- Romanı 1993 yılının Mart ayında yazmaya başlamıştım. Beni o günlerde çağıran birçok eski görüntüyle bir türlü yazılamamış, nicedir anlatılmayı bekleyen birkaç hikaye vardı. Bir yerlerimde, biraz da ayırdına varmaksızın gizlediğim, koruduğum 'sesler'iyse 'yazı'mın yoluna çıkmayı göze aldığım günlerden sonra gereğince duyabildim. Anneannem 1989 yılında ölmüştü. Dedem, altmış iki yıllık eşiyle, yaklaşık kırk yıl süresince paylaştığı Şişli'deki o apartman dairesini tek başına taşıyamayacağı duygusuna kapılmış, hayatının geriye kalan zamanını Göztepe'deki yazlık evinde geçirmeye karar vermişti. Ev boşaltılmış, kurtarılabilenler kurtarılmış, kurtarılamayanlarsa, böylesi yolculukları yaşamaya mecbur kalan birçok eşya gibi, başka yerlere, başka insanlar için gitmişti. Dedemin bana o günlerde, 'burada eski evraklar var' diyerek verdiği, küçük, çelik bir para kasası da vardı. Bu kasa, ticaret yaptığı günlerde, ona 'uğurlu' gelmişti, bana da gelebilirdi. Ayrıntılar arasında kaybolmuş, gerçek yerini ancak zamanla bulabilecek, küçük bir armağandı bu. Söylenenleri belki de bu nedenle gereğince önemsemedim, kasayı belki de bu nedenle açmak istemedim. Aradan bir yıl geçtikten sonra daireyi kiralamaya karar verdik. Bunun için tapuya ihtiyacımız vardı. Dedemden tapunun kasada olduğunu öğrendim. O kasayı işte o zaman açtım. Gerçekten de orada eski evrak vardı. 60'lı, 70'li yıllardan, günün birinde 'sorulur' endişesiyle saklanmış eski vergi makbuzlarıyla, önemli iş görüşmelerinin kayıtları gibi... Ancak o evrak arasında, eski bir mektup da vardı. Kızılhaç damgalı, Mayıs 1946 tarihli, Fransızca, el yazısıyla yazılmış bir mektup... Mektubu okumaya başladığımda, tarihi bir belgeyle, birinci elden bir tanıklıkla karşı karşıya olduğumu gördüm. O satırlar Cenevre'deki bir klinikte, dedemin ağabeyi Nesim'in kayınbiraderi Mösyö Alber tarafından kaleme alınmıştı. Mösyö Alber, ailesiyle birlikte toplama kamplarına gönderilmiş, geriye, eğer deyiş yerindeyse, hayata dönebilen tek insan olmuştu. O ölüm yolculuğuna Nesim de ailesiyle birlikte çıkmıştı. Mektup 'orada' yaşananları anlatıyordu. Kayıtsız kalamayacağım bir çağrıyla karşı karşıyaydım. Bu mektup üzerine uzun bir hikaye kurabileceğim duygusuna o zaman kapıldım. Kahramanlar birtakım değişimlere uğradı ama galiba. - Sadece kahramanlar değil, mektup da birtakım değişimlere uğradı. Mösyö Alber, İspanya İç Savaşı'ndaki yenilgiden sonra, Fransa'ya sığınmış bir siyasi mülteci oldu, Nesim'in en küçük kızı Jinet, aslında Toplama Kampları'nda öldüğü halde, romanda yaşatıldı. Bunlar da benim hikayelerimdi. Bir başka deyişle, bu dönüşsüz yolculuğun insanları, benimle, 'yazı'mda, bir başka yolculuğa çıktı, başka dönüşleri yaşadı. 'Yazı'nın yoluna çıkanların bildiği, kaçamayacağı bir yürüyüştü bu. Anlattıklarım, anlatmak istediklerim biraz da bendim çünkü sonuçta. - Dedem, ağabeyinin toplama kamplarında öldüğünü babasından gizlemiş. Onun, o günlerle ilgili, hiç unutamadığı bir anısı vardı. Bir sabah uyandığında, çok tuhaf bir rüya gördüğünü söylemişti babası. Bu rüyada Nesim, salonlarındaki büyük büfenin içine girmişti. Babası, büfeden birtakım iniltiler geldiğini duymuş, kapıyı açmış, açmasıyla birlikte de, uzun yıllardır görmediği oğlunu karşısında bulmuştu. 'Baba kapıyı kapa, burası çok kötü kokuyor' demişti Nesim, oraya neden girdiğini söylememiş, başını sessizce önüne eğmişti. Bu rüyaya anlam verememişlerdi o gün. Aradan bir süre geçtikten sonra, yaptıkları hesaplara göre, o rüyanın görüldüğü gecenin, Nesim'in gaz odalarında öldürüldüğü gece olabileceğini anlamışlardı. O büfe benim evimde duruyor şimdi, birçok eski hikaye, görüntü ve eşyayla birlikte, bende yaşamaya devam ediyor. Romanımda ilerlemeye, yürümeye çalıştığım günlerde, bana biraz da bu küçük söylenceler ışık tutmuştu. - Bu roman, öncelikle benim kendimde yolculuğumdu. Yolculuğumda, içimde bir parçalarını, en azından bir parçalarını gizlediğim, koruduğum insanlarla bu yüzden istesem de istemesem de karşılaştım. Bu karşılaşma bir kaçınılmazlıktı, bir yazgıydı. Karşılaşmaksa anlatmak, unutmamak, artık unutmamak için anlatmak demekti. Onlar sadece bireysel tarihimin değil, vazgeçemeyeceğim bir toplumsal belleğin izlerini de taşıyorlardı çünkü. Şimdi, onca uğraştan sonra, hala anlatmadığım, ya da anlatamadığım birçok insanın, bana kendilerini hatırlatmaya çalıştıklarını fark ediyorum. Böyle bakışın beni mutlu ediyor. Romanımı yazarken, Şehrazat'ın soluğunu sık sık yanımda hissettim çünkü. Anlatmak, hayatta kalabilmek için anlatmak... Ertesi gün ölebileceğini göz ardı etmeksizin anlatmak... Bu duygunun o kadar yakınındayım ki şimdi... Yahudi olmak, Yahudi bir yazar olmak ve bir Türk Yahudisi olmak nasıl bir şey? Bunu, kendi özel yaşamına dair şifreleri açık edesin diye sormuyorum... Mesela böylesi ilginç bir cemaatten olmak senin yazarlığının ve yaşama bakışının önünü mü açtı, yoksa hep başına bela, gereksiz bir ayrıntı mıdır bu?.. - Yahudiliğin 'laik' bir kimlik olarak da algılanabileceğine her zamankinden daha çok inanıyorum artık. Dindar olmak ya da olmamak tartışması beni artık ilgilendirmiyor. Ama bu kimliği irdelemek, sorgulamak, daha da önemlisi anlamaya çalışmak, benim için hani neredeyse bir kaçınılmazlık. Dünyanın neresine giderseniz gidin, Yahudi olmaktan kaçamıyorsunuz çünkü. Kader sözcüğünü bu yüzden seviyorum. Bu kaderden kaçmaya da çalışmıyorum üstüne üstlük. Doğduğum, kendimi anlatmaya, kırgınlıklarımı, umutlarımı, sevinç ve öfkemi duyurmaya çalıştığım dilde bir ilki denediğimi iddia etmem çok mu rahatsız edici öyleyse? Bunun için bir bedeli göze aldım. Boğaz'ın sularının bizi beklenmedik bir zamanda yutabileceği, ya da başka denizlere sürükleyebileceği korkusundan söz etmem boşuna değil. Ben bu korkunun da, bu korkunun dile getirilmek istenmesinin de irdelenmesi gerektiğine inanıyorum ama öte yandan, içinde, beni birçok kez birçok yere çağırmış birçok sesi barındıran bir yapı olarak düşündüğüm Türk edebiyatına ürkekçe bir taş bırakmak istiyorum anlayacağın. Bu taşı herkes istediği yere koyabilir. Kendine göre, kendisi için, kendi yerini daha iyi görebilmek için... Yerin bu durumda önemi yok. Bu taş korunmaya değer bulunacak mı, işte ben en çok bu sorunun yanıtını merak ediyorum... - İlişkilerimize yön veren en önemsenmeye değer itici güçlerden birinin 'gereksinim' olduğunu burada bir kez daha hatırlayabiliriz belki. Soykırım, Türk Yahudileri için, oralardaki tüm akrabalarına karşın, temel bir mesele değildi. Ama Türk Yahudileri, doğrusunu söylemek gerekirse, kendileriyle ilgili sorunları dile getirmekte de çok geciktiler, dahası yeterince yürekli olamadılar. Varlık Vergisi meselesini bile önce 'başkaları' anlattı. 40'lı yıllardaki sindirme hareketinin bunda büyük bir payı var kuşkusuz. Başkalıkları o insanlara, öncelikle, vatandaşlığını taşıdıkları devlet tarafından hissettirilmişti. Susmak, kendini korumanın bir başka biçimi olabilirdi sonuçta. Tüm azınlık toplumlarının kaderi bu. Yazdıklarıma bu 'başkalığım' yüzünden de ilgi duyanlar oldu ama. Onlara tüm benliğimle teşekkür etmeyi bir borç biliyorum. İçin için oluşmuş, inşa edilmiş bir beklentiye, 'zamanında' yanıt vermiş de olabilirim. Sonrasıysa, belki de asıl önemlisi edebiyatın. Edebiyatın, ya da sadece 'yazı'nın. Hayatın o gizli yüzünü görebilmek için... Duyurmak istediklerime bu açıdan yaklaştığımda da, başka kimliklerimin çok daha derinlerinde gizlendiğini ve beni daha çok acıttığını söylemem gerekiyor. Bu durum, benim kahramanlarım için de geçerliydi... Bu İstanbul sizin İstanbul'unuzdu! Bu İstanbul sizdiniz! - Öncelikle şu 'mesaj' kavramını irdeleyelim biraz istersen. Etnik bir kimliğe dayalı bir mesaj vermek gibi bir amacım, dahası bir kaygım olmadığını bugüne dek hep anlatmaya çalıştım. Konuya böylesi bir açıdan yaklaştığımızda tespitine katılmamak elde değil. Ayrımcılığın farklı yüzlerini görmeye ve göstermeye çalışan, kimliğini biraz da böylesi bir arayıştan yola çıkarak inşa etmeye çalışan bir birey olarak, şovenizmin, beni, öncelikle o tarihin yolunda bekleyen tuzaklarına düşmemem gerekiyor. Ama sonuçta, tüm çekingenliklerimize ve kendimize çekilişlerimize karşın, her hareketimizin, bakışımızın ve kullandığımız sözcüğün bir mesaj ilettiği gerçeğini de göz ardı etmemeliyiz. Bizi biz yapan her ayrıntı bir mesaj iletir. Ben, İstanbul'u, bu romanımda, nostaljik bir ağıta dönüştürmekten çok, yaşayan, bizi bize tüm yanılgılarımızla gösterebilecek bir hikayede yeniden bulmak ve buldurmak istedim. 'Yaklaşın, biraz daha yaklaşın. Nasıl?.. Gördükleriniz sizi biraz şaşırttı değil mi? Oysa bu İstanbul sizin çok yakınınızdaki bir İstanbul'du. Bu İstanbul sizin İstanbul'unuzdu. Bu İstanbul sizdiniz...' demek istiyordum. Romanımda, anlattığım soykırım öyküsü de, etnik azınlık karakteri de önemliydi ama, asıl önemlisi, benim tüm yüreğimle bağlı olduğum bu şehir için bulmak istediğim 'dil'di galiba. Bu 'dil'de benim öfkem var, benim bu şehrin masalını ve duygusunu korumak için birilerine uzattığım bir el var. 'Yazım', sözcüklerin, sözcüklerimin daha da derinine inmek için çıktığım bu zorlu yolculuğumda, ancak bu 'dil'i gereğince duyurabildiğimde anlam kazanacak. Biraz da bundan sonrasından söz açalım... Yeni serüvenler hangi rotaya?.. Neler yapmayı tasarlıyorsun?.. Bu soluklu roman, seni izleyenlerin ve okurlarının çıtayı yükseltmesine neden oldu. Bu sana neler düşündürüyor?.. - İstanbul'u 'uzaktan' tanımış bir gemiye binmeye hazırlanıyorum. Bu yeni yolculuğa 'rota' sözcüğü çok uygun düşüyor. Başka bir sessizliğe girmek üzereyim. Umarım bu sessizlik, daha önceki gibi, yedi yılı aşkın bir sessizlik olmaz. Ama 'yazı' bu. Kimin, kimi, nerede beklediğinin bilinmeyeceğini, dahası kimi yolculukların yeni karanlıklara gitme anlamına da gelebileceğini boşuna söylemiyorum. O saat ustası, bize, kimi zamanların içimizde hep yürüyeceğini söyledi bir kere. Düşlediğim o yerlere ve insanlara kayıpları göze almadan ulaşamayacağımı da biliyorum artık üstelik. Ben, kendi adıma, tan yerinin kızıllığını bekleme sabrını göstereceğim... Not: Yazı İstanbul Bir Masaldı'da etnik bir mesaj yok başlığı ile yayımlandı.


Ali Suavi'nin 31 Ağustos 1867 ve 3 Kasım 1868 tarihleri arasında Londra'da 50 sayı yayınladığı Muhbir gazetesi Avrupa'da yayınlanan ilk Türk gazetesi olarak basın tarihimizin önemli dönüm noktalarından birini teşkil etmektedir. Bu yazımızda, Ali Suavi'nin yüzyıl önce üzerinde durduğu konulardan dikkate değer bulduğumuz birkaçı ele alınacaktır. kelimesiyle kasdettiği Bizim reisimiz olan Padişah"ımızdır. Ali Suavi'nin yüz yıl önce Londra'dan yükselen sesi bugün de düşündürücü olmaktadır. ara başlıklar edebiyatsoylesileri. com tarafından konmuştur.


Ünlü İrlandalı yazar, eleştirmen ve düşünür George Bernard Shaw (1856 - 1950) çağımızın sık sık, asık bir yüz takınan insan düşüncesinin derinliğini yitirmeden güler yüzlü kalan yanlarından biridir. Oysa Shaw'un düşüncesi birkaç sahne eseri dışında, yurdumuzda gereğince tanınmış değildir. Okuyacağınız parçalar, Şakir Eczacıbaşı'nın Shaw üstüne hazırlamakta olduğu seçmeler kitabından alınmıştır. Vaktimin yarısını, başkalarına ne yaman bir adam olduğumu anlatmakla geçiriyorum. İngiltere'de, akıllıca işler başarmak yetmiyor. On yıl, görülmemiş bir inatla, halkın kafasına son derece nükteci, zeki ve akıllı bir adam olduğum inancını soktum. İngilizler artık buna inanmıştır ve ne yeryüzünde, ne de gökyüzünde hiçbir güç bu inancı değiştiremez. Bunasam da, saçmalasam da, sırf para kazanmak için yazı yazıp yavanlaşsam da, yeni yetişen genç zekaların oyuncağı da olsam, alay konusu durumuna da düşsem, ünüm zarar görmeyecektir; çünkü, tıpkı Shakespeare'inki gibi, körü körüne tekrarlana tekrarlana, artık sağlam ve sarsılmaz hale gelmiştir. İngilizlere nasıl yaşadıklarını anlatarak servetimi yaptım. Kendi yaşantılarının gülünçlüğünü görmeyip, başarıya, güldürme yeteneğimden ötürü ulaştığımı sandılar. Ben karanlıkta birşey göremem, ama bunlar, gün ışığında rüyadaymış gibi dolaşıyorlar ve tiyatroda kendilerini görmek istiyorlar. Oyun yazmaya bu yüzden başladım. Yalnız onlarla alay ettiğim zaman beni ciddiye alıyorlar. Linç edilmememin tek sebebi, her sözümün alay sanılması. Bir kelimemi ciddiye almış olsalardı, toplumsal düzen çoktan tehlikeye girerdi. Çağımızın uygarlığına hayran olanlar, uygarlığı, buharlı makina ya da telsiz telgraf sananlardır. İstediğinizi elde edemezseniz, elde ettiğinizi istemek zorunda kalırsınız. Diş ağrısı çekenler, dişleri sağlam olanları; yoksulluk çekenler, parası bol olanları mutlu sanır. Kadının işi bir an önce evlenmek, erkeğinki ise, mümkün olduğu kadar evlenmeden kalabilmektir. Ünlü bir oyunun ne kadar kötü olduğu en az iki defa görmekle anlaşılır. Büyük İskender sarhoşken en yakın dostunu öldürmüştü; ama ona duyduğumuz hayranlığın nedeni bu değil. O, sayısını bilemeyeceğimiz kadar insan öldürttüğü için tarihin en ünlü kişilerinden biri oldu. Wellington, Ordu, midesinin üstünde yürür demişti. Londra tiyatroları da öyle. Bir oyuncunun, oyuna başlamadan önce yemeğini yemesi, oyunu sahneye koymadan önce kirasını ödemesi gerekir. Londra'da halk yararına kurulmuş tiyatro yoktur: Hepsinin amacı, bina sahibine kira yetiştirmektir. İki kişilik bir yatak, Shakespeare'den bir lira daha fazla getiriyorsa, Shakespeare gider, sahneye iki kişilik yatak girer; bir sürü akılsız güzel kız ve komik adam, Mozart'dan daha çok para ediyorsa, Mozart da gider. Değişiklik olmadan gelişme olmaz ve önce kafasını değiştiremeyenler, hiçbir şeyi değiştiremezler. Kurallar, dinler, kör inançlar beynimizi kemikleştirir ve böylece değişimi imkansız kılar. Hayatımı yedi döneme ayırabiliyorum. Hepsini de bırakmak zorunda kaldığım şeylerle hatırlıyorum. Birinci dönemde memurluğu bıraktım; ikinci dönemde bohemliği bıraktım; üçüncü dönemde romanı bıraktım; dördüncü dönemde belediye meclisini bıraktım; beşinci dönemde nutuk çekmeyi bıraktım; altıncı dönemde oyunlarımı tiyatrocuların eline bıraktım; son dönemde kendimi alevlere bıraktım. Büyük yazar kömürü alır, elma yapar; sonra eleştiriciler bu elmasları alır, yeniden kömüre çevirir. Çocuklarınıza ders vermek istiyorsanız kendinizi örnek gösterin; ama sizin gibi olmaları için değil, sizin gibi olmamaları için. Çirkin ve mutsuz bir dünyada en zengin adam bile ancak çirkinlik ve mutsuzluk satın alabilir. İnsanların çoğu yılda iki, üç kere düşünür. Ben haftada iki, üç kere düşünerek milletlerarası üne ulaştım. Biri bilmediği bir şeyi, zekası gelişmemiş başka birine öğretmeye çalışır ve sonunda da öğrendi diye ona diploma veirirse, ikincisi eğitim görmüş bir centilmen olur. Bir oyun yazarı kendinden daha üstün bir kişi yaratamaz... İçki düşkünü bir yazar, kahramanını içki düşmanı yapabilir; çirkin, güçsüz, çelimsiz ve çekingen olan, yarattığı kişiyi Apollon ya da Herkül'e benzetebilir; sağır ve dilsiz olan, büyük hatipler, prima donna'lar üstüne romanlar yazabilir; ama kişilerini istediği kadar yeteneklerle donatsın, istediği kadar başarılara boğsun, yine de onlara kendininkinden daha üstün bir ruh veremez. Defoe, Robinson Crusoe'yu, Shakespeare'in aklına gelmeyecek serüvenlerin kahramanı yapabilir; ama erdem üstüne can sıkıcı sözler söyleyen o sıradan serüvenciyi, Shakespeare'in prensine birazcık olsun benzetemez. Dürüst bir oyun yazarı, tıpkı bir dişci gibi, acı çektirmeden işini yapamaz. Ulusların ahlak kuralları dişlere benzer; ne kadar çürürse, dokunmak o kadar acıtır. İngilizler mutluluk nedir bilmezler. Onlara göre rahatsız yaşamak, ahlaklı olmak demektir. Kadınlar mutluluk için evlenmezler genellikle. Evde kalmış kadın olmaktansa, evlenmiş kadın olmak istedikleri için evlenirler. En güzel özgürlük, kölelerin hayalini kurduğu özgürlüktür; çünkü öylesini kimse görmemiştir. Bir gün gelecek, bu adalar madenlerinin bolluğuna değil, insanlarının aklına güvenerek yaşamak zorunda kalacak. Belki o zaman umudumuz olacak. Cezaevleri olduktan sonra, içinde kimlerin bulunduğu önemli değildir. Kahramanlıktan çok kişi hoşlanır. Kahramanlık, yeteneksiz kişilerin ünlü olabildikleri tek yoldur da ondan. Aslandan niçin korkuyoruz? Onun ne ülküsü, ne dini, ne siyasal inancı, ne terbiyesi, ne de diploması var. İngilizler uşaklarını seçerken çok titizdirler; ama baronlarını seçmezler bile, onları doğar doğmaz kabul ederler. Yenilgiye değil, savaşa; köle olmaya değil, köleliğe; zengine değil, yoksulluğa başkaldırın. Yoksa korkaklarla, asilerle, kıskançlarla bir olursunuz. Size yapılmasını istemediğiniz şeyi başkasına yapabilirsiniz. Belki de onun isteği sizinkinden başkadır. Hayat boyunca güzel bir kadınla mutluluk istemek, tadını seviyoruz diye ağzımızı hep şarapla dolu tutmaya benzer.


Nail V. Çakırhan'ın şiir kitabını görmek beni duygulandırdı, heyecanlandırdı. Eski dostum, arkadaşım, yoldaşımdır. Nazım Hikmet'le birlikte yayımladığı "1+1=1 adlı şiir kitabı basıldığında (1930) ben on beş yaşındaydım. 1+1=1 adlı şiir kitabı çıktığında, biz şiir heveslisi gençler, Nail adının sonundaki V."yi merak eder dururduk; meğer "Vahdet adının ilk harfi imiş. Nail'in soyadı Çakırhan"dır, ama yeni basılan "Daha Çok Onlar Yaşamalıydı adlı kitabının kapağında, tarihe uyularak gene Nail V. diye yazılı. Değiştirilemez. Nail V. 1932'de Nazım Hikmet'le birlikte tutuklandı. 1933'te çıkarılan af yasası ile serbest bırakıldıktan bir süre sonra Sovyetler Birliği'ne gitti; orada iki yıl kaldı, Doğu Üniversitesi'nde öğrenim gördü. Nail V., 1946'da Türkiye Sosyalist Emekçi Köylü Partisi'nin öteki yöneticileriyle birlikte yargılandı; Ceza Yasası'nın 141. maddesine aykırı eylemde bulunduğu savı ile dört yıla hüküm giydi. Şimdi Ceza Yasası'nın o maddesi kaldırılmıştır. Gerçi şiiri bıraktı, ama güzel sanatların bir başka kolunda, mimarlıkta yapıtlar üretmeğe başladı; Muğla'nın Akyaka köyünü şiir gibi güzel evlerle donattı. -Bir kurtuluş kavgasını hatırlayarak- Şimdi de kitaba adını veren şiiri birlikte okuyalım. O topraklarda hep el ele tutulmuştur, 1983'te, aklının ucundan bile geçmeyen bir sürprizle karşılaşır. Dünyanın en saygın mimarlık ödüllerinden Ağa Han Uluslararası Mimarlık Ödülü verilir Çakırhan'a. Mimarık eğitimi almamış, kendi kendini yetiştirmiş birinin böylesine önemli bir ödüle layık görülmesi akademik çevreleri ayağa kaldırır. Mimarlıkta alaylı - mektepli, geleneksel - çağdaş tartışmaları yıllarca sürer. Ödül'den gelen parayla Muğla'daki eski bir hanı Kültür Evi olarak restore eder. Ardından otel inşaatları. Letonia, Montana gibi büyük tatil köyleri gelir. Gökova, Dalyan, Bodrum, Muğla, Datça, Fethiye'deki birbirinden güzel yapılarıyla geçmişin değerlerini günümüze ve geleceğe bağlayan bir ad olarak efsaneleşir. Sade, alçakgönüllü bir insan Nail Çakırhan. Gülüşünde çocuk ışıltıları dolaşan Ulalı bir halk adamı... Evrensel bir aydın... Güzelliğe açık herkese pay dağıtan bir şair-mimar... Hayalleri, yaratma gücü, üretme arzusu hiç tükenmeyen 86 yaşında bir delikanlı. Şair Nail V. başlığı ile yayınlandı.


Patolog Prof. Dr. Alev Güçlü, 1989 yılında Nobel Edebiyat Ödülü'nü alan karanlık gerçekçi Camilo Jose Cela'nın yapıtını, yazarın kendisiyle yazışarak, onunla dostluk kurarak çevirmiş. Prof. Güçlü, zor bölümlerin Cela'nın kendisi tarafından halledildiğini söylüyor. 1989 Nobel Edebiyat Ödülü'nü kazanan İspanyol yazar Camilo Jose Cela'nın dilimizdeki iki romanını İspanyolca aslından Prof. Alev Güçlü çevirdi. Alev Güçlü, çağımızın en büyük romancılarından biri olarak tanımladığı Cela'nın, önce ilk ve en önemli yapıtı sayılan Pascual Duarte ve Ailesi, ardından Arı Kovanı adlı romanını dilimize kazandırdı. 1937 doğumlu olan Güçlü, üniversiteden mezun olduktan ve ihtisasını tamamladıktan sonra Kanada'ya gidiyor ve uzun yıllar orada çalışıyor. Güçlü, iyi derece İngilizce, Fransızca, İtalyanca ve Rusça biliyor. - Sekiz yıl önceydi. İspanyolca öğrenmeye karar verdim Ancak İspanyolca öğrenmek çok zordu. Çünkü Türkiye'de İspanyolca bilen çok azdı ve kitaplar hemen hemen hiç bulunmuyordu. Altı, yedi ay çok sıkı çalıştıktan sonra, bir arkadaşım vasıtasıyla tesadüfen Camilo Jose Cela'nın Pascual Duarte ve Ailesi adlı kitabı elime geçti. İspanyolcamı ilerletmek için çevirmeye başladım. - Çeviride iki büyük güçlüğüm vardı; bir, o sıralarda İspanyolcam, kitabı tam olarak anlamaya yeterli değildi. Bunu şu şekilde çözdüm, yazarla yazışarak dost oldum. Yazarla sekreteri, bana karşılaştığım problemlerin çözümünde çok yardımcı oldular. Ben önce Fernando G. F. Corugedo adındaki sekreterine İngilizce olarak yazıyordum. Sekreteri İspanyolca'ya tercüme ediyordu. Daha sonra onlar bana İspanyolca cevap veriyorlardı. Bu yazışmalarınız kaç yılında başladı. Pascual Duarte ve Ailesi"nin çevirisini tam olarak kaç yılda tamamladınız. - Yazışmalarımız 1983 yılında başladı. Konu, temelde romandı. Ufak tefek şakalaşmalar, dostluk ilişkileri başlamıştı. Sonunda çeviriyle ilgili en zor bölümleri aşağı yukarı Cela kendisi halletti sayılır. - Cela'nın dili Cela'nın dilidir. Altında imzası olmasa da Cela'dan bir sayfa okuduktan sonra bu Cela'nındır tanısını koyarsınız, aynı bizde Kemal Tahir'de olduğu gibi. Çok özgün bir dili vardır. Ama dil farkı dedikleri aslında başka bir olay. Olay, Cela'nın yazdığı her romanda apayrı bir teknik kullanması. Bir romanı, bir romanına benzemez. - Cela o kadar büyük dil ustası hatta İspanyol dilinin kuyumcusu ki her romanında her cümle bir şiir bence. Bu bakımdan Cela, hiçten, sıfırdan, yoktan, güzellik yaratmasını bilen bir adam. Bazıları bunu bir boşluk olarak görüyorlar Cela'da. - Bütün bu olay çok fazla cinayetler, kabalıklar... İspanya'nın Franco döneminde 1940'lı yıllarda özellikle Arı Kovanı"nda rastladığımız olaylar, İspanya'nın alışkın olmadığı şeyler. O bakımdan Cela'da çok fazla şiddet, kadercilik olduğu söyleniyor. Bence bu gerçekçilikten başka bir şey değil. Zaten Cela, "tremendismo denilen bir akımın öncüsü. Dehşetçilik ama bu biraz abartılmış, biraz vahşi, biraz kaba bir gerçekçiliktir. - Büyük ölçüde katılıyorum. Zaten okuduğum kadarıyla Cela hakkındaki görüşlerim şöyle: Cela, dünyanın da, insanoğlunun da pek iyi bir şey olmadığı kanısında. Ama insanlara karşı, insan olma problemlerine karşı büyük bir acıması var. İnsanoğluna çok acıyor, onları çok seviyor ve kötü şeylerle de korkunç alay ediyor, dalga geçiyor. Korkunç alaycı, iğneleyici bir dili var. O bakımdan, bir açıdan Cela hümanisttir sonucuna varabiliriz. - Cela, eserlerinin Türkçeye çevrilmesine çok sevindi. Türkçede benim daha bir kelimem yayımlanmadı diyerek memnunlukla karşıladı. Pascual Duarte ve Ailesi"nin aşağı yukarı çevrilmediği dil yok. 1983 yılında 108 baskısı yapılmış durumdaydı. Bu yılki (1989) Nobel Edebiyat Ödülü'nün sahibi Camilo Jose Cela'yı İspanyol edebiyatında bir "anıt yazar olarak görenlerin sayısı hayli kabarık. Goya gibi şiddetin ve acılı alayın dışavurumunu sanatsal görev edinen Cela, İspanyol ruhunun derin tutkularında gezinen, aşkla nefret, zulüm ve sancı arasında gidip gelen bir kalem. Ancak, şaşırtıcı bir duygulardan arıtılmışlıkla kendisini bu gezinmelerin, dalgalanmaların dışında, usta bir gözlemci gibi saklıyor. Bu tavrın benzerini, Franco rejimi sırasındaki tavrı ile kıyaslamak da mümkün. Diktatörlüğün İspanyol ruhuna falçata atmasını nefretle gözlemleyen yazar, kavgasını bir saatçi dikkatiyle, nüansla sürdürdü yıllar boyunca. Kurucuları arasında yer aldığı -ve varoluşçulukla akrabalığı yadsınamayacak olan- tremendismo'nun düşünsel zemininde, kullandığı öğelerde, üslupta hep bu rejimin çizme izleri görülecektir. Cela, toplumun insan üzerinde yıkıcı etkiye sahip olduğunu savunur. Bu temel tez de en net görünümüyle, 26 yaşındayken yazdığı klasik yapıtı Pascual Duarte ve Ailesi'nde ortaya çıkar. Katil Duarte'nin öyküsü, adeta cinnet geçirmiş bir kalemden çıkmış gibidir. Çocukluğunda ve ilkgençliğindeki mutluluk, hemen hiç yansımamıştır Cela'nın yapıtlarına. Camilo Jose, gümrük müfettişi J. J. Cela ile Emmanuela Trulock Bertorini'nin oğlu olarak 1916'da İspanya'nın Galicia bölgesinde doğar. Anasının İtalyan ve İngiliz kökenleri, ona göre, karakterinin belirlenmesinde tayin edici rol oynamıştır. Babasını pek anlamadığını söyler; ama ondan daha sonra La Rosa adlı anılar kitabında söz edecektir. Mutlu bir yaşamdır bu kitaba yayılan, ayrıca okuyucuya yazarın entelektüel gelişmesi hakkında önemli bilgiler de verir. Hayatı dolu dolu yaşamaya meraklı, edebiyat düşkünü babasının kitaplığında Cela'nın ilgisini çeken, ona formasyon kazandıran yapıtların arasında Nietzsche ve Schopenhauer'inkiler önemli bir yer tutacaktır. Mutlu hayat, Madrid'e 1925'te taşınma sonucu biter. Tıp okuduğu sıralarda, onun edebiyata seçim yapmasına neden olan kişi de yine bu kentte ortaya çıkacaktır: Ozan Pedro Salinas. Onun üniversitedeki derslerini gidip dinler. İlk edebi yapıtı da bir şiir kitabı olur. Lorca, Alberti, Aleixandre ve Cernuda ile desteklenen 1930'lar şiirine rağmen bu türü kısa sürede terkeder; gazeteciliğe, gezi anılarına, pikaresk"e yönelir. Savaş gelir sonra. 1936'da ikiye bölünür ülke. Bir yanda Cumhuriyetçiler, öbür yanda Milliyetçiler. Cela, ikincisini seçer. Çatışmaları bir kabus gibi yaşadığını, sonraki yapıtlarında tüm çıplaklığıyla göreceğiz. Seçiminin doğurduğu sonuçları konuşmaktan kaçınmıştır Cela. Bugün, hiçbir tarafın iç savaşta haklı olmadığını savlamaktadır.


Sırtını eski Beyazıd camiine dayamış Küllük bile sonunda ültra modern şairlerin şerrinden kurtulamıyarak, birkaç gün içinde garib bir şöhrete kavuşmuştu. Küllük nasıl bir yerdir? Burayı genç ve yaşlı ediblere bir nevi sığınak yapan hususiyetler nelerdir? Müdavimleri kimler? Gazete ve mecmua sütunlarında sık sık bu isme raslıyanlar, bunu da merak etmiş olsalar gerek. - İyi ya, işte. Gene arada münasebet var demektir. Burada da genç şairler eşeleniyor. Hülasa, sırtını eski Beyazıd camiine dayamış, senelerden beri yeşil akasyaların ve kestane ağaçlarının altında yorgun, unutulmuş dinlenen "Küllük bile sonunda ültra modern şairlerin şerrinden kurtulamıyarak, birkaç gün içinde böyle garib bir şöhrete kavuşmuştu. Bu şöhret hala da devam ediyor. Beyazıdın bu eski ve köhne kahvesi bir gün edebiyat tarihimizde de yer alırsa, pek şaşmamalıdır. Küllük nasıl bir yerdir? Burayı genç ve yaşlı ediblere bir nevi sığınak yapan hususiyetler nelerdir? Müdavimleri kimler? Gazete ve mecmua sütunlarında sık sık bu isme raslıyanlar, bunu da merak etmiş olsalar gerek. Herkes ayakta ve ihtiram halindedir. Fakat, eğer üstad Necib Fazıl da aramızdaysa; o, bu harekete bir ilave yapar. Cenazenin arkasından yedi adım yürür. Çünkü, İslami an'ane böyledir. Yeni çıkan tangoları ve rumbaları öğrenmek için, nasıl Yüksekkaldırım'dan bir defa geçmek kafiyse, her mevsimin şiir modasını takib için de, arada bir Küllük'e uğramak yetişir. Nasıl ki, bu defa da öyle. - Koca Arif, seni öperim. Sen bir dahisin! diye bağırdı. Ve münakaşa daha böyle birçok teferruat üzerinde uzadı, gitti. - Bunlara çeşid çeşid kitab buldum, getirdim. Birini almadılar. Bakalım şimdi bir yeni kitabım var, belki bu işlerine yarar? diye ilave etti. - Haydi baylar. Güzel kitablarım var, tanesi 10 kuruşa. diye haykırıyor, bu hale tahammül edemiyen ediblerimiz de eserlerini satın alıyorlarmış. Bu zekayı selamladıktan sora, Küllük'ten ayrıldım. - manoelt-finisterrae liked this - kumsal-world liked this - batu344-batuhan reblogged this from edebiyatsoylesileri - batu344-batuhan liked this - edebiyatsoylesileri posted this


Kitap okumayan, edebiyata el sürmemiş bir insanlık, kaba ve ilkel dili yüzünden ürkütücü iletişim sorunları yaşayan bir sağır-dilsizler topluluğuna döner. Aynı şey bireyler için de geçerlidir. Hiç okumayan, az okuyan, ya da yalnız süprüntü okuyan insan, engelli bir insandır: Çok konuşabilir, ama az şey söyler. Kitap fuarlarında ya da kitabevlerinde sık sık başıma gelmiştir: Efendiden bir adam yanıma yaklaşıp imza ister. Ya karısı içindir, ya kızı, ya da annesi. Kitap okumayı çok sever, der. edebiyata bayılır. Ben de hemen sorarım: Ya siz? Siz kitap okumaktan hoşlanmaz mısınız? Yanıt hemen her zaman aynıdır: Hoşlanmaz olur muyum, ama başımı kaşıyacak vaktim yok. Bu açıklamayı kimbilir kaç kez işitmişimdir. Böyle binlercesinin yapacak o kadar çok önemli işi, hayatta o kadar çok yükümlülük ve sorumluluğu vardır ki, değerli vakitlerini saatlerce roman ya da şiir okuyarak harcayamazlar. Bu yaygın anlayışa göre, edebiyat her zaman onsuz edilebilir bir iştir; hiç kuşkusuz, insanın duyarlığını ve görgüsünü artıran yüce ve yararlı bir uğraştır edebiyat, ama ancak boş vakti olan insanların göze alabileceği bir eğlence, takıp takıştırabileceği bir süstür. Hayat kavgasında vazgçilmez olan görev ve ödevlere öncelik tanınması gerektiğinde, edebiyat hiç duraksamasız gözden çıkarılabilir. Orta sınıftan kadınlar, erkekler kadar çalışmadıkları için daha çok kitap okuyorlar. Kadınlarla erkekleri katı sınıflamalara ayıran, kadının ve erkeğin birbirinden farklı erdem ve kusurları olduğu görüşünden yola çıkan açıklamalardan hiçbir zaman hoşlanmamışımdır; ne var ki, edebiyat okurlarının sayısının her geçen gün azaldığı ve kalan okurlar arasında da kadınların ağır bastığı açık. Bu, her yerde böyle. Sözgelimi, İspaynya Yazarlar Birliği'nin İspanya'da kısa bir süre önce yaptığı bir araştırma, ülke nüusunun yarısının bugiüne kadar tek bir kitap okumamış olduğunu ortaya koydu. Araştırma, ayrıca, kitap okuyan azınlık içinde, kitap okuduğunu söyleyen kadınların sayısının erkeklerden yüzde 6,2 daha fazla olduğunu gösterdi. Bu kadınlar için seviniyorum; ama bu erkeklere ve kitap okuyabilecekken okumamaya karar vermiş olan milyonlarca insana acıyorum. Edebiyatı olmasa da olur bir eğlencelik olarak gören anlayışa karşı ve edebiyatı, zihnin en önemli ve en gerekli uğraşlarından biri olarak, modern ve demokratik bir toplumun yurttaşlarının, özgür bireylerden meydana gelen bir toplumun oluşumu için onsuz edilemez bir etkinlik olarak gören anlayıştan yana birkaç görüş sunmak istiyorum. Bilim ve teknolojinin olağanüstü gelişmesi, böylece bilginin sayısız araç ve bölümlere ayrılması sonucunda, bilginin uzmanlaştığı bir dönemde yaşıyoruz. Uzmanlaşma, kuşkusuz, birçok yarar getirir. Ama olumsuz sonuçları da vardır, çünkü insanların bir arada var olmalarını, birbirleriyle iletişim kurmalarını ve bir dayanışma duygusu içinde olmalarını olanaklı kılan ortak düşünsel ve kültürel özellikleri yok eder. Uzmanlaşma, toplumsal anlayışın yok olmasına, insanların teknisyenler ve uzmanlar gettolarına bölünmelerine yol açar. Edinilen bilgiler gittikçe daha kendine özgü ve bölmeli bir duruma geldikçe, bilginin uzmanlaşması, özelleşmiş dilleri ve giderek daha fazla gizli şifreyi gerektirir. Eskilerin, yapraklara bakıp ağacı görememek, ağaçlara bakıp ormanı görememek dedikleri, aslında bu ayrıntıcılığa ve bölünmeye karşı bir uyarıdır. Ulusların ve bireylerin tekbenciliği, nefretlere, savaşlara ve hatta soykırımlara neden olan paranoya ve hezeyanlara, gerçekliğin çarpıtılmasına neden olur. İnsanları, önyargının, ırkçılığın, dinsel ya da siyasal bağnazlığın ve kendi dışındaki her şeyi dışlayan milliyetçiliğin aptallıklarına karşı, tüm büyük edebiyat yapıtlarında karşımıza çıkan bu hakikatten daha iyi hiçbir şey koruyamaz. Etnik ve kültürel farklılıklarda insanlık mirasının zenginliğini görmeyi ve bu farklılıkları insanlığın çok yönlü yaratıcılığının belirtisi olarak değerlendirmeyi, edebiyattan daha iyi hiçbir şey öğretemez. İyi edebiyat yapıtlarını okurken, hiç kuşkusuz, büyük bir keyif alırız; ama aynı zamanda, insan bütünlüğümüz ve insanca kusurlarımız içinde, yaptığımız işler, düşlerimiz ve karabasanlarımızla, bir başımıza ve bizi başkalarına bağlayan ilişkiler içinde, toplumdaki imgemizde ve bilincimizin gizli kovuklarında ne olduğumuzu ve nasıl olduğumuzu öğreniriz. İsaiah Berlin'in deyişiyle, bu çelişkili doğruların karmaşık toplamı, insanlık durumunun özünü oluşturur. Günümüz dünyasında, insana ilişkin bu bütünlüklü ve canlı bilgi, ancak edebiyatta bulunabilir. Beşeri bilimlerin öteki dalları bile felsefe, tarih ve toplumsal bilimler bile bu bütünleyici vizyonu, bu evrenselleştirici söylemi sağlayamamıştır. Beşeri bilimler de, düşünceleri ve söz dağarları sıradan insanların çok uzağına düşen parçalanmış ve teknik bölümlerde gittikçe daha kopuk bir niteliğe bürünerek, bilginin kanserli bölüm ve altbölümlerine gömülmüştür. Bazı eleştirmen ve kuramcılara kalsa, edebiyatı bile bilime dönüştürürler. Ama bu hiçbir zaman olmayacak; çünkü edebiyat, varlığını, yaşantının yalnızca tek bir alanını araştırmaya borçlu değildir. Edebiyat, parçalanıp bölümlere ayrılırsa ya da şemalara ve formüllere indirgenire ortadan kalkacak olan insan hayatını düşgücü aracılığıyla zenginleştirerek var olur. Proust En sonunda aydınlığa, gün ışığına kavuşmuş gerçek hayat, tastamam yaşanmış biricik hayat edebiyattır derken, bunu söylemek istemiştir. Bana kalırsa, Proust'un bu sözlerinde hiç abartı yoktur; bu sözler, Proust'un yalnızca yazarlık uğraşına duyduğu aşktan da kaynaklanmamaktadır. Proust, burada, belirli bir önermede bulunmakta; edebiyatın, hayatın daha iyi anlayışılmasını ve daha iyi yaşanmasını sağladığını ve hayatı daha tastamam yaşamanın, onu başkalarıyla birlikte yaşamayı ve paylaşmayı gerektirdiğini söylemek istemektedir. Edebiyatın insanlar arasında kurduğu kardeşlik bağı, onların diyaloga girmelerini, ortak bir köken ve ortak bir ereğin bilincine varmalarını sağlayarak, tüm zaman engellerini aşar. Edebiyat, bizi geçmişe taşır ve bize erişmiş olan o metinlerde, şimdi bize keyifler yaşatan ve düşler kurdurtan o metinlerde bir zamanlar keyifler yaşamış ve düşler kurmuş insanlara bağlar bizi. Zamanın ve mekanın ötesinde, ortaklaşa insan yaşantısının bir parçası olduğunu duyumsamak, kültürün en büyük zaferidir ve bu duygunun her kuşakta yenilenerek sürmesine hiçbir şey edebiyattan daha çok katkıda bulunamaz. Edebiyat ne işe yarar? sorusu, Borges'i her zaman tedirgin etmiştir. Borges, bu soruyu aptalca bulmuş ve, Kanaryanın ötüşü ya da çok güzel bir günbatımı ne işe yarar diye sormak kimin aklına gelir! diye yanıtlamıştır. Böylesine güzel şeyler varsa ve bu güzel şeyler sayesinde hayat bir an için de olsa daha az çirkin ve daha az hüzünlü olabiliyorsa, bunlara yararcı doğrulamalar aramanın ne alemi vardır? Ama gene de, Edebiyat ne işe yarar? sorusu fena bir soru değildir aslında. Çünkü, romanı ve şiiri yaratan rastlantı ya da doğa değildir ki, romanlar ve şiirler, bir kuşun şakımasıyla ya da batmakta olan güneşin görünümüyle aynı şey olsun. Romanlar ve şiirler insanlar tarafından yaratılmıştır, dolayısıyla da nasıl ve neden doğduklarını, amaçlarının ne olduğunu ve neden bu kadar kalıcı olduklarını sormakta bir sakınca yoktur. Edebiyat yapıtları, yazarın bilincinin mahremiyetinde; altbilinci, yazarın çevresindeki dünyaya duyarlılığı ile duygulanımlarının birleşik gücünün izdüşümünde, şekilsiz hayaletler olarak doğarlar; şair ya da yazar, sözcüklerle boğuşarak, bütün bu şeylere yavaş yavaş biçim, vücut, hareket, ritm, uyum ve hayat verir. Hiç kuşkusuz, yapay bir hayat, düşlenmiş bir hayat, dil ile oluşturulmuş bir hayattır bu; ama gene de, bazıları sık sık, bazıları arada sırada da olsa insanlar bu yapay hayatı ararlar, çünkü gerçek hayat onlara yetmez, onlara istediklerini sunmakta yetersiz kalır. Edebiyatın varlığı, tek bir bireyin yapıtıyla başlamaz. Edebiyat, ancak, o yapıt başkalarınca edinildiği, toplumsal hayatın bir parçası durumuna geldiği, okunarak paylaşılan bir yaşantıya dönüştüğü zaman var olur. Edebiyatın ilk yararlı etkilerinden biri, dil düzeyinde gerçekleşir. Yazılı bir edebiyatı olmayan bir topluluk, başlıca iletişim aracı olan sözcüğü edebiyat metinleriyle geliştirmiş ve yetkinleştirmiş bir topluluk kadar şaşmazlıkla, nüans zenginliğiyle ve açıklıkla ifade edemez kendini. Okumayan, edebiyata el sürmemiş bir insanlık, kaba ve ilkel dili yüzünden ürkütücü iletişim sorunları yaşayan bir sağır - dilsizler topluluğuna, sözcük oluşturma yetisinden tümüyle yoksun bir topluluğa döner. Aynı şey bireyler için de geçerlidir. Hiç okumayan, az okuyan ya da yalnızca süprüntü okuyan bir insan, engelli bir insandır: Çok konuşabilir, ama az şey söyler, çünkü söz dağarı kendi kendini dile getirmeye yeterli değildir. Yalnızca sözsel bir sınırlılık değildir bu. Aynı zamanda zihinde ve düşgücünde bir sınırlılığı da gösterir. Düşünce yoksulluğudur, çünkü içinde bulunduğumuz durumun gizlerini kavramamızı olanaklı kılan düşünceler ve kavramlar, sözcüklerden bağımsız bir biçimde var olmaz. Düzgün konuşmayı iyi edebiyattan, yalnızca iyi edebiyattan öğreniriz İyi konuşmak, dili zengin ve çok yönlü bir biçimde kullanabilmek için, düşünmeye, öğretmeye, öğrenmeye, söyleşmeye ve aynı zamanda düşler ve faznetizler kurmaya, duyumsamaya daha iyi hazırlıklı olmak gerekir. Sözcükler, tüm eylemlerimizde, dille uzak yakın bir ilgisi yokmuş gibi görünen eylemlerimizde bile, içten içe yankılanır. Dil, edebiyat sayesinde, evrilip gelişerek inceliklerin ve üslubun yüksek düzeylerine eriştikçe, insanların keyif alma olasılığını artırmıştır. Edebiyat, aşkın, tutkunun ve cinselliğin sanatsal yaratı niteliği edinmesine bile katkıda bulunmuştur. Edebiyat olmasaydı, erotizm olmazdı. Aşk ve haz, daha yoksul olur, duyarlık ve incelikten yoksun kalır, edebiyattaki fantezilerin sunduğu yoğunluğa erişemezdi. Garcilaso, Petrarca, Gongora ya da Baudelaire okumuş bir çiftin, hazzın değerini bilme ve hazzı yaşama konusunda, televizyondaki bayağı dizilerin aptala çevirdiği cahil insanlardan daha ileri oldukların söylemek abartı sayılmamalıdır. Okuması yazması olmayan bir dünyada, aşk ve cinsel istek, hayvanların doyumunu sağlayan şeylerden farksız olur, temel içgüdülerin kabaca gerçekleştirilmesinden öteye gidemezdi. İnsanlara, dilin içerdiği olağanüstü zengin olanakları güvenle ve beceriyle kullanmayı öğretme işinde, görsel-işitsel medya da edebiyatın yerini tutacak donanımda değildir. Tam tersine, görsel-işitsel medya, kendisinin ana dili olan görüntülere ağırlık vererek sözcükleri ikincil düzeye düşürmeye; dili, yazılı boyutunun çok uzağında, sözel anlatımla sınırlandırmaya yatkındır. Bir filmi ya da bir televizyon programını edebi diye tanımlamak, sıkıcı olduğunu söylemenin kibarcasıdır. Bu nedenle, radyo ya da televizyondaki edebiyat programları halka pek çekici gelmez. Bilebildiğim kadarıyla, bu kurala uymayan tek örnek, Fransa'da Bernard Pivot'nun Apostrophes adlı programıydı. Bu da, bana, edebiyatın, dil konusunda tam bir bilgi ve ustalığa ulaşmak için vazgeçilmez olmakla kalmadığını, aynı zamanda edebiyatın yazgısının ayrılmaz biçimde kitabın yazgısına, birçoklarınca artık modası geçmiş diye nitelenen o sanayi ürününün yazgısına bağlandığını düşündürüyor. Buradan, Bill Gates'e geleceğim. Bir süre önce Madrid'e gelen ve Microsoft'la ortak bir işe girişmiş olan İspanya Kraliyet Akademisi'ni ziyaret eden Gates, n harfinin bilgisayar yazılımından hiçbir zaman çıkartılmayacağı konusunda Akademi üyelerine güvence verdi. Gates'in bu sözü, beş kıtada İspanyolca konuşan dört yüz milyon insana rahat bir nefes aldırdı; çünkü böylesine vazgeçilmez bir harfin siber alandan çıkartılması çok büyük sorunlara yol açacaktı. Gates, Akademi'den ayrılırken düzenlediği basın toplantısında, en büyük amacını ölmeden gerçekleştireceğini umduğunu açıkladı. Bu amaç, kağıda ve sonra da kitaplara son vermekti. Gates'e bakılırsa, kitaplar tarih sürçmesine uğramış nesnelerdi. Bilgiyasayar ekranları, bugüne dek yerine getirdiği tüm işlevleriyle kağıdın yerini tutabilirdi. Bilgisayarlar, daha az sıkıntı vermelerinin yanı sıra daha az yer tutmakta ve daha kolay taşınabilmekteydi; ayrıca, haberlerin ve edebiyatın bu elektronik medya ile iletilip aktarılması, çevre açısından da yararlı olacak, ormanların yok edilmesine son verecek, böylece kağıt sanayiinin yol açtığı bir bela ortadan kalkacaktı. İnsanlar okumayı sürdürecekler, ama bilgisayar ekranlarında okuyacaklardı, bunu sonucunda da çevrede daha fazla klorofil olacaktı. Ben, Gates'in basın toplantısında bulunmadım. Bu ayrıntıları gazetelerden öğrendim. Ama orada olsaydım, beni ve meslektaşlarımı, kitap yazarlarını hiç utanmadan işsizler arasına göndermek niyetinde olduğunu açıkladığı için Gates'i yuhalar; ortaya attığı görüşlere şiddetle karşı çıkardım. Bilgisayar ekranı, gerçekten de bütün yönleriyle kitabın yerini tutabilir mi? Doğrusu, o kadar emin değilim. İnternet gibi yeni teknolojilerin iletişim ve bilginin paylaşılması gibi alanlarda gerçekleştirdiği büyük devrimin bütünüyle farkındayım; İnternetin çalışmamda bana sonsuz yararlar sağladığını itiraf ediyorum; ama bu olağanüstü kolaylıklara duyduğum gönül borcundan dolayı da, elektronik ekranın kağıdın yerini ya da bilgisayarda okumanın edebiyat yapıtlarını okumanın yerini tutabileceğine inanacak değilim. Kitap okumanın mahremiyetinde, zihinsel yoğunluğunda ve ruhsal yalıtımında düşlerden ve sözcüklerden aldığımız hazzı bilgisayar ekranında da alabileceğimizi kabul edemem. Bu, belki de, pratiksizlikten ve edebiyatı çok uzun zamandır kitaplar ve kağıtlarla bir tutmaktan kaynaklanan bir önyargıdır. Ama dünyada olup biteni öğrenmek için İnternette gezinmekten hoşlansam bile, Gongora'nın bir şiirini, Onetti'nin bir romanını ya da Paz'ın bir denemesini ekranda okumaya kalkışmam, çünkü böyle bir okumanın etkisinin aynı olmayacağından eminim. Gerçi kanıtlayamayabilirim, ama kitabın ortadan kalkmasıyla birlikte edebiyatın çok ağır bir darbe, ölümcül bir darbe yiyeceği kanısındayım. Edebiyatın, ulusların hayatında önemli bir yeri olduğunu düşünmemiz için bir neden daha var. Tarihsel değişimin gerçek motoru ve özgürlüğün en iyi koruyucusu olan eleştirel düşünce, edebiyat olmadan, onulmaz bir yara alacaktır. Çünkü nitelikli edebiyat yapıtlarının tümü de radikaldir ve içinde yaşadığımız dünyayla ilgili radikal sorular atarlar ortaya. Büyük edebiyat metinlerinin tümünde, çoğu zaman yazarlarının böyle bir niyeti olmaksızın, bir ayartıcılık vardır. Edebiyat, yazgılarına boyun eğen, yaşadıkları hayattan hoşnut olan insanlara hiçbir şey söylemez. edebiyat, asi ruhu besler, uzlaşmazlık yayar; hayatta çok fazla şeyi ya da çok az şeyi olanların sığınağıdır. İnsan, mutsuz olmamak ve bütünlenmek için edebiyata sığınır. La Mancha kırlarında kemik torbası Rosinante ve şaşkın Şövalye'yle birlikte at sürmek, Kaptan Ahab'la birlikte bir balinanın sırtında denizlere açılmak, Emma Bovary ile birlikte araenik içmek, Gregor Samsa'yla birlikte böceğe dönüşmek: Bütün bunlar, kendimizi bu adaletsiz hayatın, benliğimizi saran birçok özlemi dindirebilmek için birçok farklı insan olmak istememize karşın bizi hep aynı insan olmaya zorlayan hayatın yanlışlarından ve dayatmalarından arınmak amacıyla icat ettiğimiz yollardır. Edebiyat, bu can alıcı doyumsuzluğu yalnızca geçici olarak dindirir; ama bu mucizevi anda, hayatın bu geçici askıya alınışında, edebi yanılsama bizi alıp tarihin dışına taşır, bizi zaman dışı bir ülkenin yurttaşlarına dönüştürür ve böylece ölümsüzleştirir. Sıradan hayatın dayatılmış tekdüzeliğinde olduğumuzdan daha güçlü, daha zengin, daha karmaşık, daha mutlu ve daha duru oluruz. Kitabı kapayıp edebiyatın yanılsamasından çıktığımızda, gerçek hayata döner, onu az önce ayrıldığımız o güzelim ülkeyle karşılaştırır ve büyük bir düş kırıklığına uğrarız! Ama aynı zamanda müthiş bir şeyin de farkına varırız: Romandaki fantastik hayat, kendimizdeyken yaşadığımız hayattan, içinde bulunduğumuz durumun sınırları ve sıkıcılığı tarafından koşullandırılan bir hayattan daha iyidir, daha güzel, daha renkli, daha kapsamlı ve daha yetkindir. Dolayısıyla, iyi edebiyat, gerçek edebiyat, her zaman yıkıcı, boyun eğmez ve asidir: Var olana bir meydan okumadır. 'Savaş ve Barış'ı ya da 'Kayıp Zamanın İzinde'yi okuduktan ve saçmasapan ayrıntılardan, ortalıkta kol gezen ve adım başı düşlerimizi yerle bir eden sınırlamalar ve yasaklamalardan oluşan dünyamıza geri döndüğümüzde, kendimizi aldatılmış hissetmez miyiz? Kültürün sürekliliğini sağlaması ve dili zenginleştirmesinin ötesinde, edebiyatın, insanlığın ilerlemesine en büyük katkısı, belki de, bu dünyanın düzeninin bozuk olduğunu; bunun tersini ileri sürenlerin, güçlülerle talihlilerin yalan söylediklerini;tdünyanın düzeltilebileceğini, düş gücümüzün ve dilimizin yaratabileceği dünyalara daha yakın kılınabileceğini bize anımsatmasıdır. Özgür ve demokratik bir toplum, yaşadığımız dünyayı durmadan incelemek, gittikçe daha olanaksız bir görev haline gelse de, yaşadığımız dünyayı yaşamak istediğimiz dünyaya daha yakın kılmaya çalışmak gerektiğinin bilincinde olan, sorumlu ve eleştirici yurttaşlardan oluşur. Ve hayatın doyumsuzluğunu kışkırtmanın; yönetenlerin yönlendiremeyeceği, sürekli bir ruhsal devingenlik ve canlı bir düşgücüyle donatılmış, eleştirici ve bağımsız yurttaşlar oluşturmanın, iyi edebiyat okumaktan daha iyi bir yolu yoktur. Gene de, okurun bilincini dünyanın kusurlarına karşı duyarlı kıldığı için edebiatı ayartıcı diye nitelemek, sansür uygulayan kiliseler ve hükümetlerin sandığı gibi, edebiyat metinlerinin doğrudan toplumsal ayaklanmalara yol açacağı ya da devrimleri hızlandıracağı anlamına gelmez. Bir şiirin, bir oyunun ya da bir romanın toplumsal ve siyasal etkileri önceden kestirilemez, çünkü şiir, oyun ya da roman ortaklaşa yaratılmaz ya da ortaklaşa yaşanmaz. Yazdıklarından ya da okuduklarından çok farklı sonuçlar çıkaran bireyler tarafından yaratılır ve okunurlar. Bu nedenle, şaşmaz şablonlar belirlemek zor, hatta olanaksızdır. Dahası, bir edebiyat yapıtının toplumsal sonuçlarının, onun estetik niteliğiyle pek az ilgisi olabilir. Harriet Becher Stowe'un orta karar bir romanının, ABD'de köleliğin korkunçluğuna ilişkin toplumsal ve siyasal bilincin uyandırılmasında belirleyici bir rol oynadığı söylenir. Edebiyatın bu tür etkilerinin saptanmasının zorluğu, bu etkilerin var olmadığını göstermez. Önemli olan, bunların, kişilikleri bir ölçüde kitaplar tarafından oluşturulmuş yurttaşların eylemleriyle ortaya çıkmış etkiler olmasıdır. İyi edebiyat, insanların doyumsuzluğunu geçici olarak giderirken, aslında, hayata karşı eleştirel ve uzlaşmaz bir tutum geliştirerek o doyumsuzluğu, o yetinmezliği artırır. Edebiyatın, insanları, mutsuz kılmaya daha yatkın olduğu bile söylenebilir. Doyumsuz olarak yaşamak, hayatla savaş halinde yaşamak, kendini boşuna savaşlar vermeye mahkum etmek demektir; tıpkı, Yüz Yıllık Yalnızlık"ta Albay Aureliano Buendia'nın kaybedeceğini bile bile bir sürü savaş vermesi gibi. Bütün bunlar doğru olabilir. Ama hayatın sıradanlığına ve sefilliğine başkaldırmasaydık, hala ilkel bir durumda yaşıyor olurduk, tarih durmuş olurdu. Öyle bir durumda, bağımsız birey yaratılmamış, bilim ve teknoloji gelişmemiş, insan hakları tanınmamış, özgürlük var olmamış olurdu. Bütün bunlar, mutsuzluktan, yetersiz ve dayanılmaz bulunan bir hayata meydan okumalardan doğmuştur. Edebiyat, şövalye romanları okuya okuya aklını kaçıran Don Kişot'un çılgınlığıyla araştıran, sıradan hayatla yetinmeyen ruhu az kışkırtmamıştır. Bir an için, tarihi düşsel olarak yeniden kuralım. Edebiyatın olmadığı, insanların şiir ya da roman okumamış olduğu bir dünya düşünelim. Güdük kalmış söz dağarında homurtuların ve maymunsu seslerin sözcüklere ağır bastığı bu tür bir körelmiş uygarlıkta bazı sıfatlar olmayacak ve bu sıfatlar arasında, hepsi de edebiyat kökenli olan Don Kişot'vari, Kafka'vari, Rabelais'vari, Orwell'vari, sadist ve mazoşist de bulunacaktı. Hiç kuşkusuz, aklını kaçırmış insanlar, paranoyaklar, açgözlüler ve gözü dönmüşler, acı vermekten ve acı çekmekten zevk alan iki ayaklı hayvanlar gene olacaktı. Ama, kültürümüzün normları tarafından engellenen bu davranış aşırılıklarının ardında, insanlık durumunun temel özelliklerini görmeyi öğrenmemiş olacaktık. Cervantes, Kafka, Rabelais, Orwell, Marquis de Sade ve Sacher-Masoch'un yeteneklerinin önümüze serdiği kendi özelliklerimizi keşfetmemiş olacaktık. La Mancha'lı Yaratıcı Asilzade Don Kişot yayımlandığı zaman, romanı ilk okuyanlar, hem bu hayalperest şövalyeyle, hem de romanın öteki kişileriyle alay etmişlerdi. Bugün, bu hüzünlü şövalyenin, yeldeğirmenlerini değil devleri gördüğünde diretmesinin ve saçmasapan görünen davranışlarda bulunmasının, aslında cömertliğin en yüksek biçimi ve bu dünyanın sefilliğine karşı onu değiştirme umuduyla sesini yükseltmenin bir yolu olduğunu biliyoruz. İdeal ve idealizme ilişkin, olumlu ahlaksal yananlamlarla yüklü kavramlarımız, Cervantes'in dehasının inandırıcı gücü aracılığıyla bir romanın kahramanında cisimleşmemiş olsalardı, şimdi oldukları gibi, açık seçik ve saygın değerler olmayacaklardı. Aynı şey, romanlardan öğrendiği tutkulu ve görkemli hayatı yaşamak için var gücüyle savaşan o küçük ve pragmatik dişi Don Kişot, yani Emma Bovary için de söylenebilir. Emma Bovary, bir kelebek gibi, aleve fazla yaklaşmış ve ateşte yanmıştır. Edebiyatın bütün büyük yaratıcılarının buluşları, kendi durumumuzun bilinmeyen yönlerini görmemizi sağlar. İnsanlığın ortak derinliklerini keşfetmemizi ve daha eksiksiz anlamamızı olanaklı kılar. Borges'vari dendiği zaman, gerçekliğin mantıklı düzeninden uzaklaşır, fantastik bir evrene gireriz; nerdeyse baştan sona dolambaçlı ve gizemli bir evrendir bu; kişiliğimizin yanızca Jorge Luis Borges'in edebi yaratısında biçim bulmuş gizli tutkularını ve saklı gerçeklerini tanıdığımız için benzersizleri bize hiç de yabancı olmayan edebi göndermelerle ve anıştırmalarla dolu, özenli ve zarif bir evrendir. Aklımıza ne zaman Kafka'vari sözcüğü gelse, modern dünyada onca acı ve haksızlığa yol açmış iktidarın baskı aygıtarının -otoriter rejimler, tepeden inmeci partiler, hoşgörüsüz kiliseler, boğucu bürokratlar- tehdidi altındaki savunmasız bireyler gibi hissederiz kendimizi. Almanca yazan ve hep tetikte yaşamış olan bu cehennem azapları çekmiş Praglı Yahudinin kısa öyküleri ve romanları olmasaydı, dört bir yanı saran kudretli devletlerin karşısındaki birbaşına bireyin kapıldığı umarsızlığı, ezilen ve ayrımcılığa uğrayan azınlıkların duyduğu dehşeti anlayamazdık. Kafka'vari"nin yakın akrabası "Orwell'vari sıfatı, toplum üyelerinin davranış ve ruhlarını en becerikli, en acımasız ve en katıksız biçimde denetleyen yirminci yüzyılın totaliter diktatörlüklerince yaratılmış olan o korkunç acıyı, aşırı anlamsızlık duygusunu dile getirir. George Orwell, 1948 yılında, terör ve teknolojiyi ustalıkla kaynaştırarak özgürlüğü, kendiliğindenliği ve eşitliği yok etmiş ve toplumu bir otomatlar sürüsüne çevirmiş olan Büyük Ağabey'e, o mutlak hükümdara boyun eğmiş insanlığı olanca soğukluğu ve ürkünçlüğüyle anlatmıştı. Bu karabasandan farksız dünyada, dil de iktidara boyun eğmiş, tüm yaratıcılıklardan ve öznelliklerden arındırılarak, bireyin sisteme köleliğini güvence altına alan birtakım yavanlıklara dönüştürülmüştür. Gerçi 1984 romanındaki uğursuz kehanet olmadı; Sovyetler Birliği'ndeki totaliter komünizm, Almanya ve başka ülkelerdeki totaliter faşizmin yanını boyladı, hemen ardından Çin'de ve anakronik Küba ile Kuzey Kore'de gerilemeye yüz tuttu. Ama gene de, tehlike tümden giderilmiş değil; Orwell'vari sözcüğü, tehlikeyi tanımlamaya ve tehlikeyi kavramımızı sağlamaya devam ediyor. aynı zamanda en gizli insan gerçekliklerinin kavranmasına yarıyor. değil; bazen, romanların ve şiirlerin aynasına yansıyan imgemiz, okuduğumuz zaman, aynadaki canavar imgesini daha iyi görürüz. Manzara bazen o kadar iğrenc ve ürkünçtür ki, dayanılmaz olur. Gene de, bu kitaplarda anlatılanların en kötü yanı kan, aşağılama ve kahrolası işkence tutkusu değildir; en kötüsü, gereken bu korkunç derinlikleri doğru dürüst göremezdi. Uygarlıktan nasibini almamış, barbarlığın baskın çıktığı, duyarlıktan yoksun, söz fukarası, cehaletin kol gezdiği, salt içgüdüleriyle davranan, tutkuyu ve sevmeyi bilmeyen bu edebiyatsız dünyanın, burada resmetmeye çalıştığım bu karabasanın başlıca özellikleri, insanlığın güç ve iktidarla uzlaşması ve ona boyun eğmesi olurdu. Yalnızca var olma savaşımı, bilinmeyenin verdiği korku ve bedensel gereksinimlerin karşılanmasından oluşan bu hayatın gündelik uygulamalarını temel içgüdüler belirlerdi. Böyle bir dünyada ruha yer olmazdı. Dahası, böyle bir dünya, hayatın katlanılmaz tekdüzeliğiyle de kalmaz, insan hayatının başka türlü olamayacağı, hep böyle kalacağı, bunu hiç kimsenin ve hiçbir şeyin değiştiremeyeceği duygusundan kaynaklanan kopkoyu bir karamsarlığın boyunduruğuna girerdi. İnsan böyle bir dünyayı kafasında canlandırırken, gözünün önüne, Latin Amerika'da, Okyanusya'da ve Afrika'da çağdaşlığın dışında yaşayan, çaputlara bürünmüş ilkeller, küçük büyük din toplulukları geliyor. Ama benim kafam, bir başka sakatlığa takılıyor: Sözünü ettiğim karabasan, az gelişmişliğin değil, çok gelişmişliğin sonucu. Teknolojinin ve ona kölece boyun eğişimizin sonucu olarak, bizi bilgisayar ekranlarından geçilmeyen ve kitapların bulunmadığı bir toplumun ya da fizik çağında simya nasıl bir konumda ise kitapların, yani edebiyat yapıtlarının da o konumda olduğu, başka bir deyişle kitapların, medya uygarlığının yeraltı gömütlerinde nevrozlu bir azınlığın uğraştığı arkaik bir meraka dönüştüğü bir toplumun beklediğini düşünebiliriz. Korkarım, bu sibernetik dünya, refahına ve gücüne, yaşam düzeyinin yüksekliği ve bilimsel başarılarına karşın, edebiyat-sonrası dönemin özgürlükten umudunu kesmiş otomatlarından oluşan, teslim bayrağını çekmiş bir insanlığın uygarlıksız ve alabildiğine ruhsuz dünyası olurdu. Bu ürkünç ütopyanın gerçekleşmesi, kuşkusuz, pek yakın bir olasılık değildir. İnsanlık öyküsünün sonu, tarihin sonu henüz yazılmadı, önceden belirlenmiş de değil. Ne olacağımız, tümüyle bizim vizyonumuza ve irademize bağlı. Ama düşgücümüzün yoksullaşmasını, duyarlığımızı arıtıp incelten, bize daha güzel ve özenli konuşmayı öğreten yetinmezliğin yok olmasını, özgürlüğümüzün güçsüzleşmesini önlemek istiyorsak, harekete geçmeliyiz. Daha açık seçik söylemek gerekirse, kitap okumalıyız. Mario Vargas Llosa'nın bu yazısı, ilk kez, ABD'de yayımlanan The New Repubic gazetesinde çıkmıştır. Ara başlıkların büyük bölümü edebiyatsoylesileri. com tarafından konmuştur.


Eğer okuyacağım bu sayfalarda bir konferans havası varsa, bu benim hatam yüzündendir ve buna çok üzüleceğim. Çevresinde bunca sevgili dostun ve hayranın toplandığı bu kürsüye, dostlarımın çene çalmak için bekledikleri bir eve ya da kafeye girer gibi coşkuyla çıkıyorum. Ancak, beni fiziksel olarak sizlerden yükseğe çıkartan bu kürsü -yine de kendimi daima yerde hissetmeme karşın- içimden geldiği gibi ve duruma uygun biçimde konuşmamı önlemeye yetiyor ve işte bu nedenle, başkalarında çok beğendiğim o akıcı biçemle söylemeyi yeğleyeceğim sözleri yazmayı gerekli buluyorum. Bu yüzden, konuşmama, elimdeki bu kağıtların gerekliliğini savunma nedenleriyle başladığım için kimsenin bunu biçimsel bir değişiklik sanmasını istemiyorum; ben sizlerle konuşuyorum ve bir konferans okumuyorum. Şu anda burada bulunan bizler, yıllardır, bu toplantıyı düzenlememiz için bizi harekete geçiren ve özellikle de bu konuşmayı yapmamı gerektiren bir sorunla karşı karşıyayız: Yazarın Latin Amerika'daki görevi. Sorumluluk duyan her aydının çok iyi bildiği birtakım düşünceleri yinelememiz gerekmiyor: Halklarımızın özgürlük ve kendi kendine karar verebilme bilinçlerini geliştirmek konusundaki sorumluluklarımızı ve bizi bunları kazanmaya, ya da zaten kazanılmışlarsa daha da güçlendirmeye götürecek yöntemlere katılma kararımızı biliyoruz. Yazarın bu konudaki zorunluluklarına ilişkin eski tartışmalar bugün, daha somut bir sorunun yanında önemsiz kalıyor. Yaptıklarımızın dışında daha neler yapmalıyız? Özellikle aydın çalışanlar sektörü olarak, jeopolitik bölgelere katkılarımızı nasıl artırabiliriz? Yazarla, henüz okuru olamamış kişiler arasında gittikçe büyüyen uçurumu kapatabilecek yeni iletişim yollarını nasıl yaratabilir ve uygulayabiliriz? Çoğumuzun bu alandaki deneyimi pek fazla değil -ve böyle olanlarımız çoğunlukta olduğundan utanmaya gerek yok sanıyorum, bizim deneyimimiz başka alanda. Kuramsal çözümlemelerin artık yeterince eskimiş olduğu ve yeni eylem biçimlerine, doğrudan katılımlara yol verdikleri bu aşamanın önemi kimsenin gözünden kaçamaz. Yazınsal yaratıcılığın mühendisleri olarak, sözcüklerin planlayıcıları ve mimarları olarak, hepimizin, aydınlara özgü üretimler ve bunların yöneleceği hedefler arasında giderek daha zorunlu olan köprüler bağlantısını tasarımlamak ve hesaplarını yapmak için gereğinden fazla zamanımız oldu. Artık bu köprüleri gerçekten kurmanın, bu boş alanı patikaya, hissedilebilir bir iletişime, bizler için bir yaşantılar yazınına, halklarımız içinse bir yazın yaşantısına dönüştürmek üzere çalışmaya başlamanın zamanı geldi. Gerek tasarım gerekse gerçek olarak köprü, neredeyse insan kadar eskidir. Bir müzik yapıtı, bir roman ya da bir resim gibi, şiir de her zaman bir köprü olmuştur. Daha az yeni olansa, o romanlardan, o resimlerden ve o müzik yapıtlarından çıkan bir köprünün, bunlardan hiçbirinin erişemediği ya da gerçek anlamıyla erişemediği öte yakaya doğru uzatılması düşüncesidir. Örneğin, yayımcıların uzattığı köprüler yazarlarla okurları buluştururlar. Ancak, bu trafiğin çok uzağında kalan yerlerde yalnızlık ve iletişimsizlik çölleri oluşur. Belki şu anda bulunduğumuz bu ülke gibi bir ülkede daha az ölçüde, ama Latin Amerika ülkelerinde korkunç bir düzeyde. İşte bu nedenle, bizi burada buluşturan görev duygusu, zorunlu olarak, kentsel düşlerin, seçkinci hümanizmaların ve yüksek aydın bilincin görmezden gelmeyi ve yok saymayı yeğlediği bir şeyden ortaya çıkmaktadır. Tıpkı pek çok yönetimin ve politikacının, başkentlerle kentsel yerleşim merkezlerinin etrafını hendekle çevirip, dışarıda kalanların bir bilgisizlik suskunluğu, baskı, iletişimsizlik, yabancılık içinde kalışını görmezden gelmesi gibi. Üç haftadır Nikaragua'daydım (1982). O iki yüzlü kültür düşüncesinin etkilerini, bir diktatör hanedanının eski bir ilkeye, çoğunluğun bilgisizliğinin azınlığın zenginleşmesini sağladığına ilişkin o ilkeye dayanarak yaptığı ayrımın etkilerini herkesten daha iyi kavrayabilen o kişilerle bir kez daha birlikte oldum. Sandinista yönetimi üç yıldır, olanaklarının en büyük bölümünü, halkın bilgisizliğini ve okumamışlığını ortadan kaldırmaya adamıştır ilk adım olarak. Amacı halkın tümünü aydın, estetik ve politik olsun tüm alanlarda değiştirecek bir insanlık bilincine kavuşturmaktadır. Bu yönetimin Ernesto Cardenal, Sergio Ramirez gibi büyük yazarlara, Miguel D'Escoto ve Tomas Borge gibi plastik sanat ve şiir sanatı uzmanlarına sahip olması bir rastlantı değildir. Genç savaş kumandanlarından biri olan Omar Cabezas, Somoza'ya karşı verilen savaşın kanıtlarını büyük bir yetkinlikle ortaya koyduğu bir kitap yazmıştır. Ve bir yazarlar ve sanatçılar topluluğu, Amerika Birleşik Devletleri ve suç ortaklarının gözdağı altında, bu küçük ülkenin zorlu günlük işlerine coşku ve kararlılıkla yardımcı olmaktadırlar. Kentlerle öteki bölgeler arasındaki ilk köprüleri, az zaman öncesine dek tedbirli okurlarla sınırlı olan yaratıcılar ile, günden güne, adım adım, yaşamın yalnızca varlığı sürdürmek demek olmadığını; görevin gecenin derin uykusunda bitmesi gerekmediğini, düşünmenin, başkalarından alınmış fikirlerin, atavizmlerin ve önyargıların kafanın içinde dönüp durmasından çok daha farklı bir şey olduğunu kavrayan o kalabalıklar arasında ilk köprüleri kuranların onlar olması da rastlantı değil. Nikaragua üzerinde bunca ayrıntıyla duruşumun nedeni, görev düşüncesinin, üzerinde çalışmamızın son derece gerekli ve ivedi olduğu Latin Amerika gerçeklerinden biriyle doğrudan ilişkili olduğunda çok daha fazla önem kazanmasıdır. Başlamak için şöyle diyeyim, Nikaragualı aydınlar hemen her kez bende, eğilim duydukları yapıtları diğer pek çok etkinlikle birleştirdikleri etkisini yaratmaktadırlar. Bu etkinlikleri ya halk arasında yol göstericiler, yöneticiler olarak, ya da bitmez tükenmez toplantılarda, yuvarlak masalarda, çok popüler olan gösterilerde ve bilgilendirme buluşmalarında yalnızca konuşmacı olarak yerine getirmektedirler. Eğer bu durum, yalnızca Nikaragua gibi devrimci bir yapılaşma içinde dikkati çekiyorsa, hiç kuşkusuz, öteki ülkelerdeki yazarların kendilerini diğer insanlardan ayıran bir çeşit etikete ne derece yapışmış olduklarını göstermeye de yardımcı olur. Ayrıca, yaşadığımız herhangi bir yerdeki görevimizin Latin Amerika sahnesine kişisel olarak daha yakından -mümkünse fiziksel olarak- girmemizi ne ölçüde önlediğini kendimize sorabilmemizi sağlar. Ya da görevlerimize öyle yeni yayılma özellikleri aşılar ki, kendi öz yapısını hiç bozmadan yararlı olabileceği kişilere yansıtabilecek biçime sokar. Şunu söylemek gereksiz sanırım: Ben kolaylık yanlısı değilim. Pek çok kişinin, aydınlara özgü o babacan tavrın gerçekte bir tür gizli küçümseme içerdiğini anlamadan, halkın katılımı adına çağrı yaptığı o yalınlığı istemiyorum. Aydın öncü gruplar hiç duramazlar ve gerçek yazarların kendi yaratı planlarının dışına çıkmasını asla onaylamayacaklardır. Oysa o yazar belki de, insanın tarih ve kültürdeki simgesinin yükselen bir yay olduğunu biliyordur. İşte bu nedenle kültüre açılan hızlı ya da yavaş kapıların, o yayda herkesin katılımı olması için, alıcı ya da verici olsun her kişinin tüm olanaklarıyla katıldığı o çoğalımın, yayın yükselişini daha da hızlandırması için yüreklendirilmesi ve yalınlaştırılması gerekir. Ancak daha önce de söylediğim gibi, artık kuramları geride bıraktık ve eylem zamanı geldi. İşte bunun için, içten gelen bu görev duygusunu, içinde bulunduğumuz koşulların izin verdiği ölçüde en anlaşılabilir biçimde vurgulamak istiyorum. Kısa süre önce Meksika'da yaptığı ve hala yankıları süren konuşmasında Fransız Kültür Bakanı J. Lang şunları söyledi: Halkların en derin eğilimlerinden uzak kalan bir kültür -ki buna yalnızca etnik değil, tarihi ve politik özellikler de dahildir- gerçek kültür sayılamaz. Kültüre ilişkin o eski düşünceleri taşınmaz bir mal gibi görmekten vazgeçmeliyiz. Onları taşınabilir bir mala dönüştürebilmek için, tıpkı ekmekte, bisiklette, ayakkabıda ve öteki tüketim maddelerinde olduğu gibi sunulan, verilen, alınan, değiştirilebilen ve onarılabilen bir toplu yaşam maddesi durumuna getirmeliyiz. Son yıllarda bu soru yanıtını bulmaya başladı. Latin Amerika'da, kitaplarının dışında, halklarının jeopolitik gelişimlerine şu ya da bu biçimde katkıda bulunmayan pek az sorumlu yazar var. Bunlar yukarıda belirttiğim Nigaragualı yazarlar gibi doğrudan etkinliklere katılıyorlar, ya da gazetecilik bilgilerine paralel olarak etkinlikler yürütüyorlar. Bazıları da duruma göre, insan hakları için ve halkların kendi kararlarını verebilmeleri için savaşan ulusal ve uluslararası örgütlerle, pek çok farklı yazınsal görevden, aşırı yazınsal dayanışmadan, destekten, suçlamadan söz etmeksizin işbirliği yapıyorlar. Her gün giderek artan sayıda aydının jüri üyeleriyle, politika yöneticileriyle, iktisatçı ve sosyologlarla çalışması, Bertrand Russel'ın üstün simge olarak değerlendirdiği ve çok iyi bilinen bir adım gibi görünüyor bana. Bununla birlikte, tarihin ve Latin Amerika'nın popüler konularına giderek artan sayıda aydının katılımı şimdiye dek olumsuz bir boyuttaydı. Bu durumu kısmen eylemlerin özellikleri ve uzmanlık gereksinimi, kısmen de kıtamızın baskıcı rejimlerinin ve patronları Kuzey Amerika'nın blokesi yaratıyordu. Bu eylemlerin popüler düzeyde kazanabilecekleri ya da kazanmaları gereken güç, yüreklilik ve etkinlik alanlarının genişlemesi engelleniyordu. İşte bu nedenle bizim görevimiz yeni ilişki biçimleri yaratmaya çalışmak, tüm düzeylerde yeni iletişim yolları bulmaktır. Bizim kalıplaşmışlığımız, şimdiye kadar yapmadığımız derin bir özeleştiriye gereksinim duymaktadır. Şimdi söyleyeceklerim biraz çocukça görünebilir, ancak eski bir atasözü çocuğun insanın atası olduğunu söylemez mi? Öyleyse niye, her zaman iyi ve güvenilir bir limana götürmeyen bir yetişkinlik ciddiyeti uğruna susmayı yeğleyelim? Fark edileceği gibi bugün yazınla ilgili konulara girmekten kaçınacağım ve tek bir istisna bile bu uzaklığı daha da korumaya yarayacak. Yalnızca şunu anımsatmak istiyorum ki, 1812'de ozan Shelley de aynen şu anda hissettiklerimizi hissetmişti. Ve devrimci düşüncelerini mümkün olduğunca fazla yayabilme isteğiyle denize, bunları bulacak olanlara yönelik mesajlar içeren şişeler atmış, gökyüzüne balonlar uçurmuştu. Bu çok belirgin taşkınlığı, zamanının yönetiminin büyük saldırılarına neden olmuş ve sonunda sürgünle sonuçlanan bir politik soruşturma başlatılmıştı. Düşmanlarının en kötü suçlaması ise çocuksuluğuydu. Burada çok sevdiğim ozanlardan birinin adını anacağım. Sanırım birkaç yıl önceydi. Polonya'da kutlanan bir Şili halkıyla dayanışma toplantısında o da -sanırım Shelley'deki aynı çocuksulukla- hiçbir zaman sözcüklerin ve onları benimseyenlerin dışına çıkamayan politikacı savlarının yerini alabilecek bazı eylemler ileri sürmüştü. Örneğin, Şili'de yayınlanan ya da dış ülkelerden gelen kitaplara Pinochet tarafından konulan sansüre üzülüp dövünmektense, her birimizin, dağıtımı yapabilecek yetenekli kişilere deniz yoluyla kitap paketleri göndermemizi önermiş, bunun çok düşük bir ederi olacağını belirtmişti. Ve bugün biliyorum ki pek çok Şilili genç, evimizin köşesindeki postaneye gönderdiğimiz öyküleri okuma olanağını buluyorlar ve bulacaklar. Tıpkı şimdi çok farklı ama aynı derecede önemli nedenlerle Nikaragua halkı için yapmakta olduğumuz gibi. Bu ozan aynı zamanda, Şili, Arjantin, Uruguay gibi ülkelere yönelik kısa dalga radyo yayınlarını geliştirme olanaklarından söz etti. Yalnızca bu ülkeler yönetimlerinin değiştirdikleri ya da yok ettikleri tüm gerçek bilgileri onlara ulaştıracak bir araç olarak değil, ayrıca sürgündeki yazarların canlı varlıklarını duyurmak için de yapılmalıdır. Bu sürgün yazarların sesleri böylece, yazılı yayınlara, radyo ve televizyona sansür uygulanan yerlerde yaşayan binlerce dinleyiciye ulaşacaktır. Tüm bunlar çocukça mı, önemsiz mi? Çoğumuz ülkelerimize, kolayca tanınan ve aynı zamanda aydınlara özgü ve politik değerlere sahip kasetler soktuk ve çoğumuz videodan yararlandık. Ülkelerine hemen hiç giremeyen yazarlar acaba neden video şirketleriyle ilişkiye geçmiyorlar? Bunlar Latin Amerika'daki askeri sektörlerde giderek çoğaldığından ve kolayca bulunabildiğinden sansürü atlatmak da daha kolay olacaktır. Ben yakın bir zamanda bu yöntemi Salvadorlu savaşçılar için uyguladım ve biliyorum ki pek çok dostum da Guatemala, Arjantin ve Şili için aynı şeyi yapıyor. Düşgücünün iktidara geçmek için en iyi silahımız olduğu ve olacağı kesinse -ki iktidar deyince, halkın kendi kimliğine ve yasal geleceğine kavuşması için yapılan savaşta daha sert ve etkili bir katılımı anlıyoruz- bizim görevimiz de geleneksel ve alışılmış olanlardan daha etkin tekniklere dayanmalıdır. Bu teknikler ayrıca, geleneksel öykü yazarı, ozan, romancı ve deneme yazarı etiketlerimizden doğan tekniklerden daha az kalıplaşmış olmalıdır. Ve tüm bunları yalnızca alışık olduğumuz gibi ileriye bir adımcık atarak değil, amacımıza ulaşmamızı sağlayacak biçimde yapmalıyız. Eğer daha güzel, daha gelişmiş ve daha yürekli bir yol yerine eski alışılmış yolumuzu izlersek, oraya asla varamayız. İşte bu nedenle, İngilizce'den kötü bir biçimde çevrilen gülmece çizgi romanlardan ve bunların olanaklarından söz edersem umarım kimse bana alaylı bir biçimde gülümsemeyecektir. Biliyoruz ki taşlama içeren gülmece çizgisi romanlar -ki Anglosaksonlar buna cartoons diyorlar- yüzyıllardır, ciddi olan her şeye sansür uygulayan ülkelerde bile politik etkisini göstermiştir. Ancak bunların gülmece unsuru içermeleri zorunludur ve onun aracılığıyla da halkın kesin olarak anlayabileceği ve özümleyebileceği bir ciddiyet gereklidir. Ne yazık ki böylesine önemli bir yetenek yazarlarda yoktur ve çoğu, bu tür bir konuyu tasarımlamak ve resimlemek konusunda yeteneksizdir. Oysa bu tür çizgi romanlarda her zaman bir yazarla çizerin işbirliğine gereksinim vardır; çizgi roman hareketsiz bir film gibidir, görüntü ile yazı birliktedir, senaryoda entelektüel bir içerik vardır ve temsil edilen kişiler bir mürekkep darbesiyle canlanıp okur-izleyicinin duyarlığıyla ilişkiye geçebilir. Bu türün hemen tüm Latin Amerika ülkelerinde harika örnekleri vardır, ancak Meksika'da Rius, Arjantin'de Quino ve sizlerin kuşkusuz çok iyi tanıdığınız daha pek çoklarının kişisel yetenekleri, yazarlar-çizerlerle bir ekip oluştururlar ve gülmece çizgi romanları anlatı yazınının altına düşmeyecek boyutlara getirirlerse, daha da gelişecektir. Birkaç yıl önce, bir Meksika çizgi romanını çalıp içine, Fantom'un serüvenlerindekine benzer bir karakteri, binlerce okurun putlaştırdığı bir Süperman'i ekledim ve arkadaşların yardımıyla sahtesini yayınladım. Gerçek amaç çokuluslu kurumları suçlamak ve CIA'nın Latin Amerika'daki en kirli işlerini açığa vurmaktı. Kuşkusuz Fantom karakteri sayesinde yayın hemen tükendi ve bir kez daha, okurların kapısına değil ama penceresine kondu. Kuşkusuz Meksika'da ün kazanmış sonun yerinde başka bir son vardı. Madem ki bu noktaya geldik, fotoromanlar gibi, büyüleyici bir kültür iletisine dönüştürülebilecek bir başka çağımız hastalığına ne demeli? Yazar ve fotoğrafçıların akıllıca bir işbirliği, yayılgan bir düşgücüne açılan geniş bir alan yaratabilir. Ancak biliyoruz ki, günümüz dergilerinde, binlerce zeki, yetenekli okuru aptallaştıran ve çokuluslu kurumların ceplerini dolduran fotoromanlar yayınlanmaktadır. Son olarak en ilginç, en coşkulu, en etkin silahı belirtmekle yetineceğim: Televizyon. Biliyorum bana hemen, televizyonun da sinema gibi büyük kapitallerin elinde bulunduğunu ve hiç kimsenin beyin yıkayıcıların sansürü olmadan onun kutsal alanına giremeyeceğini söyleyeceksiniz. Ancak Latin Amerika'da, Küba ve Nikaragua gibi halka ait ve halk için çalışan kanalları bulunan ülkelerde bile, kolaylık ve rahatlık yasasına büyük ölçüde uyulduğunu kanıtlamak çok üzücü. Bunun tek nedeni, yazarların, sanatçıların, hepimizin, üstümüzdeki etiketlerle, en uzak ve en yoksun bırakılmış bölgelere bile gerçek kültürün yayılmasını sağlayacak o kaleleri ele geçirmekte yeteneksiz oluşumuzdur. Sanat alanında tek istisna sinema ve tiyatro olabilir, çünkü Latin Amerika'da bu alanlarda giderek daha devrimci bir yol izlenmektedir. Aydın olma görevimizin mümkün biçimlerini sorguladığımız ve bir parça kararsız olduğumuz şu anda, bu örneğin büyük bir değer taşıdığını söyleyebilmek çok güzel. Biliyorum ki bu üçlü militanlığın sınırlarını tartışmamız mümkün ve ben kendi açımdan, mesaj içermenin yazarın yapıtında değişmez bir özellik olması gerektiğine hiç inanmıyorum, çünkü halkının kendinden biri olarak benimsediği bir yazarın kaleminden çıkan saf kurgusal edebiyat da bir devrimci mayadır. Ancak ben de, Britto Garcia gibi, görevimizin, eğilimlerimize ve olanaklarımıza göre, mümkün olan tüm yönlere açılmak olduğunu ve militanca yapıtlardan tümüyle kopmanın, zamanımızın çağdaşlık kasırgasının kuru yapraklara dönüştürdüğü ve unutulmaya terk ettiği sözde birtakım mutlak değerler adına halklarımıza sırt çevirmek anlamına geleceğine inanıyorum. Çok iyi biliyoruz ki Latin Amerika'da gösterişli yayıncıların fuarlarına ve kendilerini pohpohlayan ayrıcalıklı toplulukların ödüllerine hayır demeyen ve fildişi kulelerinin zamana ters düşen sığınağında kalmakta direnen yazarlar var. Bir gün kendi üzerlerine de düşmesi mümkün napalm ya da nötron bombasından kaçınmak için hiçbir şey yapmıyorlar ve yapmayacaklar. Belki de, gizli söylevlere dayanarak, fildişinin kendilerini radyasyondan koruyacağına inanıyorlar. Örneğin, ticari ölçülerde büyük önemini sürdüren ve halkın çabucak benimsediği popüler müziği duygusallıktan, kolaycılıktan ve kabalıktan kurtaracak metinlerle birleştirmek gibi yeni görevler önermeyi sürdürebilirim. Yeni Küba şarkılarında olduğu gibi ya da pek çok İspanyol ve öteki ülkeler sanatçılarının yaptıkları gibi yüksek sesle söylenen protesto şarkıları yolu göstermiştir ve ben kendi hesabıma, Paris'te Arjantinli dostlarla hazırladığımız ve Rio de la Plata'da yasaklandığından kuşku duymadığım bazı tangoların, bugün hala, onları gizli yollarla dinleyenlerin belleklerinde yaşadığına inanıyorum. Ancak ben artık burada duruyorum, çünkü tüm bu söylediklerim hiç kimseye ders vermek amacını taşımıyor ve ben yalnızca bir umudu mümkün olan en iyi biçimde somutlaştırma ve hepimizden başka bir şey beklenen bu toplantıya kuramsal bilgilerden daha fazla bir şey verebilme isteğindeyim. Konuşmamı bir başka umuttan, değinmeden geçemeyeceğim önemli bir görevden, dünyanın pek çok bölgesinde bulunan sürgün Latin Amerikalılar topluluğunu doğrudan ilgilendiren bir görevden söz ederek bitireceğim. Eğer sürgünde olmanın herhangi bir anlamı varsa, tüm bu acıları ve özlemleri paylaşanlar için bu asla olumsuz bir anlam değildir. Aksine, bumerang'ı daha da etkili yapabilecek gücü veren bir değerler değişimidir ve dönüş için güç kazanmayı sağlar. Dönme isteğini yitirmemiş olan herkes yeteneğini ve düşgücünü halkın hizmetine sunabilir ve sunmalıdır. Aydınlar ise, yalnızca burada belirttiğim olasılıkları değil, kendisinin de keşfedebileceği tüm yolları onlara açmalıdır. Yazılı sayfalardan, roman ya da şiirden sıçrayıp, her zamankinden daha kaçınılmaz ve değerli olan Latin Amerika gerçeğinin arenasına, kendi aramızda ve herkes için yazabileceğimiz o koskocaman kitabın arenasına ulaşmak mümkündür. Sözlerim çok acımasız görünse bile şunu bir kez daha vurgulamak istiyorum ki, sürgün, gözlerini açık tutmayı ve gözlem yapmayı becerenleri zenginleştirir. Artık topraklarımıza daha az dar düşünceli, daha az milliyetçi ve daha az bencil olarak döneceğiz. Bu dönüşe şimdiden hazırlanmalıyız ve bunun için de en iyi yöntem, bu sürgünün bize kazandırdığı zenginliği, yapıtlarımızla, yeni ilişkilerle yorulmak bilmeksizin başkalarına iletebilmemizdir. Aralarında pek çok sürgünün bulunduğu bu dost yazarlar semineri, İspanya topraklarında bulunan ve bana kucağını açıp sevdiğim ve saydığım tüm bu dostlarla bir araya getirmeyi dileyen bir üniversitenin soylu duygularından doğdu. En derin ve içten umudumun, bu toplantının bizi bekleyen göreve bir an için de olsa bir katkı sağlaması olduğunu söylersem üniversite benim gönül borcumu anlayacaktır kuşkusuz. Çünkü önemli olan toplantının kendisi değil, etkilerinin son derece yalnız olan Latin Amerika'ya, kendileri için toplantılar düzenlenmeyen, kitapları ve köprüleri olmayan binlerce kişiye uzanabilmesidir. Her birimiz, elde edebileceğimiz tüm araçlardan yararlanarak bunları kendi halklarımıza yansıtmaya yardımcı olursak, İspanya'ya, Sitges'e boşuna gelmemiş ve burada boşuna konuşmamış olacağız.


Ali Nizami Bey, Abdülhak Şinasi Hisar'ın anlatmayı çok sevdiği eski zaman adamlarından biridir. Geçmiş Zaman Peşinde yazarı Marcel Proust'un yolunu izleyen Hisar, onun gibi, geçmiş zamanın içinden renkli görüntüler çekip çıkarır. Geçmiş Zaman Köşkleri, Geçmiş Zaman Fıkraları, yazarının Boğaziçi Mektupları, Boğaziçi Yalıları gibi kitaplarında da bu geçmiş zaman sözü kendini duyumsatır: Yayımlamayı tasarladığı bir kitabının adı Geçmiş Zaman Adamları"dır. Üç romanı "Çamlıca'daki Eniştemiz, Fahim Bey ve Biz Ali Nizami Beyin Alafrangalığı ve Şeyhliği üç eski zaman adamı"nı canlandırır... Bunların sonuncusu Can Yayınları'nda yazarı genç kuşaklara tanıtacak yeni dizinin ilk kitabı oldu. Kahramanlarının gerçek kimliklerinin ortaya çıkarılmak istenmesi onu tedirgin etmiştir. Örneğin Nasuhi Baydar, Fahim Bey... romanının kahramanını tanıdığını, gerçek adının Fatin olduğunu, romanda olduğu gibi Çetine elçiliği başkatipliğinde bulunduğunu ileri sürmüştü. Hisar ise bu tanıklığı kabul etmeyerek, Bu o şahıs değildir, bu başkasıdır der. Onda hele romanın 'Şeyhlik' faslını okur okumaz, bir vakitler Sütlüce Bektaşi dergahında rasgelip tanıdığım İlhami Bey adında bir zavallı adamın hüviyetini sezmemem mümkün değildi... Arasıra, Baba'nın yanıbaşına büzülmüş ufacık, incecik vücuduna hiç uymayan kalın bir sesle ve koyu bir Rumeli şivesiyle, her heceyi, her vurguyu dört beş misli uzata uzata; "Babaaa erenler, müsaade buyurursanız, size son yazdığım bir Nefes'i okuyayım, diyerek söze karıştığı olurdu. Bir kadınla randevusuna yetişmek için Ada'dan yelkenli kiralayarak karşıya geçer, Haydarpaşa'dan atla Çamlıca'ya çıkar, kimseyi bulamayınca randevusunun ertesi gün olduğunu farkeder. Kaç-göç zamanında yalı komşusu bir kadınla buluşmak için kayıkla denize açılır, yüzerek yalıya çıkar, gizlice harem dairesine alınır! Bu sorumsuz yaşamın sonu eşinin onu terk etmesi olacaktır. Har vurup harman savurduğu servetinin tükenmesinden, ağır bir hastalığın bastırmasından sonra Çamlıca'da harap bir eve yerleşir. Bektaşi babası olduğunu, burada bir hankah açtığını söylemektedir. Tek müridi ise "alafrangalığı döneminde ondan yüz çevirmiş yaşlı lalası Hüseyin Efendi'dir. Düpedüz bir akıl hastası haline gelen Nizami Bey'in üzerine lalası kol kanat germiştir. İkisi Donkişot ile Şanso Pança'yı anımatır. Ama gördüğü bu şefkat dahi biçare Nizami Bey'in yoksulluğunun ve hastalığının ilerlemesini, uluyarak kaldırıldığı akıl hastanesinde can vermesini önleyemeyecektir. 1952'de basılan roman 1936'da Varlık dergisinde bir uzun hikaye olarak yayınlanmıştı. O tarihte ise Hisar 50'sine yaklaşmıştı. Ülkesinde yaşanan hızlı değişim karşısında çekingen, kararsızdı. 1921'de ise yazar, Bir Türk ve İslam hayatının kucaklayamayacağı bir hakikate inanamıyoruz diyecektir.


Yalnız kendisinin değil, kendi kendine terkedilmiş milyonlarca meçhul insanın ümitsizliği, hayatın manasından ve hakikattan şüphe; işte Gorki'ye tabancasını doldurtan bunlar olmuştu. - Şalyapin, sizinle tanıştığımdan dolayı bahtiyarım, çünkü dün de tiyatroda söylediğim gibi siz İsaky kardeşimizsiniz. - Hakikaten Rus köylüsünü iyi temsil ediyorsunuz. Bu Rus-Alman piyesinin pek hayranı olmadığım halde, Soussanine (2) rolünde çocuklarınızı hatırlayıp ağladığınız zaman sizi dinlemekten hoşlanıyorum. - Evet, demiştim, belki de hakikate tamamiyle uymayan bu rolleri mümkün olduğu kadar tabii yapmaya çalışıyorum. Bu, benim Gorki ile ilk karşılaşmam oldu ve yine o akşam uzun, hararetli ve samimi bir dostluk aramızda yerleşti. Birçok kimseler Gorki ile çocukluğumu ve ilk gençliğimi beraber geçirdiğimi, onunla Volga üstünde beraber çalıştığımı zanneder ve böyle de yazarlar. Hatta bir muganni takımına girmek için beraber imtihana girdiğimizi ve benim sesim olmadığı için reddolunarak yalnız Gorki'nin kabul olunduğunu söylerler. Bütün bunlar doğru değildir. Gorki, kim olduğumu sorduğu vakit ona hayatımı anlatmaya koyuldum. Şaşılacak şey, o zaman gençliğimizde birbirimize tanımadan tesadüf ettiğimizi anladık. Hayatlarımız birbirine o kadar çok benziyordu ki, hatta bazı hallerde yan yana geçmişti. Mesela, Kazan'da daha küçük bir çocukken, ben Maloksa-Prolamaiva sokağının köşesinde kunduracı Andrev'in yanında çıraktım. Gorki de Maloksa ile aynı sırada olan Bolşaira-Prolamaiva sokağının köşesindeki fırında işçiydi. Patronun ismini hatırlamıyorum fakat fırının Dolgusin çay mağazasının altında olduğunu hatırlıyorum. Zannedersem Gorki'nin "Yirmi Altı Erkek ve Bir Kız hikayesi burada doğdu. Daha sonra on yedi yaşıma yeni girerken bir Astrakan römorkörüyle Nijni-Novgorod panayırına gidiyordum, param olmadığı için uğradığımız iskelelerde salapuryaların yükleme ve boşaltma işlerinde çalışıyordum. Aleksi Maksimoviç (3) Samara limanında un çuvalından yapılmış bir pantolonla çalışıyordu. Bununla beraber bir gazetede muhabir ve tefrika muharriri olarak yazı da yazıyordu. Konuşurken Tiflis'te yan yana oturduğumuzu da öğrendik. Ben uzak Kafkas şimendifer idaresinin muhasebe servisinde iken Aleksi Maksimoviç aynı trenlerin atelyesinde çilingir veya yağlayıcılık yapıyordu. Muganni namzetliği imtihanımıza gelince, hakikatte ikimiz de Serebiakov operası rejisörünün Kazan hemşerilerinden genç seslerle kendi takımını kuvvetlendirmelerini istemesi üzerine gittik. Gorki'ye iş verdiler, beni almadılar, çünkü o benden dört yaş büyüktü, sesi gelişmişti, benimki ise henüz olgunlaşmamıştı. Nihayet gene Tiflis'te Gorki ile komşuluk ettiğim bir tesadüfü hatırlıyorum. Golovinski caddesinde tiyatroda şarkı söylüyordum, bu benim artistliğimin ilk günleriydi. Gorki de hemen yakınımda şato Mzkhet (4) hapisanesindeydi. - Bu nasıl adamdı? - Kardeşim niçin kambur duruyorsun, niçin damarların şiş, dedim. O vakit bana bütün hayatımca unutamayacağım bir şey anlattı: - Fyodor kardeş, şimdi artık iyiyim, fakat görüyor musun? Göğsünde, kalbinin yanında bir iz gösteriyordu. İşte buraya, herhalde aptallığımdan bir tabanca kurşunu yerleştirdim çünkü ümitsizliğe düşmüştüm. - Niçin? Nasıl? - Yaşamak için hiçbir sebep bulamıyordum, hayat bana o kadar ağır geliyordu ve etrafımda o kadar çok yalan vardı ki. Beni Fydorosvki sokağından Kazan hastanesine getirdiler, dostlarım oraya geldi, içlerinden biri azarlar gibi bana baktı, başını salladı: Seni odun kafalı, bir de muharrir olmak istiyordun, ayıp! dedi. İnanır mısın Fyodor? Yaşamak için öyle bir arzu duydum ki, bugün bile aynısını hissetmiyorum. Burama yerleştirdiğim kurşundan başka kaburgalarım da kırıldı herhalde, kürek kemiklerim, damarlarım ve başka yerlerim de bundan öyle oldu. - Öyle ise sen bazan kendine bir kurşun sıkıyorsun, bazan da kaburgalarını kırıyorsun, diye şaka ettim. - Kaburgalarımı ben kırmadım, onları başkaları kırdı, dedi. Bu tesadüfen bulunduğum bir köyde oldu. Orada şu sahneyi gördüm: Başı açık, çıplak bir kadını at yerine yük arabasına koşmuşlar, içinde oturan mujikler, kocasına sadakatsizlik etti diye onu kamçı ile dövüyorlardı. Oracıkta bir papaz oturuyordu, insanı tahrik edici bir sükutu vardı. Bütün bunları ne gözle gördüğümü anlarsın, hemen yaklaştım ve bağırdım. Köpoğlu köpek, iyicene bunadın mı? Ne yapıyorsun? Papaz mukabele etti: Ya sen kimsin, burada ne arıyorsun? O anda papazın üzerine yürüdüm ve şiddetli, adamakıllı bir yumruk attım. İşte biraz sonra bir hendekte kendime geldim. Zannedersem, bu da, talihim varmış ki yağmur yağmaya başlamış, ondan oldu, hendeğe dolan soğuk su beni canlandırdı. Güç halle sürünerek, köydeki hastaneye kadar geldim. Bütün bu izler, meydana koydukları ile bu adamın nihai derinliklerinde saklı idi. Kırbaçla dövülen kadın, Volga'nın üstündeki o zahmetli avare hayat, yalnız kendi işi değil milyonlarca insanın işi, ümitsizlik: Yalnız kendisinin değil kendi kendine terkedilmiş milyonlarca meçhul insanın ümitsizliği, hayatın manasından ve hakikatten şüphe; işte bunlar ona tabancasını doldurtmuştu. Aleksi Maksimoviç için bana ne derlerse desinler, kati surette ve içime en küçük bir şüphe gelmeden biliyorum ki, bütün düşünceleri, hareketleri, meziyetleri ve kusurlarının bir tek kökü vardı: Büyük Rus nehri Volga ve onun iniltileri. Gorki şiddet ve emniyetle ilerlediği vakit, halk için daha iyi bir istikbale doğru gidiyordu. Gorki, ne kadar kazansalar, beş parasız olan adamlardandı. Kendisi için para harcamazdı, parayı sevmezdi ve onunla alakadar da olmazdı. Hayır, Aleksi Maksimoviç'i sürükleyen para hırsı değildi. Halk için çektiği ezeli ıstıraptan bahsettim, onun yakıcı bir ihtirası daha vardı: Rusya'ya olan aşkı. Rus fırtınası her birimizi bir tarafa dağıtmış, aradan birçok seneler geçmişti. Ben Paris'te yaşıyordum, Gorki Moskova'ya gitmek için Sorrente'den Roma'ya gelmişti. Şunu da söyleyeyim ki ben Rusya'dan ayrılırken Gorki de bunu tasdik etmiş, bizzat kendisi Kardeşim yerin burası değil demişti. Fakat sonradan 1928'de Roma'da tekrar karşılaştığımız vakit, dostuma göre Rusya'da çok şeyler değişmiş ve orada benim için çalışmak imkanı açılmıştı. Bana sert bir sesle, Şimdi, Fyodor, Rusya'ya dönmelisin diyordu. O vakit Gorki'nin nasihatlerine neden uymadığımı anlatmamın şimdi sırası değil, yalnız bu vakte kadar hangimizin haklı olduğunu bilmediğimi namuskarane söyleyeceğim. Fakat katiyetle inandım ki Gorki'nin sesinde benim için olduğu kadar Rusya için sevgi vardı. Ondaki derin şuur konuşuyordu, Hepimiz, vicdanımızın, milletimizin malıyız. Bazan kendimi teselli etmek için söylediğim gibi onunla yalnız manen beraber olmamız yetmez; bedenen, bütün yara izleri, katılaşmalar ve kamburlarımızla da ona bağlıyız. (3) Aleksi Maksimoviç Peşkov. (4) Tiflis'te Mzkhet şatosu. . Gorki oraya sosyal demokratlarla olan münasebetleri yüzünden atılmıştı.