Cesare Pavese'ye duyduğum ilk ilginin nedeni Ölüm gelecek... adlı şiirinin bende uyandırdığı çağrışım oldu. Herkese bir bakışı var ölümün / Ölüm gelecek ve senin gözlerinle bakacak dizelerini okuduğumda on yedi yaşındaydım henüz; -bundan beş yıl kadar önce Yeni Dergi"nin intihar özel sayısıda yayımlanmıştı bu şiir- o dönemdeki deneylerimle aşkın ölüme yakınlığını simgeleyen bu dizeler arasında bir bağlantı kurulabileceğini düşünmüştüm. Yaşam-ölüm ikileminin karşıtlıktan çok bir süreklilik oluşturması, bilinçaltındaki ölüm dürtüsünün aşk ilişkisine de yansıması, giderek histeriye dönüşme olasılığı, İstanbul'da aydın çevresine sokulmaya çalışan küçük burjuva kökenli birçok genç arkadaşım gibi beni de etkiliyordu. (1) Oysa bu dizelerde duyarlık değil bir durum, hatta o durumu aşan belli bir sorun sözkonusu. Bugün beni Pavese üstüne yazmaya iten de karşılığını bir gencin duyarlığında bulan çağrışımları anımsamaktan çok yazarın küçük bir ayrıntıda, bir "bakış"ta somutlaştırdığı ölüm imgesinin ardında yatan çağdaş gerçek oldu. Pavese'nin, kısa bir süre önce Türkçede "Yaşama Uğraşı (2) adıyla yayımlanan günlüğünü okurken dünyayla somut bağlar kurmaya çabalamış, yaşamı bütün nesnelliği içinde kavrayabilmek isteyen bir insanın ölümü seçmesinin nedenlerini düşündüm. Bu seçmeyi bazı özel koşullardan çok genel bir durumun, bir çağdaş sorunun -gerçeklikle ilişki kurabilme, dünyayı değiştirme sorunu- belirlediğine inandığımdan Pavese'nin intiharı üstüne değil, ama Pavese üstüne yazmak istedim. Önce şunu belirteyim bir yazarın kişisel serüveni yarattığı dünya açısından ilgilendiriyor beni. Bu dünya insan bilincine yabancı kalmadığı, tarihin itici gücü olan sınıf çatışmasında geleceğe dönük yerini aldığı ölçüde yazarın bireysel deneyi insanlığın ortak deneyine bir katkıda bulunabiliyor. Pavese'nin yapıtına da, onu birey olarak çöküşe götüren varoluşunun kafamızda uyandırdığı sorulara da bu anlayışla yaklaşmak gerekir sanırım. Yoksa her kişisel edimi toplumsal gerçekliğin dışında, benzersiz ve anlamını yalnız kendi içinde taşıyan kapalı bir birim olarak değerlendirme yanlışına düşeriz. Bu da doğruluk yönünden geçersizliği bir yana bireyi sınıf çatışmasının, toplumsal ilişkilerin dışında ele alan idealist bir aydın tavrıyla bütünleşmek olur. Burada dünyada olmak bir anlamda insanın kendisini nesnelerle özdeşlemesidir. Çocukluğunu geçirdiği Torino yakınlarındaki San Stefano Belbo köyünü çevreleyen doğa, özellikle de tepeler Pavese'nin yapıtı için tükenmez bir esin kaynağı oldu. Yaşamı boyunca içinde taşıdığı çocukluğu dünyayla arasına giren uzaklığa bir misilleme gibiydi. Çünkü dış dünyanın bir parçası olmak, kendini yaşamın içinde duyabilmek ancak, gerçekliğin her türlü yanlış bilinçlenmenin dışında algılanabildiği çocukluk döneminde mümkündür. Oysa dış dünya bir nesne olarak kavrandığı ölçüde, yani insanın kendisini dışta tuutabildiği sürece nesnel bir gerçeklik kazanabilir. Ama bir de, bu nesnel gerçekliğin oluşturduğu bir iç dünya, yani varlık"ın belirlediği "bilinç var. Her birey gibi Pavese'nin de yaşamına yön veren, başka bir deyişle onun varoluşunu çizen bu dış ve iç karşıtlığının oluşturduğu dinamiktir. Ne var ki, içinde yaşadığımız sınıflı toplumda bu karşıtlığın dengeli bir çözüme ulaşamaması bazı dirençsiz kişilerde yaşamdan çok ölüm eğiliminin ağır basmasına yol açabiliyor. Belirli koşullar yüzünden kişinin iç dünyasının aşınması, bireyin nesnel gerçekliğin yankısını duyurabileceği bir iç ortamdan yoksun kalması yaşama direncini azaltıyor ister istemez. Pavese'nin dünyasına yaklaşmak isteyen herkes bu soruna değinmelidir, bence. Çünkü yazarın yapıtıyla kişisel serüveni arasındaki ilişki ancak bu açıdan bir yaklaşım denemesiyle ortaya konabilir. Hele sözkonusu yazar yaratıcı eylemini ben"le "ben olmayan arasında gidip gelen, bu yüzden acı çeken, en sonunda her ikisinin de dışına düşen bir bilinç aracılığıyla gerçekleştirmişse. Tepelerdeki Şeytan"ın (3) bir yerinde romanın başkişisi Poli şöyle der: "İnanılır şey değil, içimizdeki en eski ruh çocukluğumuzdan kalmış bize. Hep çocukmuşum gibime geliyor. Çocukluk edindiğimiz en eski alışkanlık olmalı (s. 280). Pavese'nin, yapıtlarındaki dünyayı Piemonte bölgesiyle sınırlandırması yazardaki çocukluk özleminden çok, iç dünyasına, imgelem gücüne kaynaklık eden ilk gerçekliğe sıkı sıkıya sarılmasından geliyor. Tinçözüm, psikozu, çocukluktan kalma özlem ve hayallerin yetişkin insan ego"sunu kaplayıp iki dünya arasında uzlaşma olanağının bütünüyle ortadan kalkması olarak tanımlar. Amacım Pavese'nin tinsel yapısını freudçü bir yöntemle inceleyip bazı tartışma götürür sonuçlara varmak değil. Ben yalnızca yazarın "Köyün kente, doğanın insan hayatına, çocuğun adama dönüşmesi olarak nitelediği şiirlerinde, daha sonra yazacağı öykülerin hemen tümünde ve romanlarının çoğunda ele alacağı çocukluk temasının aslında bir kişiliğini bulma -kendisi olma- sorunuyla olan bağlantısına dikkati çekmek istiyorum. Benim bile, konusu Piemonte'ye bağlı olmayan bir şiir yazabilmem gerekir elbet. Gerekir ama, bugüne kadar yazamadım böyle bir şiir. Kökleri doğuştan çevreme bağlı olan imgeleri özümlemekten öteye geçemedim demek ki. Başka bir deyişle, şair olarak sanatımda bir kör nokta, istemediğim, ama bir türlü de yok edemeyeceğim, elle tutulur bir sınırlılık var. Gerçekten nesnel bir tortu mu bu, yoksa kanıma karışmış vazgeçilmez bir şey mi? diye yazıyor 1935'de. Yaşamının sonuna dek Piemonte'nin dışına çıkmayacaktır. Yolculuk ederken bile tepeleri, mısır tarlalarını, yalnız ağaçları, dünyayı ilk tanıdığı çocukluk yıllarını düşünür. Yolculuktan aldığı tek tadın bu olduğunu söyler. Yoksa başka yazarların günlüklerinde okuduğu yolculukla ilgili sayfalar onda anlatılmaz bir can sıkıntısı yaratmaktadır. Yazarı şaşırtan yepyeni, yabancı yerler! Herhalde bu şaşırma bu izlenimlerin köksüz olmasından, boşluktan, dış dünyadan, geçmişin yükünü taşıyan bir dünyadan ortaya çıkmasından ileri geliyor, diye yazar. Yani her gerçek görüntü çocukluğunu yaşadığı doğal çevreyle ilgili çağrışım alanına girdiği ölçüde ilgilendirir Pavese'yi. Geçmişin yükünü taşımayan bir dünya, köksüz izlenimler uyandırmaktan öteye gidemez. Yukarda sözünü ettiği kör nokta"ysa yalnız sanatında değil, kendi öz yaşamında da bir başlangıç ve sürekli olarak o başlangıca dönme eğilimidir. Yeniden cenine dönüşme dürtüsüyle açıklanabilecek bu eğilim, bu "kör nokta yapıtında ana rahminin karşılığı olan doğal çevredir. Bu doğal çevre yapıt düzeyinde bir anlatım biçimi olarak gerçekleşmekle kalmaz, yazarın somut yaşamında bir ufuk çizgisi olarak da belirir: Yüksek tepelerde yürümenin zevki. Orada gördüğün küçük ağaçlar, o tepelere özgü başka şeyler senin ufuk çizgindir! . şekillerinin yayıldığı dar alan çekingen yaradılışının, Dünyayı ilk algıladığımız dönem çocukluktur. Nesneleri kendinden ayıramadığı için, çocuk çevresindeki gerçekliği yargılayamaz. Ancak sonraları, gerçeklikle bilinci arasında belli bir uzaklık oluştuğu vakit dünyaya bakabilir. Okuduğum yapıtlarından birçoğunda Pavese bu uzaklığı aşma çabasıyla dikkati çekiyor. Yaratıcılığının temelinde de doğayla yeniden birolma özlemi var sanıyorum. Dünyayla arasına giren uzaklığı anlatım aracılığıyla nesnelleştirip ondan kurtulmaya, yitirdiği birliği sağlamaya, yani yeniden kendisi olmaya çalışıyor. Gerçek zamanın karşısına, anlatımda bir geriye dönüş olarak gerçekleşen yapıtın zamanını koymak istiyor. Bu nokta çok önemli bence. Yazarın bu tavrı, yaratıcılığı bir varoluş sorunu olarak ele alışı, yıllar sonra kendi istemiyle gerçekleştireceği ölümüne de ışık tutuyor bir bakıma. Pavese yazmayı bitirdikten sonra kendini bir tüfek gibi hala sıcak ve sarsıntı içinde duyuyor. Onun için yazmak varlığını tüketmektir; atış yapan tüfeğin boşaldığını, zamanla soğuduğunu da bilir. İntihar etmeden kısa bir süre önce günlüğüne İçimde yazma dürtüsü kalmadı artık, beynimdeki boşluk yeniden beliriyor. Romanım bitti; romatizma sancıları, eklemlerimde sızılar duyuyorum, diye yazacaktır. Pavese'nin Dante, Stendhal, Baudelaire gibi sanatçıların yapıtlarını değerlendirmek için kullandığı üsluplaştırılmış durumlar deyimi kendi yapıtı için de geçerli sayılabilir. Yalnız önemli bir ayrımla söz konusu sanatçıların gerçekliği üsluplaştırmalarına karşılık -Dante ve Baudelaire'i bu tanımın dışında bırakmak daha doğru olur, bence- Pavese gerçekliğin oluşturduğu bir simgeler dünyasını üsluplaştırmış"tır. 17 Mart 1947'de günlüğüne "insanın yorgunluğu üslupta, biçimde, simgede kendini gösterir diye yazıyor. Ona göre yapıtın içeriğini ortaya koyabilmek için yaşamak, yaşama değgin bazı deneyler edinmiş olmak yeterlidir. Asıl iş yapıyı kuracak anlatımı bulmakta gösterilecek çabadadır. Yani, sanat yapıtının sınırı algıları dışlaştırma sürecinde, gözlemcinin yazara dönüştüğü yerde başlar. Müziğin dışında her sanat bir şeyi anlatma, bir durumu üsluplaştırma amacında olduğuna göre bu görüş genel bir doğru sayılabilir. Ama her sanatçı içinde yaşadığı toplumsal koşulların belirlediği özel bir üslup yaratır. Aralarında birçok ortak nitelik bulunsa da, her yapıt kendi özgün dilini oluşturur. Yoksa bazı genel doğruları uygulayarak sanat yapmak mümkün olurdu. Ben büyük yalnızları, hayatta kendi belirli sanat, ahlak ve siyaset anlayışlarının gerçekleşmesinden başka bir şey istemeyen çilekeşleri tutuyorum. Geri kalanların hepsi yaşantı peşindedirler; bunların eserleri de bu yaşantıları yansıtan günlüklerden başka bir şey değildir. . Üstünde çalışılmış, titiz, ölçülü bir anlatımı var Pavese'nin. Yazmanın alanını yaşamın alanından ayırmayı, bir yaşantı parçasını bilincin denetiminden geçirerek ayıklamayı, kısacası bir "durumu üsluplaştırmasını biliyor. Bu durum yazarın içinde yaşadığı değil, özlediği, belleğindeki anılar birikiminin yarattığı bir durum. İşte Pavese'nin yukarda sözünü ettiğim yabancılaşmayı, nesneler dünyasıyla insan bilinci arasına giren uzaklığı aşma çabası da sözkonusu durum"a bir dönüş deneyi olarak anlam kazanıyor. Bu kez olay romanın önemli kişilerinden birinin ağzından anlatılır. Ama geçmiş, bellekte kalan bir zaman birimi gibi değil, gerçekte yaşanan bir şimdiki zaman olarak verilir. Şimdiki zamandan geçmişe dönüş yoktur. Yazar daha önceden, yazmaya oturmadan gerçekleştirmiştir bunu. Geçmişle şimdiki zaman arasında gidip gelen imgelemin kurmaya çalıştığı -ama şimdiki zamanın, yani uzaklığın bilincinde olarak- bir denge vardır. Pavese kendi varoluşunda gerçekleştiremediği bu dengeye -çocukluğunda algıladığı dış dünyayla yeniden özdeş olmanın getireceği dengeden, yabancılaşmanın bireysel düzeyde aşılmasından söz ediyorum- yapıtıyla varmak istiyor. Örneğin Soyut dergisinin 1973 Mayıs sayısında yayımlanan Langa adlı öykünün kişisi köyünden çıkmakla açıldığı dünyayı bırakıp yeniden çocukluğunu yaşadığı yerlere döner: Böylece günün birinde evime döndüm ve tepelerimi aradım. Ama geçmişe dönüş olanaksızdır. Ona çocukken uçsuz bucaksız gibi görünen dış dünya birkaç ev ve ağaçtan ibarettir aslında. Taşra yoluyla köy alanı anımsadığından çok daha dardır. Bilinç olgunlaşmıştır, nesnelerle özdeşleyemez kendini artık. Yeniden yolculuğa çıkar, bu kez dönmemek üzere: O toprakların ağırlığı gövdemde ve bilincimde yer etmişti. Ama uzun yıllar geçti. Ve geri dönüşümü durmadan ertelediğimden, artık köye giden trene binmeye cesaretim kalmadı. Böylece ancak belleğinde kalanların bir bütün olduğunu söyler: Tek başıma kendi köyümdüm ben. Hem tek başına, hem de köyünden uzak bir köy, kendi köyü. Bu durum derin bir melankoliye yol açar. Pavese'nin anlatımına bu melankoli sinmiş gibidir. Pavese Po ırmağının serinliğini, kırları, şarabın verdiği başdönmesini, ağustos sıcağının güzelliğini anlatırken birden yaz güneşinin aslında ölüm koktuğunu sıkıştırıverir araya. Yaşamın olduğu kadar ölümün simgelerini de doğada arar. Oysa anlatım yönünden bu romana benzeyen başka bir romanda, Hemingway'in yitik kuşağın öyküsünü anlattığı Paris Bir Bayramdır (6) adlı yapıtında bayram gerçek bir bayramdır. İki yazarın da, üstelik yaşam karşısındaki tavırları açısından birbirine hiç benzemeyen bu iki yazarın da aynı çizgide, intiharda birleşmeleri bir raslantı değildir belki. Ama bu bence hiçbir zaman Pavese'nin Hemingway'i doğru yorumladığı anlamına gelmemeli. Romandaki simge dünyası mitsel özelliği olan bir dünya. Simgeleri yerli yerine yerleştirdin derken yazar onların başka bir şeye benzemediklerini, doğada özel bir yer kapladıklarını belirtmek istiyor. Oysa nesnel bir açıdan bakılırsa gerçekte hiçbir şeyin, hiçbir yerin ötekilerden daha önemli olmadığı görülür. Böyle bir sıralama ancak mitolojilerde söz konusu olabilir. Pavese en başarılı olduğu son dönem yapıtlarının birçoğuyla birlikte Tepelerdeki Şeytan"ı da "simgesel gerçeklik"le niteliyor. Bence bu tanım yazarın mit yaratma eğilimini, buna bağlı olarak da çocukluk özlemini açığa çıkarması yönünden ilginç. Çocukluk yıllarında algılanan gerçeklik simgeseldir. Ama çocuk bilinci simgesel olarak algılamaz bu gerçekliği, gerçekle mit arasında bir ayrım yapamaz. Küçükken bize anlatılan masalları doğru sanmamız, doğayla masalların simgeleri arasında kendiliğinden bir bağ kurmamız bu yüzdendir. Sözcüklerle nesneler arasında aşılmaz duvarlar yoktur. Pavese yapıtlarında yeniden ele alıyor bu gerçeği. Ama onun yarattığı simgeler dünyasının mitsel niteliği yalnızca çocukken gördüğü yerleri anlatmasıyla açıklanamaz. Yazarın eski Yunan kültürüne duyduğu ilgi de yapıtlarındaki doğa kavramının mitle olan ilişkisini açıklamaya yeterli değildir, bence. Bunlar olsa olsa özel nedenlerdir, içinde yaşadığı çevre, yetişme koşulları, kültür vb. gibi Pavese'nin kişiliğiyle sınırlıdırlar. Oysa temelde, yazarı etkileyen daha önemli bir olgu var sanıyorum: Genel olarak dünyada, özel olarak da Kuzey İtalya'da üretim güçlerinin gelişme sürecinin belirlediği durum. İtalyan toplumunun savaş öncesinde hızla sanayileşmesi, bu arada faşizmin bu gelişmeyi emekçi sınıfların ve demokratik güçlerin ezilmesi yönünde örgütlemeye çalışması, burjuva sınıfının doğayı salt kullanılması gereken -üstelik herkes için değil, üretim araçlarının özel mülkiyetine sahip belli bir azınlık için- bir nesneye indirgemesi bireyde önemli tepkiler uyandırmıştır. Kırsal bölgelerde kapitalizmin gelişmesi Pavese'de "el değmemiş doğa imgesinin oluşmasına yol açıyor. Piemonte bölgesinde büyük çiftliklerin kurulması, tarımın sanayileşmesi karşısında şaşkına dönmüş gibidir yazar. Tepelerdeki Şeytan"da bu şaşkınlık yerini bilinçli bir tartışma ortamına bırakıyor. İnsanların doğayı bozduğunu, artık hiçbir şeyin eskisi gibi olmadığını söyleyen gence arkadaşı Pieretto şu karşılığı verir: "Kır eskisi gibi değil' diye zırvalayıp durma. Doğayı yapan insandır. Doğayı yapan sülfat, petrol, sabanlardır... (s. 186). Olayı anlatan genç roman kişisi Pavese'nin düşüncelerini dile getirir. Pieretto, Oreste ve bir çiftçi olan Oreste'nin babasıysa daha gerçekçidirler. Sanayileşmenin kırsal bölgelere de yayılmasının toplumsal ve ekonomik koşulların bir sonucu olduğunu anlamışlardır. Pieretto doğada hiçbir şeyin gizemli olmadığını, kazmanın bile bilimsel bir aygıt sayılması gerektiğini söyler. Aslında roman politik bir sorun koymuyor ortaya. Zaten Pavese anlattığı insanlara sınıf açısından bakmadığı gibi, kır-kent çatışmasını da kapitalizmin yarattığı çelişkiler bütünü içinde değil, soyut bir uygarlık sorunu olarak ele alıyor. Baştan sona kırda geçen romanda köylülerle ilgili topu topu bir tek bölüm var. O da on satırı geçmiyor. Kırsal alanlarda sınıflaşma sorunu, küçük üreticilerin topraklarını satarak proleterleşme süreci içine girmeleri, tarım işçilerinin sayısındaki artış, kısaca üretim ilişkilerindeki yeni gelişmeler yazarın ilgi alanının dışında kalıyor. Ayrıca romanın toprak sahiplerinin de çalışmasını dileyen, temeldeki uzlaşmaz sınıf çelişkilerini görmeden herkes için soyut bir çalışma ahlakı öneren bir yanı da var. Pavese'nin bu tutumu son çözümde Candide"deki "herkes kendi bahçesini ekmelidir düşüncesiyle, yani burjuva mülkiyet anlayışıyla birleşiyor. Bu durum, yazarın insanı doğanın bir parçası ve onu emeğiyle değiştiren toplumsal bir varlık olarak görmemesinden geliyor sanırım. Doğadaki yeryüzü şekillerinin, örneğin sayfalarca anlattığı tepeler denizi"nin ancak kendi başına, kendi yalnızlığı içinde bir anlamı olabileceğini düşünüyor; bu tepelerin üstündeki köyler, soluk alıp veren, toprağı işleyen insanlarla birlikte değil. Böylece yapıtın simgesel niteliği, somut insan ilişkilerine karşı ağır basıyor. Oysa aşağı yukarı Pavese'nin yapıtlarıyla aynı dönemde ortaya çıkan yeni-gerçekçi İtalyan sineması somut insan ilişkilerini ön plana aldığından, bir bakıma simgesel gerçeklik anlayışının karşıtı gibidir. Örneğin Visconti'nin Ossessione adlı filmi bir aşk serüvenini sergilerken kırsal alanlardaki üretim ilişkilerinin oluşturduğu toplumsal sorunlara da ağırlık verir. Alıcı, serseriliğe başlamış yarı-proleter bir tarım işçisini ve sevdiği kadını izlerken, konunun dışına çıkmadan politik çözümlemeleri belgeleyecek saptamalarda da bulunur. Rocco ve Kardeşleri"nde içerik değişir, alıcı bu kez kent yaşamına kayar ama yöntem değişmez. Çünkü Visconti tikel olanı vurgularken kişilerini toplumsal ilişkilerinden soyutlamaz. Oysa Pavese'nin anlattığı insanların içinden geldikleri sınıf, yaşadıkları toplumsal çevre davranışlarını çok az etkiler. Örneğin "Tepelerdeki Şeytan"ın başkişisi Poli, büyük bir toprak sahibinin, Milano'lu bir "commendatore"nin oğludur. Çocukluğu hizmetçiler, atlar, dadılar, çiftliğe av partisine gelen soylular arasında geçmiştir. Ama yazar Poli'nin hastalıklı kişiliğini, yaşam karşısındaki güçsüzlüğünü, kadınlarla olan ilişkilerini, umutsuzluğunu betimlerken kendini anlatır gibidir. Kişisinin sınıfsal kökeni üstünde durmaz pek. Bu nedenle birçoklarının öne sürdüğü gibi yeni-gerçekçi İtalyan sinemasıyla Cesare Pavese arasında önemli benzerlikler olduğunu sanmıyorum ben. Pavese'nin gerçekçiliği dışa dönük değil, içe dönük bir gerçekçilik. Pavese dış dünyayı kendi iç dünyasındaki simgeleri nesnelleştirmek amacıyla kullanıyor o kadar. Örneğin sözkonusu romanda "tepe yalnızca doğanın kentten, yani uygarlıktan uzaklığının bir simgesi olarak kalmıyor, uygarlığa bakışın, onu değerlendirmenin bir ölçüsü olarak da önem kazanıyor. Poli, bir eli Oreste'nin omuzunda, aşağıda uzanan ışık denizine baktı. - Şimdi ne yapıyoruz, diye sordu Oreste. Poli, - İnsan ne kadar da küçük, diye söylendi, sokaklar, avlular, çatılar... Bu tepeden bakıldığında bir yıldız okyanusu gibi gözüküyorlar. Oysa aralarındayken bunun böyle olduğunun farkına bile varmıyor insan. (s. 127) Yazar insan gücünün doğayı akılcı bir yöntemle değiştirme çabasını bence yanlış değerlendiriyor. Önemli olan teknolojiye karşı çıkmak değil, teknolojinin insana aykırı bir biçimde kullanılmasına, insan emeğinin sömürüldüğü sınıflı toplumda teknolojiden belli bir azınlığın yararlanmasına karşı çıkmaktır. Pavese'nin tavrı daha çok, günümüzde çevre kirlenmesini protesto eden, gürültülü kentleri bırakıp kırda lahana yetiştirmeye giden Batı gençliğinin eylemlerini anımsatıyor. Bu konuda onu geç kalmış bir romantik saymak yanlış olmaz sanırım. On dokuzuncu yüzyıldaki romantik sanatçılar kuşağı, gelişen kapitalizmin temel çelişkilerini göremediği için toplumdan kaçmanın yolunu doğaya sığınmakta bulmuştu. Gittikçe büyüyen sanayi kentleri, işçilerin oturduğu izbeler, sanatçıya, uygarlaşmanın getirdiği çirkin bir dünya gibi görünüyordu. Oysa bugün elimizde kapitalizmin çözümlemesini yapmakta bize ışık tutacak bilimsel bir kuram var. Doğayı, ona yabancılaşmadan değiştirmenin nasıl bir toplumsal düzende gerçekleşeceği bilinen bir gerçek artık. Pavese'nin yapıtında yansıtmaya çalıştığı yalnızlık, aslında başkalarıyla birlikte olamamanın getirdiği bir yalnızlık duygusundan çok insanın içinde taşıdığı kendi öz yalnızlığıdır. Yazar yalnızlığı hem sevmekte hem de bu durumdan acı çekmektedir. Sait Faik'in o güzelim deyişiyle kavun acısı bir yalnızlık sözkonusudur; hem göçebe olmanın heyecanını, hem de dokunulunca yok oluveren bir köpüğün saydam güzelliğini taşır. Bu iki tür yalnızlıktan birincisi, ben"le birlikte dolaştırılan, bireyin kendisini özdeşlediği göçebe yalnızlık güç vericidir: "Akşamlarını gene yalnız geçirmeye başladın, küçük bir sinemanın bir köşesine oturmuş, sigaranı içerek, hayatın tadını çıkararak. . yazar mazohistçe bir tad bile alır bundan. Bir kadınla birlikte, saatlerini, odasına yalnız dönmenin mutluluğunu düşünür. Mazohisminin temelinde de ölüm dürtüsünün yarattığı gerilimi yok etmek için başvurduğu bir hiçleştirme eğilimi yatar. Bu hiçleştirme eğilimi kendi kişiliğinde bir öfke yoğunlaşması yarattığı gibi, yapıtlarına da yansır. Pavese'nin öykülerinin hemen tümünde cinsel ilişkinin yıkıcılığı, özellikle de kadına duyulan kin önemli bir yer tutuyor. ırzına geçer, sonra da Po ırmağında boğulmasına göz yumar. türlü kurtulamadığı Hıristiyan kültürünün izlerini taşır. Bazı yaşamöyküsü yazararı Pavese'nin kadınlar karşısıda uğradığı düşkırıklığını sanatıyla avutmak istediğini yazmış olmalılar ki, "Yaşama Uğraşı"nın Türkçe çevirisine eklenen önsözde bu soruna önemli bir yer veriliyor. Oysa bunun tam karşıtı daha doğru gibi geliyor bana. Pavese varoluşunu sanatıyla gerçekleştirdiği için kadınlar karşısında düşkırıklığına uğramıştır. Yazmayı ne denli önemsediğini, nasıl varlığını bir sayfanın kapalı dünyasında gerçekleştirmeye çabaladığını günlüğünü okuduğumuzda daha iyi anlıyoruz. "Artık sayıklamıyorum. Sanatım için yaşayarak kafa dirliğine kavuştum. Öte yandan, ölümden korkar oldum, bedenimin bana bir oyun oynamasından ödüm kopuyor diye yazıyor 1940'da. Bu satırları yazmasından intiharına dek geçen on yıl içinde en önemli yapıtlarını verecek, yoğun bir yaratma sürecine girecektir. En bilinçli, en aydınlık yapıtları hep bu on yıllık dönemin ürünleridir. Yukarda Pavese'nin yaşam gerçeğini iki tür yalnızlığın belirlediğini söylemiştim. Bunlardan dokunulunca yok oluveren bir sabun köpüğü saydamlığında olan ikincisi bireyin iç dünyasıyla değil, daha çok dış"la, "ben olmayan"la ilgili. Bu nedenle "başkaları"nı, toplumla birey arasındaki ilişkiler bütününü içeriyor. Pavese'nin yapıtlarından çoğu, insanlar arasında sahici bağların kurulamayacağını göstermek için yazılmış gibidir. aşk ilişkisinde değil, ortak bir eylemde bile yalnızdırlar. direnme savaşı bile öykü kişilerini yalnızlıktan kurtaramaz. Yazar bazı sorunları ele alırken bir türlü kendi öznelliğinin dışına çıkamıyor. Başkalarını anlatırken bile aslında yavaş yavaş, içine kapanacağı kendi kozasını örüyor. Yapıtlarının üstü kazınınca da eski bir kabartma gibi kendi iç dünyası çıkıyor ortaya. Yaşarken de dış dünyaya şöyle bir değinmek, onun varolduğunu, kendi içinde de varolduğunu bilmek, artık doğanın tazeliğini ve verimliliğini edinmiş bir iç yaşantılar dünyasını beklemek"le yetiniyor. Pavese'nin simgeye önem verişinin bir başka nedeni de bu olsa gerek. Yazar dünyaya bir kristal topun içinden bakıyormuş gibi simgelerini doğadan gelen ışıktan süzüyor. "Tepelerdeki Şeytan"da ağustos güneşinin aydınlığı, Poli'nin amaçsız yaşayışındaki saçmalıkla makinelerin altüst ettiği toprağın yalnızlığını birleştirir. Giderek hem boşuna harcanan bir yaşamın, hem de insanda tedirginlik uyandıran bir doğa kıyımının yakıcı simgesine dönüşür. Ne var ki üstün anlatma yeteneğini, simgeler dünyasının o unutulmaz şiirsel özünü yaşamındaki kişisel deneylerinin yanılsamalarına kurban ediyor Pavese. Kendi öznel durumunu herkes için geçerli sayma, bu durumdan yola çıkıp genel bir doğruya varma çabasında direniyor. Yazımın başında beni Pavese üstüne yazmaya iten nedenin bir duyarlık sorunundan çok yazarın hem yapıtında hem de yaşamında önemli bir yer tutan ölüm imgesinin ardındaki çağdaş gerçek olduğunu söylemiştim. Pavese'nin anlatım özelliklerini araştırırken sözkonusu gerçeği, yetişkin insan bilinciyle doğa arasındaki uzaklık olarak nitelemiştim. Böyle bir genel tanım önemli eksikler taşımakla birlikte yabancılaşma kavramına bir yaklaşım olanağı sağlıyor. Burada yabancılaşma konusunda duracak değilim. (12) Zaten Pavese'nin kişisel serüveninin beni ancak yarattığı dünya, yani yapıtı açısından ilgilendirdiğini önceden de belirtmiştim. Yukarki bölümlerde yapıtlarına dayanarak yazarın yarattığı dünyanın ilginç bulduğum yönlerini, gerçeklikle olan bağlarını ortaya koymaya çalıştım. Pavese'nin intiharından söz etmek içinse belki yazının sınırlarını biraz daha genişletmek, bu intihar olayının içinde yaşadığımız toplumda bir soru işareti sayılıp sayılmaması gerektiğini kısa da olsa tartışmak gerekiyor. Camus Sisyphos'u mutlu düşünmek gerek diyerek, Sisyphos'un cezası kadar saçma ve umutsuz olsa da yaşamı seçmenin bir erdem sayılabileceğini öne sürmüştü. Prometheus'un insanlara öğrettikleriyse tanrılardan çaldığı ateşten daha önemlidir, yoksa başkaldırıyı intihar ediminde aramak doğaötesel bir tavırdan öteye geçemez. Bu arada keskin tanrıtanımaz Sartre'ın en önemli felsefe yapıtlarından birinde -Varlık ve Hiçlik"de - intiharın dünyada varolmanın bir başka biçimi olduğunu söylemesini de -aynı doğaötesel tavırla birleştiğinden- çok şaşırtıcı bulduğumu söylemeliyim. Öyleyse Pavese'nin intiharını, düşünülerek varılan bir durum ya da bir başkaldırı edimi olarak değil, bu dünyayla bağ kurabilme, ben"le "ben olmayan arasındaki ilişkiler bütünü açsından ele almak daha doğru olur sanırım. Sorunu böyle koyunca da yabancılaşma kavramına değinmek gerekecek. İlkel insan uygar insana oranla, hem kendisiyle hem de doğayla uyum içinde yaşıyordu. Emeğiyle dünyayı değiştirirken -bu değişiklik önceleri üretim araçlarının kullanılmasıyla değil, av, meyva toplama gibi etkinliklerle gerçekleşiyordu- kendisinin uğradığı değişikliğin de bilincindeydi. Emeğinin sonucu ortaya çıkan ürünün paylaşılmasında söz sahibi olabiliyordu çünkü. Oysa iş bölümüyle, yani ilkel toplumdan sınıflı topluma geçişle yabancılaşma da başladı. İnsan hem doğaya hem de kendi emeğinin yarattığı değerlere uzak düştü. Yabancılaşma kavramını derinlemesine olarak ilk kez ele alan Hegel, daha çok, düşünce, duygu ve eylemlerini kendisi dışındaki bir nesneye aktaran insandaki sevgi yabancılaşması üstünde durur. Tanrıyı tarihin konusu olarak incelemesi de bir bakıma bu yüzdendir. Ama nesnel gerçek dünyayı değiştiren emek olmadan insan kendini değiştiremez düşüncesi de onundur. Genç Marx'ın Hegel'de idealist özellikler taşıyan yabancılaşma kavramını maddeci bir görüşle ele alıp somut temeller üstüne oturttuğunu biliyoruz. Marx iş ve üretim yoluyla doğaya yabancılaşmış insanın kapitalist toplumda ürettiği nesnelere, giderek kendine ve başkalarına yabancılaşmasını bilimsel bir yöntemle incelemiştir. Ne var ki Pavese doğrudan doğruya üretime katılan bir emekçi değil, tanım yerindeyse dış dünyaya yabancılık duyan bir küçük burjuva aydını. Onun maddesel dünyadan kopmasının yarattğı umutsuzluk duygusuyla, bir işçinin yaptığı parçanın nerede kullanılacağını bilmemesinden doğan emek yabancılaşması arasında önemli ayrımlar olsa gerek. Burada bireyin yalnızlaşmasının, dış dünyayla kurduğu bağların azalmasının nedenlerinin toplumsal olduğunu belirtmekle yetinmek istiyorum. Pavese'nin varoluşu kullandığı malzemeden, yani algılarından, maddesel olanın duyumlarından çok, bu malzemenin biçim almasına -yazmaya- bağlıdır. Görüldüğü gibi anlatım yalnızca yapıtın değil yazarın da bir kendisi olma sorunu biçiminde gerçekleşiyor. Kirilov'un mantıksal intiharının gerçekte hiçbir geçerliği yoktur. Günümüzde mümkün olan tek intihar Ecinniler"in bir başka kişisinin, Stavrogin'in intiharıdır. O da nasıl yorumlanırsa yorumlansın ölümden başka çıkar yolu olmayan bir yenilgiden öteye gidemez. Pavese 1950 yılında "Yalnız Kadınlar Arasında adlı romanına verilen İtalya'nın en büyük edebiyat ödülü Strega'yı aldıktan sonra Roma'dan Torino'ya döner. Yaşadığı sürece üşütmemeye ve dönemeçlere dikkat etmeyi becermiş bir insan olarak küçük bir otel odasına çekilip gerektiği kadar uyku hapı alır. Bu, roman kişilerine özgü bir sınırlılık değil, Pavese'nin algılama yetersizliğidir. Belki yetersizlik sözcüğü tam olarak açıklamıyor yazarın tavrını. Gerçekliği bütün boyutlarıyla algılamak sorunu Pavese için önem taşımıyordu demek daha doğru olacak sanırım. Mısır Tarlaları (15) adlı öyküsünde yazdığı gibi, çok uzakta, tüm mısır tarlalarının ve bomboş gökyüzlerinin çok ırağında"dır. Burada mısır tarlası kendi yalnızlığına terkedilmiş kapalı bir yöreyi, yazarın gittikçe "hiçleştiğini duyduğu iç dünyasını yansıtır. Yani mısır tarlasında olmak bile nesnel gerçekliğin dışına düşmektir, ama o çok uzakta, tüm mısır tarlalarının da uzağında"dır. zindan"olarak niteliyor. Oysa zindanın duvarlarını yıkmak, Yukardaki satırları okurken Pavese'nin çağdaşı bir başka İtalyanın, Antonio Gramsci'nin yaşamını düşündüm. Faşist Mussolini iktidarı bu ünlü düşünür ve eylem adamını yirmi yıl ağır hapis cezasına çarptırmıştı. Gramsci faşizmin zindanlarına on yıl dayanabildi ancak. 1937 yılında, cellatlarının on yıla indirdiklerini bildirdikleri cezasının bitiminden üç gün sonra yatırıldığı hastanede öldü. Ama on yıllık zindan yaşamı boyunca devrim için çalışarak kendisini çeviren karanlık duvarları yıkmasını bildi. Hapisteyken çok kötü koşullar içinde elyazısıyla doldurduğu otuz üç defter felsefeden ekonomiye, sanattan politikaya değin, devrimci kültür açısından son derece önemli düşünceleri içeriyordu. Demek gerçek bir zindanda bile karanlık duvarları aşabiliyor insan bilinci. Bana öyle geliyor ki Pavese'nin gerçeklik diye algıladığı dünya sözünü ettiği zindandan bir parça taşıyordu zaten. Belki bu yazı boyunca ortaya koymaya çalıştığım Batılı insanın çağdaş durumu zindanın duvarlarını genişletip yazarın ölümü seçmesine yardımcı oldu. Ama ölüm bir gün mutlaka gelecek. Önemli olan dünyayı, giderek insanı değiştirecek devrimci koşulları tarihin akışı yönünde oluşturabilmek. Ölüm nereden ve nasıl gelirse gelsin hoş geldi, sefa geldi diyerek ölüme ağıt yakmanın bir anlam kazandığı, en azından yaşam içinde ölümü açıkladığı çağımızda, Pavese ölüm ölmek istemez artık derken yaşamın dışında, ölümün ölmek istemediği -zaten buna gerek kalmadığı- bir yerde duruyor. Çağdaş kapitalist toplumda yaşayan bir bireyin, geride özgün yapıtlar bırakan Torino'lu yazar Cesare Pavese'nin yaşama uğraşı böyle bir yere vardığı için bu uğraş üstüne yazmak gereksiz bir çaba gibi görünmedi bana. Türkiye'de Paris Bir Şenliktir adıyla yayınlandı. Metindeki yazım özellikleri korunmuştur. Ara başlıkların büyük bölümü edebiyatsoylesileri. com tarafından konmuştur. (1) Öykülerim içinde iki tanesi, Senin Adın Yalnızlık"la "Ölümden Güzel Kadın Yoktur -ilki Yeni Dergi'nin 1969 Kasım sayısında, ikincisi 1970'de Yeni Gazete'nin edebiyat ekinde yayımlanmıştı- yer yer bu etkilenmenin izlerini taşırlar. Memet Fuat'ın Nedim Gürsel'in 'Senin Adın Yalnızlık'ı, bu gibi konularda yazacağı hikayeleri dergiye koymayacağımızı kendisine önceden bildirdiğimiz halde, anlatımının yer yer ulaştığı şiirsel güzelliğe yenik düşerek yayımladığımız bir hikaye diye yazması bu etkilenmeye karşı bir uyarmaydı sanırım. O dönemde yeni azmaya başlayan gençlerin toplumsal gelişime ters düşen bir duyarlıktan etkilenmelerine karşı ilerici dergi yönetmenlerinin aldıkları tavrı belirtmek için bu konuya değiniyorum. (2) Yaşama Uğraşı, Türkçesi Cevat Çapan, E Yayınları, 1973. (3) Diable Sur Les Collines, Ed. Gallimard, 1955. (4) Pavese'nin yapıtlarını fransızca çevirilerinden okuduğumu söylemeliyim. Yazarı ana dilinden okuyabilenler bilmem bu yargıma katılırlar mı! (5) Le Bel Ete, Ed. Gallimard, 1955. Türkçeye Çıplak Modeller adıyla çevrilmiştir. Pavese'nin Türkçe yayımlanan ikinci yapıtı da Yoldaş"tır. . Canpo Yayınları'ndan çıktığını sanıyorum. (6) Ed. Gallimard, 1964. Kitabın İngilizce adı A Moveable Feast. (7) Dialogues Avec Loco, Ed. Gallimard. (9) Entre Femmes Seules, Ed. Gallimard, 1955. (10) Sözünü ettiğim kadın yazar Füruzan'dır. Gorki'yle başlayan, bizde Orhan Kemal'le süren bir geleneğin, insana sevgiyle bakışın öykücüsüdür Füruzan. "Parasız Yatılı"nın arka kapağında şöyle diyor: "Burjuva aldatmacası olan 'insan yalnızdır' yinelemesini değiştirmek özlemiyle yazıyorum. Yabancılaşmanın her biçimine karşı çıkmamız, bireysel kurtulma yolu olan bu 'yalnızlığın' aldatıcılığını anlatmakla olacaktır. İnsan yalnız değildir, yeter ki elele vermesini bilsin. Yazar, örneğin bir Edirne Köprüleri"ndeki kişilerin en sonunda hep birden hora tepmelerini anlatırken, ya da "Kış gelmeden"de ablayla işsiz kalan erkek kardeşin birlikte yeni alınyazılarına doğru yürümelerini betimlerken, insanlar arasındaki dayanışmanın en güzel örneklerinden birini verir. (11) Son yıllarda Batıda gürültü koparan yapıtların çoğu, kapitalist toplumun son aşamasında ulaştığı durumu çözümlerken markxçı kuramın verilerinin yanı sıra tinçözüm yöntemlerinden de yararlanıyorlar. Geçen yıl Fransa'da devrimci aydınlar arasında çok önemli yankılar uyandıran "Anti-Oedipe bu tür incelemelere örnek gösterilebilir. Ayrıca tinçözüm kuramında ve uygulamalarındaki yeni gelişmeler, Laing, Gentis, vb. gibi anti-psychiatrie akımının öncülerinin ortaya koydukları sorunlar ilerde bu konuyla ilgili tartışmaların daha da çoğalacağını gösteriyor. (12) Bilindiği gibi yabancılaşma marxçı düşünürler arasında çok önemli bir tartışma konusu. Son yıllarda İngiltere, Fransa, Almanya, Amerika ve Yugoslavya gibi ülkelerde yapılan tartışmalar çağımızın en önemli marxçılarını iki kampa ayırmış gibidir. Örneğin Goldmann, Fromm, Bloch, Lukacs gib idüşünürler sosyalist bir hümanizmanın kurulabilmesi için yabancılaşmanın ortadan kalkması gerektiğini, sosyalizmin asıl amacının da bu olduğunu öne sürerken, O. Bell, Althusser, vb. de yabancılaşma kavramının marxçılığın bilimsel niteliğiyle bağdaşmadığını söylemektedirler. Yeni Dergi"de yayımlanan birkaç çevirinin ve Murat Belge'nin "Halkın Dostları"ndaki kısa bir değinmesinin dışında (sayı 13) bu sorun bizde pek ele alınmadı sanıyorum. Sisyphos'sa ölüler ülkesinde kocaman bir kayayı güçlükle tepeye çıkarmakta, tam tepeye varacakken kaya aşağıya yuvarlanmaktadır. Sisyphos'un sonsuza değin katlanması gereken işkence, sonuca hiçbir süre ulaşamayacağını bilerek elindeki kayayla tepeye her defasında yeniden tırmanmaktır. Camus Le Mythe de Sisyphe adlı denemesinde Sisyphos'u umutsuzluğun ve saçmanın bir simgesi olarak ele alır. (14) 1924 yılında gerçeküstücülerin intihar konusunda açtıkları bi soruşturmaya verdiği yanıttan. (15) Soyut, Temmuz 1973, Türkçesi Tezer Özlü.


Sekiz, on yaşındayken içinde bir şey koptu; Bu insanlar sahipsiz! Kar, kış demeden, çantası omuzunda, memetçik çizmeleri ayağında, kamyon, at, deve, eşek sırtında hep Anadolu'daydı. Fırçasında, kaleminde, objektifinde hep Anadolu insanı vardı. Yapıtları türkü gibi dağıldı dünyaya. Yaşadıkları ise siyasetten basına, resimden edebiyata Türkiye'nin çok renkli bir izdüşümüydü. - Önce şunu söyleyeyim: Siz ne iyi ettiniz de geldiniz buraya... Ufkumuz genişledi. Şenlendik, mutlu olduk. Gördünüz işte M. Ö. 117'de Selinus'un yaşadığı yerde şimdi biz yaşıyoruz. Bu evi yapmak için buraya geldiğimizde yolu yoktu. Dozer gelecekti, greyder gelecekti. Burası bir bakla tarlasıydı. İlk kez bir motorlu araç geldi bu toprakların üstüne. Düzelttik buraları, bu evi yaptık. Sonra da kendimizce bir yaşam kurmaya giriştik. Yokluklar, acılar, kıvançlar... Görüyorsunuz, radyomuz var, televizyonumuz var, Özal'dan sonra otomatik telefonumuz var... Ama en çok özlediğimiz, ne sabun, ne jambon, ne uskumru, ne de ithal malları... Dost özlüyoruz, arkadaş özlüyoruz, aydın insanı özlüyoruz. Çünkü o topraktan geldik biz. Birdenbire bu Allahın dağının eteğinde bulunca kendimizi, sudan çıkmış balığa döndük. Onun için siz şimdi mutluluk getiriyorsunuz bize... Gün geldi bu kapının önünde otobüsler durdu. Taksiler durdu yerli, yabancı plakalı. Yurdun dört bir yanından tanıdığımız, tanımadığımız insanlar... Yani bizim Kabe işliyordu... Kim bunlar? Vefakar okuyucularım, bazı tanıdıklar. Buradan geçerken, hadi bir uğrayalım diyen insanlar, sevenler. Ben yüksek dereceden emekli olmuştum, altı bin lira aylıkla; yetiyordu o zamanlar... Ama sonraları içkiye para yetiştiremez olduk. Ben yazdım dostlara, dedim ki: Yahu kardeşim, yemek bizden, içki sizden, gelin... Geliyorum bazen eve, kapının önüne içki bırakmış biri... Geçerken uğradım diyor, geldim bulamadım. Bir okur işte ya da şuradan buradan bir tanıdık. İçimde bir şey koptu: Yahu bu insanlar sahipsiz! - Doğru tabii, ben unutuyorum... Önce şuradan başlayalım: Benim de doğum tarihim yanlış geçiyor Behçet Necatigil'in sözlüğünde. 1923 doğumlu diyor, değilim... Benim doğum tarihim 19 Aralık 1926, Niğde-Aksaray. Babam bir yorgun savaşçı; eczacı binbaşı. Ömrü cepheden cepheye koşmakla geçmiş. Sonra Yemen'i kurtarmaya gitmiş. Tabii babamdan önce dedem de gitmiş Yemen'e. Yani ben bir asker çocuğuyum. Sonra babam Konya II. Ordu'dan emekli olunca, Niğde-Aksaray'a çağırmışlar: Burada bir eczane var, gel başına otur diye... Böylece aslında İstanbullu olan babam, gelip Aksaray'a yerleşir. İşte ben o eczanede altı yaşından itibaren çalışmaya başladım. Hep köylülerle birlikteydik. II. Dünya Savaşı başlamıştı. Müthiş bir sıtma salgını vardı. İlaçlar Almanya'dan gelirdi o zaman ve ha bire bombalanıyordu Almanya'daki ilaç fabrikaları. Millet kırılıyordu sıtmadan. Eczanenin önünde ölüler gördüm ben. Tabii bir yandan kan davasından, su davasından öldürülen insanları da görüyordum. Bir de tabii, şair ağabeyim Nusret Kemal Otyam; onun çok büyük yardımları oldu yetişmemde. Teknik üniversitede okurken, ilerici dergi ve gazetelere şiirler gönderiyordu. İşte bu ağabeyim, Yeni Edebiyat diye bir dergi gönderiyordu bana. Oradan Abidin Dino'yu öğrendim. Kargacık burgacık resimler gördüm ve çok sevdim. Ama bunları ben de yaparım dedim. Tabii gene bu arada sol mol diye laflar da var ve ben bunları bilmiyorum. Bir gün Çınaraltı diye bir dergide bir ilan: Memleketinizdeki ilginç insanları anlatın, diye... Suphi Tiran Baba, hiç unutamıyorum. - Eee, 38-40 yılları olduğuna göre, on dört yaşında filanım. Ben gönderdim bir şeyler ve çıktı. Sonra Nusret Ağabeyim'den bir mektup: O dergiye bir daha yazı gönderme, o dergi sağcı diye... Yani işte daha o yaşlardan başlayan bir yazı tutkusu vardı bende. Reçete kayıt defterimin arasına günlüğümü koyardım ve ne olup bittiyse bir bir yazardım. Halkevleri vardı o zaman ve çok güzel çalışıyordu. Halkevi'nin Folklander diye körüklü bir fotoğraf makinası vardı ; İsmet İnönü 1942'de Aksaray'a geldi ve ben ilk fotoğrafıma o Folklander ile İsmet İnönü'yü çekerek başladım. Daha sonra Aksaray'da köylüleri çektim. Bob-stil modası vardı o zamanlar. Benim elbiseler babamdan ağabeyime, ağabeyimden de bana çevrilmiş olanlar; paçalar otuz iki, iki taraflı kruvaze ceket... Herkes alay ediyor tabii, yadırgıyor. Tabii okulda hep bürokrat çocukları, bakan çocukları; Can Yücel var mesela; hepsi bob-stil. Bir DDY Genel Müdürü'nün oğlu vardı, çok güzel giyinirdi, bayılırdım ona. Utanırdım otuz iki paçamdan. Bana orada bir insan sahip çıktı. Geçenlerde duydum, ölmüş çok üzüldüm; edebiyat öğretmenim Fevziye Abdullah... Sağı solu öğrenince anladım, sağcıymış. O bana sahip çıktı işte. Bir gün bir yazma konusu verdi bize, dedi ki evinizdeki hayvanları anlatın. Ben de tuttum deveyi anlattım. Yazıda Tevfik Fikret'in Han-ı Yağması"ndan söz ettim, bir deve başı resmi yaptım. 1014'tü numaram, "1014 gel buraya! Kim yazdı bunu? dedi Fevziye Hanım. Ben yazdım dedim, inamamadı kadın, Oku o zaman dedi. Ve azizim, okuyamadım biliyor musun. Ezik bir adamım, utanıyorum... Otur, sıfır dedi. Ne düşündüyse, iki üç gün sonra gelip, Başka bir hayvanı anlat dedi. Ne anlatayım, bu sefer de eşeği yazdım. Ve kadın beğendi kardeşim. Başka sınıflara gitmiş: 4 C'de bir Fikret var, üç gün çalıştı öğrendi demiş... Bilemez tabii, bunun eskisi var. Sonra bir gün Aksaray'da bir çocukla tanıştım, Neşet Günal. Şimdi büyük ressam, öğretim görevlisi. O zaman Akademi'de okuyormuş. dedim nedir bu akademi, resim öğretiyor dedi. Gittim babama. Ben Güzel Sanatlar Akademisi'ne gideceğim dedim. Tabelacı mı olacaksın dedi. Hayır, ressam olacağım dedim. Razı oldular ve çektim geldim. - Evet tabii... Bedri Rahmi dünya güzeli bir adamdı... Şiir, edebiyat, resim, insanlık, aşk... Akademi'deki en güzel yıllarım onun yanında geçti. Hoca'nın Balyoz Sokak'taki atölyesine kim varsa gelirdi o zaman. E ben de yazıp çiziyorum ya, hep edebiyatçıların sanatçıların yanında yöresinde dolaşıyorum. Çünkü birdenbire kendimi Orhan Veli, Cahit Irgat, Agop Arad ve Fikret Adil'lerin arasında bulmuşum. Müthiş seviniyorum ve bir yandan, Aksaray'dan getirdiğim defterime öyküler yazıyorum. Gece Postası diye bir gazete vardı; inanır mısın bir öykü için yedi buçuk lira telif verdiler bana. Bir gün Akşam gazetesinde bir öyküm çıkmış, oturmuş onu okuyorum meyhanede bir arkadaşıma. Karşı masada, pardesülü, pörtlek gözlü, tıraşı uzamış bir adam beni dinliyor... Biz o sıralar müthiş korkuyoruz polisten. Dedim ki arkadaşıma, Yahu bu adam polis. Ben sonra okuyayım. Devam et ulan dedi arkadaşım. Devam edip bitirdim. Adam, Niye anlattığın gibi yazmıyorsun kardeşim? dedi. Ben Sen kimsin yahu? deyince, adam, Ben Sait Faik demez mi? Tabureden düşüyordum.. Bir de Orhan Kemal var... Benim Aksaray'dan arkadaşım... Sonra ayrılmışız. Varlık'ta görüyorum imzasını. Ben de Varlık'a kasaba notları yazıyorum o sıra. Bir gün gittiğimde, Bu Orhan Kemal benim arkadaşım dedim Yaşar Nabi'ye... Zennetmiyorum... O yaşlı başlı bir adam. Senin arkadaşın olamaz dedi. Meğer isim benzerliğiymiş. Bir gün atölyeye geldim. Genç bir adam oturuyor. Saçları hafif kırlaşmış. Cebinde bir tomar kağıt, ayakkabıları eski. Bakın dedi Reis, Sizi kiminle tanıştıracağım... Orhan Kemal. Ama nasıl seviyorum öykülerini. O sıralar Yaşar Kemal'le ben, Anadolu'dan gelmiş iki tane ayı, İstanbul kazan biz kepçe dolaşıyoruz. Türküler okuyoruz, masallar anlatıyoruz. Evlere çağırıyorlar bizi sazendeler gibi... Ben tabii Orhan Kemal'i bulunca bıraktım Yaşar'ı. Sonra gazetecilik... Selahattin Sonat diye bir dostumuz vardı, ağabeyimin arkadaşı. Son Saat'te istihbarat şefiydi. Ona gittim, ben gazeteci olmak istiyorum dedim. Olur mu olmaz mı, hem Akademi hem gazete yürür mü yürümez mi derken, gel çalış yanımda dedi. Cihat Bey'e söyledik, kovdu beni. Hem ressamlık hem gazetecilik olmaz diye. Ama ben inat adamım. O kovuyor ben geliyorum. Bir gün gazetenin adliye polis muhabiri izin istedi. Vermedi Cihat Bey ve kovdu adamı. O zaman sözleşme filan nerede?.. Ve bana dönüp Adliye polis muhabirimiz sensin dedi. Haydaaa... Üç yıl burnuma kan koktu. Katiller, cinayetler, hırsızlar, polisler, eroinciler... Tabii o zaman müthiş ünlü polis muhabirleri var. Mesela Feyyaz Tokar, Yılmaz Çetiner, Ali Karakurt... Ben ne yaparım bunların arasında? Hepsi büyük usta ve ha bire atlatıyorlar beni. Tuttum cinayeti öykülemeye başladım ben de. Tabanca patladı, adam yere düştü... Meğer bu üslup Fransız gazetelerininmiş. Bir de tabii desenler çiziyorum haberlerin yanına, bir tabanca, kurukafa filan... Tuttu bu iş. Ve ustalar bana, ben onlara haber verir olduk. Derken 1953 yılında Dünya gazetesine geçtim. Bedii Faik Bey'in yanında; yazı işleri müdür yardımcısı ve röportaj yazarı olarak. Hemen bir sanat eki yaptık Adnan Benk'le birlikte ve ben havamı buldum orada. Mesela okur mektuplarına cevaplarım var: Bu şiirinizi beğendik, bize yazın ya da şiirlerinizi beğenmedik, çok amatör. Kimmiş biliyor musun? Ahmet Oktay... Bilge Karasu öykü yolluyor, benim cevabım Çok karışık, ama yollamaya devam edin. Böyle işte. Sonra hiçbir gazete yayınlamazken biz yayınladık Orhan Kemal'in öykülerini. Bereketli Topraklar Üzerinde'yi yayınlıyoruz; Adana'daki CHP'liler baskı yaptılar kesin diye... Kesmedi Faik Bey, devam etti. - Tabii ben bu arada resim de yapıyorum, fakat zaman yok. Ve gün geldi gazetecilik ağır bastı. Yürümedi çünkü. Kim olursa olsun, ister davulcu, ister zurnacı, ister şair ister ressam, kendini on - on iki saat veremiyorsa işine, namuslu bir iş çıkaracağını düşünemiyorum ben. Bunu ben keşfetmedim tabii, ama uyguladım. Ama resimden de kopamıyorum... Geçenlerde elime geçti; Haldun Taner'in bir öyküsünü yayınlamadan önce bir şartname yapmışız. Öyküler için on lira verilecek. Öyküleri Fikret Otyam resimleyecek diyor. Demek ki bırakamamışım bir türlü... - Tabii, çevrem edebiyatçı dostlarla dolu, Bab-ı Ali'deyiz ya... Orhan Kemal, Yaşar Kemal, Sait Faik'le enseye tokatız artık. Çok güzel yıllarım geçti orada. Sabahattin Ali'yi tanıdım. Onun Kağnı öyküsünden etkilenip Saman Yüklü Kağnı adında bir öykü yazmıştım; Cumhuriyet'in Yunus Nadi yarışmasında dereceye girmişti. Hoca, Yanındaysa oku dedi... Yanımda tabii, okudum. Hiç unutmuyorum altın çerçeveli gözlüklerini çıkarıp gözyaşlarını silmişti. Buydu işte çevrem. Kaçamıyordum resme. İşte böyle böyle röportajlar başladı. Daha sonra Anadolu'ya taktım kancayı. Ben Orta Anadolu çocuğuyum ve Doğu'yu hiç bilmiyorum. Akademi'yi bitirdiğimde bir gün Bedii Faik Bey, Kuzum Otyat dedi, Sen şöyle Hopa'ya kadar git de gemiyle, bir dinlen dedi. Ben deniz sevmem efendim. izin verin Doğu'ya gideyim dedim ve çıktım. Çıkış o çıkış tabii. Öylece bindim kamyona ve Aksaray, Adana derken geldim Diyarbakır'a. Diyarbakır'da dolaşıyorum, bir fayton geçti önümden. İçinde bir esansçı. Kur'an-ı Kerim'ler, Enbiyalar, Şahmaranlar, Hz. Ali'ler... Şalvarlı, saçlı sakallı bir adam. Bir baktım, tebdil kıyafaet Yaşar Kemal... Ulan Kürt diye seslendim, durdu. Cebinden bir makina çıkardı, Leica M-1... Kürdün aklının ereceği bir makina değil. Ulan oğlum geldim ama fotoğraf yok dedi. Ben çekerim dedim, ama bir şartla: Cumhuriyet'te fotoğraflar Fikret Otyam diye çıkacak. Tamam Gardaş dedi. Şimdi düşünüyorum: Bu Kürt bana kazık atmasına atacak da, ben nasıl edeyim de ondan önce atayım kazığı. İki tane film aldırdım Yaşar'a, 6x9, on ikişerden yirmi dört kare eder... Ve biz çıktık. Yirmi kare resmini çektim Yaşar'ın, orada burada, halkla konuşurken... Röportaj bitti, sıra bana geldi. Ben Rufailer'in köyüne gideceğim, Yaşar'ı da götürmek istedim, almadılar ve ben ayrıldım. Ertesi gün buluşacağız, ilk uçakla İstanbul'a döneceğiz. Sabah oldu, ben röportajımı yapmışım geldim; Yaşar yok. Atladığı gibi uçağa ver elini İstanbul... Perişan oldum. Gittim Bitlis'e. O zaman Ali İhsan Göğüş bizim yazı işleri müdürümüz; Bitlis'te ondan bir telgraf: Cumhuriyet röportajlara başlıyor, acele iki yazı. Ben hemen yazıları yazıp postaneye gittim, telgrafçı çekmez. Ben nasıl çekerim on sayfalık yazıyı diyor. Ulan ne yapacağız? Atlarsın bir kamyona tekrar Diyarbakır. Sonra da işi yarım bırakıp, İstanbul... Sabah Meserret'teyim, tak tak cam vuruldu. Orhan Kemal... Ulan n'aptın fukara Kürde? dedi. N'aptım dedim ben saf saf. Gözüne görünme, öldürecek seni dedi, Orhan Kemal. Efendim mesele şu: Yaşar, Cumhuriyet'e gelip, Doğan Bey'e elindeki Leica'nın bozuk olduğunu, bu yüzden fotoğrafları benim çektiğimi söylüyor. Tabii Doğan için fırsat bu fırsat, açıyor telefonu Bedii Faik Bey'e. Senin enayi bizim Yaşar'ın fotoğraflarını çekmiş. Biz başlıyoruz röportaja diyor. Tabii Bedii Bey müthiş bozuluyor; Gelir gelmez kovun diyor. On dakika sonra Doğan'dan bir telefon daha; Yahu Bedii seninki bizim Yaşar'a fena kazık atmış, yirmi karenin yirmisi de boş, bembeyaz. Sonradan sordu Bedii Faik Bey niye yaptın? diye, anlattım. İlk kazık benden olsun diye dedim. Ve benim röportaj yayınlandı kardeşim. Yer yerinden oynadı. Bir ay... Dış basına, dış radyolara kadar tepkiler aldı. Ve serüven başladı. Tabii röportaj fotoğrafı getirdi. O zamanlar yanımıza ayrıca fotoğrafçı veremiyorlar, pahalıya maloluyor. Yeni bir kamera aldım ve başladım kendim çekmeye. Bir gün Orhan Peker, canım kardeşim, evladım gibi severim. Yahu Fikret, sen iyi bir fotoğrafçısın. Gel bunlarla bir sergi açalım dedi. Yahu Ara var, Gültekin var, benim lafım mı olur, filan diye itiraz ettimse de sonunda bir seçme yapıp Fotoğraflarla Gide Gide I Anadolu diye ilk fotoğraf sergimizi açtık. Halk ilk kez kendini görüyordu, akıl almaz bir yankı yaptı ve ondan sonra devam ettim röportaj fotoğraflarını sergilemeye. Yedeksubayken Ulus'ta çalışmaya başladım. İki saat resim dersi veriyorum askerde, geri kalan zamanım boş. Gittim söyledim Bedii Bey'e, o da Kasım Gülek'ten rica etmiş ve ben girdim yedi yüz lira maaşla Ulus'a, yazı işleri müdür yardımcısı olarak. Kasım Gülek, parti adına Ulus'un sahibi o zaman, Bülent Ecevit de hem parti görevlisi hem yazar. Sonra terhis oldum, Bedii Bey'e geldim. O zaman Dünya'daki maaşım yüz yirmi beş lira. Kiralar filan da yüksek... Yeniden Ulus'a döndüm. Ve o çalkantılı dönemde, 1957'den 27 Mayıs'a kadar büyük bir Ulus serüveni yaşadım. Orada Yakup Kadri'yi, Nihat Erim'i tanıdım. Tabii en çok da Nurullah Ataç... Çok güzel anılarım vardır Ataç'la. Ulus'ta particilik yapmadım. Namuslu bir gazeteci olmaya çalıştım. 27 Mayıs öncesinde, yazı işleri müdürü, müdür yardımcısı, herkes içerideydi ve öyle gün oldu ki ben tek başıma çıkardım gazeteyi. 27 Mayıs'la birlikte gazete yeniden açılınca bir sidik yarışıdır aldı gitti, askerlerle partililer arasında. Ve ben bunaldım. Bülent Ecevit'e dedim ki, Ben sıkıldım artık bu masa başından. Gidip röportaj yapacağım. Kime bırakacaksın gazeteyi dedi, Buluruz birini dedim. Yerime bir adam bulduk ve sonra kardeşim ben bu adamla kavga ettim; gazetenin tiraj kaybından beni sorumlu gösteriyor. Bastım istifayı. Bülent Ecevit girdi araya; Duydum, müessif bir olay olmuş, ama istifanı geri al. Olmaz böyle şey. Sen olmazsan Ulus da olmaz filan. Peki dedim. Ama istifamı almak aklımın ucundan bile geçmedi; söz vermişiz yahu! Bak şimdi, bir namussuzluğu anlatıyorum: 31 Aralık akşamı bana partiden bir resmi yazı geldi; Bugüne kadar yatığınız hizmetlerden dolayı teşekkür eder, yeni işinizde başarılar dileriz... İmza İsmail Rüştü Aksal. Eğer o mektup üç gün sonra gelse, o zamanın parasıyla 180.000 TL. tazminat alacaktım... Bu, ilk ihanetidir Bülent'in, benim bildiğim; daha sonra da halka ihanet etti. Kaldık mı biz aç? İki çocuk, karım... Hemen radyo röportajlarına başladım. Altmış lira para ödüyor o zaman radyo, röportaj başına. O da bir olay oldu. Halk kendi sesini duydu. Sonra Vatan'a, eski gazetem Dünya'ya röportajlar yaptım. Fakat benim aklım fikrim hep Cumhuriyet'te, gazeteciliğe başladığımdan beri... Dün gece sözünü ettiğim, İllhan Başgöz'le hazırladığımız Kendi Sesinden Yazarlarımız dizisi var elimde; fotoğraf makinamı da sırtıma alıp çaldım Nadir Nadi'nin kapısını: Cumhuriyet'te çalışmak istiyorum. İyi de, kadro yok. Bana uyduruk bir iş verdiler. Anadolu bayilerini dolaşacağım, tirajları öğreneceğim, bu arada röportajlarımı yapacağım. Bu kadroyla girdim Cumhuriyet'e; bana iki bin lira maaş vereceklerdi. Ama Fikret Otyam zor durumda ya, bin iki yüz'e indirip, istersen dediler; net dokuz yüz geçecek elime. N'apalım, onu da kabul ettik. Orada bir isim buldum kendime: Umum Gazete Bayileri Teftiş Müdürü... Tabii hiç yapmadım. 1962'de bana bir röportaj konusu verdiler: Ramazan'da Anadolu... Buyrun bakalım! Nasıl olacak Cumhuriyet'te bu? Cami cami dolaştım. Gene tuttu röportaj. Sonra Aleviler konusunda röportaj yaptım. Bir ay Aleviler arasında dolaştım ve Hu Dost adıyla yayınladım. Yasakladılar önce, sonra mücadele ettik, izin çıktı ve gene korkunç bir yankı uyandırdı. Sünni bir adam Alevileri anlatıyor... Hala baba, dede derler bana. Özet olarak şudur kardeşim: Otuz beş, kırk yıllık gazetecilik hayatımda bilerek tek satır yalan yazmadım. Yalnış yazmışımdır, ama yalan asla. Ben halkımın dili, gözü, kulağı olmak istedim. Sel var, deprem jandarma zulmü var... Kar demeden, kış demeden, çantam omuzumda, memetçik çizmeleri ayağımda, kamyon, at, deve, eşek sırtında hep halkın yanında oldum. Böyle işte.. - İşte 1962'den 1979'a kadar Cumhuriyet'te parlamento muhabiri, birinci sayfadan Başkent Notları yazarı ve daha çok da röportajcı... En güzel röportajlarımı Cumhuriyet'te yaptım. Ustalarım hep orada. Nadir Nadi'nin çok desteğini gördüm. Unutamam. Canım istediği zaman atlar giderdim Doğu'ya. Bir telefon ederdim, Fikret yok. Kimse sormazdı, nereye, kime, diye.... Sonra bir gün geldi, yazılarımı kesmeye başladılar. Çünkü kadrolar değişti. Benim eline kalem verdiğim adamlar, başıma genel yayın müdürü oldular. Tabii bir sürtüşme başladı. Sonra kara yüzlü bir herif geldi gazeteye; ha bire beni ihbar ediyor. Katil olacağım... Alın ulan atınızı, dedim. Zaten koymuştum kafama, geldim bir arsa aldım buradan. İstifa edip yedi yüz küsur bin lira tazminat aldım ve Filiz'le buraya geldik; 27 Mayıs 1979'da. Çektik kamyonu evin önüne, boşalttık eşyayı... - Neden? Kaçamak da olsa resim yapmayı sürdürüyordum ben gazeteciliğin yanında. Mesela fotoğraf sergilerime resimlerinden de koyuyorum arada. Ama boya karmayı bile unutmuşum... Yavaş yavaş başladım. Ressam Rasin var... Kulakları çınlasın! Bir tatile giderken, tam tabiriyle bir eşşek yükü boya verdi bana. Salam gibi boyalar, hala kullanıyorum. O girmişti kanıma, resme vurdum. Tabii bir de yazmayı düşündüğüm kitaplar... Ben bunları ne Ankara'da yazabilirdim, ne İstanbul'da, ne de Bodrum'da. Onun için geldim bu Allahın dağının eteğine. Tabii ilk başta sorun oldu. Filiz için de öyle. Ama alıştık. Filiz'e bir kilim tezgahı yaptık önce, başladı kilim dokumaya. Artık firmalara bile yetiştiremiyor. Filiz'in işini halledince, ben çekildim çilehaneme; günde on on iki saat. Yetmiyor gün, geceyarılarına kadar reflektörlerle çalışıyorum. Sergi açıyorum, para kazanıyorum... Hani Her şaşının kör bir alıcısı olur derler ya, benim de bir müşterim var. Satıyor resimlerim. Turistler geliyor, dövizle resim satıyoruz burada. Tabii kaçtı gitti diye eleştirdiler beni. Niye kaçayım kardeşim? Ben buradayım. Hep buradayım. Gene yazıyorum, gene boyuyorum. İşte biliyorsun, Cumhuriyet, Milliyet, gene yayınlıyorum. Boş duramam ki ben. - Var tabii. Mesela bir Türban Yasası meselesi var şimdi. Kenan Evren veto ediyor, YÖK Başkanı bir kararname çıkartıp atlatıyor Meclis'i. Şimdi burada bir soytarılık var, ama kimsenin umurunda değil. Açıp söylüyorum Yalçın Doğan'a, çıt yok. Deniz Som var, eski Cumhuriyetçi, şimdi Hürriyet'te. İnandığım, sevdiğim bir röportajcı. Türk silah sanayii ile ilgili bir yazı dizisi yayınladı. Efendim biz, uçaksavar top mermisi yapmışız, 1600 metre menzilli. Meğer pervaneli uçaklar içinmiş... İşte kardeşim bu mermi için tam 73 milyar lira sarfedilmiş. E, kardeşim 73 milyar bu... Nerede bunu yapanlar? Bu fukara devleti 73 milyar lira dolandıran kimler ve bunun hesabı nasıl sorulmaz? Bugüne kadar tekzip edilmedi. Başka memlekette olsa yer yerinden oynar. Tıs yok ama bizim gazetelerde. Tabii sadece gazetelerle de iş bitmiyor; nerede muhalefet, nerede İnönü'nün oğlu? Nerede Süleyman Bey? Bu da başka tarafı işin. İşte ona buna telefon ediyorum buradan ve kendime kuduruyorum. Yani gene buradayım. - Şimdi tabii ben Aksaray'dan İstanbul'a giderken Türkiye'nin en büyük ressamı olacaktım ve halkımın dertlerini resimle anlatacaktım; Bedri Rahmi gibi, Abidin Dino gibi... Ama baktım sadece resimle olacak iş değil bu. O zaman yazı yazdım. O da yetmedi fotoğraf... Ve ben bunun üçünü harmanladım kardeşim. Bana kimse ressam Fikret Otyam diyemez. Yazar Fikret Otyam da, fotoğrafçı Fikret Otyam da diyemez. Ben bunlarla harmanlanmış bir adamım. Ne birinci sınıf bir ressam, ne birinci sınıf bir yazar, ne de birinci sınıf bir fotoğrafçı. Ama diyorum, bu harman, harman olarak konursa ortaya, bir yerlere gelirim gibi geliyor. Yetmedi n'apiim. Yalnız yazı, yalnız resim, yalnız fotoğraf yetmedi. Yazıya ağırlık verdiğim zaman, fotoğraf beni unuttun diyor, fotoğrafa ağırlık versem bu sefer fırçalar başlıyor isyana, yahu Otyam, biz de varız diyorlar. Böyle bir adamım ben de işte. Böyle böyle altmış iki yaşıma geldim. Ama mutluyum da bu adamdan. - 12 Eylül'den sonra Türk basını çok ağır bir yara aldı bence. Korkmayan kalemler vardı gerçi, ama genelde sustu basın. Aslında deneyimliydi de... En şiddetli baskı yasalarına rağmen yazılırdı eskiden. 60'tan önce, 60'tan sonra, 12 Mart'ta... Ama 12 Eylül'le birlikte sustular ve görevlerini yapmadılar. Sonradan anlıyorum ki, niyetleri ileride kitap yapmakmış; o gün için söyleyemediklerini kitaplarda söyleyeceklermiş. Meğer yazılması gereken her şeyi dosyalamışlarmış ve modası gelince, sürdüler piyasaya. Bu affedilir bir şey değil kardeşim. Ancak şimdi uyandılar, ancak şimdi geldi sırası, köy göründükten sonra! Yani görevini yapanların hiç mi aklı yoktu? Diyeceksin sen Cumhuriyet'te olsan yazar mıydın? Ben Cumhuriyet'te olsam yazardım kardeşim. Peki bırakırlar mıydı? O da o günkü adamlara bağlı. Resme gelince, resim aldı yürüdü. Ama ben bunun uzağındayım. Ben resim yapıyorum ve kaç para eder bilmiyorum. Bir türlü fiyat koyamıyorum, yetişemiyorum çünkü. Geliyoruz Ankara'ya, soruyoruz kaç para koyalım diye, öyle bir fiyat söylüyorlar ki aklım almıyor benim. Herif enayi mi ki bana üç milyon versin diyorum, bir buçuk milyon koyuyorum. Ve herif geliyor kardeşim, yüzüme bile bakmadan sayıyor bir buçuk milyonu... O zaman da dizlerimi dövüyorum. Kısaca bir meta artık bu iş. Moda filan değil. Öyle olsa gene iyi. Parababaları var, meraklısı var... Bir de soytarılar var. Amerika'ya gidiyorlar, duvar boyuyorlar, kıç gösteriyorlar filan. Ressam bunu yapmaz ama. Herif adı geçsin diye parmağının üstünde yürüyecek neredeyse. Tabii tekkeleri de var resmin, edebiyatta olduğu gibi. Ben bunların dışındayım. Hiçbirine girmedim, girmeyeceğim. Adam yazı yazmak için resim istiyor yahu. Yahu niye vereyim, enayi miyim ben? Ben tabii bütün bunları reddettiğim için bir daha kötü oluyorum. Lehte yazmaya elleri varmıyor, aleyhte yazsalar biliyorlar ki cevabını alacaklar. Görmezlikten geliyorlar öylece ve bir suskunluktur gidiyor. Girmeyeceğim ama gene de. Onların istedikleri numaraları yapmayacağım ben. Gözardı ettiler de n'oldu Orhan Kemal'e? Öldü mü? Hayır! Kahroluyordu sadece. N'apiim ben de kahrolurum. - Şimdi benim gazeteciliğe başladığım yıllarda bir saat modası vardı. Darülaceze'de Bir Saat, Şehir Tiyatroları'nda Bir Saat... İşte efendim, gittik, şu müdürle görüştük, bize şunları söyledi ve biterdi röportaj. Hikmet Feridun Es vardı, çekti Amerika'ya gitti. E bu Türkiye ne olacak? İşte anlatmıştım daha önce; polis muhabirliğindeyken yazıyordu herkes: Dün Şehremini'nde Atlas Sokak'ta bir cinayet işlenmiştir. Polisten aldığımız bilgiye göre, bilmem kırk yedi yaşında kim, bilmem kimin metresini yedi yerinden bıçaklamıştır. Sanık yakalanmış, Adliye'ye sevkedilmiştir. Oldu sana haber. Ben değişik bir üslup tutturmuştum, anlattım yukarıda: Tabanca patladı, kadın yere düştü, adam kaçtı. Bununla da yetinmiyor, belgeler arıyordum. Bir mektup: Sevgili kocacım. Hastaneye geldik. Üç gün sonra çıkıyorum. Bana pamuk ve kolonya getir. Mektupta rujdan bir dudak, bir de sigarayla yakmış ucunu. Ben bunun klişesini yaptırıyorum filan. Önce beni alaya aldılar tabii. Ve sonradan öğreniyoruz, France Soir'ın numarasıymış bu. - Başta anlattım, ben çok genç yaşta girdim aydınların arasına. Çok güzel dostlar edindim. Hep severdim onları. Özellikle yaşlıları dinlemeyi severdim. Mesela Yakup Kadri, Şevket Süreyya, Cevat Dursunoğlu (19 yaşında Erzurum Kongresi'nde görev almış bir adam) gibi... Çok şey öğrendim onlardan. Bunun aslı esası da gelip gelip sevgiye dayanıyor. Öyle gördüm öyle yetiştim çünkü. Şimdi buraya geldik. Yani o ha ha hi hi ortamdan ayrıldık. Basınından, ressamından, şairinden, yazarından... Ne bileyim, operasından, tiyatrosundan... Güzel dostlarımız vardı, onları bıraktık orada. Tabii bu büyük bir acıydı. Öksüz hissettim kendimi. Kendi meselelerimizi konuşacak kimse yok. Ha bire hıyar kaça gitti, muz ne oldu bu mevsim, bunu konuşuyoruz köylülerle. Yıllar boyu konuşmuş, dertleşmiş, iç içmiş, meyhanelerde kavga etmişiz dostlarımızla; sonra birdenbire sudan çıkmış balık... İkide birde teybin başına geçip eski kayıtlarımı dinliyorum: Can Yücel'i, Orhan Peker'i, Ahmed Arif'i... Fotoğraflara bakıyorum; Sait Faik, Metin Eloğlu, Orhan Kemal, Suat Taşer... Yetmiyor tabii... İşte sergilere gidiyoruz, büyük bir açlık; nasıl açmışız kucağımızı özlemden, ama kollarımız havada kalıyor. Nerede yahu bizim dostlarımız, arkadaşlarımız? Herkes can derdine düşmüş, bir geçim derdine. Ama vefa denilen bir şey vardı eskiden yahu! Semt olarak var şimdi sadece. Yarın belki o da kalmayacak. Çok meşgullermiş. Peki ne yapıyorsunuz? Ortada bir şey yok. Baktım olmuyor, ben aramaya başladım onları, gene olmuyor. Dostluk bitmiş kardeşim. Peki bende niye bitmemiş, bunu anlayamıyorum. Yahu kardeşim bunlar artist, sanatçı... Bambaşka bir yürek olması lazım bu insanlarda. Ama ihanet de bunlarda, ilgisizlik de, vefasızlık da... İş nasıl geldi bu noktaya anlamıyorum; benim sana sormam lazım aslında. Tamam, 12 Eylül solu tırpanladı, Türk ekonomisinin içine etti, demokrasinin içine etti... Ama asıl büyük zulmü, insanlarımızı birbirine düşürdü; sevgiyi yok etti. Peki kardeşim aydın denen adam nasıl düşer bu tongaya? O ona çatıyor, öteki ona. Bir zamanlar bayraktı Çetin Altan, şimdi oğluyla bir olmuş veryansın ediyor Mumcu'ya. Sapıyor insanlar. 12 Eylül, saptırdı bu insanları. Yahu ihanet az şey mi, onun acısı az şey mi? Uyku bile uyuyamıyordur adam ihaneti yüzünden. Ama 12 Eylül bu işi becerdi. Bu, dünyanın en zor eylemini, ihaneti yaptırtabildi insanlara. Tabii bazılarına. Bunun altında yatana gelince, para mıdır, şan şöhret midir? Bunu çözebilmiş değilim kardeşim. - Biz Gazipaşa'da sevgi üretiyoruz kardeşim. Burası sevgi evi, dost evi, can bir ev. Övünerek söylüyorum bunu. Burada biz aşkla çalışıyoruz. Dedim ya, aşksız hiçbir şey olmaz... Hünerim neyse onu yapmaya çalışıyorum. Anlattım işte, resim yapıyorum, telefonda kavga ediyorum, yazı yazıyorum, sevdiğim insanları uyarıyorum. Öyle iç içe olmuşum ki bu işle, duramıyorum. Bu iş gazeteciliği de aşmış artık, kanıma iliğime işlemiş. Sürekli bir uyanıklık, sürekli bir didişme. Gazipaşa'da bunları yapıyoruz. - Tasarılar... Şimdi Ankara'da, Alman Kültür Derneği'nde bir sergimiz var: Resim ve Özgün Dokuma Sergisi, Filiz'le beraber. Şubat'ta Stuttgart'ta Mannheim'da sergilerimiz vark. Efendim bir zamanlar kara listedeydik, televizyona çıkamıyorduk, şimdi oradan öneriler geliyor. GAP'a ilişkin bir proje getirdiler, sanat danışmanlığını yapacağım. Eğer atlatmazlarsa Samandağı röportajım kitap olarak çıkacak... - Valla bu koşullarda hiçbir şey yapılmaz. Ama ne yaparsan kardır diyorum ben. - Yani giderek eksildiğimi hissediyorum. O bir acı ve artık çökmeye başladı. Ölüm korkusu değil bu. Çok sevdiğim insanları hep ben gömdüm. Ya ben çok yaşadım ya onlar çok erken öldüler diyorum. Bu ağırıma gidiyor. - Çok sabırlı bir adamım diye düşünürdüm ben kendimi. Hep içime atardım çünkü. Ama şimdi öfkeleniyorum. Haksızlığa öfkeleniyorum. Eskiden umursamayabiliyordum. Ahmed Arif'ten örnek verdim... Bana nasıl yapar bunu? Burada öfkeleniyorum, bu kadarına dayanamıyorum. Elimde onca anı var, onca belge var. Yazsam kitap olur. Sonra düşünüyorum, sana yakışmaz Fikret diyorum. İçime atıyorum. Ama işte o zaman da morluk büyüyor göğsümde. Böyle yayılıyor. Dayanamıyorum yahu! - Valla bak şunlar dört beş günün ürünleri. Dört resim. Yeni bir malzeme deniyorum şimdi. Günde on, on iki saat. Sabahleyin kim erken kalkarsa radyoyu açıyor, kim önce davranırsa mutfağı kapıyor. İkimiz de müthiş zevk alıyoruz yemek yapmaktan. Sonra da oturup çalışıyoruz. Ben onun kilimine karışıyorum, o benim resmime. Zaman zaman da bu uyku kutusunu seyredip uyuyorum. Bazen de deli ediyor tabii, uykularım kaçıyor. İllet oluyorum o spikerlerin dil yanlışlarına. Allahaşkına bir gün de bir hatun ya da er kişi o haber denen illeti doğru okusa... ölsem gam yemem inan. Hayır kardeşim okumuyorlar. Hanımın biri var, rekor onda; artık öyle alıştı ki, yanlışı doğru diye okuyor. Meğer papatyaymış. Tabii bu arada unutmadan gene söyleyeyim, aydan aya en büyük mutluluğumuz Yeni Düşün dergisi. Harika bir şey bu, bu bizim aylık gıdamız. - Ne reklamı yahu! Fikret Otyam'ın reklamından ne olur? O bizim aylık bayramımız, inan. Filiz'le paylaşamıyoruz. Öyle ki, doyamıyorum, bazılarını iki üç kez okuyorum. Bak şeyi de söyleyeyim, bir harikaydı İlhan Berk söyleşisi. Çok kavga etmişimdir, çok küsmüşüzdür, çok numaralar yapmıştır bana; ama kardeşim, İlhan hayatı boyunca böyle doğru konuşmamıştı. Nasıl ama, anlatamam şimdi burada, müthiş gerçekçi bir İlhan, tek satır yalan yok... Gelse şimdi diyorum, kavga etmeyiz herhalde, ama kim bilir gene duramaz o... Gençleri okuyorum. Tecelli diye bir öykücü var, onun öykülerini seviyorum. Geçenlerde Hasan Ali Toptaş diye bir öykücünün Yabu adındaki öyküsünü okudum bir dergiden. İnan ağlattı beni öykü. Son zamanlarda okuduğum en güzel öykü. - Efendim, benim bir fotoğraf sergim bana bu hanımı kazandırdı. Filiz'in bir arkadaşı benim bir fotoğrafımı almış, fotoğraf da büroda, onu almaya geldiler, yanında Filiz... Ben de o zaman evden kopmak üzereyim; canımdan usandığım bir dönem. Baktım Filiz de canından usanmış, tanıştık, anlaştık. Nikah yapacak bir yer arıyoruz; Ankara'nın içinde iki üç ay sonraya gün veriyorlar. E bizim vaktimiz yok, seyahate çıkacağız. Gittik Gölbaşı'na. Kulağı çınlasın, Dursun Akçam benim şahidim, Adnan Binyazar da Filiz'in... Nikahımızı yaptık, bir köfteciye girip köftelerimizi yedik, o işine gitti, ben gazeteye. Sonra atladık uçağa, ver elini Yemen. Sonra Mısır, sonra Kenya; gezdik dolaştık. Yamyamların arasına girdik. Film, fotoğraf, döndük geldik. Sonra başladım Doğu'ya giderken Filiz'i de götürmeye. Makinalarımdan birini Filiz'e armağan ettim. Ama o alaylı değil mektepli olmak istiyor; işi gücü bırakıp kurslara başladı. Banyo, laboratuvar derken bizim fotoğrafları Filiz basmaya başladı. E buraya geldi, bu kilim işini buldu. Benim sağ kolum işte. Bir de dilim. Benim yabancı dilim yok. - Valla şimdi biz eski kuşağın öğrencileriyiz diyorum ben. Çok iyi gazetecilerin yanında ve çekirdekten yetiştik biz. Şimdi üniversitede öğretiyorlar gazeteciliği. Meslek öğretilir tabii, ama sevgi, biraz zor. Dedim ya, Bedri Hoca bize sadece resim öğretmedi diye... Bize insana bakmayı öğretti, onu görmeyi öğretti. Doğaya, kurda kuşa, börtü böceğe bakmayı öğretti. Şimdi bunlar yok. Sonra biz çile çektik. Tamam çile çeksinler demiyorum, ama benim eşek sırtında, kamyonda gittiğim yerlere onlar helikopterle iniyorlar. E kardeşim gökten göremezsin ki bunları. Aşağıda neler oluyor, inmeden görmen mümkün değil ki. Ben enayi miydim Fırat'ı salla geçip boğulma tehlikesi atlatırken? Bunu yapmıyorlar şimdi. Böyle bir soluk da yok, heves de. Sonra biz işimize saygılıydık. Dolayısıyla da kendimize saygılıydık. Hani kıl aldırmazdık burnumuzdan. Kimse yan gözle bakamazdı bize. Ya şimdi? O Kemal Horzum denen, Türkiye'yi 80 milyar dolandırmış adam, serbest bırakıldığında gazetecilere dönüp, Karaktersizler diyebiliyor ve bizimkiler gülüyor. Yahu bu nasıl olur kardeşim? Ben şimdi dava edeceğim o adamı. Ben gazeteciyim yahu. Basın Şeref Kartım var kaç yıldır. Soracağım avukatlara ve mahkemeye vereceğim. Ama ben isterdim ki biri çıksın da, karaktersiz sensin desin, ben isterdim ki, bu laftan sonra yürüyüş yapsın gazeteciler. Hayır bu yok. - Valla bilmiyorum işte. Belki bunun hakaret olduğunun farkında bile değiller. Birisinin dövmesi lazımdı yoksa en azından. Tamam kaba kuvvet kötü. Ama adam aranmış. Adamın yaptığı ne peki? Bilemiyorum işte. Zinhar olmazdı bizim zamanımızda bunlar. Biz mesela Demirel'in basın toplantısını topluca terkettik. Hatırlamıyorum şimdi, kızdık bir şeye ve haydin arkadaşlar dedim, iş bitti. Kaldı ortada Demirel. Biz Meclis Başkanı'nı protesto edip basın toplantısına girmedik mesela. Toplanmışız adamı bekliyoruz. On beş dakika, yarım saat. Herif yok ortada, aklı sıra hınç alıyor basından bizi bekleterek. Öyle mi? Çıktım orta yere Bu olmaz arkadaşlar dedim, Bu basın toplantısı olmaz. Herkes gidecek. Basın toplantısına katılmıyoruz. Terkettik biz yirmi kişi. Bir tek Allahın kulu da itiraz etsin. Hayır ama, saygı vardı, sevgi vardı, dayanışma vardı... Şimdi yok. E, acı tabii bu... Ama n'apalım, demek ki böyle vaziyet... - Ben teşekkür ederim. Tabanca patladı. Kadın yere düştü. Adam kaçtı. başlığı ile yayınlandı.


Yaşamını yazarlık ve gazetelerde editörlük yaparak kazandı. Çektiği belgesel film 1962 yılında, İtalya'daki Belgesel Filmler Festivali'nde birinci seçildi. 1963'te Kara Ev ile Almanya'da Ober Havzen Film Festivali'nde en iyi film ödülünü aldı. 13 Şubat 1967'de trafik kazası sonucu öldüğünde henüz 32 yaşındaydı. Düşünceleri ve şiirleri ile İranlı kadınların yanısıra baskıcı rejimlerde yaşayan kadınları da etkiledi. Bu küçük kız o kalabalık evde yalnızdır. Düşünüyor, okuyor ve şiir yazıyor, on sekiz yaşına varıyor. Evleniyor. Bir çocuk doğuruyor, oğlan, adı Kamyar. Ama evliliği dört yıldan fazla sürmüyor ve acıyla son buluyor. Çünkü Furuğ dört duvar arasında kalmayı değil, uçmayı istiyor. O dönemin ürünü, Köle adındaki şiir kitabıdır. Bu kitaptaki şiirler genellikle aşıkane, kadınlıktan dert yanan ve ezik kadın hikayelerinin yer aldığı şiirlerdir. Zirveye daha epey yol var. Duvar çıktı, yıl 1964. Büyük şair ve ressam Sohrab'ın dediği gibi "Kavak ağacına çıkan çocuk, ışık yuvasından yavrular almaya başladı. Sonra Yeniden Doğuş çıktı. Ve artık Furuğ uçuyordu. 1965'ten 1967'nin sonuna doğru Furuğ o zirvede uçtu. Ve artık kendisi de bu uçuşun bilincindeydi ve uçuşu hatırla, kuş ölümlüdür dedi. Onun beşinci şiir kitabı Soğuk Mevsimin Başlangıcına İnanalım, ölümünden sonra dostları tarafından basıldı ve yayınlandı. Ben ve yakın dostlarına ölümünden iki gün önce bu uzun şiirin müsveddesini okudu. Bir şey vardı bu şiirde. Hepimiz şaştık, kaldık. Sanki bir şey, karanlık bir şey, soğuk bir şey hissetmiştik. Onu anlatmaya çalışıyordu. İki gün sonra, şubat ayının karlı, ama çok karlı bir gününde, saat 16.00'da, evinin yakınlarında, kendi arabasıyla bir başka arabaya çarptı. Arabasının kapısı açıldı, koltuğundan yaya kaldırımına fırladı, kafası kaldırımın köşesine çarptı ve o anda öldü. Ondan geriye, beş kitap, Ev Karadır diye dokümanter bir film, insanlara ve yaşama dünya dolusu bir aşk ve birkaç dost kaldı. Sonsuz Günbatımında, Furuğ, Farsçadan çevirenler Onat Kutlar ve Celal Hosrovşahi, Kırmızı Kedi Yayınevi, 2019. - kabuslardanbeslenencocuk liked this - de4dpoetsoci3ty liked this - edebiyatsoylesileri posted this


Şiirde zekanın zaferini aradı. Bağımsız bir şiir yapısı kurdu... Behçet Necatigil, onu bu sözlerle tanımlar. Deneme, günlük, roman, anı gibi birçok türde de eser veren Salah Bey, 1994'te gerçekleştirilen söyleşide, yazarlar, üslup ve dil hakkındaki görüşlerini dile getirmişti. Salah Birsel'le İstanbul'da Üstbostancı'daki İstasyon ve Olimpiyat kahvehanelerinde şıngır mıngır iki oturumluk söyleşimizden bir bölümü. - 1940 kuşağının başında Abidin Dino vardı. Bunu söylerken ona pek fazla bir paye de vermek istemiyorum. Orhan Veli ve arkadaşları Ankara'daydılar. Onun şiirleri mizah dergilerinde yer alırdı. Biraz alay konusuydu. Örneğin Bir taş attım ağaca / Düşmedi yere / Düşmedi yere şiiri (1). - 1937'de Orhan Veli'nin Yazık oldu Süleyman Efendi'ye (2) şiirini Nurullah Ataç bulup yazar. Mizah dergilerinde yayımlar. Bu ifade espri konusu olurdu. Biraz garipçe durum karşısında Yazık oldu şuna veya buna denilirdi. Orhan Veli işini bilen adamdır. Sabahattin Eyuboğlu'nun peşinden ayrılmadığı söylenirdi. Sonra bir ara sözde Orhan Veli ile Ahmet Hamdi Tanpınar Büyükdere'de kayıkla dolaşırken kayık alabora olur. Orhan Murat Arıburnu da bunu gidip Cumhuriyet Gazetesi yetkililerine söyler. Aslı olmayan bu haber Cumhuriyet gazetesinde yayınlanır. Biz 1946'da 10'ar lira vererek Yenilikler dergisini çıkarırdık. Orhan Veli de CHP'nin Ülkü dergisinde yazılar yayımlardı. Hatta Behçet Necatigil'in Nineler şiiriyle ve benim şiirlerimle alay etmeye çalışırdı. - Bizler bir kahvede çay içer, 20 kuruş verirdik. O meteliksizin teki olduğu halde 100 kuruş verir, üstünü almazdı. Bu da bizim pek işimize gelmezdi. Bir gün Cahit Sıtkı ile Beyoğlu'nda dolaşırken Orhan Veli ile karşılaştık. Bizi Lambo meyhanesine davet etti. Kendisi orada kafayı çekermiş. Orhan Veli şanslı adamdı. Şimdi 1940 kuşağı unutuldu, yalnızca 'Garipçiler' adı kaldı. Çok yanlış. - Bu yapıta Macit Gökberk de karşı çıkmış, 27 yaşında şiirin ilkeleri yazılmaz demişti. O zamanlar pırıl pırıl bir zekam vardı. Sonraları o kafayı nereden bulacağım demiştim. - Söylemesem olmaz mı? İzmirli bir şair. . Hadi söyleyeyim, Nahit Ulvi Akgün. Ona şöyle demiştim: Türk şiirine ineği sokan adam olmakla birlikte Türk edebiyatını ahıra çeviren adam da oldun. Sizin bir de romanınız var: Dört Köşeli Üçgen. - Var. O aslında Türkiye'de yayımlanmış ilk düşünce romanıdır. Melih Cevdet Anday'ın Gizli Emir'i de ikinci romandır bu türdeki. - Aslında Türkiye'de roman yoktur. Türk romanı yoktur tam anlamıyla. Uzun öyküler vardır. Sözgelişi Yaşar Kemal roman yazamamıştır. Fransızcada 'nouvelle', bu yazarlara da 'nouvelliste' derler. Yaşar Kemal'in romanını İngilizceden İsveççeye çeviren bir hanımın eşiyle tanıştım. Çevirirken birçok yeri gereksiz diye atmış. Orhan Kemal'in öykülerini severim, ama romanlarını sevmem. Sabahattin Ali'nin Kuyucaklı Yusuf'u bir yerli film senaryosundan başka bir şey değildir. Kürk Mantolu Madonna'sı güzeldir, öyküleri güzeldir. - Cevdet Bey ve Oğulları'nı 119. sayfaya kadar okuyabildim. Sonra kaldırdım. Batıdan etkilenmeler var. Kara Kitap'a iyi diyorlar ama okumadım. Sözü denemeye getirelim. Adnan Binyazar, denemelerinizin toplumsal sorunlardan uzak olduğunu söylüyor. - Nerede söylüyor bunu? - Benim her denememin amacı vardır. Örneğin Kebana, çiçek sevgisi uyandırmak içindir. Amerikalı zencilere yapılan zulmün tarihini yazıyorum. Amerika'da böyle bir problem yoktur, Afrika'dakileri yazsa dediler. Aradan çok geçmedi. Amerika'da bir zenci katledildi. - Nurullah Ataç'ınkiler deneme değil söyleşidir. Bugün benim anladığım anlamda denemeci yok, çünkü üslup yok. - Sözcükleri seviyorum. Okuyanlar da seviyor, anlamasalar da seviyorlar. Örneğin 'karaşın' sözlükte var. Ancak onu edebiyatta ilk kez ben kullandım. Sonra Ece Ayhan kullandı. - Hayır, dilde ileriye gidiş var, geriye dönüş yoktur. 'Anımsamak' dedim, 'hatırlamak' sözünden nefret ediyorum. - Şiirde sözcükler çok önemlidir. Yazar için de önemlidir. Bazen yeni bir sözcük türetebilirsiniz. Sözgelişi 'Gülmari' gibi. Ben bunu 'Rosemari'den aktardım. Biliyorsunuz 'rose' gül demektir. Şimdiki şairler Osmanlıcayı çok kullanıyorlar. - Bence, söylediğim gibi "dil"dir. Osmanlıcaya yönelme bir problemdir. Bazı şairler kendilerine "toplumcu şair diyorlar. İyi şiirleri yok. Bu toplumcu şairlerden iyi şiir yazanları gösterebilir misiniz? Hayır. Şair zaten toplumun içindedir, ondan bir parçadır, söylemese de her şair aynı zamanda toplumcudur. - 'Şiirin İlkeleri'ni ezberlesinler. Ciddi söylüyorum. Denemelerimi dikkatle okusunlar. Günlüklerimi atlamadan okusunlar. Çok okusunlar, çok çalışsınlar. - Eleştirmenler okumuyorlar, okumuş gibi davranıyorlar. Sonra alıyorlar kalemi biraz oradan biraz buradan. Örneğin Asım Bezirci, eserleri okumuyor, birilerine okutup özetini çıkarıyor, sonra bunlar üzerine çalışıyor. Olmaz. Fethi Naci'nin eleştirileriyse değersizdir. - Birkaç kişiyi överim ama kimse için hiçbir garanti veremem. Müslim Çelik, Haydar Ergülen, Vural Bahadır Bayrıl, Hüseyin Ferhat, Ahmet Erhan, Hulki Aktunç, Seyhan Erözçelik gibi isimleri sıralayabilirim. - Yolumdan gelen olmamıştır. Edip Cansever için derlerdi ama inanmazdım. Edip Cansever'in ilk şiirleri iyi değildir, sonradan iyi şeyler yazmıştır. Orhan Veli'nin Galata Köprüsü benden mülhemdir. Kitabına ad olarak koyduğu 'karşı' motifi, benim Orman göle karşı durmuştur diye başlayan bir şiirimden esinlenilmiştir. Cansever'in Masa da Masaymış Ha'sı benim 'odayı daraltan masadır'ın adaptesidir. Benim şiirlerimi kimse taklit edememiştir. (2) Şiirin adı Kitabe-i Seng-i Mezar'dır. Yazık oldu Süleyman Efendi'ye şiirin ilk kıtasının son dizesidir. - okuyucu-01 liked this - edebiyatsoylesileri posted this


Köy Notları yayınlandığında büyük yankı uyandırdı. 1950'de Bizim Köy adıyla kitaplaştırılan yazılar başyapıt, öğretmen Makal da Köy Enstitülü yazarların öncüsü sayıldı. Yazıları yüzünden tutuklanan Makal'a yönelik baskıların sonuncusu, İstanbul Sağır ve Dilsizler Okulu'na atanmasıydı. Bu tayini İstanbul'u öğrenmek için fırsat olarak gören yazara göre, tarihin saati durdurulamaz, ancak geciktirilebilir. Yıllarca sonra Makal'la İstanbul'da karşılaşmak da varmış kaderde... Duydum ki Sağırlar Okulu'na atanmış. İlginç geldi bana doğrusu... Öyle ya taşla, sopayla, dipçikle kovala; sür Anadolu'nin bir köyünden, öbür köyüne... Sonra da "mücazatı, mükafat diye, doğru İstanbul'a, İstanbul'un Beşiktaş'ına... Yeni bir ceza sistemi gibi geldi bu bana. - İstanbul'u öğrenmek için iyi bir fırsattır, İstanbul'a atanışım. Sonra, görevin yeri önemli değil. Her yerde olduğu gibi burada da namusumla çalışabileceğim inancındayım. - İstanbul'da ne kadar kalacağım belli değil. Bir başka yerde hizmete devam etmek de her zaman olduğu gibi normaldir. Yurdun birçok yörelerinde bir türlü kopamadığınız görevinizi başarı ile yürüttüğünüze politikacı değil, ama halk gerçekten inanıyor. Halkın sizi ilgiyle izlemesi bunun kanıtı. Acaba Sağırlar ve Dilsizler Okulu'na yararlı olmanız inancında mı, sizi buraya atayan zihniyet. - İstanbul'a atanmam, ayakta durmam yönünden iyi oldu. Adana'da jandarma subaylarına takip ettirilmem falan hayatım bakımından iyi değildi. - Köy Enstitülerini yarıda bırakan zihniyettir, 27 Mayıs'ı yarıda bırakan zihniyet. İleri bir zihniyetin yapacağı, Köy Enstitülerini devam ettirmek olmalıydı. Köy Enstitüleri devam etseydi, 1960 ortamı, 27 Mayıs'ı daha yararlı kılacak şekilde olurdu... - Uyanış durdurulamaz, ancak geciktirilebilir. Bizde yapılan da odur... - İşte İstanbul'a geldik!..


Franz Kafka, 3 Temmuz 1883'de Almanca konuşan Çek asıllı bir tüccar ailenin oğlu olarak Prag'da doğdu. Babası Hermann Kafka, Strakonic yakınında Wossek adındaki küçük bir köyden gelerek Prag'da yılmak bilmeden çalışmış, pek yoksul koşullardan zengin bir tüccar durumuna yükselmiş, bir toptancı mağazasının sahibi olmuştur. Aile birçok kereler ev değiştirmiş, Franz'ın da ortak yaşantısı olan bu ev değiştirmelerle baba'nın ekonomik durumundaki yükseliş dışa karşı da kendini göstermiş, onun kaba fizik ve ruh yapısıyla yaşayışındaki düpedüz pratik-ekonomik yön, hassas ve ince Franz için bir hayranlık, ama aynı zamanda yenilmez bir nefretle ıstıraplı bir yabancılaşma kaynağı olmuştur. Kızlık adı Löwy olan annesi Julie Kafka, manevi yönü oldukça belirgin, ince duygulu, pek hatırı sayılır ve kibar bir Prag'lı aileden geliyordu. Anne tarafından akrabalar arasında bilginlere; komik hayaller, yalnızlıklar ya da serüvenlere düşkün tuhaf, acayip insanlara rastlamaktayız. Kafka'nın anne ve babası arasındaki karşıtlıklardan daha büyükleri adeta düşünülecek gibi değil. Ne var ki, anne tamamen kocasının buyruğu altında yaşadığından, özellikle annesel istidatlara sahip küçük Franz, hele kendisinden ufak üç kızkardeşiyle aradaki yaş farkı pek büyük olduğu için nerdeyse büsbütün tek başına bırakılmıştı. Zamanla babasının egemenliğinden kendini kurtararak içsel bir özgürlüğe kavuşan en küçük kızkardeşi Otta ile ancak büyüdüğü vakit daha sıkı manevi bir ilişki kurabildi. Franz 1893-1901 yılları arasında Prag'da Altstaldter Ring'deki Alman jimnazında okudu. Sınıfının en iyi öğrencilerindendi. Aşağı yukarı onbeş, on altı yaşlarındayken Spinoza ile düşüp kalkmaya başladı; Darwin'i, Haeckel'in Weltraltsel"ini, Nietzsche'yi hayranlıkla okudu; tanrı tanımazlığı ve sosyalizmi benimsedi. Dine karşı ilgisiz, özgür baba evinde dinsel bir hava ve eğitimden eser yoktu. Okuldaki Musevilik dersi kuru bir ahlak öğretiminden ve seçimi isteğe bağlı düpedüz filolojik bir İbranice dersinden oluşuyordu ki, Kafka da bu derse katılamıyordu. Daha ileri sınıflardaki felsefe derslerinde Fechner'in "Psychophysik"i, yani ruhsal büyüklüklerin matematik ölçülebilirliği öğretisiyle tanıştı. Kafka'nın henüz bir öğrenciyken, yani 1903'de Fechner'in tümevarımsal ruhbilimiyle uğraştığı, belgelere dayanılarak gösterilebilir. Sıkı bir dostluk Kafka'yı jimnaz döneminde, daha sonra önemli bir sanat tarihçisi olan ve Birinci Dünya Savaşı'nda şehit düşen Oskar Pollak'a bağladı. Pollak ve diğer öğrencilerle birlikte antiklerikal eğilimli ve muhalif "Özgür Okul derneğini kurdu. En sevdiği ozanlar Goethe, Kleis, Grillparzer ve Stifter idi. Jimnazdan mezun olurken Kafka bundan sonraki amacının felsefe öğrenimi yapmak olduğunu bildirmiş, ama Münih'de 14 gün kimya dersleri dinledikten ve bir sömestr de germanistik okuduktan sonra, 1901-1906 yılları arasında Prag'daki Alman üniversitesinde hukuk öğrenimine başlamıştı. O sıralar Prag'da bulunan ve yanında doktorasını yaptığı Alfred Weber'in sosyoloji derslerinin kuvvetle etkisinde kaldı. Weber'in son kapitalist endüstri toplumu ve bu toplumu bekleyen tehlikelere ilişkin çözümlemeleri Kafka'yı hayli etkiledi ve meşgul etti. Daha sonra Franz Brentano'nun bir öğrencisi olan Anton Marty'den felsefe dersleri dinledi, Brentano'cuların Cafe Louvre'daki toplantılarına katıldı. Franz Brentano felsefesinin, üzerindeki bu etkisi, sıkı bir ilişki içerisinde bulunduğu fahri doçent Oskar Kraus ile daha da güçlendi. Klaus Wagenbach'ın Kafka Biyografyası'nda ortaya koyduğu gibi, Kafka'daki etik amansızlığı ve ahlaksal yargılayışta uyguladığı çözümleyici yöntemin başlıca kökü, Brentano'nun ahlaksal yargılama felsefesinde bulunur. 1903 yılında Kafka Das Kind und die Stadt ' adındaki, bugün kayıp bir roman üzerinde çalışmış, bu romandan bazı parçalarla kimisi bu tarihten önce yazılmış olabilecek aynı şekilde bugün kayıp şiirleri ve düzyazı taslaklarını dostu Oskar Pollak'a yollamıştı. 1904-1905'de Beschreibung eines Kampfes adındaki en önemli parçalarını, Hugo von Hoffmannsthal'ın Gespralch über Gedichte ve Brief des Lord Chandos'un Mektubu adlı yazılarının kısmen etkisi altında kaleme aldı. Bu tarihten sonra başta Hebbel, Grillparzer, Byron ve Amiel'in günlükleri, Kügelgen, Lord Clive, Macaulay, Flaaubert, Vita vb. nın anıları olmak üzere günlükleri, anıları ve mektupları okumaya verdi kendini Sonra Marc Aurel, Meister Eckhart, Hamsun, Hoffmannsthal, Thomas Mann, Flaubert, Stendhal ve Kassner'in eserleriyle, Joh. Peter Hebel, Stifter, Hermann Hesse, Emil Strauss, Wilhelm Schalfer ve daha sonraları da Carossa, Dostoyevski, Tolstoy, Strindberg ve aşağı yukarı 1909'dan bu yana da Robert Walser ve en başta onun Jakob von Gunten adlı eserleriyle düşüp kalktı. Gerek Huysmann, Oscar Wilde, Frank Wedekind ve ilk döneminde Heinrich Mann gibi zamanın öncüleriyle Çöküntü ve Şeytansal yazarlarından, gerekse Gustav Meyrink gibi Prag'lı Dehşet, Fantastik ve Grotesk yazarlarından uzak kaldı. Kafka ile Meyrink'in eserleri arasında kurulmak istenen bağlantılar ve görülmek istenen benzerlikler bir yanılgıdan başka bir şey değildir. Kafka ömrü boyunca Stifter'in Nachsommer, Joh. Peter Hebel'in Schatzkalstlein"ı ve Grimm masalları gibi özellikle sade, "tabii yazarları ve yazıları sevdi. Öğrenim yıllarında, 1902'de, Max Brod'la ömrü boyunca sürecek dostluğu başladı. Ayrıca Felix Weltsch ve kör ozan Oskar Baum ile sıkı bir ilişki içerisinde bulunuyordu. Eski okul arkadaşı Felix Braun, Kafka'yı daha bir öğrenciyken Prag'ın en yüksek sosyetesine sokmuştu. 1906'da hukuk doktorasını yaptıktan ve Prag ceza ve asliye hukuk mahkemesinde bir yıl stajyerlikten sonra Assicurazione Generali"ye ve 1908'de memur olarak Prag'daki İşçi Kaza Sigortası'na girdi; burada hastalığının ortaya çıkmasına, yani 1917 Eylülüne kadar ve bu tarihten sonra da -hastalığından baş aldıkça- kazaların önlenmesi bölümünde, yüksek, hatırı sayılır bir mevkide çalıştı. Gerek üstleri ve gerekse astlarından hayli takdir gördü. Görevine bağlılığı, işten anlaması, nezaketi karakteristik özellikleriydi. İş kazalarının teknik önlenmesindeki ıslahat konusunda yol gösterici ya da uyarıcı bir rol oynadı. Mesleği ve sanatçı eğilimi arasındaki çatışmayla ağır bir şekilde hırpalanmış, ama öyleyken toplum içinde bir iş güç sahibi olması gerektiği kanısına sımsıkı bağlı kalarak bundan asla vazgeçmemişti. Kafka Prag'ın yalnız kültür çevreleriyle değil, basit halkla da ilişki içerisinde yaşadı. Prag'lı öbür iki ozanın, Rilke ve Werfel'in tersine Çeklerle sıkı ilişkiler kurdu. Sık sık Çek nasyonal demokrat, sosyalist ve anarşistlerinin siyasi toplantılarında bulunuyor, Prag'lı Alman yazar dostları Çek politik hayatına uzak ve ilgisiz kaldıkları için hep yalnız yapıyordu bunu. Yıllar yılı, Bayan Bertha Fanta'nın çevresinde ve evinde yapılan bilimsel konferanslara, tartışmalara katıldı. Evin konukları ve konuşucuları arasında Albert Einstein, matematikçi G. Kovalevski, filozof Christian von Ehrenfels, Philipp Frank, Freundlich ve Hopf vb. fizikçiler bulunuyordu. Kimi sürekli kurslar, kimi seri konferanslar halinde, Einstein'ın görecelik, Max Planck'ın kuvanta, Cantor'un sınırsız sayılar kuramı ve Sigmund Freud'un psikanalizi, ayrıca Hegel'in "Phalnomenologie des Geistes adlı eserleriyle Fichte'nin bilim öğretisi ve Kant'ın Kritik der reinen Vernunft"u yine bu evde hep bir arada incelenip tartışıldı. 1911'de Rudolf Steiner, Theosophie'ye eğilimli Bayan Fanta'nın evinde bir seri konferans verdi. Kafka bu konferansları ateşli bir ilgiyle izledi, sonra da Steiner'in ziyaretine gitti. Doğu Yahudilerinden kurulu bir tiyatro topluluğunun Prag'da temsil ettiği Jidde oyunlarının kuvvetli etkisinde kalan Kafka, yine 1911'de Yahudi tarihi ve Jidde edebiyatıyla geniş çapta ilgilenmeye başladı. Chassid hikayelerini ve herhalde Mendele Moscher Sfurim'in Jidde dilindeki romanlarını okudu. Bunlar hayvan hikayeleri konusunda Kafka üzerine uyarıcı bir etki yapmış olabilir, çünkü Kafka'dan hayli değişik ve ussal-öğretici, alegorik biçimde olmakla beraber, Sfurim'de de insanlar hayvan kılığında boy gösterirler. Ne var ki Kafka bağnazlık ölçüsünde bir siyonizme pek yüz vermemiş, buna karşılık siyonizm içerisindeki Chaluz akımına, yani Filistin'de sosyalist kolhozlar temeline dayanan bir Yahudi kolonizasyonu fikrine canlı bir ilgi beslemiştir. Ömrü boyunca Kafka doğal tedavi bilimine ve buna bağlı solunum jimnastiği, giysi devrimi, vücut kültürü, çiğ yiyecekler vb. gibi çalışmalara yakınlık duydu. Sebzeyle beslendi; dayanıklı ve iyi bir yüzücü, kürek çekici, ata binici ve yol yürüyücüydü. Tatillerde İsviçre'ye, İtalya'ya, Paris'e, Berlin'e, Macaristan'a ve 1912 yılında da her vakit bir yakınlık duyduğu Goethe'nin yaşadığı çevreleri görmek, tanımak üzere Weimar'a, arkasından da Harz'a, doğal tedavi yeri olan Jungborn'a seyahatler yaptı. Martin Buber, Franz Werfel, Otto Pick, Ernest Weiss, Willy Haas, Emil Utitz, Rudolf Fuchs, Wolfenstein, Gustav Janoufch, inşat üstadı Ludwig Hardt vb. şahsen görüşüp konuştuğu kimselerdi. Biri 1914, diğeri 1917'de ikisi aynı kızla olmak üzere üç kere nişanlanıp ayrıldı. Başka kadınlara, sözgelişi 1920-1922 yılları arasında Milena Jesenska-Pollak'la olan ilişkilerini de kesti sonradan. Ancak hayatının son yılında (1923-1924) hatırı sayılır bir Doğu Yahudi ve Chassid ailesinden gelen Dora Dymant ile ilişkisinde mutlu olabildi. Ancak bu olumlu ilişki sayesinde Prag'daki ailesiyle arasındaki iç bağlardan kurtarabildi kendini ve Dora Dymant'la o berbat enflasyon döneminde, Berlin'de orta halli bir ev açtı. Daha önceki sevgi bağlantılarında kendisinden ve evlilikten bekledikleri sınırsız ölçüde büyük olmuş, bu da birtakım bunalımlara yol açmıştı. Bu bakımdan Kafka kendi durumunu Kierkegaard'ın (G 318) ve biraz da, o sıralar harıl harıl okuduğu Strindberg'in durumuna "benzer görmekteydi. Eserleri, şu tarih sırasına göre doğdu: Öğrenimini tamamladıktan hemen sonra, 1906-1907'de Hochzeitsvorvereitungen auf dem Lande adındaki fragmanı yazdı. 1909'da Hypreion dergisinde, daha 1904-1905 yılında yazılmış Bir Savaşın Tasviri"nden iki konuşma yayımlattı. 1910'da günlük notlarını kaleme almaya başladı; bu notlar onun için sadece düşünü değil, özellikle imge, parabol ve hikaye gibi sanatsal yaratışlar yoluyla kendi kendini aydınlatma ve biçimlendirmeye yarayan başlıca bir araç oldu. Ocak 1913'de, "Bir Savaşın Tasviri"nden kimi parçalarla, 1910-1912 yılları arasında yazılmış eskizlerden meydana gelen "Betrachtung yayımlandı. 1911'den 1914'e kadar Der Verschollene romanı üzerinde çalıştı; romanın başlıca bölümleri 1911-1912'de yazılıp bitti. 12 Eylül 1912'de, Der Verschollene romanındaki Dickens etkisi taşıyan anlatıma karşıt yeni bir sanatsal biçimlendirmeye geçiş olarak baktığı Das Urteil hikayesi doğdu. Ama 1915'de de hala her iki anlatım biçimlerini birleştirebileceğini umuyordu(G 463). Das Urteil"dan hemen sonra yine 1912'de "Die Verwandlung"u, 1914 Ekiminde ise ihtimal o sıra kopan savaşın etkisi altında "In der Strafkolonie hikayesini yazdı. Kendi görüşüne göre, Das Urteil"dan bu yana ele geçirilmiş yeni anlatım imkanı bu son hikayede bütün açıklığıyla uygulanmış bulunmaktadır. Bu hikayeyle hemen hemen aynı zamanda, 1914 güzünde "Dava"yı yazmaya başladı ve romanın ana parçası olan "Kanun Önünde efsanesinin yorumu (G 448) 13 Ocak 1914'de doğdu. Dava üzerindeki çalışma 1915'te de sürdü. Bir yandan da, 19 Aralık 1914 ve Ocak 1915'de Der Dorfchullehrer hikayesiyle Errinerungen an die Kaldabahan"ı yazdı. 1913'de yayımlanmış olan "Der Heizer roman fragmanı için Fontane armağanını aldı. Sonradan 1919'da Ein Landarzt adıyla yayımlanan hikayelerinin çoğu 1916-1917'de yazılmıştı. 1917'de Avcı Gracchus fragmanı üzerinde çalıştı. Beim Bau der Chinesischen Mauer hikayesi 1918-1919'da, Die Abweisung, Zur Frage der Gesetze vb. gibi bununla ilgili hikayeler ise ihtimal aynı tarihte ya da daha sonraları (1920-1922) yaratıldı. 1924'de Kafka tarafından Ein Hungerkünstler adıyla yayımlanan dört hikaye, sonuncusu Şarkıcı Josefine 1924 Martında olmak üzere, 1921-1924 yılları arasında yazıldı. Forschungen eines Hundes aşağı yukarı 1919-1924 arasında, Der Bau ise Kafka'nın ömrünün son yılı, yani 1923-1924'de Berlin'de doğdu. "Şato üzerinde 1921'de ve en çok da Milena bunalımı sırasında, yani 1922'de çalışıldı. 1917 Eylülünde akciğerlerindeki hastalığın kendini belli etmesinden bu yana Kafka bazen sanatoryomlarda, bazen de Prag'da yaşadı. Hayatının son yılını (1923-1924) ise Berlin'de geçirdi. Max Scheler'i, Troeltsch'in din sosyolojisi incelemelerini, Martin Buber'i, Maimonides'i, Chassid hikayelerini, ama beri yandan anlaşılan Musevilik sorununu elden geldiğince çok yönlü olarak enine boyuna düşünmek istediğinden Hans Blüher gibi antisemitik yazarları yutar gibi okudu. (bk. 1917 Ekim başında Max Brod'a yazılan mektup). Hayatının son yıllarında, özellikle mükemmel bir hebreist olan Dora Dymant'ın yanında harıl harıl İbranice öğrenmeye çalıştı. 1917'de, en çok da 1918'de Kierkegaard ile pek yakından ilgilendi. Bu dönemde Kierkegaard'ın Entweder-Oder, Furcht und Zittern, Wiederholung, Stadien vb. gibi eserleriyle tanıştı. 21 Ağustos 1913 tarihli günlükte Kierkegaard'ın Buch des Richters adlı eserine değinilmesi, sadece bu yazarın evlilik sorununa karşı benzer tarzdaki çapraşık ilişkisi yüzündendir. Franz Kafka 3 Haziran 1924 günü kırk bir yaşındayken Viyana yakınında Kierling sanatoryomunda hastalığından kurtulamayarak hayata gözlerini yumduğu zaman, doktoru ve dostu Robert Klopstock şu satırları yazmıştı: Ruhu nasıl temiz ve sertse yüzü de öyle katı, sert, yaklaşılmaz - sanki en soylu, en eski bir sülaleleden gelme bir kıral yüzü. Eserlerinin ölümünden sonra yakılmasını vasiyet etti.


23 Ekim 2018'de hayatını kaybeden Tarık Sipahi ressamdı; hikaye, şiir, roman yazarıydı ve gazeteciydi. Aramızda 16 yaş fark vardı ama arkadaş olduk. Tanıdığım en bohem adamdı. Ondan Tom Waits'i sevmeyi öğrenmiştik; bir de İstanbul'un erguvanlarını sevmeyi. 23 Ekim'de Tarık Sipahi hayatını kaybetti. Tarık, ressamdı; hikaye, şiir, roman yazarıydı ve gazeteciydi. AnaBritannica Ansiklopedisi'nde çalışıyorduk ikimiz de; orada tanıştık. Aramızda 16 yaş fark vardı ama arkadaş olduk. Yıl 1987'ydi. O dönem çok gezdik AnaBrittannica'cılar olarak. Kimsenin arabası yoktu. Minibüs tutar kuzey Ege'de gezerdik. Assos'u keşfetmiştik ve büyülenmiştik. Tarık bu gezilerin ayrılmaz parçasıydı. O gezilerde minibüste dinlediğimiz müzikler ve çevrede gördüklerimiz başta Eleni Karaindrou olmak üzere aklıma kalıcı şekilde işlenmiştir. Bir de Goran Bregovic&Iggy Pop şarkısı The fish knows everything vardı ki üzerine bir dizi resim yapmıştı Tarık. Tabii ki balık her şeyi bilir, onun için düşünmesine gerek yoktur! Tarık'tan Tom Waits'i öğrenmiştik bir de. Tom Waits, Tarık'ın alter-egosu gibiydi. Yani sanırım onunla bir özdeşleşme yaşıyordu. Tanıdığım en bohem adamdı Tarık. Aslında doğru mu bu tanım bilmiyorum ama bana sanki ona uyuyor gibi geliyor. Evi, evden başka her şeye benzerdi. Yatacak bir döşek yeterli eşyaydı Tarık için. Mala, mülke önem vermezdi. Sorun şu ki, sizin malınıza mülkünüze de önem vermezdi. Cebinde beş lira varsa, ki zaten daha fazla pek olmazdı, size verirdi düşünmeden. Sizinkini de size sormadan alabilirdi ama. Bu yüzden belki, fazla arkadaşı olmadı. Tarık'tan bir de İstanbul'un erguvanlarını sevmeyi öğrendim. İlk diktiğim ağaç bir erguvan ağacıydı, son radyo programımın adı da Erguvani İstimbot. Aslında bunlardaki Tarık etkisini bugüne kadar hiç düşünmemiştim. Tarık Sipahi'nin bazı kitaplarının adlarını vereyim: Dokuz Öpüşen Balık; Köprücücesi; Lacivert Kedi; Hala Kitabı; Üsküdar; Dilsiz Martı vs.. Sanırım ilkini bulmak en kolayı. Ve de sayısız resmi var Tarık'ın. Bir türlü satamadığı... Neredeyse bedava vermeye hazır olduğu... Ne bulursa onun üzerine yapardı resimlerini çoğunlukla. Atılmış suntalar, aynalar. Bazen de olması gerektiği gibi tuvale. Önemli olan resmin yapılmasıydı, neyin üzerine yapıldığı değil. Tuval için para gerekiyordu ayrıca. Tarık umarım ışıklar içinde uyumuyordur, biri ışıkları söndürmüştür. Yok o ışıklar yanıyorsa da, uyuyamadığı için küfür ediyordur. Yine de... Ruhun şad olsun be Tarık! Tarık Sipahi iyi ki vardı, iyi ki hayatıma girdi. Hakkını helal etmiştir umarım, benimki de helal olsun. Bernardo Bertolucci'yi kaybetmişiz dün. Tarık, Bertolucci ve benim kesiştiğimiz bir nokta var. Hayatta profesyonel bir dergide yayımlanan ilk sinema yazımın adı Paris'te Son Tango ve Çölde Çaydı ya da buna benzer bir başlığı vardı. Yazıda, Bertolucci'nin iki filminde gördüğüm tematik benzerlikleri anlatmıştım ve 1992'de aylık Antrakt Sinema Dergisi'nde yayımlanmıştı. Bu benzerlikleri önce Tarık'a anlatmıştım, o da yazsana, Antrakt'ta tanıdıklarım var, yayımlattırırım demişti. Sanırım Serhat Öztürk'tü o tanıdık. Ben de yazmıştım ve her zaman yarı amatör kalacak olan film eleştirmenliğime bu şekilde başlamıştım.


Çağdaş Türk Şiiri Antolojisi ilk kez 1985 yılında yayınlandı. Önemli bir eksikliği gideren antolojiye çeşitli eleştiriler de yöneltildi. Memet Fuat ise yapıtı ile ilgili soruları yanıtlarken, Okutulsaydı Çağdaş Türk Şiiri en sevilen ders olurdu... Dünya ülkeleri arasındaki yarışta yüzümüzü güldürebilecek tek varlığımız Çağdaş Türk Şiiri'dir... demişti. - Memet Fuat'ın Seçtikleri diye anılan antolojileri 1963-1972 arasında on yıl yayımlamıştım. Edebiyatımızı günü gününe izleme olanağı bulamayan aydınlar için, bir önceki yılın ürünlerinden seçmeler yapıyordum. O antolojilerde de nesnel bir tutumum vardı, ama yaptığım iş bir değerlendirme işi olduğundan ister istemez öznelliğe açıktı. Gereksiz tartışmaları daha baştan önlemek amacıyla öznellik konusu üzerinde özellikle durmuştum. Memet Fuat'ın Seçtikleri diye üstüne basmam, bir başkasının beğenisiyle çok değişik bir antoloji yapılabileceğini belirtmek, saçma sapan tartışmaları önlemek içindi. - Bir oranda önlemiştim. Antolojilerde Bu niye var, bu niye yok? tartışması büsbütün önlenemez... Çağdaş Türk Şiiri Antolojisinde ise kendime verdiğim görev biraz değişikti. Cumhuriyet döneminde çok önemli atılımlarla geçen altmış yıllık bir şiir serüvenini örneklerle yansıtmaya çalışacaktım. Akımları, etkileri, tepkileri, gruplaşmaları göz önünde tutan bir düzenlemeyle, örneklerden öğrendiklerimi gene örneklerle anlatmaktı amacım. - Bu antolojide önemli olan, Çağdaş Türk Şiiri'nin gelişmelerini göstermekti. Seçmeleri yaparken hep buna dikkat ettim. Ayrıca, önde gelen şairlerimizin kendi gelişmeleri de yansıtılacaktı. Şiirini sürekli değiştirmiş, geliştirmiş olan şairlere uzun bölümler ayırmak gerekti. Bu arada, doğal olarak, bazı şairlerin belli dönemlerini örnekleyen orta düzeyde şiirler de antolojiye girdi. - Çağdaş Türk Şiiri çok çeşitli dünya görüşlerine bağlı sanatçılar elinde gelişti. Bu arada yönetime ters düşen, yasalara aykırı eylemlere katılan, ağır cezalara çarptırılan şairler de oldu. Şiirin siyasa ile içli dışlı görünmesi yöneticilerde öylesine bir tedirginlik yarattı ki, okutulan edebiyat kitaplarına alınması gereken, şiir adına, dil adına öğrencilerle incelenmesi gereken ürünlerde herhangi bir sakınca bulunmasa da, şairine güvenilmediği için, bu ürünlere uzak duruldu, şiirimizin gelişmeleri bir yerden sonra öğrencilere gösterilemedi. Oysa bu yok sayılan ürünler Cumhuriyet döneminin yansıması, çağdaşlaşmamızın şiirdeki uzantısıdır. - Sanırım en sevilen ders olurdu o zaman edebiyat... - Evet, şöyle diyebiliriz: Yasalarca yasaklanmamış her konu, bu arada, okunması yasalarca yasaklanmamış her şiir, okullarda okutulabilmelidir. Eğitim için gerekliyse, öğrencinin gelişmesine yardımcı olacaksa... Bence Çağdaş Türk Şiiri öğrencilerin dil beğenilerini geliştirmek, iç dünyalarını zenginleştirmek için bulunmaz bir kaynaktır. Divan, Tanzimat, Servet-i Fünun bilgidir daha çok. Bilgi olarak kalır kafada. Çağdaş şiir ise öncelikle bir beğeni oluşturma aracıdır. Tevfik Fikret'e her okuyan saygı duyar; ama günümüzde Tevfik Fikret'e özenerek şair olunmaz; bu yoldan kimseye şiiri sevdiremezsiniz. Günümüzün insanını, günümüzün toplumsal ilişkileri içinde yansıtan şiiri bir yana itmek, eğitim kurumlarına sokmamak son derece yanlıştır. İyi insan yetiştirmenin en kestirme yolu şiirden geçer. - Türkiye'nin dünyaya açılması, çağdaşlaşması, Türk kültürünün dünya kültürleriyle ilişkiye girmesi, dolayısıyla yeni örneklerle karşılaşması, şiir geleneğinden yararlanma yollarının öğrenilmesi, bu inanılmaz birikimi yaratan nedenler olarak sayılabilir. - Şair sayısı da şaşırtıcı. Bu dönemde yetişmiş olan, her zaman, her antolojiye girebilecek, her beğeniye diz çöktürebilecek yirminin üstünde şair var. Dünya görüşleri çeşitli, siyasal eylem anlayışları çeşitli, şiirleştirme yöntemleri çeşitli... Çağdaş Türk Şiiri'nin kapsamı, yüceliği, gücü karşısında ne düşüneceğimi şaşırıyorum... Türkiye'nin başka hiçbir alanda böylesine gelişmiş bir görünümü yok. Dünya ülkeleri arasındaki yarışta yüzümüzü güldürebilecek tek varlığımız Çağdaş Türk Şiiri'dir diyebilirim. Kimileri, antolojiye aldığınız şairleri, ikisi de 1944 doğumlu İsmet Özel ve Refik Durbaş'ta bitirdiğinizi, daha genç şairlerden az da olsa örnek alınabileceğini ileri sürüyor. - Bu antoloji belli bir yerde kesilmiştir. İçinde 1940'larda doğmuş şairlerden yalnızca altı kişi var. Onlar da İkinci Yeni'nin eteklerinde başlayıp 1965 sonrasında bir değişmeye uğrayan gençleri örneklemek için seçildi. Çağdaş Türk Şiiri derken günümüze çok yakın başlangıçları düşünürsek, bu 84 şairlik antolojiye en az 100 şair daha almak gerekir. Elinizdeki antoloji İkinci Yeni'den kopmalarla sona ermiştir. Ayrıca, günümüzün şairlerinin benim uyguladığım yöntemlerle ele almaya olanak da yoktur. Daha işin başındalar, daha hiçbir şey belli değil. Şöyle bir yöntemle de antoloji yapılabilir: Bildiğiniz, başarılı olduğuna inandığınız ne kadar şair varsa sıralarsınız. Bir fotoğraf, kısa biyografi, iki ya da üç sayfa da şiir, çok ünlülere dört ya da beş sayfa... Şiirler iyi seçilirse yararlı, güzel bir antoloji olur. Ama ben böyle bir tanıtma antolojisi yapmadım.