Münevver Andaç hep Nazım'ın uzaklardaki sevgilisi olarak tanındı. Aslında o, Nazım Hikmet, Yaşar Kemal ve Orhan Pamuk'un çevirmeniydi. Güzin Dino ile gözden geçirip yeniden çevirdikleri Nazım Hikmet şiirleri ölümünden bir yıl sonra Fransa'da yayımlandı. Güzin Dino, Nazım Hikmet Antolojisi'nin serüvenini ve Münevver Andaç'ı anlatıyor. Münevver Andaç'ı geçen yıl 16 Mayıs günü yitirmiştik. Ölümünden yaklaşık bir yıl sonra Güzin Dino ile birlikte hazırladığı Nazım Hikmet Antolojisi Fransa'da yayımlandı. Güzin Dino, kitabın hazırlanış serüveni üzerine sorularımızı yanıtladı. - Gallimard önemli bir yayınevi. Münevver'in çevirisi olan Yaşar Kemaller de hep Gallimard'dan çıkmıştı. Yani Münevver ne teklif etse kabul ediyorlardı. Abidin de Münnever'e demişti ki, Niye Gallimard'la bir Nazım kitabı çıkartmıyorsun? Öyle başladı bu kitap çalışması. - 1997'nin sonuydu. Gallimard, Münevver'in teklifini olumlu karşılayıp bir Nazım Hikmet antolojisi ısmarladı. Münevver de Seninle yapalım bu kitabı deyince, aman abartma ben daha Nazım Himet'le ilgili bir şey yazamam diye itiraz etmiştim. Münevver benim bu konuda yetkin olduğumu düşünüyordu. On sene kadar Paris Üniversitesi Doğu Dilleri kürsüsünde Türk edebiyatı dersi vermiştim. Programımda Nazım Hikmet de vardı. Talebe olmayanların bile gelip izlediği ders saatlerinde şiirler okurduk, çevirileri eleştirirdik. Oturduk. Bir plan yaptık. 500 sayfa istedik ama vermediler. Çünkü bir şiir serisi içinde yayımlamaya karar vermişlerdi. Bu bir koleksiyon deyip karşı çıktılar. Bunun üzerine birçok şeyi dışarda bırakmak zoruda kaldık. Benim çevirdiğim şiirler ve Münevver'in çevirdiği, Memleketimden İnsan Manzaraları'ndan büyük bir bölüm aldık. Münevver'le yaptığımız kitap yeni tercümelerden oluşmuyor aslında. Nazım'ın aşağı yukarı bütün şiirleri, sekiz onu müstesna çevrilmiştir Fransızcaya. Biz Münevver'le mevcut çevirileri topladık. Kendi seçimimizle yeni bir düzenleme hazırladık. Münevver'in, benim ve Dobjynsky'nin gözden geçirip değiştirdiği çeviriler içinden bir seçme yaptık. Öyle olunca büyük destansal şiirleri dışarda bırakmak zorunda kaldık. Dobjynski'nin düzelttiğini sandığı şiirleri tekrar eski haline getirdik. Ya da daha yenileştirdik. - Bu çeviriler konusunda küçük bir facia yaşandı aslında. Münevver daha Türkiye'den kaçmadan Nazım'ın şiirlerini çevirip çevirip Paris'teki editörüne Editeurs Français Reunis'ye gönderiyordu. Onlar da nedense aynı zamanda arkadaşımız da olan Polonyalı bir şaire, Dobjynski'ye veriyorlardı bu çevirileri bir gözden geçirsin diye. Dobjynsky nedense, çevirileri kendince tekrar elden geçiriyor ve Münevver'den hiç söz etmeden çevirmeni olarak imza atıyordu. Oysa Dobjynsky tek kelime Türkçe bilmeyen birisi, nasıl bu çevirileri yapabilir? Ama hiçbirimiz buna aldırış etmiyorduk, olaya yeter ki Nazım'ın şiirleri basılsın diye bakıyorduk. - Münevver o zamanlar müdahale edebilecek bir durumda değil. Evinin önünde polis, çocuk bir yaşında. Oğlu 12'sine gelene kadar böyle yaşamışlardı İstanbul'da. Sadece şiirler Paris'e vardı mı acaba diye merak ediyor ve şiirleri muntazam göndermekle yetiniyordu. Oysa şiirler burada yayımlanıyordu. Hem de bir başka imzayla, yani Dobjynsky'nin imzasıyla. Düşünsenize Dobjynsky Türkçe bilmiyor. Nasıl çevirebilirdi bu şiirleri. Gerçi şu var... Prag'a falan gittiğinde Nazım'la tanışmış, oturmuşlar bir iki kez Nazım'ın ona okuduğu şiirlerden bir ikisini Nazım'ın yardımıyla çevirmişlerdi. Paris'e geldiği zaman Münevver pür hiddet gitti yayınevine. Rezalet falan diyerek. Müthiş bir soğuk hava esti. Ama Dobjynsky ile de ahbaptık. O daha hafif küstü. Ancak hiç bu lafı bir daha ağzımıza almadık. - Münevver Türkiye'den kaçıp Avrupa'ya geldikten sonra da Nazım'ın şiirlerini çevirmeyi sürdürmüştü. Çünkü buna hiçbir mani yoktu. O Nazım Hikmet'in şiirlerine ve şair kişiliğine karşı hiçbir tavır almadı. - Paris'te bizim evde çalıştık. Münevver bize çok yakında, bir sokak ötede küçük bir stüdyoda kalıyordu. Asıl evi orası değil. Göz ameliyatı için gelmişti, fakat uzun süre kaldı. Saat iki buçuktan, yedi buçuğa kadar her gün çalışıyorduk. Bir ayda bitirdik. Mucize. Ama nasıl bir çalışma! Tartışıyorduk. Çok olumlu bir çalışma idi. İkimiz de çok memnun kaldık çalışma tarzımızdan. Üstelik de Nazım olduğu için çalışma konusu, müthiş bir coşkuyla çalışıyorduk. Ayrıldığımız zaman adeta sarhoş gibi oluyorduk. Zaten Nazım'ın şiirleri beni sarhoş ediyor. Birtakım başka sıkıntılarım vardı o sıralar, ilaç gibi gelmişti Nazım. - Antolojilerde hep Dobjynsky ismiyle çıkmıştı bu tercümeler. Ama şimdi hepsi geri alındı. Münevver'in eski yaptıkları da yeniden çevrilmiş oldu. Dobjynsky tabii hiçbir şey diyemeyecek. Bunlar hep yeni tercümeler. Münevver, biraz savaşçıdır. Desin bakalım diyordu. Zaten bir şey yapmaz, öyle bir adam değil. Zannediyorum ki çok iyi oldu. Yanlışlar vardı. Söylemediği şeyleri söyletmişti Nazım'a. - Evet, kitap Nazım kimdir diye benim bir sonsözümle çıktı. Gallimard basınca bambaşka bir çevreye de hitap edecek, sadece solcular, sade Nazım meraklılarına değil. Dehşet bir sonsöz değil, ama Nazım'ın serüvenini topluyor. Kitapta bir de Fransa'nın en ünlü yazarlarından ve Nazım Hikmet'in dostlarından biri olan Claude Roy'un önsözü yer alıyor. Claude Roy da ne yazık ki kitabın yayımlanmasından önce aramızdan ayrıldı. - Hemen her kitapçıda rastlıyorum. Oldukça büyük ilgi gördüğünü düşünüyorum. Kitap 420 sayfa. Adı Nazım Hikmet - Karanlığa Kar Yağıyor ve Diğer Şiirler. . Antolojide 100'ün üstünde şiiri ve destanlarından bölümler yer alıyor. - Münevver'in acil para kazanmaya ihtiyacı vardı. Ben de o sırada Fransızca'ya Yaşar Kemal'in İnce Memet ve Orta Direk'ini çevirmiştim. Gallimard Yayınevi bütün kitaplarını çevirtmek istiyordu, böylece bu işi Münevver üzerine aldı. Bir de Adalet Bakanlığı'ndan yeminli tercüman olmamı istediler, ancak benim vaktim yoktu, bunu da ona devrettim. Yaptığı çeviriler çok sağlam çevirilerdi. Yaşar Kemal'i çevirmek bir derttir, halk dilinden kimsenin bilmedeği kelimeleri bulur çıkarır. Münevver, Yaşar'ın 16 kitabını çevirdi, birçok ödüller aldı. Sonra Orhan Pamuk çevirilerine başladı. Sanırım dört tane oldu. - 1950 yılında Nazım'ın hapisten çıkışının beşinci günü Çiftehavuzlar'daki evimize geldiler, kendisiyle ilk karşılaşmamız böyle oldu. Daha sonra yine birkaç kere görüştük, ama asıl dostluğumuz Paris'e geldikten sonra başladı. - nöbet bekledi. Nereye gitseler polisler de arkalarından geliyordu. - Paris'e gelişi biraz sancılı olmuştu. Çünkü Polonya'da yaşamaktaydı. Münevver '68'den sonra geldi Paris'e. Münevver'in lafı öylesine eve kadar girmişti ki şahsen bir dostluğumuz gelişmemişken de o hayatımızdaydı. Sanki kırk yıllık bir dost gibi karşıladık onu geldiğinde. Başlangıçta biraz şaşkın bir haldeydi. Çok kötüydü. Oğlunun da gelmesi gerekiyordu. 16 - 17 yaşındaydı. En zor yaşlar... İş konusunda elimizden geleni yaptık, çeviriler falan bulduk. Evvela maddi hayatını düzenledi. Sık sık bize geliyordu, sohbet ediyorduk. Önce normal bir ahbaplık tesis edilmişti. Hiçbir zaman kişisel konularını anlatan bir kadın değildi. Abidin'i çok severdi. Mehmet de öyle. Abidin onu benden çok tanıyordu. Nurullah Berk'in karısı olduğu dönemden. - Bir arkadaşının tanıdığı çok yaşlı yalnız bir Beyaz Rus'la, Mösyö Volkof' ile onun aracılığı üzerine bir evlilik yaptı. Çünkü Polonya pasaportuyla Fransa'da yaşamak kolay değildi. Mösyö Volkof'un yaşı epeyce ilerlemişti. Paris'te kalabilmesi ancak böyle sağlam bir statüye geçmesiyle mümkün olabilirdi. Böylece oğlunu da getirebildi. Evliliğinin bunu ötesinde bir başka cephesi ise yoktu. Ölmeden önce uzun bir süre felçli kaldı ve hastanede yattı. Münevver de onunla meşgul oluyordu. İyi bir insandı peder vaziyetinde... ve evlendiklerinden iki yıl sonra öldü. Daha sonra Bulvar Raspail'a taşındılar. Oranın özelliği aile apartmanı gibi olmasıydı; ressam Mübin Orhon ve Komet ile Sinan Bıçakçı da orada oturuyorlardı. Mehmet'in geniş bir arkadaş çevresi vardı. Raspail'daki ev küçük geldi ve Montrouge'a taşındılar. Bir ara Mehmet Brötanya'ya gitti, sonra Fransa'nın güneyinde Menerbes köyünde iki katlı bir bağ evi tuttular ve oraya yerleştiler. - Öncelikle çok güzel bir hanımdı. İstanbul'da hukuk eğitimi görmüştü. Annesi Fransızdı, Fransız dilini çok iyi kullanmasına karşı Münevver'e Fransızlık değil de Boğaziçi hanımefendiliği yakışıyordu. İstanbullu bir Boğaziçi hanımefendisiydi o. Çok cesur bir insandı, yalıdan çıkıp da 12 yıl Kuşdili'nde polislerin önünde nöbet tuttuğu evde oturmak, dile kolay... Çok çalışkandı, dinlenmek nedir bilmezdi, gece gündüz daktilonun başında hep çalıştı. Nazım'la ilgili konuşmak için bütün dünya ayağına geliyordu, ama hiçbiriyle görüşmeyi kabul etmedi.


Yazarlar, kitaplarını çok yakından okuyan akıllı okurlardan korkarlar. Münevver Hanım benim hayatta tanıdığım en akıllı kadınlardan biriydi. O kadar akıllıydı ki ondan korkardım. 1984 yılında otuz iki yaşımdayken, Fransa'daki Gallimard Yayınevi'nden bir mektup aldım, Sessiz Evi yayımlamak istiyorlardı. Dünyanın en iyi yayınevlerinden biri Gallimard'a beni o zamanlar tanışmadığım iki kadının Yaşar Kemal'in eşi Tilda Kemal ile Nazım Hikmet'in eşi Münevver Andaç'ın tavsiye ettiğini bir yıl sonra öğrendim. 1986'da Amerika'dan İstanbul'a dönerken, Paris'te Münevver Hanım'la tanıştım. Raspail Bulvarı üzerindeki apartman dairesindeki o ilk buluşmamız, daha sonrakiler gibi birbirine benzer. Önce hep Münevver Hanım'ın çevirmekte olduğu kitabımın sorunlarından söz ederdik. Şununla ne demek istediniz? gibi sorular sorardı. Sessiz Ev'de içinde kefalların gezindiği bostan kuyusu nasıl bir kuyuydu, Kara Kitap'taki kenar mahalledeki eski devrimcinin evini anlatırken birinci kat derken zemin katı mı kastetmiştim, onun üstünü mü, hatırlamaya çalışırdım. Benim biraz kızarıp bozardığım, onun da kaşlarını çatıp sorularına cevap aradığı ilk fasıldan sonra benim asıl hoşuma giden şeyi yapar, kitaplardan, filmlerden bahsederdik. Kitapları, filmleri gerçek bir ikinci hayata çevirebilmiş mutlu kişilerdendi. Sonra bazen onun sorması üzerine Türkiye'den ve o sırada gidip gelmekte olduğum Amerika'dan bahsederdim. Münevver Hanım yeni yazarları, yeni kitapları, bu türden yeni heyecanları ve konuları merak eder, ben de severek onları anlatırdım. O zaman bir-iki kere bana hatıralarından, Polonya'dan ya da İstanbul'dan söz etmişti. Münevver Hanım'ın geçmişini, onun için yazılan şiirleri, hakkında anlatılanların bazılarını kitaplardan, sağdan soldan işittiklerimden biliyordum, ama bu konuları onunla bir kere bile konuşmadık.


Sofya'da doğdu. Andaç soyadı ona Mustafa Kemal'in armağanıydı. İlk eşi Nurullah Berk'ti. Halasının oğlu Nazım Hikmet'e olan aşkı nedeniyle yıllarca polis takibi altında yaşadı. 1961'de Türkiye'den kaçtıktan sonra Varşova Üniversitesi'nde okutman, Fransa'da çevirmen olarak sürdürdü yaşamını. Münevver Andaç, başarılı çevirileri nedeniyle çok sayıda ödül almıştı. 1917'de Sofya'da doğdu. Babası Sofya'da diplomat olan Mustafa Celaleddin Bey, annesi Gabrielle Hanım'dır. Mustafa Celaleddin, bu sırada Sofya'da ateşemiliter olarak Mustafa Kemal'in ve sefir Fethi Okyar'ın arkadaşıydı. Soyadı Kanunu çıktığında Mustafa Kemal, genç yaşta ölen arkadaşı Mustafa Celaleddin'in anısına kızlarına Andaç hatıra soyadını verdi. Liseyi dayılarının yanında Marsilya'da okudu. Annesinin vasiyeti üzerine İstanbul'a geldi. Büyük dayısı Ali Fuat Cebesoy himayesinde İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi'ne yazıldı ve buradan mezun oldu. 1944 yılında Nurullah Berk'le evlendi. Bu evliliğinden Renan doğdu. 1949'da Bursa Cezaevi'nde yatan halasının oğlu Nazım'a aşık oldu. 1950'de Piraye Hanım'dan boşanan Nazım'la hapis sonrası beraber oldu. 1951'de oğlu Mehmet Nazım dünyaya geldi. Nazım, hapishanede iken başlayan aşkları belki de hiçbir sevginin tanık olmadığı kadar çok engelle yüzyüze kaldı. Nazım kaçtıktan sonra Menderes Hükümeti'nce kendisine pasaport verilmedi ve kapısına polis dikildi, yaklaşık on sene işsiz kaldı. Nazım Hikmet'in Türkiye'den ayrılışından sonra 1955 yılına kadar ancak başkaları aracılığıyla birbirlerinden haber alabildiler. Mektuplaşmaları bile yasaktı. Menderes'in izniyle kaldırılan mektup yasağı kilometrelerce uzakta yaşamak zorunda kalan Münevver ve Nazım için olağanüstü bir sevinç nedeni olmuştu. Nazım Hikmet, Münevver Andaç'ın ilk mektubuna ancak altı yıl sonra kavuşabilmişti. İki tarafın birbirine yazdığı mektuplar 800'ü bulmuştu. Nazım Hikmet'in Moskova yakınındaki evini ziyaret edenler Münevver ve oğlu Mehmet'in bütün duvarları süsleyen resimleriyle karşılaşıyorlardı. Münevver Andaç 27 Mayıs'tan sonra da pasaport alamayınca 1961'de iki çocuğuyla Lehistan'a kaçmak zorunda kaldı. Bu kez de Nazım Hikmet, Vera ile evlenmişti. Münevver Hanım'ın ise bu evlilikten haberi yoktu. Varşova'da buluştukları zaman Nazım Hikmet'ten öğrendi bu gerçeği. Topu topu birkaç gün birlikte olabildiler. Ancak bir kez daha görüşebildiler. Münevver Andaç Varşova'da üniversitede Türkoloji Bölümü'nde okutman olarak çalıştı. 1968'de Paris'e geçti. Bir yandan Gallimard için kitap tercümeleri yaparken bir yandan da Fransız Hükümeti Mahkemesi'nde resmi mütercim olarak uzun seneler hizmet verdi. Emekli olana kadar resim-halı galerisinde çalışarak geçimini sağladı. Münevver Andaç, Nazım Hikmet'in Moskova'da yapılan cenaze törenine oğlu Mehmet'le katıldı ve sevdiği adam gömülmeden önce son kez ona veda etti. Nazım Hikmet vasiyetinde herşeyini Münevver Andaç, oğlu Mehmet ve Türkiye Komünist Partisi'ne bırakmıştı. Münevver Andaç, Nazım Hikmet'in birçok eseriyle birlikte Yaşar Kemal ve Orhan Pamuk'un eserlerini Fransızca'ya çevirdi. Bu çevirileri ile çeşitli ödüller aldı. 1997'de yakalandığı akciğer kanserine 16 Mayıs 1998'de Menerbes'deki evinde yenik düştü. Cenaze töreni 20 Mayıs günü Provence'de yapıldı. Nazım Hikmet, 1950 yılında Bursa Cezaevi'nde Münevver Andaç'ın portresini yapmıştı. - piriltii liked this - edebiyatsoylesileri posted this


Yeni Edebiyat dergisi 5 Ekim 1940 ile 15 Kasım 1941 arasında 26 sayı yayınlandı. 15 günde bir çıkan dergide, dönemin devrimci ve gerçekçi yazarlarının ürünleri yer aldı. Attila İlhan ve Enver Gökçe'nin şiirleri de ilk kez Yeni Edebiyat sayesinde okurla buluştu. Yıllardır adını ve övgüsünü hep duyduğum bir dergiye sonunda kavuştum: Yeni Edebiyat. Sanatçı dostum Nusret Kemal Otyam, bu derginin çıkmış bütün sayılarını arşivinden verdi. Otyam'ın, İstanbul'da henüz Eczacılık Fakültesi öğrencisiyken, birçok şiirleri bu dergide yayınlanmıştır. Yeni Edebiyat, 5 Ekim 1940 - 15 Kasım 1941 tarihleri arasında 26 sayı çıkmıştır. İlk sayısında 'yarım aylık' denmektese de, ikinci sayıdan sonra '15 Günlük' olarak düzeltilmiştir. Günlük gazete boyunda dört sayfa çıkan dergide, başlık dahil hep siyah mürekkep kullanılmış. Bir de başlık yazısı 26 sayı boyunca hiç değiştirilmemiş. Sahibi Neriman Hikmet (D. 1912) ve yazı işleri müdürü M. Çetin, sayısı 5 kuruş. Dergide edebiyat ve sanatın bilcümle dalları üzerinde kuramsal tartışmalar, tanıtma ve tartışma yazıları sürekli görülmektedir. Suat Derviş her sayı yerli bir romanı ve yazarını geniş ölçülerde tanıtıyor ve doğrusu kimsenin de gözünün yaşına bakmıyor. İlk sayfada özellikle as'ların sanat ve toplum sorunları üzerine yazıları yer alıyor. Son sayfa genellikle öykü sayfasıdır. İlk sayısında Sabahattin Ali'nin 'Bir Mesleğin Başlangıcı' adlı öyküsü yer almıştır. Daha sonraları Orhan Reşit ; Sadri Ertem, İlhan Tarus, Kemal Bilbaşar, Kenan Hulusi, Mehmet Seyda, Halil Aytekin, Sefer Aytekin, F. Celalettin, Faik Baysal, Bekir Turgut Eliçin, Emin Türk Eliçin, Ahmet Naim ve Neriman Hikmet'le Suat Derviş'in öyküleri yer alacaktır. Doğum ve ölüm yıldönümlerinde yerli ve yabancı bilim, sanat, kültür ve eylem adamları resimleriyle tanıtılmıştır: V. Hugo, Marat, Tevfik Fikret, W. Shakespeare, Moliere, Rönesans, Ziya Gökalp, M. Gorki, Lermontof, Darvin, H. Rahmi Gürpınar, Zola, Tolstoy, Einstein, H. Bergson, Dostoyevski ve Nazmi Ziya. Taşhan, Nusret Kemal Otyam, Suat Taşer, Fethi Giray, Kemal Sülker, İşin ilginç yanı, ünlü iki ozanımızın ilk şiirleri de bu dergide yer almıştır. Attila İlhan'ın 'Balıkçı Türküsü' (sayı 23, Ekim 1941). Öbür ozanımız Enver Gökçe'dir. Derginin son sayısında (26) Enver imzasıyla yazdığı 'Yapılmayan Reçete', ne yazık ki, sonradan yayınlanan iki kitabında da yok. Bu şiirin çıktığı sayfada, Orhan Raşit'in 'Beyrut Hikayeleri: I, Kardeşim Niyazi' adlı hikayesi var. 2. Halit Ziya'nın bazı küçük hikayeleri realizmin başlangıcıdır. Meşrutiyette realist olmak hevesiyle müfrit naturalizme kaçan bir cereyan doğdu. Hüseyin Rahmi de realist sayılabilir. Ne var ki, realiteyi yüzeyden alıyor. Olayların arkasındaki ruhi ve sosyal realiteye nüfuz edemiyor. O batıl itikatları tasvir ederken, bunların arkasında gizlenen ruhi komplekslere, toplumsal buhranlara bütün derinliğiyle nüfuz edecek yerde, yalnız olayın kahramanlarını kuklalar halinde bırakıyor. 'Gulyabani' gibi. Yeni devirde Yakup Kadri realist olmaya doğru gidiyor. Ancak bu realizm onun eski romantik dünya görüşü ve hıristiyani zevkiyle bulaşıktır. Bir türlü kendisini kurtaramamıştır. Daha realist yazar Sabahattin Ali'dir. Henüz tam romancı olmayan, hikayecilikle romancılık arasında bir geçiş devresinde bulunan bu yazar, romanlarında terkibi zaruretten ziyade parça parça çok kuvvetli realist sahneler vermektedir. Bu yol onu büyük hikaye ile roman arasındaki farkı aşarak tam romancı sınıfına girdiği zaman gerçek başarıya götürecektir. 1. Halkçı bir edebiyatın ancak realist olabileceği açık bir gerçektir. Halk genellikle realist olduğu ve tahriften hoşlanmadığı için, gerçekleri maksatlı veya maksatsız, şuurlu veya şuursuz değiştiren yazarlardan da pek hoşlanmaz. Yalnız bu realizm naturalizme pek benzeyen diğer realizm ile karıştırılmamalıdır. Realist olacağım diye hayatta vakıa halinde mevcut bulunan romantizmi inkar etmek saflık olur. Zaten ben bu izm'lerden pek bir şey anlamam. Benim için sadece hayat ve insan vardır; bin türlü görünümleriyle bugün realist, yarın romantik, öbür gün natüralist olan hayat ve insan. Yazar yalnız görüşünde değil, yazışında da bu hayat gibi olmalı, yani herşeyden önce bir insan olmalıdır. Çeşitli yanlarıyla herkes gibi bir insan... Ve böyle yazmalıdır. Yazar realist mi? Şöyle mi, öyle mi? diye araştıracağımıza, namuslu mu, yoksa yalancı ve tahrifçi mi diye sormalıyız. Hakiki realizm samimi olmak, yalan söylememektir. 2. Türkiye'de bu bakımdan realist denebilecek birkaç yazar vardır. Fakat hiçbir eserinde hiçbir satırının, hiçbir duygu ve düşüncesinin yalan olmadığını söyleyebilecek hakiki büyük yazarı galiba biraz daha bekleyeceğiz. 1. Eğer edebiyatın hakikaten halkçı olması lazımsa, ancak dediğimiz gibi halkın seviyesine indirilmiş bir realizmle daha ziyade mümkün olacağı tabiidir. Fakat hatta manasını iyi anlamadan bu halkçı edebiyat tabirinden hoşlanmadığımı söyleyeyim. Bir edebiyat için lazım olan şey hakiki, beşeri ve güzel olmasıdır. Ve bunlar olunca tabii olarak cemiyetle o, mekanizmasını tahlil dahi mümkün olmayan rabıtasını bulur. Halkçı heykeltraş, halkçı bir müzik, halkçı bir şiir tasavvur edemeyeceğimiz gibi, halkçı edebiyat deyince, hakiki manasında tasavvur edilemez. Halkçı edebiyat halka ait meseleleri mevzubahis eden edebiyat ise o başka, bu takdirde yine bu kelime lüzumsuz kalır. Çünkü hakikaten edebiyat, cemiyetin meselelerini yani hümmasini yaşadığı ihtiyaçları, zaruretleri mevzu olarak almaya mecburdur ve alır. Balzac ve Stendhal'de olduğu gibi, bence halkçı edebiyat kelimesi edebiyatın sahasını tahdit ediyor ve onu geniş hükümranisinden mahrum kılıyor. 2. Bizim edebiyatımızda, yeniliğine ve tarihinin kısalığına rağmen daha çok realizm vardır. Fakat bu realizm, daha henüz hayatın dış kabuğunda dolaşmaktadır ve yazarların şahsi müşahadelerinin mahsulleri olmaktan ileriye gitmemişlerdir. Cemiyetin iç bünyesinin sınıf ve nesillerin ihtiyaçlarının, temayüllerinin büyük hakikatleriyle beslenmemiştir. Bunun belli başlı sebebi, bu meselelerin ayrıca aramızda geniş bir münakaşa mevzuu teşkil etmemesidir. Münferit ve kendisi için mevcut olan eserlerin yanıbaşında, üzerlerinden zaman geçtikçe ikinci derecede ve adeta anonim bir edebiyat gibi kalan diğer eserler vardır. Bunlar günün büyük meselelerini münakaşa ederler. Vakıa ortadan kaybolurlar. Fakat asıl edebiyatı beslerler. Bizde bu eksiktir. Sonra hakikaten cemiyet hayatına sırf tefekkür zaviyesinden bakmış yerli filozoflarımız ve mütefekkirlerimiz eksik. Denebilir ki edebiyat, malzemesini etrafında bulamıyor. Bizde realizmin en güzel eserlerinden biri Yakup Kadri'nin 'Yaban' romanıdır. Realizm anketi dışında, derginin sürekli yazarları da bu konuda yazılar yazmışlardır. Özellikle Sabiha Zekeriya'nın (1898 - 1968) 'Cemiyet ve Yazıcı' (s. 4), Naci Sadullah'ın 'Münakaşa' yazısı, aynı sayıda A. Dino'nun 'Realizme Dair Notlar' . Zeki Baştımar (1908 - 1973) çok önemli yazılar yazmıştır. Onun ve Reşat Fuat'ın (1900 - 1968) derginin 26 sayılık yaşamı boyunca hemen her sayısında iki üç yazıları çıkmıştır. Kültür ve toplum sorunlarının irdelendiği bu olgun ve seçkin yazıları, dillerine azıcık dokunarak bugün dahi yayınlamak olanaklıdır, yararlıdır. Ünlü araştırmacımız Hüseyin Avni Şanda (1902 - 1971) 'Reaya ve Köylü' adlı önemli çalışmasının ilk ürünlerini de bu dergide yayınlamıştır. Ünü uluslararası değerdeki sanatçımız Abidin Dino (o tarihte 26 - 27 yaşındadır) deneme, polemik ve çizgileriyle dikkat çekicidir. Özetle, 13 aylık (26) sayılık Yeni Edebiyat dergisinin gerçekçi edebiyatımıza önemli katkıları, toplumcu düşüncenin yayılmasında büyük etkileri olmuştur. Onları saygıyla anıyoruz.


Cumhuriyet döneminin en gelişmiş resmi sanatçısı. Osmanlı'nın son zamanında Jön Türk oluyor, Paris'e ihtilalci olarak gidiyor. Ekonomi politik okuyor, sola merak salıyor. Sonra Cumhuriyet öncesi at üstü yayılmacılığının estetik değerler haline getirilmesinin aracı oluyor. Cumhuriyet topraklarını hep Osmanlı ölülerinin mezarı olarak algılıyor. Falih Rıfkı yazıyor: Yere kapanarak Atatürk'ün ayağını öpen tek adam hatırlarım. "Resmi ile sanatçıyı yan yana getirmek çok zor; merasim sözcüğünün çoğulu olması bu zorluğu anlatıyor. Usule aşırı düşkün birisini sanatçı olarak algılamak imkansıza yakın, olsa olsa bürokrat olabilir. Ancak Türkiye bir imkansızlıklar ülkesine yaklaşıyor; Türkiye'de resmi sanatçı oluyor. Resmi aynı zamanda ve en çok akla gelen anlamıyla, devlete ilişkin ya da devletten kaynaklanan bir niteliği belirliyor. Türkiye'de şimdilerde devlet sanatçıları çoğalıyor. Aynı anlam; resmi sanatçı bir aşağılama tonalitesi ve devlet sanatçısı da en azından resmi ağızlarda bir övgü rengi taşıyor. Çoğalan değersizleşiyor. Çoğalırken değerini kaybetmeyen yalnız halk var. Türkiye'de halk sanatçısına ihtiyaç artıyor. Tarihte ve başka ülkelerde bir saray sanatçısı var; bir tür hokkabazdır, evetefendimci, bir tür soytarı. Buna Türkiye'de Cumhuriyet Türkiye'sini anlatmak istiyorum, en çok Yahya Kemal yaklaşıyor. Mütareke döneminde, Tokatlıyan'ın arka salonunda jambo dilimlerini tavana fırlatıp ağzına düşürme yarışları yaptığını ve kazandığını, başka çalışmalarımda, aktardım. Daha sonra bu yarışlara, Çınar Altı'nda, oturduğu yerden en uzun ihtiyaç giderme yarışları eklediği biliniyor. Bir aktarma daha yapabiliyorum; Çankaya Yaranı, Kemalizmin içten yazıcısı, Falih Rıfkı'yı, Yahya Kemal türünden ayırmak gerektiğini düşünüyorum. Kemal Paşa'nın pek çok yakını olmuş ve yakınında olanları en çok görmüş Falih Rıfkı şunları yazıyor: "Ben yere kapanarak Atatürk'ün ayağını öpen tek adam hatırlarım. (2) Adını da veriyor; Yahya Kemal. Haz'cıdır, tüm hedonist türünden korkak ve dalkavuk. Bilim ve sanat, yalnızca tipoloji çıkarmak ile değil, en gelişmiş tipolojiyi ortaya koymakla gelişiyor. Gelişmişliği, ahlak ya da olgunluk planında anlamamak gerekli; bir ilişkiler bütününü soyutlama anlamında düşünmek zorunlu oluyor. Böyle bir bağlamda ele alındığında resmi sanatçı, yalnızca bir düzenin yerleşmesine katılan birisi değil, düzeni geriye çekerek yerleşmesini hazırlayan ajan oluyor. En azından Kemal Paşa'nın ölümüne kadar, Falih Rıfkı'yı inançlı bir burjuva-demokrat devrimci olarak görüyorum. Çankaya'sı, her okunduğunda devrimci demokrat dersler verebilen dürüstçe bir çalışma olarak ortada duruyor. Pek sevdiğim Yeşil Gece'nin yazarı Reşat Nuri'yi ise Cumhuriyet rejiminin sağladığı rahata alışan bir demokrat sayıyorum. Yahya Kemal ise başka; Cumhuriyet döneminin en gelişmiş resmi sanatçısıdır. Yahya Kemal hem edebiyat, hem politika dünyası için bir ilişkiler yumağıdır, bir kişi'den uzak, yaratılmış kişilik olarak kalıyor. Restorasyon döneminde, bir geriye çekiliş aşamasında, Kemalizm'in estetiği, Yahya Kemal'in kişiliği çerçevesinde oluşturuluyor. Falih Rıfkı ne güzel ortaya koyuyor: Yahya Kemal'in nesi eksikti, bilmiyorum. Bir şeyi kıramadı, bir yükseği aşamadı, eski kalıba yeni bir ruh vermek denemeleri içinde çırpındı, gitti. Kendisi de o hava içinde Osmanlı kaldı. Ne Türkçülüğü ne Türkçeciliği, ne de Cumhuriyet devrimi ve devrimciliği benimseyebildi. (3) Şunları da ekliyor: Yahya Kemal Osmanlı emperyalizmi destancısı idi. Bu Osmanlı destancısı, Anadolu İhtilali'nin Restorasyon Dönemi'nde model sanatçı yapıldı. Her burjuva devriminin ileriye atılışını bir restorasyon dönemi izliyor. Devrim, doğal topraklarına yerleşebilmek için, daha ileriye uzanmak gereğini duyuyor. Pekişme, bir anlamda, geriye çekilme olarak gerçekleşiyor; buna restorasyon adı veriliyor. Cromwell'in adıyla özdeşleşen İngiliz siyasi devriminin arkasından krallığa dönüşle de somutlaşan bir restorasyon dönemi geliyor. Büyük Fransız Devrimi'nden sonra restorasyon ayrıca bir dönemin adı oluyor. Anadolu İhtilali'nin restorasyon döneminin olmaması mümkün değil. Şimdiye kadar adı konmuyor. Yeni bir çalışmamda, 1930 yıllarının sonlarından başlayan ve İsmet Paşa'nın devlet başkanlığında doruğunu bulan bir siyasal dönemi restorasyon olarak niteledim. Türkiye, böyle bir dönemde, Cumhuriyet'in radikalizmini köreltmek ve Cumhuriyet'i daha arka topraklara yerleştirebilmek için restorasyon sürecini yaşadı. Bir de sanatçı modeli gerekiyor. Nasıl gösterebilirim? Şöyle de sorabilirim; nasıl görülmüyor? Başkalarını bilemiyorum, restorasyon süreci çözümlemesi benim önümü açıyor. Böyle bir çözümleme ile Amerika Birleşik Devletleri ile kamplaşma, her türlü solculuğu yokluğa mahkum etmeyi içeren bir demokratlaşma, Nazım'ın hapse konması, önce Yahya Kemal'in ve daha sonra Orhan Veli'nin öne sürülmesi daha çok yerlerini buluyor. Aktarma yapmam gerekiyor; aktarmaları, fizik bilimcinin laboratuar malzemesiyle özdeş tutuyorum. 1940 yıllarında SES Dergisi çıkıyor. Dinamo'dan aktarıyorum: Yeni SES'in ikinci sayısı biraz solumtrak görülüp kuşku uyandırmış olduğundan Bedri Rahmi Eyuboğlu biraz çekinerek dergideki havanın yumuşatılmasını istedi. Bunu uygulamak üzere de Yahya Kemal'in o zamanlar çok ünlü olan Vuslat şiirinin büyük puntolarla kapağa konmasını önerdi. Dediği gibi yapıldı. (4) Bu dönemde Yahya Kemal, bir yumuşatıcı işlevi görüyor. Doğu'yu Mehmet Akif ve Batı'yı Yahya Kemal temsil ediyor. Ancak başlangıçta ayrı yola çıkıyorlar, Türk sağına göre, hemen birleşiyorlar. Teferruatlıca, bu ayrılığın ilk noktası, çıkış ağzı, birinde estetiğin, öbüründe ülkünün hedef tutuluşudur. Biri estetikten çıkarak ülküye varıyor, öbürü ülküden başlayarak hemen estetiğini kuruyor ve sonra ikisi birlikte yürüyor. Türk sağı, Yahya Kemal'in Akif kadar kendisine ait olduğunu ileri sürüyor. Katılıyorum. Akif'e sahip çıkmak gereğini duyan ürkek ve güvensiz sol'a pek çok şaşıyorum; hiç katılmıyorum. İki aktarma daha yapıyorum; her ikisi de Tanpınar'dan. İlkini Ahmet Hamdi'nin 1938 yılında yayınladığı Şiire Dair başlıklı incelemesinden alıyorum. Şöyle: Bir gün Yahya Kemal'e şu gülünç suali sorduklarını işittim: 'Ne zaman şair olduğunuza inandınız?' Yahya Kemal hiç tereddüt etmeden 'Türkçeyi hissetiğim zaman.' cevabını verdi. Hiçbir söz onun şiirini bu kadar iyi izah etmez. Onda dilin intuition'u yüksek şuur haline gelmiştir. O kadar ki, bazı şiirlerinde bizi sadece dilimizin dehasıyla başbaşa bırakmış hissini verir. (6) Yahya Kemal hayranı Tanpınar, Yahya Kemal'in bu anlamsız bulduğu soruya verdiği cevaba hayran kalıyor. Olabilir. 1962 yılında ise Yahya Kemal biyografisini yazmayı deniyor. Tanpınar'ın çalışmalarını hep öğrenerek okuyorum. Yahya Kemal çalışmasını tümünün en değersizi, bilimsellikten ve emekten en uzağı olarak değerlendiriyorum. Bu çalışmadan da bir aktarma yapıyorum. Bir gün kendisine 'Moreas'a ne zaman kendisini Fransız şairi hissetiğini hiç sordunuz mu?' diye bir sual sormuştum. 'Evet sordum' dedi. Ve buna şu cevabı verdi: 'Fransızcayı duyduğum anladığım zaman! (7) Tüm hedonistlerin korkak olduğu kadar tembel de olduklarını eklemem gerekiyor. Sorulara cevapları, başkalarından alıyorlar. Osmanlı'nın son zamanında Jön Türk oluyor. Paris'e bir ihtilalci olarak gidiyor. Ekonomi politik okuyor, sola merak salıyor. Sonra yerini buluyor; Culte de Moi yazarı Barres'dan önemli ölçüde etkileniyor. Barres'nin ölülerin yattığı toprak düşüncesi Yahya Kemal'e pek hoş geliyor; Cumhuriyet topraklarını hep Osmanlı ölülerinin yattığı yerler, mezar, olarak algılıyor. Türkiye'de 1936 yılında kaç sayı çıktığını bile saptayamadığım bir önemsiz dergi, Kültür Haftası, yayınlanıyor. Bu derginin ilk sayısında da Yahya Kemal'in Memleketten Bahseden Edebiyat başlıklı incelemesi yer alıyor. Her zaman yazılan, yazılmış olan sıradan tezleri tekrarlıyor; Acaba bizim vatanımız gibi, geniş bir memleketi olup da, onu asla görmeyen, edebiyatta, gözleri ecnebi bir aleme dalmış ve yalnız o alemden bahseden başka bir millet var mıdır? (8) Reşat Nuri'nin Yeşil Gece'si, Yakup Kadri'nin Yaban'ı henüz yeni yayınlanmıştır; Nazım'ın şiirleri her gün bir put yıkıyor, buna karşın, böyle bir yazı çıkıyor. Tilmizi Ahmet Hamdi, ustası ve Darülfünun'da hocası Yahya Kemal'in bu düsturunu bir Mektepten Memlekete cereyanı haline getirmek istiyor, çalışıyor, herhangi bir başarısı görülmüyor. Hilmi Ziya, Nurullah Ataç, Nazım Hikmet, Sabahattin Eyuboğlu bir derginin hazırlığı içinde görünüyorlar; İnsan. 1938 yılında çıkarmayı planlıyorlar, hazırlıklarını buna göre yapıyorlar. Derginin çıkışına yakın bir zamanda, çıkarıcıları için umulmadık bir tarihte, Nazım Hikmet tutuklanıyor; o gün belki bilinmiyor, on üç yıllık bir dönem için hapse konuyor. Bir şaşkınlık yarattığını ve bir korku saldığını bugün çok net görebiliyorum. Bir parantez açıyorum: Rejimlerin estetik uzmanları, bakanlıklara memur alınca yarışma sınavıyla bulunmuyor. Uzun bir deneme ve oluşma sürecini gerektiriyor. Henüz kimseye cevap vermiyorum; bunu Oktay Akbal'ın öğrenmesi zamanı geldi. Devlet Başkanlığı köşklerine öyle çeşitli yerlerde denenmeden memur alınmaz. Devlet Başkanlığı bir yana artık Cumhuriyet Gazetesi bile bu yolu izlemeye başladı. Stajyer muhabir yetiştirmeyi nerede ise çoktan bıraktı. Aydınlık gazetesi, Güneş Gazetesi, Nokta Dergisi türünden yerlerde denenmiş ve uygun bulunmuş kimseleri alıyor. Nurullah Ataç, Osmanlı döneminin son maliye nazırlarından Ata'nın oğlu Nurullah, İsviçre'de gönderildiği eğitimden bir üniversite diploması alamadan Türkiye'ye dönüyor. İstanbul'da iyi bir öğretmenliğe atanıyor, Büyükada'da yaşamaya başlıyor. Gazetelerde yazıyor, beğeniliyor, Ankara'da görev veriliyor. Daha sonra da Çankaya Köşkü'nde İsmet Paşa'nın dairesinde görev alıyor. Oktay Akbal, benim Nurullah Ataç'ı İsmet Paşa'nın estetik ajanlarından birisi olarak göstermemi, Çankaya Köşkü'ne atanmasının daha sonra olduğunu ileri sürerek karşılamaya çalışıyor. Son derece mekanik bir bakış açısını dile getiriyor; insanlar hizmetlerini kanıtladıktan sonra Başkanlık Köşkü'ne taşınıyorlar. Oktay Akbal'da süreç kavramı hiç yok; süreç kavramını çalışmasının yararlı olacağını düşünüyorum. Parantezi kapatıyorum. Ataç ile Sabahattin Eyüboğlu, İsmet Paşa'nın estetik görevlileri oldular. Restorasyon döneminde, Türk sanatını, geriye çekmede etkin işlev üstlendiler. Nazım Hikmet'in hapiste olduğu bir dönemde Türk estetiğinden başkaldırıyı kaldırmada en büyük rolü bu ikisi gerçekleştirdi. Ataç'ın mücadeleci olmasa da kavgacı kişiliği yine de rolünün olumsuzluğunu azalttı. Eyüboğlu'nun kaypak kişiliği ise olumsuz işlevini çoğalttı. Eyüboğlu, kardeşi Bedri Rahmi'ye yazdığı mektuplarda hiçbir iz düşmüyor, Nazım Hikmet'in hapse konmasının yarattığı korkuyla olduğunu düşünüyorum. İnsan Dergisi'nin ilk sayısına Yeni Türk Sanatkarı Yahut Frenk'ten Türkçe Dönüş başlıklı bir yazı yetiştiriyor. Ben şöyle bir tarif teklif edeceğim diyor ve ediyor: Yeni Türk sanatkarı Avrupa'ya frenk hayranlığı ile gidip Türk hayranlığı ile dönen adamdır. (9) Tanımını iyice seçiyor; Nazım hiç Avrupa'ya gitmediği için işin başında yeni Türk sanatçısı olma şansını kaybediyor. Eyüboğlu, reçetesini, seçimine göre veriyor. Bence yeni Türk sanatını yukardaki tarife uygun olarak en iyi temsil eden Türk, Yahya Kemal'dir. O'nun şiirde yaptığını her Türk sanatkarının kendi dünyasında yapması icap ettiğini ve Türk sanat tenkidinin onu bir kriter sayabileceğine kaniim. Bundan sonra, 1932 yılında, Paris'te Türk Talebe Cemiyeti'nde büyük Türk üstadının yapmış olduğu kıymetli müsahabeden şu unutulmaz cümleyi hatırladığını ekliyor: Ben Paris'e alafranga geldim, alaturka döndüm. Sabahattin, Restorasyon Dönemi için Türk sanatçısı modelini Yahya Kemal'den çıkartıyor ve Yahya Kemal'e yazıyor. Övgüde sınır bilmiyor: Ne Abdülhak Hamid, ne Tevfik Fikret ne Ahmet Haşim frenk şiirini Türk özüne karıştırmakta onun erdiği kemale erememişlerdir. Onlardan birleşen iki alemin, frenk şuurile Türk kıymetlerinin ek yerlerini bulmak mümkündür. Yahya Kemal'de ek yeri yoktur. (10) Yahya Kemal, eksiz Türk Sanatkarı oluyor. Ataç, her zaman, Eyüboğlu'ndan daha dürüst kalabiliyor. Hem Yahya Kemal'in gözünün Osmanlı'dan başka bir toprağı görmediğini ve hem de Yahya Kemal'e karşı çıkılabileceğini belirtmek gereğini duyuyor. Bu, Ataç'ın değişmez bir Yahya Kemal hayranlığı beslemesini önlemiyor. En gelişmiş tip yöntemi içinde resmi sanatçıyı, yalnızca, üniversite öğretim üyesi, dışişlerinde büyükelçi ya da Ankara'da milletvekili olması belirlemiyor. Bunlar olabilir; asıl olması gereken, bir kampanyanın konusu yapılmasıdır. Nazım'ın hapse konduğu bir dönemde, Orhan Veli başkaldırısızlığın şiirinin kırbacı, kendisi için değil kendi halinde, günlük dertleri ya da daha ileri gidilerek içgüdülerinden kaynaklanan bir dünya özleminin sahibi orta tabakaların şiirinin manivelası yapılırken, Yahya Kemal de ulusal değerlere dönme gerekçesiyle koyu ve kör bir yerelliğin, Cumhuriyet öncesi at üstü yayılmacılığının estetik değerler haline getirilmesinin aracı oluyor. Büyük bir kampanyanın, ilk başlarda belki kendisini de şaşırtan bir övgünün konusu yapılıyorlar. Hasan İzzettin Dinamo'dan son bir aktarma yapıyorum: Nazım Hikmet'in bırakıp dama kapandığı günden beri, burjuvazi davranmış, Yahya Kemal'i tahtırevanda bir kez daha şiir tahtına oturtmuştu. Genç şairler öbür yanda yırtınıp dururken meydanı boş bulan Yahya Kemal, Cumhuriyet Gazetesi'nde iri, ışıklı göktaşları gibi şiirler döktürüyor, her şiiri de bir olay oluyordu. (12) Resmi sanatçı, olay yapılan sanatçıdır. Bu incelemeyi bitiriyorum. Ancak incelemenin asıl burada başladığını belirtmek durumundayım. Şimdi kampanyayı, büyük sermaye yapıyor. Tekelci büyük basın, rantlarının bir bölümünü, sanata ayırmayı bir politika haline getirdi. Sanat dergilerinde, hiç ekonomik davranmak gereğini duymaz oldular; zarar eden yayınlarını büyük kadrolarla çıkarmayı sürdürüyorlar. Büyük sermayenin ödüllerini bir kenara bırakıyorum; artık yeni bir Sabahattin Eyübğlu ya da Ataç'ların devlet memuru, ya da Köşk çalışanı olmalarına gerek yok. Tekelci karlar, özel kesiminin ulaştığı ideolojik düzey, resmi estetik uzmanlarının hem sayılarını çok artırdı ve hem de bunları özel kesim kuruluşlarına kaydırdı. Bu dergiler, resmi sanatçı kampanyaları için çıkıyor. Bir sonuç ve bir ip ucu ile yeni bir incelemeyi açıyorum: Babıali'nin sanatçı kampanyalarının hepsini büyük bir kuşku ile ele almak gerektiğine inanıyorum. Not: ara başlıklar edebiyatsoylesileri. com tarafından konmuştur. Yazının orijinalindeki yazım özelliklerine bağlı kalınmıştır. - piriltii liked this - edebiyatsoylesileri posted this


Yaşadığı dönemdeki edebiyat formlarının dışına çıktı. Roman, otobiyografi, felsefe ve mistisizmi karıştırarak kendi biçemini yarattı. Amerika'nın kültürel değerlerine ve ahlaki tavrına başkaldıran kitapları müstehcenlik iddiası ile ABD'de yasaklandı. Ama elden ele ulaştırılan kitapları ününün artmasına neden oldu. 1961 Eylülü'nde The Paris Review adlı dergide yayımlanan söyleşide Miller Tabular, hasta kafaların ahlak ve dini öne sürerek başımıza bela ettiği kalıntılardır diyor. - Hayır, böyle bir şey yok bende. Kahvaltıdan hemen sonra çalışmaya koyulurum genellikle. Yazı makinesinin başına geçerim, içimden gelmiyorsa hiç üstelemem, herhangi bir, sizin deyiminizle ısınma hareketi de yapmam. - Şimdilerde sabahları çalışmak daha iyi geliyor bana. Bu da iki, üç saat sürüyor. Eskiden, masanın başına gece yarısı oturur, gün ağarıncaya kadar çalışırdım, ama daha ilk başlardaydı bu. Paris'te bile sabahları çalışmak bana daha uygun geliyordu. Ama o dönemde, saatlerce kalırdım masanın başında. Bütün bir sabah çalıştıktan sonra öğle yemeğini yer, biraz kestirir, tekrar yazmaya koyulurdum. Kimi zaman gece yarısına kadar sürerdi bu. Son on ya da on beş yıldır bu kadar çalışmayı gereksiz buluyorum, hatta zararlı saydığımı bile söyleyebilirim. Bütün birikimini tüketiveriyor insan. Çok hızlı yazdığınız söylenebilir mi? My Friend Henry Miller'de, Perles, tanıdıkları arasında makinede sizin kadar hızlı yazanı görmediğini söylüyor. - Evet, böyle diyenler çok. Yazarken çok gürültü çıkartıyorum da ondan belki. Hızlı yazdığım doğru galiba. Ama bu da değişebilir. Bir gün bakarsınız, tıkır tıkır gidiyor, sonra bir tutukluk dönemi gelir, bir sayfanın üzerinde saatlerce durduğum olur. Ama sık sık olmaz bu, çünkü bocaladığımı görür görmez içinden çıkamadığım bölümü atlarım, başka bir gün daha sakin bir kafayla yeniden ele alırım. - Söyleyemem. Bir kitabın ne kadar zamanımı alacağını bugüne değin hiç kestiremedim; bugün bile kestiremem. Hem ben size bir şey söyleyeyim mi; bir yazar kalkar da, kitabımı şu tarihte yazmağa başladım, şu tarihte bitirdim derse, sakın inanmayın. O süre boyunca sürekli olarak yazdığı anlamına gelmez bu. Örneğin Rosy Crucifixion'ı alalım ele; galiba 1940'ta başlamıştım buna, hala da üstünde çalışıyorum. Ama o yıldan bu yana sürekli olarak üstünde çalıştığımı söylemek saçma olur. Hatta, yıllarca aklıma bile gelmedi. Sorunuza neden yanıt veremeyeceğimi bilmem anlatabiliyor muyum? - Doğrusunu isterseniz bu soruları anlamsız buluyorum. Bir kitabın şu ya da bu kadar zamanda yazılması ne gibi bir önem taşıyabilir? Bunu Simenon'a sorsanız kesin bir yanıt verebilir size. Bildiğime göre dört ila yedi haftada bitiriyor bir kitabı. Ne zaman bitireceğini de başından kestirebiliyor, çünkü kitaplarının genellikle belirli bir boyu var. Sonra, hiçbirimize benzemeyen, eşine az rastlanır bir insan Simenon. Şimdi şu kitabı yazmaya başlıyorum dedi mi, yalnız o işe veriyor kendini. Kapanıyor odasına, gözü dünyayı görmüyor artık, yalnız kitabını düşünüyor. Ben hiçbir zaman böyle düzenleyemedim hayatımı. - Hiç belli olmaz. Yazarken düzeltme yapmam, yazdığımı da tekrar gözden geçirmem. İşi oluruna bırakırım, aklıma estiği gibi yazmaya çalışırım. Sonra, yazdıklarımı bir kenara kaldırırım, soğuyana kadar bekletirim. Bir ay, bazen de iki ay geçer aradan. Tekrar ele aldığımda, yepyeni bir gözle bakabilirim yazdıklarıma. İşin tatlı tarafı da budur. Başlarım kıyasıya yontmaya. Her zaman değil tabii. Bazen yazılan tam istediğim gibi olmuştur, elimi sürmem artık. - Bir dolmakalem ya da mürekkepli kalemle değişiklikleri yaparım, çıkartmak istediğim yerleri çizerim, ekleyeceklerimi de yazarım. Bu çalışma sonunda elyazması çok garip bir görünüm kazanır, Balzac'ın müsveddelerine benzer. Bu iş bitince yazı makinesinde temize çekerim yaptıklarımı, temize çekerken de gerekli gördüğüm değişiklikleri eklerim. Başkasına yazdırmam, kendim temize çekmek daha işime gelir; çünkü istediğim bütün değişiklikleri yaptığım kanısına varsam da, parmağım yazı makinesinin harflerine değince düşüncelerim daha bir açıklığa kavuşuyormuş gibi gelir bana. Müsveddeyi son şekliyle temize çekerken bile birtakım değişiklikler eklemekten kendimi alamam. - Evet, yazı makinesinin uyarıcı bir etkisi oluyor; bir çeşit işbirliği kuruluyor aramızda. - Var. Bir yazarın ya da herhangi bir sanatçının, çalışma sırasında bütün kaygılarından sıyrılmak istemesi kadar saçma bir şey olamaz bence. Kendimden biliyorum bunu ben. Sıkıntı dediğimiz şey belki de bir yardımcı ya da bir uyarıcıdır sanatçı için. Daha iyi koşullar altında çalışma olanaklarını bulabilenler bile, bakıyorum, verimi düşürmemek için daha kötü koşullara bile bile katlanıyorlar. - Bilmem. Evet, Dostoyevski yaşamının her döneminde mutsuz bir adamdı, ama kendini bile bile ruhsal bunalımlara kaptırdığı da söylenemez. Hayır, hayır söylenemez tabii. Yalnız Dostoyevski değil, hiç kimse bu gibi sorunları bilinçli olarak kendine dert etmeyi seçmez. Bana kalırsa çoğu yazarda yaradılıştan gelme bir iblislik var. Ellerinde değil, ille de belayı satın alacaklar. Hem de, yalnız yazarken değil, yaşamlarının her döneminde, her konuda, evlilikte, aşkta, işte, para sorunlarında, her şeyi, her ayrıntıyı kendilerine dert ederler. Bütün bunlar birbirine bağlı, aynı kaynaktan besleniyor. Yaratıcı kişiliğin bir özelliği de diyebiliriz buna. Her yaratıcı insan böyle değildir tabii, ama ne yapalım ki, kimileri de böyledir. - Biri yerinizi alıyor sanki, size de söylenenleri yazmak düşüyor sadece. D. H. Lawrence üstüne hazırladığım incelemeyi kaleme alırken böyle bir şey geldi başıma. Çok düşünmeyi gerektirdiği için bu işi yarıda bıraktım. Doğrusunu isterseniz, düşünmek hiç de iyi gelmez yazarlara, öyle uzun boylu düşünmemeli bir yazar. Ama ne yapalım ki, öyle kafadan atarak üstesinden gelinebilecek bir inceleme değildi. Çalışırken bütün gücümü ve yaratıcılığımı içimdeki gizli bir noktadan alırım; yazım sırasında da ne olacağını, neyin nasıl olacağını kesinlikle bilemem. Evet, ne yazmak istediğimi bilirim, ama nasıl söyleyeceğimi önceden kestiremem. Bu incelemeyi hazırlarken birtakım düşüncelerle, fikirlerle uğraşmak zorundaydım; kitabın belli bir biçimi, tutarlı bir anlamı ve daha birçok şeyi olmalıydı. Yanılmıyorsam iki yılımı yedi bu çalışma. Kendimi bir türlü kurtaramıyordum, sonunda da bela kesildi başıma, bir saplantı olup çıktı. O kadar ki uykularım bile kaçıyordu bu yüzden. Az önce de dediğim gibi, beni aşan bir güce kaptırmış gibiydim kendimi. Aynı olay Capricorn'da ve öteki kitaplarımın bazı bölümlerinde de başıma geldi. Bu bölümlerin apayrı bir havası var bence. Ama başkaları da bunu sezer mi, sezmez mi, orasını bilemem. - Evet, bu terimi kullandım. Sözünü ettiğim bölümler çok karmaşıktır; her sözcüğün, kendine yer açmak için öteki sözcükleri iter kakar gibi bir hali vardır. Sonsuza dek böyle sürebilirmiş gibi gelir insana. Doğrusunu isterseniz insan yazacaksa her zaman böyle yazmalı. Düşünce, davranış ve disiplin bakımından Batı ile Doğu arasındaki büyük farkı bu bölümlerde bütün açıklığıyla görebilirsiniz. Sözgelimi bir Zen sanatçısı, bir ürün vermek istiyorsa, önce uzun bir hazırlık döneminden geçer. Kendini ve kafasını denetim altına alır, konusu üstünde derin derin ve sessizce düşünmeye koyulur; sonra da düşünmeyi bile aşar, tam bir sessizliğe, bir boşluğa gömülür. Aylarca, yıllarca sürebilir bu. Sonra işe başladığı zaman, her şey bir yıldırım hızıyla gerçekleşir; dilediği gibi, en etkili biçimiyle oluşur. Bana sorarsanız, her sanat yapıtı böyle gerçekleşmeli, derim. Ama buna aldıran kim? Mesleğimizle taban tabana karşıt bir yaşam sürdürüyoruz. - Tabii sokabilir, ama yapan kim? Her sanatçı, istese de istemese de, şu ya da bu biçimde kendini bir baskıya sokmak ve belli bir duruma geçmek zorundadır. Belirli bir yöntem sanmayın bunu, adamına göre değişir. Doğrusunu isterseniz, yazarın gerçek çalışması, masa başında ya da yazı makinesinin başında yaptığı çalışma değildir. Gerçek çalışma sessizlik ve sükunet içinde geçer; yürürken, traş olurken ya da oyun oynarken, hatta, örneğin sizi hiç mi hiç ilgilendirmeyen bir kişiyle konuşurken oluşur her şey. Bir art düşünce olarak kafanızın bir köşesinde evirip çevirdiğiniz o sorun üstünde asıl o zamanlar çalışıyorsunuzdur. Öyle ki, yazı makinesinin başına geçtiğiniz zaman size sadece bir aktarma işlemi kalır. - Demiştim tabii, gene de diyorum. Bakın! Kimdir büyük eserleri yazan? Altına imzasını atan bizler değiliz herhalde. Sanatçı sanatçı diyoruz. Nedir bir sanatçı? Duyargaları olan, evrendeki, havadaki akımları algılayabilen bir insan; bütün ayrıcalığı bu akımları oldukları gibi algılamasında. Özgünlük nedir? Bütün yaptıklarımız, bütün düşündüklerimiz bizden önce de vardır; bu zaten var olan şeyleri kullanan bizler aracıdan başka bir şey olamayız. Büyük düşünce akımlarının, büyük bilimsel buluşların dünyanın çeşitli yerlerinde aynı zamanda ortaya çıkmaları sizi hiç düşündürmedi mi? Bir şiirin, bir büyük romanın ya da herhangi bir sanat yapıtının kurgusunda yer alan çeşitli bileşkenler için de aynı şeyi düşünebiliriz. Bunlar zaten var olan şeylerdir. Bütün sorun henüz dile getirilmemiş olmaları. Canlanmak, biçimlenmek, kısacası varolmak için insana, onları yorumlayacak insana gereksinimleri var. Tabii kendi çağlarına göre çok ileride kimi insanlar. Ama günümüzde, sanatçının öteki insanlardan, örneğin bir bilim adamından daha ileri olduğuna inanmıyorum. Sanatçı geride kalıyor, hayal gücü bilim adamlarının hayal gücüyle atbaşı gitmiyor. - Bence yazardan yazara değişir bu. Böyle bir genelleme yapılabileceğini sanmıyorum. Yazar da önünde sonunda bir insandır, öteki insanlara benzeyen bir insan. Sinir hastası olabilir de, olmayabilir de. Demek istediğim, kişiliğinin bir parçası olan nevroz ya da herhangi bir sinirsel rahatsızlık yazı yazmasının nedeni sayılamaz. Bu işin sanıldığından çok daha karmaşık olduğuna inandığım için herhangi bir açıklamaya kalkışmayacağım. Duyargaları olan bir insandır, demiştim yazar için; ne olduğunu gerçekten bilse, çok alçakgönüllü olurdu. Öteki insanları yararlandırsın diye belirli bir yeteneğin kendisine verildiğini, böbürlenmek için hiçbir nedeni olmadığını, adının hiçbir anlama gelmediğini, benliğinin kendi başına hiçbir değer taşımadığını, uzun bir zincirin bir tek halkasından başka bir şey olmadığını anlardı. - Herhalde Western Union'da çalıştığım zaman başlamışımdır. Daha önce de başlamış olabilirim ama, ilk kitabımı o zaman yazdım. Daha önce de bir şeyler karalamıştım, ama gerçek yazarlık hayatım 1924'te başlar. O yıl yazar olmayı aklıma koymuştum, bütün vaktimi yazarlığa verebilmek için de Western Union'dan ayrıldım. - Aşağı yukarı. İki üç roman da yazdım o dönemde. Tropic of Cancer'den önce iki roman yazdığımı kesinlikle biliyorum. - The Rosy Crucifixion'da uzun uzun anlattım bu dönemi. Sexus, Plexus ve Nexus'un üçü de bu dönemle ilgili. Nexus'un son bölümünde daha da çok yer vereceğim bu döneme. O yıllarda başımdan bütün geçenleri, fiziksel yaşantımı, karşılaştığım bütün zorlukları anlattım. Deli gibi çalışıyordum, ama her yanımı sis sarmıştı sanki; ne yaptığımı, nereye gittiğimi bilmiyordum. Bir roman yazıyordum sözüm ona, büyük bir roman, ama, doğrusunu isterseniz, hiçbir şey çıkmıyordu ortaya. Dört, beş satırı bir araya getiremediğim günler oluyordu. Akşamları geç dönerdi karım, eve girer girmez de sorardı: Ee, nasıl gidiyor bakalım? . - Çok iyi gidiyor, derdim. - Güzel! Neresindesin şimdi? Beni duyan yüz ya da yüz elli sayfayı kıvırmışım sanırdı, ama aslında üç ya da dört sayfadan öteye gidememiştim. Yaptıklarımı ona anlatır, anlatırken de romanı kafamda kurmaya çalışırdım. O da bilirdi yalan söylediğimi, ama gene de sözlerimi can kulağıyla dinler, beni yüreklendirirdi. Ertesi gün, eve döndüğünde, yine sorardı: Geçen gün sözünü ettiğin o bölüm nasıl oldu? Bütün bunlar yalandı; ikimiz arasında, ortaklaşa sürdürülen bir uydurmaydı. Müthiş bir şeydi ama, olmaz bir şeydi... - 1927 yılında. Karım Avrupa'ya gitmiş, yalnız kalmıştım. Queens'de, belediyeye bağlı parklar müdürlüğünde memurken, bir gün, mesai saatinin sonunda, eve döneceğime, kitabımın genel planını kesinleştirmeyi koydum aklıma. Sabaha kadar bunun üstünde çalıştım, bütün yazdıklarımın kırk ya da elli sayfalık bir planını çıkardım. Kısa kısa notlar halinde. Bütün yaptıklarım ve yapacaklarım oradaydı. Capricorn'dan The Rosy Crucifixion'a kadar, bugünü anlatan Cancer bir yana, bütün kitaplarım, rastlaştığımız ilk günden Avrupa'ya gidişime kadar bu kadınla birlikte geçirdiğimiz o yedi yıllık dönem üstünedir. Ne zaman gideceğim pek belli değildi, ama ergeç gideceğimi biliyordum. Yazarlığımı en çok etkileyen dönem bu oldu. Avrupa'ya gidişimden hemen önceki dönem. - Evet, öyle sanıyorum. Tropic of Cancer'de ben de duydum bu gereksinmeyi. O güne kadar, kendime özgü bir yanı olmayan, onun bunun etkisinde kalan, sevdiği bütün yazarların söyleyişlerini kolaylıkla benimseyiveren bir yazardım. Tam bir edebiyatçıydım. Bilmem aradaki farkı anlatabiliyor muyum? İşte o gün edebiyatçılığı bıraktım, aradaki bağı kopardım. Elimden ne geliyorsa onu yaparım, yalnızca kendimi dile getiririm, dedim. Birinci tekil şahısı kullanmam, kendim üstüne yazmam bu yüzden. Görüş açısı olarak kendi deneyimimi aldım, bildiklerimi ve duyduklarımı. Beni kurtaran da bu oldu. - Benim kişiliğimin izlerine bu romanlarda da rastlanabilir, daha doğrusu rastlanması gerekir. Ne var ki, o dönemde roman denince başı sonu belli bir hikaye, bir olay örgüsü gelirdi aklıma. Biçem ve biçimi gerçekleştirme yolları ilgilendiriyordu beni, işin esası değil. - Evet, modası geçmiş, baştan savılacak gereksiz bir şey. Edebiyatçıyı öldürmek gerek. Tabii öldüremezsiniz edebiyatçıyı, yazar kişiliğinizin bir parçasıdır, ayrılmaz bir parçası ve bir sanatçının kendini tekniğe kaptırmaması da düşünülemez. Ama, edebiyatçının yanı sıra, bir de siz varsınız. Bana kalırsa en iyi teknik hiçbir tekniği olmamak. Belirli bir yöntemi benimsemek hiçbir zaman aklıma gelmedi. Şu ya da bu düşünce esintisine ya da akımına göre dönmeye hazır, her şeye açık ve uysal olmaya çalışırım. İşte benim tutumum ya da tekniğim; o sırada bana uygun gelen herhangi bir şeyi kullanabilmek için uysal ve uyanık olmak. - Paris'te yaşadığım sıralarda, bunu çok iyi anlatan bir deyimimiz vardı, tam bir Amerikan deyimi, sık sık da kullanırdık: İskandili izleyelim derdik. Bu da, en derine inmek, bilinçaltına dalmak, yalnız içgüdülerine kulak vermek, canından ya da yüreğinden gelen atılımlara kendini bırakmak anlamına geliyordu. Ben böyle anlatıyorum bunu, ama gerçeküstücü öğreti gerçekte bu değil: Örneğin Andre Breton bu tanımlamayı dünyada kabul etmez. Bununla birlikte Fransızların görüş açısı, yani işin öğretisel yanı beni hiç ilgilendirmiyordu. Önemli olan, bence daha yeni, daha işlenmiş bir anlatım aracı bulmaktı, ama yerinde kullanılması gereken bir araç. Tanınmış gerçeküstücülerin bu tekniği bilinçli olarak benimsediklerini sanıyorum. Sonuçta anlaşılmaz bir şey çıktı ortaya ve hiçbir işe de yaramadı. Anlaşılırlık elden gitti mi, bence insan hapı yuttu demektir. - Evet, söz konusu olan başlıca şey rüyaydı. Gerçeküstücüler rüyadan yararlanıyorlardı; bu da, bilindiği gibi, deneyimin insanı şaşırtacak kadar verimli bir görünümüdür. Bilinçli ya da bilinçsiz olarak bütün yazarlar, gerçeküstücü olmasalar bile, rüyadan yararlanırlar. Sanat alanında en az yararlı olan uyanık bir kafadır. Yazarken insanın en büyük çabası bilmediğini ortaya koymak. Bilincinde olduğumuz bir şeyi anlatmak, doğrusunu isterseniz, hiçbir anlam taşımaz, insanı da hiçbir yere götürmez. Herkes yapabilir bunu biraz gayretle, herkes bu türden bir yazar olabilir. - Tabii, tabii, hiç şüphesiz. Lewis Carrroll sevdiğim bir yazar. Onun kitaplarını yazmış olmak ya da onun düzeyine biraz erişebilmek için her şeyimi vermeğe hazırım. Kafamdaki taslağı gerççekleştirdikten sonra hala yazmak hevesim kalırsa, büsbütün anlamsız şeyler yazmak isterim. - Evet, dadacılığın önemi gerçeküstücülüğün öneminden de büyüktü. Tam anlamıyla devrimci bir hareketti. Değer ölçülerimizi yıkmaya, bugünkü yaşantımızın temeldeki saçmalığını ortaya koymaya, inançlarımızın düzmeciliğini açıklamaya yönelik bilinçli bir çabaydı. Çok büyük adamlar yetişti dadacı akım çerçevesinde. Hepsinde de şakacı, alaycı bir yan vardı. Güldürmek istiyordu dadacılık, ama düşündürmek de istiyordu. Black Spring'de dadacılığa çok yaklaşmışsınız gibi geldi bana. - Doğru. Bütün duyarlılığım üstündeydi o zamanlar. Avrupa'da karşılaştığım bütün yeniliklere açıktım. Tabii Amerika'dan hazırlıklı geldiğimi unutmayalım. Transition'ı Amerika'da tanıdım. Adını bile duymadığımız birtakım değişik ve garip yazarları bulup çıkarmakta çok ustaydı Jolas. Örneğin Armory Show'a gidip Marcel Duchamp'ın Merdivenden İnen Çıplak'ını ve daha birçok güzel şeyi gördüğümüzü çok iyi hatırlıyorum. Aklımı iyice takmıştım bu gibi şeylere. Bunları arıyordum, hepsi de bana çok yakın ve bildik geliyordu. - Çok basit. Amerika'da anlaşılmam pek söz konusu olamazdı, çünkü kitaplarım basılmamıştı orada. Ayrıca, her ne kadar yüzde yüz Amerikalıysam da Avrupalılarla çok daha iyi ilişkilerim oldu. Avrupalılarla konuşabiliyordum, düşüncelerimi daha kolaylıkla anlatıyordum. Amerikalılarla bu kadar yakın ilişkilerim olmadı. - Evet, her zamankinden çok inanıyorum buna. Bence Amerika temelde sanatçıya karşıdır. Amerikalının gözünde sanatçı bir düşmandır, çünkü Amerikalılığa karşıt bir şeyi, bireyselliği ve yaratıcılığı savunur. Bütün ülkeler arasında Amerika en makineleşmiş, en otomatlaşmış ülkedir. - Bir kere, Amerika'da benzerine rastlamadığım bir özgürlük buldum Paris'te. İnsanlarla, daha doğrusu konuşmaktan zevk alacağım insanlarla çok daha kolay ilişkiye girdim. Benim gibi insanların orada çok daha fazla olduğunu gördüm. En önemlisi de, hoşgörüldüğümü hissettim. Anlaşılmak ya da kabul edilmek değildi istediğim, hoşgörülmek yetiyordu bana. Amerika'da hiçbir zaman duymadım bunu. Ayrıca Avrupa yeni bir dünyaydı benim için. Öyle sanıyorum ki, herhangi bir yerden hoşlanabilirdim, yeter ki bana yabancılığımı duyuracak kadar başka ve değişik bir yer olsun. Çünkü, doğrusunu isterseniz ömrüm boyunca hep beni yadırgatan şeylerden hoşlanmışımdır. Belki de ruhsal yapımın garipliğinden geliyor bu. - Aynı şeyi bulamazdım belki, ama kendimi dile getirmenin, kendimden kurtulmanın yollarını bulabilirdim. Belki bugünkü gibi bir yazar olmazdım, ama kendi kişiliğime kavuşurdum sanıyorum. Amerika'da kalsam, sonum ya delilik, ya da intihar olurdu. Tam bir yalnızlık içindeydim. - Yo, hayır! Doğadan başka bir şey yoktu orada. Yalnızdım, istediğim de buydu. Issız bir yerdir diye katlandım Big Sur'a. Bulunduğum yerin etkisinde kalmadan yazmaya alıştırmıştım kendimi. Big Sur olağanüstü bir değişiklik oldu benim için. O dönemde kentlerden tam bir bıkkınlık gelmişti. Bıkkınlıktan da öte bir tiksinti, tabii, söylemeye gerek yok. Big Sur'u ben seçmedim. Bir arkadaşla gidiyorduk, yolun kenarında bıraktı beni. Ayrılırken de Git dedi; şu insanları gör, seni bir geceliğine ya da bir haftalığına konuk ederler. Çok güzel bir yöredir. Sanırım hoşlanacaksın. Oraya gidişim böyle oldu işte. Big Sur'un adını bile duymamıştım daha önce. Robinson Jeffers'i okuduğum için Point Sur'u biliyordum. The Women at Point Sur'u Paris'te, Rotonde kahvesinde okumuştum, hiç unutmam. - Size bir şey söyleyeyim mi, aslında bir Çinli yaratılışı var bende. Bilirsiniz, eski Çin'de yaşlandığını hisseden sanatçı ya da filozof kırlara çekilirdi. İnsanlıktan uzak yaşamak ve düşünebilmek için. - Tamamıyla. Ama neylersiniz ki, hayatımda önemli sayılabilecek ne varsa böyle gelmiştir başıma, rastlantısal olarak. Tabii bu dediğime de inanmıyorum aslında. Her şeyin bir nedeni var ve bir nedeni olmak zorunda. İçten inanıyorum, bütün bunların açıklaması benim burcumla ilgili. Her şey çok açık bana göre. - Birçok nedeni var. En büyük neden Big Sur'a yerleştikten az sonra evlenmiş olmam; sonra çocuklar; ayrıca param da yoktu, hem o sırada Big Sur'u da sevmeye başlamıştım. Paris'teki yaşantım artık ilgilendirmiyordu beni, bu fasıl kapanmıştı. Dostlarımın çoğu gitmişti. Savaş her şeyi altüst etti. - Pek denemez, ama Stein'ın ne demek istediğini anlıyorum. Tabii Paris'teyken Gertrude Stein'ın tersine daha çok İngilizce konuşurdum ben. Yani Fransızca'yı çok konuşmazdım. Ama gene de sürekli Fransızca konuşulan bir ortamdaydım. Allahın her günü sabahtan akşama yabancı bir dili dinlemek insanın anadilini geliştiriyor, o güne dek farkına varmadığınız birtakım incelikleri ve ayrıntıları daha iyi kavrıyorsunuz. Anadilin yabancı bir ortamda bir dereceye kadar unutulması, kimi deyimleri ve deyişleri yeniden gözden geçirme isteğini uyandırıyor insanda. Kendi dilinizin daha bir bilincine varıyorsunuz. - Hayır, hiç olmadı. Ne onunla tanıştım ne de çevresinden herhangi bir kimseyle. Doğrusunu isterseniz, o dönemde hiçbir çevreyle ilişkim yoktu. Ben kendimi bildim bileli yalnız kalmışımdır; çevrelerle, takımlarla, çetelerle, tarikatlarla hiçbir bağlantı kurmamışımdır. Birçok gerçeküstücüyle tanıştım ama gerçeküstücüler topluluğuna hiçbir zaman üye olmadım. - Walter Lowenfels'i, Samuel Putnam'i, Michael Fraenkel'i tanıdım. Daha sonraları Amerika'da Sherwood Anderson, Dos Passos, Steinbeck ve Saroyan ile görüştüm. Çok değil ama birkaç kere karşılaştık o kadar. Herhangi bir dostluk bağı olmadı aramızda. Tanıdığım bütün Amerikalı yazarlar arasında en çok Sherwood Anderson'u sevdim. Dos Passos sıcakkanlı, müthiş bir adamdı, ama Sherwood Anderson bambaşkaydı doğrusu: Yazdığına, yazışına, diline tutuldum desem yeridir. Birçok konuda özellikle de Amerika konusunda hiç anlaşmadığımız halde, insan olarak da çok tutardım onu. Amerika'yı severdi, çok da iyi tanırdı. Amerikalıları da, Amerika'yla ilgili her şeyi de çok severdi. Benim tam tersim. Ama Amerika üstüne söylediklerini dinlemek hoşuma giderdi. - Durrell ile evet, fakat bir İngiliz yazar olarak göremiyorum pek onu. İngiliz'e benzer hiçbir yanı yok bence. John Cowper Powys'in tabii büyük bir etkisi oldu benim üstümde. Ama o dönemde onu ne gördüm ne tanıdım. Cesaret bile edemezdim! Bir devdi o, onun yanında da ben bir cüce. Tanrım, önderim, tapınağımdı. Yirmi yaşlarındayken tesadüfen görmüştüm onu. New York'ta Cooper Union sendikasının salonlarında ve ona benzer yerlerde konferanslar veriyordu. On senti bastırdınız mı gidip onu dinleyebilirdiniz. Otuz yıl kadar sonra, Galler'deki evinde onu görmeye gittim, yazdıklarımdan haberi olduğunu duyunca da çok şaşırdım. Beni daha da çok şaşırtan yapıtlarımdan büyük bir saygıyla söz etmesiydi. - Paris'teyken iki üç kez görüştük Orwell ile. Dostum olduğunu söyleyemem; sadece tanışırdık, o kadar. Ama Down and out in Paris and London kitabı çok sarmıştı beni. Tam bir klasik kitap, belki de en iyi yapıtı. Kendi türünde müthiş bir adamdı. İngilizlerin çoğu gibi o da idealistti, hem de, tabii bana göre, budala bir idealist. İlkeleri olan, ilkelerine sımsıkı bağlı bir adam. Çok canımı sıkar böyleleri. - Hiç. Sahteliğin, ahlaksızlığın kol gezdiği bir evren sayarım politikayı. İnsanı hiçbir yere götürmez politika, olsa olsa alçaltır. - Beterin beteri dedikleri o işte. İdealcilik taslayanlarda gerçeklik duygusu aramayın. İdealler, ilkeler arasında dolana dolana tümü de pusulayı şaşırmıştır. Politikacı mı olacaksın, bir kere, her şeyden önce ayağın yere sağlam basacak; doğruymuş, eğriymiş aldırmadan bir fikir uğruna -günümüzde yaygınlaşan fikirlerden söz ediyorum- birtakım insanları gözünü kırpmadan harcayacaksın, yok edeceksin. - Sevdiğim yazarlar o kadar değişik ki, bunları belirli bir tipe indirgemek çok zor. Ama ille de ortak bir yan bulunacaksa, yazarlığı aşmış, yazarlığın ötesine geçmiş yazarları tuttuğumu söyleyebilirim. Fazladan bir şey var bunlarda, ama ne? Fizikötesi mi desem, gizemli mi desem, büyülü mü desem, tam terimini bulmak zor, ama fazladan bir şey olduğu muhakkak. Ve bu fazladan şey, bu ufacık şey, edebiyatın bütün sınırlarını aşmalarına yetiyor. Bilirsiniz, hemen herkes ya oyalanmak, ya vakit geçirmek, ya da öğrenmek için okur; ben öğrenmek için okumam, kendimden kurtulmak, başka birinin etki alanına girmek için okurum. Beni kendimden kim uzaklaştırabiliyorsa ona yönelirim, onu ararım. - Çalışmalarım ilerledikçe ne yaptığımı, ne yapmak istediğimi anlayamaz olmuştum. Bir an geldi, yığınla çelişki arasında buldum kendimi. Sonunda bir de baktım ki, gerçekte kim olduğunu bilmiyorum Lawrence'in, belirli bir yere oturtamıyorum adamı, gözümün önünde canlandıramıyorum. İçinden çıkılamayacak bir bataklığa saplanmış gibiydim. Ben de boş verdim sonunda, kitaptan vazgeçtim. - Katılmıyorum ama, kimi sınırları zorlamasına, giriştiği savaşıma hayranım. Saptamalarının çoğu da yerinde. Ama, bana budalaca ve saçma gelen, gülüp geçtiğim fikirleri de var. Hem çok var. Bugün daha iyi anlıyorum Lawrence'i ama üstünde durulmaya değecek kadar önemli saymıyorum. - Dedim. Ayıp dolaysızdır, müstehcenlik ise dolambaçlı yollara sapar. Bence, ger eği olduğu gibi, kılımız kıpırdamadan, bütün açıklığıyla, gereğinde en utandırıcı, en isyan ettirici biçimiyle ortaya koymalıyız. Rezillik, gerçeği başka türlü göstermeğe kalkıştığımız zaman başlar. Yani, uzun sözün kısası, ayıp şeylerden söz etmek bir arıtma yöntemidir, müstehcenlik ise pisliği çomaklamaya benzer. - Bir tabu, bir yasak çiğnendi mi, insanın gücüne güç katan bir şey çıkar ortaya, iyi bir şey. - Yerine göre değişir. İlkel topluluklarda tabuların, ahlak yasaklarının bir nedeni vardı. Bizim yaşamımızda, yani uygar toplumlarda yok, üstelik tehlikeli ve sağlıksız da. Aslına bakarsanız uygar halkların yaşamında hiçbir ahlak kuralının ya da ilkesinin geçerliliği kalmamıştır. Sözünü ederiz, övgüsünü yaparız, ama hiçbirine de inanmayız. Hayatımızda yeri yok bunların. Doğrusunu isterseniz, tabular, ahlak adına konan yasaklar, birtakım hasta kafaların, yaşamayı yüklenecek kadar yürekli olmayan kişilerin, ahlak ve dini öne sürerek başımıza bela ettikleri köhne kalıntılardır. Dünyayı, uygar dünyayı alabildiğine dinsiz görüyorum ben. Uygar toplumlarda geçerli olan din anlayışı, din kurucularının amacından saptırılmış, sahteliğe ve ikiyüzlülüğe dayanan bir anlayıştır. Ama çok dindar bir insan olduğunuzu söylersiniz hep. - Evet, ama hiçbir dine bağlanmadan. Bu şu demek; yaşama saygı duymak, ölüme karşı çıkmak, yaşamdan yana olmak. Tekrar ediyorum; benim kafamda uygarlık sözü ölüm sözüyle eşanlamlı. Uygarlık dendi mi, insanı felce uğratan, sakatlayan, ahmaklaştıran bir şey geliyor aklıma. Yeni değil bu, dünya kuruldu kurulalı böyle. Hani altın çağ diye bir çağdan söz ederler ya, inanın bana, ancak birkaç insan için, birtakım ayrıcalıklı kişiler için altındı o çağ; büyük halk kitleleri içinse yoksulluk, bilgisizlik, bağnazlık, kilise ve devlet baskısı altında ezilmek demekti. Spengler uzun uzun anlatır bunları, kültür ile uygarlık arasındaki karşıtlığı bütün açıklığıyla ortaya koyar. Kültürün kireçlenmesidir uygarlık. - Durrell'in ne demek istediği belli. Bir sarsma, silkeleme tekniğinden söz ediyor olmalı. Bu amaçla kullanmışımdır belki, ama bile bile değil. Ayıp sayılan şeylerden de, herhangi bir şeyi anlatır gibi söz ettim. Soluk almak gibiydi bu benim için; varlığımın düzeni, devinimi içinde belirli bir yeri vardı. Kimi zaman belden aşağı konuşur insan, kimi zaman da konuşmaz. En önemli şey hayatta budur demiyorum, inanmıyorum da böyle olduğuna, ama gene de çok önemli sayıyorum; yadsınmasına, hasıraltı edilmesine göz yumulamayacak kadar önemli... - Olsun, ne çıkar bundan? Kime ne zararı var? Bu telaş niye? Sözcüklerden niçin bu kadar çekiniyoruz? Ya da fikirlerden? Tutalım ki, bazı sözleri duyunca, isyan edesiniz geliyor; n'olmuş peki, o kadar da mı ödleğiz yani? Hele bir düşünsenize, bugüne değin nelerle karşılaşmadık biz; yok olmanın hem de savaşla, hastalıkla, vebayla, kıtlıkla yok olmanın eşiğine kadar gelmedik mi hiç? Ayıp dediğiniz şeyler ne bakımdan tehlikeli olabilir bizim için? Amerikan cep kitaplarında çok yaygın olarak görülen şiddet olayları yanında bizim ayıp saydığımız şeylerin çok zararsız kaldığını söylemiştiniz. - Evet, bu sapık ve çarpık edebiyattan tiksiniyorum. Benim yazdıklarım her zaman sağlıklıdır, çünkü hem sevinç verir insana hem de yaratılışımıza uygundur. İnsanların her gün söyledikleri, her gün yaptıkları dışında bir şey anlatmıyorum ki! Herhalde kendim uydurmuyorum bunları, hokkabaz da değilim ki şapkandan tavşan çıkartıyorsun diyesiniz! Çevremizde var bu, soluduğumuz havada var. Kimse kabul etmek istemiyor ama bu gerçeği. Yazıyla söz o kadar mı farklı birbirinden? Hem, size bir şey söyleyeyim, ayıp ya da kaba dediğimiz sözlerin yasaklanması öyle sandığınız kadar eski değil. İki, bilemediniz üç yüzyıllık bir geçmişi var, o kadar. - Bunu yanıtlamak çok zor. Beni sevmeyen eleştirmenlerin zevzeklik diye niteledikleri mantık dışı, gerçek dışı konulara cinsellikten çok daha geniş yer verdim. Ama her nedense akıllarını cinselliğe takmışlar, Nuh diyor, peygamber demiyorlar. Hayır, sorunuzu yanıtlayamayacağım. Yalnız şu kadarını söyleyeyim, cinsel ilişkinin hayatımda gerçekten çok büyük bir yeri oldu. Yaşadığım, hem de çok yoğun biçimde yaşadığım bir şeyden niye söz etmeyecek mişim? - Hayır, sanmam. Ne var ki, Amerika'dan Fransa'ya geçince cinselliğin ne kadar ağır bastığını hemen anlarsınız. Bir akışkan gibi sarar çevrenizi; Amerikalıların da, herhangi bir ülkenin insanları kadar derin, çeşitli ve güçlü bir cinsel yaşamları olduğundan şüphem yok, ama oranın havasında böyle bir şey sezemezsiniz. Sonra, Fransız kadınının büyük bir yeri var erkeğin yaşamında. Sosyal durumu daha iyi, saygı görüyor, yalnız karı ya da sevgiliymiş gibi davranılmıyor ona, adam yerine konuluyor. Ayrıca Fransız erkeği kadınsız toplantılardan hoşlanmaz. İngiltere ve Amerika'da ise erkek erkeğe çıkma merakı vardır. Ama Villa Seurat'da hep erkekler beraberdiniz. - Doğru, ama sürekli olarak birtakım kadınlar vardı çevrede. Erkek arkadaşlarımın yanı sıra kadınlarla çok yakın ilişkilerim oldu. Hiçbir zaman kadınsız kalmadım. Bu da benim burcumda var; dost edinmek için yaratılmışım. Başkalarına neler borçlu olduğumu, yazmaya başlayınca anladım. Arkadaşlarımdan, hatta yabancılardan ömrüm boyunca yardım gördüm. Dostu olanın para sıkıntısı olur mu? Dostun varsa, her şeyin var demektir! Çok dostum oldu; büyük dostlar, uzun süreli dostluklar. Bugün ayrılıyorsak, ölüm araya giriyor da ondan. - O daha sonra. Kesin söyleyemeyeceğim ama, 1927 ya da 1928'de başladım resme. Hiçbir zaman da edebiyat kadar ciddiye almadım. Yazarlığın önemli bir yeri vardı hayatımda, hem de çok önemli bir yeri. Gerçi yazıya çok geç başlamış sayılırım, yanılmıyorsam otuz üç yaşlarında falandım, ama daha önceleri de yazarlık sık sık aklımı kurcalardı. Çok yüce bir şeydi benim için, altından kalkacak kadar yetenekli bulmuyordum kendimi. Sanatçı kişiliğim olduğuna inanmıyordum açıkçası. Yazarlığı düşünmeye bile cesaretim yoktu. Resimle ilişkim böyle olmadı tabii. Baktım elimden geliyor, hoşuma da gidiyor, yapayım bari, dedim. Bir eğlence oldu benim için, öteki işlerimin yorgunluğunu üstümden aldı. - Hem de nasıl! Bir alanda yaratıcı olan başka alanda da yaratıcıdır. Benim için önemli olan neydi başlangıçta, bilir misiniz? Musiki. Piyano çalardım, ileride büyük bir usta olmayı kuruyordum. Yeteneğim yokmuş anlaşılan. Ama, bugün bile, musikisiz edemem. Hatta diyebilirim ki musiki, edebiyattan da, resimden de daha önemlidir benim için. - Çalışmam gerek. Daha başlamadım. Birkaç kez denedim ama sonunu getiremedim. - Gerek de ondan. 1927'de hazırladığım taslağı bitirmeliyim. Yüzdük yüzdük kuyruğuna geldik artık. Bu işi neden savsakladığımı bilmiyorum doğrusu. Belki de sonuçlandırmayı canım çekmiyor. Öyleyse, bu sayfayı çevirmenin, başka bir yola sapmanın zamanı geldi demektir. Kişisel deneyimlerim üstüne yazmak istemiyorum artık. Bütün kitaplarımda hep kendimden söz ettim, değil mi? Peki, neden ettim acaba? Kendimi önemli bir kişi saydığım için mi? Değil, kesinlikle değil. Size belki gülünç gelecek ama, yazıya başladığım sıralarda, yeryüzünde hiçbir insan benim kadar büyük acılar çekmemiştir diyordum. İçtenlikle inanıyordum buna. Roman ilerledikçe, acı konusunda nasıl bir acemi çaylak olduğumu anlamaya başladım. Evet, çekmesine çektim ama, o kadar korkunç sayılmazdı çektiklerim. The Rosy Crucifixion adını bu yüzden seçtim. Bu acının bana iyi geleceğini, acıyı benimsersem mutlu bir yaşama yönelebileceğimi anlamıştım. İnsan çarmıha gerildi mi, bendeki ben'i, öldürebildi mi, bir çiçek gibi açar yüreği. Tabii, ölmez insan aslında, kimse ölmez, ölüm yok, başka bir görüş açısına, yeni bir bilinç alanına, bilinmeyen bir evrene göçmek var, o kadar. Nereden geldiğimizi bilmediğimiz gibi, nereye gittiğimizi de bilemeyiz. Ama, yaşamın öncesinde de, sonrasında da bir şeyler olduğuna kesinlikle inanıyorum. - Etkilemedi ki! Bütün bu olup bitenler gerçek dışı gibi geliyor bana. Benimle ilgisi yokmuş gibi. Doğrusunu isterseniz hiç hoşlanmıyorum da. Ne zevki var bunun? Kafamı kurcalayan tek şey, hayatımın yeniden altüst olacağı. Önüne gelen burnunu sokacak işlerime, bir sürü saçmalıkla uğraşmak zorunda kalacağım. Şimdi herkesin ilgilendiği bu kitapla ilgimi keseli çok oluyor; hiçbir anlamı kalmadı benim için. Kendilerine heyecan veriyor, diye beni de heyecanlandırdığını sanıyorlar. Herkesce kabul edilmeyi çok önemsermişim gibi geliyor onlara. Beni kabul etmelerine önem verdiğim kişilerin beni çoktan kabul ettikleri kanısındayım. Herkes beğenmiş beğenmemiş, umurumda bile değil. Doğrusunu isterseniz, ağırıma da gidiyor bir bakıma. Bana büsbütün aykırı düşen nedenlerle beğeniyorlar kitabımı. Gereğince değerlendirildiğim anlamına gelmez bu. - Bunu ne zaman sorsalar The Colossus of Maroussi derim. - Cancer'i bir daha okudum geçenlerde, sandığımdan daha iyiymiş. Sevdim de. Daha doğrusu şaşırdım. Yıllardır almamıştım elime. İyi olmasına iyi, sağlam nitelikleri de var ama The Colossus of Maroussi hayatımın büsbütün ayrı bir düzeyinde yazıldı. Sevinçle dolu olduğu için, sevinci anlattığı, insana sevinç aşıladığı için seviyorum onu. - Unutuldu gitti, ama belki günün birinde tekrar ele alırım. Kendi yaşantılarımı konu ettiğim kitaplarda ne yapmak istediğimi açıklamağa çalışacaktım bu incelemede. Böylelikle, yapıtın gerçek anlamını yazarın açısından ortaya koyabilirim diye bir umuda kapılmıştım. Oysa, yazarın bakış açısı da, çeşitli bakış açılarından biri olabilir ancak. Yapıtının üstüne düşündükleri, söyledikleri, öteki düşüncelerin, seslerin uğultusu arasında kaybolup gider. Sandığı kadar iyi bilebilir mi bir yazar ne yaptığını? Bilemez bence. Uykudayken söyledikleri ve yaptıkları kendisine anlatıldığı zaman şaşkına dönen bir medyumdan farkı yoktur yazarın.


Fransa'daki kadın hareketi öncülerinden Simone de Beauvoir'ın yaşamının son yıllarında yanında olan Claudine Monteil, izlerimlerinden ve bu etkileşimden yararlanarak 12 kitap yazdı. Aralarından sadece Özgürlük Aşıkları Türkçeye çevrildi. Monteil, Beauvoir iyi yemeklere düşkündü, bizi de pahalı lokantalara götürürdü diyor. akademisyen olan annesinin 1948 yılında Claudine'e hamileyken, yılının baharında ise 20 yaşındaymış. Beauvoir ise 62. Fransız Kültür Merkezi'nde Beauvoir üzerine bir söyleşi yaptı. - Fransa'daki kadın hareketleri 1968 öğrenci hareketleriyle başladı. O dönemde siyasi partilere güvenmiyorduk. Çünkü hepsi erkekler tarafından yönetiliyordu. Cezayir'in Bağımsızlık Savaşı'ndan çıkılmıştı. Cezayirli kadınlar ülkelerinin bağımsızlığı için savaşmıştı. Savaştaki rolleri bittikten sonra ise evlerindeki görevlerine dönmüşlerdi. Sovyetler Birliği'ndeki kadınların şartlarının iyi olmadığını da biliyorduk. Bütün bu çerçeve Beauvoir ile karşılaşmamı anlatmak için önemli. Feminist hareketin en gençlerinden biriydim. Beauvoir benimle tanışmak istediğini söylemiş. - O dönemde işçi kadınlarla bazı çalışmalar yapmıştım, bunu duymuş olmalı. Bu arada ben Fransa'da bilimle uğraşan bir anne babanın kızıyım. Annem de akademik çevrelerde önemli bir noktadaydı. 1948'de evlendiklerinde babamın arkadaşları ona 'Evinin kadını olacaksın herhalde' demişler. O da 'Öneriniz için teşekkür ler ama hayır' yanıtını vermiş. Annem bana hamileyken Beauvoir'ın 'İkinci Cins' kitabını okuduktan sonra 'Yalnız değilim,' diye düşünmüş. Bunu tanıştığımızda ona da anlattım. 'İşte ben bu İkinci Cins'in çocuğuyum,' dedim, o da bana 'Yaramaz çocuksun yani' dedi. Hep bir Beauvoir hayranı olarak büyüdüm ve onun gibi heyecan verici bir hayatım olmasını istedim. 1968'in özgürlük rüzgarı eserken, Fransa'da genç bir kızın Beauvoir'dan etkilenmemesi düşünülemez herhalde.. - Evet, düşünün 20 yaşındayım, idolüm Simone de Beauvoir'ın kapısını çalıyorum. Bana tam saat 5'te gelmemi söylemişti. Tam 5'te geldim. Kapıyı kendisi açtı ve 'geç kaldınız', dedi. Korkunç bir çalar saati vardı, hep 7 dakika ileriydi. - Evet, çünkü Sartre ve Beauvoir herkesin görüşmek istediği kişiler oldukları için yazmaya zaman kalmayacak diye korkarlardı. Ben de zaten korku içindeydim, bir de böyle karşılanınca iyice heyecanlandım. Ben bu görüşmeye yapacağımız eylemleri dinlemek için gitmiştim, ama o bana 'Fransız kadınları için ne yapalım,' diye sordu. Çok hızlı düşünen ve çok hızlı konuşan birisiydi. Ben de aynı süratte cevap vermem gerektiğinin farkındaydım. Eğer öyle yapmasaydım, hayalkırıklığına uğrayıp ilgilenmeyecekti. Beauvoir ile hikayemiz böyle başladı. Bu dostluk tam 16 yıl sürdü. - O yıllarda Katolik dininin etkisiyle kürtaj bir tabuydu, kesinlikle yasaktı. Bir manifesto yazmaya karar verdik, bu ünlü manifestonun ismi de 343 manifestosu ydu. Çünkü 343 kadın imzaladı. Hiç kürtaj olmamıştım, ama dayanışmaya katılmak için ben de imzaladım. Kürtaj kelimesi de 24 saatte günlük hayatın içine girdi. Bir sonraki seçimlerde de yasak kalktı. - Evet, her pazar günü toplanıp yapacağımız eylemleri konuşuyorduk. Çok sade bir insandı, ama güzel yemekler yemeyi severdi. Evde yemekleri hep çok iyi bir aşçı da olan, ressam kızkardeşi Helene yapardı. Beauvoir özellikle çikolatalı sufleye bayılırdı. Yemekten sonra kızkardeşine 'Sen gerçek bir burjuvasın' derdi. Lokantaya gittiğimizde de çok iyi yemekler ısmarlardı 'İyi bir feminist iyi yemek yiyendir' derdi. - 1975'e kadar çok yoğun bir hareketti bu.. Her gün hakarete uğrayıp gülünç duruma düşürülüyor, fiziki zorlamalarla karşılaşıyorduk. O dönemde Fransız toplumunun bir duvar olduğunu ve o duvara çarptığımızı düşünüyorduk. Biz skandal yaratıcılar olarak görülüyorduk çünkü... Erkekler ve Fransız toplumu için ise hiç sorun yoktu. Bizim hareketimizde kadın sorunları yüksek sesle konuşulup topluma yayılmaya başlandı. Bugünse bütün sorunların çözüldüğü söylenemez. Kadın erkek arasındaki maaş farklılığı hala devam ediyor. - Sadece bu kadar değil tabii... Savunma Bakanı çok saygı gören bir kadın ama çok az kadın milletvekili var. Parlamentonun sadece yüzde 13'ü kadın. Kadınların ekonomik özgürlüğü var, doğum kontrolü serbest ama Fransız toplumu parlamentoda daha fazla kadın görmek istiyor. Üniversitelerde de erkek öğretim üyesi sayısı yüzde 87'lerde.. Yani aşılacak çok uzun bir yol var. Ama 35 yıl geriye baktığımda büyük yol kat edildi. Yine de her an uyanık olmak lazım, çünkü kazanılan her hakkı kaybedebiliriz. Erkeklere hiç güven olmaz. - Beauvoir'ın düşünceleri hala çok modern. 'İkinci Cins' kitabı hiçbir zaman günümüzde olduğu kadar çok başka dillere çevrilmemişti. Genç kadınlar isterlerse erkekler kadar heyecanlı bir hayatları olabilir. Sadece hayallerinin peşinden gitmeleri gerekiyor. Simone de Beauvoir bize hep şöyle derdi: 'Hiçbir şey kazanılmış değildir, özellikle kadın hakları. Bir ekonomik veya siyasi kriz anında kadın hakları sorgulanabilir. Bütün ömür boyu uyanık olmak gerekiyor.' Kadınlar hayatlarının kontrolünü kendi ellerine almalı. Monteil Sartre'ın çok fazla metresi olduğu halde Beauvoir'a aşıktı. Beauvoir'ın zekası onu etkiliyordu. Yazdıklarını ilk ona okuturdu. - piriltii liked this - edebiyatsoylesileri posted this


Bir kent; bir ağacı, bir kuşu, bir insanı, bir çarşısı, bir lokantası, bir sokağı anlatılarak var edilebilir mi? O şehir İstanbul, yazan da İlhan Berk ise var edilir. Şair, İstanbul Kitabı'nda, şehrin insan, tarih, coğrafya demek olan mitologyasını yazmak istediğini söylüyor. - İstanbul Kitabı, 1944-1980 yıllarını kapsıyor. Kitap iki bölümlük. İlk bölüm, 1947'de çıkan İstanbul kitabımdaki şiirleri içeriyor. Ayrıca o evrede yazıldığı halde kitaba girmeyen altı uzun şiir de bu kitapta yer alıyor. İkinci bölümdeki şiirlerse, üç yıldır üstünde çalıştığım yeni şiirlerim. Mitologyalar dediğim bu bölümde: Lale, Aya Triada, Güvercin, Kınalıada, Dolapdere, Elia Marvo, Cumhuriyet Lokantası, Kapalıçarşı, Çınar, Beyoğlu şiirleri var. Yıllardır İstanbul'u yazıyorum. Bir bölümü Kül adlı kitabımda çıkan bu düzyazı-şiirlerle İstanbul'un insan, tarih, coğrafya demek olan mitologyasını yazmak istedim. Çağımızın mitologya kahramanları artık tanrılar değil; insanlar, kentler, nesneler, hayvanlar. Bu yoldan İstanbul'u İstanbul'un bir ağacını, bir kuşunu, bir insanını, bir çarşısını, bir lokantasını, bir sokağını böylece onu yazmak bu dünyada var etmek istedim. Mitologya dediğim bu. Bu olgu benim daha önceki kitaplarımda da var. Hem eski, hem yeni çağların bu büyük kenti, bu dükalık bütün boyutlarıyla vursun istedim. Öte yandan, İstanbul'u anlatmak gözümde daha da bitmiş görünmüyor bana. Benim atardamarlarımdan biri diye bakıyorum ona. Kentler hem benim hep konularım olagelmiştir. - Doğu'da da, Batı'da da birçok ozanların yaşadığına, yaşıyor olduğuna inanırım. Bu belki şiiri bir dünya şarkısı olarak düşünmek istememden geliyordur. Elimden geldiğince de bu ikiliği yok etmek isterim. Şiiri, şiirin yapısını, yani kendisini bu dogmadan kurtarmak gerekir. Yeryüzünde kapalı ekonomiler çağı geçti, dili zorlamak, ona dünyalık bir yapı kazandırmak gerek. Bu bir tekdüzeliğe gitmek değildir. Şiiri herkesin yapmaktır. Ben ulusallık olgusunu salt yaratıcıya, yaratıcının dünyayı kavrayışına, özümleyişine, yani kendi olmasına bağlarım. Ortada bir ozan varsa, ozansa bu, ulusaldır da. Sorun Doğulu olmak, Batılı olmaktan önce budur. Türk şiiri şimdi bu evrededir. Doğuyla da Batıyla da hesaplaşmaktadır. Kendi olmak için. Nazım da, Oktay Rifat da öyle gelmediler mi bugünkü yerlerine. Bana gelince, kendime, bir kendime bakıyorum artık. - Çağdaş yazının konusu kentlerdir. İnsan yaşamı oralarda çörekleniyor da ondan. Şiir bu yüzden yatağını oralara sermiştir. Yalnız geçmiş değil, şimdi de, gelecek de orada boy gösteriyor. Bir yaşama biçimi koymaktır şiirin işi, kentlerden devraldığı budur. Daha ne istenir? Bir kentin tarihi, coğrafyası dediğimiz de bundan, bu yaşama biçiminden başka bir şey değildir.


Okuyorum ve işte özgürüm. Nesnelliğe ulaşmışım. Ben olmaktan, o dağınık varlık olmaktan çıkmışım. Okuduğum şey, üzerimde pek hissetmediğim, sadece bazen ağırlık yapan bir giysiye benzemiyor, dış dünyanın, her haliyle hayranlık uyandıran engin aydınlığına dönüşüyor o ya da hepimizi gören güneşe, huzurlu toprağa gölgelerini saçan aya, denize açılan geniş topraklara, ta tepede yeşil başlarını sallayan ağaçların oluşturduğu o kara kütleye, bahçelerdeki havuzların donmuş sessizliğine, asma tünellerinin altından vadilerin dar yamaçlarına inen üstü kapalı yollara. Tahtından vazgeçmiş kral gibiyim okurken. Nasıl ki kralın asasıyla tacı en yüksek değerine kral giderken onları yere bıraktığında ulaşırsa, ben de sıkıntının, düşün bütün madalyalarını giriş odalarındaki taşlara bırakıyor, sadece bakışımdaki soyluluğu kuşanmış olarak merdivenleri tırmanıyorum. Ölürcesine okuyorum. Ve klasiklerin, sakinlerin, acı çekseler bile bunu asla söylemeyenlerin, bana kendimi kutsal bir yolcu gibi hissettirenlerin dünyasında işte onların dünyasında - kendimi kutsanmış bir hacı, amaçsız dünyanın nedensiz seyircisi, çekip giderken, hüznünün son sadakasını son dilenciye veren Büyük Sürgün Prensi gibi hissediyorum.


Charles Dickens'tan George Orwell'a, Dan Brown'dan Arthur Hailey'ye 55 yılda onlarca kitap çevirmişti Azize Bergin. Mesleği gazetecilikti. Uzun yıllar Hürriyet'te dünya basınını izledi, gelişmeleri Türk okuruna aktardı. Babıali'de başlamıştı meslek hayatına. İkitelli'deki plaza çağında da aynı ilkelerle devam ettirdi. Ne dişiliğini öne çıkardı ne de ilişkilerini... Tercihinin bedellerini ödemek zorunda kaldı. Günün birinde hoyratça mesleğinin dışına itildiğinde kırgınlıklarını unutmak için anılarını kaleme aldı. 2016 sonbaharında, 85 yaşında hayata veda eden Bergin Bunları yapmaya değer miydi, diye kendime soruyorum ama cevabını veremiyorum diyor. yandan da olan bitene anlam vermeye çalışıyordu. işe... O yıllardaki 3-5 kadın gazeteciden biriydi. Ben, gazeteciliğine alışmak. Başka türlü bir yabancılaşmaydı. bir heyecan değildi belki bu ama yazmasa yaşayamazdı. Birlikte çalıştığı gençlere uyum sağlamaya çalıştı ama yazılan yazıları, yapılan röportajları hiç beğenmedi. Hatta kendisiyle yapılan röportajları bile eksik buldu Benimle yapılan röportajlarda ben yokum, kitap var. Oysa ben olsam beni daha iyi tanıtacak sorular hazırlardım. Ayşe Arman bile 'Arkanızda birileri olmadan mı bu kadar yıl çalıştınız' diye sormuştu. Sponsorsuz çalıştığıma inanamadı. Yeni gazeteciler yazı yazmanın zevkine tam varmamış insanlar... O bir başka zevkti. Bunları yapmaya değer miydi, diye kendime soruyorum ama cevabını veremiyorum. An be an değişebilir. İyi bir kemancı olmayı hakikaten çok isterdim. Bizim aile hep müzisyen... Annemin büyükbabası besteci Medeni Aziz Efendi, annem keman, teyzem piyano çalar... Kuzenlerim operada çalışıyor. Ben çocukken masal dinlemedim, bestecilerin hayat hikayelerini dinledim. Müzikle yoğruldum. Müziği bırakmak zaman zaman içimi titretiyor. Sonra... İkitelli gazeteciliğinde kırgınlıkları birikince başladı yazmaya... Biraz kırgınlıktan başladım anılarımı yazmaya. Bir köşede oturuyordum, iş veriyorlar yapıyorsun yapmıyorsun. Belirsiz bir ortam oldu bir ara... Çok kırıldım.


Son Osmanlı vezirlerinden Köse Mehmed Raif Paşa'nın kızıydı. Rıza Tevfik Bölükbaşı'dan özel dersler aldı. Büyük şehir ve çevre kadın şairleri içinde hece ölçüsünü ilk o kullandı. Milli edebiyat akımından ve Bölükbaşı'nın şiirlerinden etkilenerek yazdığı şiirleri Gözyaşları (1914) kitabında topladı. 1926 da, ameliyet için gittiği Paris'te hayatını kaybettiğinde 49 yaşındaydı. 20 Nisan 1926'da idi, Köse Raif paşanın büyük kızı İhsan Raif hanım geç kalan bir apandisit ameliyatını mütakip Paris'te vefat etti; çünkü, eceli gelmişti bir... Ameliyat geç kalmıştı iki... Zavallı İhsan hanım durup dururken yollandı gitti. Raif paşa uyanık ve uzağı gören bir zattı; oğullarına mükemmel tahsil ve terbiye verdi. Onları buranın ve Avrupa'nın en iyi mekteplerinde okuttu; kızlarına da hususi hocalar buldu ve pek iyilerini buldu. Üstadımız Rıza Tevfik ve Tevfik Lami gibi; okuttu, fakat onları tutacakları yolda serbest bıraktı. Mesela Nihat mükemmel bir mühendisti, hariciyeci oldu; ağabeysi Ragıp bey de aynı şeyi yaptı, hem mükemmel yapı; Fuat bey ağabeyleri asker ve Sultan Hamidin yaveri oldu. Bu vazifelerinin her ikisi ona yakıştı. Zira ehli idi. Bir taraftan da lisanda eski Türkçe hevesine düşmüştü. Rıza Tevfik beyle münakaşalarda bulunurdu. Vapurlar dururdu sahil boyunda / Güneşin koynunda uyurdu soğuk; / Sükunla baş başa bir kış gününde / Sevdalı Beldeye misafir olduk. Çamların altında fısıltı bitmiş / Sükutu dinliyen her yer ıssızdı; / Gezinen gölgeler çekilip gitmiş / Her ağaç öksüren hasta bir kızdı. Kızlara benziyen hasta çamların / Başlarında birer beyaz yemeni / Diyorlardı gelin bizi kurtarın / Atın saçımızdan şu ak kefeni. Uçan bir kuş bile yoktu havada / Çiyleri titriyen çama dayandım; / Baş başa verip de o gün Adada / Hep siyah gözlüler ağlıyor sandım. Baktım ki denizin rengi de atmış / Dağ eteklerini sarmıştı güneş; / Martılar sahilde pusuya yatmış / Çamlıklar arardı kendine bir eş. Uzandım şöylece çamlar altına / Maziye buluttan kefenler ördüm; / Sevdalı Beldenin garip bahtına / Ağlıyan... Ağlıyan gönlümü gördüm... İhsan Raif hanım güzel ve hisli şairelerimizden biriydi. Lisanına hakimdi, dürüst yazardı: Neşeli, şakacı, nüktedan, çok hassas, çok terbiyeliydi; bütün muzipliklere tahammül eder; hey gidi dünkü çocuklar he, der gibi yüzümüze bakar, dudak bükerdi. Demek istiyorum, müsamahakardı, affetmenin zaferini bilirdi. Allah rahmet eyliye; ihmal etti hastalıağını; çok yazık oldu İhsan hanıma.


- Bilmiyorum büsbütün özel 'zihinsel çalışma' biçimleri var mıdır, ne olursa olsun çeşitli işleme biçimlerinin varlığından söz edilebilir sanıyorum. Benim zihnim, belki pek çok benzeri gibi, birbiriyle çelişen iki hareket tarzı tutturuyor genelde: Bir, merkeze yönelen, kendisini çekirdeğin etrafında deriştiren, yoğunlaştıran hareket var; bir de, merkezkaç kuvvetle çepere doğru savrulan karşı-hareket var. Bu zıtların birlikteliği yönlendiriyor zihnimi, gibi geliyor bana. Yoğunlaşmakta güçlük çekmiyorum, ola ki bundan, parçalanmaktan ve dağılmaktan ürkmüyorum. Yazarken eksen"i unutmam hiç, ona döneceğimi bilmek firari hareketleri benimsememi kolaylaştırıyor. Tabii, verdiğin örneği düşünecek olursak, metne ayrılan vakit de önemli: "Tahta Troya topu topu 50 sayfalık bir metin, ama bir buçuk yılda, iyi-kötü her gün üzerinde çalışarak yazmıştım onu. Böyle olunca dağılmaya da, toplanmaya da zaman kalıyor. - Her şey, herkes, iki kutup arasına gerer trapezini. İman ve şüphe. Baktığım iç ve dış dünyayı tutmak, sarmalamak, onlara nüfuz etmek isterim. Öyle olduğunu sandığım anlar olur. Kısa sürer bu. Elimden sıvışıp gittiklerini görürüm. Yeniden başlarım. Hepimizde bir, birkaç Sisifos barınır. Zaman zaman, iş"imizin bir tür boşinan ya da kanı oluşturmak olup olmadığını düşünürüm. Pek çok insan bu alıştırmayı yapar; yazma uğraşı bunu daha sık yapmaya sürüklüyor insanı. - İşte burada, trapezin hangi kutbu ağır basıyor sorusu ortaya çıkıyor. Şüphe; içeri ve dışarı yönelik şüphe belirgin bir üstünlük gösterdiğinde her şey sık sık yer değiştirmeye başlıyor: İnsan vardığı eşiklerin, çizdiği sınırların, ördüğü duvarların belirsizliğini keşfediyor. Bilim adamı olsaydım, kesinlik arayışı beni herhalde yıkardı. Bilginlerde, bilimerlerinde inancın payının yüksek olmasını anlıyorum. Kişi şair, sanatçı olduğunda kesin gibi görünenin bile arkasına uzanmak için kıvranma eğilimi artıyor sanıyorum. Kendi kimliğiyle oynamasının, oyunu bir tür oyunbozanlık katına çıkarmasının, kazanılacak bir şey olmadığını bilmesiyle ilgisi var bence. - Şiirin ne olduğunu biraz daha iyi biliyorum. Yaşam'ın ne olduğunu bilemiyorum buna karşılık. Her ne ise, Yaşam akıp giderken şiir onun dışında bir yerde olur, varolur. İnsan şiir kurarken bir de yaşayamaz. Sonra yaşama katılmaz mı şiir, katılır, her şey yaşama katılır zaten, ama tekrarlıyorum, şiirin varoluşu yaşamın biraz berisindedir. Okurken de biraz böyle değil mi durum: Şiir okurken, gerçekten şiir okuduğumuzda neredeyizdir? - Epeydir kendi yazımı, kitaplarımı birer 'konu' olarak gördüğümü saklayacak değilim. Onlardan birini ya da birkaçını şüphesiz, kendi adımla, ama bir başkasıymışcasına akıl yürüterek yoklamak isterim. Nabokov'un "Yevgeni Onegin çevirisi için yaptığı dev boyutlu bir çalışma ortaya koymak: Bu çekici tasarıyı erteliyorum durmadan. Celladım ya da avcım, böyle birinden, birilerinden ne beklerdim? Metinlerim arasındaki toplam bağlantıların kataloğunu çıkarmasını sözgelimi. Ya da Doğu-Batı Divanı"nın bir bakıma yerlem envanterini: Şahıslar, zamanlar, mekanlar. Neden birini, öbürünü, diyebilirsiniz: O sonuçları bilmediğim, merak ettiğim için. - Konu karmaşık, soru çapraşık, bana bütün bunları daha iyi anlayabilmek için vakitler gerek. Süreğen bir derinlik kazanma çabasından söz edebilirim yalnızca. Gündelik yaşama bir iki dublör sunma zorunluğu doğuruyor bu, yıldan yıla geçtikçe. Kişi, gerçek prizmasını ortalama bağlamının dışına çıkarak kullanabiliyor ancak: Yapayalnız kaldığında, yolcu çıktığında, "ev"ine çekilebildiği anlarda. Acıysa, en çok acı veren, sahici hayata ayırmaya hak kazanabildiğimiz anların sınırı. bereket, "asıl iş"im, kendimle birlikte oluşuma ayarlı ve pek çok kişiden fazla çalışıyor, çalışabiliyorum. Olanaklarım elverseydi, bugünkünden çok geri durmak, derinlik kazanmak isterdim. - Ayırmak, ölçülendirmek kolay değil böyle durumlarda. Bir keresinde, Ece, "yüreğine çengelli iğne ile tutturmak gibisinden bir yaklaşım getirmişti. Dönüp dolaşıp, iman/şüphe ikilemine getiriyorum sözü: Küçük adam kendisinden kuşku duymuyor pek, kurcalamak istemiyor fazla, duygusundan düşüncesinden neredeyse emin oluyor. Bir de, toplumsal başarıyı gereğinden çok önemsiyor. En iyisi, müşteriyi hiç düşünmemektir. Şişedeki mektuba şişede mektup gelirse arasıra, yeter, yetmelidir. İnsan, genellikle, yaptığının kendisi kadar hiç kimseyi ilgilendirmeyeceğini bilir, kabul ederse yol alır, vasat eşiğinden atlayabilir. - Sahici ilkel de, sahici uygar da, yeryüzü ölçeğinde azınlık statüsüne giriyor aslında. Biri neredeyse eldeğmemiş, bozuşmamış; öbürü olabildiğince kendini yontmuş, inceltmiş, korunmuş olan iki kategoriyi ayıracak olursak, Hayat'ı, döndüren ne yazık ki ortadakilerdir. İlkel olunamaz, doğulur. Uygar doğulmaz, olunabilirse olunur. Bütün bir iç ve dış program gerektirir uygar olma süreci, üstelik kesin bir derecesi yoktur. Işık, diyorsun ya, bana anlamlı görünen Karanlık ve Aydınlık gerçekte. Birine yaklaşan ötekini de seçebilir, tamıtamına göremese de. Bu açıdan, uygar'ın ilkel'le buluşma noktasını aramak can alıcı önem taşıyor. İnsan'ın, hayvan'dan ve bitki'den, su'dan ve taş'tan, toprak'tan ve ateş'ten öğrenmesi gereken bunca şey olmasının nedeni de bu, sanırım. Ne ki, bir daha söylüyorum, Hayat daha çok 'ortada' geçip gidiyor, bizi birinden ve öbüründen uzaklaştırıyor. Son iki yüzyıl, kaçacak yer bırakmadı insanoğluna, yitirilmiş cenneti sanatta ya da yazıda kovalamamıza yol açan biraz da budur. - Opera"nın ikinci cildinde de, tıpkı ilk ciltte olduğu gibi, en ciddi sorunum "mizansen ile iç ritm arasında bir uzlaşma biçimi oluşturma konusunda doğuyor. Her bölümde kıvrandırıyor bu sorun. Lirik şiirler çerçevesinde, son yıllarda, söz-ses dengesinin yarattığı düğümler vaktimi alıyor: Karacoğlan, Petrarca, Gongora, Rönesans musikisi ile didişiyorum. Şiir, gerçekten de matematikten farklı bir uğraş değil: Sorunu koyuyor, çözümü arıyorsunuz. - Divan şiirleri, bana Hayat'ı kuşatma konusunda açılımlar getirdi. Şiir ile öykünün alışverişi çok eski zamanlara dayanır, Homeros'tan bu yana anlatıyor şairler. Doğu'da da aynı eğilimle karşılaşırız. Şüphesiz, bugünün şairi, anlatı eğrileri konusunda dünün şairinden ayrılacaktır: Bizler sinemanın çocuklarıyız bir yandan. Öte yandan, radyo oyunları dinleyerek, çizgi-roman okuyarak yetiştik. Şiirin öyküye bulaşması açısından bütün bu verileri gözönünde tutmak gerekir. - Bende 'anlaşılmama isteği' olmadı hiç. Ahmet Oktay, sanırım, anlam tabakalarını kuruş, içiçe geçiriş biçimimde gözüken karmaşıklığa dikkat çekiyor. Her durum, açık ya da örtük, bir çokanlamlılık koyar önümüze; hem yatay ve dikey, hem de sarmal bir akışı vardır olayların, insanların. İmge mekanizmam böyle çalışıyor. Kişi kendisini bazen aşağılar, hiçe sayar, sıfırlar: bazen de yüceltir, kutsar. Ne biri doğrudur, ne de öbürü; ama, denge genelde böyle tutturuluyor galiba. Aynaya bakmak, ille de aynada gördüğünüzü beğeneceksiniz anlamına gelmiyor: Belki de anlamaya çalışıyoruz oradan yansıyanları. - oldu hep: Yalnızlığımızın altında ezilmemenin formülü, diyebiliriz. Onlar, sizinle birlikte, 'içeridedir'. Benliğim, eşim, işim: Fanusu bu üçgeni kurup kapatmak mümkündür. Gelgelelim, kendim karar verebildiğim ölçüde başarı sağlayabilirim. - Şiirin ne ve nasıl olduğu üzerinde görüş birliği yok galiba. En iyisi, herkesin kendi tanımını getirmesi belki de. El"imle çalışıyorum, ama "uz"um, "beceri"m salt bu organa bağlı değil, görüyorum. Zihnim, imgelemim, bilincim ve bilinçaltım "iş"imi bilinçlendirmede "el"ime ne kadar yardımcı oluyorlar, ne kadar köstek? Şairin algı refleksleri, şair olmayanınkilerden ayrılır. Çalışma refleksleri benzeyebilir. İki, üç yıldır Ovidius'la boğuşuyorum, iki bin yıl önce yaşamış benden, reflekslerimiz açısından hiçbir fark yok aramızda. Yazı, yazma teknikleri başka, onlar çağdan çağa değişir, değişmiştir de. Ben, sözün ham gerçekliğini öteden beri önemsemiş biriyim, "yetkin teknik bu hamlığı zedelemeden verme yöntemidir. Şairin teknik bilgisi ona tuzak kurabilir, teksnisyenliğinin dozunu iyi ölçmesi gerekir. - Önce Yahya Kemal tabii, yolumuzu açan odur. 1945-65 arası yazdıklarıyla Dağlarca, sonra. Ardından, benim için, Necatigil, Ece Ayhan ve Oktay Rifat gelir. Bu beş şair, şiirimizin parametrelerini değiştirmişlerdir. - Yayıncılık yapıyor olmam, yaklaşık 25 yıldır, yeni şiiri izlememi kolaylaştırıyor. Kendi kuşağımdan beğendiğim şairler var; daha yenilerden de. İsim vermek biraz gül dağıtmak anlamı taşıyor, bundan kaçınıyorum. Büyük bir üretim var, 1970 sonrasına baktığımızda, yüzlerce şiir kitabı yayımlandığını görüyoruz. Buna karşılık, değerlendirme cephesi çok zayıf. Şiirin yalnızlığı diyorum, şairin yalnızlığı da var demek. - Osmanlı şiirinin trigonometrisini çıkaran bir tek kişi olmuştur: Tanpınar. O da bu işi derslerinde yapmış, oturup yazacak zamanı bulamamıştı. Tek tek şairlerin yapıtları üzerinde bu türden bir işleme dalmak iyice zor görünüyor bana. Bir yandan, kendi şiirleri arasındaki uzaysal denge, bir yandan metinlerarası ilişkiler: Kapsamlı ve çapraşık ilişkiler kısacası. Özne dediğinde iyice ürküyorum: Şiiri yürüten ben"ler nasıl konumlanabilir? Bazen şairin kendisi, öteki-benidir bu, bazen şiirin kendisi ya da bambaşka biri, bir "şey -kolay gelsin! - Söz alan kişi, yazdıklarında ve söylediklerinde kaydolmuş olanlarla takip ediliyor genellikle. Ya sözünün içindeki sessizlikler, suskular? Ya yazmadıkları, söylemedikleri? Bir inceleme konusu daha işte. Hep aynı örneği veriyorum bu konuda; Borges'in Kur'an için Arap kültürünün ürünüdür, çünkü develerden hiç söz edilmez demiş olması bir fantezi değildir. Söylemek, yazmak, yapmak bana öteden beri giderilmez bir susuzluğun göstergesi gibi geliyor. Hani, asıl söyleyeceğimi daha söylemedim durumu. - Üretken değilim demiyorum, üretkenliğim abartılıyor diyorum, dünya ölçeğinde üretkenliğe bakarak. Bir yazı insanı olduğum doğru elbette; düzeni, sıkıdüzeni olan biri olduğum da. Ama olağan bir ritmim var: Ciddiye aldığım bir özel hayatım, bir iş hayatım, bir de iç hayatım olması yeterince açıklık getirir mi soruya? - "Opera"nın ilk kıvılcımı 1974'te çıkmıştı; ilk yazma girişimleri 1979-80'de geldi ; kesin yazıma 1985'te başladım. 12 bölümlük çatı, başladığımda hemen hemen hazırdı. Geçen süre içinde bazı bölümlerin sırası değişti yalnızca. Her bölüm için binlerce sayfalık belge okumam gerekiyor, onları fotokopiler halinde dosyalıyor öyle çalışıyorum. Fetihle ilgili bölüm için örneğin, tam bir Bizans ve Fatih dönemi uzmanı kesildim, hatta tarihçilerin yanlışlarını bulmaya başladım. Bazı bölümler için özel yolculuklar yapmam gerekiyor, Firnas'la ilgili olarak Endülüs'e, 1789'la ilgili olarak Devrim hapisanelerine gittim, Ovidius'un doğduğu köyü görmek için İtalya'nın ortasında kaybolmayı göze aldım. Bunları biraz da şunun için söylüyorum: "Opera"yı neredeyse hayatımın gölgesi kıldım yıllardır, bir tek masabaşında yazarken oluşan bir kitap değil o, beni Zaman'ın ve Coğrafya'nın uçlarına savuran anlamlı bir uzun yolculuk da. Tek dileğim, onu bitirmeye hak kazanmak. Tuhaf, neredeyse batıl bir istek bu. Kaç yıl çalışmam gerektiğini bilmiyorum üzerinde, ne kadar gerekecekse o kadar çalışacağım, anlaşılan bana bir de uzun ömür gerek.


Benim bir Ahmet Haşim'im vardı: Güzeli beraber tadar, çirkinden beraber iğrenir, beraber güler, beraber kızar, beraber acırdık. Sevincim onun da sevinciydi, öfkesi benim de öfkem! Benim bir Mithat Cemal'im vardı: Yalnız vücutlarımızla iki ayrı insandık. Bütün bir yaz, Anadolu Klübünün bahçesinde, neşemiz tek kahkaha olurdu. Şimdi yıllardır onsuzum. Mithat Cemalsiz bahçede dost gözlerle baktıklarım kimlerdir bilir misiniz? İhtiyar ağaçlar! Sanırdım ki bu ikisinin ölümü kadar acı dost ölümü olamaz. Olurmuş!.. İşte Hasan Ali Yücel'in ölümü. O, benim mektep arkadaşımdı. Vefa İdadisinde beraberdik. Zeki, çalışkan, hırslı bir öğrenciydi. Sonra, Birinci Dünya Savaşında birbirimizi kaybettik. Yalnız bir gece, eski Gaziantep mebusu rahmetli İshak Rafet'in zengin akraba konağındaki sofrasında konuşarak, gülüşerek, dertleşerek ve türküler, destanlar, nefesler okuyarak geçirdiğimiz bir gece, hala yıldız yıldız gönlümdedir. Asıl dostluğumuz bu üç dört saatlik kadeh arkadaşlığından sonra başlamıştır. - Sıfır nedir? - Sizin huzurunuzda ben! Bu imtihan gezisinde, Hasan Ali sıfır almayan tek yolcudur sanırım. Ona komünist dediler. Neden mi? Bu aydınlar çorağında kaybedecek tek insanımız olmadığını bildiği ve her değerin üstüne titrediği için! Ne oldu? Onun kaybetmek istemediği değerlerin hepsini başka milletler kazandılar: Şimdi, kimi Fransız üniversitesinde profesör, kimi Amerika! Bana sorarsanız demokrasimizin en büyük kurbanı Hasan Ali Yücel'dir. Geriliğe verdiğimiz bütün kurbanlar ondan sonra gelir. - En başarılı Milli Eğitim Bakanımız kimdir? - Yücel! İşte bu Yücel'i, bir gün, kendi partisi, kendi gazetesinin, Ulus'un sayfalarından bile koğdu! O kırılmış kalbin, ansızın duruşuna değil, bu kadar dayanışına şaşmalıyız. - piriltii liked this - edebiyatsoylesileri posted this