Fethi Naci'nin 1981 yılında Türkiye'de roman yok demesiyle başlayan tartışma, Attila İlhan ve Murat Belge ile gerçekleştirilen söyleşilerle sürdü. Tartışmaya katılan Selim İleri ise, roman yoktur savı hakkında yazılanların sıradan polemikler olmaktan öteye gidemediğini söylüyor. - Romanın tartışılması bence bir gereklilikti. Üstelik geç kalınmış bir tartışma bu. Birçok konu ve alanda olduğu gibi, romanımızın tartışılmasında da geç kalındığı kanısındayım. Öte yandan güncel tartışmalarda pek yeni bir şey söylenmedi. Belli kişiler, belli fikirlerinde direttiler. Yeni şeyler söylenmesi de biraz güç iş sanırım. Bunun için yeni romanları okumak gerekiyor her şeyden önce. O romanların niçin yazıldığını, nasıl ve neden yazıldığını irdelemek... Bundan sonra yapılır herhalde. Ancak o zaman roman tartışmaları, bir bardak suda kopartılan fırtına olmaktan çıkabilir. Derinlikli, yoğun roman incelemelerine gidilmedikçe, şu ya da bu biçimde günümüz Türk romanından söz açmak benim gözümde sadece bir gövde gösterisidir. Fethi Naci, roman yok bizde diyordu. - Evet. Herkes bu konu üzerinde durdu. Bunu Fethi Naci söyledi, tanıtlamak da Sayın Fethi Naci'ye düşüyordu. Ama onun yerine bambaşka kişiler Türk romanının varlığını tanıtlamaya çabaladılar... Neyse ki Fethi Naci, bu meseleye açıklık getiren başka yazılar da yazdı. Önemsediği romanları ve sanatkarane bulduğu roman tarzını bir kez daha açıkladı. Onun roman yoktur sözü etrafında yazılıp çizilenler, bence, sıradan polemikler olmaktan öteye gidemedi. Ben, Fethi Naci gibi düşünmüyorum, hiçbir zaman da düşünmedim. Gelgelelim Fethi Naci'ye yöneltilecek yanıtların daha düzeyli olması gerektiği kanısındayım. - Attila İlhan'ın söyleşisi, son bir yıl içinde daha önce dergilerde yayımladığı kuramsal yazıların bir tür somut örneklerle noktalanması gibi bir şeydi. Attila İlhan, bu söyleşisinden çok önce, Yazko Edebiyat, Gösteri gibi dergilerde ad vermeksizin görüşlerini açıkladı. Türk romanındaki gelişmeyi toplumcu... özür dilerim... toplumsal gerçekçilik hareketinin çizgisinde görmediğini belirtiyordu. Bu yazıları okuyanlar anımsayacak, aşağı yukarı, Ben biçimci sanat yapılmaz demiyorum diyordu Sayın Attila İlhan, ama biçimci sanatı toplumsal gerçekçilik gibi değerlendirmemizi istiyor ve bireyci sanatçıların açıkça billurlaştırılmasını gerekli görüyordu. Bu yazılar, ad verilmeksizin yazılmış olduğundan hemen hiçbir yankı uyandırmadı. Kimdi o bireyci romancılar? Sayın Uğur Mumcu'yla yapılmış olan söyleşi, bu açıdan, bana sorarsanız, çok dürüst bir tutumu belgeliyor. Çünkü, yıllardır tanıdığım, dostluk ettiğim, görüşlerini dinlediğim Attila İlhan'ın benim yazıp çizdiklerim konusunda 'gerçekten' ne düşündüğünü hiçbir zaman öğrenememiştim desem, yalan olmaz. Bu bakımdan görüşlerini ilgiyle izledim. Ben, romancı olarak da, şair olarak da, düşünsel yazılarıyla da Attila İlhan'ı severim. Önemli, renkleri savsaklamamış, kendini ille okutan bir sanatçıdır. Görüşlerini de o renklilik içinde düşünüyorum. - Bu alafranga sağcılığın, Hıristiyan demokrat deyiminden türetildiğini düşündüm. Belki de yanılıyorum. Attila İlhan, bunlar, yani alafranga sağcılar, Batıdaki burjuva aydının bizdeki karşılığıdır demek istiyor herhalde. Aslında bu konuda pek bir şey söylemek istemiyorum. - Yoo, Attila İlhan'a bir yazar olarak saygım var benim. Onun bazı savlarını, bu saygı duyuşun dışında tutmak istemem. Ama ille bir şey söylememi istiyorsanız; Attila İlhan, romanımıza ya da anlatı edebiyatımıza yenilik getirmiş, soluk katmış değerli başka yazarlara -yanlış anlaşılmasın; o değerlerden biri de benim, demiyorum kuşkusuz- Ferit Edgü gibi, Bilge Karasu gibi önemli yazarlarımıza şöyle bir tepeden bakıp geçmek istiyor. Listesine sonradan Adalet Ağaoğlu'yla Tomris Uyar'ı da katmış... Onun bu tarz görüşlerini Gerçekçilik Savaşı adlı polemik kitabında da okumak olası. Orada da bobstiller deyimi var; doğrusu ben çok irkilmiştim. Bununla birlikte, bir yazarın renkliliği diye de bakmak olası o deyimlere. - Ben Adalet Ağaoğlu'yla Bilge Karasu'nun nasıl olup da yan yana getirildiklerini pek kavrayamadım. Farklı sanatçılar... O zaman, dediğim gibi, Attila İlhan'ın yenilikle, özenli bir edebiyatla muhasebeye girdiği düşüncesine vardım. Kendisi de yeniliklere adamakıllı açık bir sanatçı. Öyleyse? Öyleyse, Attila İlhan'a da mı alafranga sağcı-bireyci demek gerekiyor? Yok; bu, edebiyatın da sınırları dışındaki bir siyasal seçim, dünya görüşü sorunu olarak irdelenmişse, Attila İlhan'ın yargısıdır... Bütün bu deyimlerin, terimlerin, kavramların Türkiye'ye artık yarar getiremeyeceği kanısındayım. Bence bu tarz sözcükleri kullanmaksızın bir şey yapabilmek çok daha anlamlı. İkinci Yeni, Üçüncü Yeni... Bunlar zorlama şeyler. Ne yazık ki o zorlama şeyler, birtakım yarı aydınların kafasında derhal yer ediyor ve artık, 'damga' yerine kullanılıyor. Edebiyatta, çağdaş edebiyatta bu tarz öbeklendirmelerin tutmadığı açıklık kazanmıştır. Bugün edip Cansever'in toplu eserlerine dönüp bakalım; İkinci Yeni şairi mi Cansever? Sadece Edip Cansever'in şiirinden konuşulabilir. Bunun gibi, Üçüncü Yeni roman diye bir şey yoktur. Bu tarz deyimlerin arkasına birkaç kişi takılır, sonra da kitaplar karşısında unutulup gider o deyimler. - Benim değer verdiğim, önemsediğim yazarlardan söz açılmıştı o söyleşide. Onlarla birarada anılmaktan tabii ki onur duyarım. Ama böylesi toplu değerlendirmelere katılmadığımı demin de belirttim. - Evet, aydınlardan, daha çok da yarı aydınlardan söz açmaya çalıştım ben. Attila İlhan'ın aydını olumsuzlayan görüşlerine temelde yüzde yüz katılıyorum. Dediğiniz gibi, aydın bende olumsuz 'görünen' bir tiptir. Ama yine aydın, bende, çöküşünün acısını çeker. Derin bir ruhsal karmaşa söz konusudur. Bu, bence yalnız aydınların değil, bütün bir toplumun sancısı. Ne yapmak gerektiği konusunda sürekli kararsızlıklar içinde bocalamış insanlarız. Aydınları olumsuzlamak, onları salt olumsuz yanlarıyla görmek de soruna çözüm getiriyor. Ben, Türkiye'de görüşlerin, düşüncelerin bir düzeylilik eğitiminden geçmesi gerektiği kanısındayım. Sorunların, her türlü sorunun açıksözlülükle tartışılmasından yarar umdum. Örtbas ederek yol alınamayceağı ortadaydı. Ne yazık ki, tartışılması gereken sorunlar, bizde çarçabuk 'gırgıra alınıyor.' Bazı yazıları okuduğum vakit, dehşetli bir yalnızlık, ıssızlık duygusuna kapılıyorum. Böyle yazılar çok yazılıyor bizde. Kırmak, küçümsemek, aşağılamak, 'pislik atmak'... bunlar ne yazık ki aydınlarımızın çoğunda erdem yerine geçiyor. Bunlardan usandım. Bizleri okuyan insanları, gerçek okurları her zaman çok daha fazla önemsiyorum. Asıl onlara karşı sorumlu olduğumuza inanıyorum.


12 Eylül darbesini izleyen aylarda yoğun bir roman tartışması başlamış, Türkiye'de romanın niteliği çok konuşulmuştu. Uğur Mumcu'nun Attila İlhan ile gerçekleştirdiği söyleşi ise büyük yankı uyandırmıştı. İlhan'a göre, Türkiye 60'lardan itibaren şehirleşme, yani burjuvalaşma/işçileşme dönemini yaşadığı için romanın gündemde olması doğal bir sonuç. Romanlarının başına şöyle bir not düşüyor Attila İlhan: Bu kitapta anlatılanların gerçek kişilerle ve olaylarla hiçbir ilgisi yoktur. Onları ben, büyük bir aynanın içinde gördüm. Üstelik ayna dumanlıydı ve olmayan bir şehirde geziniyordum. Romanlarda öykülerini okuduğumuz kişilerin bazen yanımızda soluk alışlarını duyarız, bazıları iyice yabancıdır bizlere. Kurtlar Sofrası'nda öyle, Yaraya Tuz Basmak'ta öyle, Sırtlan Payı'nda öyle. En iyisi Attila İlhan ile roman üzerine konuşsam, diyor ve konuşuyorum. Bir konu mu konuşuyoruz, yoksa birçok konu mu bilmiyorum. Attila İlhan'ın sözcüklerinden çıkan kıvılcımlar, Fransız edebiyatını, Osmanlı kültürünü, Cumhuiyet aydınını, sosyalist akımları, devrimci-karşı devrimci ikilemini birdenbire tutuşturuveriyor. Romanlarının müziği, an oluyor, 'Karantinalı Despina' oynaklığı içinde depremler oluşturuyor, acı oluyor nihavent hüzünlerde duruluyor. a) Adına 'siyaset' dediğimiz rezillik 'askıya alındı' mı, her ülkede olduğu gibi, ülkemizde de, sanat konuları ağırlık kazanıyor. Seviyesizliği akıllara durgunluk veren parti çekişmeleri aralanınca, çeşitli fikir ve sanat sorunları yüzeye çıktı. Yalnız, bu tartışmaların da, öncekilerden daha seviyeli cereyan ettiğini söyleyebilmek, bir hayli zor. b) Türkiye, hanidir, romanı doğuran toplumsal koşulları yaşıyor. Edebiyatta bu tür, çağdaş manasıyla, bireyin toplumsal gerçek olarak belirmesi, kişilik kazanmasıyla gelişmiştir. Derebeylikte birey ya serftir, ya da kul; şövalye ya da sultan da olsa, kaderini kendisi yaratamaz, 'takdir-i ilahiye' bağlıdır. Ancak Cartesien düşünce, positivisme, onun çocukları olan iki düşman kardeşler, liberallik ve sosyalistlik, ortaya çıktıktan sonradır ki, birey toplumda önem kazanmış, bireysel/sınıfsal çıkarı doğrultusunda, 'teşebbüsü şahsi' sahibi olmuştur. Sosyoloji düzeyinde bu dönem, şehirleşme, yani burjuvalaşma/işçileşme dönemidir ki, Türkiye'nin 60'lardan bu yana bu süreci yaşadığını, sağır sultan bile duydu. Üstelik tartışma bu yıla mahsus değil, 'köy romanı' tartışmasının devamı. O zamanlar, estetiğe boş veren, aşırı şemalaştırılmış halkçı/Narodnik köy romanını eleştirmiştim: Köylülüğü, ilericiliğin temeline koymak yanlışını yapıyor, kırsal kesim çözüldüğü halde, İnönü diktası dönemine özgü bir kültür ilericiliğini köylerden başlatmayı öneriyordu. Tipleri eğreti, birbirinin benzeri ve yapaydı. Roman mimarisiyse, son derece ilkel. Köy romanını benimle birlikte eleştirenler arasında, birtakım İkinci Yeni ardılları vardı ki, Fransız Yeni Roman akımının, İngiliz Bilinç akımının, bazı gerçeküstücülük ve varoluşçuluk heveslerinin biçimsel/bireyci numaralarıyla, kendilerini alternatif olarak ileriye sürdüler. Şimdi tartıştığımız, bunların güncelleştirdiği biçimcilik/bireycilik sorunu! Cinsel psikolojinin yüksek dozda kullanıldığı bu romanlarda, anlatım, anlatılan şeye tekaddüm etmekte, kelime kuyumculuğuna dönüşen hastalıklı ve titiz bir biçimcilik, zaten geçerliği tartışılabilir içeriği iyice bulanıklaştırmaktadır. Ayrıca, kahramanların ağzına bir-iki toplumcu tartışma cümlesi oturtulabilir, meyhanelerde kaybolmuş birkaç kayıp devrimci tipi çizilebilirse, yazılanların toplumcu değilse bile toplumsal oldukları savunulabilinir sanılıyor. Mevsim başında karşı çıktığım tavır budur. Biz, biçimci/bireyci bu tür edebiyata Üçüncü Yeni adını taktık. Şiirde ve romanda aynı geleneği sürdürüyorlar. Yazarların cinsel konuları üzerine yazdıklarını eleştiriyor Attila İlhan... Kendisi de son romanından ötürü, aynı nedenlerle 'fena halde' eleştirilmiyor mu? Hem de nasıl! Sözü, burada noktalı virgüle bağlayıp, romancıyı konuşturmak gerekir, diye düşünüyorum. Ama burada birey, sabit, bir kerede olmuş bitmiş, her şeyin merkezindeki varlık olarak alınmamıştır. Sürekli çelişkilerle, tez/antitez/sentez ilişkileri oluşturur, bu ilişkiler toplumsal düzeyde olduğu kadar bireysel düzeyde de hem onu, hem birbirini etkiler, bu etkileşimden son derece zengin bir toplumsal/bireysel roman hamuru yoğurulur. İlk romanlarımdan beri, benim yapageldiğim budur, oysa Üçüncü Yeni romancıları bunu mu yapıyor? Hayır! Bir kere bireylerin toplumsal sınıfları net olarak verilmez. Küçük burjuva diye adlandırılırsalar da, daha çok ülkemizdeki komprador aydınlar ghetto'sundaki yabancılaşmış tiplerdir. İkincisi, işledikleri bir ilişkiler süreci, diyalektik bir değişkenlik değil, sabit ve değişmez bir bireydir. Üçüncüsü, bu birey 'esas' alınmış, toplumsal olaylar, bütün dış dünya, ona göre değerlendirilmiştir. Burada kesif bir bireycilik, hatta benmerkezcilik görülür. Dahası, konu işlenirken öyle seçkinci, öyle çetrefil bir üslup kullanılmaktadır ki, bireyciliği raffine bir biçimcilik tamamlamakta, adeta tüy dikmektedir. Bireyi esas alan dünya görüşünün liberallik olduğunu kim bilmez; bu takdirde bireyci/biçimci bir edebiyat eğilimini sağcılıkla nitelendirmek, eşyanın tabiatına da uygundur. Attila İlhan, birçok yazarı, romancıyı, düpedüz 'bireyci/biçimci' olarak niteleyiveriyor. 'Tatlısu frenkliği' ve de 'komprador aydınlık' da cabası! Farkındayım, bu sözler, bu yargılar, oldukça ağır ve acımasız. Attila İlhan, bu sözleri ile bir tartışmaya kapı aralıyor. Bu tartışmayı başka söyleşilerde de sürdüreceğiz. Öteki yazarlarla, romancılarla, aydınlarla konuşa konuşa bu tartışmayı iyice gündeme getireceğiz. İyisi mi, diyorum, Attila İlhan'dan bu 'komprador aydın' kavramını ayrıntısı ile öğrensek; öğrensek ve bu tartışmayı kıyasıya yapsak. Son iki kitabımda, Hangi Atatürk'le Hangi Sağ'da komprador aydın kavramını açıklamaya çalıştım. Özet olarak denebilir ki, komprador aydın, ülkesinin ulusal kültür bileşimini yapamamış, yabancı bir kültür bileşimini onun yerine 'ikame etmiş' kişidir. İnönü diktası döneminde, çağdaşlaşmak, Batılılaşmak diye alınmış, bu yapılmıştır; Batılı klasikler çevrilir, Yunanca/Latince 'mecburi' ders olarak okutulursa, kalkınırız sanılıyordu. Bu kafanın, ulusal bileşimci Müdafaa-i Hukuk öğretisiyle uzaktan yakından ilişkisi yoktur. Nasıl olsun ki, Müdafaa-i Hukuk, ilkin ulusal kültür haklarımızın savunulmasını gerektiriyordu. Mustafa Kemal, kitaplarıma aldığım pek çok sözünde, bunu açıkça belirtmiş, aydınları bu işle görevlendirmiştir. Aslında, 'kültür yoluyla kalkınma', kültür emperyalizminin -çöreklenebilmek amacıyla- azgelişmiş ülkelere benimsetmeye çalıştığı yaldızlı fakat zehirli bir reçete. Bakın dünya ülkelerine! Ağır sanayileşmeyi gerçekleştirmeden, elektrik, elektronik, kimya ve benzeri sanayi dallarını kurmadan, şu ya da bu kültürü benimsemek için sadece okul açarak kalkınabilmiş tek ülke var mı? Tam tersine, kültür aktarması komprador aydın tipini oluşturur, bu aydının ilk davranışı da halkını küçümsemek olur, zira artık onun kültür çevresinden çıkmıştır, halk da ona yabancılaşan aydını reddeder. Bundan birinci derecede yararlanan kimdir sanırsınız? Elbette, emperyalizm! Halkını uyarmayan, önünde bayraklaşmayan aydının bulunduğu ülkeyi içinden çökertmek çok daha kolaydır. Osmanlı'nın bu yoldan çöktüğünü hiç unutmayalım. Gelişmiş ülkelerde aydının işlevi nedir, düşündünüz mü? Siyasal örgütler, meslek kuruluşları, iktidar, muhalefet vs. halka birtakım sloganları gerçeğin ta kendisi olarak sunmuyorlar mı? Aydınlar işte burada devreye girer, özgür vicdanları ve bağımsız yöntemleriyle, sloganların içeriğini tartışma konusu yapıp, halkı aydınlatmaya çalışırlar. Ak koyunla kara koyun böyle seçilir. Gelişmemiş ülke aydını böyle davranmıyor. Tam tersine, siyasal kuruluşlardan, meslek örgütlerinden, iktidardan, muhalefetten medet umuyordu; bunu sağlamak için de, halka onların sloganlarını kabul ettirmeye sıvanıyor. Bundan büyük rezilik olmaz! Adı geçen örgütler, çıkarları gereği aydınları buna özendirirler. Bağımsızlığını korumak isteyenleri silmek, etkisizleştirmek için çevirmeyecekleri dolap, tevessül etmeyecekleri bayağılık yoktur. İlle aydınlar ondan yana olsun, geçerliği tartışılabilir sloganlarını papağan gibi halka tekrarlasın! Aydın da bir fikre, bir yönteme angaje olmayı, bir örgüte ya da kuruluşa angaje olmakla karıştırdığından, serbest düşünme ortamını kaldıracak aşırılıklara düşüyor. Çünkü bu işi can-ı azizi için bir şeyler beklediğinden yapmaktadır. Pir aşkına değil. Hepimiz, bir milletvekilliği, bir basın ataşeliği, beleşten bir Avrupa seyahati için, önemsediğimiz ne aydınların, ne yalakalıklar yaptığını gördük. Allah bilir, daha da göreceğiz. Oysa aydınların toplumsal gelişmede işlevsellikleri, yalnız ve yalnız yöntemlerine angaje olmalarıyla mümkündür. Bu da, kendileri için bir şey istememekle gerçekleşebilir. Bir dakika! Yönteme angaje olmanın da, bir usturubu var. Bu işi ulusal koşulları göz önünde tutarak yapmak, zorunlu gibime geliyor. Aksi halde komprador aydınlığına düşmez miyiz? Hadi bir örnekle konuşalım: Sakızlı Ohannes Paşa Omanlı aydınlarından sayılırdı. Mülkiye'de iktisat okutuyordu. O tarihte Batıda liberallik prim yapıyor ya, o da tutmuş harıl harıl bunu savunuyor. Neden, İngiltere'de, Fransa'da, liberalliğin başarılarını görmüş, ondan, Osmanlı 'bırakınız yapsın, bırakınız geçsin' formülünü uygulamaya geçince, İngiltere 'devlet-i fehimesi' gibi olacak sanıyor. Sonucu bilirsiniz, Osmanlı liberalliği, en muhtaç zamanında devletin gümrükleri gevşetmesine yol açar, bu da dokuma sanayiinin mahvıyla sonuçlanır. Ohannes efendi, liberalliği, Osmanlı'nın koşullarını göz önünde tutarak değerlendirebilseydi, böyle olmazdı elbet. Bilmem anımsar mısınız? Romancılarımız arasında 'köy romanı-kent romanı' diye amansız bir tartışma çıkmış, bu tartışmada romancılarımız birbirlerini üç-beş satırla harcayıvermişlerdi. Attila İlhan ile yine bu tartışmaya giriyoruz. Köy romanındaki 'toplumculuk' üzerine konuşuyor, buradan kent romanına, kent romanlarından '12 Mart romanlarına' geliyoruz. Dedim ki köy romanı toplumcu değil halkçı/Narodnik bir romandı, Üçüncü Yeni romanıysa şehir romanı değil, bireyci/biçimci bir romandır. Toplumcu roman, Türkiye'nin işçileşme/burjuvalaşma sürecinde, toplumsal sınıfların ve bireylerin toplumsal ve bireysel diyalektiği gözlenerek, yaratılacak. Hani o duygusallığı ağır basan 12 Mart romanları, iki satırda bir slogan atan hikayeler, ya da toplumculuğu yürekler acısı bir yoksullukçuluk sananlar var ya, hepsini geçin bir kalem. Malraux, Aragon, Grkiy gibi ustalar okunursa görülür ki, asıl dikkat ettikleri şey, tipleştirmede ve olaylaştırmada, toplumsal ve bireysel diyalektiğin çelişkilerini saptamak ve işlemektir. Bireyleri bu düzeyde tanımlar, romandaki kaderlerini yaşamaya salıverirler. Demek ki, sanatçının toplumculuğu romanını tarihsel/toplumsal düzeyde sahneye koyarken belirir; her paragrafta kahramanlarına siyasal söylev çektirerek değil. Ha, az kalsın unutuyordum: Bir de, romanın 20. yüzyıl özelliklerine değinmeliyiz. Önceki yüzyılın romanı 'tasvirci'ydi. Balzac, Zola, Dickens, her şeyi ince ince, uzun uzun anlatırlar. Sebebi basit: Versailles'da bir saray kapısı anlatılıyorsa, iyice canlandırmak zorunludur, zira Marsilya ya da Bordeaux'daki okurun kapıyı görebilmesi olasılığı son derece zayıf. Çağımızda öyle mi ya, görsel sanatlar, yeni iletişim araçlarının, zoom, ağırçekim vb. olanaklarıyla, Versailles sarayının kapısını, -okurun gözüyle göremeyeceği incelikleriyle- burnunun dibine getiriyorlar. Bunun anlamı nedir? Okurun imgelemi ve belleği, saray kapısı konusunda, her türlü çağrışım uyarısına açık! Yazara düşen, artık uzun uzun tavir etmek olmuyor, okurun imgelem ve belleğini, sadece etkileyici bir imgeyle uyarmak! Dakikasında mekanizma işliyor, saray kapısı okurun zihninde canlanıyor. '... Roman kuruluşumuz henüz geri ve ilkel. Son birkaç yılın hangi romanına el atsanız, roman estetiği ve kuruluşu bakımından, 19. yüzyıl yazarlarının hizasını aşamıyor. Aşamıyor ne laf, bulamıyor. Aşırı sol sosyalist realizmden gelen şemacılık ve popülizm bir yandan, kahve sohbeti ve meddahlık kırması bir anlatıcılık öbür yandan, çerçevemizi daraltıyor. En iddialı romancılarımız bile, eserlerini, bir çeşit tefrika tekniği üzerine kurmuyorlar mı? Yerli filmle yerli roman arasındaki mesafenin her gün biraz daha azaldığı bir gerçek değil mi?.. ... bir de 20. yüzyıl çizgisini aramak var. Yeni sanatların, bu arada radyo, televizyon ve sinemanın; yeni sanat gidişlerinin, bu arada surrealisme'in ve pek tabii olarak psikanalizin verilerini, roman kuruluşları içinde eritmeye, dünya anlayışı ve yöntemi ile hazırlanmış özü modern ve ona uygun bir estetik yapıya dökmek çabası var. Bu elbet, alışılmış anlatıcılık tutumuna ters düşüyor. Konular bitecek gibi değil. Daha başka konulara da giriyoruz, başka romanlara, yazılmış ve yazılacak romanlara... Geleceğin romanına... Attila İlhan, zeka ve kültür kıvılcımları ile yeni romanların satır aralarında dolaşıyor. Bazen bir savcı gibi suçlayarak, bazen tutkulu bir okuyucu gibi coşkuyla, beğeniyle geziyor romanların, roman kahramanlarının aralarında. ara başlıklar edebiyatsoylesileri. com tarafından konmuştur. - kibirliruh liked this - piriltii liked this - edebiyatsoylesileri posted this


Sanatındaki tek amaç sosyalizm doğrultusunda dünyanın değiştirilmesiydi. Hiçbir zaman parti üyesi olmadı ama en güzel parti şiirini o yazdı. Modernist akımları tarihsel-toplumsal yerine oturtarak bağnazlıktan uzak durdu. Sanatı gibi hayatı da bir başyapıttı ama mezarına tek sözcük yazılmasını bile istemedi. Hafif çukura kaçmış yuvarlak, delici, soğuk ve araştırıcı bakışlı gözleri; kıpırtısız gibi durmakla birlikte ona belirgin bir incelik havası da veren, yanaklarına birleştiği yerden aşağı doğru hafif bir eğimle kurnaz -kimi zaman küstah- bir gülümseyişe neden olan dudakları; keskin hatlardan oluşmuş bir çehre; ağzının kıyıcığına yerleştirdiği purosu; söylenen her şeyi dikkatle dinlemeye hazır gibi gergin duran kulakları; yuvarlağa yakın kafasının üzerinde hep kısa ama dik ve inatçı saçlarıyla ve belki tam da bu saçlara uyan dik, inatçı, küstah, kimseyi takmayan ama kendisine yöneltilmiş en küçük bir eleştiriyi bile bıkıp usanmadan saatlerce dinleyebilen; hep dostlarıyla ve hep yalnız; Alman burjuvazisinin en acımasız ve tutarlı eleştiricisi ve yapıtlarıyla (otuzun üzerinde tiyatro, bin üç yüz kadar şiir ve şarkı, üç roman, birçok roman fragmanı, yüz elliden fazla düzyazı yapıt, çok sayıda makale, kısa öykü ve konuşma) hem 20. yüzyıl Alman edebiyatının hem de sosyalist gerçekçi edebiyatın en yetkin ustalarından biri: Eugen Berthold Friedrich Brecht, Bert Brecht ya da genellikle bildiğimiz adıyla Bertolt Brecht. Brecht'in çok sonraları yazdığı bu şiirde dile gelen ailesine ve burjuvaziye duyduğu tepkinin kaynağını aslında doğup büyüdüğü toplum ve çağının kaosu oluşturmaktadır. 1848 devriminin bir karşı devrimle bastırılması ve sonraki yıllarda giderek koyulaşan burjuvazi-junker ittifakına dayalı gerici Alman monarşisinin egemenliği, güçlü bir milliyetçilik temeli üzerinde yükseliyordu. Alman burjuvazisi Avrupa'daki benzerlerine göre geri kalmışlığından kurtulmak için önce, Almanya'nın siyasal birliğini sağlar. Ancak sömürgelerden yeteri kadar pay alamayan burjuvazi bu geç kalmışlığın yarattığı arayı kapatmak için emekçi sınıflar üzerinde yoğun bir baskı ve sömürü politikası uygularken diğer yandan da milliyetçiliği körükleyerek emperyalist amaçlarına uygun zemini hazırlıyordu. Askeri harcamaların büyük boyutlara varması ve sürdürülen ekonomik politika geniş yığınlarda yoksullaşmaya neden oluyor, toplumsal yaşamda derin bir çöküntü ve çözülme gözleniyordu. Emekçi sınıfların en küçük talepleri bile ödün olarak nitelendirilip acımasız bir şiddetle geri çevriliyor, muhalif güçlerin yayın organları yasaklanıyor, önderleri hapsediliyor ya da sürgünde yaşamaya zorlanıyordu. 20. yüzyıl başında oldukça çalkantılı olan bu toplumsal-siyasal koşullarda düşünsel yaşam da oldukça karmaşık bir görünüm sunmaktadır. 19. yüzyılın son çeyreğinde ortaya çıkan natüralizmin Almanya'daki etkileri yüzyılın sonuna doğru belirmeye başlar ve karşıtlarını yaratmakta da gecikmez. Gerçekliğin doğadaki kaba biçimiyle, sanatçı bilincinde dönüştürülmeden yansıtılması olarak tanımlayabileceğimiz natüralizme karşıt olarak empresyonizm, dış gerçekliğe verilen önem nedeniyle gerçekliğin eksik yansıtıldığını, oysa iç gerçekliği yansıtmanın daha önemli olduğunu savunur. Empresyonistlerin bu tavrının daha da ileri götürülmesi olan sembolizm ise toplumsal olanı tümüyle reddederek bireyciliğe, natüralizme ve dolayısıyla materyalizme karşıt metafiziğe, akıldışı güçlere, mistisizme yönelir. Toplumsal çözülme ve çöküşü değişmez sayıp yaşama bağlılığı reddeder ve koyu bir pesimizmi savunur. Bu üç akımın dışında kalan sanatçılarda ise daha eski dönemlere tutku eğilimi ağır basmaktadır. Romantizm ve klasisizm, çok etkili olmamak üzere bu sanatçılar tarafından yeniden canlandırılmaya çalışılır. Sanat ve edebiyatta 20. yüzyılın ilk on yılına dek etkinliğini sürdürebilen bu akımlar giderek derinleşen ekonomik bunalım ve onun yarattığı toplumsal sorunlar karşısında etkisizleşmeye başlar. Her türden ahlaki çözüntü, açlık ve sefalet, aileden başlayarak toplumun çözülüşü, iletişimsizlik, devletin artan baskı ve terörü, kitlelerde başgösteren hoşnutsuzluk eğilimleri, yaygın bir kötümserlik vb. karşısında sanatın çaresiz kalışı yeni bir tepkinin doğmasına neden olur: Ekspresyonizm. Maddi gerçekliğe bağlı kalmayı reddederek öznelliği seçen ekspresyonizm, kısa bir süre sonra iki farklı eğilimi barındırır hale gelir. Sanatçı öznelliğinden nesnelliğe, yani zihinsel olandan maddi olana doğru gerçekliği soyut dışavurumla anlamaya yönelen eğilimle, sanatı kuşatan yapay davranışlı özelliklere, çarpıtılmış biçimlere, hastalıklı bir keder ve baskı ortamına başkıldırıya yönelen diğer eğilim. Yvan Goll (4) bu ekspresyonist eylemciliği kudretsiz insanın gökküreye karşı kızgınlıkla salladığı ilk yumruk olarak niteler. Bir diğer tanımda ise ekspresyonizmin bu yönü Yoğunlaşma, tutumluluk, kütlesel güç, sağlam olarak yerleştirilen biçimler ve şiddetli hisleri açığa çıkaran bir hüzün, dışavurumculuğun gerçek yapısını açıklayan özellikler olarak belirtilir. Ekspresyonistler 1911'den başlayarak geçmişten bağlarını kopartma isteğiyle bugünden görebildiklerini varsaydıkları gelecekteki dünya için gelenek ve görenekleri/yerleşik değer yargılarını yıkmaya uğraşırlar. Der Strum (Fırtına - 1910) dergisi çevresinde ekpresyonizme aykırı düşmeyen modern sanat akımlarının tanıtılıp yaygınlaştırılması için uğraşılırken, Die Aktion (Eylem - 1911) dergisi çevresinde toplanan genç sanatçılar da başkaldırının sesi olurlar. Derginin yöneticisi Frans Pfemfert (5) Ruhun varlığını yitirmesi, çağımızın yıkıcılığını gösteren bir imgedir. Birey olmak için ruh gereklidir. Yaşadığımız çağ bireyi tanımak istemiyor. sözleriyle çağın getirdiği yıkıcı değerlere karşı mücadeleyi vurgular. Bu çağrı daha sonra hazırlanan bir şiir antolojisinde Kurt Pinthus'un (6) Tümüyle kendi yaratıcılığı, kendi bilimi, teknolojisi, istatistiği, ticaret ve sanayii ile burjuva gelenek ve göreneklerinin fosilleşmiş toplumsal sıra düzenine dayalı bir toplumun olanaksızlığı gittikçe daha da belirginleşmektedir diyerek burjuva toplum ve değer yargılarının ortadan kaldırılması hedefini gösterir. Ekspresyonizm, bu hedefi dolayısıyla ister istemez bir felsefi ve estetik düzlemin dışına çıkar ve adeta bir dünya görüşü gibi algılanmaya başlanır. Tanımlamaların ulaştığı somutluk düzeyi, akıma bağlı sanatçıları maddi gerçekliği ve onun politik ifadesini yıkmaya zorlamaktadır. Başta aile olmak üzere kurulu düzenin tüm resmi ve gayrı resmi unsurlarına karşı, bu sistemin dışında kalmış olan gençlerin, yoksulların, akıl hastalarının, fahişelerin, serserilerin ve diğer marjinal kesimlerin dayanışması savunulur. I. Dünya Savaşı'nın yarattığı kıyımdan en çok etkilenenler de zaten bu kesimlerdir ve giderek genişlemektedir. Almanya'nın savaştan yenik çıkması, zafere koşullanmış yığınlarda tam bir bozgun havası ve moral çöküntü yaratmıştır. Gençliğinin büyük bir kısmını savaşta yitiren ülkede büyük kentleri işsizler, savaştan sakat dönenler vb. doldurmaktadır. Ancak savaş sonrasında ekspresyonist akımın bir kesimi koyu bir idealizme kapılırken, Das Ziel dergisi çevresinde toplanan diğer bir kesimi (7) Kasım 1918'de başlayan Spartakist Ayaklanma'ya katılır. Berlin ve Bavyera'da sovyet yönetimleri kurulur. Ancak sosyal demokrasinin ihaneti üzerine ayaklanma kanlı bir biçimde bastırılır, Spartakist önderler öldürülür. Ayaklanmanın yenilgiyle sonuçlanması ekspresyonistlerin düzen değişikliği umutlarının da sona ermesine neden olur ve akım kendi içinde kesin bir ayrışmaya uğrar. Bir kesim değişen ve yeni bir durum alan gerçekliğe göre davranmayı tercih ederken eylemci kesimin sanatsal etkinliği sosyalist gerçekçi bir çizgiye oturur. On sekiz yaşında tıp öğrenimine başladığında I. Dünya Savaşı ikinci yılını doldurmuştur. Askere alınmalar nedeniyle derslikler hemen hemen boştur ve profesörler, gençliği bekleyen kara geleceği göz önüne alarak disiplini gevşek tutmaktadır. Brecht burada iki yıl süresince tıp, doğa bilimleri ve edebiyat tarihinin yanı sıra teoloji dersi de alır. Boş zamanlarını ise Münih birahanelerini dolduran çürüğe çıkmış askerlere ve arkadaşlarına gitar çalıp kendi yazdığı savaş aleyhtarı baladları söyleyerek geçirmektedir. Brecht savaşamayacak durumdaki yaşlıların sağlam raporu verilerek askere alınmalarına karşı tepkiyi dile getiren ölüler mezardan çıkartılıyor sözünden esinlenerek yazdığı, (1935'te Nazi iktidarında Alman yurttaşlığından atılmasına da gerekçe gösterilen) ve birahanelerde gitar eşliğinde çalıp söylediği Ölü Asker Destanı adlı baladıyla, bu acımasız, iğrenç gerçekliğe duyduğu tepkiyi dile getirir. Baal: Ben ölüm dirim savaşı veririm. Derisiz bile yaşarım. Ayak parmaklarımın içine kadar çekilirim. Bir boğa gibi devrilirim otların en yumuşak yerine. Ölümü yutarım ve hiçbir şeyden haberim olmaz. demektedir. Ancak 1927'de yayımlanabilen Ev Vaazları da bu dönemin ürünüdür. Bu yapıtında militarizmi, şovenizmi, Alman emperyalizminin Drag Naht Osten sloganında ifadesini bulan saldırgan amaçlarını; kilisenin Gott mit uns diyerek bu insanlık dışı çirkin politikaya arka çıkışını alaycı bir dille eleştirerek mahkum eder. Ev Vaazları daha XVI. yüzyılda Yahudi düşmanlığını rasyonalize ederek sistemli bir propaganda geliştiren, Yahudilerin Almanya'dan sürülmesine ve tüm servetlerine el konulmasına cevaz veren Luther'in vaazlarını alaya alan bir bölümden ve Katoliklerin dinsel alıştırmalarıyla, Kronikler, Ölmüşlerin Küçük Gündüzleri ve Yoksul B. B. adlı beş bölümden oluşur. Bu şiirlerin tümünde esas olarak burjuva toplum ve değer yargılarına yönelik bir eleştiri söz konusudur. Mahagony Şarkısı"nda tanrıya, "Ayartılmaya Karşı"da da tanrının yeryüzündeki elçilerine başkaldırı çağrıları yer almaktadır. "Cehennemdeki Günahkar şiirinde ise burjuva toplumun, kendi rezil varlığından kaynaklanan suç ve ceza kavramlarına yüklediği anlamı ve tanrısal adaleti reddederek suç"u yargılayan "asıl suçlu"ya karşı toplumun yarattığı suçlunun yanını tutar. Çünkü bu insanlar özünde masumdur. Onları tanrı unutmuş, kurulu düzen de bu hale getirmiştir. Ev Vaazları ile "Büyük bir şair doğmuştur, ama bu şeytanın şairidir. Protestan tanrıbilimcilerden Karl Tieme kitap için 'evet bu bir dua kitabı. Ama şeytanın dua kitabı. der (11). Brecht bu şiirleri ve Baal oyununu yazdığı sıralarda oyunun kahramanı Baal'inkine benzer bir yaşam sürmektedir. Lech Nehri kıyısında içinde yalnızca bir banyo küveti ve yatağın bulunduğu bir tavanarası odasında kalmakta, Münih meyhanelerinde gitar eşliğinde baladlarını ve moritatlarını söylemektedir. Ancak burada, genç Brecht'in dünya görüşünün henüz biçimlenmemiş olduğunu unutmamak gerekir. Baal'i Brecht'in diğer oyunlarının sergilenmesi izler. Annesinin ölümü üzerine (1 Mayıs 1920) ailesiyle bağlarını kopartarak Münih'e yerleşir. Orada sergilenen oyunlarından umduğu başarıyı sağlayamayınca Berlin'e gider. Spartakist Ayaklanma'nın gerçekleştiği koşullardaki Alman toplumu, ayaklanma sırasında insanların sınıfsal konumlanışları ve takındıkları çelişkili tavırları işlediği Gecede Trampet Sesleri (13) adlı oyunu Berlin Oda Tiyatrosu'nda sahnelenir. Bu kez başarı sağlamakla kalmaz, en büyük tiyatro ödülü olan Kleist Ödülü"nü de alır (1922). Artık tüm dikkatleri üzerinde toplayan bir sanatçıdır. Öyle ki savaşın hemen ertesinde Hitler'in önderliğinde örgütlenmeye başlayan Nazi hareketinin Münih'teki darbe girişimi sırasında (1923) tutuklanacaklar arasında Brecht'in de adı vardır. Kazandığı başarıdan sonra yönetmenlik ve oyun yazarlığı önündeki engeller ortadan kalkar ve Berlin'e yerleşir (1924). Gerçekten de Brecht'in düşünsel gelişimi bilinç düzeyine koşut bir gelişme göstererek, başkaldırıdan eyleme, giderek bir toplumsal devrim gereğine doğru evrilmiştir. Bu gelişmede içinde bulunduğu toplumsal koşulların ve aynı dönemde birlikte olduğu sanatçı dostlarının da etkisinin olduğu kuşkusuzdur. Brecht'in Spartakist Ayaklanma sırasında ayaklanmaya şu veya bu şekilde katılmış parti üyesi sanatçı arkadaşları olduğu gibi, yerine koyacakları toplumun çerçevesini belirleyemeyen, yalnızca düzen değişikliği özlemiyle yetinen ekspresyonist akım içinde yer alan arkadaşları da vardır. Ancak mücadelenin sıcağında ekspresyonistlerin kararsızlığını onda görmek mümkün değildir. Nitekim ayaklanmayla birlikte Münih'te kurulan Bavyera Sovyet Cumhuriyeti'ne girmekte tereddüt göstermez. Tüfeği omzunda, yumruğu havada sosyalist şarkılar söyleyerek ya sokaklarda ya da barikatlardadır. Bütün aktivist özelliklerine karşın daha en başta parti üyesi olmaması ise o yıllarda Alman Sosyal Demokrat Partisi'nin yaşamakta olduğu bunalımlı süreç ve bölünmelerle açıklanabilir. Üstelik henüz Marksizm'le entelektüel bir tanışıklığı da yoktur. Bu doğrultuda, Nazi hareketinin giderek yükseldiği ve sınıf mücadelesinin keskinleştiği sıralarda Brecht, fabrikalarda, atölyelerde, kışla ve okullarda oynanmak üzere, sosyalist ajitasyona ağırlık veren ve oldukça yaygınlık kazanan Lehrstrück adını verdiği bir dizi öğretici oyun yazar. Oyunlarda sosyalizm, sınıf mücadelesi, örgütlü mücadele, parti, parti örgütlenmesi gibi temalar ağırlık taşır ve bu temalar çevresinde epik yapıyla tartışma-öğrenme atmosferi yaratılır. Karar adlı oyunda geçen aşağıya aldığımız şiir, bu tür oyunların niteliğine bir örnek oluşturduğu gibi Brecht'in enternasyonalizm ve örgütlü mücadeleye yaklaşımına da bir örnektir. Beş kıtanın beşini de biliyor parti. Her yoldaşın bir vakti saati var, Her yoldaşı yok edebilirler her an. Parti ise yedi değil, binlerce can. Hitler'in iktidara gelişinden kısa bir süre sonra Reichtag'ın yakılması (27 Şubat 1933), Almanya'da yeni bir terör döneminin başlatılması için gerekçe sayılır. İçlerinde, o sırada Almanya'da bulunan Dimitrov da olmak üzere, pek çok komünist tutuklanır. Hemen ardından ise Berlin opera binası önünde ünlü Kitap Yakma olayı gerçekleşecektir. Böylece adının çevresi kırmızı kalemle işaretli pek çok komünist ya da demokrat sanatçı yurdunu terketmek zorunda kalır. Brecht, yangının ertesi günü ailesiyle birlikte Almanya'dan ayrılarak tutuklanmaktan kurtulur. Zürih ve Paris, sürgünlüğün ilk iki durağıdır. Daha sonra ise Almanya'daki gelişmeleri yakından izleyebilmek amacıyla Alman sınırına yakın olan Svendburg'da bir köy evine yerleşir (1934). Burada ahırdan bozma bir odada çalışmalarını sürdürür. Olup bitenlere karşı son derece duyarlıdır. Olayları gazetelerden günü gününe izlemekte, kupür ve fotoğrafları keserek düzenli bir biçimde saklamaktadır. Film senaryoları yazarak geçimini sağlamaya çalışsa da bütün girişimleri sonuçsuz kalır. Fritz Lang'la, Çek halkının Naziler'e karşı direnişini konu alan bir senaryo üzerine çalışırlar. Lang'ın gerçekleri çarpıtarak tipik bir Hollywood filmi yapma isteğinde olduğunu anlayan Brecht, çalışmalardan çekilir, kazandığı parayla yeniden tiyatroya döner. Görüldüğü gibi Brecht, Amerika'da da boş durmaz. Hollywood'da pek çok sinema oyuncusu ve yönetmenle ilişki kurar. Bunlardan en önemlisi kuşkusuz Charlie Chaplin'dir. Karşılıklı dostlukları oldukça gelişkindir. Hatta Chaplin'in kendi filmlerinde ilk kez denediği yeni anlatım teknikleri ve tiplemeleri bazı oyunlarında Brecht de kullanır. Heinrich ve Thomas Mann kardeşlerle, Franz Werfel ve diğer dostlarını bir araya getirerek kurduğu okuma kulübünde haftada bir kez toplanılmakta, herkes o sıra yazdığını okumakta, kimi kez siyasal olaylar ve gelişmeler üzerine tartışmalar yapılmaktadır. Naziler'e karşı sürdürülen radyo konuşmalarına, çok istemesine karşın Brecht'in katılması engellenir: FBI'ın hakkında düzenlediği rapor, onu komünist eğilimlerinden dolayı tehlikeliler kategorisinde saymaktadır. Savaşın sonu gün geçtikçe yaklaşmakta, Almanya'nın yenilgisine kesin gözüyle bakılmaktadır. Sürgünde bulunan Alman sanatçılarda yenilgiden sonra Nazi Almanyası ile Almanya arasında bir ayrım gözetilmesi, Almanya'da sosyalist demokrasinin kurulması için çalışılması eğilimi ağır basmaktadır. Sovyetler Birliği'nde sürgün olarak yaşayan aydınlarla bir kısım savaş esirinin kurduğu Özgür Almanya Komitesi'nin kuruluşunu (1943) coşkuyla karşılayan Brecht, Amerika'da yaşayan Almanlar'ı da bu komiteye destek olmaya çağırır. Başlangıçta çağrıya yanıtları olumlu olan bazı dostları, Amerikan hükümetinin bu girişimi olumsuz karşılaması üzerine desteklerini çekerler. Bunun üzerine Brecht Demokratik Almanya Konseyi"ni kurar. Ancak savaşın hemen ardından Roosevelt'in ölümüyle iktidarı devralan Truman yönetimi yoğun bir antikomünist politika izlemeye başlar. Buna bağlı olarak önerilen Marshall Planı gereğince de Almanya'nın bölünmesi önlenemeyecektir. Savaşın galipleri Almanya'nın geleceği üzerindeki görüşmelerini sürdürürken 1947 yılında İsviçre'ye gitme hazırlıklarına başlayan Brecht, kendisini birdenbire Amerika'ya Karşı Çalışmaları Araştırma Komitesi'nin karşısında bulur. Tarihe Mc Carthy Dönemi olarak geçen antikomünist terörün başlangıcını oluturan bu çalışmalar, sendikalardaki, üniversitelerdeki ve yaşamın diğer alanlarındaki komünistleri ortaya çıkartmak, Amerikan kültür yaşamına, sinema ve tiyatro sektörüne sızmış hücreleri temizlemek ve vatanı komünizm tehlikesinden kurtarmak amacını taşımaktadır. Soruşturmalar sonunda yüzlerce suçsuz insan hain ilan edilir, kara listelere geçirilerek işsizlik ve yoksulluğa mahkum edilir. Soruşturma komisyonunun sorularına, zaman kazanmak ve kendisine yöneltilen suçlamalardan sıyrılabilmek için, kötü İngilizce'siyle yanıtlar veren Brecht izleyicilerin kahkahalarıyla tam bir gösteri alanına dönüşen salondan muzaffer bir edayla çıkar. Buradan İsviçre'ye giderek Almanya'ya giriş için gerekli iznin verilmesini beklemeye başlar. Müttefiklerin izin vermemesi üzerine Çek yetkililerden edindiği pasaportla Berlin'e geçer. Artık yeni Almanya'nın kuruluşuna doğrudan katılma olanağına kavuşmuştur. Karısı Helene Weigel ile birlikte devletin desteklediği, ama kuruluşuna ve çalışmalarına kesinlikle karışmadığı Berliner Ensemble'ı kurar (1949). Çalışmalarını ölümüne dek (14 Ağustos 1956) burada sürdürür. Brecht'in sosyalist dünya görüşünde biçimlenen düşünsel evrimi sanatsal üretiminin de tümüyle belirleyicisi olmuştur. Derin çalkantılara ve değişmelere gebe bir toplumda temel sorunun eskiye, yıkılıp gitmekte olana başkaldırmak olduğunu görmesi bu evrenin ilk aşamasıdır. Bu açıdan döneminin ekspresyonizmini değerlendirirken Sanattaki anlatım biçimine yönelikti başkaldırısı, oysa o sıra anlatılan şeyler bir başkaldırıyı gerektiriyordu. sözleri, diğerlerinden farklı olarak onun çağın dinamiğini sezdiğini göstermektedir. Kapital'i okuyarak girdiği Marksizm'i öğrenme sürecinden ise gerçekliğin tüm somutluğuyla değiştirici kitlelere yansıtılması ve bu doğrultuda işlevsel bir sanat yapma sonucuyla çıkar. Walter Benjamin'in onu ziyareti sırasında karşılaştığı bir görünüm, Brecht'in amaçladığı işlevselliğin gerçekleşmesi için nasıl düşündüğünü göstermesi bakımından büyük önem taşır. 1- Anna Seghers, Gerçekçiliğin Evrensel Mirası, , De Yayınevi, İstanbul 1980, s. 62. 2- Aktaran Marianne Kesting, Brecht, Alan Yayıncılık, , İstanbul 1985, s. 15. 4- Yvan Goll: Alman şair (1891-1950). Ekspresyonist akıma bağlı olarak yazmaya başladıysa da şiirlerine giderek toplumsal bir duyarlılık egemen oldu. 5- Franz Pfemfert: Alman gazeteci (1879-1954). Die Aktion'un yayın yönetmeni, Spartakist Ayaklanma'yı destekledi. 6- Kurt Pinthus: Ekspresyonist akımın en yetkin tiyatro eleştirmeniydi (1886-1975). 7- Ludwig Baumer, Bremen Sovyet Cumhuriyeti'nin sorumlularından, Ernst Toller Bavyera Sovyet Cumhuriyeti'nin kurucularından biridir. Ressam Condor Felixmüller ve oyun yazarı Friedrich Wolf, Dresden barikatlarında çarpışır. Nerzfeld kardeşler hapistedir. 8- Aktaran, M. Kesting, a. g. e. s. 39. 9- Georg Trakl: Avusturyalı şair (1887-1914). Dış dünyaya aldırmaz bir tarzda yaşamını kuşatan varoluş ve ölüm korkusunun egemen olduğu şiirler yazmıştır. Küçüklüğünden beri bilinçaltında taşıdığı intihar eğilimini savaş sırasında dışa vurur: Bir sıhhiye taburunda eczacı teğmeni olarak görev yaparken doktor ve ilaç yokluğu arasında 90 ağır yaralının sorumluluğunu kaldıramaz. İntihar girişiminde başarısızdır. Şizofreni teşhisiyle kaldırıldığı akıl hastanesinde aldığı aşırı dozda kokain bu kez ölümüne neden olur. 10- Walter Benjamin, Brecht'i Anlamak, , Metis Yayınları, İstanbul 1984. 11- Rene Wintzen, Brecht'in Şiiri, B. Brecht, Çevirenler: A. Kadir, Asım Bezirci, Halkın Ekmeği, İstanbul. 1974 içinde. 13- Gecede Trampet Sesleri, ilk yazıldığında (1919) adı Spartaküs'tür. 15- Brecht, Sosyalist Gerçekçilik ve Toplum Altın Kitaplar, İstanbul 1980 içinde, s. 128. 16- Edebiyat ve Politika Yazılarından, Can Yücel çevirisiyle, Birikim Temmuz 1975. Partiye Övgü Şiiri de aynı kaynaktan alınmıştır.


Sait Faik'in 25. ölüm yıldönümünde yayınlanan yazıda, öykücünün renkli kişiliği ve son günlerini yansıtan anılar yer alıyor. Özdemir Asaf'ın satırları, dönemin edebiyat ortamını ve yayıncılık dünyasındaki koşulları da sergiliyor. - Gece boğulacak gibi oluyorum iç sıkıntısından. Dört yanım deniz, kendimi karşıya atasım geliyor. Eskiden hiç duymazdım adada böylesine bir sıkıntı. - Barba, bu halin ne, tirit olmuşsun, beş damadın var, beşi de yüksek mühendis, beşi de zengin, sen burada ne oyalanıyorsun, her birinde birer ikişer gün kalarak turlasan, yan gelip rahat eder yorulmazsın. - Hepsi de, kızlarım da boyuna beni çağırıyorlar. Ama ben biliyorum, bu işi bırakırsam hemen ölürüm. Anadolu Birahanesi'nin tavanlarının yüksekliği beş metre kadar vardı. Devasa büfeler, konsollar ve sarı yaldızlı koskocaman iki ayna... Sait Faik'in Bir akşam şehrin aynalı meyhanesine girip / aynaların içine Selim-i Sabis gibi kurulacağım... dediği yer. Biraz öne eğik duran o aynaların içinde ufacık kalırdık. O cuma gecesi Sait'in gezeceği tuttu. Ben direttim, doktorlardan biliyordum. Fazla içmemesi ve erken yatması gerekiyordu. Tedavi kapıları kapanmıştı. Birkaç gün önce, yanında tanımadığım kişilerle Çiçek Pasajı'nın girişinde elinde küçük bir bardak kırmızı şarapla gördüğümde ve içme onu dediğimde boş ver demişti. Dostları ve arkadaşları Dr. Nejat Harmancı, Dr. Safder Tarim, Dr. Fikret Ürgüp (1913 - 1978) biliyorlardı yapılacak bir şeyin kalmadığını. O şarap meselesini onlara iletmiştim. Benden de saklarcasına suskunlukla geçiştirmişlerdi. Hırçınlığı vardı son zamanlarda. Birçok kişilere kızıyor, onlarla karşılaşmak, konuşmak istemiyordu. Gece yarısına doğru Beyoğlu'nda ayrıldık, o Osmanbey'e evine gitti, ben Kadıköy'e geçtim. Ertesi gün öğle üzeri Gazeteciler Cemiyeti'ne giriyordum ki kapıda Münir Süleyman Çapanoğlu'yu gördüm: Haberin var mı? der demez anladım, doğru Osmanbey'e apartmanına gittim. Sabahleyin erkenden, şehre pek az inen annesi ilk vapurla gelmiş ama onu daha önce hastaneye kaldırmışlar. Kapıcı, annesinin de orada olduğunu söyledi. Sabah erkenden kalkmış, yüzünü yıkarken, birden bir karaciğer kanaması olmuş. Günlerden 9 Mayıs 1954 Pazar. Sait Faik, 10 Mayıs Pazartesi gece yarısından sonra fenalaşıp 11 Mayıs Salı, sabah üç sularında yaşama gözlerini yummuştur. Kapıcı ile yukarı çıktım, biraz etrafı toparladım. Şaşkına dönen annesi elindekileri attığı gibi hastaneye koştuğundan darmadağınıktı her yer. Hastane koridorları, odasının önü hareket halindeydi. Öbür koğuşların hemşireleri Sait'i görmeye geliyorlardı. Kendine bakan hemşire öbürlerine anlatmış. Çok şeker bir adam, diyorlardı. Hepsine ayrı ayrı takılmış, şakalar yapmış. Bilenlere bir şey anlatmanın söz ya da yazı biçemi ile bilmeyenlere anlatmanın biçemi apayrıdır. Ben burada, daha çok o günlerin uzağında olanlar için, bir kişi'nin yaşamından somut bir kesimi aldım. Söz götürmez sanatçı kişiliği ölümsüzlüğünü sürdürüyor, sürdürecek. Gene, şimdi genç kuşaklara, yaşayacak Sait Faik'den birkaç anı ileteyim. Bir gün Sait öfkeyle basımevine geldi. Elinde pasaportu var, yeni almış. Mesleği sorusunun karşılığında şu yazılı: Mesleksiz-Sans Profession. Buna müthiş kızmış. Pasaport memuruna hikayeciyim demiş, olmamış, yazarım demiş, hiç olmamış. Gazeteciyim demiş, belge sormuşlar, gösterememiş. Bana da buna benzer bir durum çattığından, Amerika için pasaport çıkartırken, dairedeki meslekler listesine yazar karşılığı olarak redacteur deyimini ekletmiştim. Beraber pasaport dairesine gittik, mesleksiz deyimini sildirdik, redacteur"yazdırdıktı. Hikaye yazmanız için bir külfete gereksinmeniz yok! Galiba muhasebede bir yanlışlık oldu efendim, demiş. Hikayelerime on lira, röportajlarıma beş lira çıkartılacakken ters hesap yapılmış, demiş. Sait Bey, demiş Sedat Simavi. Yanlışlık değil. Hikaye yazmanız için bir külfete, bir masrafa gereksinmeniz yok. Bir kağıt bir kalem kafi. Ama röportaj yapmak için, bir yerlere gidiyorsunuz, ne bileyim, vapura, trene falan biniyorsunuz. Yol parası veriyorsunuz, icabında beklemek gerekiyor, bir kahveye falan oturup çay kahve içiyor, masraf ediyorsunuz. Sait aklına o güne kadar hiç gelmemiş olan bu düşünce biçimine şaşırmış kalmıştı. Öykülerine bu karşılaştırma ağırına gitmişti. Sanıyorum bundan sonra o işe devam etmedi. - Herif durmuş bana saati soruyor. Dedim ki pz'e: Beyim şu koskoca Beyoğlu Caddesinde saati sormak için bula bula beni mi buldunuz? Ulan bende, suratımda bir ahmaklık var mı be. - Sait hikaye var mı? - Var, dedi. - Ver, dedi. - Vermem. - Beş lira... - Hayır. - On lira... - Hayır. - On beş. - Hayır. - Yirmi. - Hayır. - Otuzzz... - Ha... ha... ha'yır. - Otuz beşşşş... - Ha.... yıııır... - Ver... - Ver. Bir gün baktım, elinde Georges Simenon'un "L'Homme qui regardait Passer les Trains romanı var. Hayrola, dedim Lautreamont'un pabucu dama mı atıldı? Lautreamont en çok sevdiği yazarlardan biriydi. Öyle söylerdi. Eline nereden geçmişse, Simenon'u okumuş, beğenmiş. Çok iyi yazar dedi. Benim Simenon'u beğendiğimi bilirdi. - O kadar çok sevdim ki, tuttum bir forma kadar okudum, başladım yazmaya. Baktım, üç dört formalık yazı yazmışım. Biraz daha okudum, gene devam ettim. Atlaya atlaya biraz daha da okudum ve yazdım. Kitap bitti. İş sırası kitabı yayınlamaya geldi. Pazarlamasını yaptık. Hemen ele aldılar. Çabucak kitap dizildi, basıldı, renkli alacalı bulacalı bir de kapak hazırlandı. Yaşamak Hırsı... Yazan: Sait Faik. Kim kime, dum duma, kitap Sait Faik olarak ve ayrıca halk kitabı satış düzeyinde satıldı, bitiverdi. Bu bence ilginç bir olaydır. Ve ben böylesi bir yazar işbirliğine, yakınlığına hayır demiyorum. Böylesi çalışmalar olabilir. Bir önsözle belirtmek koşuluyla. Tabii bu, sıradan yazarlar için bir yol değildir. Konu ortaklığı, ortak yetişkinlikler de ister. - myl0vesyou liked this - edebiyatsoylesileri posted this


İlk sayısı 1970'te piyasaya çıkan aylık devrimci sanat ve kültür dergisi Halkın Dostları, Ataol Behramoğlu ve İsmet Özel tarafından yayınlanmıştı. Dergi, sıkıyönetim mahkemesi kararıyla Eylül 1971'de 18'inci sayısının ardından kapandı. Yolları ayrılan Behramoğlu ve Özel, 25 yıl sonra ilk kez bir araya gelerek Halkın Dostları'nı tartıştı. İstanbul Büyükşehir Belediyesi Kültür İşleri Daire Başkanlığı'nca Tarık Zafer Tunaya Kültür Merkezi'nde düzenlenen Şiir Patikası toplantısında İrfan Çiftçi'nin yönettiği Çeyrek Asır Sonra Halkın Dostları konulu bir söyleşi düzenlendi. Toplantıya katılan Ataol Behramoğlu ve İsmet Özel, ilk sayısını 1970'te çıkardıkları Halkın Dostları dergisini, 25 yıl aradan sonra ilk kez biraraya gelerek tartıştılar. Her iki şairin o yıllardan bugünlere kadar süren poetik ve politik seyirlerinin konuşulduğu söyleşinin tam metnini yayımlıyoruz. Ataol Behramoğlu - Halkın Dostları dergisi daha doğrusu bizi böyle bir dergiye ulaştıran fikir ben Trabzon'da, İsmet Sivas, Konya, Elazığ ve Muş'ta askerlik yaparken, birbirimize yazdığımız mektuplar sürecinde ortaya çıkmıştır... İsmet, benim onun şiirleri, onun da benim şiirlerim hakkında yazmayı ve ortak bir çıkış yapmamızı istemişti. Tabii ikimizin 1960'lı yıllardaki şiirleri arasında siyasi, politik ve etik paralellikler olmasaydı dergi olmazdı. Böylece ikimizin ortak bir yayın yapma arzusuyla doğan bu dergide doğal olarak belirleyici olan şiirlerimiz idi. Hikaye alanında, eleştiri alanında böyle bir uyum yoktur. Yani bizim fikrimize uygun başka edebi örnekler yer almadı. Eleştirmeni olmayan bir hareket olması önemle üzerinde durulması gereken bir nokta. Murat Belge'nin etüdleri bizim şiirimizin boyutlarının anlaşılması açısından yapılan eleştiriler değildi. Bizi dergiyi çıkarmaya yönelten tavır ise şöyledir: İkinci Yeni şiirinin kapalı, mistik, siyasetten uzak, giderek biçimci oyunlar içinde kalan yapısına karşı çıkış vardır. Cevabımız açık toplumcu bir şiirdi ama; bu toplumculuk yalınkat bir toplumculuk değildi. Gerçeküstücü şiir zaten tanınıyordu, biz bunu bir nevi toplumculukla sentezleyip, modern öğeleri kullanıp şiir yazdık. İkinci Yeni şiirine ihtiyaç olmadığını düşünüyorduk. Diğer bir tavır ise anti-emperyalist duruştur. Mesela Mobil'in ödül vermesine açık bir şekilde karşı çıkmışızdır. İsmet Özel - Halkın Dostları başarısız bir dergidir. Hiçbir önemli metin yayınlanmamıştır. İçinde hiçbir sarsıcı inceleme yer almamıştır Ve Halkın Dostları'nda bizim şiirlerimiz de dahil olmak üzere en iyi ürünlerimiz yer almamıştır. Teknik ve estetik açıdan da bozuktur. Yaşar Kemal bana dağ fare değil sinek doğurdu demiştir ve haklıdır da. Halkın Dostları'nı çıkaran insanların elinden böyle bir dergi sadır olmamalıydı. Çok daha göz dolduran, tatmin edici bir dergi olmalıydı. Ama Halkın Dostları tüm bunlara rağmen önemli bir dergidir. Önemi; niyetinin, ümidinin, direncinin olmasındandır. Ben, Ataol ve Murat Belge belli bir kuşakta yaptığı işi ciddiye alan, vurduğu yerden ses getirmek isteyen insanların olmasından gelir. Ciddiyetini bütün yayın hayatı boyunca korumuştur. 12 Mart 1971 muhtırasında derginin kapağına Vietnam'lı bir ağlayan çocuğun resmini siyah şeritle basmıştık. Başka numaralar da yapmıştık ve dergi kapatılmıştı. Ve böylece dergi 'tavrını' yerine getirmiş, açıkça ortaya koymuştur. Dergiyi çıkaranların hayatında bir tıkanma vardı. Bunu 25 yıl sonra bir ayrıntı olarak vurgulamak istiyorum. Biz Türkiye'de 1960 sonrası oluşan bir açılımın meyveleriydik. Bu, o dönemin sonrası, Türkiye'de toplumun kendini tanıma çabası, öğrenme çabası, kendini sorgulaması söz konusuydu. Biz kimlik, kişilik ve hedef belirleyebilmiş insanlardık. Fakat çoğu insanlar, çok kısa bir süre içinde hayat çizgilerinin olumsuz etkilendiğini farkettiler. Politik bir zeminde, varlık gösterme, çözüm üretme gibi bir avantajımız vardı. Ama politik zemin çok rahatça manipüle edildi. Biz niyetlerimiz ve izlemlerimiz bakımından güdük kaldık. Bunun acısını hazmedemedik ve zaten ciddiye aldığımız, emek verdiğimiz bir işi kabul edilebilir bir forma soktuk. Bugün bile bu özlemin, bu niyetin halen geçerliliğini koruduğunu söyleyebiliriz. Mesela Gerici Sanata Hücum yazısında; devrimin öncü kişilerini belki bu duyarlılığa itmek, diri tutmak ve terbiye etmek için yazdık. Bugün 1995'te başka bir değişimin, müslümanca, İslami bir arka planı olan değişimin arefesindeyken, yine Türkiye'de değişimi bu açıdan isteyen insanların, belki bu duyarlılığa sahip olup olmadıklarını düşünmek gerekiyor. Bugün aslında Halkın Dostları dergisi birileri tarafından çıkarılıyor olmalıdır diye düşünüyorum. Geçen 25 yıl içinde zihni donanım bakımından önemli bir erozyonun da yaşandığının farkına varılması gerekiyor. Halkın Dostları bu bakımlardan başarılı veya başarısızdır. Halkın dostları kimlerdir ve sosyal demokratlarla nasıl mücadele ederler? Bu Lenin'in kitabının ismidir. Ben inanıyorum ki; Türkiye'de edebiyat adamı, düşünce adamı, gerekirse bilim adamı, halkın dostları olmak zorundadırlar. O zaman biz halk olamayız ancak, halkın dostu olabiliriz görüşünü taşıyordum, halen de taşıyorum. Zaten halkı makbul kabul etmiyorum, güvenilir bir unsur olarak görmüyorum. Bence halk biçim verilebilir bir kalabalıktır. İnsanların biricik olduklarını ve tek tek önemli olduklarını, böyle olunca da yönetilmeyeceklerini düşünüyorum. Halk ancak otoriter rejimlerin yücelteceği bir olgudur. İrfan Çiftçi - Geçen zaman içinde her ikinizin de tavrında birtakım değişiklikler olmuştur. Fakat sanata hücumu halen savunuyor olabildiğinizi düşünüyorum. İsmet Özel - Bu konu o kadar kesin değil, konuşmak lazım. İrfan Çiftçi - O zamanlar İkinci Yeni'ye, Divan şiirine karşı çok sert bir tavır alış var. Daha sonra yumuşamalar olmuş olabilir. Ama sizin poetik ve politik tavırlarınız belirleyici olabildi. Ataol Behramoğlu - 1965-1970'li yıllar arasında, İsmet'in ve benim şiirimin arasında aslında temelli farklılıklar vardı. Benzerlikler, tavır noktalarındaydı. Aktif siyasal hayat, modern öğelerle yalınkat olmayan toplumculuk ve bunun şiirine imza attık. Dergi; bizim çıkartıyor olmamızdan kaynaklanan bir öneme sahipti, bugün de öyledir. Böyle bir dergi çıkartmak zorundaydık. Çünkü; mevcut şiir ortamında, edebiyat ortamında hem kabul görüyor, hem de başat olan kendileriymiş gibi davranıyorlardı. İsmet Özel - Verseler reddederim, ama vermezler. Ataol Behramoğlu - Divan şiirine bir ölçüde karşı çıktık. Turgur Uyar'ın Divanına Kemal Tahir'in çok olumlu bakışı, göklere çıkartışı, keza Nazım'ın rubailerine de aynı şekilde bakışı, yani bizim şiirimizin karşısında duran 'statik' tavra karşı çıktık. Benim Aykut Baysal takma adıyla yazdığım Divan taklitleri bu mücadelenin örnekleridir. Heyecan bizim şiirimizde vardı ve bu hayatımıza da yansıdı. Ama daha önce dediğim gibi bu heyecanın paralelinde bir başka eleştiri, hikaye vs. yoktur. Murat Belge'nin Althusser Eleştirileri hiç hoşuma gitmemişti ama galiba İsmet ile uyuşmuşlardı. Ben Murat Belge'nin bizim şiirimizle ilgili şeylere kanalize olması gerektiğini düşünüyordum. Zannederim arkadaşlarımız hazır değillerdi. Biz onlardan ilerideydik. Nihat Behram dönemi, güncel politikayla ilişkiler açısından önemlidir. Genç şairler yer almıştır. Defne Sandalcı'nın benim hakkımdaki yazısı güzeldir. Özetle tavrımız böyledir. Dergi, patlama noktasına gelişimizin manevi ürünüdür. İsmet Özel - Çevresi her ne kadar edebiyat dışı olsa da Halkın Dostları pür olarak iki şairin kendini ortaya koymasıdır. Anti-emperyalist tavır konusunda da, zaten o zamanlar başka bir tavır olamazdı. Okur-yazar dünyasında, Turgut Uyar'ın Lorca şiirleri, Ece Ayhan'ın şiirimiz karadır abiler"deki toplumsal yaklaşımları zaten vardı. Bu anti-emperyalist tavır dışında da Türk şiirinde sol bir yönetim yoktu da biz mi ortaya çıktık? Hayır. Ahmet Arif'e verdiğim cevapta Türk şairleri bünyelerinde bir şizofreni yaşıyorlar, demiştim. Hayatımızı şiirimize, şiirimizi hayatımıza katmak uğraşısı içindeydik. Bu manada bugün de insanların kendi hayatları doğrultusunda bir düşünce atmosferi içinde olup olmadıkları meselesi canlılığını koruyor. Türkiye'de 1945'ten bu yana yok sayılanların, kendisini yok sayanlara karşı uzlaşma eğilimleri, şaşkınlıklarının bir uzantısı olarak devam ediyor. Edebiyat, bu durumu yok olmaktan uzak, empoze edilmiş düşünceler dünyasında dönüp duruyor... Toplum nezdinde sloganlar, görüntüler değişmekle beraber yara aldığımız yer ve tedavisi gereken şey bekliyor. Türk aydınının, toplumsal yeri bakımından tekabül ettiği bir alan olduğunu anladım. Türkiye'de modernizasyonun tamamlanması, Türk şiirinin uç modernist tavırları içinde olması, bir paralellik arz ediyordu. Ataol Behramoğlu - Biz İsmetle ne zaman biraraya gelsek ciddi bir gerginlik olur. Çünkü bu şiire ve şiirimize verdiğimiz samimi çabadan gelir. Hep yarışmışızdır, fakat bu, her zaman verimli bir yarışma alanı olmuştur. Ben onun kendini mevcut konumundan aşağıya düşürecek olaylar yapmasını hiç istemem. İsmet Özel - Dostluğumuz üniversite yıllarına dayanır. Biz ta o zamanlardan bu yana bu, şiirin has adamıdır diye bakarız birbirimize. Bir farklılığımız vardır: Ataol, donanımı gereği, Türk şiirinin cumhuriyetçi ve yerli kanadına, kuşağımız içinde, en yakın kişiydi. Benim öyle olmamama rağmen, bizi ortak noktada buluşturan şey hayatını şiire bağlayarak, ona karşı olan saygı ve emeği göstermek, önem vermekten gelir. Biz bunda anlaşmışızdır. - piriltii liked this - edebiyatsoylesileri posted this


Çeşitli kişilerin birbirlerine yazdıkları özel yaşam itiraflarıyla dolu mektuplardan oluşan Mektup Aşkları yayımlandığında epey yankı uyandırmıştı. Kitapla ilgili soruları yanıtlayan Leyla Erbil ise, Romandaki çocukları analarıymışım gibi acıyarak, kızarak, severek yazdım diyor. - Örgütsüz bir dönemde olmak koşuluyla daha yakın ya da çok daha gerilerde geniş bir takvimde oynatabiliriz aşkları kanımca. Ama özel olarak Türkiye İşçi Partisi'nin kuruluşundan (1960) önceyi ya da kapatıldıktan sonrayı düşünmekte haklı olabilirsiniz. Gene de ben bu ilişkileri bir bakıma tarihsiz olarak yorumluyorum. Zira insan duygularında anında değişiklikler beklemek olası değildir. İnsanlar her dönemde sevmek sevilmek, evlenmek isteyecekler, aşkı arayacaklardır. Hele uzun bir gelenekte gerçek bir sol örgüt disipliniyle eğitilmedilerse. Ancak o eğitimle yazgılarında değişiklikler umabilirdik. Çünkü aylaklığa doğru kayma eğilimi gösteren o çocuklar üniversite çağında, bir ikisi dışında sol bir partiye girme bilincine de sahipler. Zaten bu işin yanı bilindiğinden, insanın kendini kurtaracak özgürlük ortamlarına hiç izin verilmez ya... - Anlaşılan siz öyle kolay aşık olanlardan değilsiniz! İnsanlar toyken daha kolay kanar bilirsiniz. Yanı sıra boy veren mutlak aşk tutkusu ise burjuva ideolojisinin yıkadığı beyinlere işaret ediyor olmalı. Jale'nin seçmeciliğini ayıplamayın, Ferhunde'nin mektubundan öğrendiğimize göre, kızcağız, gizli örgüte alınmak için bile uğraşmış. Bence o sıra gizli örgüte sahip çıkanlar da Jale'yi seçmeyecek kadar seçmecilermiş. Acaba solcu bile olsak, bağrından çıktığımız toplumun ve sınıfın yanlışlarını üstümüzde barındırdığımızı düşünebilir miyiz? Evet Sacide farklı; o biraz lumpen, biraz piç. Ben daha çok ahlakı belirleyen sistemin üzerinde duruyorum. - Bu romandaki çocukların tümünü de kendimmişim ya da analarıymışım gibi acıyarak, kızarak, severek yazdım. Aslında yazmak bana acı verir ama eğlenmekten, alay etmekten de kendimi alıkoyamam. Bütün kişiler, yazarın kendisi olduğuna göre, kendimle alay etmek de en sevdiğim işlerden biridir. - Kitabı beğenmenize sevindim. Öte yandan, yazdıklarını başkalarına düzelttirerek ortaya çıkaran ünlülerden söz ediyorsanız onları izlemiyorum! Doğrusu yanlışlı mı yanlışsız mı yazmanın zor olduğu hakkında hiç bir fikrim yok; ben dili değil, dilin dilini kurmakla uğraşıyorum. - İhsan! Onu çok sempatik buluyorum. O, yok sandığında bile bir yerlerde gizli tutuyordu tanrısını mutlaka. Ancak riyadan o da nasibini almıştı: Ankara'da Sacide'yle buluştuğunu neden saklamış olabilirdi ki Jale'den! Gene de Jale'ye tutkundur; kendine tutkun olduğu gibi; "yarı ben'im diye sever onu. Hem hepimiz ummadığımız bir zenginlikle karşılaştığımızda üstüne titremez miyiz? Tahtaya vururuz, nazar boncuğu asarız vb... İhsan da Allah'a nazar boncuğu gibi sarılıyor. Anlaşılan karı kendini yüksek satıyor. Zeki'nin Tanrı İnsanın Riyasıdır - İnsan Tanrının Riyasıdır - Riya İnsanın Tanrısıdır - Riya Tanrının insanıdır diye nefis bir çeşitlemeyle süren felsefesi tektanrıvardırodaölümdür biçiminde noktalanıyor... Ötekilerin tersine aşkını dillendirmektense sanat ve felsefi söylemle iletmeyi yeğleyen Zeki'nin de başka bir yoldan mutlak"a bağımlılandığını söylemek mümkün mü? Bir de onun hikayesi diğerlerine göre daha hüzünlü galiba. - Evet tabii, her şey denönce de Zeki'nin babadan tevarüs ettikleri var. İrsiyetle bağımlılığı mutlak. O evde cezalandırıcı tanrı kol geziyordu. Jale'yle biraz yolunu aralar gibi oluyordu Zeki ama, Hıristiyan Batı - Müslüman Doğu çatışması bir yana, hastanelerde de şok gibi, ilkel yöntemlerden çok çekti Zeki; tanrıyı da tanrısızlığı da ölerek öldürene kadar... - Gençken çok acı çekiliyor bu toplumda, yaşlılıkta da bir başka türlü ya... Boşu boşuna en güzel günlerini tüketiyor gençlik. Boşu boşuna arayışlarla, cinselliğini değerlendirip tanıyasıya dünyaya geldiğine bin kez pişman ediliyor; suçlanıyor, yargılanıyor, yüceltiliyor, aşağılanıyor. Her bir hücresinden düşmanlıklar, ağular fışkırtan, buyurganlık tutkularıyla karşısındakini mahvetmeye hazır, büyüklük saplantılı bir toplum bu. Tensel hazzın sağlayacağı güzellikleri, yaratıcılıkları bilmeden yitip gidebiliyor insanlar. Doğru deneyimleriyle yol gösterenlere kulak asmayıp, aynı hataları yineleyerek yaşlanmak gibi bir özrü de var insanlığın. Hele kadınlar! Korkup kaçanlar, özgürlük adına tabiatından şaşanlar! Oysa yaşamımızı, geleceğimizi, sağlığımızı zenginleştiren, güzelleştiren her duyguya her şeye açık olmalıyız... Ve yüzyüze gelmemiz gerek gerçekle; aşk denen cinselliği sorgulamalıyız yeniden. Önünde sonunda sınıflı bir toplumda gerçek insanın henüz var olmadığını kabul ettiğimize göre, gerçek aşkın var olduğunu nasıl söyleyebiliriz? Yeni kuşakların kandırılmadan, gerçeği, yani yaşamı algılamalını kolaylaştırmalıyız diyorum ben. - Jale, romandaki kişilerin arasında teoriyi en iyi bilendi sanıyorum. Teoriyi bilendi belki ama, yaşamı pek tanımıyordu. Baksanıza en güvenilir sandığı, seçtiği adamın ne mal olduğuna! Onca mektubu okudu da, "senin yüzünden ölücem işte, hep işçilerin yüzünden işte, hep ailenin yüzünden işte diye tutturmuş, istediği olmayınca kusması gelen, ağlayan sızlayan nevrozun cehennemini çıkaramadı o mektuplardan! Haklısınız; onda o kafa, o naivlik varken başına herbirşeyler gelmiş olabilir... Ama Ahmet'i özleyeceğini pek sanmam! Bir kadını o denli soysuzca aşağılayan bir adama, olsa olsa tiksintiyle karışık bir acıma duyuyordur Jale. Bu romanın ikinci bölümünü yazsaydım, ona iki çocuklu, yaşlı, dul bir koca bulur evlendirirdim. Kocayla yatarken kah İhsan'ı kah Reha'yı düşünerek orgazm olmaya çabalardı... Zavallı yavrucak!..


Suriye doğumlu Adonis, Lübnan vatandaşlığına geçti ve Beyrut Üniversitesi'nde edebiyat profesörü oldu. Yayınladığı iki dergi ile çağdaş Arap şiirine öncülük etti, şiirdeki devrimi bütün kültür alanlarına yaymaya çalıştı. Yapıtları, geleneksel Arap şiiri ile Batı şiirinin bireşimidir. Arap dünyasında, yaşayan en büyük Arap şairi olarak kabul edilen Adonis, 1 Ocak 1930 tarihinde Kassabin'de doğdu. Asıl adı Ali Ahmad Said Esber olan şair, 1954 yılında Şam Üniversitesi'nde edebiyat öğrenimi gördü (1954) ve Beyrut Saint-Joseph Üniversitesi'nde devlet doktorası yaptı (1973). Lübnan vatandaşlığına geçti ve 1959'dan itibaren Beyrut'ta yaşamaya başladı. Beyrut Lübnan Üniversitesi'nde edebiyat profesörlüğü yaptı ve aynı kentin Saint-Joseph Üniversitesi'nde doktora tezleri yönetti. 1980-1981 yıllarında Yeni Sorbonne Üniversitesi'nde ders verdi. Birkaç yıldır Paris'te yaşıyor. 1957 yılında kuruluşuna ve yönetimine katıldığı Şiir dergisi Arap şiirinde devrim yarattı: Böylece, Arap şiirinin geleneksel yapısı yıkıldı, şiirin evrensel yapısı benimsendi, öz ve biçim olarak Arap şiiri çağcıllaştı. Bu şiirsel devrimde Adonis bir öncü kimliği kazandı ve şiiri Ortadoğu'dan Fas'a kadar bütün Arap şiirini etkiledi. Arap şiirinin klasik yapısı ve söylemi tümüyle değişti; otuz yıl gibi kısa bir zamanda bütün Arap ülkelerinde evrensel şiirsel yapı ve söylem içinde yazan çok önemli şairler yetişti. Adonis'in 1968 yılında kurduğu Mawaqif adlı dergi, şiirsel devrimi bütün kültür alanlarına yaymayı amaçladı. Adonis, bu dergiyle birlikte, bir düşünür, bir şiir kuramcısı kimliği kazandı. Bu kimliğin somut örneğini Arap Poetikasına Giriş (Introduction a la poetique arabe, Editions Sindbad, Paris, 1985) adlı yapıtında görüyoruz. Profesörler Kurulu'nun daveti üzerine College de France'da verdiği dört dersten (Mayıs 1984) oluşan bu kitapta Adonis, Poetika ve Sözellik; Poetika ve Kur'an Çevresi; Poetika ve Düşünce; Poetika ve Çağcıllık başlıkları altında Arap şiirinin dilsel, yapısal ve ekinsel sorunlarını incelemekte, eski geleneksel şiirin küllerinden doğan yeni ve çağcıl Arap şiirinin sözellikten yazısallığa uzanan serüvenini irdelemektedir. Önsözünü büyük Fransız şairi Yves Bonnefoy'nın yazdığı bu başyapıt gerçek bir ders kitabıdır. Adonis'in şiiri iki şiir kaynağından beslenir: Aralarında Hallac ve Niffari'nin ön sırada yer aldığı Arap şiiri kalıtının özümlenmesi; Hölderlin, Rilke ve Michaux'nun ağır bastığı Batı şiiri. Adonis'in şiiri bu iki şiir dünyasının bireşimidir. Adonis'in yapıtları başta Fransa olmak üzere ABD, İngiltere, İspanya ve Norveç'te şiir ve denemeleri, dergi ve çeşitli yayınlarda, Fransa, ABD, İngiltere, Belçika, İsveç, Japonya, SSCB ve Norveç'te yayınlandı. Şiir ve deneme çalışmaları dışında çeviriler de yapan Adonis, Georges Schehade, Saint-John Perse ve Yves Bonnefoy'nın bütün yapıtlarını ve Racine'in iki oyununu Arapçaya çevirdi. 1983 yılından bu yana Mallarme Akademisi muhabir üyesi olan Adonis'e 1986 yılında Liege Uluslararası Büyük Şiir Ödülü verildi. Adonis'ten çevirdiğimiz Newyork'a Mezar adlı, Newyork'a Mezar, Ta'ifa Krallarının Tarihine Öndeyiş ve Bu Benim Adımdır başlıklı üç uzun şiirden oluşan yapıt, bu yılın sonuna doğru dilimizde yayınlanacaktır.


Bu yıl art arda yitirdiğim iki büyük ustam Halikarnas Balıkçısı ile Sabahattin Eyuboğlu'ndan söz etmeye doyamıyorum. Total insan yani tam insan beni oldum olasıya ilgilendirmiştir ve ömrüm oldukça da ilgilendirecektir. Benim büyük talihim total insan diyebileceğimiz iki insana rastlamış ve onlarla dostluk kurabilmiş olmaktır. Biri Halikarnas Balıkçısı, öbürü Sabahattin Eyuboğlu'dur. Halikarnas Balıkçısı'nı ilkin Bodrum'da sürgün olarak görüyoruz. 1928 yılları mı neydi, unuttum. Uzun, çok yorucu bir yolculuktan sonra hiç bilmediği ve o zamanları Türkiye'de hemen hiç kimsenin bilmediği, adı bile çirkin, bir kasabaya varıyor, at ya da katır sırtında, yanı başında jandarmalarla. Bodrum'un açıklığı, koyları ve mavisi allak bullak eder onu. Cevat Şakir o zaman olgun bir adamdır, bir İstanbul efendisi, bir Babıali yazarıdır. Bodrum kalesinde kalebent olmaya mahkum edilmiştir. Gelir kaleye kapatılacağını sanır, ama kale bir harabedir, oraya kapatılmasına olanak yoktur, Cevat Şakir'e o gece oturacak bir ev bulunur, üç aylığı yirmi beş kuruşa, deniz kıyısında bir ev. Orada birkaç yılı var Cevat Şakir'in. Bodrum'u ve dolaylarını gezer. Balıkçılarla, süngercilerle, halkla alışveriş kurar, ilişki kurar. İnsanca, derin ilişkilerdir bunlar, bir baba oluverir Bodrum halkına, bir hekim, bir tarım uzmanı, her alanda kafası çalışan, derde derman bulan bir yol gösterici. Cevat Şakir burada hem alıcı hem de vericidir, alışverişi de tümdür, bütün insanlığını ve bütün insanları kaplar. Denize açılabildiği gün başka bir kültür alanı açılır Balıkçı'ya. Bir sandal kiralar, sonra da Yatagan diye bir sandal yapar kendine, başlar Cova'yı dolaşmaya. Bu ana kadar Balıkçı'yı çevresinden bütünüyle etkilenmiş ve bütünüyle bu çevrede bir etkiye koyulmuş insan olarak görüyoruz. Balıkçı bununla da yetinmez. Sanatçıdır, yaratıcıdır, hikayeler, romanlar yazarak çevresiyle tüm alışverişi dışarıya yaymağa başlar. Böylece Balıkçı Bodrum'u, Ege'yi yaratıcılık alanı olan yazına sokar, mal eder. Yıllar geçer, Halikarnas Balıkçısı, toprağını cennet bahçesine, denizini ürün maviliğine çevirdiği Bodrum'da kalamaz olur, çocukları büyümüştür, liseye gitmek ister, aradan savaş geçmiş, hayat zorlaşmıştır, tuttuğu balıkları konu komşuya dağıtmakla ailesinin geçimini sağlayamaz artık Balıkçı. Ne yapsın? Kendi eliyle yaptığı deniz kıyısındaki evi satmak, Yatagan'ı elden çıkarmak ve başka bir çevreye göçmek zorunda kalır Cevat Şakir. İzmir'e gider yerleşir. İkinci bir kez, ikinci bir yabancı çevreye ayak basar. İzmir gerçi Ege kıyısındadır, ama Arşipel, o çok sevdiği el değmemiş Adalar Denizi, mavi kıyılar değildir, İzmir bir büyük şehirdir. Bodrum kıyılarını, Knidos'u, adaları, bükleri nasıl için için tanımağa, bugünden uzak bir geçmişe dek canlı canlı tanımaya alışmışsa, öyle girişir İzmir'i ve çevresini de anlamaya, tanımaya. Önce Kültür parkında bahçıvanlık eder, diker bir sürü ağaç, bir sürü bitki ve çiçek. Sonra da kendine yeni bir iş bulmaya koyulur. Ekmek parası, geçim parası kolay mı çıkar topraktan büyük şehirde? Balıkçı bu kez başka bir alan arar ve bulur: Kılavuz, tercüman-rehber olur. Ege'yi bütünüyle ele almaya, binlerce yıllık geçmişiyle kavrayıp anlamaya ve gezdirdiği insanlara anlatmaya girişir. Hep yabancı çevrelerle karşılaşan ve aydın zekasıyle onları aydınlatmaya çabalayan Balıkçı, bu kez yepyeni ve gerçekten yabancı bir uğraş alanı içine girmiş bulunmaktadır. Gerçi Oxford'da tarih okumuştu, ama bu kez eskiden ilişki kurmuş olduğu bilim dünyası ile kıyasıya bir karşılaşma yapmak zorundadır. Ege kıyılarının bilimi, tarihi, arkeolojisi çizilmiştir Batı bilimince, Yunan uygarlığının ilk merkezi diye tanımlanmıştı, ama görüş açısı Ege'den Yunanistan'a kaymış, Batı aleminin gözünde Ege ve Anadolu önemini yitirmiş, Yunan uygarlığı, kültürü XIX. yüzyıl şairlerinin ve bilginlerinin duygusal yanlışlara yol açan görüşleri ile yalnız Yunanistan'a mal edilmişti. Balıkçı İzmir yöresinde tercüman-rehberlik mesleğini kurarken, o mesleğin bir yanlış yön tutuculuk üstüne kurulmasına izin vermez, bilimin bozuk düzenini düzeltmeye koyulur. Bildikleri, gördükleri, okudukları arasında tek başına köprüler kurmaya girişir, uğraşır, düşünür, yazar, bakar ve çizer, böylece ilkçağ bilimine yeni bir anlayış getirmeye koyulur. Balıkçı'nın evrensel bir kafası ve bilgisi, daha doğrusu merakı vardı. Her bitkiyi doğanın kökenlerine giderek incelediği gibi, her taşı da aynı kaynağa giden ve bütün gelişimi boyunca, bütün ayrıntıları ile izleyerek aydınlatan bir görüşü vardı. Bu uğraşıda Halikarnas Balıkçısı doğa ile cebelleştikten sonra, bilimi karşısına alıp onunla yaman bir savaşa girer. Buluntularını her geçen gün Efes'in, Bergama'nın, Milet, Pirene ve Didyma'nın anıtları karşısında dimdik duruşuyle gür sesiyle dağa taşa karşı, insanları tanık alarak haykırır. Hayır, diye bağırır, Yunan Mucizesi yüzyıllardan bu yana Batı biliminin sandığı gibi Yunanistan'dan -kendi deyimiyle Hellenistan'dan- doğmuş değildir, Yunan Mucizesi diye bir şey yoktur, Ege Mucizesi vardır. Felsefe burada doğmuş gelişmiştir ve o, Hellenistan'a göçtüğü zaman arılığını ve yararlığını yitirmiştir. Physiologoi denilen maddeci ve doğacı düşünürler doğa ile insanı bir bütün olarak almışlar, gerçek bilimin temellerini atmışlardır. Nitekim XX. yüzyılda yeniden parlayıp doğan atom bilimi, insanlığa çağ değiştiren büyük düşünce Ege filozoflarının buluşudur, bu düşünce Yunanistan'a göçünce doğa bilimi kısırlaşmış, insan bilimi soyutlaşmış ve Platon gelmiş, Aristo gelmiş, soyut idea'larla insanlığı bütünlüğe doğru açtığı çığırdan saptırarak, dinlerin ve hurafelerin kucağına atmışlardır. Atina felsefesi insanlığı en az iki bin yıl geriye atmıştır. Halikarnas Balıkçısı bu savaşında kıyasıya bir tutum takınır, Platon ve Sokrates'i karşısına alır, onlarla tartışır, dövüşür, boğuşur, ölüm kalım savaşı verir gibi cebelleşirdi. Bu kavgasını anlamak ve gereği gibi değerlendirmek zordur. Tarihin tozlarına karışmış olayları ve değerleri bunca coşku ve canlılıkla tartışmasının nedenini yanlış yorumlamak, dar bir bölgeselliğe ya da ulusalcılığa indirgemek kolaydır, ama hem Balıkçı'ya, hem de kültürümüzün gelecekteki gelişim olanaklarına kapıyı kapatmak olur. Balıkçı'nın bu tutumu bilimsel midir, değil midir? Tartışılacak bir konu bu, ne var ki bilim kurumlarımız onu pek ciddiye almadıklarından olacak, üstünde bile durmazlar. Oysa Balıkçı önerilerinde ne kadar cüretli olursa olsun, yalnız da değildir, Batı biliminin bir bölüğü -örneğin Robert Graves- onun görüşlerine yakın görüşler savunur. Sabahattin Eyuboğlu'na gelelim. Eyuboğlu ile Balıkçı çok ayrı kişilerdir. Eyuboğlu Trabzon'da doğmuş, liseyi orada bitirmiştir. Atatürk'ün Avrupa'ya okumaya gönderdiği ilk öğrencilerdendir Sabahattin. Dönüşünde Edebiyat Fakültesine doçent olur. O sıraları büyük bir filoloji bilgini vardır Edebiyat Fakültesinde. Romanist Leo Spitzer. Sabahattin onun Fransızca verdiği ders ve konferansları Türkçeye çevirir. O zaman Spitzer'in ne demek istediğini pek anlamamıştım. Bu sözün derinliğin şimdi anlıyorum, şimdi ki 1934'ten bu yana yazdığı bütün yazıları topladık da yayımlamak üzereyiz. Özüne giderek çözümlediği bütün Batı değerlerinin hepsini aktarır Sabahattin. Dil, şiir, roman, resim, heykel, sanat, kültür, nesi varsa Batı'nın hepsini en ufak ayrıntısına kadar aktarır. Bu görevi öyle bir titizlikle yapar ki, her alanda yeninin doğmasına yol açar Türkiye'de, şiirde, resimde, heykelde, mimaride, yazıda. Bir yeni Türk insan ve sanat görüşünün temellerini atmaktadır Sabahattin. İnsan dergisinin kurucularından ve en önde gelen yazarlarındandır. İlk gününden total insan ve büyük hümanisttir. Hasan Ali Yücel, Eyuboğlu'nu Ankara'ya çağırınca, dostumuzun bu yapıcı ve yaratıcı çabaları daha bir yaygınlık kazanır. Bir yandan Ataç'la birlikte Tercüme Bürosu çalışmalarına koyulur, bir yandan da Tonguç'la Köy Enstitülerinin kuruculuğuna girişir. O yıllar destan yıllarıdır Ankara'nın. Eyuboğlu bin bir alanda birden çalışmaktadır. Salı günleri Tercüme Bürosu toplantıları olur, gelen çeviriler tartışılır, ama haftanın her günü, her gecesi çalışılır, pazar günü Moliere, çarşamba akşamı Musset, bir başka gece Yunan klasikleri, Latin klasikleri, Rus yazını romanlar, oyunlar, şiirler ele alınır, hepsi Sabahattin'in başta gelen çabasıyle kazandırılır dilimize. Bir yandan da kendisi Montaigne çevirilerine başlar. Sabahattin her yerde vardı, o günün şairleri ile dostluk ilişkileri kurar, sanatçıların hepsini yöneltir. Haftanın iki üç gününü de Hasanoğlan Köy Enstitüsünde geçirir, orada Platon'u okutur, sevdirir, anlatır, tartıştırır köylü çocuklarına. Piyesler koydurur sahneye. Hasanoğlan'da, çorak toprakları Yunan heykelleriyle süsletir. Cumartesi geceleri türkü ve oyun şenlikleri düzenletir. ayrılır, İstanbul'a döner ve yaratıcılığını gene de sürdür. iteler, çevre deyince de dar bir dostlar çevresi anlaşılmamalı, esin kişiliğinin yurt sevgisi, ulusal yapıcılık anlayışı, Bir yandan da kendi kendine çalışırdı, geceleri, sabahlara dek. La Fontaine, Montaigne, Prevert, daha birçok, birçokları işte o geceleri Türkçe konuşmaya başlamışlardır. Çünkü Türkçe konuşurlar Eyuboğlu'nun kaleminden çıktıktan sonra. Alalım La Fontaine'i, bugün Fransa'da bile kaç kişi okur ve anlar onu, XVII. yüzyıl dili eskimiştir, birkaç masalını çocuklar okulda ezberlerler, ama kimse ne Mongtaigne'i, ne La Fontaine'i alıp da okumaz bugün Fransa'da, birkaç uzmanın dışında. Oysa türkçe çevirisiyle herkes okuyabilir bugün Montaigne ile La Fontaine'i Türkiye'de. Fransızlar bunu bilird, hele Türkçe bilen Fransızlar, şaşarlar La Fontaine'i bütünüyle bugünün diliyle ve kendi diline bunca yakın bir ustalıkla Türkç eden okuyabilmek şaşırtır onları. Böylesi çeviri dehası ben görmüyorum başka bir kişide, başka bir ulusta. Andre Gide Eyuboğlu'dan çok gerilerde kalır. Eyuboğlu bu aydınlatıcı dehasını yalnız çeviri, yazı ya da eleştiri alanlarında kullanmamış, filmde, fotoğrafta, daha bir sürü alanda güzeli, verimliyi, yapıcı ve yaratıcıyı ortaya koymak ve yaymak için kullanmıştır. Bugün lokantalarda, pastanelerde, takvim ya da kutlama kartlarında Surnameleri, saray kitaplıklarında bugüne kadar kapalı kalan minyatürleri, resimleri canlı canlı görebiliyorsak, bunu Eyuboğlu'nun çabasına borçluyuz. Derdi günü kapalı çevrelerde, birkaç uzmanın tekelinde bulunan varlıkları herkese mal etmekti. Bu amacı gerçekleştirmek için de nelere katlanırdı! Yalnız Türkiye sanatına yol açmakla kalmamış, bir Türkiye sanatları biliminin de temellerini atmıştır. Ama bunun kitabını yazmamış, istemezdi kendi yazmak, adını büyük büyük kitap kapaklarına yazdırmak, bundan alçakgönüllü bir bilim ve sanat adamı, giderek bir hümanist bile görmemiştir dünyamız. Balıkçı, Ana Tanrıça, Kybele'yi düşüncesinin ve Anadoluculuk savının simgesi yapmış, onun üstüne çok konuşmuş, çok yazmıştır. Eyuboğlu bu tanrıçanın filmini yapmıştır. Balıkçı mavi yolculuk"un fikir temelini atmış, onu tek başına gerçekleştirmiş de, Eyuboğlu "mavi yolculuk"u yıllarca uygulamış, yürütmüş, somutlaştırmış, yaymıştır. İnsanlara açmıştır bütün ayrıntılarıyle, doğayı ve yurdumuzu tanıtmak, tanıtmaktaki bütün yararlarını somut somut, canlı canlı ortaya koyarak. Bu iki insanın ikisi de total insandı. Onların örneği total insana varmanın ne çok ve birbirinden ayrı yolları olduğunu gösterir, içimizi iyimserlikle doldurur. ara başlıklar edebiyatsoylesileri. com tarafından konmuştur. - sanatsalserzenis liked this - edebiyatsoylesileri posted this