1985'te yayımlanan Saz Caz Düğün Varyete, panoramik yapısı, dil ve anlatım tekniği yönünden, Selim İleri romancılığında yeni bir evre olarak niteleniyor. İleri, Zeki Coşkun'la yaptığı söyleşide Bu roman yalnızca ve yalnızca iflas eden o melodram tutkusuna gülünçlü acıklı bir ağıttır. Yazarken soğukkanlılığıma çoğu kez kendim de şaştım diyor. - Öyle sanıyorum ki melodrama olan düşkünlüğüm ilk kez Destan Gönüller'de belirir. Bu uzun öyküyü yazarken, iki yapıtın yoğun etkisi altındaydım. Daha doğrusu ilkgençlik yıllarımda, hatta çocukluğumda diyebilirim, okuduğum bu romanların izdüşümlerini Destan Gönüller'e ordan burdan serpiştirmeye çalıştım. İlki Kerime Nadir'in Hıçkırık'ıdır. Hıçkırık'ı ilk kez ne zaman okudum, şimdi anımsamıyorum. Anımsadığım, oradaki servili mezarlık motifleri. Bir mezara her sabah bırakılan leylak demetleri... Ne vardı bunca etkilenecek, onu da tam çıkaramıyorum. Hatta Destan Gönüller'i yazarken de kavrayıp alımlayamamıştım. İkinci roman, Peyami Safa'nın Dokuzuncu Hariciye Koğuşu'dur. Bu yapıtın üslubuna bugün de hayranım. Dokuzuncu Hariciye Koğuşu üslubu ve yazınsal uygulayımı açısından, elbette melodramatik bir yapıt değildir. Ne var ki, konusu açısından beylik bir melodramın bütün öğelerini içerir... Sonraları, giderek, hayatımızın melodram üzerine kurulmuş olduğunu ayrımsamaya başladım. Her ayırt ediş gibi, benimkisi de çok kişisel bir görüş tabii. Adlarını andığınız, Her Gece Bodrum'la başlayıp Bir Akşam Alacası'yla biten o dizi, daha çok sezgilerin yordamlarıyla yazılmış romanlardır diyebilirim. Yalnız Bir Akşam Alacası'nda yazar belirir ve kişilerini dışarıdan gözlemlemeye koyulur, sizin de saptadığınız gibi. Bunda, ülkemizin oynak siyasal koşullarının büyük rol oynadığını düşünürüm. Özellikle o romanı yazdığım günlerde, önemine ne denli inanırsam inanayım, bireyin iç dünyasıyla uğraşabilme olanaklarından yoksundum; toplumca yoksunduk. Hemen ardından Yaşarken ve Ölürken'e çalıştığımda, ifade ediş tarzımı da tamamıyla değiştirdim. Belki ilk kez o melodram süsleri bana zevk vermez olmuştu. Geçen zamanın, insanın yaşlanmaya yönelmesinin de etkileri olmalı. Eski heyecanımı duyamıyorum. Yaşanmışlık, melodramdaki süsleri sildikçe geriye ağdasını bırakıyordu. Ağdayı da en ağdalı haliyle anlatmak, yazmak okurken içbayıltıcı bir metin çıkaracağından, ucun ucun yabancılaştırmalara kaydım. Ölünceye Kadar Seninim bu anlamda en önemsediğim romanımdır. Süha Rikkat'in değişen yaşama koşulları karşısındaki şaşkınlığıyla ne çok alay edersem edeyim, biraz da kendim gibi gördüm onu. Hayatımız bir melodramdır, ben de o melodramı yazıyorum. dedikçe bir balyoz iniyor başına... Yalancı Şafak belki bir bileşke noktasının romanı: Her Gece Bodrum dizisiyle ötekilerin bileşkesi. Saz Caz Düğün Varyete'yse yalnızca ve yalnızca iflas eden o melodram tutkusuna gülünçlü acıklı bir ağıttır. Yazarken soğukkanlılığıma çoğu kez kendim de şaştım. sanatçıları ve son olarak da opera gündeme geliyor. - Şimdi düşünüyorum da, bu meselede galiba hayatın akışına bırakmışım kendimi. Oldum bittim sanatçıyı konu alan romanlara düşkünlük göstermişimdir. Sözgelimi Huzur'da Mümtaz'ın hep bir şeyler yazmak istemesi, notlar tutması beni en az romandaki İstanbul kadar etkilemiştir. "Sanatçı romanı" batı edebiyatında, biliyorsunuz, başlıbaşına bir alandır. Thomas Mann'ın bu alanda gezinmiş kimi başyapıtlarını kaç kez okuduğumu bilemiyorum. Ama bendeki akışa göz atacak olursak, Her Gece Bodrum'daki başkişiler, henüz iş güç sahibi olmamış, hayata yeni atılacak ya da yeni atılmış insanlardır. Olayın çehresi Ölüm İlişkileri'yle birlikte değişir: Küçük burjuva kökenli o çevre az buçuk sanata bulaşmıştır, ağır entelektüel iddialar peşindedirler ve beylik bir konuşma düzleminde boyuna tartışırlar... Uzun etmeyeceğim; o tartışmanların da yalnızca ve yalnızca hiçliğe yol aldığını gördüm ben. Şu çevreden o çevreye sıçrayışta, yolunu bulamamış, yolunu yitirmiş, yolunu ta en baştan yanlış seçmiş nice kişiyle tanıştım, onlardan izlenimler edindim; tanıklıklarımı, duyumsadıklarımı, düşündüklerimi, kimileyin de yaşadıklarımı kağıda geçirmeye çabaladım yıllar yılı. Sonunda ne oldu, biliyor musunuz; ortada hiçbir yazınsal çaba -başarı demiyorum- yokmuşçasına, yazdıklarıma polis zihniyetiyle yaklaşıldı. Herkes tanışlarını arıyordu romanlarımda. Bunlara gülmek gerekir değil mi? Öyle yapmak, karşımdakilere saygısızlıktır gibi geldi; oturdum ciddi ciddi yazılar, değiniler kaleme aldım, epey vakit harcadım: Yazınsal gerçeklik nedir, somut gerçeklik nedir, şu bu... Galiba kimseye de derdimi anlatamadım. En yakınlarım, yani edebiyatçılığıma en yakın olduklarını sandığım kişiler bile hala aynı polis zihniyeti içinde sorular sorarlar. Bütün bunlardan artık bıktım ve tiksindim. Ben, başlangıçtan beri tek sorunun çerçevesinde kendimi odaklandırmaya çalışmıştım: O da, estetikle somut yaşamın olumlu-olumsuz ilişkisiydi. O yolda sürdürmeye çabalıyorum bugün de. Saz Caz Düğün Varyete'de betimlenen opera çevresi, tamamıyla simgeseldir. İnanın, burada artık sanatçı sorunsalıyla falan da uğraştığım yok. Giderek bütün bir toplumsal hayatı sarmalayan inanılmaz bayağılığı, katlanılmaz çirkinlikleri, umutlu olmak adına hasır altı etmek istemiyorum bir süredir. Ve bir süredir, düşünüp duruyorum; neden bizde Nietzsche gibi filozoflar çıkmamıştır... Haydi serinkanlılığı elden bırakmayalım; hala sanata çok inanıyorum. Dünden de çok inanıyorum. Sanırım bu yüzden, sanatsal emeğe inancımdan romanlarımda hareket noktasını estetik sorunlar oluşturuyor... - Yaşamdan edindiği bütün öğelere karşın edebiyatın önünde sonunda tek kişi tarafından yer değiştirilerek oynanan bir satranç oyunu olduğuna inanıyorum. Bu sürekli yer değiştiriş ve bu sürekli hamle farklılığı ister istemez sizi hem anlatılanda, hem de anlatı tekniklerinde değişikliklere, hatta başkalaşımlara sürükler. Evet, romancı tek bir roman bile değil, belki de birkaç sahne yazmak üzerine bir ömür kurmuş insandır benim için. Dostoyeveski'de sonu daima rezaletle biten kalabalık çağrı sahnelerini, Sarraute'da beylik düşüncelerin kaynaştığı kenter yaşamı sahnelerini, ya da ne bileyim, Kemal Tahir'de batan bir imparatorluk karşısında kimi duyarlı aydınların tartıştıkları son çırpınış sahnelerini anımsatayım... Kendi kitaplarıma gelince, bir yaz kasabası, tatil, bir geceyarısı müzik ve beklenmedik iki insanın dans etmesi yetip artardı bana. Bununla birlikte, Türkiye'nin özgül koşullarında, romancılık hala Ahmet Mithat Efendi geleneğine çarpmak zorunda olduğundan -bu zorundalıktan yakındığım sanılmasın- adım adım yol alma tasarımına uyduğum olmuyor değil. Benim sevgili sahnelerimin çok dışında kitaplar da yazdım, hayatım el verirse yine de yazarım. Bu üvey evlatlarımı bazen asıl çocuklarımdan da fazla seviyorum üstelik. Romanlarım nereye geldi? Ne kadar güç bu soruyu yanıtlamak! Eleştirmenlerin yargısına bakarsanız, geriliyorum. Sanatçı-eleştirmenlerin yargıları azıcık daha olumlu galiba. Siz de bana soruyorsunuz sevgili Zeki Coşkun. Size şöyle demek isterdim. Romanlarımın nereye geldiğini bilmiyorum; ama yıllar geçtikçe şu yavan ve işlevsizleştirildiğimiz toplumsal ortamda en çok sevdiğim şey o tek kişilik, gelgelelim iki kişiymişcesine oynanan acı satranç. - Saz Caz Düğün Varyete'yi iki üç yıl önce tasarladığımda, simgesel yanının nereye kadar uzanabileceğini saptayamamıştım. Romanı birkaç kez yazdım. Birçok iç sorunu, tekrar yazdıkça çözümlenir gibi oldu. Fakat baştan beri yabancılaştırıcı bir yönsemesi olsun istiyordum anlatının. Çünkü yapısal özellikleri ve zaman kullanımı açısından Saz Caz Düğün Varyete'nin özdeşleyimci bir titreşim göstermesi zaten olanaksızdı. Ayrıca ele almak istediğim dönemler, gerek bizden gerekse daha evrensel bir yöreden esinlenerek çizmek istediğim kişiler yabancılaştırmayı zorunlu kılıyordu. Yaşadığımız hayatın politik çehresine özdeşleyimci bir tutumla yaklaşmaksa, bana aykırı düşüyordu: Her şeyden önce o aykırılığı öne çıkarmayı denedim. - Genellikle duygusal, düzemi açısından duygu payını çokça kullanmış, dahası bu konuda aşırıya kaçmış bir romancı olduğum söylenegelmiştir. Bunda romanlarımda kimileyin gönül coşkunluklarıyla söylediklerimin etkisi altında kalanların rolü büyüktür. Bizde bir sanatçı hakkında yargıyı andırır bir şey söylemeyegörün, hemen yerleşir. Artık kesenkes o görüngeden bakılır size. Duygu payını hiçbir zaman savsaklamadım. Ben de doğuya yaklaştıkça gözyaşının arttığına ve zaten artması gerektiğine inananlardanım. Bunu bir yana bırakalım; ayrıca, bütün sanatlarda duygunun ve duyarlığın izler-çevreyle birleştirici bir özellik gösterdiğine inanıyorum, belki kendim de duygulu bir insan olduğumdan, olduğumu sandığımdan. Denecek ki, çağımız sanatında duygu-duyarlık ikinci plana kaymış, yöntem ve bilgi öne çıkmıştır. Kuşkusuz öyle. Ama o yöntem, kişisel bir duyarlık süzgecinden geçirilmediğinde kupkuru bir gösteri olup çıkıyor. Böylesi bir kupkuruluğun en yabancı örneklerini de bizim edebiyatımızda görüyoruz. Bu takırtılı yazıların öncü sanatla en küçük bir ilintisi olduğuna artık inanmıyorum. Bir şeyi anlaşılır kılmak zordur, duyarlı kılabilmek de. Bakın, Forster'ın Kalpazanlar'a yönelttiği bir eleştiri vardır; onu aktarmak isterim: Kendi kullandığı yönteme aşırı ölçüde ilgi gösteren bir roman yazarı ilginç olmaktan öteye gidemez. Böyle bir yazar, kişi yaratmayı bir yana bırakmıştır; kendi düşüncelerini çözümlemesine yardım etsin diye okuyucuyu yanına çağırmaktadır. Bu durum ise romanın duygu düzeyinde çok büyük düşüşlere yol açar. Evet, duygu düzeyini daima önemsedim. İronik bir söylemi de o duygu-duyarlık düzleminden çok bağımsız alımlamıyorum. Herhalde en ironik romanım sayılması gereken Saz Caz Düğün Varyete'de bile Açangül'ün devreye girişiyle duyarlık açısından incitici bir söylem gelişmeye başlar. Şunu da ekleyebiliriz; ironi baştan beri vardır bende. Ölüm İlişkileri, Cehennem Kraliçesi kimi tiplemeleri açısından, Yaşarken ve Ölürken anlatımsal yapısı bakımından ironiye çok açık kitaplardır. Bir Denizin Eteklerinde'de yer alan Oda Musikisi, Ölünceye Kadar Seninim ironiden epey borçlanmış yazılardır. Yazmanın yönsemelerini kısıtlamak ya da ille tek bir doğrultuda görmek, yorumlamak istemiyorum. Sözgelimi yine hayli duygusal, söylemi duyarlıklı bir roman kurmaktayım şu sıralar. - Pek çok yazardan etkilendim. İlk başta bende okuma alışkanlığını yaratan popüler romancılar vardı. Sonra Halide Edip - Reşat Nuri - Yakup Kadri üçgeni. Bir dönem yalnız Halit Ziya. Bir ara yalnız Hüseyin Rahmi külliyatı. Bir ara salt Tanpınar. Sait Faik - Sabahattin Ali - Halikarnas Balıkçısı. Bir dolu şair. Yabancı yazarlar söz konusu edilecekse; Dostoyevski, Virginia Woolf, Faulkner, Conrad, Tolstoy, Flaubert... Son yıllarda Cortazar, Borges, Fuentes hayranlık uyandırdı. Thomas Mann'ı, Strinberg'i, İbsen'i unutmamalıyım. Eksik, hem de çok eksik bir liste bu. Hele bizim edebiyatımız için! Telaşla düşünüyorum şimdi. Sözgelimi Canetti'nin Sözcüklerin Bilinci'ni büyük hazlar duyarak okudum. Başka bir açıdan, Salah Birsel'in denemeleri en kötümser anlarımda bana ışık saçmıştır. Kısacası saymakla bitmez... Anlatı tekniklerini kavramak konusunda açgözlü bir insanım. İşte Sevim Burak! Nasıl unutabilirim... Sevim'in anlatı tekniği neydi, var mıydı yokmuydu, bence vardı... Teknik bilgi çok önemlidir. Bilgiyi kullanın kullanmayın, ama mutlaka öğrenin, derim. İşte Oğuz Atay! Özellikle Korkuyu Beklerken adlı hikaye kitabı ve son öyküsü Demiryolu Hikayecileri ya da Bir Rüya... - O kadar erken yitirdiğimiz Oğuz Atay'ın yapıtına, romanlarından güncesine, öykülerinden oyununa bir bütün olarak bakmayı yeğlerim. Çünkü gelişim çizgisini ancak böyle kavrayabiliriz. Tutunamayanlar olsun, Tehlikeli Oyunlar olsun bir yanda toplumsal endişeleri yeni bir biçim arayışı içinde yansıtıyordu, bir yandan da kişisel bir söyleyişin yol alışı içindeydi. Bu yol alış en olgun verimini Demiryolu Hikayecileri ya da Bir Rüya"da saptamıştır bence. Oğuz Atay'ın yapıtı, içinde yaşadığımız toplumun "abes, absurde yanını yetkin biçimde kavramıştı. - Galiba hiçbir zaman senteze ulaşamayacağım. Belki darmadığınıklığın sentezini arıyorum. Şaka bir yana, demin de vurguladığım gibi, anlatı uygulayımları açısından gözüm hiç doymaz. Belki maymun iştahlılık da var işin içinde. Bırakalım yazılar bildikleri gibi evirip çevirsinler yazarı.


Bilge Karasu, ilk romanı Gece'yi 1975 baharında, 45 yaşında yazmaya başlayıp bir yılda tamamlamıştı. 1995 te yayımlanan, Kurgusu ve özgün söz dağarcığıyla postmodern romanın önemli örneklerinden biri kabul edilen Pegasus ödüllü eser Akşit Göktürk'e göre çetin metin. Romanın ithaf edildiği eleştirmen Füsun Akatlı ise Fatih Özgüven'le söyleşisinde bu iddiayı çürütmeyi deniyor. Fatih Özgüven - Gece'nin önsözünde de belirtildiği gibi, Bilge Karasu metinlerinin zor metin, anlaşılmaz metin olmak gibi bir kaderleri var. Önce buna değinelim istersen; bu söyleşimizin amacı da buydu zaten. 'Çetin metin' demiş Akşit Göktürk. Biz bir çeşit basite indirgemeye başvuralım mı, ne dersin? Herşeyden önce, anlatı yapısı olarak Gece bize bir dedektif romanı kurgusu sezdiriyor gibi geliyor bana. Bu kurgu içinde, tanıdık Bilge Karasu izleklerinden bazıları var; av-avcı izleğinin bir çeşitlemesi sayabileceğimiz katil-kurban örneğin. Füsun Akatlı- Tek kişi olarak ele almadan, tehdit edilenler ve tehdit edenler diyelim istersen. Evet, öteki kitaplarında karşılaştığımız bir izlek. Buna karşın, bir usta-çırak izleği bu kitapta daha az belirgin. Özgüven- Kurgusal olarak ise hep ayakta tutulan, hiç tavsamamasına çalışılan bir gerilim var. Akatlı- Bir gerilim var ve okur için zor olduğu söylenen bu metinde bayağı sürükleyici, merak ettirici bir unsur gördüm ben. Dediğin gerilim o kadar canlı tutulmuş ki, okurken sıkça geri dönme zorunluluğuna, kişilerin bile istereyerek 'karıştırılmaları'na karşın, kitapta okumaktan caydırmayıcı bir çekicilik var; belki de 'dedektif' romanı kurgusuna en yakın olan bu. Akatlı- Belki başka bir yere de atlama fırsatı verir bu; zihinsel bulduğumuz ya da adlandırmakta güçlük çektiğimiz o evren, dil evrenidir bence, dilin düşünceyle neredeyse çakıştığını kabul ediyorsak, ki sanıyorum ediyoruz; Bilge Karasu'da dilin ne kadar önemli olduğu bu kadar kitaptan sonra son derece açık. Gerçeklik evrenini kurmaca evrenine çevirirken yapmak istediği herşeyi, dilde ve dille yapan bir yazar. Dolayısıyla bütün olup bitenler bir yapıntı içerisinde oluyor. Hem yapıntının içerisinde oluyor, hem de o yapıntı kurulurken oluyor, yani kurmaca işinin içerisinde. Hatta terminolojiden sıyrılmak için uydurmaca diyelim istersen; uyduruluyor bütün bunlar. Bu da gerçeklikleri dil evrenine yansıtarak yapılıyor. Zihinsellik ve kurmaca ilişkisi bu bence. Bu bağlamda, dedektif romanı gerilimine benzettiğimiz şeyi, Özgüven- Evet, sorguluyor. Romanda anlatıcı sesinin herşeye kadirliğini kabul ediyormuş gibi yaptığı ilk örnek neresi sence? Ya da, anlatıcı sesinin herşeye kadirliğini kabul edermiş gibi yapmasıyla tek bir anlatıcı sesi varmış gibi yapması noktası neresi? Çünkü her ikisi de -senin deyiminle- yazarın uydurmacası ve atbaşı gidiyorlar. Akatlı- Başlangıçtan itibaren. Kim olduğunu bilmediğimiz bir anlatıcı gece'yi anlatmaya başlıyor. Herşeye kadir yazar sesiymiş gibi... Derken bir yerde 'ben' demeye başlıyor bu ses. 'Ben' kişisi için içine giriyor. Fakat oradan sonra sürekli o 'ben'in kim olduğu sorusu gündemde. Ve zaten sanıyorum, romanın en büyük dolambaçlarından, gizlerinden biri de bu 'ben'in kim olduğu üzerinde düşünürken çözülebilecek bir şey. 'Ben' ayrı ayrı kişiler olabiliyor, aynı kişinin ayrı ayrı cepheleri de olabiliyor, gerçi bu kadar ipucu vermeye gerek yok belki. Özgüven- Tipik dedektif romanı okuru kaygısı bu da değil mi? Romanın 'sonunu' söylemekten kaçınıyorsun. Akatlı- Evet, doğru. Kısacası hep 'ben' diyen ve değişen o sesin sonunda bir tek kişide düğümlenip düğümlenmediği de açık bir soru. Özgüven- Bir de, teknik olarak, yazım tekniği olarak romanın gerilimi, o 'ben'in, anlatıcı sesinin tek kişide toplanıp, çeşitli kişilere bölünmesinin, tekrar toplanıp tekrar bölünmesinin ve sonunda tuzla buz olmasının -sonunu da ağzımdan kaçırdım bu arada- ortaya çıkardığı dalga hareketinde. Akatlı- Sarmal belki. Neredeyse DNA molekülünün sarmalı gibi. Özgüven- Sarmalda, o hareketin getirdiği ritmde belirginleşiyor Müzikal, müzik yazısına benzer bir biçim, bir şema, bir partisyon çıkıyor ortaya. Akatlı- Kontrpuan diyelim. Evet, bu iyi bir adlandırış olabilir, bir tür kontrpuan, ritmi olan bir tabakalanış. Özgüven- Ayrıca tek tek cümlelerin retorik yapısında da genel konrapunktal yapıya koşut çeşitlemeler onu küçük mikyasta çeşitleyip tekrarlayan bir anlayış saptanabiliyor. atmosferi. Bunu oluşturan öğeler de şiddet, işkence, cinayet, Özgüven- Gece sözcüğünün anlam çatısı altında toplanan da bunlar galiba. Akatlı- Özellikle birinci bölümde şiddet, ortalığa saçılan yılgı ile vurgulanıyor. İkinci bölümde kuşku, işkil katılıyor buna. İşkil kavramında bu kuşkunun paranoid bir yanılsama olup olmadığı meselesi de var. Paranoya, ille aslı olmayan bir korkuya kapılmak olarak anlaşılmayabilir. Aslı olmakla birlikte artık dehşetin, şiddetin her yerde solunur hale gelmesi, somutlaşması ve bütün anlatıyı kaplaması, patolojik bir öğe haline gelmesi olarak da görülebilir. Özgüven- Belirsizlik, teknik açıdan da, anlatıcı sesinin belirsizliğiyle, kim olduğunun tamamiyle bilinmemesiyle taşınıyor romana; bu paranoya bir anlamda yapıntı aracılığıyla bize, okuyucuya da yansıyor. Paralel düzen yani; hem yapıntıda hem yaratılan etkide. yaşadığımız olaylara bağlanabilir Gece'de anlatılanlar tabii. Akatlı- Yaşanmış tarihin belli olaylarına bire bir tekabül değil ama genel olarak gerçeklikte tekabülü olan konulara; baskı, terör vb. Yani bu kurmaca evrenin tüm bir tarihle -uzak, yakın- olan ilişkisini dile getiren bir durum saptaması. Yazarın kurmacası, uydurması, bunlar sonuna kadar inandığım şeyler. Ama yazar hiçbir yerden hareket etmeden uydurmuş değildir. Bilge Karasu'nun masalları bile tümüyle kurmaca değildi; Gece'de gerçekliğe yapılan göndermeler daha da önde. Akatlı- Çünkü gerçeğin parçalanmışlığının, gerçeği bütünüyle göstermeyen parçalayıcı bir bakışın, yanıltıcı olabileceği vurgulanıyor. Öyle ki, tarihin içerisinden noktalar seçip onlarla yeni bir tarih, o yaşanan tarihe hiç benzemeyen bir tarih oluşturmak mümkün. Her biri yaşanmış, belli bir koordinat sistemine yerleştirilebilecek noktalar. Onları yeni bir düzen içerisinde bir araya getirdiğimizde gerçeklikte tekabül ilişkisi gittikçe zayıflamış bir kurgu elde ediyoruz. Sanıyorum, bunlar gerçeklikle kurmaca bağlantısı konusunda Bilge Karasu metninin en önemli anahtarları. Akatlı- Söyleyişin yapısını bozmaktan anladığı da bu, çünkü dil ister istemez art zamanlı ; dolayısıyla geleneksel roman yapısını yırtmak istiyor Bilge. Gece de sonunda bir yerde yırtılıyor. Yırtılan, yapıtta yaşanan gece değil; kurmaca, kurgu. O da sonunda yırtılıyor. birtakım şifrelere, anahtarlara, kodlara, ritüellere başvuruluyor. bekleyişler- öldürmenin bir ayin görünümünde sunulması, yazarın zihninden çıkma, esoterik mi demeli, hermetik mi demeli, Akatlı- Bilemeyeceğim, Bilge'nin bana en kapalı olan yanıdır bu. Evet, onda birtakım gizemli sayılara, ölçülere rastlamak mümkündür ama göndermelerin nereye olduğu her zaman çözülemez. Ben bunun dışında, bir kurgu, bir geometri, bir mimari yapı aramak düşüncesine daha yatkınım. Ama söylediğin kodlar her zaman nereye bağlandıkları anlaşılmasa da kendilerini gösteriyorlar. Özgüven- Çift anlamlığı sağlayan da bu galiba, senin anladığın anlamda geometrik bir yapı, benim algılamak istediğim anlamda gizemli, kapalı, şifreleri yanyana geldiğinde çözülebilecek bir dünya. Akatlı- Şimdi sen söyleyince şu labirent meselesi geldi aklıma. Bir yerde şehirde boru yerleştirmek amacıyla yolların kazılmaya başlandığını görüyoruz. Bu kazma öyle bir noktaya varıyor ki, hiçbir yol önceden çıkmakta olduğu caddeye bağlanmamaya başlıyor. Ve insanlar artık bu şehrin yollarında geliş gidişlerini sürdüremez oluyorlar, hatırlayacaksın. Şimdi giderek bu karabasan yoğunlaştırılıyor ve o kent bir labirente dönüştürülüyor. Dönülüp dolaşılıp içinde kaybolunan bir labirentle karşı karşıya geliyoruz. Bunu da bir simge olarak görmek ya da buna koşut yapılanmalar aramak mümkün. Yani senin söylediğin. Özgüven- Evet, Bilge Karasu mitikliği... Labirent de, öteki yapıtlarda gördüğümüz satranç da... Mitik dediğim unsur oyun, ayin, ritüel, sayı vb ile beslenen ve içinde bu labirentin de olduğu bir göndermeler ağı. Akatlı- Bu labirent, bütün bu dolaşıklık, içerikle bir koşutluk içerisinde de görülebilir, yani içerikteki o karabasan atmosferi burada artık doruk noktasına varacaktır. Zaten labirent kadar karabasanı somutlaştıran, simgeleştiren bir şey zor düşünülebilir. Özgüven- Şu var tabii, ben Bilge'nin yazdıklarını formel bir yetkinlik olarak görüp sevmek konusunda biraz fazlaca kararlı olabilirim. Sen bunu içeriğe bağlıyorsun, benim Bilge Karasu'nun kurduğuna inandığım şemanın dışında bir noktaya gönderme olarak göstermek istiyorsun. Akatlı- Başka bir gönderisi de olabilir diyorum. Senin söylediğine de katılmıyor değilim aslında. Ancak; zamanı çizgisellikten çıkarıp da, evreni gitgide kaotik bir evren haline soktuğumuzda, artık yolların da yol olmaktan yani bir yere götüren doğrultular olmaktan çıkması doğal. Böylece bir kıstırılmışlık somutlanıyor; bir geometriyle somutlanıyor adeta. Hem karabasan atmosferini ağırlaştırarak vurgulayan bir şey hem romanın kurgusuyla yer yer koşut olarak düşünebileceğimiz bir şey hem de dediğin göndermelere izin verecek bir şey. Bütün genel çağırışımlarıyla bir labirent. gerçekliğin yapısının bağdaşırlığı ya da bağdaşmazlığı. Bilge Karasu'nun deştiği, aradığı, irdelediği bu. Özgüven- Gene şu av-avcı izleğine geri dönelim diyorum. Bunun öteki Bilge Karasu metinlerinde -Avından El Alan'ı, Usta Beni Öldürsen E'yi düşünürsek- daha duyusal, daha erotik açılımlara imkan sağlayan bir yönü vardı. Oysa buradaki katil kurban çeşitlemesinde bu yok pek. Yetkeyi uygulayan ve yetke altında ezilen karşıtlığına dönüşmüş ilişki. Bu şiddet ve kıyıcılık bağlamında erotik açılımların payı ne sence? Bilge Karasu metinlerindeki erotizm burada koyulaşmış, ölüme yakınlaşmış sanki. olması gibi çok tanıdık Bilge Karasu izleklerine rastlıyoruz. N. Akatlı- Evet bunu ben de düşündüm, 'Gece' güçlük getirmeyen, oldukça saydam, okuduğumuzu anlamamıza yardım eden bir dil. Ötekilere oranla çok daha rahat bir dil. Dil kullanımı doğrudan zorlamıyor da kurgu, artanlam zorluyor bizi. Bizi bocalatan, dilin kurgunun bir parçası olarak gördüğü işlev. Güçlüğü yaratan olsa olsa bunlar. Kısmet Büfesi'nin ya da ötekilerin cümlelerindeki aşırı doluluk burada çok öne çıkmıyor. Özgüven- Bu cümle kuruluşlarındaki yetkinlikle çatışan, -Bilge'nin sevdiği bir sözcükle söylersek- 'azrak' kullanımdan ötürü neredeyse eskimiş, arkaikleşmiş. Özgüven- Evet... ne diyordum, arkaik bir renk kazanmış sözcükler de yok değil. Senin de dikkatini çekmişti yanılmıyorsam. Özgüven- Tabii, bu tamamiyle bizim öznel dil şımarıklığımız da olabilir. Akatlı- Tabii, tabii. Bu yadırgadığımız sözcüklerin ancak, metnin bizi ille de bir kusur aramaya kışkırtan kusursuzluğu içinde yadırgatıcı olduğu ortada. Söyleşinin sonuna geldik ya, iyice de yorulduk. Özgüven- Neyse Bilge Karasu metinlerinin çetinliği iddialarını çürütelim derken umalım ki 'Gece'yi ve okurunu asıl biz yokuşa sürmüş olmadık!..


Milliyet gazetesinin genel yayın yönetmeni ve başyazarı Abdi İpekçi'nin pazartesi günleri yayımlanan Her Hafta Bir Sohbet adlı sayfasının konuğu 19 Nisan 1971'de Yaşar Kemal'di. Edebiyat ve Politika başlığı ile yayımlanan söyleşide, Yaşar Kemal, siyasal düşünceleriyle edebiyat anlayışının paralel olmasının nedenlerini açıklayıp Halkın ve doğanın sonsuz gücüne inanırım diyor. - Taa çocukluğumdan bu yana, kendimi bildim bileli, okur-yazar değilken bile şiir söylerdim. Sonra folklor çalışmaları yaptım. Röportajlar yazdım. Hikayeler, romanlar yazdım. Çalışma tarzım gösteriyor ki, halktan yana, halkla birlikte işini gören bir sanatçıyım. Benim kişiliğimi ve sanatımı halktan ayırmak mümkün değil. Yirmi yedi yaşıma kadar halk içinde, halkla birlikte çalıştım. Yani bir kol emekçisiydim. 1951'de İstanbul'a geldim, Cumhuriyet gazetesine röportaj yazarı oldum. İstanbul'a geldiğimde, elimde bir kitaplık hikaye vardı. Örneğin, benim dünyaya çıkmış ilk eserim İnce Memet değildir, Bebek hikayesidir. Önce Fransızcaya çevrildi sonra İngilizceye, İtalyancaya, Rusçaya, Romenceye, birçok dillere. Son yirmi yılın dünyada çıkmış birçok hikaye antolojisinde Bebek hikayesini de buluruz. On yedi, on sekiz yaşlarımda bende sol düşünce belirmeye başlamıştı. Sanatım onunla tay gitti yani paralel. Ben iki şeye inanırım. İki şeyin sonsuz gücüne, sonsuz yaratıcılığına, sonsuz değişimine: Halk ve doğa. Sanatımı halkımla birlikte, onun büyük yaratıcılığı ile birlik olarak onun için yaparım. Politikam da sanatımdan ayrılmaz. Halka kim zulmediyorsa, etmişse; halkı kim eziyor, ezmişse; onu kim sömürmüş, sömürüyorsa; feodalite mi, burjuvazi mi... Halkın mutluluğunun önüne kim geçiyorsa, ben sanatımla ve bütün hayatımla onun karşısındayım. Benim sanatım, içinden çıktığım sınıfın, yani proletaryanın çıkarlarının emrindedir. Ben etle-kemik nasıl birbirinden ayrılmazsa, sanatımın halktan ayrılmamasını isterim. Bu çağda halktan kopmuş bir sanata inanmıyorum. - 1960 Anayasası'ndan sonra Türkiye İşçi Partisi kuruldu. Bu partiyi kuranlar işçilerdi, sendika liderleriydi. Aşağıdan yukarı kurulan bir partiydi. Bu parti kuruluncaya kadarki bütün çabalarım çalışmalarım gösteriyordu ki ben bu partiye girmeliydim. Kendimi mecbur saydım. Mehmet Ali Aybar'ın başkan olduğu bu partiye 1962 yılında girdim. Elimden geldiğince de çalıştım. Benim hiçbir politik ihtirasım olmadı, olmayacak. Hiçbir politik mevkiim olmadı, olmayacak. Bunda kararlıyım. Amma emekçilerin yanında, ölünceye kadar onların hakları için, onların yönetime gelmeleri için sonuna kadar çalışacağım. Benim bütün derdim emekçi sınıfının bizatihi, yüzde yüz yönetime gelmesidir. Sosyalizm yalnız ve yalnız budur. İşçilerin adına herhangi bir tabakanın, bölüğün yönetime el koymasını kabul etmiyorum. Emekçileri sömürenlere ne kadar karşıysam, emekçiler adına iktidara gelmek isteyenlere de aşağı yukarı o kadar karşıyım. - Halk 1950 yılında ne yaptı? Kendisini 700 yıldır ezen, olanak bulunca bürokrasiyi oylariyle yönetimden uzaklaştırdı. Bana öyle geliyor ki bu gizliden gizliye işleyen, biçimlenen, oluşan, emekçinin bir çıkar bilincidir. Biçimsel demokrasi, biz de gözümüzle gördük ve yaşadık ki, bürokrasinin 700 yıllık zulmüne son verdi. Şöyle geriye dönüp baktığımızda bürokrasinin jandarmalarının birer işkence zebanileri olduğunu görürüz. Bana öyle geliyor ki, Türk halkının bürokrasiden çektiğini dünyanın hiçbir halkı hiçbir yönetimden çekmemiştir. Yemen çölleri, Sarıkamışlar, dokuz yıllık askerlikler, zeametler, tımarlar, aşarlar ve dayaklar ve hapishaneler. Kuyucu Murat Paşalar, Celali kırımları... Anadolu halkı tarihin en büyük zulmu altında inlemiştir ve fırsat bulur bulmaz bürokrasiyi devirmiştir. Sonuç yanlış oldu. Halk bürokrasi ile Demokrat Parti'yi seçmek durumunda bırakılmıştı. Halk haklı olarak DP'yi seçti ve sonuç yanlış çıktı. Bu, halkın bilincinin yanlış yola yönelmesi değildir, yöneltilmesidir. - Benim istediğim sosyalist düzeni yalnız ve yalnız halk getirebilir. Benim istediğim sosyalist düzeni halktan başka hiç kimsenin getireceğine inanmıyorum. Emekçi adına emekçiden başka, hangi tabaka ve bölük yönetime el koyarsa halk adına değil, emekçi adına değil, kendi adına kendi çıkarına yönetime el koymuş olur. Sosyalizmi halk getiremezse kimse getiremez. Sosyalizm bilinçlenmiş emekçinin kendi eliyle kuracağı düzendir. Başka türlüsü olamaz. - Böyle bir sosyalist düzen olmaz ki... - Ne bileyim ben. Bir şey olur, bir düzen olur amma emekçiler yüzde yüz yönetimde değillerse o sosyalizm olmaz. Otuz yıldan bu yana sosyalistçe düşündüm, sosyalizm ve emekçi meseleleri üzerinde epeyce düşündüm, epeyce de okudum; emekçiye sınıf bilinci nasıl götürülür, yani politik bilinç nasıl götürülür? Elbette aydınlar. Aydınların okumak öğrenmek, sosyalist bilince varma olanakları emekçiden daha çoktur. Yalnız bu bilinç götürme, emekçi adına yönetime el koymak için olmamalıdır. Emekçiler içinden bir bürokrat tabaka yaratmak için olmamalıdır. Bu bilinç götürme işi emekçileri yüzde yüz yönetime getirmek için, gelmeleri için olmalıdır. - Ben, yukarıda da boyuna tekrar ettiğim gibi, emekçinin yüzde yüz el koymadığı yönetimin adına sosyalizm demem. - Artık epeyce yaşlıyım. Hoşgörürlükle düşünmeği öğrendim. Bir bölük sosyalist benim önerdiğim yoldan gitmese de sosyalizme varmak için bana karşı da olsa da, ben onu kabul ederim. Düşüncemi bir örnekle daha iyi anlatabilirim belki. Bugünlerde bir Deniz Gezmiş olayı var. Ben bu Deniz Gezmiş olayı ile birlik değilim. Ayrı düşüncelerde, ayrı yollardayız. Yalnız Deniz Gezmiş'in karşısına durup dururken, düşünmeden, olayı derinliğine araştırmadan çıkmam. Deniz Gezmiş'lerin hareketinin emekçinin bilinçlenmesine ne kadar faydası var, ne kadar zararı var? bunun üzerinde önemle dururum. Büyük emekçi kütlesinin bilinçlenmesinde Deniz Gezmiş hareketi faydalı oluyorsa, bu yol benim yoluma karşı da olsa onu tutarım. Tutmasam bile onlara yardım etmesem bile hoşgörü ile karşılarım. Ben küçük bölüklerin, tabakaların, küçük örgütlerin bugün beynelmilel, sıkı, korkunç bir örgüt haline gelmiş burjuvazinin karşısında etkili olabileceklerine inanamıyorum. Organize burjuva örgütlerin, pekişmiş sömürücü örgütlerinin modern kapitalizmin karşısına yalnız be yalnız bilinçlenmiş, örgütlenmiş işçi kütlelerinin bütünüyle çıkabileceğine, etkili olabileceğine, yönetimi ele geçirebileceğine inanırım. - Çıkarılmalı. Tırnağın var ise başını kaşı; kurda neden boynun kalın demişler, kendi işimi kendim görürüm demiş. Halkımızın böyle sözleri çok. Herhangi bir sebeple yönetimi ele geçirmiş aydın ve büokrat tabakaları, emekçiler adına, çıkarına bir şeyler yapmazlar demiyorum. Belki bir şeyler yaparlar ama o sosyalizm olmaz, emekçilerin yönetimi olmaz. Bürokrasi yönetimi almışsa, aydınlar, teknokratlar yönetimi ele geçirmişlerse; ekonomi onların çıkarları için çalışacak demektir. Emekçilerin çıkarlarından daha çok. Biz biliyoruz ki gördük ki, çağımızda yönetimi ele almış devlete el koymuş proletarya sınıfı, yönetimi elinde tutamamış, bürokrasiye kaptırmıştır. Bunun sebepleri vardır. Bilinç eksikliği, örgüt yetersizliği. Daha bir sürü sebepleri de olabilir. Acı olan, korkunç olan emekçi sınıfının kendi yönetimini başka bir tabakaya kaptırmasıdır. Çağımızda devrim yapmış emekçi sınıfı, yönetimi başka bir tabakaya kaptırırken emekçilere devretmelerini beklemek safdillik olmaz mı? Belki olur. Belki derya tutuşa. - Tabii. Lenin'in ölümünden sonra Sovyetler Birliği emekçileri, yönetimin tümünü değilse de büyük bir kısmını Stalin'e, Stalin'in bürokratlarına, kendi içlerinden çıkmış bürokratlara, birtakım aydınlara kaptırdı. Bugünlerde Sovyetler Birliği'nde yönetimdeki Stalin bürokratlariyle, emekçiler arasında kıyasıya bir savaş var. Benim üzerinde durduğum bütün hayatımda karşı koydum ve korktuğum bir şey var. O da terörizmdir. Halkın üzerindeki baskıdır. Ben diktatoryadan dehşet korkarım. - Sosyalizmde diktatorya olmamalı. Gerçek bir sosyalizmde diktatorya olamaz, terörizm gerçekleşemez. Halka baskı diye bir şey düşünülemez. Örnekler vermek istiyorum: Burjuvaların demokrasisiyle, proleterlerin demokrasisini aynı kefeye koyacak değilim. İki demokrasinin çok az birbirlerine benzerlikleri vardır. Gene de benzerlikleri vardır. Burjuva demokrasisini ele alalım: Bizdeki Süleyman bey demokrasisini herhalde demokrasi sayamayız. Bu demokrasinin gerçek bir burjuva demokrasisiyle uzaktan yakından bir ilişkisi yoktur. Benim dediğim İngiliz demokrasisidir. Üstünde duracağım, İngiliz demokrasisinde özgürlük sorunudur. İngiliz demokrasisinde özgürlük var mı, yok mu? Bütün sorun bu. Bir yanıyla özgürlük yok. Çünkü İngiliz halkı kapitalistlerce koşullandırılıyorlar. Kapitalistlerin elindeki on milyonluk gazete tirajı, milyonlarca seyircisi olan televizyonlar, milyonlarca dinleyicisi olan radyolar, halkın düşüncesinin üstünden bir karanlık gece gibi geçiyorlar. İnanılmaz bir baskı altına alıyorlar düşünceleri, duyguları. Bu modern araçlarla halkları tutsak kılıyorlar. 1963 yılında İngiltere'deyken BBC benden konuşmalar istemişti. Radyoya on konuşma hazırladım. Konuşmalarımı teybe aldılar, ücretini verdiler hem de çok büyük bir ücret, fakat yayınlamadılar. O konuşmaların birinde İngiltere için çelik perde demiştim. Halk cumhuriyetlerine demir perde diyorlardı, Amerika'ya altın perde; ben de İngiltere'ye çelik perde"yi yakıştırmıştım. Uzunca bir süre kaldığım İngiltere'de, İngiltere için bu düşünceye varmıştım. İşte bu çelik perdede kapitalizmin bütün baskısına rağmen bir özgürlük var. İngiltere'de hiç kimse düşüncelerinden dolayı kınanmıyor, hapsedilmiyor, baskılara uğramıyor. Bunun sebebi üstünde düşündüm. Niçin bu özgürlük? Çünkü İngiltere'de uzun yıllardan bu yana yönetimde burjuvazi bulunuyor. Burjuvazinin ekonomik bir temeli vardır. Üretim araçlarına sahip olduğundan ve elindeki bu güce çok güvendiğinden İngiliz burjuvazisinin yönetimde kalabilmek için başka çarelere başvurmasına gerek yoktur. Gene biliyoruz ki, çağımızda başka çareye başvuran sınıflar, gücünün büyük bir kısmını yitirmiş sınıflardır. Almanya'da proletarya karşısında bunalmış burjuvazi nazizim çaresine başvurdu. Hitler bürokratları Almanya'da korkunç bir baskı düzeni yarattılar. İtalya'da Mussolini de öyle... Proletarya iktidara yüzde yüz el koyduğu zaman da bir demokrasi gerçekleşecektir. Şimdiye kadar dünyamızın görmediği, tanımadığı bir özgürlük düzeni kurulacaktır. Ekonomik eşitlik sağlandığı zaman, arkasından mutlaka ve mutlaka politik eşitliği de getirecektir. Bütün baskılar ekonomik eşitsizliği sürdürebilmek içindir. Baskıların temelinde eşitsizlikler yatar. Şimdi bürokrasi üstünde durmak istiyorum: Bürokrasinin bir özgürlük sağlayabilmesi için ne burjuvazi ne de proletarya gibi sağlam bir temeli vardır. O yönetimde kalabilmek için korkunç bir baskı düzeni kurmak zorundadır. Bu havadaki sınıfın tek dayanağı bir baskı örgütü kurmasıdır. Onun için bürokratlar nerede kim adına iktidara gelmişler, ayakta kalabilmek için, korkunç bir baskı rejimi kurmuşlardır. Unuttum. Şunu da ekleyeyim: Proletarya yönetime yüzde yüz el koyduğu zaman düşüncelerinden dolayı hiç kimseyi mahkum etmek gereğini duymayacaktır. Örgütlü proletaryanın gücü bir özgürlük düzeni hem de dünyamızın şimdiye kadar görmediği bir özgürlük düzenini kurmağa yetecektir. Bilinçlenmiş, örgütlenmiş proletaryanın, düşüncesinden, eyleminden dolayı kimseyi mahkum etmeğe, insanların özgürlüklerini kısıtlamağa bir ihtiyacı olmayacaktır. Sovyet Rusya'da bunun aksi yok mu bugün? Aydınların, sanatçıların, - Dedim ya, dünyada en gerçek demokrasi proletaryanın yönetime yüzde yüz el koyduğu zaman olacaktır. Sovyetler Birliği'nde eğer birtakım insanlar hapsediliyorlarsa, düşüncelerinden dolayı kınanıyorlarsa, proletarya orada yüzde yüz iktidarda değil demektir. - Türkiye'de bürokrasi, sosyalist düşüncenin gücünden faydalanarak yeniden yönetime el koymak istiyor. Bu gücün büyük bir terör ve dikta yaratmaması için bir sebep yok gibime geliyor. Kadim bürokratik güç sırtını baskıya ve diktaya dayayacağına emekçilerle birleşir, onunla birlikte yönetime el koyarsa belki baskı ve dikta gereğini duymaz ya da hafif bir baskı ile yönetimini yürütür. Ben çok korkuyorum ki Halk Partisi'nin zulüm devrine bir daha dönüş olmasın. - Anayasayı sonuna kadar uygulamak gerek. Hükümetlerin, hangi hükümet olursa olsun Anayasa'yı karşısına almaması gerekir. AP yönetimi ele aldığından bu yana Anayasa'yı karşısına aldı. Gizli ya da açık Anayasa'yı uygulamamak için elinden geleni yaptı. Bilhassa ilericilere, sosyalistlere karşı inanılmayacak bir baskı düzeni uyguladı. 27 Mayıs'tan sonra gördük ki, Türkiye'de örgüt olarak büyük güçler, ilericilerdir, aydınlardır. İlerici Anayasa'ya düşman AP, komprador burjuvazi, toprak ağaları bir daha 27 Mayıs tuzağına düşmemek için ilerici güçlerin karşısına karşı bir örgüt, bir güç dikmek gereğini duydular. Bunun için camileri kullandılar. Bütünüyle gericiliği kullandılar. Bu gizli güçler AP'nin yardımıyla Konya olaylarını, Kanlı Pazar, Kırıkhanları yarattılar. Bence herşeyden önce AP yönetiminin başını, kurduğu bu örgütler yemiştir. - Şiddet zor yoldur. Her ne kadar kolay ve düz görünüyorsa da şiddet her zaman dolambaçlı, güç bir yoldur. İnsan mecbur kalmadıkça, şiddete başvurmaz. Şiddet çaresizliktir. Hemen hemen kuruluşundan bu yana İşçi Partisi'nin içindeyim; şu on yıldır Türkiye'de İşçi Partililerin, sosyalistlerin başına gelenler pişmiş tavuğun başına gelmedi. İşçi Partililer inanılmaz bir baskıya, zulüm altında yaşamağa mecbur tutuldular. İşçi Partilileri dövdüler, öldürdüler, işlerinden ettiler. Böylesine bir baskıya, zulme maruz bırakılmış insanlar elbette buna karşı koyacaklardı, koymalıydılar. Benim kanım şu ki, şiddeti doğuran şiddettir. Biz çok gayret ettik. Daha yeni filizlenen sol, şiddete başvurmasın istedik. Demokratik yollardan emekçilere biz bilinç götürürken, şiddetle karşılaşmayalım istedik. Anayasa bizim emekçilere gitmemize, onlara sınıf bilinci götürmemize, örgütlenmemize izin veriyordu. Anayasa'nın tamıtamına uygulanmasını istedik. Yöneticilerden şiddete başvurmamalarını istemekten dilimizde tüy bitti. Biz şiddetin şiddet doğuracağını biliyorduk. Ben bugünkü solun yersel, bazı şiddet hareketlerini bir savunma sayıyorum, hem de en meşru bir savunma. - Zannetmiyorum, olmayacaktı... Ben buna inanmıyorum ve partinin içinde olduğum için inanmıyorum. - Ben Aybar'a güveniyorum, Aybar gerçek bir sosyalist. Aybar bizim politikacılarımız arasında kendi kişiliğine ve düşüncelerine saygı duymuş bir yiğit adam. Bizim çağımızda bağımsız düşünmek, bir düşüncenin kutsallığına kendini adamak, gerekirse kendi üstüne, kendi hataları üstüne yürümük güç bir iş. Aybar kendi hatalarımız üstüne yürümüş bir insan. Bir sosyalistin işi, dünyayı temelinden değiştirmektir. Değiştirip de ne olacak? Dünyayı ne için değiştireceğiz? İnsanları daha çok mutlu kılmak için. Aybar'la bir düşünceyi sonuna kadar paylaşıyorum. Hiçbir taviz vermeden... O düşün de şu: İnsan sosyalizm için değildir. Sosyalizm insan içindir. Eğer sosyalizm insanları eşit kılmıyorsa, mutlu yapmayacaksa ki bu mümkün değildir, başka yollar aramamız gerekir. Yahut da sosyalizmin uygulanmasında bir yanlışlık var, kendi üstümüze yürüyerek bu yanlışlarımızı düzeltmeliyiz, gözyaşlarımıza bakmayarak. Savaşlarımızda tek amacımız, insan soyunun mutluluğu olmalıdır. Sosyalizm bir mutluluk aracı olmayacaksa ne yapayım ben o sosyalizmi. Sosyalist düşünce bilimsel bir gerçektir. İnsanları mutlu yapmaması için hiçbir sebebi yoktur. - Sosyalizm yaşayan bir şeydir, ölü değil. Her an hayatla, tay gitmesi gereken bir düzendir. Her an yenilenen doğada, insan toplumları da her an yenilenir, değişir. Evren sonsuz çelişkilerden ibarettir. En büyük çelişki doğa-insan çelişkisidir. İkinci büyük çelişki sömürenlerle sömürülen sınıf arasındadır. Çelişkiler her zaman niteliklerini değiştirecektir. Ana çelişkiler güçlerini uzun sürelerde koruyabilirler. Ama onların da nitelikleri değişir. Bunun için bugünkü değişik dünyamızda bir model sosyalizmin, bir tek modelin olabileceğine inanmıyorum. Bir tek model sosyalizmi kabul etmek Marksist düşünceye, diyalektiğe aykırıdır. Marksist düşüncenin en yetkili bir adamı saydığım Lenin, devrimi yaptıktan sonra, ya da devrime hazırlanırken kendi modelini yaratmağa uğraştı. Bütün gerçek, büyük sosyalistlerin kurdukları sosyalizm kendi yurt gerçeklerinden, koşullarından doğmuştur. Sosyalizm modelini, çağın sosyal, ekonomik, coğrafik, kültürel koşulları yaratır. Türkiye'nin sosyalizmi, Türkiye'nin tarihi, kültürel, ekonomik, sosyal, coğrafik koşullarından doğacaktır. Sosyalizm durgun, ölü, ölecek bir düzen olsaydı her an yaşayan, her an yaratılan, her an yaratan bir düzen olmasaydı, ehh belki de onun için bir tek model icad etme olanağını bulabilirdik. Eğer dünyamız bir elden çıkmışcasına, inişsiz, çıkışsız, düzenli, her yanı birbirine benzer bir dünya olsaydı, sosyalizmin bir tek modeli olabilirdi. Bu kadar karmaşık, bu kadar çelişkilerle dolu bir dünyada bir model sosyalizm olabileceğine inanmak diyalektikten haberi olmamak demektir. Burjuva düzenlerinin aşağı yukarı bir modelleri vardır. Çünkü burjuva düzenler doğaya karşı, diyalektiğe karşı kurulmuş ölücü kuruluşlardır. Yaşayan sosyalizmi de bir model kabul edemeyiz. Onun için her memleket kendi sosyalizmini öbür kuruluşların deneylerinden de faydalanarak kendileri kuracaklardır. - Uzun süreli bir iştir. Bir memleketin sosyalizmini bütünüyle o memleketin koşulları, o memleketin düşünürleri, o memleketin emekçileri kurarlar. Kendine özgü sosyalizmin yaratılması uzun süreli bir çabanın sonucunda olacaktır. - Hayır. Şimdiden düşünülüyor tabii. Şimdiden oluşmağa başlıyor Türkiye sosyalizmi. - Evet birikim. Nasıl emekçi sınıfının bilinçlenmesi bir birikim sonunda olursa, özgü sosyalizmler de birikimler sonucunda büyük çalışma büyük çabalarla oluşacaktır. Emekçiyi bilinçlendirme birikimi nasıl sosyalizme geçmek için kesin bir araçsa, kendine özgü sosyalizmi yaratmak da ona bağlı bir birikim sonucu olacaktır. - Odur. Öyle düşünüyorum. Emekçileri bilinçlendirmek için uzun yıllardan bu yana emekçiler arasında bulunuyorum. Politika yapan bir adamım. Sanatım da buna bağlıdır. Onun da bilinçlendirmeğe yararı olmasını hem de çok yararı olmasını isterim. Sosyalizm benim için insanları bütün yabancılardan arıtıp, bütün yozlaşmalardan kurtarıp, kendi özüne kavuşturmaktır. İnsanın bir tek mi özü var? İnsanın özü nedir? Belalı bir soru. Bana öyle geliyor ki, insanın özü, onun yaratıcılığıdır. Ortaya gerçek, sağlam bir insan tarifi koyabiliriz, bu yoldan giderek: İnsan yaratıcı bir mahluktur. Gene yukarda da söylemiştim. Evrende iki sonsuz doğurgan yaratıcı güç vardır. Biri insan öbürü doğa. İnsan yaratıcılığını yitirdiği gün, doğa yaratıcılığını bitirdiği gün, herşey bitecektir. Doğa da insan da yok olacaklardır. Biz sosyalistler olarak insanları yitirmiş oldukları yaratıcılıklarına kavuşturmak amacındayız. Yeryüzünde en büyük çabamız budur. Çünkü sömürgenlerin ilk ve başlıca işleri insanları kişiliklerinden sıyırmak olmuştur. - Birikim yoluyla olmalıdır. Şimdi şudur, bizim Türkiye'deki birtakım sosyalistlerin de hataları bu. Kimisi diyor ki, ben oyla gelirim. Elbette en güzel şey, en makbul şey proletaryanın halkın oyu ile iktidara gelmesidir. Bundan daha ideal bir şey düşünülemez. Yalnız ben ille de oyla gelirim diye kaideler koymak yanlıştır, sosyalizme karşıdır. Ben ille şiddet yoluyla gelirim demek de sosyalist düşünceye karşıt olmak demektir. Kaide konamaz. İlle ben gerilla yoluyla gelirim, dağdan inerim Ankara'yı işgal ederim, yanlış bir düşüncedir. Marksizme karşıdır. O zaman nedir? O zaman birikim sağlayacağım ben. İşçi, emekçi bilinçlenecek ve örgütlenecek. Örgütlendiği zaman oyla gelir, oyla gelemezse öyle bir koşul doğar ki, öyle gelir. Belki de helikopterle gelir! Şimdi arkadaş, edebiyata gelince; biraz evvel dedim ki, bizim işimiz kendi özüne kavuşturmak insanoğlunu. Ha edebiyatın bunda büyük büyük faydası vardır. Mesela ben Türk aydınlarından çoğunun iyiniyetine rağmen sosyalizme yardımcı olacağına inanmıyorum. 200 yıldır Türk aydını Batı'nın maymunluğunu yapmıştır. Taklit etmiştir Batı'yı... Maymun yaratıcı değildir. İnsana benzer ama, yaratıcı değildir. Türk burjuva aydınları da 200 yıldır Batı'nın maymunluğunu yaptığı için 200 yıl insana bir yardımı olmamıştır. - Evet! Maymunlara karşı dövüşen adam maymun olur mu canım? 200 yıldır insan soyuna hiçbir şey katmamış, çok az şey katmış yahut da ne bileyim ben, karıncanın sidiğini denize yaptığı gibi bir şey yapmış. Buna da fayda denmez. Şimdi 200 sene sonra kendi özümüze dönelim, kendi sosyalizmimizi, gerçek sosyalizmi kuralım derken, bunlar karşımıza geçerler bizim. Bu sefer bunlar kendilerine model ararlar. - Aydınlar. Birtakım aydınlar model ararlar; ya Sovyetler Birliği modelini ararlar ya Çin modelini ararlar. Halbuki Lenin'in bütün çabası kendi modelini yaratma çabası olmuştur. - Allende benim için ideal. Ve dünyadaki bütün sosyalistlerin yüreğine su serpti. Çünkü bir iddia vardı ki, Marksizm'e karşı bir iddiadır bu. "Marksistler iktidara oyla gelemez. derler. Şimdi bu tecrübede Allende sonunda yenilse bile, oyla gelemez düşüncesinin yanlış olduğunu göstermesi bakımından büyük bir iş yapmıştır. Yüreğime su septi. Oyla gelemez. Ne demek oyla gelemez? Gelir, göbek ata ata gelir işte. Oyla da gelir, şiddetle de gelir, bilmediğimiz türlü yollardan gelebilir. Yeter ki bir birikim olsun, yeter ki bilinç birikimi olsun, yeter ki örgüt birikimi olsun. Yeter ki kendi modelini yaratma birikimi ve çalışması olsun. Şimdi benim edebiyatta yaptığım şey, edebiyatçı olarak bununla tay giden bir hikayedir. Ben sanatçı olarak elimden geldiğince kendi kendime, kendi değerlerimize karşı yabancılaşmamağa çalıştım. Bilinçli olarak kendi gerçeklerimize, kendi insani değerlerimize, kendi kendime sadık kalmağa çalıştım. Sanatımı memleketimin koşullarından, kişiliğinden, renginden ayırmamağa gayret ettim. Her insanın bir yoğurt yiyişi var. Her milletin de... Sosyalist insan yeni bir insandır. Sosyalist sanatçı yeni bir sanatçıdır. Bu kendimize dönüşte, roman sanatında birtakım kaynaklara başvurmak zorunluğunu duydum kendimde. Dünyanın büyük ustalarından yararlanmak, onlara çıraklık etmek olağandır. Stendhal'den, Balzac'dan, Tolstoy'dan, Dostoyevski'den, Faulkner'dan yararlanmak olağandır. Dünyanın bütün kültür değerlerine başvurmak zorundayız. Dünyada tek başımıza yaşamıyoruz. Amma temel kendimiz olacağız. Kendi kültür değerlerimiz ile yetiştikten, büyüdükten, kaynaştıktan sonra elbette dünya kültürüne başvuracağız, dünya kültür değerlerinden faydalanacağız. Yalnız kendi kültür değerlerine sırt çevirmiş bir kimse, hiçbir zaman dünya kültür değerlerinden faydalanamaz. Bir Türk romancısı bir halk hikayecisi Köroğlu'nu nasıl anlatır bilmiyorsa, bir masalcının ustalığına varmamışsa, Dede Korkut'u okumamışsa, Yunus'u ezberlememişse, Karacoğlan'ı, Pir Sultan'ı yüreğinin derinliğinde duyamamışsa onun bir Homeros'u anlayabileceğini sanmıyorum. Bir Kafka'ya, bir Çehov'a, bir James Joyce'a varabileceğine inanamıyorum. - Dönelim. - Bence böyle bir sual sorulmamalı bile. İlle de oy yoluyla gelirim diye bir kaide koymak sosyalizme aykırıdır. İlle de şiddet yoluyla gelirim, o da aykırıdır. Mesele, birikim meselesidir. Emekçiyi bilinçlemek, örgütlemek, onda yönetime el koyacak birikimi gerçekleştirmek. İşte bütün mesele bu. Geleceğin koşulları bilinmez ki, yönetime nasıl geleceği bilinsin. Tahminler yapılabilir ve bu tahminler her zaman doğru çıkmayabilir de. - Ben Türkiye'de işçi kadar köylünün de gücüne güveniyorum. Devrimci yeteneğine inanıyorum. Ekonomik denge bozulduğunda köylü bugünkü durumundan aşağı bir yere indiğinde Türkiye'de devrim gerçekleşebilir. Köylünün bugün bulunduğu durumdan aşağılara inmesi gün meselesidir. Bugünkü gidiş, köylüyü şimdiki ekonomik düzeyinde tutamaz. sözü açtı, unuttuk. TİP'den neden ayrıldığını söylemedin. - Basit bir gerçek, TİP niteliğini yitirdi. Bürokratların eline geçti. Emekçilerden koptu. Bir aydınlar kulübü oldu. Emekçilerden yana bir insan olarak TİP'de daha uzun bir süre kalamazdım. Yolcu yolunda gerek. Ben kendi yoluma, onlar kendi yollarına. - senfonii liked this - edebiyatsoylesileri posted this


ile 20. yüzyılın en önemli aydınlarındandı Jean Paul Sartre. sürdüren yazar, 'çağının vicdanı" olarak tanımlandı. Jean-Paul Sartre'ın Le Monde'da yayımlanan bir konuşması sanatta bağlanma konusunu yeniden öne çıkardı, geniş yankılar uyandırdı. Bu arada iki solcu yazar, Claude Simon ile Yves Berger, L'Express'de Sartre'a cevap verdiler. İspanya Savaşı'na katılmış, Nazilerin işkencesine uğramış olan Claude Simon'un yazısı özellikle ilginç görüldü. Aşağıdaki çeviri konuşmanın İngilizcesinden yapılmıştır. Çevirmen Anthony Hartley, Sartre'ın Le Monde'a gönderdiği bir mektupta yaptığı düzeltmeleri de göz önünde tutmuş. SARTRE - Sözcükler'deki tarih sıralamasında çelişmeler var, eleştirmenler onlara parmak basmakta haklıydılar. Kitabın büyük bir parçası 1954'de yazılmıştı da, on yıl sonra, yayımlanışından birkaç ay önce yeniden ele alıp bazı değiştirmeler yaptım. Tarih sıralamasına girişmedim. On yıldır bir uzun, acı, tatlı çılgınlıktan uyanmaktaydım dediğinizde, bu değişikliğin gerçekten 1954'de mi başladığını anlamalıyız. - Evet. O sırada, olayların itişiyle, büsbütün politikaya vermiştim kendimi. Eylem havasına girince, birdenbire, önceki eserlerimi avucuna almış olan nevrozu anlayıverdim. Hiç farkında değildim bunun daha önce, içindeydim çünkü. Simone de Beauvoir benden önce sezdi bu nedenleri. Her nevrozun özelliği kendini doğalmış gibi göstermesidir. Yazmak için yaratıldığıma büyük bir rahatlıkla inanıyordum. Varlığımı doğrulamam gerekliydi ve bütünüyle edebiyata yaslanıyordum. Bu düşünüşten kurtulabilmem otuz yıl sürdü. Politikayla kurduğum ilgiler gerekli açıyı sağlamama yol açınca, hayatımı yazmaya karar verdim. Bir insanın kutsal bilinen edebiyattan entellektüelliğini yitirmeden nasıl eyleme geçebileceğini göstermeye çalıştım. Sözcükler'de çılgınlığımın, nevrozumun kaynağını açıklıyorum. Yaptığım çözümleme yazı yazmayı düşleyen gençlere yardımcı olabilir. Bu özlem hayli tuhaf gene de, bir çatlaklık niteliği yok değil. Bir boks şampiyonu ya da bir amiral olmayı düşleyen genç gerçeği seçiyor. Eğer yazar hayaliyi seçerse, ikisini karıştırıyor birbirine. - Doğrusunu isterseniz, 1954'de pişman olmak üzereydim. Başka bir dünyaya ayak basıyordum. Hayatımı elli yıl hesaplamıştım. Ama, görüyorsunuz, Sözcükler'de iki ayrı ses var: Biri yazarlığımı mahkum edişimin yankısı, biri de bu sert yargının yumuşatılması. Hayat hikayemi daha önce, o en atak biçimiyle yayımlamayışımın nedeni çok abartılmış olduğunu görmemdi. Yazı yazıyor diye bir mutsuz kişiyi çamura batırmak gerekmez. Ayrıca, bu arada, eyleme geçmenin de zorlukları olduğunu, insanın ona da bir nevroz yüzünden girebileceğini anladım. Politika da kurtarmıyor insanı, edebiyattan fazla. - Hiçbir şey. Hiçbir yerde kurtuluş yoktur. Kurtuluş düşüncesi bir mutlak düşüncesini gerektirir. Kırk yıl mutlakla yaşadım, bir nevroz. Mutlak yok artık. Geriye sayısız çaba kalıyor ve edebiyat onların en imtiyazlısı değil. Artık hayatımı ne yapacağımı bilmiyorum sözümün böyle anlaşılması gerekir. Oysa eleştirmenler, Simone de Beauvoir'ın Aldatıldım sözünü olduğu gibi, bunu da yanlış anladılar, bir umutsuzluk çığlığı sandılar. Beauvoir o sözü söylemekle hayattan beklediği ama bulamadığı bir mutlak'ı işaret ediyordu. Görüşümüz aynı. Benim umutsuzluğum da onunkinden fazla değil. Ayrıca, ben oldum olası iyimser bir insanım, belki de gereğinden çok... Sartre evreni, Bulantı'daki, hiç de gül-pembe değildi. - Hayır, evren gene karanlık. Bizler bir belaya uğramış hayvanlarız... Ama, birden anladım ki, yabancılaşma, insanın insanı sömürmesi, gıdasızlık gibi kötülükler, bir lüks olan metafizik kötülüğü arkaya itti. Açlıktır kötülük bugün. Bir Sovyet vatandaşı, görevli bir yazar, bir gün bana şöyle dedi: Yeryüzünde herkes rahata ulaştığı zaman, insanın tragedyası başlayacak, sınırlılığı. Şimdiden bunu düşünmek gereksiz. Ben toplumsal ve ekonomik dertlerin giderilebileceğine inanıyorum, özlüyorum bunu. Biraz talihle o mutlu çağ gelebilir. Dünya değişince işlerin daha iyi gideceğine inananlardan yanayım ben. - Beckett'e hayranım, ama bütün varlığımla ona karşıyım. O hiç gelişme yolu aramıyor. Benim kötümserliğim hiçbir zaman gevşekliğe düşmemiştir. Bulantı'yı yazdığım günden beri hep bir ahlak yaratmak istedim. Bendeki gelişme artık böyle şeyler düşlememem. Bugün Dünya Nimetleri'ni korkunç bir kitap olarak görüyorum. Tanrıyı her yerden başka bir yerde arama. Gidip bir işçiye, ya da bir mühendise söyleyin! Gide bunu bana söyleyebilir; birkaç seçkin kişiye iletilebilecek bir yazar ahlakı. Onun için de beni ilgilendirmiyor artık. Her şeyden önce insanlar hayat şartlarını düzelterek insan olmalıdırlar ki evrensel bir ahlak yaratılabilsin. Ben onlara, Yalan söylemeyeceksin diyerek işe başlarsam, politik eyleme yer kalmaz ondan sonra. İlk iş insanın bağımsızlığını sağlamaktır. - Hiç de değil. Sözcükler'de bunu üzerine yazdıklarım yanlış anlaşıldı. Vazgeçtiğim bir kitabım yok. Ama bu onları iyi bulduğum anlamına gelmez. Bulantı'da sonradan pişman olduğum şey kendimi işin içine bütünüyle sokmamış olmamdır. Kahramanımdaki hastalığın dışında kaldım; nevrozumdu koruyan, yazmak yoluyla, bana mutluluk veriyordu... Her zaman mutluydum. O sıra kendime karşı daha dürüst de olsam gene yazardım Bulantı'yı. Bende eksik olan gerçeklik duygusuydu. Değiştim o günden bu yana. Yavaş yavaş gerçekliğin yaşantısına varmayı öğrendim. Açlıktan ölen çocuklar gördüm. Ölü bir çocuğun karşısında Bulantı ağır basamaz. - İşte yazarın sorunu tam bu. Aç bir dünyada edebiyatın görevi, yeri nedir? Ahlak gibi, edebiyatın da evrensel olması gerekir. Onun için de yazar çoğunluğun yanında yer almalıdır, iki milyar açın yanında, eğer herkese seslenmek, herkesce okunmak istiyorsa. Bunu yapmadıkça, seçkinler sınıfının hizmetindedir ve onlar gibi sömürücüdür. Büyük okur yığınına ulaşmanın iki yolu var yazar için. Birincisi kimi memleketlerde sosyalist yazarların yaptığı gibi, halkı eğitmek amacıyla bir süre edebiyattan vazgeçmek. Yönetici sıkıntısı çeken bir memlekette, Afrika'da örnekse, nasıl olur da Avrupa'da öğrenim görmüş bir yerli, öğretmenlik etmeyi kabul etmez, edebiyat uğraşını birlikte sürdüremeyeceğini anlasa bile? Avrupa'da oturup roman yazmayı yeğlerse, bu davranışı bana ihanete doğru bir kayma gibi görünür. Görünüşteki karşıtlık bir yana, bütün bir topluma hizmetle edebiyatın gerekleri arasında ayrım yoktur. İkinci yol, ancak bizim devrimci olmayan toplumlarımıza uygulanabilir, herkesin okuyacağı günlere hazırlanmak, sorunları en atak, en kaçamaksız biçimiyle ortaya koymaktır. Alain Badiou'nun Almagestes'de yaptığı budur, bir temizleme, bir arıtma amacıyla dili yargılıyor. - Dikkatli olun. Ben en aşağı şeylere yönelen orta malı edebiyatı salık vermiyorum. Halk da bir yazarı anlamak için çaba göstermek zorundadır; çünkü bir yazar kapalılığı özlemese bile, yeni edinilmiş düşüncelerini her zaman açıkça, bilinen örneklere uyarak dile getiremez. Mallarme'yi alalım. Onu Fransız şairlerinin en büyüğü sayarım, ve şiirlerini anlamak için hayli zaman harcadım. Savunduğu kapalılık teorisi yanlıştır, ama söylediği şeyler güç olduğu zaman okunması da güçleşebilir. Hem halkın yalnız kolay anlaşılır şeyler istediği de sanılmamalıdır. Son cep kitapları denemesi bunu açıkça gösterdi. Kitaplarım daha küçük basılmaya başladığından beri benim de okurlarım değişti. Şimdi işçilerden, daktilolardan mektup alıyorum... Çok ilgi çekici mektuplar. - Bu savaşın yapılması gerek. Yazar iki milyar aç insan için yazamadıkça hep bir tedirginlik duygusu altında ezilecektir. - Evet ama yazarın görevidir bu, yapması gerekeni yaptığı zaman bundan bir karşılık beklemez. Kahramanlık kalemin ucuyla kazanılmaz. Benim yazardan istediğim, gerçekleri ve ana sorunları önemsemesidir. Dünyadaki açlık, atom tehlikesi, insanın yabancılaşması, nasıl oluyor da bunlar bütün edebiyatımıza renklerini vermiyor, şaşıyorum. Az gelişmiş bir memlekette Robbe-Grillet'yi okuyabilir miyim sanıyorsunuz? O kendinde hiçbir sakatlık görmüyor. Bence iyi bir yazar, ama rahata ermiş burjuvazi için yazıyor. Yeryüzünde Guinea'nin de bulunduğunu anlamasını isterdim. Guinea'de Kafka'yı okuyabilirim. Onda kendi rahatsızlığımı yeniden buluyorum. Almagestes'i de, çünkü dil yoluyla gene bizim dünyamız yargılanan. Görüyorsunuz, çağdaş yazar kendi huzursuzluk bildirilerini yazmalı ve onları açmaya çalışmalıdır. Kendisini bütünüyle umutsuzluğa kaptırmayan bir çeşit Beckett. Biçim o kadar önemli değil bence, isterse klasik olsun, isterse de olmasın. Harp ve Sulh'un ya da Almagestes'in biçimi. Hepsi doyurucu. Bir eserin tek değer ölçüsü sağlamlığıdır: Hem kavrayacak, hem de kalıcı olacak. - Elbette, ama hemen değil. Şu anda Flaubert'in biyografisini bitirmeye uğraşıyorum. - Çünkü o benim tam karşıtım. Karşı düşünceler gerekli aydınlanmaya. Sözcükler'de yazdım sık sık kendime karşı düşündüğümü. Bu cümle de anlaşılamadı. Eleştirmenler onda bir mazoşizm itirafı ördüler. Ama insan böyle düşünmeli; kafasına yerleştirilmiş ne varsa, hepsine isyan ederek. Tedirginlik, yargılama, tartışma, isyan, sağlık, bağımsızlık... Fazla değişmiş değilsiniz. - Herkesin değiştiği gibi değiştim, bir değişmezlik içinde. - edebiyatsoylesileri posted this


Şiir, hikaye, deneme, derleme, senaryo, çeviri türlerinde ürünler veren İzzet Yasar, Dönüşü Olmayan Öyküler adlı kitabı ile 1981'de Sabahattin Ali Öykü Ödülü'nü kazanmıştı. Özel Sektör İmamı adlı kitabının yayımlanmasından sonra gerçekleştirilen söyleşide Yasar, O kadar fantastik bir dünyadayız ki, bazı öğeler hikayelere giriyor demişti. - Biliyorsunuz, aslında her zaman kötüler kazanır. Çünkü iyiler iyi olmaya, yani vicdanlı davranmaya uğraşırken kötüler iktidarı ele geçirir ve onu sonuna kadar vicdansızca kullanır. Ben, hiç olmazsa hayal ürünü bir hikayede kötüler cezasını bulsun istedim. - Benim için özel bir zorluğu yok, çünkü bugünü bugün gibi anlatmıyorum, kendi uydurduğum başka bir gün gibi anlatıyorum. Gerçekçi bir yazar değilim, fark etmiş olacağınız gibi. Olsa olsa, gerçeklerden hoşlanmayan ve onlara hayali tokatlar atmaya çalışan bir yazarım. - O kadar fantastik bir dünyada yaşıyoruz ki böyle öğeler ister istemez hikayelere giriyor. Bunlar olmadan bugünün dünyasını anlatmak imkansız gibi geliyor bana. Delidanaları, sanal ortamda tanışıp birbirini yiyen yamyamları, bir yıl kadar önce ilk defa başarıyla gerçekleştirilen teleportation deneyini düşünün. - Günümüzde gerçek olan pek fazla bir şey kalmadığını düşünüyorum. Yolcu uçaklarının gökdelenlere kafadan dalması gibi korkunç istisnalar bir yana, seks ya da savaş gibi en somut şeyler bile sanallaştı, askeri darbeler bile yozlaştı. Nerde 12 Eylül, nerde 28 Şubat! - Marx'tan Lacan'a kimse açıklayamadı bunu. İnsan olmakla ilgili bir şey herhalde, hatta canlı olmakla. Benim bütün yaptığım, sömürü hakkında, daha doğrusu sömürünün derin mantığı hakkında hayal ürünü bir hikaye üretmek oldu sanırım.


Çeşitli yerlerde yayınlanan şiirleri 45 yıl sonra, 1974 yılında kitaplaştırıldığında, Milliyet Sanat dergisi, Ahmet Muhip Dıranas ile bir söyleşiye yer verdi. Dıranas yanıtlarında, bu kadar uzun süre beklemesinin nedenlerini ve şiirle ilgili düşüncelerini dile getirdi. Tanınmış şairlerimizden Ahmet Muhip Dıranas, 45 yıllık sanat hayatı boyunca çeşitli yerlerde yayımladığı şiirlerini ilk kez bir kitapta topladı. İş Bankası Yayınları arasında çıkan kitapta şairin hiçbir yerde yayımlanmamış şiirleri de yer alıyor. - İzahı zor. Nasıl söyleyeyim bilmem ki? Şiiri bir bütün olarak düşündüm. Tek tek şiirler ayrı bir şey, bütün şiirlerim toptan daha ayrı bir şey. İyi ya da kötü, beğenilir beğenilmez. Şiirler kendi başına bir varlık. Hepsi bir araya geldiği zaman bir anlamı vardır. Kırk yıl beklememin nedeni bu olmakla birlikte, zaman zaman ufak kitaplar halinde yayınlayıp sonradan bir bütüne varma da mümkünken bunu yapmayışımın birkaç nedenini de şöyle anlatmaya çalışayım: İlkin hiçbir şiirimin dergilerde yayınlandıktan sonra beni doyurmamış olması, kusurlu ve eksik gibi gelmiş olması. Bu açıdan da adeta kendi şiir dünyamdan kovulmuş ya da tarafımdan ilgisi kesilmiş bir halde -benzetmek yerinde olursa- yörüngesinden çıkmış uzayda herhangi bir nesne gibi kaybolup gitmiş olması. Bir üçüncü ve bence önemli nokta, ben yaşantımı şiirlerimle bölüşmüşümdür. Yaşarken gereksindiğim zaman şiir yazabiliyordum. Üç beş şiir üst üste çıkabiliyordu örneğin. Sonra uzun, hatta yıllarla sayılacak kadar uzun yazmama, yazamama boşlukları giriyordu araya. O zamanlar şiirden kaçtığımı, hatta sevmediğimi ve hatta bir manada anlamsız bulduğumu çok iyi hatırlıyorum. Bununla birlikte geçenlerde tanıştığım genç bir öğretmenle konuşurken, bu konuda dikkatimi üzerine çeken bir noktaya değindi ve bana Sizin asıl yaratıcı zamanlarınız bu boşluklar olmalı dedi. Bu doğru bir düşünce olabilir. Kısır bir şair olduğum da bir gerçek. Bütün bunlardan sonra bu konuda bir tembel olduğum da bir gerçek, kayıtsız ve tembel. Asıl neden bu olabilir. Ama şimdi kendimi övmeme izin verir misiniz? Ne şiir ne bir şey. Bunlar için değil. Bunlar okuyacakların vereceği hükümlerle ilgili. Kendimi rahatça, yüzüm kızarmadan övmek istediğim noktam şu: Bir sabrın imtihanını başarıyla vermiş olmak. Aşağı yukarı kırk beş yıllık bir sabır. Değme şair buna dayanamaz. İster tembellikten ister tatminsizlikten, şundan ya da bundan ama kırk beş yıl kitap yayınlamadım. - Tarih sırasına göre düzenlemeyi düşündüm. Yapamadım. Şiirlerin birbirleriyle yakınlıkları açısından bir düzen kurmayı düşündüm, o da tam anlamıyla olmadı. Biraz rastgele denebilir. Hatta acele ile. Kitabın başlarında son yıllarda yazmış olduklarım yer aldığı gibi, sonlarda da eskilerden bazıları var. Birbirlerine karıştılar biraz. Bu önemli değil bence. Esas olan bir bütünü bulmaktı. O bütüne varabildimse, daha doğrusu bir orkestrasyonu sağlayabildimse sorun kalmıyor. - Bana bu konuda bir şey sormayın. Hüküm okuyucuların ve eleştirmenlerindir. Yalnız, şunu ilave edeyim. Batı şiiri, evet. Ben daima Batılı olmak istedim. Ama şu ya da bu, belli bir şairin etkisi altında saymam kendimi. Birkaç parçacık belki Baudelaire. Kabul ettim. Ama bütün halinde onun çok dışındayım. Ama Batılıyım. Ve özümleme sözcüğü yerinde. Bununla birlikte Doğulu şiirin tarafımdan itilmiş olmadığı da gözden kaçmamalı isterdim. - Ses ve şekil mükemmelliğini ön planda tuttuğum bir gerçek. Çünkü sanat her şeyden önce bir biçimdir. Bu sorunun gerisinden şöyle bir anlam çıkarabilir miyim acaba? Kof bir biçimin şairi mi demek isterler? Ben bunu şiddetle reddederim. Ben şiirde biçim mükemmelliği içinde asıl bir şeyi arıyorum: İnsanı. Acıları, kederleri, uğradığı haksızlıkları, kendine ihaneti ve yanılgılarıyla ve yücelikleriyle insanı. Eğer büyük sorunlarıyla insan bulunmayacaksa benim kitabımda, bu kitabımın derhal lanetlenmesini isterim. Ve gerçek öyleyse derhal yırtıp atsınlar. Belki şu fark benim şiirimde kendini gösterebilir: Siyasal insanı bulmak olanağı yok. Ama bunu da bilerek yaptım. İnsandan gayrısı için şiir olmaz. Şekil, şiirimin dayanıklı olması için önemlidir bence. Bir gemi düşünün. Şekil hesapları yanlış yapılmış bir gemi. Birkaç metre yol almadan batar. İşte bu nedenledir şekle önem verişim. Dilimiz milletlerarası bir güce henüz sahip değil. Şiir ki bir anlamda tercüme bile edilemez. Hele dilinden aldığı gücü yitirmemek bir tercümede kabil değil. O bakımdan dünya içindeki değerimizi saptayabilmemiz zor. Ama dil bilenler daha iyi bilirler ki, dünya şiiri içinde bizim kendimize özgü bir yerimiz her zaman olabilir. Ne yazık ki şiir tercüme edildiği zaman sadece biraz düşünce, içerik kırıntıları kalır o tercümede. Türkçemizin çok iyi tercümelere ihtiyacı vardır. O zaman bir gerçek Türk şiirinin kendine özgü sesi meydana çıkar. - Son kırk elli yıl, belki daha fazla şiirimiz Batı'dan etkilenmektedir ve sanımca hayırlı bir gelişim bu. Yalnız bir slogan vardır: Taklitlerinden kaçınınız. - Toplum her şeyi etkiler, tabii şiiri de. Yalnız bu geniş bir soru. Topluma seslenmeyen, toplumu ilgilendirmeyen bir sanat ve de şiir var sayılamaz. Ama toplumcu şiir dediğiniz zaman şiir değişik bir anlamın içine giriyor. Bir şiir ekolü gibi bir şey oluyor. Toplumcu şiire insanın günlük, alelade sorunları giriyor, geçim sıkıntıları giriyor. Şu ya da bu biçimdeki siyasi ezilmişlikleri, sıkıntıları ya da yeni yeni ve denenmeye mahsus toplum biçimlerinin telkini, yansıtılması, insanın açlıkları gibi, siyasetçilerce ya da devletlerce ya da birtakım sınıflarca alınmış tepe tepe kullanılan özgürlükleri, insanlıkları geliyor. Ama bu insanın gerçekte birtakım büyük acıları, toplumcu şiirde birtakım siyasal, ekonomik, sosyal nefretlere ya da hayranlıklara bağlanıyor. İnsancıl anlamda hiçbir zaman bunun karşısında değilim. Ama siyasetçilerin, kötü ekonomistlerin ya da topluma durmadan yeni yeni birtakım insanlarla ve tasavvur edilen idare biçimleriyle yön vermek isteyenlerin durmadan yaptıkları hataları kapatmak, durmadan sanatçıların sırtına yüklenmek isteniyor. Ben sanatta çoğu zaman insanı yücelten ve mükemmelleştiren ve aslında öyle olması gereken bir çabanın, birtakım çıkar oyuncularının hatalarını kapamaya sarfedilmesinin karşısındayım. İnsanı kurtarmanın yolu, insanın günlük ve alelade dertlerine şiirle çare aramaktan çok, şiir ve sanatla onu bir daha o hale gelmeyeceği bir mükemmelliğin ve birbirinin hakkını yememezliğin platformuna çıkarılması için çaba sarfedilmesi kanısındayım. Yani toplumcu şiirde, bir çeşit insana has, insanca özgürlük, birtakım toplum sıkıntıları içinde bir kenara itiliyor. Diyelim ki asılan suçludur. Bana göre asan da suçludur. Ama bazı şiir tarzlarında yahut bir toplum anlayışında ya asan yüzde yüz suçlu sayılıyor ya da asılan. Ve o zaman sanatın büyük ideali insan, asan veya asılan olarak harcanıyor. Bana sorarsanız ben ikisinin de acısını çekiyorum. İkisini de suçluyor ya da suçlamıyorum. Kitabımda bu görülecektir sanırım. Asanı da asılanı da ortadan kaldırmak istiyorum. Aslında şair ya da sanatçı büyük bir ıstırap virtüözüdür. İnsanın acısına ya da cehennemine sırt çeviren sanatçı olamaz. Görüş açıları değişebilir. Bilmem kendi görüş açımı belirleyebildim mi? Ben ne söylesem boşuna, yanlış yorumlara da uğrayabilirim. Bir sanatçının kendini, duygularını, düşüncelerini anlatması zor. Ben ne isem, kitabımdayım. Kitabımdan çıkacak her anlamı, her eleştiriyi memnunlukla kabule hazırım. Bir şeyi reddederim. Toplumun ve insanın karşısında olamam. Böyle düşünenler olursa reddederim. - Çok iyi, çok değişik ve bizden çok daha başka. Bilhassa İkinci Yeni veya Anlamsız Şiir diye adlandırılan şiiri ve şairleri çok beğendiğimi söylemeliyim. - Tiyatro yazmayı çok severdim. Ama yıllardır tiyatro için kalemi elime aldığım yok. Devlet Tiyatroları Edebi Kurul üyesiyim. Bu nedenle çok oyun okuyorum. Bunun verdiği yorgunluk ve bıkkınlık mıdır, yoksa kanıksama mı yaptı. Bilemiyorum. - Tevfik Fikret'in şiirlerini bugünkü Türkçeye aktarma çalışması içindeyim. Pek yakında onları asıllarıyla bir arada yayınlayabileceğimi umuyorum. Bugünkü Türkçe ile Fikret'i koruma ağır bir çaba istiyor. Şimdiye kadar yapılan denemeler başarılı oldu denemez. Başarı sağlayabilirsem, bugünkü dil içinde de büyük ve gerçek bir şairin hiç eskimemiş olarak var olduğu görülecektir. Fikret bir misyonun da adamıydı. Hiç eskimiyor, hatta başarılı olduğu takdirde -ki bazılarında ulaştım- şiir ve estetik açısından bugünkü zevkin de -daha pür şiir anlamında- bir şairi olduğu görülecek. Bundan başka muhtelif zamanlarda yazdığım birbiriyle bağlı nesir yazılarımı da bir arada toplamak çalışmaları içindeyim.


Yaşar Kemal, Orhan Kemal'in ölümünün ardından dostu ile ilgili anılarını ve yazarlığı hakkındaki görüşlerini anlatmıştı. Yaşar Kemal'in Yeni Gazete'nin sorularına verdiği yanıtlar, yakın arkadaşının kişisel ve edebi özelliklerini, yazarlık serüvenini ve o dönemde yazarların içinde bulunduğu koşulları ortaya koyuyor. - Yıl 1943. Abidin Dino, Adana'daki Türk Sözü Gazetesi'nin yazı işleri müdürü. Ben her akşam Türk Sözü'ne gidiyorum. Gene bir gün gittiğimde Orhan Kemal'i orada buldum. Dino tanıştırdı, adını çok eskiden biliyordum. Orada biraz konuştuk. Birkaç gün sonra buluşmaya karar verdik ve buluşma, o buluşma, bir daha ayrılmadık. Bütün Adana'nın kahvecileri, halk adamları, yani halk arasında tanınan, güzel konuşan adamlar hep onun ahbaplarıydı. Bu adamların hemen hepsini Orhan Kemal benimle tanıştırdı. Örneğin bunlar içinde bir Nadir Bulunmaz var. hapishanelerde geçmişti, tesadüfen o sıralar dışarıdaydı. Orhan, İsmail Usta'yla, Nadir Bulunmaz'la olduğu kadar dosttu. Yıllar geçti, Murtaza'nın bu halini ikimiz de unutamadık. Arada sırada tekrarlar, Murtaza'nın haline gülerdik. Sonradan Murtaza'yla öylesine dost oldu ki, ondan hiç ayrılamaz oldu. Her akşam, bekçi olduğu yerden alır, kolkola Adana'da şöyle bir volta vururlardı. Bu dostluğun, gerçek sevginin sonunda hepimizin bildiği, bir çağ edebiyatının en ilginç tiplerinden biri, gerçekten ölmez tiplerinden biri Murtaza çıktı. yaşayan herhangi bir insan yaşamağa devam edemezdi. Orhan Kemal, edebiyatın, sanıyorum ki uzun bir zaman yüzünü ağarttı. Orhan Kemal'in kişiliğini, insan yönünü, çocuksuluğunu bir olayla anlatabilirim sanıyorum. Sevmediği, her gün aleyhinde atıp tuttuğu bir insan vardı. O insan, Orhan'ın can alıcı bir yanına dokunmuş ve Orhan'ın bu adama karşı öfkesi yıllar geçtikçe kabarıyordu. Bir gün sokakta beni yakaladı. Çok üzüldüm, dedi. Neden Orhan, dedim, adamın adını söyledi, bu sabah onu gördüm, dedi. Yüzü sarıydı dedi, kolları düşmüştü dedi, yapayalnızdı dedi. Hadi gidelim şu adamla konuşalım, teselli edelim, dedi. Orhan'ı çok iyi tanıyordum. Ona en büyük kötülük etmiş bir insanı bile bir anda, o adamın bir üzüntülü yanını gördüğü anda hemen bağışlayıverirdi. Aşırı bir sevgi, aşırı bir öfkeydi yaşamı; öfkesi insanları, doğayı candan sevgisinden ileri geliyordu. Orhan'ı anlatmak çok zor bir iş tabii. Zengin bir yaşamı vardı. Çaresiz ve imkansız bir yaşam. Çaresizlik, imkansızlık onun için bir çare, bir imkandı. Biraz aykırı gelecek ama bu böyleydi, başka türlü olsaydı zaten 32 cildi tutan dev eseri meydana getirmezdi. - Orhan Kemal'e kadar hiç kimse çalışan insanı iş başında vermedi. O, bunun büyük özelliği. Bir çizgiyle bir insanın karakterini bir anda çizmenin en büyük ustasıydı. Romanlarındaki, hikayelerindeki kahramanları konuşturması, hiçbir yazara nasip olmayacak kadar güzeldi. Orhan Kemal'in yazar olarak ayağı hep topraktaydı. Orhan Kemal'in üstünde durulması gerek. Bilhassa insan zenginliği. Çok yıllar önce de söyledim, yazdım. Orhan Kemal bizim edebiyatımızın gelmiş geçmiş en büyük romancısıdır. Murtaza gibi bir tipi Orhan Kemal'dan başka hiçbir romancımız yaratamadı. Orhan Kemal, yaşama çok şeyler getirdi, çok imkanlar kattı. Orhan Kemal devam edecektir. Bu karışık günlerde, bu pus altındaki zamanda belki Orhan Kemal'in ışığı biraz bulanık. Puslar çözülecek ve her geçen gün Orhan Kemal biraz daha parlayacaktır. Benim, Orhan Kemal'e hayranlığı ilk hocam, ustam oluşundan değil uzun zamandan bu yana edebiyat yollarımız ayrılmıştı, edebiyatı başka türlü düşünür olmuştuk. O yolunda büyük kaldı. Çok şey söylendi Orhan Kemal için. Son zamanlarda çok yazdı dediler. Onun için son eserleri zayıftır dediler. Ben bunun karşısındayım. Belki bir daha bir Murtaza'yı yaratamadı. Müfettişler Müfettişi, öteki eserleri Orhan Kemal'i gene Orhan Kemal yapmağa yeterdi. - Orhan Kemal'in dört piyesini gördüm. Ben onun piyeslerini, romanlarından aşağı görmüyorum. Sinema bahsini açtık da söyleyeyim... Bir günü hatırlarım. Bir sinema prodüktörünün kapısı önünde bana randevu vermişti. İki senaryosunu vermiş. Avans olarak prodüktörden kırk lira alacaktı; ne onun, ne benim beş paramız yoktu. O kırk liradan eve ekmek alınacak, kira ve borçlar ödenecekti. Prodüktörün kapısında dört saat bekledik, akşamın sekizi oldu. Prodüktör telefon etmiş, bugün olmaz, yarın gelsinler diye. Orhan Kemal'e sıkılan kurşunlardan birisi de budur. Ve Orhan Kemal böyle böyle binlerce olaydan geri kaldı. Yazar onuru, insan onuru buna tahammül edemezdi. Yalnız Orhan Kemal'in gücündeki, büyüklüğündeki bir insan katlandı bunca acılara. Eğer Orhan Kemal bu sanat gücüyle, ortaya çıkardığı bu eseriyle başka bir ortamda bulunsaydı, bugün dünyanın birkaç ünlü yazarından biri olurdu. Gene de olacak... Yazık ki gittikçe büyüyen ününü Orhan Kemal göremeyecek. Bereketli Topraklar, Fransızcaya çevrildi. Fransa'nın en büyük yayınevi Gallimard, Bereketli Topraklar'ın Fransızcasını Eylülde çıkaracak. Bu haberi de dün gelen bir mektuptan öğrendim.


Bilim adamı ve yazar Cavit Orhan Tütengil 7 Aralık 1979'da katletildi. 58 yaşındaydı. Dostu ve kalem arkadaşı Rauf Mutluay'ın yazısı, Tütengil'in değerini ve kurşunların hedefinde nelerin bulunduğunu da özetliyor. 8 Aralık 1979 Cumartesi günkü gazetelerine bakanlar, aradan vakit geçmiş olsa da ilk sayfalarda gördükleri o resmi sanırım hatırlayacaklar. Kin ve pusu kurşunlarına hedef olmuş bir masum insan, sabahın alacakaranlığında görevinin çağrısına giderken, kanının çoğunu içine akıtan on iki kurşun yarasıyla cadde ortasında yatıyordu. Sanırım Cavit Orhan Tütengil'i hiç tanımayanlar bile, onu bu tek bakış açısının içinde değerlendirebilirler. Savcının beş saniye süreyle açmaya izin verdiği, gazete ve komşu sevgisi çarşafların altındaki vücut, bize yalnızca yüzükoyun kapanmış apak saçlı bir güzel başı, bir kol saatini, derli toplu bir el çantasını gösterebiliyordu. Biz dünyadan gider olduk / Kalanlara selam olsun / Bizim için hayır dua / Kılanlara selam olsun / - Bilmeyen ne bilsin bizi/ Bilenlere selam olsun. Cavit ve saati; birbirine bu kadar kaynaşmış iki şey zor bulunur. Bilirsiniz mitologyada Kronos hem yaratan hem yutan tutumuyla, zamanın akışını, geçişini simgeler ve elinde bir tırpanla gösterilir. Onunla oynanmamalıydı, o harcanmamalıydı, olanak içindeki bütün dikkatlerle kullanılmalı, her şey tam zamanında başlamalı ve bitmeli, hiçbir şeyin zamanı ötekininkine karıştırılmamalıydı. Eğer yaşadığımız anların, dakikaların hesabını tam verebilirsek, birbiriyle uyuşmaz olabilen vakit dilimlerinin haklarını birbirine karıştırmadan kullanabilirsek... iyiydik, sağlıklıydık, doğruyduk. Şaşmadan işlemeli, bizi tam vaktinde bulunmamız gereken yerde bulundurmalı, bizi hiç mi hiç yanıltmamalı, kimsenin zamanını çalmakta bizi haklı çıkartmamalıydı. Ben kolumda bir saat taşıdığımı unuttuğum, hatta bilerek hiç saat taşımadığım dönemler yaşadım, hatırlıyorum. Cavit'in saate bakmak için yaptığı o yumuşak kol hareketini ise ömür boyu unutamayacağım. Cavit ve çantası; birbirinden bu kadar az ayrılan iki şey zor bulunur. Her şey yazılı olmalıydı, insan belleği nankördür. Hem sizin istediklerinizi not eder, hem sizden isteyeceğini yazardı. Yazıda ihmali, kabahati, eksiği, yanlışı kabul etmez; yazılı bir bellekle yaşardı. Onun için de -küçük de olsa- bir çanta gerekliydi. Ne demiş atalar: Alim unutmuş, kalem unutmamış ya da Alem unutmuş, kalem unutmamış. Aslında resimdeki o çantanın benzerleri birçoğumuzda var, 1071 Uluslararası Yunus Emre Seminerinde hediye edilmişti konuklara. Ne var ki, en çok Cavit yakıştırdı kendine, o kullandı gereğince. Bu, duygusal bir anış yazısı olacak doğallıkla; acının bu kadar tazesinde başka şey gelmez elimden. ... Geniş atlet gövdesiyle her geçtiği yolu kendi etrafında bir tablo zemini gibi toplayan, karşısına çıkan her şeyi ikinci planda bırakan Edip Hoca, bir gün dostlarından birine uğrayarak çay bardağı istemiş. Üslub-ı beyan ayniyle insandır gereği, Cavit de yakıştırmıştı o küçük çantayı kendine. Nasılsa hem evdeki hem üniversitedeki kitaplıkları iyice ayrılmış, dizilmiş, düzenlenmiş yapılarıyla isteklerine cevap vermeye hazırdılar. Ona küçük, kısa, dikkatli notlar ve anımsatıcı fişler gerekliydi. Ne arayacağını bilen, nerede bulacağını da bilir. Tam bir bilim adamı titizliğiyle en küçük ayrıntıyı bile kovalayan yazılı notları, o küçük çantanın içinde yeterli yardımcıydı ona. O çanta da kurşunlandı, öldürüldü şimdi. Hiç dökülmeden aklaşmış, kısacık ve tertemiz, favorisiz, perçemsiz, tarak dostu, düzence içinde. Mütareke Tarsus'unun kaç kaç çocuklarından olduğunu anlatmış ve yazmıştı. Biliriz biz İkinci Dünya Savaşı'nın karartmalı kıtlık yıllarını, Haydarpaşa Lisesi'ndeki parasız yatılı öğrenciliğin Yüksek Öğretmen Okulu'ndaki yoksunluk devamını, Köy Enstitüleri'ndeki zor başlangıçlarla Anadolu liselerindeki öğretmenlik uğraşını, Dar Çağ"lardaki dar gelirli ev külfetini, sonra üniversiteye yerleşebilmek için girişilmiş ikinci fakülte öğrenciliğini, asistanlık - doçentlik - profesörlük kademelerinde namuslu bir düşün adamı olarak yüklenilen sorumluluğun ağırlığını, gününe ve çağına tanık olmanın yüreklilik isteyen görev bilincini, dürüst ve özverili bir kocalık ve babalık mesleğinin sessiz sabrını... çoğumuz biliriz. İnanın hiçbir dostluk hakkını kullanmıyor, hepimizin gördüğü o gazete fotoğrafının her göze çarpması doğal öğeleriyle yetiniyorum. Ağarmış bir kültür başı, yere düşmüş çantası, kolundaki saat. Kim bilir hangi hainlerin kurşunlarıyla heder edilmiş bir ulusal zenginlik. Şu üç küçük görüntüyle özetlemeye çalıştığım elli sekiz yıllık bir Cumhuriyet ömrü, nice eseri nice eserle tamamlayacak ve kendisini iki bin yıllarının hesaplaşmasına hazırlayacak bir irade çabası. "İbrahim Olgun, 1979 yılında tanışıklığımızın kırkıncı yılını kutlamaya hazırlanıyordu. Kırk yıl süren kesintisiz dostluğumuz Validebağ Prevantoryumu'nda başladı, Yüksek Öğretmen Okulu'nda pekişti ve yaşam boyunca da olgunlaştı... Kırk yıl boyunca beni hiçbir zaman yanıltmayan İbrahim Olgun, 2000 yılını birlikte karşılamamız için verdiği sözde durmadı. Geride kalmanın ağır bedelini, bütün yakınları gibi bana da ödeterek, uzun tartışmalarımıza konu olan öteki dünyaya göçtü. (140). Vakitsiz gidenlere alabildiğine hüzünlü, evinin ve kendisinin yaşamında da alabildiğine dikkatli, perhizli, ılımlı, ölçülüydü Tütengil. Gazetelerde gördüğünüz o ölüm resmi kadar kim anlatabilir çaresiz yasımızı. Yere kapaklanmış ak saçlı bir baş, kolda saat ve kapalı çanta. Üstü gazeteler ve komşu çarşaflarıyla örtülü, kent asfaltında. Cavit Orhan Tütengil'i, soyadı Öz'ken tanıyanlar, otuz yıl önceki Yüksek Öğretmen Okulu'nun havuz başı sohbetlerini de hatırlayacaklardır. Herkesi şaşırtan şey, gelişigüzel konuşmalar yerine onun gündemli tartışmalar önermesi ve bunu büyük ustalıkla gerçekleştirmesiydi. Şimdi aynı iyimserlik ve güven duygusu içinde değilim. Tütengil gibi bir namuslu aydın, bir yürekli düşün adamı, bir çalışma iradesi, bir görev düzencesi, bir iyi insan, bir örnek koca, bir özverili baba, bir benzersiz öğretmen... böylesi ne kolayca, haince, sinsice... heder edilebiliyorsa ülkemizde... güvenecek pek az şey kalmış demektir. Bu kanayan yas yarasıyla ancak bir duygu yazısı yazabildiğimi yukarda söyledim. Prof. Dr. ..........'in 7 Aralık 1979 Cuma günü İstanbul'da gözlerini yummasıyla sosyoloji tarihimiz ve fikir hayatımız büyük bir kayba uğramış bulunmaktadır. 1) İçinde yaşadığı, yakından tanıdığı yurt köşeleri, çeşitli konularıyla ilgisini çekmiş, araştırma ve yazılarında gönül gözüyle baktığı bu konulara öncelik vermiştir (Ağrı Dağındaki Horoz, 1968; Temeldeki Çatlak, 1975). Adı, soyadı / Açılır parantez / Doğduğu yıl, çizgi, öldüğü yıl, bitti / Kapanır parantez / O şimdi kitaplarda bir isim, bir soyadı / Bir parantez içinde doğum, ölüm yılları... / Parantezin içindeki çizgi / Ne varsa orda / Şimdi, korkusu, gözyaşı, sevinci / Ne varsa orda. Ama O şimdi kitaplarda / Bir çizgilik yerde hapis olmamalı; şiir de bir yerlerde yanılmalı.


Memet Fuat, Gölgede Kalan Yıllar adlı kitabında, benim gerçeklerim dediği anılarını anlatmıştı. Şiir ve öykü ile başlayan yazı serüvenine, denemeci-eleştirmen olarak devam eden Memet Fuat, kitapta, üvey babası Nazım Hikmet'i, annesi Piraye'yi, dedesini, köşkteki diğer akrabalarını, 1950'li yıllara kadar getirdiği anılarını, kimi zaman şaşırtıcı bir açıklıkla, kimi zaman perde arkasından kaleme almıştı. Elveda diye son bulan kitap yayımlandığında, Memet Fuat anıları ile ilgili soruları yanıtlamıştı. - Dedemi babamın yerine koymuştum ben. Babama pek yakınlık duymazdım. Onu çok geç tanıdım. Torunum Arda'yla yazılara geçirdiğim bir arkadaşlığımız vardı. İnanılmaz sorular sorardı bana. O sorulara başladı mı Nermi Uygur'u anımsardım. Sonra okula başlayınca, uzaklaştık. Daha güçlü bir ilgi kaynağı edindi. Beni eskisi kadar çekici bulmuyor. Nasılsın, iyi misin demeye kalmadan kaçıp gidiyor. - O zaman dünyada yoktum, bilmiyorum ama annemin yıllar sonra İzgen'e, karıma Ben iki evliliğimde de kocalarıma aşık olmuştum dediğini biliyorum. Bence, Piraye aşık olmasa onaltı yaşında öyle bir evlilik yapmazdı. - Nazım'la tanıştıklarında Piraye iki çocuklu dul bir kadındı. İki çocuğuyla kabul edecek, bahçesinde ebruli hanımelleri açan küçük bir evde yaşatabilecek, eli yüzü düzgün bir adamla bir mantık evliliği yapmak istiyordu. Bildiğim kadarıyla, Nazım'ı beğeniyor, ama ona kapılmaktan korkuyor, uzak durmaya çalışıyordu. Nazım ise ne çocuk, ne ev, ne ebruli dinlemez, çılgın bir aşıktı. Piraye anasının, babasının, mantığının karşı koymasına aldırmadan, sonunda Nazım'a evet dediğine göre duygularına yenilmişti. Nasıl bir aşk yaşadıkları mektuplardan, şiirlerden, anlattığımız bunca anıdan anlaşılmıyor mu? Nazım'la sizin ilişkiniz nasıldı? Ona nasıl hitap ederdiniz. - Genellikle Nazım derdim. Arada babiş dediğim de olurdu. Baba demezdim. - Birbirimizi bir daha hiç görmedik. - Evet, hiç karşılaşmadılar. Ayrılmaları avukatları aracılığı ile oldu. - Hiç kuşkusuz Nazım ile Piraye. - Nazım bunu hep söylerdi. Sanatçıların öyle düşler dünyasında yaşayan, yaşamdan kopuk insanlar olmalarını istemediğinden... İnsan olarak oluşum sürecini bilimlerle, gerçeklerle geçirmenin önemi yadsınamaz. Ben de hoşlanmam başı bulutlarda sanatçılardan. - Nazım sanatla uğraşmanın insanın kişiliği üzerinde olumlu etkileri olacağına inanıyordu sanırım. Herkesin bir şeyler yapmasını isterdi. Herkesi yüreklendirirdi. Ben başaramamanın getireceği düş kırıklıklarından biraz korkarım. Sanatla uğraşmak iyi de, insanlar büyük düşler kurmadan yapmalı bunu. Başarısızlığıa uğramak bazen çok kötü sonuçlar veriyor. - Olmadı. - Gönlüme göre... Ben içinden geldiği gibi davranan bir deneme yazarıyım. Eleştiriye bulaşsam da bunu bir deneme yazarı gibi yaparım.


Yazar Reşat Nuri Güntekin ile Fevzi Lütfi Bey'in gerçekleştirdiği mülakat, 1922 yılında Dergah dergisinde yayımlandı. Bu konuşma 34 yıl sonra Güntekin'in ölümünün ardından, 15 Aralık 1956'da Akşam gazetesinde bir kez daha neşredildi. Hüseyin Avni Şanda'nın yazısı ile sunulan söyleşi, Güntekin'in edebiyat ve yazarlar hakkındaki görüşlerini yansıtmaktaydı. Reşad Nuri Güntekin, mütareke senelerinde, bundan tam 34 sene önce, edebi görüşlerini Dergah ismindeki bir dergiye anlatmıştı. O zaman Çalıkuşu romanı ile şöhret alan genç romancı, Vefa Lisesi'nde edebiyat öğretmeniydi. Mülakat ise, derginin muharrirlerinden olan şimdiki Hürriyet Partisi'nin kurucularından Fevzi Lütfi Karaosmanoğlu tarafından yapılmıştı. Dergah dergisinin mahiyetini bilmeyenler, belki de bu dergiyi, muayyen bir tarikatın mevzularından bahseden mistik bir dergi zannederler. Halbuki muhtevası hiç de böyle değildi. Dergi, 1921 ve 1922 senelerinde Edebiyat Fakültesi gençleri tarafından yayınlanıyordu. Derginin, sanat ve fikir tarafını, o zaman fakültenin Batı Edebiyatı Tarihi Profesörü Yahya Kemal idare ediyordu. Büyük şairin dershanesi, Batı Edebiyatı Tarihi'nden başka, Türk Tarihi ve Sanatı, hatta, Anadolu'da başlayan Milli Mücadele mevzularını dinlemek için dolan dinleyici talebe ile doluydu. Dergah dergisi, bu heyecanlı bahisler arasında doğmuştur. Fevzi Lütfi mülakatına, İstanbul'un kalabalık bir caddesindeyiz. Bir gazino köşesinde bir arkadaş grubu toplandık diye başlar. Arkadaş grubu dediği üç kişiden ibaretti. Pek iyi hatırladığıma göre, Fevzi Lütfi ile beraber, Reşad Nuri'ye Beyazıt'ta bir tenha gazino köşesinde söz vermiştik. Yolda giderken, o zaman Fakültenin felsefe şubesinde talebe olan Hasan Ali Yücel bizi görmüş, nereye gittiğimizi öğrendiği zaman, Çalıkuşu muharriri ile tanışmak arzusunda olduğunu söylemiş ve bize katılmıştı. Bu ilk tanışmadan sonra, her ikisi, uzun müddet maarif müfettişliği yapmak suretiyle daha yakın arkadaş olmuşlardır. İşte bir arkadaş grubu tarafından Reşad Nuri ile yapılan, Fevzi Lütfi tarafından kaleme alınan bu mülakatı, Dergah dergisinin 20 Ekim 1922 tarih ve üçüncü sayısından iktibas ederek aşağıya yazıyoruz. Artık suallerimize, cevaplarımıza başlayalım, güldü. Fakat işte şimdi susarım dedi. Küçükken yaramazlık yaptığı zaman hocası sual sorarmış. Gülüştük. Ağzından hiç çekmediği sigarasının dumanlarından gözlerini kırpa kırpa güldü ve başladı. Dedim ki: Asıl sevgi, bilmeden sevmek değil midir? Tabii, tabii... O halde dedi ve güldü. Eğer bu eskileri biraz anlamağa çalışırsa, ukalalığa başlarmış. yalnız eski ve yeni vardır, mutavassıt yoktur diyor. Mesela, Sordum. O halde Baykuş milli de Eşber değil mi? dedim. Bu sırada yeni çıkan Tanin bozuntusu Renin geldi. Reşad Nuri Bey hahişle atıldı: Asıl iş şimdi buna bir istikbal keşfetmektir dedi. Acaba eski mevkiini tutabilir mi? Ve sonra onu var zannetmediğini ilave etti. Dedi ki: Bilhassa Akşam gazetesi oldukça nafiledir. Efendim... Efendim, Akşam gazetesi çok hassas bir gazetedir. Ben birçok meseleler hakkındaki merakımı, endişemi bu gazete ile hallettim diyor. vardır diyor. Muhatabım, lisan meselesinin halledildiğine, iyi yazmak bir meziyet bile değildir. İş, hissetmek, bilmek, Fünun'un Tanzimat edebiyatından o kadar farklı olmadığına kail. Diyor ki: Kemal Bey romantikti. Hugo'nun arkasından yürüdü. yeni bir aleme girdiklerini bildiler ve öyle çalıştılar. Onun bir şiir kitabı, bir romanı, bir şeyi yoksa da, bilmem ki, işte o bir zeki ediptir... ve ilave etti. Fakat, mesela talebem onun gibi yazsa, numara vermem. Sonra uzun uzun Halid Ziya Bey'den bahsetti. Küçükken en çok sevdiğim muharrirdir diyor. Ve onu yazı yazmağa, bu muharririn kitapları sevketmiş. Rauf Bey'den bahsederken hazin bir çehre takındı. Hemen hemen Cenab-ı Hak hiçbir muharrire böyle akıbet vermesin, diyen bir tavrı vardı. Yakup Kadri Bey'in Nur Baba'sına hayran. Lakin gazetecilik onu yabis bir hale sokuyor diyor. Ruşen Eşref'i çok zeki buluyor. Çok da mütevazidir ve o bir ressamdır. Lakin, gözü hemen her şeyi bir görmese... Biraz görse de daha mübalağalı, daha kuvvetli görse... diyor. Reşad Nuri Bey, bütün bu büyük, korkuyum ve ateşli isimlerin yanında, Seyfi, Yusuf Ziya, Halid Fahri gibi silik ve sudan şeyleri de saymak sihirbazlığını gösterdi. Diyor ki: Bunlar da iyi kalem oynatır. Bununla beraber, Celal Sahir Beyden bahsetmemek cesaretini de gösterdi. Bey'den kendisini sordum. O, her şeyden evvel tiyatroya hazırlanmış. Evvela, yalnız roman yazmak istermiş. Lakin sonra tiyatroya dönmüş. Ve bugün romanı, tiyatroda daha kuvvetli olsun diye yazıyormuş. Düşündüm, demek ki, İstanbul'da bir vak'a, bir tarih olan Çalıkuşu günleri, Hançer'in, Eski Rüya'nın birer desteğinden başka bir şey değilmiş. Kendisi de öyle söylüyor, diyor ki: Roman yazmam, tiyatroya destek olsun diyedir. Zira, romandan tiyatroya dönmenin daha iyi olduğuna kanidir: Ben kendi zevkim için yazdım ve öyle yazacağım diyor. Bu sırada romanlarını bitirip de mi gazeteye verdin, dedik. Aradım, sordum, hiç böyle yapan yokmuş dedi. Sonra da tiyatronun zorluğundan, temaşagerlerin adem-i tecanüsünden, bir eserin ilk oynandığı zaman seyircilerdeki çehrenin derin manasından, işmizazların acılığından bahsetti. Efendim, hem çok acı... Hem de çok tatlıdır... diyor. Artık akşam olmuştu. Olduğumuz yer, onun ve bizim evlerimize çok uzaktı. Kalktık ve beraberce çıktık. Öteden beriden biraz daha konuştuk. Çok eski dostlarmışız gibi ayrıldık, fakat bugün sorarsanız, hakikaten çok eski dostlarız ve bugün Reşad Nuri Bey'i ruhumda tesir bırakan bir muharrirden, bir romancıdan ziyade sevdiğim bir dost gibi hatırlıyorum.


Rusya'dan getirdikleri değersiz eski eşyaları satıyor, el falı bakıyor, pansiyonculuk yapıyordu annesi. Evlerinin bir odasını kedi köpek bakıcılığı için ayırmıştı, bir odasını kuş yetiştirmek için. Ama evin bir odası vardı ki, içerideki açmadıkça oraya kimse giremiyordu. Romain'in yazı yazması gerekiyordu çünkü. Nice'in banliyölerinden birinde, geleceğin Fransa büyükelçisi ve ünlü yazarı yetişiyordu. Şafakta verilmiş sözüm vardı1940 yılında 'Fransa'ya Özgürlük' ekibine katılarak Hava Kuvvetleri'ne teslim olduğu sırada kendisine defalarca sarılarak övgüler yağdıran annesine, diğer askerlerin yanında onu küçük düşürdüğü için sinirleniyordu. Ama bir yandan da, kendi kendine sözler veriyordu. Onun bütün özverilerinin karşılığını ödeyecek, eşsiz zaferler kazandıktan sonra geri dönecek ve ne yapıp edip dünyayı onun ayaklarına serecekti. Yıllar sonra yayınlayacağı Şafakta Verilmiş Sözüm Vardı isimli romanında henüz yirmi altı yaşında, hayatının şafağında annesine verdiği bu sözden ve daha sonra yaşayacaklarından bahsedecekti. İkinci Dünya Savaşı başlamıştı. İyi bir pilot, keskin bir nişancıydı. Ne var ki yok etmeye programlı değildi. İnsanların oy birliği ile adam öldürmeye karar vermeleri için hiçbir haklı neden göremiyordu. Ama annesine verdiği sözleri gerçekleştirebilmek için sırtında üniforma elinde silah olmak zorundaydı. İlk askeri eğitimini yüzbaşı olarak değil, sıradan bir onbaşı olarak tamamladığını güç bela da olsa annesinden gizleyebildi. O sıralarda Nice'te restoran işleten Nina, herkese oğlunun kahramanlıklarından bahsediyor; mektuplarında oğluna onunla gurur duyduğunu yazıyor, üniformasıyla izne gelen Romain'i koluna takıp Buffa Çarşısı'nda geziyordu. Askerliği süresince en büyük destekçisi, kendisine sürekli mektup yazan şeker hastası yaşlı annesi oldu. Savaş sona erdiğinde General de Gaulle'den gelen telgraf Liberation madalyasına layık görüldüğünü müjdeliyordu. Aslında bir kahraman olmadığını biliyordu. O sadece annesine verdiği sözü tutmuştu. Göğsünde Liberation'un yeşil siyah kurdelesi, altında Legion d'Honneur nişanı, savaş haçı, madalyaları ve omzunda yüzbaşı rütbesi ile annesine doğru yola çıktığında, hayalinde onunla buluşacağı anı canlandırıyordu. Tarihsiz mektupların üç buçuk yıl sonra çözülen sırrıGerçi bir süredir annesi yazdıklarına karşılık vermiyor, her zamanki gibi iyi dileklerde bulunmakla yetiniyordu. Son mektuplarına ise hiç anlam verememişti. Yaşlı kadın, ne de olsa sonsuza dek oğlunun yanında olamayacağını, başka türlü davranamadığını, her şeyi oğlu ona ihtiyaç duyduğu için yaptığını yazıyor ve oğlundan kendisini bağışlamasını istiyordu. Eve vardığında, son mektuplarından birinde kendisine iyi bir kitap yazmasını ve yanında bir kadının varlığına ihtiyaç duyacağı için hemen evlenmesini yazan annesinin üç buçuk yıl önce öldüğünü öğrendi. Nina Owczinski, ölümünden önceki birkaç gün içinde iki yüz elliye yakın tarihsiz mektup yazmış ve bu mektupları Romain'e göndermesi için İsviçre'deki bir arkadaşına teslim etmişti. Annesinin kurşun kalemle alelacele yazılmış mektupları cepheye oradan gelmişti.1950'lerde artık bir diplomattı. Katıldığı davetlerde çay fincanını tutarken serçe parmağının alacağı şekle dikkat ediyor, fotoğraf çektirirken mavi gözlerinin hoşluğunu vurgulamak için annesinin küçüklüğünde pencere kenarında yaptırdığı gibi gözlerini yukarılara dikiyor, hiç hoşlanmamasına rağmen Londra'daki moda evlerinden giyiniyordu. Elbette yazmayı hiç bırakmamıştı. İlk romanı Polonya'da Bir Kuş Var, Dışişleri Bakanlığı'nda çalışmaya başladığı sırada yayınlandı. Bir toplama kampında ölmesi dışında hakkında bir fikri olmadığı babasının kendisine verdiği 'Kacew' yerine 'Gary' soyadını kullandı kitaplarında. 1944 yılında evlendiği ilk karısı İngiliz gazeteci yazar ve Vogue dergisi editörü Lesley Blanch'dan, diplomatlığı bıraktığı yıl, 1961'de boşandı. İkinci eşi Amerikalı aktris Jean Seberg'diİkinci evliliğini bir yıl sonra, ilk karşılaştıklarında film yönetmeni Francois Moreuill ile evli olan ve kendisinden yirmi dört yaş genç Amerikalı aktris Jean Seberg'le yaptı. Ancak Jean'ın 1969 yılının son gecesi Meksikalı ünlü yazar Carlos Fuentes ile başlayan birlikteliği evliliklerinin sonu oldu. Jean Seberg, Romain Gary'nin yönettiği Peru'daki Kuşlar ve Öldür isimli filmlerde de rol aldı. Giysileri ve kısacık saçları ile bir erkek çocuğunu andıran ve farkında olmadan Paris modasına yön veren genç oyuncuyu sadece modacılar değil, FBI direktörlerinden J. Edgar Hoover da takip ediyordu. Çünkü Fransız sinemasının Amerikalı yıldızı, 'Kara Panterler' isimli ırkçılık karşıtı bir örgüte açıktan açığa destek veriyordu. Carlos Fuentes'le olan birlikteliğinden Seberg'in hamile kaldığını bilen FBI, doğacak bebeğin babasının bir zenci olduğunu duyurarak kendi yöntemleriyle onu cezalandırıyordu. FBI başarılı oldu; yedi aylık hamile olan Jean Seberg, yaşadığı bunalım nedeniyle bebeğini erken dünyaya getirdi. Düzenlediği basın toplantısında gazetecilere bebeğinin 'cansız ve beyaz' bedenini göstermesi dedikoduları sona erdirdi, ancak bu olay hiç bitmeyecek depresyonlarının da başlangıcı oldu. Film çevirmeye devam eden ve sık sık intihara teşebbüs eden Jean Seberg, en son 1978'de Paris metrosunda bir trenin altına atlamaya çalıştı. Derken bir gün ortadan kayboldu... Bir hafta sonra Paris'in dışında bir yerde kırmızı arabasında ölü bulunduğunda yanı başında boşalmış uyku hapı kutusu ve veda mektubu vardı. Her ne kadar intihar gibi görünse de bu ölümle FBI'ın bir bağlantısı olup olmadığı hep tartışıldı. Simone de Beauvoir ve Jean Paul Sartre da yanındaydı Montparnesse Mezarlığı'na gömülürken. Trajik sonunu hazırlayan bebeğinin babası Carlos Fuentes ile ilişkisi sadece iki ay sürmüştü ama bu aşk Fuentes'e Diana isimli romanı yazdırmıştı. Fiyakalı bir ölüm sanat eseri yerine geçebilirRomain Gary, yüzüne kırışıkların, gövdesine bitkinliğin yürümeye başladığını söylediği yıllarda yazdığı ve hayatının ilk otuz yılını anlattığı kitabında, orduda geçirdiği günlerin de etkisinde kalarak pek alışılagelmemiş bazı fikirlerinden bahsetti. Annesine karşı cinsel bir istek hiç duymamıştı ve çocukların anneleriyle sevişmesinden yana değildi asla. Ama ona göre annelerin çocuklarıyla yatması fikri Hiroşima'dan, Buchenwald'dan, idam mangalarından ve polis işkencesinden daha kabul edilebilir bir şeydi. Bir soykırımın hazırlanması, bir atom dehşetinin yaratılması için beyinlerini kiraya vermiş bilginlerin ruhlarının çürüdüğüne inanıyordu ve bu çürümüşlüğün yanında her türlü cinsel ilişkinin bir çocuk gülücüğü kadar masum olduğunu söylüyordu. İnsanları cinsel davranışlarına göre iyi ya da kötü olarak sınıflandırmak huyu değildi, bunu belden yukarı özelliklerine göre yapmaya dikkat ediyordu. Kendisini bir yılbaşı gecesi aldatan genç karısı hakkında boşandıktan sonra sessizliğe gömüldü. Ama oğlu Alexandre Diego'nun annesi Jean Seberg'i aklından hiç çıkaramadı. Kırk bir yaşında hayata veda eden eski karısının ölümünden bir yıl sonra Gary, silahla yaşamına son verdi. Yaşayabilmesi için kendisiyle sürekli bir kadının ilgilenmesi gerektiğini söylemiş, şöyle kaliteli, fiyakalı bir ölümün sanat eseri yerine geçebileceğini yazmış ve hayatı boyunca hep bir kadının onu önce fiziki, sonra ahlaki, en sonunda ise maddi olarak yerle bir ettiğini hayal etmişti. Sonunda yazdıkları, söyledikleri ve hayalleri gerçekleşmişti Romain Gary'nin. Ölürken ardında bıraktığı mektupta Yalan Roman, Onca Yoksulluk Varken ve Kral Solomon'un Bunalımı romanlarının yazarı Emile Ajar'ın kendisi olduğunu açıkladı. Kendi ismiyle yazdığı Cennetin Kökleri, 1956'da ve Emile Ajar takma adıyla yazdığı Onca Yoksulluk Varken ise 1975'de Goncourt Ödülü almıştı. Bu itirafıyla Gary, Fransa'da bir yazarın ancak bir kez kazanabildiği Goncourt Ödülü'nü iki kez alan yazar olarak edebiyat tarihine geçti. Ölümü gerçekten de fiyakalı olmuştu.