlandıkça azalır mı sizce? The Green Hills of Africa'da Amerikalı yazarların belli bir yaştan sonra sarsak haminnelere benzediklerini söylüyorsunuz. - Söylemişimdir. Ne yaptığını bilen bir kimse, kafası çalıştığı sürece ayakta durabilir sanıyorum. Sözünü ettiğiniz kitapta, bilmem hatırlayacak mısınız, şakadan anlamayan kütük gibi bir Avusturyalı'ya Amerikan edebiyatından söz ediyoruz, adam beni konuşturmak istiyor, benim ise aklım yapacağım işlerde. Bu konuşmayı olduğu gibi aktardım. Kehanetlerde bulunmak değildi amacım. Ama gene de söylediklerimin belli bir yüzdesini geçerli sayabilirsiniz. - Değil tabii. Ancak kimilerini gerçek hayattan aldım. Her insanın öteki insanlar hakkında edindiği bilgiler, bir insan deneyimi ve anlayışı vardır. Roman kişileri bu birikimden kaynaklanarak oluşur. - Kimi nasıl değiştirdiğimi bir anlatmaya kalksam, hakaret davalarından başımı alamam. - Birini tasvir ederseniz, fotoğrafa benzer, yamyassı olur, çuvalladınız gitti demektir. Ama, sizdeki birikimden yola çıkarak bir kişi yarattınız mı, bu kişide gerekli bütün boyutları bulabilirsiniz. - Sayması uzun olur. - İşler sarpa sardığı zaman, bir güçlüğün üstesinden gelemediğim zaman, kendimi yüreklendirmek için eski kitaplarımı okuduğum olur. Okuyunca da, bu işin oldum olası güç, hatta kimi zaman da hemen hemen imkansız bir iş olduğunu görürüm. - Aklımın erdiği kadar... - Hayır. Romanı ya da öyküyü bitirdikten sonra bir liste yaparım. Sonra da bu listedeki başlıkları, ki bunların sayısı bazen yüzü aşar, bir bir elerim. Tümünden vazgeçtiğim de olmuştur. - Yaparım. Başlık sonra gelir. Bir gün Prunier'ye gitmiştim, öğle yemeğinden önce midye yemek için. Tanıdığım bir kıza rastladım orada. Çocuk düşürmüştü. Masasına gittim, çene çaldık, ama düşükten söz etmedik ikimiz de. Eve dönünce, bir öykü geldi aklıma, yemeğe boş verdim, akşama kadar yazdım. yakalamak için sürekli bir gözlemci durumundasınız. - Tabii. Gözlemciliği bıraktı mı sonu gelmiştir yazarın. Bilinçli olarak gözlemlesin ya da her gördüğünü nasıl kullanabilirim diye düşünsün, demiyorum. Belki ilk dönemlerde bu böyledir. Ama, daha sonraları, gördüğü her yeni şey, eskiden gördüğü ya da bildiği şeylerin toplandığı büyük bir ambara gider. Sizi ilgilendirir mi bilmem, ama ben her zaman buzdağı ilkesine göre yazmışımdır. Görünen her bölüme karşılık, görünmeyen yedi bölüm vardır suyun altında. Bildiğiniz her şeyi eleyebilirsiniz, nasıl olsa gidip buzdağının su altındaki bölümünü sağlamlaştıracaktır. yani hikayenin görünmeyen yönünü. Ama bir yazar, bir şeyi bilmediği için atlamışsa, işte o zaman hikayede bir boşluk meydana gelir. The Old Man and the Sea bin sayfalık bir roman olabilirdi; köyde yaşayan herkesi, nasıl geçindiklerini, doğumları, eğitimleri, çocukları vb. üstüne bütün akla gelebilecek ayrıntıları kapsamına alabilirdi. Bunu yapmış, hem de büyük bir başarıyla yapmış birçok yazar var. Yazı yazarken, sizden öncekilerin başarılı uygulamaları karşınıza birer sınır olarak çıkar. Dolayısıyla ben de değişik bir şey yapmak zorunda kaldım. Bir deneyimin okuyucuya aktarılmasında payı olmayan ne varsa, tümünü ayıklamaya çalıştım önce: Böylelikle, kitabımı okuduktan sonra, bunu kendi deneyimiymiş gibi benimseyecekti okuyucu, anlatılanların gerçekliğine de inanacaktı. Çok zor bir iş bu, başarmak için de çok uğraştım. Nasıl başadığımı bir yana bırakalım şimdilik de size şu kadarını söyleyeyim: Bir deneyimi tümüyle aktarmak ve böyle bir deneyimi ilk aktaran olmak bakımından ve bu kez inanılmayacak kadar şanslıydım. Sonra, iyi bir adam, iyi bir çocuk vardı elimde, ve günümüz yazarları böyle şeylerin hala olabileceğini unutmuşlardı. Kaldı ki deniz, en azından insan kadar çekici bir konu. Şans dediğim de bu işte. Erkek kılıç balığını görmüştüm daha önce, nasıl bir şey olduğunu biliyordum. Bildiğim için de anlatmadım onu. Aynı yerde yüz elli balinalık bir sürü görmüştüm, hatta birini de zıpkınlamıştım. Yirmi metreden fazlaydı boyu. Yakalayamadım tabii, kaçtı gitti. Bundan da söz etmedim öyküde. O balıkçı köyü üstüne bildiğim hikayelerin, fıkraların hiçbirini anlatmadım. Ama bunların bilinmesi, buzdağının su altındaki bölümünü oluşturdu. - Yanlış. Star adına hiçbir zaman beyzbol karşılaşmalarını izlemedim. Archie'nin anımsamağa çalıştığı, 1920 yıllarında, Şikago'da anlatım yollarını öğrenmek, ilk bakışta anlamsız gibi gelen, ama gerçekte duyguları oluşturan küçük ayrıntıları yakalamak için gösterdiğim çabaydı. Küçük ayrıntılar derken, bir dış oyuncusunun nereye düştüğüne bakmadan eldivenini fırlatması, boksör ayakkabısı ile şilte arasında sıkışan reçinenin gıcırdaması, Jack Blackburn'ün her kapışmadan sonraki garip hali, teninin kül rengini alması gibi şeyleri kastediyorum. Ressamın taslak çizmesi, gibi, ben de böyle şeyleri yakalamağa çalışıyordum. Gerçekten de görünen şey, Blackburn'ün eski yaşantısı, geçmişi değil, teninin o garip rengi, yüzündeki eski ustura yaralarının izleri ve hasmını bir yumrukta yıkmasıydı. Blackburn eski serüvenleriyle değil, her şeyden önce bu ayrıntılarla etkiliyordu insanı. - Amma da tuhaf soru ha! Kişisel olarak derken, fiziksel deneyim mi demek istiyorsunuz? Öyleyse, evet. Eğer birazcık aklı varsa, bir yazar hiçbir zaman tasvir etmez. Ya uydurur, ya kişisel ya da kişisel olmayan bir deneyimden yararlanır. Kimi zaman da ırkından ya da ailesinden gelebilecek, kendisine doğrudan bağlı olmayan, dolayısıyla da açıklayamayacağımız bir deneyimden hareket eder. Göçmen kuşa kim öğretmiştir öyle uçmayı? Bir arena boğası cesaretini, bir av köpeği sezgisini nereden almıştır? Aklım pek başımda olmadığı bir sırada Madrit'te konuştuğumuz karmaşık şeylerin bir açıklaması ya da bir özetlemesi sayabilirsiniz bu söylediğimi. - Deneyimine bağlı bu. Varlığınızın bir bölümü daha başından beri o deneyimi tam bir ilgisizlikle izlemiştir zaten. Bir bölümünüz ise tümüyle içindedir o deneyimin. Bir deneyimin yaşanmasıyla yazılması arasında şu ya da bu kadar süre geçmeli diye bir kural olamaz bence. Kişinin dayanıklılığına ve dengesine göre değişir bu. Dayanıklı, gözüpek bir yazar için alev almış bir uçakla yere saplanmak hiç şüphesiz değerli bir yaşantıdır. Birçok önemli şeyi kısa zamanda öğreniverir. Bu öğrendiklerinin daha sonra işine yarayıp yaramaması kazadan sağ salim kurtulmasına bağlıdır tabii. Hayatta ve onurlu kalmak; evet, modası geçmiştir ama gene de çok önemli bir kavramdır bu onur sözcüğü; günümüzde, bir yazar için, her zamankinden daha zor ve zor olduğu kadar da önemlidir. Şu ya da bu nedenle yazarlıklarını sürdüremeyenler, ölmeden önce gönüllerince bir şey yapabilmek için uzun, can sıkıcı ve acımasız savaşımlarını sürdüren öteki yazarlara göre daha çok sevilirler, çünkü kimse göremez onların çöküşünü. Ölenler ve kendilerine göre haklı nedenlerle savaşımı erkenden ve kolaylıkla terkedenler, daha anlaşılır ve insanlara daha yakın oldukları için, her zaman tercih edilmişlerdir. Yenilgi ve ustaca gizlenmiş ödleklik daha insancıldır ve daha çok sevimlidir. - Herkes kendi vicdanından sorumludur, bir vicdandan neler bekleneceğini de kurallara bağlayamayız. Bildiğim tek şey şu: Bir yazar siyasetle uğraşıyorsa ve yapıtı da kalıcı bir yapıtsa, ileride onu okuyanlar yapıtındaki siyasal bölümleri atlamak zorunda kalacaklardır. Kendilerini siyasal bakımdan bağımlı gösteren yazarların çoğu sık sık siyasal görüşlerini değiştirirler. Kendileri ve siyaset-edebiyat dergileri açısından herhalde çok ilgi çekici bir şeydir bu: Ama belki de bunu bir çeşit mutluluk araştırması sayabilir ve o bakımdan da saygıyla karşılayabiliriz. - Hayır. Değiştirmedi. Ezra Pound serbest bırakılmalı ve her türlü siyasal etkinlikten uzak duracağına söz vermek şartıyla İtalya'da şiir yazmak hakkını elde etmeli. Şu Kasper bir an önce içeri tıkılsa gerçekten çok sevinirim. Büyük şair denince ille de öncüler, oymak reisleri ya da gençliğe örnek olacak üstün kişiler gelmemeli akla. Birkaçını sayayım isterseniz: Verlaine, Rimbaud, Shelley, Byron, Baudelaire, Proust, Gide. Birtakım Kasper'ler çıkar da davranışlarını, ahlak anlayışlarını ya da düşünce tarzlarını kapar diye bunları akıl hastanesine mi kapatmalıydık? Eminim on yıla kalmaz bu yazının altına Kasper'in kim olduğunu açıklayan bir not düşmek gerekir. - Öğreticilik ille de ukalalık anlamına gelmez. Death in the Afternoon öğretici bir kitaptır. - Kim demiş bunu? Bana biraz çocuksu görünüyor. Bunu söyleyen herhalde kendinden söz etmek istemiştir. - Graham Greene büyük bir rahatlıkla böyle beyanatlar verebilir. O rahatlık bende yok. Bir dizi roman üstüne ya da çullukların uçuşu veya kazların bağırışması üstüne bu gibi genellemelerde bulunmak benim elimden gelmez. Ama gene de bir genelleme yapayım. Adalet ve adaletsizlik duygusundan yoksun bir yazar roman yazacağına bir üstün zekalı çocuklar okulunun yıllığını kaleme alsa daha iyi eder. Bir genelleme daha. Görüyorsunuz, herkesçe bilinen beylik şeyler söylendiği sürece genelleme yapmak o kadar da zor bir şey değil. Bir yazarda aranacak en büyük yetenek; içinde, yüreğinde, sağlam ve dayanıklı bir bok algılayıcısının bulunmasıdır. Yazarın radarıdır bu, her büyük yazarda da vardır. - Buna kafa yormaya ne hacet? Gelmiş geçmiş şeylerden ve şimdiki şeylerden, bildiğiniz bütün şeylerden ve bilemeyeceğiniz bütün şeylerden yola çıkarak hayal gücünüz sayesinde, bir görünüm değil de bütün gerçek ve canlı şeylerden daha gerçek yeni bir şey üretiyor ve bunu yaşatıyorsunuz. Gereğince yaşatmışsanız, yarattığınız, ölümsüzlüğe kavuşmuş demektir. İnsan yazarsa bunun için yazar, başka hiçbir nedenle değil. Not: The Paris Review adlı Amerikan dergisinde, 1960'lı yıllarda, dönemin başlıca romancılarıyla yapılan söyleşiler yayımlanmıştı. Edebiyat çevrelerinde ilgiyle karşılanan söyleşilerin ortak özelliği, romancıların doğrudan doğruya mesleklerinden, alışkanlıklarından, çalışma koşullarından, yazarlık sanatının genellikle gizli tutulan yönlerinden söz etmeleriydi. O güne değin danışıklı döğüş niteliği taşıyan söyleşilerin tersine, herhangi bir ön hazırlıktan özellikle kaçınılmış, tek bir sorun seçilmediği gibi, konuşmanın dağılmasına, konudan konuya geçilmesine de özen gösterilmişti. - sarikanaryam liked this - edebiyatsoylesileri posted this


Faik Ali (1876 - 1950), Nesimi'den İbrahim Cehdi'ye, tarihçi Sait Paşa'dan ağabeyi Süleyman Nazif'e uzanan yedi kuşak şair bir aileden geliyordu. Tarihçi Taha Toros, Faik Ali'nin oğlu Munis Faik'in 1955'te edebiyat dünyasına katılması vesilesiyle kaleme aldığı yazıda tüm ailenin öyküsünü anlatıyor. Güzel sanatların her sahasında, irsiyetin rolü bulunduğuna inanmak lazımdır. Çok kere sanatkar çocuklarının, doğuşlarında taşıdıkları bu meziyet, büyüdükleri zaman onları da sanatkar olmaya sevketmiştir. Yakın edebiyat ve sanat tarihimizde, bunun birçok örnekleri vardır. Yesari ailesinin hattatlığı ve nakkaşlığı, Ziya Paşa ve oğulları Özbekhan ailesinin musikişinaslığı, Mi'rat'ül-iber müellifi Diyarbakırlı Sait Paşa'nın ve oğulları Süleyman Nazif ile Faik Ali'nin edebiyatçılıkları, birer misal olarak zikredilebilir. Diyen meşhur şair Nesimi'den İbrahim Cehdi'ye, tarihçi Sait Paşa'dan Süleyman Nazif ve kardeşi Faik Ali'ye kadar yedi cedden şair bir ailenin devamı olan Munis Faik de şiir tevarüsünün canlı misali olarak güzel şiirleri, sanatkar ruhu ile edebiyat alemimize girmiş bulunuyor. Faik Ali ölünceye kadar okudu ve yazdı. Sanatkar ruhunun tazeliğine herkes hayran olurdu. Garp ve şark kültürünü hazmetmiş, zevke ve sanata büyük kıymet veren bir şair olarak yaşadı. Tabiat ve aşk onun hayatında iki esaslı unsurdu. Şayan denilse ömrüme bir dastanı aşk! Diyen şair, ilk eserine Fani Teselliler adını vermişti. Gerek bu eser, gerek son yazdığı Nedim ve Lale Devri adlı manzum piyes edebiyatımız için, fani teselliler değil, kafi tesellilerdir! Şarkısı okunduğu zaman inşirah duyar, hatta kendisi de iştirak ederek koltuğa gömülürdü. Şarkısı söylendiği zaman, bütün ruhiyle buna kendisi de katılırdı. Aşkımdaki rengi edebiyet ne güzel şey. Şair oğlu Munis Faik de -son neslin- aruz'u ustalıkla kullanan yegane şairi, şiiri sanat dürbününden seyreden genç bir üstadıdır. Nedim'den Yahya Kemal'e kadar İstanbul için söylenen ne varsa, bunların hepsi Munis Faik'de taze ve sihirli bir görüşle mevcuttur. Ne Ticaret Vekaleti Müsteşarlığı gibi bir vazifenin sıkleti, ne de diplomatik toplantı ve ziyafetlerin zamanının çoğunu kaplıyan külfeti, onun sanat zevkini yıpratamamıştır. Bilakis, olgunluğunu arttırmıştır. Canlandı, bütün şekli ve rengiyle beraber, On beş senenin bende uyuşturduğu şeyler. Yaz... renkler, ışıklar saçan altın gibi bir yaz, Rüyama girer koyları, çamlıkları yer yer. Lakin, o ne yalnız koru'dur, dağ ve denizdir, Her semti bir aşkın doludur hatırasiyle, Bir gün Adalar'dan doğan ateş, sırasiyle, Mevsimle beraber söner, en sonra, sularda! Yaz.. renkler, ışıklar saçan altın gibi bir yaz, DİPNOT: Metnin orijinalindeki yazım kuralları ve yazı düzeni büyük ölçüde korunmuştur. Dizgi yanlışları ve yazının orijinalinde parantez içinde kullanılan özel isimler günümüzün yazım kurallarına göre düzenlenmiştir.


Türk edebiyatının önemli adlarından Hasan İzzettin Dinamo 20 Haziran 1989'da hayatını kaybetti. O ay yayımlanan Gösteri dergisinde, Doğan Hızlan'ın 31 Mayıs 1989 günü Dinamo'nin evinde gerçekleştirdiği son söyleşi Sunarken kendisini saygıyla anıyoruz spotu ile yer aldı. - İnsan ilk yazmaya başladığında, yazdığı şeyleri matbuata aksettirmek meselesi vardır. Bir de, senelerce uğraşıp yazdığınız şeyler, bir kenarda kalır. Çünkü veremezsin, matbuat almaz. Ben uzun seneler, hep bunları yaşadım. Çok düz yazı ve şiir yazmışımdır, hepsi çarçur olmuştur. Yayınlama olanağı bulduktan sonra, yeniden siyasal durumda müşkilat başgösterdiği için, bu sefer yeniden kapılar kapanmış ve yayınlanma imkanı olmamıştır. Yayınlamak üzere hazırladığımız bütün şeyleri siyasi hırsızlar çalmış ve mahvetmiştir, çok zayiat var böyle. - 1940'da, ben Ankara'da hapisten çıktıktan sonraki yıllarda, küçük burjuva şairleri vardı. Bunların çoğu, 20-25 yaşlarında gençlerdi. Daha sonra, onlarla arkadaş olduk. Bunların hepsi günlük şiir yazarlardı. Ben de zorunlu olarak, onlar gibi yazmaya başladım. O sıralar, Nazım Hikmet hapishanede ve toplumcu şiir mahkum durumdaydı. Bir süre sonra, küçük burjuva şairlerinden ayrıldım ve toplumcu şiirler yazmaya başladım. Böylece, toplumcu bir şiir kuşağı meydana geldi. Çevremde toplumcu şiirler yazan şairler ortaya çıktı ve ondan sonra hepsi meşhur oldular. Bu şairlere, 1940 toplumcu gerçekçi kuşağı dendi. - Biz sürgüne gönderildik ve toplumcu şiir mahkum oldu. Bunun sonucunda, yeniden bir boşluk oluştu ve bu 50'li yıllara kadar sürdü. Daha önce Nazım Hikmet'le mahkum olan toplumcu şiir, bir kez de bizimle mahkum oldu. Ama, 1960'lı yıllarda bir hürriyet havası esmeye başladı. Ben de bu sıralarda, yirmi yıldır hazırlıklarını yaptığım Kutsal İsyan'ı yazmaya başladım. Daha sonra da Kutsal Barış'ı yazdım. Bütün bunlar, 27 Mayıs sonrası özgürlük ortamının sonuçları. - Anadolu'da Kurtuluş Savaşı devam ederken, biz Beykoz'da Darü'l Eytam'da 400 kişi kadar kalıyorduk. İstanbul'da bizim gibi binlerce çocuk vardı. Bu sıralarda Yunanlılar'ın da, İngilizler'in de çok kötülüklerini gördük. Yani biz, İstanbul'da Kuvayı Milliyeci ruhuyla yetiştik. İngilizler, Beykoz çayırında sabahtan akşama kadar beyzbol oynarlardı. Yunanlılar da İstanbul Rumları'ndan bir tabur meydana getirmişlerdi. Bizim oynadığımız çayırlarda bu tabura talim yaptırırlardı. Bunların hepsi, korkak çocuklardı. Papaz gelir bu çocuklara Mustafa Kemal'i ve çevresindekileri öldürmeleri yok etmeleri için fetva verirdi. Biz de toplanıp onları izlerdik. Biz bu koşullarda birer Kuva'yı Milliyeci gibi yetiştik. Öğretmenlerimiz her akşam bizi toplayarak Anadolu'daki harekat hakkında bilgiler verirlerdi. Bunlar, beni çok etkiledi. Bunun sonucu olarak da Sivas Öğretmen Okulu'ndayken İstiklal Savaşı'nı konu alan piyesler yazmaya başladım. Bunlar Kolordunun sahnesinde oynanırdı, seyircilerin alkışını alırdı. Bu sırada İstiklal Savaşı'nın pekçok kahramanının bilinmediğini anladım. Bu da beni etkiledi. Ben okulu bitirdikten sonra İstiklal Savaşı hakkında kitaplar okumaya başladım. Ve, İstiklal Savaşı hakkında büyük bir kitap yazmaya başladım. Sonuçta, 15 ciltlik "Kutsal İsyan ve Kutsal Barış ortaya çıktı. Fakat, 27 Mayıs'a kadar hiçbir şekilde kaleme elimi sürmedim. Bir dergide bir yazım çıktığı zaman bir polis kapıya dayanıyor, Dinamo ne yapıyorsun? Kulağı tırmalayan bir ses çıkıyor ortaya diye baskı yapıyordu. Bu tür olaylar benim yazmamı 27 Mayıs'a kadar geciktirdi. Ancak ondan sonra Kutsal İsyan ile Kutsal Barış"ı tamamladım. - Yeni kuşak bize göre biraz daha rahat. Ama, hayat pahalılığı, herşeyi etkiliyor. Yeni kuşak biraz daha rahat, ama sembolizme kaçan bir tarzda yazıyor. Bunları da kolay kolay yayınlayamıyorlar, çünkü kağıt fiyatları çok pahalı. Genç kuşaklar, bu hususta bizim kadar talihsiz. - "Kutsal İsyan ve Kutsal Barış genç kuşaklara fazla bir etki yapmadı, sanıyorum. Ayrıca, bu kitapların ne şekilde değerlendirildiği hakkında bir bilgim yok. Çok okunduğunu biliyorum, ama nasıl değerlendirildiğini bilmiyorum. Yalnız ben işin gerçeğini yazdığım için, herkes kitapla bu açıdan ilgilendi. Özellikle de, kitapta adı geçen insanların yakınları, akrabaları. - İlk romanımı Sivas Öğretmen Okulu'nu bitireceğim sırada yazdım. Yine İstiklal Savaşı'na ilişkin bir romandı. Ulus Gazetesi'ne gönderdim. Bu sırada Ulus Gazetesi'nin sahibi vuruldu, kitap da kayboldu. Yıllar sonra, İzmit'te Bir Yedek Subayın Anıları adıyla yayınlandığını duydum. 60'a kadar yazdığım çok sayıda şiir ve roman kayboldu. Hapishanedeyken yazdığım romanlar elbiselerimle beraber çalındı. 27 Mayıs'tan sonra yazdıklarım ise düzenli bir şekilde yayınlandı. Diyebilirim ki, gençliğimin hayrını görmedim ben. Şu an seksen yaşındayım, ama yazdığım herşeyi bir gençlik heyecanıyla yazıyorum. Benimki geç yaşanan bir gençlik. - Ne yaşadımsa onları aynen bu kitaplara aktardım. Anı kitaplarımda hiçbir yalan yoktur. - Kesinlikle evet. Zaten romanlarımı da, otobiyografik biçimde yazıyorum. - Bir zamanlar Japonlar da böyleydi. Yaşadıklarını yazıp, sonra roman haline getiriyorlardı. Baskı altındaki ülkelerde böyle oluyor hep. - Bu zor günlerde benimle ilgilenen kız kardeşim Lütfiye'ydi. Benim, belli bir işim yoktu. Sadece ufak tefek işler yaparak, üç beş kuruş kazanmışımdır. Ama bana asıl bakan, kız kardeşimdi. Yani edebiyata yapılan baskı, doğrudan doğruya insana yansıyordu. - Evet. şimdi toplumcu gazeller yazıyorum. Serbest gazel yazıyorum. - Biliyorsunuz yeni şiirde kafiye kalktı. Gazelde daha güzel kafiye yapabiliyorsunuz. - Biraz değişti, ama tam özgürlüğünü kazanamadı. Yani, eskiye oranla Türk edebiyatında bir ilerleme var, ama henüz yeterli değil. - Şimdi, okur daha bilinçli ve daha kaliteli, aynı zamanda seçmesini biliyor. 40'lı yıllarda bu kadar zengin ve kaliteli bir okur kitlesi yoktu. - En çok sevdiğimiz, şair Faruk Nafiz'di. O zamanın en iyi şairiydi. Hayat Dergisi'nde her hafta bir şiiri çıkardı. Daha çok aşk üzerine yazardı ve biz kendisine hayrandık. Nazım Hikmet gelinceye kadar o, Türkiye'nin en popüler şairiydi. Hattta onu, Shakespeare ile kıyaslayan edebiyat adamları vardı. Batıdan İngiliz şairleri, gibi şairleri okurduk. Benim en çok sevdiğim şairler, Mallarme ve onun arkadaşlarıydı. - Bugün daha iyi. - Siyasetin bu işle alakası olduğunu hiç zannetmiyorum. Bütün bu siyaset dünyası, sanattan kopuk olarak yetişiyor, gelişiyor. Ben Türk edebiyatının, Türk politikacısını etkileyebildiğini hiç sanmıyorum. Türk politikacısı, edebiyatçıların içinden gelmiyor ki. Daha sonra da geldiği yere dönüyor. Siyaset adamları, basın kendilerini darbelemeye başladığında, basınla ilgilenmeye başlıyor. - Sabahları erken kalkarım; öğleye kadar yazar, öğleden sonra da okurum. Hasan İzzettin Dinamo 1909'da Akçaabat'ta doğdu. Sivas İlköğretmen Okulu'nu bitirdikten sonra Malatya ve Adıyaman'da iki yıl öğretmenlik yaptı. Daha sonra Ankara Gazi Eğitim Enstitüsü'ne girdi. Ancak öğrenimini tamamlayamadan buradan ayrıldı. İlk şiirlerini 1931 yılında iki arkadaşıyla birlikte Adsız Kitap adını verdikleri bir kitapta yayınladı. Daha sonra: Deniz Feneri (1937), Karacaahmet Senfonisi (1960), Özgürlük Türküsü (1971), Mapusanemden Şiirler (1974), Sürgün Şiirleri (1975), Gecekondumdan Şiirler (1976), Çoban Şiirleri (1982) adlı şiir kitapları yayınladı. Daha çok Kurtuluş Savaşı'nı konu edinen romanlar yazan Dinamo'nun romanları: Kutsal İsyan, - sekiz cilt (1966, 1967), Ateş Yılları (1968), Savaş ve Açlar (1968), Kutsal Barış - yedi cilt (1972 - 1976), Öksüz Musa (1973), Musa'nın Mapusanesi (1974), Koyun Baba (1976), Musa'nın Gecekondusu (1976), Açlık (1981), Türk Kelebeği (1981). Dinamo anılarını 6-7 Eylül Kasırgası (1971) ve İkinci Dünya Savaşından Edebiyat Anıları (1984) kitaplarında topladı. Son olarak TKP ve Aydınlar adlı kitabını yayınlamıştı. - batu344-batuhan reblogged this from edebiyatsoylesileri - batu344-batuhan liked this - edebiyatsoylesileri posted this