Şair Yahya Kemal, 63 yaşında, ölümünden 11 yıl önce edebiyattan milliyetçiliğe çeşitli konulardaki görüşlerini yansıttığı bir söyleşi yapmış, fakat bu metin yayımlanmamıştı. Ölümünden sonra ortaya çıkan konuşmasında Anlam ve ritmin mükemmeliyetiyle doğan bir dize ölümsüzdür diyor. Büyük şair beni taltifkar bir şekilde, tanışmamızdan dolayı mutluluğunu belirterek karşıladı. Kendisine mahcubiyetle teşekkür ettim ve salonun bir köşesinde duran iki koltuğa yerleştik... Şair son senelere ait olarak gördüğümüz bütün fotoğraflarından daha genç, bir iki sene öncesine oranla daha zayıf ve giyimi gayet özenliydi. Öyle belirlenmiş sorularım yok efendim. Konuşmamızın alacağı şekil ve yöne göre merak ettiğim bazı noktaların açıklanmasını rica edeceğim. Her halde size Varoluşçuluk hakkında ne düşünüyorsunuz, ya da Yeni şairlerimizi nasıl buluyorsunuz gibi sorular yöneltecek değilim. Sizin binlerce ve milyonlarca hayranınızı ilgilendiren ve edebiyat tarihimiz açısından önemli olan, başkaları hakkında fikirleriniz değil, kendinize, kişiliğinize, hayatınıza dair konular. Tatlı ve candan bir gülüşle Öyle mi, var olun Adile Hanımefendi dedi. - Bilakis benim çocukluğum çok hazin geçti... Efendim, hepimiz bir terkibiz, doğmadan önce fizyolojik bir terkip, doğduktan sonra iklim etkileri ve özellikle çevre kültürü etkisiyle oluşan bir terkip. Kaldı ki sanatkar kendi kendine benzeyen insandır. Onu genel kanılara göre değerlendirmek iyi sonuç vermez. - Kuşkusuz Paris önemli... Paris'e 1903'te gittim. 1,5 yıl kadar dil öğrendim. 1904'un sonunda Fransızcayı konuşacak düzeye gelmiştim. Okuduğumu da anlıyordum. İşte o zaman üzerimde Fransız şairlerinin etkisi başladı. - Fransız şiirinde keşfettiğim şeyleri daima bizim şiirimize uygulanması açısından değerlendirdim. İlk zamanlarda belki şu veya bu Fransız şairinin etkisiyle şiir yazmışımdır. Fakat ülkeme döndüğüm sıralarda Türk şiirinde yapılması gereken şeyler hakkında belirlenmiş fikirlerim, yani belirli amaçlarım vardı. - Üç şey yapmak lazımdı: Önce ortak dilde şiir yaratmak. Bir şiir ancak bu şartla topluma hitap edebilir. - İzah edeyim: Fransız şairleri herkesin kullandığı kelimelerle şiir söylerdi. Bu kelimelerin belirli harmanıyla şiir meydana gelir. Bizim divan şairleri şiir yaratmak için ortak lisanda olmayan ve ancak birbirlerinin anlayabildiği özel kelimeler kullanmıştır. Bu yolla bir zümre şiiri meydana gelmiş, millet onları izleyememiştir. Tanzimattan sonraki birinci nesil, yani Kemal Beyler, Hamit Beyler de şiirde gerçek devrim yapamamıştır. Gerçi ruh bakımından Batı şiirinin bazı ahlakını, bazı huylarını almışlardı. Fakat şekil bakımından ve dil bakımından hiçbir değişiklik yoktu. Zaten Namık Kemal'in şiir diye yazdıklarının çoğu nutuktur. Hamit Bey'e gelince, onda lirizm var, epik tarafı da kuvvetli. Fakat o da şiirin asıl malzemesi dil bakımından eskilerden ileri gidemedi. Birinci nesil böyle... İkinci nesil yani Fikret'le Cenap neslinde gerçek yenilik getiremedi. Fikret şiiri düzyazıya dönüştürdü. Daha doğrusu düzyazıyı şiir sanatına aktardı. Çok defa şiir sade bir dil kullanıyordu. Fakat maalesef çok zaman yaptığı şey düzyazıydı. Cenap da kendisini sembolist zannediyordu. Sembolizm hakkında makaleler yazdı. Fakat sembolizmi kesinlikle anlamamıştı. Zannediyordu ki sembolizm bir takım benzetme ve görüşleri sıralamaktır. Kendi şiirinde de bunu yapmıştır. Cenap'ın şiirinde bir yenilik yok. Bu şiir eski. Ben istiyordum ki yeni Türk şiiri herkesin kelimeleriyle yapılmış olsun. - İstiyordum ki Türk'ün hançeresine göre telaffuz edilmiş ve Türkün gırtlağına uygun bir uyum içinde kullanılmış kelimelerle bir şiir yaratılsın. Türkçenin Türkün fatih bir millet oluşundan ileri gelen bazı özellikleri var. İstanbul Türkçesi bütün bu özellikleri içerir. Türk milleti bir takım ülkeler fethetmiştir ve bu sırada bazı kavimleri esir etmiş ve temsil etmiştir. Aynı zamanda bu kavimlere mensup kadınları kendisine nikahlamış, bunlardan cariyeler almıştır. Türkçe konuşmak zorunda kalan bu kavimler Türkün söylediğini tekrarlamış, fakat bunu kendi gırtlaklarının özelliğine göre telaffuz etmiştir. İşte bu yolla bir karışım oluştu. İstanbul Türkçesinin ahengi işte böyle doğdu. Bu Türk'ün fatih bir millet oluşunun sonucudur. Benim istediğim, Türkçe'nin özel ahengine göre telaffuz edilmiş kelimelerle bir şiir yaratmaktı. Eskiler Acemcenin ahengini esas tutmuş. Türkçe kelimeleri de bu ahenge uydurmak ve sığdırmak istemişti. - Türk şiirini arı olmayan unsurlardan kurtarmak ve ona asıl unsuru olan ritmi getirmek. Şiirin asıl maddesi anlam değil sözdür. Sembolistlerin en büyük hizmeti bunu anlatmak olmuştur. Sonra sembolistler şiirin eğretilemeden ibaret olmadığını, bunların impur unsurlar olduğunu belirlemiştir. O zamana kadar bir çokları zannediyordu ki şiir yazmak başarılı eğretilemeler oluşturmaktır. Şiir bu değildir. Şairlik anlamı sözcüğe dönüştürme sanatıdır. Şiirde esas sözcüktür, yani le verbe. Fakat bu kelimelerin istifinden ibaret değildir. Kelimelerin özel bir ahenk oluşturan karışımından şiir doğar. Burada en önemli unsur dizedeki ondulationlardır. Ahenk dalgalanışlarıdır. Abbe Bremond dizenin içinden geçen bir courant poetigueden bahseder ve bunu elektrik akımına benzetir. - Tamam, tamam elektrik akımı... Şiir işte bu akımdır. - Hayır, hiç değil. Alıştıktan sonra insan bunu derhal hisseder. Bu elektrik bazen bütün dizede bulunur. Bazen dizenin yarısına kadar gelir ve durur. Bu anlamın sözcüğe dönüşürken doğurduğu bir şeydir. Hareketin elektriğe, yani mekanik enerjinin elektrik enerjisine dönüşmesi gibi bir şey. - Tıpkı, tıpkı... Çok güzel buldunuz... Anlam dizenin içine bir ritm halinde geçiyor. Böyle bir ritm, yani anlamı ifade eden bir ondulation musicale ihtiva eden dize pur mısradır. Mesela: Dökülen mey, kırılan şişei rindan olsun! Burada anlam ritm olmuştur. Yani bu pur bir dizedir. - Ha güzel! Bakın işte burada sembolistlerden ayrılıyorum. Zira ben onların iddialarını ancak yüzde 50 oranında kabul ediyorum. Dizenin müziği konusunda onlarla beraberim. Fakat anlam konusuna gelince onlardan ayrılıyorum. Esasen ritm anlamın bir ifadesi. Daha doğrusu ritm anlamı tamamlar ve onu ifade eder. Bakın daha nelerde sembolistlerden ayrılıyorum: Onlara göre belagat da impur bir unsur. Epik şiir şiir değildir. Eğer öyleyse Homeros'u, Virgile'i inkar etmek, Victor Hugo'nun şair olmadığını ilan etmek gerekir. Bu şiirin temelini sökmek demektir. Sonra aşk doğrudan doğruya ifade edilmeyecekmiş. Neden? Romantikler ve bilhassa Musset fazla bahsetti diye mi? Bunlar sembolizmin yalnız Fransızlar için hükmü olan bölümleri. Sembolistler Fransız şiirinin geçirdiği aşamalara karşı kendi çıkarımlarını genel bir kural haline, bir estetik prensibi haline koymak istemiştir. Victor Hugo fazla yaşamış, onun epik şiirlerinin şiir dünyası üzerindeki egemenliği fazla uzun sürmüş. Şu halde epik şiiri lağvetmeli! Musset aşktan ve ıstıraplarından çok bahsetmiş... Şu halde aşkı şiirden kaldırmalı. Böyle şey olur mu? Bence yapancı şiir ekollerinin esaslarını öğrenmeli, bilmeli, fakat aynen kabul etmek ve uygulamak konusunda ihtiyatlı davranmalı. Okula gittiğimiz zaman da bir takım şeyler öğreniyoruz. Fakat hayata atıldığımızda bunları aynen uyguluyor muyuz? Hayır. Yabancı ülkeler bizim için bir okuldur. Vatan ise hayattır. Vatana döndüğünümüzde öğrendiklerimizden bir kısmını unutmalıyız. Ancak bizim hayatımız ve bizim vatanımız için uygulanabilecekleri almalıyız. Yabancı ekollerden birine tamamen bağlanmak doru değil. Bir zamanlar bana Parnasyen diyorlardı. Bu çok canımı sıkardı. Ben Parnasyen değilim ve olamam. Bir kere parnasyen şiir impasible ve impersonneldir. Bende ise ne hissizlik ne de şahsiyetimi gizleme vardır. Şairin sözünü keserek şöyle dedim: Bence personalite konusunda sizi klasik saymak daha doğru. Siz şiirlerinizde ne Parnasyenler gibi kişiliğinizi idam ediyorsunuz ne de sembolistler gibi onu gizlemek amacıyla çaba sarfediyorsunuz ne de romantikler gibi pervasızca sergiliyorsunuz. Kişiliğinizi doğallık ve sağduyu kapsamında ara sıra göstermektee sakınca görmüyorsunuz. Bir Malherbe bir Andre Chenier gibi yeni klasiklar gibi. Aynı zamanda klasikler gibi kişisel duygularınıza bütün insanların duyguları niteliğini ve şeklini vermesini biliyorsunuz. - Öyle mi, Adile Hanımefendi? Var olun!... Doğallık ve sağduyu buyurdunuz. Sağduyu, yani sobriete denilen şey öyle değil mi? Zaten sobriete mükemmeliyetin, perfectionun bir şartıdır. Dolayısıyla büyük üstadım Moreas'ın bir sözü aklıma geldi Ona göre yeryüzüne gelmiş en büyük sanatkar Sofokles idi. O perfectionun timsaliydi. Üstadın dediğine göre, hiçbir eserinde tek mekanik, yani mükemmel olmayan dize yoktur. Her trajedisi bir denge ve sağduyu şaheseridir. Moreas'a göre, Shakespeare, Sofokles'i geçmiş. Racine ona yetişememiştir. - Bilakis, dedi. Moreas'ın nazarında Sofokles'i geçmiş olmak Shakespeare için bir kusurdu. Halbuki Racine için Sofokles'in düzeyine erişmeye gayret edip de erişmemek bir meziyetti. - Beğenmeniz beni çok sevindirdi. Biliyorsunuz ki Vuslat kelimesi yalnız Doğu lisanlarında bulunur. - Kelimenin şüphesiz tasavvufi kaynağı var. Tasavvuf erbabı bu sözcüğü ilahi aşk anlamında kullanmış. Çapkın Nedim bunu fiziksel aşk anlamında ele almış. Ben hem manevi hem fiziksel aşkı belirmek istedim. İngilizler Vuslat şiirimi İngilizceye tercüme etti. Fakat ismine karşılık bulamadılar. Bana mektup yazılar. Cevap olarak dedim ki, madem ki sizde bunun ne mefhumu ne kelimesi var, Vuslat'ı aynen İngiliz lisanına kabul edin ve İngilizceye uygun yazın. Bizim flirt kelimesini kabul etmemiz gibi. Daha doğrusu Fransızların kabul ettiği gibi. Öyle değil mi? Flirt'in hem kavramı hem kelimesi bütün diller İngilizlerden almıştır. - Ha, evet, doğru... Bakın, anlatayım, bu nasıl oldu? Bana Ballarme'nin bir sözünü, daha doğrusu bir öğüdünü aktarmışlardı. Şiir yazmasını öğrenmek isteyen bir öğrencisine Verlaine'in Fetes Galantes'indeki şiirleri taklit etmesini önermiş. Ben de ilgilendim, Fetes Galantes şiir dergisini bulup okudum. O kadar hoşlandım ki bir çok parçasını ezberledim. Biliyorsunuz ki bunlar 18. yy diliyle yazılmış. Ben de İstanbul'un fethinden Şeyh Galip'e kadar geçen zaman zarfındaki eğlencelerimizi ya da eski hayatımızın bazı aşamalarını gazel gazel o devirlerin şiir lisanıyla terennüm etmek hevesine düştüm. Ve böyle başladı. Fakat baktım, bu öyle zannettiğim gibi kolay iş değil. Bu tarzı iyice içselleştirmek gerekiyor. Bunun üzerine eski şairlerimizi daha yakından inceledim. Fakat bunu estetik bir hisle olmaktan çok milli hisle yaptım. Bunlar milli kültürümüzün hazineleridir, diye. Çünkü çok milliyetçiydim. Ve tıpkı şiirimizi incelediğim gibi müziğimizi, mimarimizi de inceliyordum. Ve işte kendi anlayışıma göre eski dönemlerimizin diliyle o çağları ifade etmeye çalıştım. Başarılı olum mu, olmadım mı bilmiyorum. - Bizim şiirlerde beyitler vardı, hakiki manzume yoktu. Hakkiki manzume muhtelif kısımları birbirini bağlayan bir bütündür, bir bestedir. Bütün Türk şiirinde, yani eski divan şiirinde topu topu dört ve veya beş sentetik şiir vardır. Halbuki şiir beyitler değildir, şiir bestedir. - Beğendiniz mi, dedi. Beğenmemek mümkün mü? Öyle dizeleri var ki başlıbaşına bir harika. Bence bu dize bin şiire bedel. -Teşekkür ederim, teşekkür ederim... Şeytan diyor ki, mısrası da herhalde raksın uyandırdığı voluple havasını vermek için. Şiirde İspanyol karakterinin ve İspanyol dansının bütün dinamizmi yansıtılmış. - Dinamizm... Çok güzel buyurdunuz. Bu raksı 19 sene önce Heres denilen bir yerde seyretmiştim. Araplar buraya Şeriş diyorlarmış. O izlenimi 19 sene içimde sakladım. - Doğaçtan mı? Belki gençliğimde yazmışımdır. Fakat herhalde nadiren. Şimdi bunu şaka olsun diye yaparım. Geçen sene Bebek'te 15 dakikada bir şiir yazdım. Fakat şaka, ciddi bir şey değil. - İkisinin de payı var. Önce, kafamın içine ilham düşer. O zaman yazacağım manzumeyi görürüm ve duyarım. Fakat o henüz ortada yoktur. Çünkü henüz belirmemiştir. Fakat onun yavaş yavaş belirmesi ve doğması kesindir. Onun bir bir dizeleri şekillenir ve şiir biçimlenmeye başlar. - Şüphesiz esas olan dizedir. En uygun kelimelerle oluşturmadıkça dize doğmuş, yani dünyaya gelmiş değildir. Dize anlamı, şekli ve ritmiyle birlikte doğar. Fakat onu bazen aramak veya bekletmek lazım. Halbuki o bir yerde vardır, yazılıdır. Evet, doğacak şiirin bütün dizeleri levhi mahfuzda mevcuttur. Fakat onları bulmak için şair doğmuş olmak lazımdır. Bazen dizenin yarısı doğar, yarısını aramak gerekir. Aranmazsa bulunmaz ve işte o zaman şiirin içinde yanlış ve mekanik dizeler yer alır. İnsan bunu derhal hisseder, çünkü bu dizelerde musique interieure yoktur. Halbuki anlam ve ritmin mükemmeliyetiyle doğan bir dize ebedi definitif bir şeydir. Onda anlam ve biçem birbirini tamamlar. Bir şarkıda phrase verbale ile phrase musicalein birbirine tam olarak geçmesi gibi. Evet, mesela Hamid Bey'in verem hastası eşine söylediği gibi: İşte Hamid'in asıl şiir olan dizeleri bunlardır. Bunlarda his dil halinde ortaya çıkmıştır. Keşke Hamid'in daha az şiiri olsaydı da hep böyle şiirler olsaydı! - Yazılamaz. Aynı anlam ve başka şekilde belirtilemez. Edilirse şiir olmaz. Zaten işte şaiirin filozofa üstünlüğü buradadır. Victor Hugo, Kant'ın karşısında sınav veremez. Değil Kant'ın, herhangi bir lise felsefe hocası kaşısında veremez. Halbuki Kant'ın fikirleri havada uçuşan fikirlerdir. Fakat şair bu fikirlerden birini alıp ona sanatın mührünü bastığı andan itibaren o fikir uygarlık için yazılmış bir fikirdir. C'est definitif, C'est sequis pour l'humanite! Biraz evvel musique interiure tabirini kullandınız. Gerek Fransızlarda gerek bizde yazar ve eleştirmenler bu deyimi başka başka anlamlarda kullanıyor. Bazılarına göre bu müzik dizedeki seslerin anlamla birleşerek okuyucusunun ruhunda uyandırdığı ikinci bir ezgidir. Bazılarına göre ise doğdudan doğruya dizenin kendi ritmi, yani hecelerin birbiriyle zincirleme ilişkisinden doğan uyumdur. Abdülhak Şinasi'nin 25 sene evvel yazılmış bir makalesinde aşağı yukarı şöyle bir tanıma rastladım: İç ritm bir şiirin son dizesinin son kelimesini okuduktan sonra okuyucunun ruhunda belirmeye başlayan ezgidir, diyor. - Hayır, hayır, dizenin kendi uyumu söz konusu, dizedeki müziksel dalgalanışı, ondulation musicale... - Bilakis. Yani pek anlamam ama sevdiğim parçalar, sevdiğim besteciler var. Mesela Grieg, mesela Falla... Sonra Beethoven'in bazı senfonilerini büyük zevkle dinlemişimdir. Fakat muhakkak ki kendi müziğimiz, milli ahenklerimiz daha yakından ruhuma hitap eder. - Şüphesiz Albert Sorel'in üzerimde etkisi oldu. Fakat beni asıl başka bir şey milliyetçi yaptı, anlatayım: Paris'te öğrenci gösterilerine gidiyordum. Balkan Savaşı öncesinde bizim azınlıklar, Rumlar, Bulgarlar büyük mitingler düzenliyordu. O sıralarda bizim Jöntürkler Abdülhamit'i yıkmakla meşguldu. Yoksa Türk milletinden falan haberleri yoktu. Baktım bu Rumların, Bulgarların yıkmak istedikleri Abdülhamit değil, başka bir şey. Bunlar Türk milletini yıkmak istiyor. Demek Türk milleti diye bir şey var. Bu nasıl bir millet?


2000'li yılların başında adı Nobel Edebiyat Ödülü adayları arasında geçen, 28 yıl İsveç'te yaşayan Mehmed Uzun 2005'te sürgünden döndü, İstanbul'a yerleşti. O güne kadar Kürtçe kaleme aldığı sekiz romanı 10 dile çevrilen yazar, modern Kürt romanının yaratıcısı olarak değerlendiriliyor. Uzun, doğduğu topraklara dönme sevinciyle ilk kez Türkçe roman yazdı: Dünü ve bugünüyle hesaplaştığı otobiyografik eseri Ruhun Gökkuşağı 2005 baharında yayımlandı. Uzun bu vesileyle yapılan röportajda Kürtçe yazmakla birlikte Türkçe ve İsveççe'yi üvey evlat görmüyorum, onları çok seviyorum. Bunlar entelektüel dillerim, yazarlığımın önemli parçalan" diyor. -Ödülü düşünmek ya da konuşmak yerine enerjimi, okurken mutlanacağınız, hüzünleneceğiniz, ruhunuzu kıpırdatacak anlatılar yazmak için kullanmayı tercih ederim. Ne zaman bir gazeteciyle karşılarsam beni bu konuda zorluyor. Konuşmak islemiyorum. Spekülasyonlardan çok rahatsızım. -Peki o zaman, söyleyeyim de kurtulayım: Evet, zaman zaman bazı akademisyen, yazar ya da kurumlarca aday gösterildiğim bilgisi geliyor. Bu konunun dışında kalmaya özen gösteriyorum. Ödül yazarda hastalık haline gelmemeli, çünkü hayal dünyasını, anlatısını zedeler. Şunu söyleyebilirim: Nobel artık bir Ortadoğulu yazara verilmeli. Hak eden isim Yaşar Kemal'dir. Elbette İsveç Kraliyet Akademisi'nden, Nobel Komitesi'nden dostlarım var. Yargılandığımda, Salman Rüştü'ye göstermedikleri ilgiyi bana gösterdiler. 18 akademi üyesi deklarasyon yayımladı, duruşmama katıldı. Onlarla buluştuğumda ödül konuşmak yerine, dünya yazan kimliğimi yaşamanın tadını çıkarıyorum. Türkiye'ye dönüşünüz Nobel ihtimalini etkiler mi? Bazıları, dönüşünüzü Nobel yolunda son etkili hamle olarak değerlendiriyor. -Çok üzücü, rencide edici bir yorum. Yazarlığı günlük siyasetin ötesinde tutarım. Mezopotamya, Anadolu, Ege'dir kaynağım. Zenginleşmek, olgunlaşmak için köklerime döndüm. Gelişim, kovulmuş bir evladın anayurduna dönüşüdür. Avrupalı, İskandinav, Mezopotamyalı kimliklerimi koruyup İskandinavya'ya ulaşan gökkuşağının daha canlı, iyi anlatılarla temsil edilmesini istiyorum. -Öncelikle Yaşar Kemal'le paylaşır, bana bu kaderi reva gören, dilimi yasaklayan, kimliğimi, varlığımı rencide eden, hor gören, kitaplarımı yasaklayanlarla paylaşmak istemezdim. Ayıplarını hatırlatırdım. -Uzun yıllar yabancı, sığınmacı, sürgün yaşamak hiç kaybetmeyeceğim özellikler kazandırdı bana. Artık sürgünü ruhumda taşıyorum. Bununla birlikle 1992'ye kadar taşıdığım ağır, korkunç yükten kurtuldum. Çünkü sürgün ülkeye dönüş yasaklandığında ağırdır. Edebiyatta kaynağım sürgün yazar geleneğiydi; buna ruhumla ve kalemimle hep bağlı kalacağım. Türkiye'ye dönüş nedenlerimden biri uzun yıllar İstanbul'da sürgünde yaşayan, burada Mimesis"i yazan Alman Musevisi dilbilimci, felsefeci Erich Auerbach'ın hayatını romanlaştırmak. -Kürtçe'nin tümünü temsil ettiğimi iddia etmiyorum. Özkürtçeci değilim. Zengin, modern bir roman dili oluştururken diğer lehçelerden yararlandım. Kiril ve Arap alfabesini öğrenip Kürtçe kaynaklan taradım. Avrupa kütüphanelerinde, oryantalistlerin Kafkaslar, İran ve Irak'tan topladığı Kürtçe metinleri inceledim. Herkesin anlayabileceği melez bir sözcük dağarcığı oluşturdum. Yine de ihmal ettiğim lehçeler vicdanımı sızlatıyor. Mesela Zazaca modern bir destan yazmak istiyorum. Henüz dilbilgim buna yeterli değil. Ömrüm yeterse yazacağım. - Hiç saymadım. Toplumdan dışlanmış, dumura uğramış günlük Kürtçe elbette edebiyata yetmez. Bölgenin en eski dillerinden biri. Çevresindeki kültür, din ve dillerle zenginleşmiş. Sözel zenginliği yaşatan dengbejler ve yazılı kaynaklardan yararlanırsam, geniş kesimlerce anlaşılacak, diğer dillere çevrilebilecek modem roman dili kuramazdım. Zaten zenginliğine inanmasam sürgünde hayatımı böyle çılgın bir uğraşa adamazdım, Türkçe ya da İsveççe yazardım. -Iraklı Kürtler okuma alışkanlığına sahip. Rahatlıkla okuyorlar. Sınırlı sözcükle konuşan Türkiye'dekiler zorlanabilir. Ama şikayet almadım. -İktidarın yönlendirmesi ve resmi ideolojiyle yazılanlar kötü edebiyattır. Sağcı, solcu, dinci ya da komünist olması gerçeği değiştirmez. Neyse ki görkemli muhalif edebiyat geleneğimiz, horlanmış, hapsedilmiş, öldürülmüş yazarlarımız var. Bu geleneğe saygılıyım, yazarlarını çok seviyor ve örnek alıyorum: Nazım Hikmet, Sabahattin Ali, Vedat Türkali, Orhan Kemal, Aziz Nesin, Sait Faik, Yaşar Kemal... Her muhalif iyi edebiyatçı olamaz. Çünkü tuzaklar vardır. Fazla tepkisellik, sınırsız siyasi angajman edebiyatı zedeler. Türkiye edebiyatını dünyaya duyurmak istiyorsa muhalif yazarları öne çıkarmalı. -Hayır, önemli eserler yazdılar. Yaşar Kemal protez dille görkemli bir edebiyat yarattı. Kendi kültür miraslarındaki sesleri, renkleri, duyguları yeni bir dile aktardılar, bu dili zenginleştirdiler. -İkisi de rahatsız edici. Avrupa'da, İran'da, Irak'ta, Türkiye'de resmi söyleme uygun bir dil yaratılıyor, günlük dilin jargonları bu değer yargılarıyla yeniden biçimlendiriyor. Bireyler bu doğrultuda seviyor, ağlıyor ya da nefret ediyor. Edebiyatçı dildeki bu kirlenmeye karşı durmalı. Irak'taki Kürt edebiyatçılara da söylüyorum: Kürtçe yarın resmi dile, resmi ideolojinin aracına dönüşebilir. Yazarın görevi resmi ideolojinin sözcülüğünü yapmak değil halkın ruhundaki umudun, acının sesiyle yazmaktır. -Geçmişten miras kalan sözel geleneği yeni bir üslupla dünya edebiyatına aktarmak başlıca yazarlık kaygım. Geleneği ve bugünün estetiğini öğrenmek için çok çalıştım. Doğu ve Batı'ya ait özgün bir ses yaratmak istedim. 18 kitap yazdım, 10 dile çevrildi. Amatör ruhu kaybetmemeye, çok bilmiş yazarlara benzememeye çalışıyorum. Hedeflerimin ne kadarını başardığımı edebiyat uzmanlarına sormak lazım. -Batı edebiyatının içinde olmakla birlikte parçası değilim. Doğulu yanım daha güçlü. Duygusallığı, rasyonalizme bağlı kalmamayı, sözü kurarken duyguyu ön plana çıkarmayı önemsiyorum. Batı edebiyatı iyi ve kötü karakterlerle kurulur. Bu Doğulu yazar için bir tuzak. Bahsettiğiniz röportaj Yitik Bir Aşkın Gölgesinde hakkındaydı. Avrupa'da yayımlanmıştı. Hüzün, acı, keder ve aşkı anlatır bu roman. İçinde kötü karakter yoktur. Bu yönüyle Batı roman sanatına, Doğu'dan bir katkıdır. Yazar kendi değerlerini araştırmadan Batılı ölçütlerle yazarsa kendi oryantalisti olur. Çok satar, Batılı'yı sevindirir ama dünya edebiyatına katkıda bulunamaz. İkisinden de vazgeçmek istemem. Bu bir paradoks: Doğu'dan vazgeçmedim ama Batı önemliydi, Kürtçe'den vazgeçmedim ama Türkçe, İsveççe de önemliydi. Geleneklerden vazgeçmedim ama modernizm önemliydi. Henüz kadınsı sesi eserime taşıyacak yetkinliğe ulaşmadım. Kadındaki merhamet, mahcubiyet, acıya rağmen anlayışlı yaklaşım edebiyata gereken sestir. Totaliter ideolojilerle tüketim toplumu arasında sıkışmış bireye, dayanma gücü verecek sestir bu. -Dicle'nin Yakarışı adlı 1000 sayfayı bulan Kürtçe bir nehir roman yazmıştım. Beni çok yordu. Kürtçe dağarcığımın tükendiğini hissettim. İsveççe yerine, geri dönüşe hazırlandığım günlerde, Türkçe yazdım. -Romanlarımı sadece Kürtçe yazmakla birlikte Türkçe ve İsveççe'yi üvey evlat görmüyorum, onları çok seviyorum. Bunlar entelektüel dillerim, yazarlığımın önemli parçaları. Yıllar sonra geniş kapsamlı bir anlatıyı diğer dillerimden biriyle yazmak önemli deneyimdi. Zorlandığım cümleleri İsveççe, Kürtçe yazıp, Türkçe'ye çevirdim. Bu esere üç dilin rengini verdi, -Yıllarca yurtdışında yaşadım. İsveç'te bu eseri yazarken yeniden Türkçe'ye dönmek, yabancılık duygusu verdi. Birçok aidiyetim olmakla birlikte kendime özgü küçük bir dünyam var. Farklı, özgün ses yaratmak bu dünyayı korumama bağlı. Kendimi İsveç'te olduğu kadar Kürt dünyasında da yabancı hissediyorum. Araya koyduğum mesafe edebi dünyamı kurmamı sağlıyor. -Otobiyografi yazarın kendisiyle, çevresiyle, vicdanı ve kültürüyle muhasebesini içermeli. Otobiyografik bir eser yazmam aslında İsveç'teki yayınevimin teklifiydi. Okurlarımın, İsveç'teki akademik çevrelerin kişisel öykümü merak ettiğini söylediler. Türkçesi ve İsveççe çevirisi aynı anda yayımlanacaktı. Ama İsveççesi biraz gecikti. Sonra diğer dillere çevrilecek. -Ruhun Gökkuşağı'm tamamladıktan sonra rahatladım, sırtımdan ağır bir yük kalktı. Vicdan borcumu ödemiş gibiyim. Hayata farklı bakmak, mutlu, umutlu öyküler de yazmak istiyorum. Bu yöne gittiğimi hissediyorum, çünkü benim de ihtiyacım var. Ama, yaşadıklarım ve kaderim nedeniyle kötümserim. Günlük politikayı tebessümle izliyor, her şeyin çabuk değişeceğine inanıyorum. Sürgünün zor yıllarında Stockholm'de bir kafeteryada çörek yiyip, kahve içip acı içinde bile küçük mutluluklar yaratmayı öğrendim. Arzum, bu hüzünlü öykünün okurumda mutluluğa yol açması. Kahveyle çörek yeme, çantasını hazırlayıp Nemrut'u keşfe gitme, Komagene Uygarlığı'nı öğrenme arzusu yaratması. Kendi dünyamın Batılı ve Doğulu yönlerini buluşturmaya çalıştım. Dileğim, iki tarafta da karşılıklı bir entelektüel merak, keşif arzusu oluşturması.


Uzun yıllar mühendislik yapan, öğlen tatillerinde yazan Mehmet Eroğlu 50 yaşına geldiğinde işinden ayrılıp sevdiği şeyleri yapacağı konusunda kendisine söz vermişti. 1998'de sözünde durdu. Ve ilk iş alto saksofon çalmayı öğrendi. İki yıl sonra, değişimin nedenini soran gazeteciye İnsanlara karşılıksız olarak bir şeyler verebileceğim yerde çalışmak istiyordum. Bir kişiye bile olsa, hayatını değiştirebilecek bilgiyi, deneyimi aktarabilirsem ne mutlu diyor. Yazma eylemine kendisini yönlendiren duyguyu ise acı olarak tanımlıyor. - 2S'ime girdiğimde. 48'İndc ölen babamı hatırlayıp, 50 yaşıma geldiğimde ne olursa olsun, işi bırakacağım ve sevdiğim şeyleri yapacağım, diye kendime söz vermiştim. Yıllarca mühendislik yaptım. Büyük bir inşaat şirketinde üst düzey yöneticiydim. 50 yaşında, işimi ve mesleğimi terketmeye karar verdiğimde, arkadaşlar, Çıldırmış olmalısın dedi. Çünkü, konumum pek terk edilebilecek gibi değildi, işimi seviyordum Sözümü tuttum, iki yıl önce mühendislik defterini kapadım. Öyle ki uluslararası iş sözleşmelerinde uzman sayılırdım, kitap yazacak kadar dokümanım vardı Ofisten eşyaları toplarken onları bile yırtıp attım. İnsanlara karşılıksız olarak birşeyler verebileceğim bir yerde çalışmak istiyordum. Uğur Mumcu Vakfı'na katılıp bunu gerçekleştirdim. - 25 yıl günde üç paket sigara içtim. Hayattaki en önemli şeydi benim için. Öyle tiryakiydim ki ODTÜde öğrenciyken, 5 Mart olaylarında makineli tüfek ateşi altında, sığındığımız yerden çıkıp sınıflardan izmarit topladığımı, onları içtiğimi hatırlarım Birinci ile başladım, Harman ve Tokat'la devam ettim. Bana hükmeden bir alışkanlıktı. Haklamam gerekiyordu. Bıraktım, tekrar spora başladım. Lisede sporcuydum. 4x100 Yıldızlar Türkiye rekorunu kırmıştım. Şimdi yine koşuyorum, kültür fizik çalışıyorum, yürüyorum ve arada yüzüyorum. Spor yapmayınca kendimi çok kötü hissediyorum. Sigaradan boşalan yere müziği koydum. İki yıl boyunca günde 2.5 saat çalışıp alto saksofon çalmayı öğrendim. Hayatta en büyük başarımı sorarsanız, saksofon çalmayı becermektir, derim - Bir arkadaş toplantısında bu kararı vermiştim. Alto saksofoncu Desmond ünlü Take Five'ı çalıyordu. Ben de böyle çalabilsem, diye düşündüğümü hatırlıyorum. Biri Sen kanat takıp uçarsın dese, yapabileceğimi düşünürdüm. Ama müzik, saksofon çalmak bana bundan çok daha uzaktı. Saksofon almaya gittiğimde 10 parmak bu çalgıya yetmez, diye geçti aklımdan. Özel ders almaya karar verdim. İlk derste öğretmen, vaz geçin, dünyanın en zor çalgılarından biridir dedi. Kararlılığımı göstermek için İngiltere'ye gidip Selmer marka saksofon aldım. Siz Arnavutsunuz galiba, çok inatçısınız deyip derse başladı. Şimdiki aklım olsaydı tenora başlardım. Tonunu daha çok seviyorum. - CD arşivim yaklaşık 10 kat arttı. Çok iyi bir kulağım olduğunu söyleyemem. Ama Sonny Rollins, Coleman Hawkins'ı, Paul Weber'i ayırt edebiliyorum artık. - Kendimi hep topluma borçlu hissettim. Belki bu nedenle üniversitede dünyayı kurtarmaya soyundum. Hapiste arkadaşlarıma, sonraki yıllarda çevremdekilere destek olmak benim için çok önemli oldu. Lisedeki felsefe hocam Attila İlhan'ın kardeşi Cengiz İlhan'dı. Daha ilk derste söyledikleriyle hayata bakışımı değiştirmişti. Şunları söylemişti: Ansiklopediye girenler iki gruba ayrılır: Politikacı, devlet adamı olarak girenler ve bir de sanatçı, bilimadamı, kaşif ya da kurtarıcı olarak girenler. Zor olan ikinci gruptur Bunun için çalışın. Hayatım boyunca ansiklopediye ikinci grupta girmek için çalıştım. Ve İlhan'ı kendime örnek aldım. Ben de bir kişiye bile olsa, hayatını değiştirebilecek bilgiyi, deneyimi aktarabilirsem ne mutlu. Bu umutla üç yıldır Um:ag'da çalışıyorum. Akşam saatlerinde düzenlediğim yazı kurslarına çok ilginç kişiler geliyor: Doktorlar, avukatlar, diplomatlar, işçiler, şoförler. Aralarında bir psikiyatri profesörü bile var. Toplumsal sorumluluk doğrultusunda, edebiyatın sanallaşmasına tepki duyuyorlar, Edebiyatın ciddiyetim, gerçeklerle ilişkisini keşfetmek, yazmak, kendi sınırlarım genişletmek istiyorlar Elimizde balyoz, tüm duvarları yıkıyoruz birlikte. Önyargıları, koşullanmışlıkları, sınırları. Derslerdeki zihin jimnastiği kendimi geliştirmeme de yardımcı oluyor, birçok şey öğreniyorum. - Eşim ODTÜ'de öğretim üyesi. Yazma serüveninde çok yardımcı oldu. Hatta bir daktilo alıp, haydi artık yazmaya başla, demişti. 28 yıldır evliyiz. Kızlarım 26 ve 17 yaşında. Büyüğü Almanya'daki Avrupa Moleküler Biyoloji Enstitüsü'nde genetik doktorası yapıyor. İkisi de iyi okur. - Yazma eylemini matematiksel olarak açıklamak mümkün değil. Sayfalar defalarca yazılabiliyor. Son yedi yılda iki senaryo, 13 bölümlük bir TV senaryosu ve 450 sayfalık bir roman yazdım. 80'inci Adım'ı Tomris Giritlioğlu filmleştirdi. Solmuş Bir Sarıgül adlı öykümü senaryolaştırdım, Canan Evcimen çekti. Tutku Çemberi adlı TV senaryosu ise TRT-I için, önümüzdeki yayın döneminde yayımlanmak üzere çekilecek. Yazmak için bir neden lazım. Genellikle bu içinizde tutamadığınız acıdır. Bizim nesil için bu, 1970'lerdeki büyük yenilgi olmuştur. Ben hep ütopyası olan insanlık idealine inandım, bu nedenle Marksist çizgimi hala koruyorum. Bana yazma motivasyonunu bu dönemde yaşadıklarım verdi. - Romanı bitirdim ve teslim ettim. Bir haftadır yazmıyorum. Okumak istediğim kitaplar var. Bu yaz onlarla geçecek. Fakat her gün mutlaka daha önce söylenmemiş, iyi birkaç cümle kurarım. Herhangi bir şeyi, bir insanlık durumunu hiç kimsenin tanımlamadığı, betimlemediği gibi ifade eden cümleler. Bunları not alırım. Yazma alışkanlığım değişmedi. Her gün erken saatte kalkıyorum, düzenli olarak Um:ag'a gidiyorum. Yazma alışkanlığını akşama kaydırdım. Hala elle yazıyorum. Metin son halini aldığında, yıllardır birlikte çalıştığım bir dostum diziyor. Bilgisayarda bir kez daha gözden geçiriyorum. - Bu roman ilk beşinden çok farklı. Ekseninde bir anti kahraman var. 35-40 yaşlarında, hırslı, başarılı, halinden memnun, çok çalışmak yerine fırsat avlayan bir adam Daha ilk satırda Hiçbir hayatın başrolünü oynamadım, erdemlerle akrabalığım yok diyor. Aşık olmak yerine ilişki kurmayı seçiyor. Günün birinde bir kadına aşık oluyor. Ve gerçek yüzünü keşfediyor. Fakat kitabın diğer kişilerinde hayatla, düzenle hesaplaşma tavrı var. Bu roman üzerinde en uzun çalıştığım eserim oldu. Üç kez yeniden yazdım. En sevdiğim eserim oldu, diyebilirim. Okuyan bir dostum, başkası bu romandaki betimlemelerle dört roman çıkarırdı, dedi Uzun zamanda çıktığı için yoğun oldu. - Hayır eskisi kadar fazla sigara içmiyor hiçbiri. Ama kahraman günde 10 sigara içerken, bırakmaya karar vermiş. Arada bir çok istiyor içmek. Fakat çok fazla içki içiyor. Okurlarla pek sık buluşan bir yazar değilim, romanlarımı tartışmak beni mahcup eder. Yine de ısrarlı okurlar beni buluyor. Ya intihar ve yalnızlıkla ilgili ya da aşk temasıyla ilgili konuşurlar. İntiharda silah kullanımını çok soran oldu. Bir okurum. Issızlığın Ortasında'da sözü edilen Gaziosmanpaşa'daki evin yanında oturduğunu, kahramanlan tanıdığını iddia etti. Hayal mahsulü olduğuna ikna edinceye kadar akla karayı seçtim. Bir başka kadın okur Almanya'dan geldi Adını Unutan Adam'da anlatılan kişiler, İsrail gizli servisleriyle karşılaşmaları konusunda beni ince ince sorguladı. - Saksofonda bundan sonraki büyük adımım tıpkı iyi bir roman cümlesi kurar gibi doğaçlama yapabilmek Ayrıca bundan sonra, üç yılda bir roman yayımlamak istiyorum Kastında yazmaya başlayacağım roman duyarlı bir müzikçi üzerine olacak. Keşke gün 36 saat olsaydı, çok sevdiğim briçe de ayıracak vaktim kalsaydı


2002'de yayımlanan Güzel Yazı Defteri'nde Tomris Uyar insanı eksen alıp, toplumun son 30 yılda yaşadığı çalkantı ve değişimi sorguluyordu. Kitabın piyasaya çıktığı günlerde yapılan röportajda İniş-çıkışları, ihanetleri, birbirine bağlılıkları ve yitirmeleri yavaş yavaş gördükçe, kendimi bu defterdeki insanların yerine koyup düşündüm diyor. - Güzel Yazı Defteri gerçek bir defter. Uzun yıllar önce oldu bu. Zaten bu kitapta iki kişi gerçek. Güzel Yazı Defteri başrolde olduğu için bir kişiyi de o kabul ediyorum ben, bir de onu bana veren İsmet adında bir lotaryacı var. İsmet, gerçekten orada gördüğüm isimlere yüz yakıştırmam, öykü yazmam için onları bana armağan edendi. Onu bir metinde de belli ettim. Öbür kişilikler, Güllü Hanım ve İsmet'in dışında, hepimizin tanıdığı, çeşitli yaşlardan gelen, belli bir sınıftan ve dünya görüşünü paylaşmış bir grubun, bir arkadaş grubunun ortak öyküsü. Toplumumuzda son 30 yıldaki çalkantıları, değişimleri, iniş-çıkışları, ihanetleri, birbirine bağlılıkları ve yitirmeleri yavaş yavaş gördükçe, bu defterdeki insanların yerine koyup neden ayrılmış olabilecekleri üzerinde düşündüm. Öyküdeki karakterlerin yaşananları kendi bakış açılarından anlattığı bölümler, iç sesler var. - Benim diğer öykülerimde görüldüğü gibi onları bağlayan bir kişi - sözgelimi 30'ların Kadını bir portredir - yok. Burada ölen bir kişinin, Deniz'in gözünden onların bir araya getirilmesi var. Deniz, hepsinin ortak ve olumlu yanı gibi oluyor. Kendileri, kendi sesleriyle konuşuyorlar. Bu tabii çok güç. Hem sizin sesiniz olarak o italik bölümlerde giden, yazarın sesini korumak hem de o kişilerin seslerinin tek tek gerçek kişiler olarak çıkmalarını sağlamak lazım. Bu ikisini üst üste oturtmak ve harcını bir arada karmak zor oluyor. O yüzden bir hayli uğraştırdı beni. Bir yıl sürdü. Benim için çok uzun çünkü sabırsız bir yapım var. Bir şeye başladım mı bitirmek isterim. Ama bu öykü bitirtmedi kendini. - Ali Arif Ersen, benim daha önce kitaplarımın kapaklarını yapmıştı. Tanışmamız rahmetli Mehmet Baydur aracılığıyla oldu. Ersen ile bizim yapılarımız, bakışımız çok benziyor. Bu kitabı ondan başkası resmetseydi çok şey kaybederdi, sanıyorum. Çünkü illüstrasyon istemiyordum. Onda uyandırdığı duyguyu istiyordum. Çünkü bölük bölük yazdıklarımı veriyordum. Öneri olarak neler yapılabilir, diye getiriyordu. Onlara bakarken de biraz ilerliyordum. Onun getirdiklerinden etkileniyordum. - Hayır, istemem. Engelleyemem, ama istemem. Kendi üzerime düşünmeyi bu kadar önemli saymıyorum. - Eskiden ödüllere karşı bir yazardım. Çünkü belli bir çevre yazıyor ve değerlendiriyordu. Ama şimdi Türk edebiyatının özellikle bu çalkantılı döneminde gazeteci yazarların çokluğu, onların duyurulma olanaklarının çok fazla oluşu, bazı yazarların kendilerini duyurmaktaki telaşı gibi faktörler göz önüne alındığında bu ödüllerin ayrı bir önem kazandığını gördüm.


Denizler Dört Duvar Ayşe Sarısayın'ın ilk öykü kitabı. Daha önce babası Behçet Necatigil'i anlattığı Çok Şey Yarım Halayla adını duyuran Sarısayın'ın öyküleri de ince bir duyarlılık ve hüzünle örülü. Sarısayın, yazma uğraşı ve Necatigil'in bu uğraştaki yeriyle ilgili sorularımızı yanıtladı. Çocukluğumdan beri yazmayı çok seviyorum. Bazen, yazarak kendimi daha iyi ifade ettiğime inanıyorum. Başkaları tarafından da okunabilecek nitelikte yazmak içinse farklı eğitim ve yetenek gerekiyor. Yine de bu duyguları ilk kez anılarla aşmaya çalıştım bir ölçüde, sonrası kendiliğinden gelişti. Yazın dünyasıyla yakınlığım, baba evimdeki ortamı saymazsak, iyi bir okuyucu olmakla sınırlıydı. Çocukluğumdan beri tuttuğum günlüklere baktığımda, çoğunu başa çıkamadığı duygularımın ardından yazmış olduğumu görüyorum. Son yıllarda, bu başa çıkamamalar öykü şeklinde biçimlenmeye başladı, hepsi bu! Anılarım yayınlandıktan sonra, anılar sürecinde de beni yüreklendiren babamın yakın dostu Kamuran Şipal oldu. Necatigil adına yakışır olma kaygımı bastırmaya çalışarak, Hilmi Yavuz'un da yüreklendirmesiyle, başardım sonunda! Birkaç yıldır hayalimde olan, ancak bir türlü cesaret edemediğim bir çalışma daha var; bir başka şair için anı kitabı yazmak. Belki ileride fırsat bulabilirim. Acılar, zamanla ince, kırık hüzünlere dönüşüyor; yaşanan hayalkırıklıkları, önemli ya da önemsiz, yıllar geçtikçe hüznü daha çok algılamamıza neden oluyor. Öykülerimle ilgili yorumlarım, genellikle hüzün kavramı çevresinde yoğunlaşmasına biraz şaşırıyorum aslında. "Aferin diyerek başımı okşadığını anımsıyorum hayal meyal. Fazla üstünde durmamıştı sanırım. Yazmamız konusuna açık bir biçimde desteklemedi bizi, ancak okumamızı çok destekledi. Akşam yemeklerinde anlattığı masallarla büyüdük; ablamın Sarman kedisi, ardından benim Cimbil farem... Çocukluğumuzda bizim de okuyabileceğimiz kitaplar, dergiler düzenli olarak alınırdı. Bu şekilde, dolaylı da olsa bir etki yaratmaya çalıştı herhalde. Bizim anlamamızı da beklemiş olabilir. Bazı şeyleri açık söylemeyip Anlayana! der, kestirip atardı. Şiirlerinde de görülüyor bu tavır; Anlatınca bir şeyler ölüyor... Bir şeyleri biraz da uzaktan görmeli! dizelerini evde sık tekrarlardı. Birkaç kez okuttuğumu anımsıyorum. Babam, doğrudan yardımcı olmak yerine yararlanabileceğimiz kaynaklar önerirdi. Almanca'dan yüzlerce sayfa çeviri yaptı. Buna rağmen, Alman Lisesi'nde öğrenciyken, bilmediğim bir sözcüğü ona sorduğumda asla yanıt alamadım. Ancak çok sayıda kaynağı, sözlüğü masamın üzerinde hazır buldum birkaç dakika içinde. Görüş belirtip yardımcı olurdu, ama önce emek vermem gerekiyordu. Kolaycılığa, tembelliğe asla yer yoktu! Bazı ipuçları vermiş olabileceğini düşünüyorum. Sadece çeviri yapmam konusunda açıkça destekledi. Son yıllarda, bazı çevirilerine ufak tefek yardımlarım olmuştu. Üniversite tercihlerimi yaparken, Alman Filolojisi'ne girersem başarılı olabileceğimi söylemişti; ancak sadece bir kez, hiç ısrarcı olmadan. Kararlarımızda etkileyici olmaktan hep kaçındı. Günlüklere yazdıklarım, o günkü bakış açımla algıladıklarım ve doğruluğu çok tartışmalı! Babamın kişiliğini, çizgisini ve yazdıklarını yıllar içinde, yaşamın belli evrelerinden geçtikçe kavramaya başladım. Babamı yitirdiğimizde 22 yaşındaydım, yaşama ve insanlara bakışım çok farklıydı, onu çok seviyordum ve gurur duyuyordum; hepsi buydu! Anlamak çok iddialı bir sözcük, hele de o yaşlarda... Yaşadıkça, onun yaşamıyla şiirleri, yaşamın evreleri ve kendi yaşamım arasında koşutluklar yakaladım, şiirler gerçeklik kazanmaya başladı sanki. Şu anda babamı o yıllara göre daha iyi anlayabildiğimi sanıyorum. Ama anlama süreci hiçbir zaman bitmeyecek, hep yarım kalacak. Anlatmak için de geçerli bu dediğim. Belki de biraz bu yüzden kitabın adı, onun şiirinden bir alıntıyla Çok Şey Yarım Hala. Zaman zaman... Yakın çevremdeki şair, Behçet Necatigil'di; onun arkadaşı büyük şairler, roman-öykü yazarları, Türkiye'nin önde gelen isimleri. Bunca ustanın arasında yazmak, o kişilerce kabul görecek kadar iyi yazmak yüreklilik gerektiriyordu. Ayrıca çok farklı bir meslek seçmiştim. Yine de bu istek, gerçekleşemeyecek bir hayal gibi de olsa, yaşadı içimde. Korkularımı, kaygılarımı ilk kez anılarla bir ölçüde aşabildim; babamın yakın dostu Kamuran Şipal'in desteği çok yüreklendirici oldu. Özellikle anılarda, Necatigil adına yaraşır olması gerektiği duygusu da ertelemelere yol açtı, çok uzun sürdü bu kararı vermek. Bu kaygıları, bugün de tam anlamıyla aşmış değilim. Belki, ama bir yönden de kolaylaştırdığını söyleyebilirim. Bana verilen doğrularla yaşamaktan hoşnutum, çok sayıda olmasa da bu doğruları paylaşabileceğim, aktarabileceğim insanlar bulabiliyorum. Bir anlamda Türkiye'nin gerçeklerinden uzak da olsa kurtarılmış bölgeler yaratmak mümkün. Örneğin oğluma olan yaklaşımımda çocukluğumun etkileri var. Kitapta da açmaya çalışmıştım, babamın çocukluğuna giden renkli taşları yoktu; onun evleri karanlıktı. Tüm olumsuzluklara rağmen, bizim ışıklı evlerde büyümemizi sağladı. Özellikle ilk çocukluğumdan o kadar çok parlak taşım var ki! Belki onun bu tavrı, bende her ilişkiye özen göstermek gerektiği yönünde bir bakış geliştirdi. Oğluma ışıklı evler yaratmaya çalıştım, umarım o da ileride çocukluğuna giden yolu kolayca bulabilir benim gibi. Olumsuzluklara rağmen memnun olduğuna inanıyorum. Babam şairliğinden onur duyuyordu bence, şiirlerinden hoşnuttu. Şiir, yaşamındaki en önemli duyguydu hep. Evde çok sık söylediği gibi, Önce şiir! geliyordu, ardından her şey. Şiirleri, büyük ölçüde yaşadığı ortamlardan ve olumsuz koşullardan besleniyordu. En sevdiğim şiirlerinin, radyo oyunlarının ardında yatanları düşündüğümde, genellikle acılar, derin hüzünler görüyorum. Farklı bir yaşamı olsaydı, şiirleri de farklı bir çizgide olacaktı belki. O zaman kendisi de şiirlerinden bu denli hoşnut olmayabilirdi. İstanbul'da 1957'de doğan Ayşe Sarısayın, ortaöğrenimini İstanbul Alman Üniversitesi'nde tamamladı. İstanbul Üniversitesi Kimya Fakültesi Kimya Mühendisliği Bölümü'nden 1981'de mezun oldu. 1985'te İstanbul Üniversitesi'ne bağlı İşletme İktisadı Enstitüsü'nü bitirdi. Halen özel bir ilaç şirketinde çalışan Sarısayın, evli ve bir oğlu var. Babası Behçet Necatigil'in 1984 yılında Yalnızlık Bir Yağmura Benzer adıyla yayınlanan çeviri şiirlerini yayına hazırladı. Kızkardeşi Selma Esemen'le birlikte hazırladığı aile mektuplarıysa 1999 yılında Serin Mavi adıyla yayımlandı.


Yıl 1982, şair Edip Cansever 54 yaşında. Hayatının son durağına varmak için önünde sadece üç yıl kalmış. Günlük yaşamını, çalışma ritüelini anlatıyor. Günlük yaşamımda başarı grafiği yönlendirir beni. Sıradan bir uğraş olmayan şiirin düzenli ve sürekli bir çalışmayla elde edilebileceği düşüncesine oldukça yabancıyımdır. Gene de bazı zaman parçaları vardır ki zorunlu olarak günlerim belli bir uyum içinde geçer, öyleyse 24t saatimi (ya da 24 saatlerimi) bu ana çizgiden hareket ederek anlatmalıyım. Geceleri geç yatar, sabahları erken uyanırım. 5-6 saatlik bir uykum vardır. Uyanır uyanmaz hemen kalkmam. Gazetelerin gelmesini beklerim. Yatakta gazete okumak yıllardır süregelen bir alışkanlık olmuştur benim için. Sonra kalkar, boş mideye sigara içmemek için küçük bir kahvaltı yaparım. Kendime bir kahve pişirir, her zamanki koltuğuma oturur, ilk sigaramla birlikte kahvemi içerim. Bu arada mutlaka müzik dinlerim bir süre. Traş olup giyindikten sonra çalışma odama geçmeye hazırımdır. Rastgele bir ev giysisiyle ve traşsız olarak masama oturduğum enderdir. Bu, şiire duyduğum özel bir saygı da olabilir, onunla anlaşmak için başvurduğum bir hile de. Artık masaya oturma vakti gelmiştir. Odama geçerim, kapımı, penceremi kapatırım. Koşullanmadığım gürültüler en büyük engelimdir. Belki garip görünecek ama. Yazma korkusunu gidermek için, kendimi kalemlere kağıtlara alıştırmak gibi bir huyum da vardır. Çalışmaya başlamadan önce kitap filan karıştırmak adetim değildir. Yani yapay etkilenmeler hiç mi hiç ilgilendirmez beni. Elimin altında hazır bazı taslaklar varsa ya da uzun bir şiiri sürdürüyorsam işim hem kolaylaşır, hem de daha iyi sonuçlar alabilirim. Yeni bir şiire başlamak güçlüğüyle karşılaşmam da ondan. Çoğu kez önceden yazdıklarımı yeniden yazmayı denerim. Bu da iki türlü sonuç verir: ya şiiri büsbütün bozarım ya da yeni boyutlar katarak zenginleştirmiş olurum. Bozmuşsam yazmayı ertelerim. Öğlen yemeğinden sonra biraz uzanırım. Ama kesinlikle uyuyamam. Kalktıktan sonra okurum. Kitap seçiminde çok titizimdir. Hiçbir zaman okumuş olmak için okumam. Sonbahar ve kış en sevdiğim mevsimlerdir. Kapalı ve yağmurlu havalarda daha iyi çalışırım da ondan mı? Belki de. Yaz ayları, yolculuk, deniz, beynimi bir teyp şarjını siler gibi siliyor artık. Gerçi kaç yıl oldu tatil filan da yaptığım yok. Aslında yolculuğu pek sevmiyorum galiba. Ya da İstanbul'u çok sevdiğim için yolculuk çekiciliğini yitirdi benim için. Kendimi düzenli ve sürekli çalışmaya verdiğim zamanlar yukarıda anlattığım geometrik yaşam biçimim aşağı yukarı doğrudur. Ama hiç yazamadığım günler, hatta aylar yok mudur? O zaman ne yaparım acaba? Benim için tek mutluluk olan 'şiir yazmak', mutsuzluk olan 'şiir yazmamak'a dönüşür ki hemen hemen okumaktan başka olumlu bir şey yapmam, yapamam. Sait Faik'ın Ne desem yalan gibiydi sözüne uygun bir yaşam tutturmaktan başkaca bir seçeneğim kalmaz. Sinemayı severim. Eskiden iyi bir tiyatro seyircisiydim. Şimdilerde ise iyi bir tiyatro okuruyum. Operaya, baleye bir türlü ısınamadım. Sanırım bir eğitim sorunu bu. Söz sanatları dışında en çok sevdiğim sanat dalı resimdir. Yukarıda benim için tek mutluluk şiir yazmaktır" dedim. Oysa bir şiirin verdiği mutluluk olsa olsa bir gün sürer. Olsun. Belki de bütün mutlulukların toplamı bu kadarcıktır.


Yavrum, ben biraz eski adamım, yani takvimin adamı değilim. Ben komedinin komedi olduğuna, şiirin şiir, hikayenin hikaye olduğuna, nev'ilerin aralarında bir silsile bulunduğuna inanırım. Şiir benim için bir iç-alem nizamıdır... Yıl 1955. Tanpınar 54 yaşında. Sanata bakışını anlatıyor. - Bilmiyorum, belki söylemişimdir. Her halde şiirin bir yığın tarifi yapılabileceğinden çok bahsettim. Fakat, bu kadar inceliğe gitmeye lüzum var mı? Onu Moliere'in felsefe hocasının yaptığı gibi nesirden ayırmak kafidir zannederim. Belki, ufak bir çizgi daha ilave edebiliriz: Nesirde söylenmesi imkanı olmayan, yahut söylenmesi için nesrin rahatlığına muhtaç olmayan şeylerin sanatı da diyebiliriz. Herhalde, benim için evvela bu tarafından ayrılır. İyi bir şiir nesirde daima eksik, az tatmin edici ve hatta lüzumsuz ve bozulmuş şeklini arar görünür, Homeros'da kendi vücudunu arayan Ahileus gibi... Bu, dilin içinde insanı bütünüyle aramaktır. Dilin çığlık, şekil ve nağme oluşu... Bunları nesre tek başlarına nakledin, ortaya tahammül edilmeyecek bir şey çıkar. Çünkü nesir, düşüncenin ta kendisidir. Şiir ise kendi şeklinin peşindedir. O, dolayısiyla konuşur. Şüphesiz bunun aksi olan eserlerde vardır. Hem de çok büyüklerinden. Fakat onlar da eninde sonunda, sadece dilin imkanlarından gelen güzelliği veren o saf taraflarına, yani 15 mısraya iner. Asıl hava onların etrafında teşekkül eder. Halk bunları seçer. Eski destanları böyle ayıkladı. - konuşturarak... Bütün şekiller gibi varlıklarıyla konuşur. - Tabii, ben şiirin kendisinden bahsediyorum. Bugünün veya takvimdeki herhangi bir tarihin anlayışından bahsetmiyorum. Ona baksanız her devrin şiir anlayışı var. Seyid Vehbi zamanında şiir nükte, cinaslı söz, mazmun, yahut aruzun çuvalına alelacele tıkılmış söz sanılırdı. Ama, şiir diye insanlığın tanıdığı, seçtiği, ayırdığı ve unutmadığı bir şey de var dünyada... O, duruyor, gelişiyor, daima kendi eşi olan soyunu yaratıyor. Ve bu şiirin de her dile göre kaideleri ve hususiyetleri var. Mevcut olması için onları arıyor ve istiyor. Şiir dilin çiçeğidir. Şu halde, siz kafiyeye, vezne. hatta şekle bir zaruret gibi bakıyorsunuz. - Onlar oyunun şartlarıdır. Yani işin içinde ve esasında mevcut şeyler. Hiç oyun oynayan çocuklan seyretmediniz mi? Nasıl kaidelere riayet için kıyamet koparırlar. Kardeşim olmadı... diye birbirlerini yerler. Aksi takdirde kendilerini veremezler işe de onun için. Çünkü oyun oynadıklarını bilirler. Onun ciddiyetine inanmak, o zahmete katlanmak için gizli mukaveleye riayet ederler. Sanat da oyun gibi içtimai bir mukaveledir. - ayrı ayrı bulmak, ayırmak, birbiriyle kaynaştırmak lazım. birbirleriyle karşılaşır, gelişir. Nihayet son mısra, büyük, zannı veren o son işaret veya çığlık. Bu başlama, bu yürüyüş, Bugünkü telakkinin, bu musikiye benzer, onun aynı olan şeyleri, hatta basit ahenk endişesini bile reddettiği söyleniyor. - Halbuki tamamiyle onun peşinde... Bütün sanatlar musikinin peşinde. Ve hatta bu yüzden tabiatlarını inkara kadar gidiyorlar. Fakat bugün bizi bu kadar meşgul etmeli mi?.. Yanlış söyledim tabii... Demek istediğim şu: Bizim bugün dediğimiz şey sadece bir estetik iddiası değil ki.. Bir devir, bir cemiyet gibidir, onun bir yığın tarafları vardır. Ben nazım şekillerini yıkarak muasır olmaya çalışan yüzlerce şair bilirim ki, eskinin eskisidir. Vasıf gibi şaka ile, zarafetle şiir yazarlar. Kelime üstünde oynarlar. Biz bugünü başka yerde, yani kendisinde ararsak daha iyi olur. İçimizde demek istedim. İnsanın huzursuzluğunda. Bununla şiirin behemehal bir şekil meselesi olması icab ettiğini de söylemiyorum. Kendi inandığımı söylüyorum. Zaten cins şairler yavaş yavaş bu şekli kendiliğinden bulmaya başlıyorlar. Ona ister istemez gidiyorlar. Onu yaratıyorlar. - Bugünkü insanın huzursuzluğunu kastediyorum. O, kendisini evinde hissetmemekten gelen yadırgama, o ifade ihtiyacı, yaptıklarından şüphe... Hülasa çivilerin yerinden oynamış olmasını kastettim. Asıl bugünü veren şey bu huzursuzluk, tatminsizlik değil mi? Kelimelere hatta dile inanmamak, her an köklere doğru gitmek, her an kendisini evirip çevirmek, sökmek, tekrar takmak... Hatta artık takamıyoruz da.. Dağınık unsurlarımızın karşısında çırpınıp duruyoruz, yahut onları orada bırakıp kaçıyoruz. Sizin hikayenizdeki Abdullah efendi gibi. Hani kendi zerrelerini toplar. - Evet, kendi zerrelerini toplar. Ama Abdullah Efendi 1935'de yazıldı. Bugün yazılsaydı onu da yapmazdı. Belki de bu şekilleri yıkmaya bu kadar ısrarla çalınmamızda bunun da tesiri var. Sonra devrimizin münevverinde başlayan o garip hastalık. Behemehal kendisinin dışına çıkmak, kalabalığa karışmak, beklenmezi bulmak ihtiyacı... Hakikatte bugünün entellektüeli çok güç bir iş yüklendi. Kendisini lüzumundan fazla sorumlu addediyor. Durmadan itham ediyor, durmadan bırakıyor. Hani masallardaki gibi: Ormanın etrafına bir ip sarıp taşımaya çalışan kahramanlar gibi bütün hayatı yüklenmeye çalışıyor. Beni İsrail'in İsa'dan evvelki devrine benzedik. Her köşede bir saat evvel giydiği paçavralarının içinde dövünen bir peygamber var. Şüphe peygamberi, iman peygamberi, vazgeçme peygamberi... Hıristiyanlıktan, hatta İslav mistiğinden geçmiş, Hıristiyanlıktan gelen bir nefs ithamı. Ben hastayım, binaenaleyh varım. Halbuki Descartes, yani Avrupa, düşünüyorum, binaenaleyh varım, diyordu. Ve adı konmamış şeylerin peşinde değildi. Böyle bir şeye rastladı mı Latince lügatini açar, bir ad bulurdu. Bir ad ki, tarifin ta kendisi olurdu. Bakın, demin benden şiirin tarifini sordunuz. Şiirin, sanatın tarifi kendi adlarındadır. Kelimeler köklerine indikçe eşyayı ve insanı verirler. Evet, Avrupa diyordum. Avrupa zaruretlere isyan etmez, onları tanıdıkça yeneceğine inanırdı. Avrupa... O, hiç Şark değildir. - Bittabi bunun bir kısmı da taklit. Bir hastalığı bütün araziyle taklit. Farkında olarak veya olmayarak. Netice ne oluyor? Ya insan tek haneli bir rakama iniyor, yahut dağılıyor. Ama, neticenin böyle olması vakıanın varlığından bizi şüphe ettiremez, değil mi? Ne de hazzından. Çünkü bir kısmını kendimiz icad etsek bile karışığın, elle tutulmazın, inkarın, kendini dönülmez yollarda, karışık rüzgarların elinde hırpalanır görmenin, nev'inin yeganesi tecrübelerin adamı hissetmenin de bir hazzı vardır. Asrımız ki, dışından bakınca büyük fikirlere, inançlara inince o kadar sosyal görünür, bu meselede bütün tarih boyunca görülmemiş kadar ferdiyetçidir. Ne yazık ki, sanat sosyaldir ve toplum akıldır, nizamdır, devam zinciridir. Bunları söylerken insan, yalnız huzur içinde, sabit kıymetlerle iş görür, demiyorum. O cinsten bir huzur ölümün ta kendisidir. Hatta daha beterdir. İnsan değişmezse çürür. İnsanlık değişir. Nesilden nesle daima değişir. Fakat meseleleri müsbet almak şartıyla. Bu Dionysos ile Apollon'un karşılaşmasıdır. Toprak elbet besler, fakat yalnız kökü besler tohumu çürütür, o kadar. Üzüm ve buğday ise güneşin altında olur. İşte onun için sanatta şekilciyim, yani kendimle mücadeledeyim. Huzur romanını yazdığınız ne kadar belli. - eski masalları iyi okumakta. Titan ve ifrit her zaman vardır. - Dikkat... İnsan dikkatidir. Dikkati nisbetinde büyüktür, kuvvetlidir. Çünkü dikkat bize, eşyanın ve kendimizin kapılarını açar. Rilke ne güzel söyler. Ağaç şiiri mi yazacaksın, der. Aylarca ağaca bak, nizamını içine naklet. O sende, kulaklarında ve gözlerinde kurulsun, der. Hayır, bu son kısmı orada söylemez. O son sonelerdedir. Ne şair ama... Tercümeden okuduğum halde -Almanca bilmem- hayranım. Bakın burada da bu meseleye dönebiliriz. Hiç de aslının güzelliğine erişmeyen tercümelerle bir şair nasıl sevilir? Düşüncesi için mi? Elbette ki, hayır! Seviyorum, seviyoruz, çünkü Rilke, cins şair olarak düşüncesini, kendisinin olan bir tekniğin emrine vermek suretiyle o kadar değiştirmiş ki!.. Anlıyor musunuz, şekil, ruhu ve muhtevayı öyle benimsemiş ki. kendisi dağıldığı halde yine de bir şey kalmış. Yani şekil, ruhu yaratmış. Canım öyle değil mi!.. Biz şeklimizle mevcut değil miyiz? Şeklimizle yani vücudumuzla... Bütün kabiliyetlerimiz vücudumuzdan gelmez mi? - Zeytin ve inciri de koyabilirdim. Çünkü Akdenizliyim. Biz Akdeniz insanıyız. Türk kültürü Akdenizlidir. Eski medeniyetimizin modalarına mukavemeti, onlarla mücadelesi de buradan gelir. Biz esersizlikten şikayet ederiz. Nasıl eser olsun ki, bu modaları bugün taklide rağmen benimsememiş, gizliden gizliye ona isyan etmiş. Ve sonunda işi şakaya ve tam oyuna götürmüş. Evet, Akdenizliyiz. Yahya Kemal'i biraz da bunun için severim. Bu hakikati bulduğu için. Camus'den çok evvel, dediği ve ondan evvel, çok gençken Çamlar Altında Musahabeleri yazdığı için. Nedim'e Tahmisinde de bunu ayırır. - Adalar Denizi'nde bir dolaşın, anlarsınız. Ben 1920'de Antalya'ya denizden gittim. Hem 10 gün sürdü bu yolculuk. Vapurla gittik ama, bir yığın iş çıktı. Bekledik, yavaş yürüdük. O zaman çok cahildim. Fakat kör değildim tabii, gördüm. O güneş altındaki vuzuhu gördüm. Ne hacet, İstanbul, bütün sahillerimiz böyle. Ve her adanın ta uzaklardan çıkışı, bütün kenarlarıyla büyüyüşü, o şaşırtıcı nisbetler ve renkler... İnsan ister istemez, her şeyi kendi zihninden ve elinden çıkmış gibi kabul ediyordu. Her şey insandı, insana dönüyordu. Herşey, herşey sanki akıldı. Ve tabii, çıplak ve güzel vücuttu. Herşey insana, sen ve yalnız sen varsın, diyordu. Yalnız senin düşüncenin ve vücudunun nizamı var, diyordu. Benimle adamakıllı kavga etmek istiyorsunuz galiba! Bazan realitenin dışında veya üstünde gibisiniz. - Anlaşılıyor, benimle adamakıllı kavga etmek istiyorsunuz. Tabii bu demek değil ki trajedi Racine gibi yazılır. Hayır, bu gülünç olur. Trajedi bugün belki de yazılmaz. Yazılırsa az çok Giraudoux gibi yazılır, veya Gide gibi yazılır. Yani kaidelerine, şartlarına riayet etmek şartıyla. fakat yeniden yazılır. Daha doğrusu hiç kimse gibi yazılmaz. Yalnız insan talihinin büyüklüğünü vermek için yazılır. Onun şartı budur. Avrupa'dan bahsederken Şark değildir, dediniz.. Halbuki siz Şark'ı sevdiğinizi pek inkar edemezsiniz. - Elbette severim. Evvela tarihimle bağlıyım, sonra ondan ayrıldığım tek meselem olduğu için severim. Bazen bir zenginliği, bazen alıştığım bir hastalığı sever gibi severim. Yalnız bir noktayı unutmayalım: Bu sevgi bizim için bir nevi evvel yaşanmış hayattan kalma sevgidir. Yani artık Avrupalı olduğum için severim. Yani tefsir ederek severim. Bunda da bir fevkaladelik yok. Her nesil mazinin tefsirini yapar. Sevmek, daima hususi bir bakış tarzıdır. Yahya Kemal'de mazi hasreti var, diyorlar. - Süleyman Nazif'ten gelme bir söz. Bir de Ziya Gökalp'ten. Fakat tabii yanlış, Bilakis yarının hasreti var. Deniz Türküsünü okumadınız mı? Biz o zamana kadar milletinin mazisini bilen edebiyatçıya rastlamadık da onun için. Avrupa'da büyük sanatkarlar az çok bir kültür erüdisidirler. Bizde... Bugünün en modern adamını açın, adım başında tarihten size bahseder. Hatta sol tanınanlar bile. Çünkü tarih, şahsiyetin ta kendisidir. Aragon'u okuyun. Fransa tarihinden çıkar mısınız, görün. Malraux'yu gördünüz. Asrın en büyük sanat tarihini yazdı. Dedim ya, tarih, şahsiyetin kendisi, hiç olmazsa, kaynağıdır. Onsuz insan teşekkül edemez. Öyle bir yalnızlığa düşer ki konuşmak bile imkansızlaşır. Onun için nesiller ve fertler daima mazi ile meşguldürler. Daima tarihin karşısında vaziyetlerini tayin ederler. Sabahaddin Eyüboğlu'nun Yeni Ufuklarda bu bahse dair güzel bir yazısı çıktı. Başka türlü nasıl olur canım? Ben tek başıma yaşayabilir miyim? Ben bir oluşun parçası, yarın ortaya geçecek son halkasıyım. Zinciri tanımazsam olur mu? Yahya Kemal'deki tarih de bu. Yalnız o ayrıca tarihçidir de. Ve galiba en iyi tarihçimiz. Fakat herşeyden evvel realisttir. İlk büyük realistimiz bence odur. Yani içimizde hayata aldanmadan bakan tek adam. Onun için ütopya kurmaz. Aldanan insan korkunç bir şeydir Çünkü etrafını aldatır, yıkar. Mazi daüssılası ve Yahya Kemal... Bu bir dost şakasıdır. Biraz da gelenekte mevcut olmayan bir şeye, rüya adamı ve derbeder sanılan şairin ağzında hakiki bilgiye rastgelmekten doğan bir şaka. Ha, şu var. O kendi hislerini ve aktüalitelerimizi zaman zaman maziye nakletti. Ama, bunun için mazide yaşıyor, demek Des Fetes Galantes'ı yazdığı için Verlaine'i asrında yaşamamakla ilham etmek olur. Halbuki Verlaine, devrinin ve bugünün bütün bir tarafıdır... Yahya Kemal şiirimizde bir devam zinciri kurulmasını istedi. Bu da tabii hakkıydı. Hatta tarihi rolüydü. Bugünkü gençler bunu başka şekilde folklora giderek yapmak istiyor. - Tabii... Hem çok. Cesaretlerine, ısrarlarına bayılıyorum. Onlarla konuşurken onların yaşındaki zamanımı hatırlıyorum. İcabında üstünde oturduğum kahve sandalyelerini silah gibi kullandığım zamanları. Kahveciler bundan epeyce şikayetçiydi. Ama ben ahmaklığa kızardım, yani kapalılığa. Galiba gabavet denen şey beni daima çıldırttı. Gabi adam ne kolay haksızlık yapar! O, bütün insanlığa hakaret gibi bir şeydir. Bir de hiç bir zaman sanatın üstünde bir şey görmezdim Onun başka şeylerin emrinde olmasını istemezdim. Hatta hayatımın bile sanata fazla girmesini istemezdim. Hala da öyleyimdir. Şair her şeyini şiirde ve sanatta bulmalı. Giderse sanattan onlara gitmeli. Muzalar Tanrı kızlarıdır, esarete gelmezler. Değişirler. Allahısmarladık bile demeden giderler. Haberiniz dahi olmaz gittiklerinden. Bektaşi dedesini yakmışlar, bir de bakmışlar ki, ateşin içinde yalnız tacı ile hırkası kalmış. Onun gibi bir şey. Elinizde sadece iyi niyetleriniz kalır Ama insan mesuldür demiştiniz. Hatta sık sık söylersiniz. - İnsan herşeyden evvel mesuliyet duygusudur. Evet. Ama bu mani değil ki. İnsan, insan talibinden mesuldür. Fakat şair, şiirinden de mesuldür. Zaten iyi şair bunu kendiliğinden halleder. Sembollerini, dünyasını öyle kurar ki şiirinde, bütünlüğü ile kendiliğinden oraya geçer Baudelaire, Rilke, Valery, Verlaine. Yahya Kemal öyle değil miydi? - Sanat eserinde, sanat kaygusundan başka bir endişe olmamalı. Ama bu meselesiz olmak demek değil. İnsan, kendi meseleleridir. Ben herhangi bir davanın açıkça müdafaasını yapan eserden hoşlanmam. İnsanı bütünü ile alan ve arasından meseleleri veren eseri tercih ederim. - Şiirde mısra mısra... Zannederim ki, bu en iyi şekildir, fakat nesri bozuyor. Yani cümle cümle yazıyorum. Binaenaleyh bazan terkibin bütünlüğü kayboluyor. Daima develope ederek çalışırım. Cümle çok defa sahile, sahife forma olur. Çok tashih yaparım. Kökünden değiştiririm. Daha ister misiniz? Alıştığım kalem, alıştığım kağıt, masamın oturduğum köşesi, yalnızlık, hülasa bir yığın itiyadlarım ve tiryakiliklerim vardır. Kendime karşı daha hür olarak çalışmayı isterdim.


Kendimden söz etmek, hele kendim üzerine yazmak, 'kendi'lerimden birini yazıyla anlatmak pek güç, pek tatsız bir iş gibi görünür bana. Kendimi zorluyorum. Sorularınızı yanıtlamak, olsa olsa, kendimi nasıl göstermek istediğimi gösterecektir, ancak o bakımdan anlam taşıyacaktır. Yıl 1982, Bilge Karasu 52 yaşında. Günlük yaşamını, çalışma alışkanlıklarını anlatıyor. Bir yapıntı yazarının kendinden söz ederken yapıntıya ne ölçüde başvuracağı, sorun olmasa gerek: Yapıntıdan istediği kadar kaçınsın, gene yapıntının orta yerine gelip yerleşecektir! Ama herhangi bir insanın kendini nasıl görüp tasarladığı, bu görüp tasarladığı 'kendini' başkalarına nasıl gösterip tasarlatmak istediği ilginç olabilir. Kendimden söz etmek, hele kendim üzerine yazmak, 'kendi'lerimden birini yazıyla anlatmak pek güç, pek tatsız bir iş gibi görünür bana. Kendimi zorluyorum. Yukarıda dediğim gibi, sorularınızı yanıtlamak, olsa olsa, kendimi nasıl göstermek istediğimi gösterecektir, ancak o bakımdan anlam taşıyacaktır. Çocukluğumda, yılın ilk günü annem tembellik etme sakın, ders çalış, yaramazlık etme, kimseyi kızdırma, derdi; yoksa bütün yıl tembellik, yaramazlık edersin... O günlerden kalma bir duyguyla, kimi yılın ilk gününü 'aman bir şeyler yazayım, bir şeyler okuyayım, eşe dosta birkaç mektup atayım, diyerek geçirdiğim oluyor. O sırada aynaya bakarsam, ağzımın köşesinde çarpık bir gülümseme de göreceğim bilirim. Çocukken inanılanın tadını insan bir daha bulamıyor... Bu çeşit özet-günler, her şeyin bir parçacık yapıldığı günler, sizin 24 saate ilişkin sorunuzun iyi bir yanıtı olurdu ya, hangi gün hangi güne benzer ki? Yıl 1982, Bilge Karasu 52 yaşında. Günlük yaşamını, çalışma alışkanlıklarını anlatıyor. Yazmak, okumak en temel işlerim; öyle düşündüm hep, buna inanarak geldim bugüne. Ama bu temel işleri, aksatmadan yapabiliyor muyum? Her gün, belli saatlerde? Ne gezer! Uykuya önem veririm, genellikle uykumu alamadan kalkarım. Sağlığa önem veririm, sağlığım bozukçadır. Kısacası. Uyku saatleri birbirine benzer ya az çok, uyanıklık saatleri pek değişik olur. Hangi 24 saatten söz etmeli? Hem 24 saatlerin kaç tanesi 24 saat sürer, diyelim, bir yıl içinde? Eksik güdük, neredeyse boş görünen işlerin yapıldığı günler çok; çeşitli işlerin yapılabildiği, akşam olunca bugün de harcandı gitti dedirmeyen günler ne kadar az! İşe giderim, işten dönerim, evin çeşitli gündelik işlerine koşmak, bakmak gerekir ; bir yerlere gitmek, birilerini görmek gerekir; sokaklarda, evlerde insanlara yaklaşmak gerekir ; dostluklar, seviler, değişik günlerimizi değişik ölçülerde dolduran işler ya da ilişkiler, insanı, bir bakıma, çalışmaktan alıkoyuyor. Ama bunlarsız 'çalışmanın ne anlamı olabilir ki? Bunları öne sürüp kendi kendimizi aldatarak çalışmaktan kaçmamamız yeter. Yapmak istediğimden kaçmak nedir, bilirim. Kendimi aldatmamağı da öğrendim ama istediğini gerçekleştirmek için dünyanın tümünü bir araç diye görebilenler var. Onlardan olamadım. Uzun sözün kısası. 24 saatlerle düşünemiyorum. Hiç yazı yazmadığım günler var, 10 saat durmadan çalıştığım günler var. Birkaç, birçok 24 saatlik birimler düşünmek bana daha uygun görünüyor. Oysa, her gün, düzenli çalışma nedir, küçücükken öğrendim, yararını da çok iyi biliyorum. En kötü günlerde, gazete ile yetinir, 'doldurma' işler görmekle kalırım. Kitap okumadığım gün pek pek azdır. Yazı yazmadığım, yazamadığım günler, kitaptan burnumu kaldırmam. Yerimden kalkmadan 70-80 sayfa okurum. Ama ister yazdığımı beğendiğimden, ister ne yazacağımı bilemez duruma düştüğümden, yazı yazarken sık sık ayağa fırlar, gezer, bir şeyler kurcalar, bir şeyler gever, kemirir, çay içer, gene otururum. Bu çeşit 'havalandırma'lar, özellikle çalışmanın başlarında, bir de sonuna doğru, sıkça görülür. Son sayfayı ise, genellikle, yerimden kalkmaksızın yazdığımı rahatlıkla söyleyebilirim. Ondan sonrası da, benim 24 saatlerimin dışında kalır. - okuyucu-01 liked this - edebiyatsoylesileri posted this


Kurtuluş Savaşı yıllarının güçlü kadın kahramanı Halide Edip, 1955'te eşi Adnan Adıvar'ın ölümü üzerine sarsılmış, ardından gelen ağır sağlık sorunları nedeniyle hayatının son dokuz yılında yalnız ve zor günler yaşamıştı. 1958'de kapısını çalan gazeteciye açık sözlü yaklaşımla Türkçem de İngilizcem de çarpıktır, kaideye uymaz diyor. Kadın kahramanlarını kendisi gibi güçlü kurguladığını anlatıyor. -Ah, dedi, son zamanlarda kimseleri kabul etmiyor! - Sebep? - Sebep yaşlılık; üstelik epeydir hasta da... Kalbinden rahatsız... Ama sizin gelişinizi haber vereyim... Eskiden beri tanıdığınıza göre, belki birkaç dakika sizinle görüşmek ister... Şu odaya buyurup biraz bekleyin, dedi. - Önümüzdeki dersten sonra da gel, devam edelim. Mevzu beni de çok ilgilendiriyor, dedi... - Buyrun, sizi merdiven başında bekliyor; yalnız lütfen az konuşturun da fazla yorulmasın; ne zamandır kimse ile görüşmüyordu, dedi... - Evladım, hasta olduğum için fazla konuşamayacağım, doktorlar menettiler; onun için de kusura bakmayın, dedikten sonra çalışma odasını göstererek ilave etti: - Gel şurada biraz görüşelim; belki yalnızlığımı unutmak bana da iyi gelir. - Bu kitap üzerine, dedi, 15 sene kadar çalıştım. Amerikan Tesiri kısmı hariç, eser daha önce İngiltere'de basıldı. - Bu kitapta: Halide Edip'in idam ilamı pek mudildir ve muhayyile mahsulü olan çok garip hücumlarla doludur diyorsunuz. Neden idama mahkum olmuştunuz? - O kitapta böyle mi yazmışım? Demek o müthiş hafızası bu kadar zayıflamıştı!?.... Okumasını yeni bitirdiğim ve ziyaretine giderken çantama koyduğum bu eserinin 128. sayfasını açarak. - Evet, dedim, işte burada öyle yazıyor. - Ha şimdi hatırladım, dedi, padişaha karşı geldim diye... Zaten aynı listede Atatürk'ün de adı da vardı. - Milli Mücadelede, başkanlığını yaptığınız "Tetkik-i Mezalim'' heyetinin gayesi ne idi? - Yapılan zarar ve ziyanı bir rapor halinde İsmet İnönü'ye bildirmek... O da mı, bu eserimde yazılıydı? - Evet, ayrıca aynı kitabınızın 184. sayfasında Abdülhamit, devrindeki bir kadın gazeteciden bahsediyorsunuz. Acaba o gazeteci kimdi? - Benden önce Üsküdar Amerikan Koleji'nde okuyan o kadının galiba ismi İsmet'ti. - Milliyet gazetesinde tefrika edilen "Kerim Usta'nın Oğlu adlı romanınız, önceki eserlerinizle kıyaslanınca hayli farklı kalıyor. Sizde teknik, romana başladığınızdan bu yana hep kuvvetlidir. Fakat, bu eserinizin son bölümünde teknik aksıyor gibi geldi bana; sanki o bölüm özet olarak bırakılmış gibi!. Bunun sebebi ne acaba? İsteyerek mi öyle yaptınız? - Hayır, yazılışı öyle. Bunu bir teknik hata olarak öğrencilerinize anlatabilirsiniz. Bilmem benden bir şeyler okutuyor musunuz?... Geçenlerde, Galatasaray Lisesi'nde bir edebiyat hocası, benim hayatım ve sanatım üzerine bir vazife vermiş yeğenime. - Yusuf Ilgın'a mı? - Evet, ona; fakat adını nereden biliyorsunuz yeğenimin? - Çünkü Yusuf'a o ödevi ben vermiştim de!... - Ben, dedi, yalnız derslerimi çok sevdiğini bilirdim... Demek eserlerimi ve sanatımı da seviyorsun? Yeğenim derste benden bazı parçalar okuttuğunu da söyledi... Ama o vazifeyi hazırlayıncaya kadar da canımı çıkarttı... Durup dinlenmeden soru üstüne soru sıraladı. Üstelik çoğu da çok eski şeylerle ilgili... Ben onların bir kısmını unutmuştum bile!... Ne afacan, ama ne zeki çocuktur, öyle değil mi? - Okulda zeki, ama afacan değil; hem hocası hem de müdür muavini olarak kendisinden çok memnunum... Onu, yıllar önce İnönü'lerin Maltepe'deki evinin yanında bir rastlantı sonucu tanımıştım. Bisikletiyle deniz kıyısına gelip eşimle birlikte olduğumuz yerin hemen yanına oturmuş; bize çevre ile ilgili çok güzel bilgiler vermişti... O küçücük çocuğun, büyük adam gibi akıllı uslu konuşması; ayrca terbiyesi, nezaketi dikkatimizi çektiğinden, ayrılırken kendisine, içimden gelerek: "İnşallah bir gün öğrencim olursun! demiştim... Ve tuhaf bir rastlantıyla yıllar sonra okulum değişti ve Yusuf benim öğrencim oldu. Demek o sırada hacet kapısı açıkmış!... Fakat işin daha da tuhafı, geçen yıllar beni de çok değiştirmiş olacak ki bir gün derse kaldırdığım dal gibi narin, munis bakışlı öğrencinin Yusuf olduğunu birden anladığım halde o benim yıllar önce rastladığı genç hoca olduğumu hemen hatırlayamadı; dersin sonunda: Babanızın rahatsızlığı nasıl oldu yavrum? diye sorduğumda, ancak kafasındaki tereddüt giderek beni daha önce nerede görmüş olduğunu büyük bir şaşkınlıkla hatırlayabildi!... Ve bu rastlantıya benim kadar o da şaşırdı!... - Evet, bütün bunları bana büyük bir heyecanla anlattı. Sonra da o vazifesini, kılı kırk yararak yanımda hazırladı. - Onun için de çok güzel, çok başarılı olmuştu. - Hayır, fakat bunu birçokları böyle sanırlar. İla da Yakup Kadri bile Handan'ı otobiyografim zannetmiştir. Halbuki hiç alakası yoktur... Gayet tabii hakiki romancı kahramanlarına kendisinden bir şeyler katar... Ah bu romanım da ne berbattır. Bir de üstelik Almancaya çevirdiler. -Yine önce Sinekli Bakkal'dan başlamak gerekir. Bunun ilk ismi Shodow Play / Gölge Oyunu idi. İngiltere'deki tabi bu ismi beğenmeyip değiştirdi. Daha sonra eser 13 dile tercüme edildi. Fransızcaya karı koca Cohenler çevirdi. Ve eser Türkçedeki Sinekli Bakkal karşılığı olan La Rue de l'Epicerie au Mouche" ismini koydular. Zaten daha evvel mektuplaşırdık Esere asıl ismini verirlerse telif hakkı almayacağımı bildirdim Onlar da kabul ettiler. Şunu itiraf edeyim ki mistik olan Cohen eserimdeki Mevlevi şeyhini benden daha iyi anlayıp anlatmış Buna çok memnun oldum. Sonra Ateşten Gömlek, Arapçaya ve İngilizceye çevrildi. - Kenan Çobanları adlı eserinizin opera olarak oynayışı doğru mu? - Evet, Vedii Sabra isimli bir Arap besteledi. Beyrut'ta oynandı... O sırada Beyrut'ta bulunuyordum. Mızıkasından kulağım şişmişti... Sonra bir defa da İstanbul'da, Kolej'de oynandı. - Sizce Amerikan Koleji'nde okuyuşunuz ve İngilizce bilişiniz, eserleriniz üzerinde derin etkiler bıraktı mı? - Hayır, yalnız ben Amerikan mektebine gitmeden de İngilizce biliyordum. Evde mürebbiyem vardı. - Hazırlayıp da yayınladığınız yeni eserleriniz var mı? - Hazırladığım yok, fakat kafamda tasarladığım iki üç eser var. Sıhhate yeniden kavuşursam onlar üzerinde çalışacağım. - Yok, dedi, daha yeni geldiniz; hem görüyorsunuz ki hiç yorulmadım. Gerçekten de konuştukça açılmış, merdiven başında gördüğüm Halide Edip'le şimdiki arasında, lehine hayli fark olmuştu... Adeta yeniden canlanmış, dinçleşmiş gibiydi... Belki de yorulmadığını göstermek için, hemen yeni bir konu açtı. - Sözünü bitirince sordum: - Recep hangi eserimdeydi? - Tatarcık'ta. - Ha evet öyle olacak... Eserlerimde her yönden beğendiğim kahraman hatırlamıyorum. Ben bazen ya devri ya şahsın psikolojisini alırım. Yazarken de bir çarpık yazarım. Türkçem de çarpıktır, İngilizce yazılarım da çarpıktır; kaideye uymaz. (Halide Edip'in 1908'de Tanin'de çıkan yazılarını Tevfik Fikret'in uzun uzun düzelttiğini, bu çarpıldıkları" gidermeye çalıştığını, Türkoloji'de okurken Ahmet Hamdi Tanpınar Hocamız uzun uzun anlatmıştı!...) - Başka romancılarımızın eserlerinde en beğendiğiniz kadın ve erkek kahramanlar? -Vaktiyle yerli romanlar okumuştum, fakat şimdi isim söyleyemem. - Sanırım, en benimsediğiniz ve idealleştirdiğiniz tipler, Balkan Savaşı sırasında yazmış olduğunuz Yeni Turan'ın erkek kahramanı Kaya ile kadın kahramanı Ayşe... Bilmem yanılıyor muyum? - Evet onları ben de severim. - Balkan Savaşı'ndan sonra yazmış olduğunuz bütün romanlarınızda yer yer Türkçülük ve milliyetçilik anlayışı yoğun olarak yer aldığı gibi kadın kahramanlar da hep ön planda gelmekte, hatta kendi hayatınızdan da yer yer izler taşımaktadır... Bu konuda neler söylemek istersiniz? - Milli Mücadele'yi içinden yaşayışım, bana çok şey öğretti. Bu da eserlerime yansıdı... Romanlarımdaki güçlü kadınlar gelince, toplum hayatında kadının karşılaştığı güçlükler bunlarla başa çıkmak için verdiği mücadele vardır... Tıpkı kendi hayatımda olduğu gibi... Ben de kadere rıza göstermedim Salih Zeki, üstüme başka bir kadın getirince, iki çocuğum olmasına rağmen, hemen onu bırakıp kendime yepyeni bir hayat kurdum... Elbette hayatımdan bazı pasajlar, ister istemez romanlarıma da aksetmiştir. - Handan, Seviye Talip. Kalp Ağrısı, Zeyno'nun Oğlu, Son Eseri ve Mev'ud Hüküm gibi bir küme oluşturan ilk romanlarınızda idealleştirilen kadın kahramanların kendi koşulları ve çevreleriyle mücadeleleri anlatılmasına karşılık; ikinci öbekte yer alan Ateşten Gömlek ve Vurun Kahpe'ye gibi eserlerinizde, o dönemin toplumsal çevresi tarafından pek de olağan olarak kabul edilmeyecek bazı kadın kahramanlar canlandırılıyor. İlk romanlarınızdaki aşk ve ihtiras bu romanlarınızda, yerlerini memleket sorunlarına bırakıyor... Üçüncü öbek sayılabilecek başta Sinekli Bakkal olmak üzere Tatarcık, Sonsuz Panayır, Döner Ayna ve Akile Hanım Sokağı gibi romanlarınızda, toplumsal sorunlara bağlı kalınarak, yine kadın kahramanlar ön plana çıkarak, içinde yaşadığı toplumdan birtakım mahalli renkler, gelenek göreneklerle bütünleşiyor... Ve genel olarak da eserlerinizde ya geri planda ya da doğrudan doğru bir Doğu-Batı çatışması hep sürüp gidiyor. - Elbette sürüp gidiyor; çünkü hala bir sonuca ulaşmış değil... Bu mevzu, benim kafamı uzun yıllar önce işgal etmeye başlamış; bunun neticesi olarak da Türkiye'de Şark-Garp ve Amerikan Tesirleri adlı eserim kaleme alınmıştır. - Bazı yerlerde, dedim, doğum yılınız 1883, bazı yerlerde 1884 olarak yazıldı... Acaba hangisi doğru? Öğrencilere hayatınızdan bahsederken insan tereddüde düşüyor. _ Doğrusunu isterseniz doğum yılımı ben de bilmiyorum. Çünkü üç-dört tane nüfus kağıdım var. Hepsinde de tevellüdüm değişik. Sebebine gelince: Amerikan Koleji'ne girmek isteyince yaşım küçük gelmiş. Babam iki yaş büyütmüş... Öylece mektebe kabul edilmişim. Ama herhalde doğruya en yakını 1884 olsa gerek. - Sonra Kolej'den uzaklaştırıldınız doğru mu? - Evet, babam sarayda vazife gördüğü halde, padişahın irade-i seniyesi" ile Türk kızlarının yabancı mekteplerde okutulması doğru bulunmadığı için mektepten uzaklaştırıldım. Fakat sonra 13-14 yaşında tekrar girdim. Ve 1901 yılında bitirdim. - 1901 yılında mektebi bitirir bitirmez, vakanslarda bana zayıf olduğum için matematik dersleri veren babamın arkadaşı Salih Zeki ile evlendim. Dokuz yıl birlikte yaşadık. Ondan iki oğlum oldu... Bakın Salih Zeki'den ayrılışım tuhaf olmuştur. O, benim üstüme başka kadın aldı!... Ben, taaddüd-i zevcat'a tahammül edebilecek mizaçta bir kadın değildim. Hemen ayrılmak istedim... İyi ki üstüme evlenmiş!... - Niye? - Çünkü, benden sonraki karısından iki tane kıymetli oğlu oldu. Allah ona rahmet eylesin... Oğulları, ara sıra ziyaretime gelirler... Sonra, 1917'de Abdülhak Adnan'la evlendim. Bilmem kendisini tanımış mıydınız? - Evet, İslam Ansiklopedisi'nde başkan olduğundan, ders çalışmaya gittiğim Türkiyat Enstitüsü'nde sık sık karşılaşırdık... Yazık ki artık o incelikte, o zarafette ve o kültürdeki insanlarımız parmakla sayılacak kadar azaldı. Kendisine bir şey sorduğum zaman hemen yanıma oturur, aramızdaki büyük yaş ve bilgi farkını unutturmaya çalışarak tatlı tatlı öyle bir anlatışı vardı ki hala gözlerimin önünde. . - Haklısın. Hele onun kaybı, benim için en büyük üzüntü oldu; hayatta yapayalnız kaldım. Meğer o benim her şeyimmiş. Sonra söz Milli Mücadeleden açıldı. Nasıl eşi Abdülhak Adnan'la Anadolu'ya kaçtıklarını, orada nasıl çalıştıklarım uzun uzun anlattı... Sözünü bitirince, nice zamandır zihnime takılan bir soruyu sormaya cesaret ettim. - Milli Mücadele ye pek çok yararınız dokunduktan sonra, Atatürk'le aranız açıldığı için 1926'da yurt dışına çıktınız. Çeşitli Batı üniversitelerinde ve ayrıca Hint Üniversitesi'nde profesörlük yapıp ancak Atatürk'ün ölümünden sonra, 1939'da yurda döndünüz... Ve İngiliz Filolojisi'ni kurup başına geçtiniz... Ülkü birliği ettiğiniz Atatürk'le neden aranız açılmıştı. Bu konuda çeşitli söylentiler var... Acaba hangisi gerçeğe daha yakın? - Bu, çok politik bir sual, dedi, en iyisi şimdilik bunu açıklamamak. Evet, bu suale cevap vermeyeyim daha iyi. - Yolpalas Cinayeti de vardı değil mi? diye sordu. Hayır, dedim, o polisiye bir romanınız. - Allah. Allah ben onu piyesim zannediyordum. - Bu kitabı, dedi, bilhassa gençlerin dikkatle okumasını çok isterdim. - Yazık ki, dedim, galiba şimdi en az gençler böyle şeyler okuyor... Onlar artık başka "tür"deki eserlere kaptırdılar kendilerini. - Fakat nasıl olur, bu kitabımın piyasada bir tane bile mevcudu yok? - Kimbilir, belki yaşlı okuyucularınız, daha doğrusu hayranlarınız almıştır!... - Sizi böyle, dedim, habersiz ziyaret ettiğimden dolayı özür dilerim... Telefon rehberinde isminiz yok... O1'den sordum; telefon numaranızı bilmiyorlar. O yüzden de, biraz rahatsız olduğunuzu öğrenince, dayanamayıp daha önceden randevu almadan ziyaret etmek zorunda kaldım... - Zaten, dedi, O1 başka türlü hareket edemez. Telefon numaram, iznim alınmadan; vekillere, hatta cumhurreisine bile verilemez. Ben böyle tenbih etmişimdir!... Fakat madem bundan sonra da görüşmeyi arzu ediyoruz; o halde sana vereyim... Biraz iyileştiğim zaman telefon edin; oturup uzun uzun sohbet edelim... Hem, daha anlatılacak pek çok şeylerim var... Sana, onlardan da bahsetmek isterim... Daha şimdiye kadar hiç kimseye açmadım o mevzuları... Üstelik insanın oturup sohbet etmesi de bir ihtiyaç. Hele senin gibi hem derslerime hem de eserlerime büyük ilgi gösteren biriyle olunca... Bakın hiç yorulmadım... İşte numaram; biraz iyileştiğimde telefon etmeyi unutmayın olmaz mı? - Olur, inşallah ederim hocam, diyerek kendisine veda ettim Artık iyice karanlıklara gömülmüş dar sokakta ilerlerken, bir yandan da bu çok yönlü sanatçımızı, -enerji dolu ve üstelik çok güçlü hafızası olduğu dönemini anımsayınca- bu durum"da gördüğüme üzülüyor; yine bir yandan da yakında tamamen sağlığına kavuşunca bol bol sohbet edeceğimizi düşünerek seviniyordum...


Garip akımının kurucularından şair, romancı, oyun yazarı Oktay Rifat uzun yıllar Ankara'da avukatlık yapmış, hasretini çektiği İstanbul'a 1973'te, 60 yaşında emekli olduğunda yerleşebilmişti. 40 yaşında kendisine yöneltilen soruları yanıtlarken etkilendiği şairlerden, esine inanmamasından, sanatın sosyal işlevinden, rüyasında yazdığı şiirden bahsediyor. - 1914'te Trabzon'da doğdum. Babam Trabzon valisiydi. Ankara Lisesi'ni bitirdim. Sonra Ankara Hukuk'u bitirdim. Hukuk doktorası için Fransa'ya gittim... Harp çıktı; doktora yapamadım... Biraz da gezdik tozduk. Memlekete dönünce bir müddet Maliye'de çalıştım sonra ayrıldım. - Çok eski. Orhan Veli ile başladık... Sesimiz diye daha lisedeyken bir gazete çıkarırdık... Daha çocukken de hikayeler yazardım. Fakat neşredilen ilk yazım bir şiirdir: "Çiçekli Entarim. Sesimiz"de çıktı... O zamanlar, 16-17 yaşındaydım. -Teyzezadem Nazım Hikmet'ten çok teşvik gördüm... Başka teşvik görmedim... Ha bir de Nurullah Ataç, bizi yani Garip şiirlerini önceleri tuttu; methedici yazılar yazdı. - Delikanlılığım biraz çapkınca geçti... O zaman birtakım hanımlarla düşüp kalktım. Tabii bana birtakım iltifatlarda bulundular. Ama şimdi yaptıkları iltifatları hatırlamıyorum. - Onların sayısı çok fazla... Mütemadiyen alay ettiler; bizim şiirlerimizi solculuğa kaydırmak istediler. - Şairlerden Orhan Veli, Cahit Sıtkı, Metin Eloğlu, Nevzat Üstün, Nedret Gürcün, Edip Cansever. Romancı olarak Orhan Kemal. Hikayecilerden gene Orhan Kemal, bir de Sait Faik. Resimde Balaban, Bedri, Eren, Füreya. - Tanzimat'tan Cumhuriyet'e kadar doğru dürüst edebiyat hareketi olduğuna kani değilim. Bu devredekiler, ikinci derecedeki Avrupa şairlerinin, yazarlarının tesiri altında kalmıştır. - Kendi sistemi içinde bir varlık. Ama elbette ki Ortaçağ edebiyatı. Siz başta olmak üzere, Orhan Veli ve Melih Cevdet gibi Garip'ciler, iyi Fransızca bildiklerinden, ister istemez az buçuk da olsa Fransız şiirinin ve şiir cereyanlarının tesirinde kaldığınız muhakkak. - Elbette... Bir aralık sürrealistleri okuyunca, onlar gibi çabuk yazmak istedik. Onlar şiirlerine saat bile koyuyorlar... Orhan Veli'yle bu cereyana kapıldık... Fakat bu hal uzun sürmedi; yeniden çalışmalı şiire döndük. - Evet, gece yatağa yattım. O şiiri rüyamda gördüm... Hemen kalkıp yazdım... İlhama inanmam. Evet, "Gecenin kapısını hiçbir el kapayamaz böyle yazıldı. - Evet, vardır. Sanat, toplumsal görevi olan bir çalışmadır.. Topluluğu ileriye doğru götürme çabasıyla görevlidir. - Çok tesir altında kaldım... Bir defa Fransız şairlerinin tesiri altında kaldım. Baudelaire ve Rimbaud başta gelir. - Evet, bilhassa Verlaine. - Ha Prevert de var tabii... Onun gibi süssüz mısralara çok ehemmiyet verdik... Hatta Orhan, Melih ve ben, üçümüz birlikte alışveriş halinde şiir yazdık... Böylesine Prevert'in tesiri altında kaldık... Ayrıca bizden de Nazım Hikmet'in. - Yerli iyi bir piyes bilmiyorum... Devlet Tiyatrosu sanatkarlarını beğeniyorum. Bir piyesim vardı, Kadınlar Arasında... Bir paşa ailesinin hayatı. Ancak 15 gün oynandı!... Oyun İçinde Oyun ise, İstanbul'da açık havada oynandı; ama tutmadı. Mizansen tuluatı yaptılar... Orta oyunu gibi oynadılar. Zaten piyes, orta oyunu gibi ama mizansen tuluatı yapacaklan hiç aklıma gelmedi... Melih Cevdet'le yazdığımız Kıskançlar" Ankara'da oynandı... Onun da fazla alaka gördüğünü söyleyemem... Ama yine de kafamda yeni oyunlar var. - Sigara içmemek isterdim; dayanamadım içtim. Avukat olmak istemezdim, mecburen avukat oldum! Daha böyle bir sürü var. - İstanbul'a gelmek; Çengelköy'e yerleşmek... Yeni şiirler yazmak ve Balzac'ın Mutlak Peşindesi başta olmak üzere çeviriler yapmak. - Bir dakika, kendisine haber vereyim, dedi. - Sizin işiniz ediplerin eşleriyle, müsaade edin de eşimi çağırayım, diye dışarı çıktı, eşi ile birlikte döndü... Meğer Oktay Rifat'ın eşi, biraz önce bizi salona alan esmer hanımmış!... - Eşimle Ankara'daki Karadeniz yüzme havuzunda tanıştık, dedi. - Sabiha'yı görür görmez onunla evlenmeye karar verdim ve tanıştığım ikinci günü kendisine evlenme teklif ettim. Düşünmesi için de kendisine 24 saat müddet verdim. Müddet sonunda kabul ettiğini bildirdi.3,5 ay nişanlı kaldık. Sonra 1945 yılında evlendik. - Anne sayım mı yapılıyor? - Hayır röportaj... - Evet, mesela Güzelleme isimli şiir kitabım benim için yazmıştır. - Ufak tefek var. Mesela eskiden çayı sevmezdi; çaya alıştı. - Rakı, rakıdan kesemedim. - Hayır. - Elhamdülillah dindar değilim. Allah'a inanmam. Yani sizin anlayacağınız tamamıyla dinsizim. - Şimdi en çok içkiyi seviyor. Akşam, ufak bir tepsinin içine meze hazırlatıp, iki üç kadeh içmeye bayılır. Sonra dostlar ile oturup sohbet etmekten de çok hoşlanır. Ama sinemayı pek sevmez. - Galiba beğendiğin bir tarafım yok, deyince Sabiha Hanım - O kadar çok ki hangisini anlatacağımı şaşırdım. Şairliğini, tabiatını çok beğenirim. - Şahsımı beğenmiyor musun? - Beğenmez olur muyum canım... Ama ilk defa aklıma onlar geldi. - Biraz dağınıktır. Sonra içki merakını da beğenmem. Belki de içkiye düşkünlüğü yüzünden, Türk edebiyatında içkiyle ilgili en güzel şiiri bence eşiniz yazmıştır. - Hangisi? Bu dört başı mamur şiir, hep Kumkapı ve Yenikapı'daki eski balıkçı meyhanelerini hatırlatıyor bana Sabiha Hanım. İlk kez dostum Hüsamettin Bozok'tan dinleyip cep defterime yazdığım; çok hoşuma gittiğinden de hemen ezberleyiverdiğim bu şiirini böylesine sevişim hassas bir insan olan Oktay Rifat'ı çok duygulandırmış, hatta gözlerini nemlendirmişti. - Hayli marifetlidir. Evvela iyi marangozdur. Misafir odasındaki masa, koltuk ve sandalyeleri eşim yapmıştır. Sonra birinci derecedeki aşçı kadar mükemmel yemek pişirir. Ama kırk yılda bir mutfağa girer. - Pek kırk yılda bir değil. - Canım seyrek girersin. Bilhassa mayonezi meşhurdur. Bir iki defa midye pişirdi; bayıldım. Sonra elinden diğer bütün ev işleri gelir. Mesela musluk tamir eder, soba kurar. - Katiyen, pantolonumu bile ütüleyemem. Ama karım iyi ütü yapar. Sabiha'nın elinden mükemmel dikiş de gelir. Yaz gömleklerimi o diker. Aynca mütercimdir de. Sabiha Omay imzasıyla tercümeler yapar... 10 kadar kitabı da birlikte tercüme ettik. -Edebiyat Fakültesi Romanoloji mezunu. - Ha aklıma geldi, sonra eşim güzel resim yapar. -Ailesine karşı ihmalkardır, arkadaşlarıyla daha fazla meşgul olur. Ama şimdi bu evde kaldığımız hem akrabası hem de arkadaşı. - Orhan Veli, Cahit Sıtkı, Oktay Rifat. Roman ve hikayeleriyle Sait Faik, Orhan Kemal. Resimde Bedri Rahmi, Eren Eyüboğlu ve Balaban'ı çok beğenirim. - Evet, bilhassa genç şairler mektup yazarlar. Şiir yollarlar ve şiire istidatlı olup olmadıklarını sorarlar. İlan-ı aşk mektubu filan? Malum, eşiniz en yakışıklı şairler arasında. - Onları hiç hanıma gösterir miyim? Bol kahkahalarından sonra ilave etti: Ama artık gelmiyor. - Delikanlılığım biraz çapkınca geçti... O zaman birtakım hanımlarla düşüp kalktım. Tabii bana birtakım iltifatlarda bulundular. Ama şimdi yaptıkları iltifatları hatırlamıyorum.


Feryatlarımın şairi Yaşar Nezihe Hanım'ı bulmak o kadar güç oldu ki... Kime sordumsa sadece bilmiyorum dedi. Onu bulmak için çalmadığım kapı, sormadığım aşinaları kalmamıştı... Hepsi de: Bulursan bize de haber ver... diyordu. Yazık, dedim, koca Feryatlarımın şairinin en içten feryatları pek erken unutulmuş... Bu sesin nereden geldiğini bilen bile yok! Silivrikapı'nın sakin bir mahallesinde daha doğduğu gece evlerinde yakacak gaz bulunmamıştı. O gün binlikler deviren sarhoş, rahat ve hissiz babası Yaşar Nezihe'nin dünyaya gelişine hiç de sevinmemişti. O, fırtınalı havada diz boyunu geçmiş karlar üzerinde isteksiz isteksiz yürüyerek bakkala gitmişti. Bakkal ona sert bir çehre ile cevap vermişti: Bugün gaz yok! Evde bir taraftan Yaşar Nezihe rahmi maderden yeni çıkmış ağlıyor bir taraftan da bu felaketle inleyen zavallı annesinin gözlerindeki damlalar çoğalıyordu. Bu azap dolu yaşları gecenin karanlığı emiyor ve kimse görmüyordu! Böyle talihsiz ve ışıksız bir gecede doğan bedbaht Nezihe altı yaşında annesini kaybetti. Artık o, sarhoş bir baba, topal fakat zalim bir amca, titiz, hırçın bir teyzenin eline düşmüştü. Zavallının bunların elinden çekmediği kalmadı. Ben sefalet tahtında şanlı bir hükümdarım, Binlerce gam nedimim bilsen ne bahtiyarım. Her an zehir içmekle hem mestim hem harabım. Mahalle mektebine gizli gidiyordum. Bir gün babam işitti. Babıali'ye katip mi olacaksın? diye saçlarımdan sürükledi ve evden kovdu. Ben içimde alevlenen okumak hırsını nafile yenemiyordum. Okumak için param da yoktu. Dere kenarlarından papatya, ebegümeci toplayarak aktarlara satardım. Aldığım paranın 40 parasını hoca hanıma, 40 parasını da kalfaya verirdim. Bu bir sene kadar devam edebildi ve ben mektebi terke mecbur kaldım. 15 yaşımda ilk şiirimi yazdım ve namımüstearla Malumat gazetesine gönderdim. 17 yaşında evlendim. Zevcimle aramızda yaş farkı çoktu... 1,5 sene beraber yaşayabildik. Asıl hayatımı bağladığım ve darbesiyle yıkıldığım, inlediğim ikinci zevcim mühendis Yusuf Bey'dir. Bu hain adamı o kadar büyük bir muhabbetle sevdim ki... Fakat 5,5 sene beraber yaşadık. Üç çocuğum oldu: Vedat, Suat, Sedat.. Fakat hain zevç bana 1910'da ihanet etti. Ve ben üç çocuğumla ve gözyaşlarımla başbaşa kaldım. Günlerce aç kalarak çocuklarımın hıçkırıklarını dinledim. O basık tavanlı mağara gibi evime azgın kış fırtınaları ninni gibi gelirdi. Bir taraftan yavrularım ağlarken ben de iğnemle onlara ekmek parası çıkartmağa çalışırdım. Allah'ım onlar ne azaplı gecelerdi. - Nezihe! Beni affet, dedi. Eski hatıralar gözümün önüne geldi. Bir de beş yıllık mustarip hayatımın bana verdiği sarsıntı, bir süzgeçten geçen su gibi titreyen kalbimin üzerine serpildi. Istırabımdan ve ihanetinden aldığım kuvvetle cevap verdim: - Asla affedemem!.. - Hayatta hiç gülmediniz mi? - Hayatta yalnız bir defa göğsümü gererek güldüm ve ıstıraba seni yendim dedim... O da oğlum Vedat'ı ali mektepten mezun ederek hayata verdiğim gündür. Bakın bugün altı aylık bir torun sahibiyim. Şimdilik eski hayatımdan eser yok. Onun içindir ki şiir yazamıyorum artık... Gece mütalea ile meşgul oluyorum gündüz nakış işliyorum. - Kimleri okuyorsunuz?. - Yenilerden Faruk Nafiz, Yusuf Ziya, Orhan Seyfi'nin şiirlerini pek severim. Hele Orhan Seyfi... Onun Kanarya"sı ne kadar güzeldir. - Eskilerden? - Koca Fuzuli'yi... Onu günlerce okusam doymam... - Nedim'i? - Nedim mi? Hiç hoşuma gitmez. Demek neşe de insanı söyletirmiş! Gamsız, ıstırapsız onun nasıl şair olduğuna şaşıyorum... Hamit'i okudum fakat anlamadım. O herhalde anlaşılamayacak kadar yüksek bir şair. Şükufe Nihal'i çok görmek istiyorum. Bilmem bu arzuma ne zaman nail olacağım. Yaşar Nezihe'nin öldükten sonra yapılmasını istediği bir arzusu var. Bilmem Şehir Meclisi ne der? Yaşar Nezihe, Silivrikapı'da Hünkar İmamı Sokağı'nda doğmuştur. Yıllarca ıstırap çektiği bu sokağa öldükten sonra Yaşar Nezihe Sokağı denilmesini istiyor. - O sokakta öyle hatıralarım var ki bir gece açlıktan fareler üzerime hücum etti, diyor.