Tarihçi, biyografi yazarı Mahmut Kemal İnal, 16 yaşında Osmanlı bürokrasisinde çalışmaya başlamış, zamanla sarayın en mahrem bilgileri, belgeleri kendisine teslim edilmişti. Hayatı boyunca karınca gibi çalışıp belge, bilgi derledi, bunları yayımladı. 1957'de 87 yaşında hayata veda ettiğinde geriye şairler üzerine 13 ciltlik, son sadrazamlar üzerine 14 ciltlik, son hattatlar üzerine 840 sayfalık biyografiler bırakmıştı. Ne kendi kimseye benzer, ne kimse kendisine! Hezar gıpta, o devr-i kadim efendisine! Bir asra yaklaşan ömre ve bu ömür içerisinde -kendi sahasında- on dört asırlık ilme sahipti. Korkunç denilecek bir hafızası, projektör gibi bir zekası, hikmet dolu nükteleri vardı. Mahmut Kemal, milletimizin nadir yetiştirdiği tarihçilerdendi. Türk hattatlarının nadide eserleriyle süslü tarihi konağında, Türk musikisinin sihirli nağmeleri, 90 seneden beri, her hafta yaşamıştır. Babasının sağlığından beri. Bu konak biyografi, tarih ve edebiyat sahasında, tek profesörü olan bir ilim ocağı idi. Uzun ömrünün her gününü ilme hasreyliyen Mahmut Kemal, üç basamaklı bir kale gibi idi. Onun ölümü ile bir devir kapanmış oluyor. Neşrettiği ve etmediği pek çok orijinal eserleri vardır. Son senelerde yeni harflerle basılanlardan 13 ciltlik (2352 sahife) Son Asrın Türk Şairleri, 14 ciltlik (2194 sahife) Son Sadırazamlar, 840 sahifelik Son Hattatlar birer biyografi şaheserleridir. Musiki tarihimize ait olup tabedilmekte bulunan son eseri Hoş Sada da bu meyandadır. Üstadın bibliyografi sahasındaki şöhreti, bütün İslam ve Garp alemine yayılmıştır. Bir müsteşrik onun için Ölüleri yaşatan adam demişti. İşte bu üstat da, ebediyete intikal etti. Fakat kendi sahasında Yaşıyan adam olarak daima yadedilecektir. Rahmetli üstadın bu mevzuda tetkik ve tasnif eylediği evrak, 800 sandıktı. Son Sadırazamlar adlı 14 ciltlik kitap, Babıali'nin canlı hatıraları ile dolu bir tarihidir. Kendisi uzun müddet devletin en mühim ve mahrem vazifelerinde bulunmuştur. Babıali'deki mesaisini 16 yaşında Babıali'ye girdim. 16 sadırazamın maiyetinde bulundum. Hepsinden takdirle iltifat gördüm diyerek anlatırdı.


İlk kitabı Alacakaranlıktaki Ülke ile 1981 yılında Behçet Necatigil Şiir Ödülü'nü alan Ahmet Erhan, 78 kuşağının önemli şairlerindendi. Ödül nedeniyle gerçekleştirilen söyleşide Erhan, yaşamı bütün yönleriyle şiirine sokmak istediğini belirtmişti. Henüz 23 yaşında Behçet Necatigil Şiir Ödülü'nü kazanan Ahmet Erhan, daha sonra Cemal Süreya, Halil Kocagöz, Behçet Aysan ve Melih Cevdet Anday şiir ödüllerine de layık görüldü. Tüm eserleriyle 2005 yılında Dionysos Şiir Ödülü'nü de alan Erhan, 2013 yılında 55 yaşındayken hayatını kaybetti. Erhan ilk ödülün ardından şiir ve yaşamla ilgili soruları yanıtlamıştı. - 1958'de doğdum. Çocukluğum ve gençliğimin ilk yılları Akdeniz'in çeşitli kentlerinde geçti. Lise sıralarında bir ara kesintiye uğrayan öğrenimim, bugün GYÖO Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü'nde sürmektedir. Şiirlerim 1976 yılından bu yana çeşitli dergilerde sürekli olarak yayınlanıyor. Bildiğiniz gibi geçen yıl ilk kitabım Alacakaranlıktaki Ülke çıktı. Bir aksilik olmazsa, bu yılın ilk aylarında da iki kitabım yayımlanacak: Yaşamın Ufuk Çizgisi ve Akdeniz Lirikleri. - Bir zamanlar şiir için büyük yaşantıların gerekli olduğuna inanılırdı. Şimdilerdeyse, şiirin yaşantıyı aşan bir şey, bir dil sorunu olduğu konuşuluyor. Sorunuzu salt kendi yaşantım olarak değil, bütünüyle yaşam kavramı olarak almak isterdim. Böyle olunca, şiiri yaşamı yorumlamanın özel bir biçimi olarak düşündüğümü ve yaşamı bu nedenle bütün yönleriyle şiirime sokmak istediğimi söylersem, bilmiyorum sorunuzun karşılığını vermiş olur muyum? Yaşamı çok önemsiyorum; ancak o oranda şiirin bir bilgi birikimi ve dilsel boyutta bir yeniden yaratım olduğunu da önemsediğimi söylemeliyim. - Sorduğunuz soru Alacakaranlıktaki Ülke'ye yöneltilen en belirgin eleştiriyi, yineleme konusunu içeriyor. Bu eleştiriyi önemsiyorum; ancak kitabın varolma koşulunu ve sanat sorunsalını düşününce bu tür yaklaşımlara katılamadığımı söylemeliyim. Kitabın belirgin bir kurgusu ve bütünselliği var; ki, bu benim başından beri gözetmeye çalıştığım bir şeydi. Alacakaranlıktaki Ülke, en dar anlamıyla, ülkemizin belli bir döneminde ortaya çıkan ölüm olgusunun boyutlarını vermeye çalışan bir kitap... Durum böyle olunca, konuların ve sözcüklerin yinelenmesinden daha doğal ne olabilir? Zaten kitabın amacı da bu. Adnan Binyazar, yazdığı bir yazıda; Alacakaranlıktaki Ülke'nin tek bir şiir gibi okunması gerektiğini söylemişti. Bu saptamaya katılıyorum. Tek bir şiirin de yinelediği, dönüp dönüp altını çizmeye çalıştığı kimi durumların olacağını, olması gerektiğini düşünüyorum. - Akdeniz'e yalnızca bir duyarlık olarak bakmadım hiçbir zaman. Bunun bütünüyle kültürel bir olgu; giderek de benim dünya görüşümü belirleyen bir etken olduğunu söylemeliyim. Bu kültürel arayış, sorunuzdaki duygusal ve düşünsel boyutları da içeriyor aslında. Akdeniz'e bakışım konusunda epeyce spekülasyon yapıldığını en azından kendi çevremdeki ilişkilerimden bilebiliyorum; ki çok azı yazıya döküldü bunların. Genç bir şairin, yazın ortamına adımını atar atmaz kendi kültürünün sınırlarını belirlemesinin kimi insanları rahatsız ettiğini görmek çok şaşırtıcı bir deney oldu benim açımdan. Oysa Amerika'yı yeniden keşfetmeye, zaten varolan bir kültürel olguyu gündeme getirip, tartışmaya hiç niyetim yoktu. Dünyada bir Akdeniz Kültürü olgusu vardır. Yazınsal düzlemde, Halikarnas Balıkçısı'ndan Albert Camus'ye; Yaşar Kemal'den, Yannis Ritsos'a varıncaya dek çok geniş ve üst düzeyde gelişen bir olgudur bu. Ben bu kültürün gerek yaşam öyküsel deneylerim, gerekse evrensel boyutta hümanizma olarak ortaya çıkan düşünsel yaklaşımım açısından kendi ölçüleri içinde bir hasatçısı olarak görüyorum yaşamsal ve şiirsel serüvenimi. Bu durum da benim toplumcu öğretiye bakışımla kesinlikle çelişmiyor. Çünkü çağımızda bütün öğretilerin öncelikle hümanist bir temel üzerine oturması gerektiğine inananlardanım. Akdeniz'e bakışımı bölgecilik olarak görenler var; kültürel şovenlik olarak görenler de... Oysa ne bir coğrafya sorunuyla uğraşmak, ne da başka kültürleri küçümsemek gibi bir yaklaşımım olmadı hiçbir zaman. Yalnızca kendi kültürüme sahip çıkmak istediğimi, bundan da gurur duyduğumu söylemeliyim. Bu durum, başka kültürleri inceleyebilmemin ve onlara saygı duyabilmemin de bir önkoşulu gibi görünüyor bana. Sorun öncelikle şiirsel serüvenim açısından ilgilendiriyor beni. Asıl söylemek istediğim bu. Son yıllarda bu konuda epeyce yoğun bir araştırma içine girmeme, arkeoloji dergilerine varana dek her şeyi bir bir incelememe karşın, önceden söylenmiş şeyleri yinelememe kaygısıyla bir yazı yazmak gereğini duymadım. Zaten sorunun benim düzeyimi ve ilgi alanımı çok aşan boyutları var. Ama en azından yukarda sözünü ettiğim spekülasyonları önlemek açısından Akdeniz'e bakışımı içeren denemeleri yazmak istiyorum en kısa zamanda. Bu yazdıklarım da şiirlerime yansıyan dünyadan bağımsız olmayacak aslında. - Ödüller konusunda öyle belirgin bir görüşüm olduğunu söyleyemem. Sanırım ödülün ve verilen kişinin niteliği daha çok ilgilendiriyor beni. Ama son yıllarda yazın ortamının bir yansıması olarak ödüllerde de bir genç-yaşlı ayrımına gidilmesinden tedirginlik duyduğumu söylemeliyim. Bir de son günlerde ödüllerin bolluğundan yakınılıyor. İyi bir yapıta ödül vererek okurun dikkatini o yapıt üzerine çekmenin kötü bir şey olduğunu sanmıyorum ben. - piriltii liked this - edebiyatsoylesileri posted this


Şair Tanpınar, bir büyük rüyanın ağı içinde dolaşan esrarlı bir böceğe benzerdi. Musikimize, şiirimize, şehirlerimize, insanlarımıza ve tarihimize hep bir rüya içinden bakardı. Aşk ve kadın bu rüyanın büyüsü ve güzelliği idi. En kesin ve gerçek ten lezzetleri dahi şairin mısralarında arınır ve acısız hale gelirdi. oldu. Düşüncemde bir dumanlanma, duygularımda bir donukluk, doldurdu. Aramızdaki dostluk, dostluktan başka bir şeydi. dostluğumuz bütün bu sınırların ötesinde kurulmuştu. Her ikimizin de mevsimlik dostları olmuştu. Bazan aylarca, hatta yıllarca birbirimizi görmediğimiz olurdu. Öyleyken, içimde onun uzaklaştığını ve artık bana yabancı olduğunu duymazdım. Bu duygu onda da vardı. Rahmetli Nurullah Ataç bizimle şaka eder, bazan onun adına benim soyadımı birleştirir Ahmet Hamdi Tanyol, bazan da Cahit Tanpınar derdi. Bu yakıştırmayı şahsi dostluğumuz, dostluğumuz kadar bizim şiir ve sanat anlayışımızdaki beraberlikten ötürü yapardı. Doğrusunu isterseniz bunda Ataç'ın garip bir sezgisi vardı. Benim için Ahmet Hamdi erişilmesi uzak bir rüya pınarı idi. Soyadımı alırken bile Tanpınar'a, Tanyol'dan gidilir diye düşünmüştüm. Thibaudet, Mallarme'nin ölümünden bahsederken, Ölüm onu bir büyük rüya üzerinde yakaladı der. Tanpınar'ın ölümünü bu söz kadar hiçbir şey ifade edemez. Çünkü şair Tanpınar, bir büyük rüyanın ağı içinde dolaşan esrarlı bir böceğe benzerdi. Musikimize, şiirimize, şehirlerimize, insanlarımıza ve tarihimize hep bir rüya içinden bakardı. Aşk ve kadın bu rüyanın büyüsü ve güzelliği idi. En kesin ve gerçekten lezzetleri dahi şairin mısralarında arınır ve acısız hale gelirdi. Yahya Kemal'in cezbeli tarih konuşmalarının çevresinde yetişen şair, onun zengin ve zevkli bir teferruat içinde dolaşan tahlillerini bir rüya süzgecinden geçirerek bize sunardı. Bazı geceler ne güzel sohbetlerimiz olurdu. O zaman Tünel'de Narmanlı Hanı'nda otururdu. Canı sıkılan, derdi olan soluğu onda alırdı. O küçük bekar odasında, bazı günler Türkçe'nin ve şiirin en güzel sofrası kurulurdu. Tanpınar aranan adamdı. Onun bir tek kainatı vardı: Sanat... Hayatında daima dostları için yaşamıştı. Dostları için yapamıyacağı hiçbir fedakarlık yoktu. Toplumun diğer katlarını hiçbir zaman göremedi. Dostluk sınırlarının dışında başka türlü münasebetler ve bağlantılar olacağını bilmezdi. Kızmışsa bu, dostları içindi. Düşmansa dostları içindi; öyle sanıyorum ki, kendisi için ve kendisiyle ilgili bir mesele yüzünden kimseye kızmış değildi. Tanpınar'ın bu tarafını bilmeyenler bazan onu yadırgayabilirler. Hani, dostları için adam öldürebilir, dostları için suç işleyebilirdi, desem mübalağa sanmayınız... Bunun dışında Tanpınar'ın hiçbir hayatı yoktu. Bunun dışında o, dalgalanmayan bir rüyanın adamı idi. Tanpınar Türkçe'ye yeni bir ses, yeni bir eda getirmişti. Ondan önce Türkçe rüyasız bir dildi. Gerçi Ahmet Haşim'in şiirlerinde de bazı rüya serpintileri vardı. Fakat Haşim'de, şiirle nesir, iki ayrı zekanın eseri idi. Tanpınar'da ise, şiir nerede başlar, nesir nerede biter belli değildir: Bu vezin hececi şairler elinde bir türlü yumuşamamış, takır tukur, Aruz özentisi bir şey olmuştu. Onu mısrada eriten ve ona bir iç bütünlüğü kazandıran şair Tanpınar'dı. Hece vezninde başarı göstermek zor şeydi; Aruz'dan daha zordu. Mesela onun, Bu akşam, bu tenha saati ömrün, / Uzak servilerin arkasında gün, / Bu güneş döşenmiş bahar bahçesi mısralarındaki veznin bütün kemikli taraflarının kırıldığını ve mısrada eridiğini görürüz. Ama ben onun bu yönünden söz açacak değilim. Bizim kuşak, şiire birkaç ismin büyüsü içinde gözlerini açtı. Ahmet Haşim, Yahya Kemal. Sonra Tanpınar, sonra Tecer ve Ataç. Bunlar edebiyatımızda Tanzimat'tan beri gelen şiir hareketinin son halkaları idi. Bunlar bir zevkin, bir anlayışın temsilcileri idi. Tecer folklora yöneldi; fakat bu engin hazineye incelmiş bir zevk açısından baktı. Tanpınar şeffaf ve soyut bir rüya düzeni içinde gezindi. Bu isimler bizim sevgililerimizdi. Bütün gençlik hatıralarımız onlara asılı kaldı. Tanpınar'la bu devam zincirinin son halkası koptu. Yeni kuşaklarla eski devam zinciri arasındaki köprü yıkıldı. Bir ay kadar önce idi; Satvet Lütfi Tozan'dan dönüyorduk. Arabada kendisine, bak yeni bir şiir yazdım, okuyayım, dedim: Suyun çekildi aydınlığı / Karanlık tortu tortu çöktü dibe / Bir de baktık ki dönmüş gün / Bir de baktık ki / Alacakaranlığındayız ömrün. Ve devam ettim. Hiçbir şey söylemedi. Aramızda bir sessizlik oldu. Arabadan indi, Suyun çekildi aydınlığı bir de baktık ki dönmüş gün dedi ve kapıyı kapatarak uzaklaştı. Ölüm onu öylesine bir tuzağa düşürdü ki, belki o da bizim gibi şaşkın, başına gelenlere bir türlü inanmıyor. Not: Yazı Ahmet Hamdi Tanpınar başlığı ile yayımlanmıştır.


- İspanyolca bilmeyen bir okurun bir kitabı anlayabilmesi için en önemli şart hiç kuşkusuz, yapılan çevirinin yalnızca eserin dildeki tutumunu yansıtması değildir; çevirinin ayrıca, kitabın yükünü taşıyan duygunun, şiirsel ifadenin, yaşayan öğelerin de hiç eksiksiz kavranması olanağını sağlaması gerektir. Bu söylediklerim klasik diyebileceğimiz bir dilden başka bir klasik dile aktarılan eserler, söz gelişi İspanya'da konuşulan İspanyolca içindir; ama güçlüğün en büyüğü, biz Latin Amerikalılar'ın konuştuğu İspanyolca ile yazılmış bir roman, bir şiir ya da bir hikayede belirir. Böyle bir şey çevrilmek istendiğinde, bizim dünyamızın ayrıntılarına kadar bilinmesi ve yalnız İspanyolca'nın değil, hatta daha çok çevrilecek dilin bu durumda Almanca'nın duyarlıkla kullanılabilmesi gerektir. Bana gelince, çok değişik nedenlerden kitaplarım, bugüne kadar başka Latin Amerikalı yazarların elde ettikleri şansa yazık ki kavuşamadı; sözgelişi büyük dostum Guimaraes Rosa'nın eserleri Alman okuruna çok usta çevirmenlerin çok üstün çevirileriyle sunuldu. Benim çevirmenlerim ise, hep edebiyat tüccarı diyebileceğim kişiler olarak kaldı, işin içine giremediler. Bu durumda okur, tek tek işlenmiş, enine boyuna düşünülmüş her kelimenin, kitapların duygusal bölümü için ne anlam taşıdığını kavrayamaz. Bu yüzden şimdi ünlü bir yayınevi eserlerimi basacağı ve basılmış olan acınacak çevirileri de ilerde yeni baştan çevirteceği için kendimi çok şanslı sayıyorum. Sözgelişi Mulata de tal romanımın Almancası. Miguel Angel Asturias'dan geçtim, benim melez kahramanıma karşı işlenmiş bir cinayet olarak adlandırılabilir. Yoksul melezciğin Alman okuruna beş para etmez bir yaratık olarak tanıtılmasından başka, benim büyülü dışavurum ya da büyünün şiirselliği dediğim, Indiolar'ın eski düşünüş biçimlerinin ve bugünkü çatışmalarının anlaşılmasını bir başına sağlayan o dil özelliğinden de iz kalmamıştı. - Kasırga romanı benim için yeni bir roman yazma yönteminin başlangıcı anlamını taşır. Bakın neden, anlatayım. Politik bir roman olan Sayın Başkanda toplumsal bir bağlamda büyük toplumsal bir bağlanma yoktur. Guatemala Efsaneleri ile Mısır Ekicilerini ise Guatemala'nın efsane ve geleneklerinin ruhundan çıkarmıştım. Ama bu edebiyat çeşidi Guatemala'nın asıl sorunlarına uzak kaldı. 1949'da Guatemala'nın bazı bölgelerini, özellikle de United Fruit Company'nin çiftliklerinin olduğu yerleri daha iyi tanımak olanağını buldum. Oralardaki gözlemlerim, o çiftliklerdeki yoksul işçilerle, ancak mahkumların yaşayacağı kamplarda yaşamak zorundakilerle konuşmalarım, bütün bunlar bana Kasırga yı yazmak için gerekli ön temel şartları sağladı. Böylece de bu, içinde sözgelişi, Sayın Başkandaki gibi politik ya da Efsaneler ve Mısır Ekicilerindeki gibi efsanevi öğelerin yerine, Guatemala'nın gerçeklerinin tabii kendi yaratılışıma, kendi anlayışıma göre yansıdığı ilk romanım oldu. Beni çok zaman, özellikle de sosyalist ülkelerde, efsane öğesini koruduğum için suçladılar, ki bu komünistlere göre toplumsal şikayeti, gerçeğin etkisini güçsüzleştirmektedir. Her şeyden önce şunu belirtmek isterim: Romanlarım asıl bu görüş açısından yola çıktıkları için gerçekçidir, çünkü bir büyücü ya da kasırga tanrısı benim yurdumun insanlarının gözünde en büyük gerçekliktir, çünkü muz çiftliklerini yerle bir eden kasırga aslında apaçık bir gerçektir ama benim İndiolarım için bu büyülü bir olaydır, çünkü bu anlayış, ruhu ve insan düşüncesini temelinden kavrar, ona biçim verir. Kasırgada toplumsal gerçeklik büyülü bir öğeyle işte böyle kaynaşmaktadır. - Latin Amerikalı yazarın önemli ve sürekli bir görevi olduğu kanısındayım: Eserlerinde ülkesinin gerçeklerini yansıtmak. Bugün Latin Amerika'da hala fildişi kulelerine kapanmış yazarlar var. Bugün bizde hala görevlerinden kaçan, ülkelerinin gerçeklerini unutmaya çalışan yazarlar var. Jorge Luis Borges'in büyük yazarlardan biri olduğuna inanıyorum ama Avrupalı yazarlardan. Bizim dünyamız Borges'inkinden çok değişiktir; bizim eserlerimizi çok başka duygular, çok başka düşünceler belirler. O zaman da tabii suya sabuna dokunmayan bu edebiyatla bizim edebiyatımız arasında bir uçurum belirir. Bizim edebiyatımız değil de yazarlarının kendilerini, içinde yaşadıkları çevreye karşı sorumlu tuttukları bir yükümlü edebiyat olarak nitelendirmek isterim. Ben inanmıyorum ki, yazmayı içtenlikle isteyen birisi odasına kapanıp Orinoco'nun, Rio Parana'nın ya da Amerika'nın başka nehirlerinin gümbürtüsünü hiç duymadan yazmaya başlayabilsin; inanmıyorum ki, yazar kilit altına girip kelimelerin, büyük ve küçük harflerin, 19'uncu Yüzyılın gelişmiş formüllerinin nasıl kullanılacağını talim etsin, insan eğer iyi bir yazarsa, bütün bunları zaten marangozun çekiç, testere kullandığı rahatlıkla kullanabilmek zorundadır, çünkü yalnızca iyi niyet yaratıcılığın yerini tutmaz; bazı bağlanmış yazarlarda beni rahatsız eden şey işte bu. Yükümlü yazar ortaya daha çok ustalık, daha çok sanat koymakla da yükümlüdür. Ama sanat gücü de tek başına yeterli değildir. Şimdi yine bizim Amerika'mıza dönecek olursak, yurdumuzun insanlarının sesi, çığlığı olmadan, neler neler umarak bize başvuran melezin yakarışını duymadan, bu sarsılan, acı çeken ve savaşan dünyayı algılamadan, bütün bunlar olmadan bizde edebiyat yapılamaz. Romanlarımız işte 1920'de gelip böyle bir dünyanın kapısına dayandı ve Avrupalı okur bizim dünyamızı bunların yardımıyla tanımaya başladı. Ama bunlar hiçbir zaman bir sonuca varmış, değişmez eserler değildir, hiçbir zaman. Edebiyatımız hep bu aşamada, bu karamsarlık içinde saplanıp kalmayacak, hep köyleri, İndiolar'ı, zencilerle beyazları, terle kanı, korkuyla acıyı anlatmayacak, hayır, hayır, hayır. Bizim edebiyatımız mantıklıdır ve gelecekte gelişmesini sürdürecektir. Ama bugün görevimiz tanık olmaktır, tanık, şikayetçi, karşı çıkan. Biz eserlerimizde, toplumumuzu güden insanlık dışı durumun tanıklığını yapmak zorundayız. - Bu değişimin düşüncelerimi herhangi bir biçimde değiştirdiğini sanmıyorum. Bakın, Kasırgayı daha Arjantin'deki elçilikte bir Guatemala memuruyken yazdım. Yani yazarken diplomatik bir görevim vardı; şu sırada üzerinde çalıştığım eserlerimde de ister toplumsal gerçekler, ister efsaneler yönünden olsun her zaman ele aldığım konulardan bugünkü diplomatik görevim yüzünden uzaklaşmayacağım gayet tabiidir. Hem bu, eserlerim yakında yayımlandığında da incelenebilir. İnanıyorum ki, daha doğrusu umuyorum ki, kendime her zaman bağlı kaldım. - Gerçekten bugünlerde bazı edebiyat çalışmalarım var. Bu konu açıldığına göre size biraz anlatayım: Maya tanrılarının sanatçıları nasıl yarattıklarını canlandırdığım şiir dizisi Clarivigilia Primaveralin yayımlanmasından ve 12 yıl sonra akrabalarımı yeniden gördüğüm, yurttaşlarımla yurdumu yeniden yaşadığım geçen yılki iki aylık Guatemala gezimden sonra bütün bunların etkisiyle Guatemala efsanelerinden örülü yeni bir diziye başladım, şimdi de bu konuda çalışıyorum. Bu efsaneler de Guatemala Efsaneleri adlı ilk kitabımın bir parçası olacak. Böylece F. Vogelsang'ın parlak çevirisiyle Almanya'da da yayımlanmış olan ilk kitabımın konusuna geri dönmüş oluyorum. Şu sırada üzerinde çalıştığım başka bir eser de yine bu efsaneler, gelenekler ve İndiolar dünyasında geçen ve adı El mal ladron olacak bir roman. Bu ad, İsa'nın Golgatha'da cenneti vadetmesine rağmen Tanrı ya inanmayan günahkarın adından geliyor. Ama bugünlerde üstünde en çok ve en titizce çalıştığım kitap şimdilik Dos veces bastardo adını kovmayı düşündüğüm bir roman. Bu roman bizdeki yüksek öğrenim gençliğini, daha doğrusu benim de içinden yetiştiğim 1920'nin öğrenci kuşağını konu alıyor. Bu, Guatemala'da yepyeni bir dil konuşmak isteyen, ilerici, devrimci, bambaşka bir kuşaktı. Ama zaman geçip de bu parlak ve devrimci kuşak yönetimde iş başına gelince, bir zamanlar uğruna savaştığı ve üzerine yemin ettiği her şeyi unuttu. Hayat her zamanki gibi sürüp gidiyor ve hiçbir alışkanlığın, hiçbir kurumun değişmemesinin suçu da bu dürüst olmayan davranışta. - "Büyülü gerçekçilik"den ne anladığımı size en basit biçimde anlatmaya çalışacağım. Bakın, küçük bir köyde bir yerli ya da melez "gözlerimle gördüm diye anlatır: Bir bulut ya da koca bir taş, bir insan, bir dev biçimine girmiş ya da bir bulut taşa dönüşmüş. Tabii bunlar kabul edilebilecek gerçekler değildir, belirli bazı büyülü hayallerden çıkar. Bu yüzden ben buna bir edebiyat deyimi verdiğim zaman büyülü gerçekçilik diyorum. Ama burada başka bir şey daha var. Su getirirken kötü bir rastlantıyla çukura düşen kadın atın üstünden fırlayan bir binici ya da günlük başka olaylar, affairs diverse"ler, denilebilir ki, eğer ortam hazırsa, yavaş yavaş "büyülü bir olaya dönüşürler. Bir de bakarsınız, bir İndio ya da bir meleze göre artık kadın çukura düşmemiştir, tersine, kadın istediği için çukur kendine çekmiştir onu. Bir yılan, bir su kaynağı ya da bu gibilerden şeyler için artık neler neler uydurulur. Atlı da attığı iki kadeh içki başına vurduğu için atından yuvarlanmış değildir, tersine, üstüne düşüp kafasını patlattığı taş ya da içinde boğulduğu su çağırmıştır onu. İşte efsane denen hikayeler böyle böyle ortaya çıkar. Amerikanın Avrupalılar tarafından alınmasından önce yazılmış eski İndigena edebiyatı söz gelişi Popol Vuh ya da "Los Andes de los Xabi" gibi kızılderili kitapları bir ara gerçeklik kazanırlar böylece. Aslında "gerçek gerçeklik" demek gereken gerçeklikle insanın başından geçen biçimiyle büyülü gerçeklik arasında üçüncü bir gerçeklik daha vardır. Bu öbür gerçeklik ne yalnızca gözle görülebilen, elle tutulan ne de yalnızca hayalden ve düşten doğar; o, bu iki öğenin birbiriyle kaynaşmasının sonucudur. Bu bir parça Breton'un çevresinde toplanan gerçeküstücülerin yapmak istediğine benzer ve işte biz buna büyülü gerçekçilik diyoruz. Tabii ki büyülü gerçekçiliğin, İndioların eski düşünüş biçimleriyle doğrudan bir bağıntısı vardır. İndio resim gibi düşünür, gördüklerini olayların içinde görmez, onları hep başka boyutlar içinde taşır, bu boyutlarda gerçeğin kaybolup düşün belirdiğini görürüz, bu boyutlarda düş elle tutulur, gözle görülür bir gerçeğe dönüşür. - Bizlerin düşünce alanındaki yetişmemizde bütün çağların Alman edebiyatı çok önemli bir yer alır. Sözgelişi, Goethe'nin düz yazılarının tutkulu bir okuyucusu olduğumu söyleyebilirim. Yetişmemizin bu ilk döneminden sonra da tabii hepimiz Schopenhauer'in bütün parıltılı gücünü, Nietzsche'nin bütün olumsuz ve konstruktif büyüklüğünü içimizde duyduk. Daha sonraki yıllarda Musil ve Thomas Mann gibi güçlü yazarlardan gelen etkiler büyük anlam taşıdı. En başta da Thomas Mann en zor korku ve umutsuzluk günlerinde, en zor karşı koyma günlerinde bize dayanak oldu, tehlike karşısında düşüncelerimize, duygularımıza güç verdi. Thomas Mann, büyük hayal kırıklığı günlerinde, Almanya'nın uyandırdığı büyük hayal kırıklığı günlerinde, bizlere karşı öbür Almanya'nın, insanlık kültürüne sayısız ilerleme ve dayanak sağlamış Almanya'nın elçiliğini yapan bir peygamber oldu. Tanıdığım ve hepimizi etkilemiş daha başka Alman yazarlarından da konuşmam gerekirdi sanıyorum ama yine de Avrupa edebiyatının orta yerinde kendine özgü bir biçimde yükselen bir kale saydığım Thomas Mann'da kalmak istiyorum. - Latin Amerika romanlarının çevrilmesinde, çevirmenin bir şiir gücüne sahip olması zorunludur sanıyorum. Latin Amerika romanı çevirmenleri aslında birer şair değilse ve bizim kitaplarımıza duygululuk aktaramazlarsa, Alman okuruna eserlerimizin niteliğini üstün kötü bile iletemezler. Bizim İspanyolca'mız çok geniş bir gam üstünde gidip gelen bir dildir ve kelimelerden kurulu bu gam, duyma, algılama ve düşünme aşamalarının bu sırasına göre değişime uğrayarak, çevrinin aslına tıpatıp uymasını gerektirir. Bu yüzden bizim romanlarımızın çevrilmesinde, ancak her zaman her konuda kendine güvenen, Amerika'da, Latin Amerika'da olup bitenleri, her şeyin değiştiğini, yeni yeni sorunların ortaya çıktığını bilen kişiler başarı sağlayabilir. Bunlar, bizim eserlerimizin bu yaşayan ve değişen gerçeklerin cevabı olduğunu iyice bilmeliler. - Amerika'mızı hiç tanımayan Avrupalı için, bizde tabiatın nasıl bambaşka bir biçimde yaşadığını, bizim gerçeklerimizin neler olduğunu anlayabilmek ne kadar zorsa, daha çeviriye başlamadan önce bir kere bu dünyanın içine girmek de bir çevirmen için o kadar zordur. Bu evrensel dünyayla, toprak yüzünden savaşılan, sırf hayatta kalabilmek için savaşmak zorunda olunan bu dünyayla sıkı fıkı olmak gerektir. Çevirmen bütün bunların arasından çıkmalı, bunların hakkını vermeli. Anlam ve duygu dan yoksun ölü bir şey, ticari bir işten farksız bir nesne olmamalıdır. Böyle düşünen eninde sonunda başarısızlığa uğrar, özellikle bunun üstüne basmamın bazı nedenleri var. Almanya'da İtalya ve Fransa'dakinden başka olarak benim ve öbür Latin Amerikalı yazarların kitaplarının çevirilerinde bu kadar suçlu olunmasının nedeni her halde bunda aranmalıdır. Çeviriler İspanyolca'yı çok iyi bilen kişilere verildi, bunda hiç kuşkum yok ama onlar bizim İspanyolca'mızı bilmiyorlar, bu yüzden de bizim düşüncemizi, bizim duygularımızı tanımıyorlar. Kitaplarımızı kastilyaca, yani sanki İspanya'nın herhangi bir bölgesinde yazılmış gibi çevirmeleri de bundan; oysa böyle bir şey bizim yaratılışımıza, bizim yaşama biçimlerimize, bizim kişiliğimize ve bizim konuşmamıza çok, hem de ne kadar çok yabancı...


- Bir eser yazıldı mı, kendi kaderini kendisi yaşar. Yazarla pek ilişiği kalmaz. Eseri iyiyse, yazar onunla öğünür biraz. Sonra bir de eserin sorumluluğu vardır ki, bu en önde gelir. Yani etki sorumluluğu... Çeşitli etkileri alıyor tabii. Almıyor demek, bana yalan gibi geliyor, örneğin, eşin, dostun tenkit ediyor, şurasını beğendim, şurasını beğenmedim diyor. Bence sanat eseri, milli bir olaydır. Başka dile çevrilmesi, asıl bünyesinden çok şey kaybettirir. Ama insanlar, bu kaybı bildikleri halde, sanatın daha çok yayılmasını, geniş kütleler tarafından okunmasını istiyor. Sanatçı doymaz... Kadirli'ye üç tane İnce Memed gitmiş. Kadirli'ye gidince bu üç kitaptan birini liyme liyme gördüm. Kitap elden ele dolaşırken yıpranmış. Kahvelerde okunmuş. Bu olay beni, kitabımın çevrilmesinden daha çok memnun etti. Bütün bunlara rağmen, İnce Memed, uluslararasında, bir Türk romanı olarak belki ün sağlar. Ama dünyanın iyi romanları arasına gireceğini sanmıyorum. Bundan sonra iyi eserler verebilirsem, belki İnce Memed'in bir önder olması bakımından önemi büyük olacaktır. - Bu mesele biraz uzun. Roman hayatın, gerçeğin sentezi olmalıdır. Roman, mutlaka gerçek hayatlarını yazmağa çalıştığı insanlarla beraber olmalı, onlarla yaşamalıdır.. Bizim devrimizdeki sanatçının bir şanssızlığı var. Bugün büyük kütleye doğru bir gidiş var. Romancının hayatında da, büyük kütlelerin yeri çok önemli olmaya başladı. Bütün bunlara rağmen, evvela roman sanattır. Diğerleri arkadan gelmeli. Bir fikri iyi söylemem için, en iyi romancı olmam gerekir. En iyi roman ustası olmayan insan, istediği en iyi fikri, iyi şekilde söylesin, insanlar üzerinde bir etkisi olamaz. Romancının hikaye ve roman anlatmayı şehvetle sevmesi lazımdır. Dil çok önemli bir şey roman için. Esas öğedir. Dil sanatı, anlatma sanatı olduğuna göre, yazar en usta tekilde dili bilmeli söyleyebilmelidir. Dilin en gizli yönlerine kadar inebilmeli. Bence dilleri, halklar kadar sanatçılar yapmıştır. Üstteki tabakanın dilini sanatçı yaptığı gibi, halkın dilini de sanatçılar yapmıştır. Konu, üzerinde durulacak en önemli meselelerden birisidir. Romancının dili en güzel yapması gerek... Romancının en doğru düşünceyi söylemesi gerek... Bütün bunlar gibi, romancının en güzel konuyu da bulması gerektir. Devrimizde bir moda var. Eh diyorlar, konu önemli değil, konu olmazsa da iyi bir roman yapılabilir. Bence, kötü konudan iyi roman zor çıkar. Çıksa da, hiç olmazsa, konusuzluğu eksik kalır. Bu, kambur bir adamın, dünyanın en güzel dikilmiş elbisesini giymesine benzer. Kambur, elbiseyi de kendine benzetir... Konu, düşünce, romanı yapan bütün öteki ögeler, romanın yapısını meydana getirir. Bunlardan birinin zayıf olması, romanın bir tarafının zayıf olması demektir. Mükemmel roman var mı diyeceksiniz, olması gerek. - İnsanoğlunun macerasını daha iyi anlatabilmek imkanı olduğu için romanı tercih ediyorum, insan, romanda dünyasını daha kolaylıkla kuruyor. Romancı, bir dünya kuran adamdır. - Bizde roman var. Roman iyiye doğru gidiyor. Buna karşın, memleketimizde roman yazmak zor. Roman, sanatçının kendisinden başka yere vaktini harcamasını hiç affetmiyor. Sonra, romancı yeni bir dünya kuran adamdır demiştim. Bu yeni dünyayı kurması için, romancının çok şeye ihtiyacı var. Kendi dünyasını kurması için, başka dünyaları çok iyi tanıması, derinliklerine varabilmesi lazım. Kedisiyle, köpeğiyle, insaniyle, atomuyla, Sputnik'iyle bütün var olanların derinliğine, gerçek anlamlarına varması lazım. Kültür denilen nesnenin en çoğunun romancı da olması yüzde 100 gereklidir. Bizim romancılarımız daha çok hayattan geliyor, tarladan, fabrikadan geliyor. Bir tarafı çok iyi biliyorlar. Bir tarafları buna karşılık noksan kalmış. Yazdıklarıyla geçinebilseler, vaktinin yarısını okumaya verebilseler, tam başarılı bir romancı olabilirler. Ama bizim romancılar iyi bir yolda. Dünyalarını daha iyi kurabilmeleri için dünyayı tanımaları gerek. Ben uzun senelerdir yazmıyorum ama çalışıyorum. Kasaba diye bir roman yazıyorum. Konusu 1943'te aklıma düşmüştü. Roman yazmaya başladığımdan beri bu konu aklımdaydı. Geçen sene yazmaya başladım. Çok güzeldi. Altından kalkamadım. Belki kalkarım ama bitirmeden bırakmayacağım. Bu romanı atlarsam, birkaç ayda bitirebileceğimi sandığım romanlar var kafamda, elimde. O zaman arayı bu kadar açmayacağım. Ondan sonraki romanlar arka arkaya gelecek. Mesela, Cenubun Sümükiü Veli Tarlası, "Vayvaylı'nın Harmanları" bütün bunlar hazırlanacak romanlar. - Röportajlarıma malzeme bulmak, insan ve memleket tanımak bakımından çok faydaları oluyor. Ekmeğimin bir kısmını röportajcılıktan kazanıyorum. Bunun yerine hamallıktan, balıkçılıktan, devlet memurluğundan kazanabilirdim. Bu yorucu olurdu, tatsız, sevimsiz olurdu. Yani sözün kısası röportajcılığımdan memnunum. - Bence esas olan halk dilidir. Bir romancı arkadaşımızdan, bir röportaj yazarı sormuş, demiş ki Bu yazdığınız dilden endişe etmiyor musunuz? Ya 50-100 sene sonra bu dil ölürse? O da şöyle karşılık vermiş, Türk halkı yaşadıkça, benim dilim ölmez. Ben de aynı kanıdayım. Mesela, Karacaoğlan'ın dili ölmedi. Türk halkı yaşadıkça, bu dilin yaşayacağına inanıyorum. Ama bu demek değildir ki dilimiz gelişmeyecek, dilimiz ilerlemeyecek, yeni kelimelere, yeni nüaslara, deneyimlere sahip olmayacak. Dünyada her şey değiştiği gibi, her şey ileriye doğru gittiği gibi dil de değişecek, dil de ileriye gidecektir. Ama bir dilin ana unsurlarının kalacağına inanıyorum Ana unsurlar da halk dilinde bol bol var. Yani demem o ki, bir dilin ömrü, en az bir eserin ömrü kadar uzun olabilir. - Bazen hiç çalışmam. Aylarca çalışmam. Bazen hiç durmadan çalışırım. Elimden gelirse, çok çalışmak istiyorum. Roman az çalışmayı affetmiyor. Yalnız yatıp düşünmek yetmiyor. Son zamanlarda şu kanıya geldim ki, masa başına oturup inatla yazmak lazım. - İlyada'yı okudum. Şimdi Odysee'yi okuyorum. Temel eserleri defalarca okudum. Örneğin Donkişot'u bu güne kadar kaç kez okuduğumu unuttum. Sonra Stendhal'a tutkunum. Onun Kırmızı ve Karasını, Parma Manastırını tercih ederim.


Yusuf Atılgan ile son söyleşi 1989 yılında yapıldı ve yayımlandı. Anayurt Oteli'nin yazarı, Ahmet Hamdi Tanpınar'ın derslerinin ve ara sıra gerçekleşen özel konuşmalarının yazarlık mizacında büyük etkisi olduğunu söylüyor. - Çocukluğum köyde geçti. Ailemin kökeni kent küçük burjuvası, esnaf. Manisa'yı Yunanlılar yaktıktan sonra köye yerleşmişiz. O sıralar babam aşar memuruymuş. Ayrılıp köyde bakkal dükkanı açmış. Daha sonra birkaç tarla edinmiş, bağ yetiştirmiş. Tutumlu adamdı; beni de öyle eğitmek isterdi ama, pek başarmış sayılmaz. İlk dayağımı bir bayram günü bana verilen parayı hemen harcadığım için yemiştim. Köy çocukları çok küçükken bile cinsellikle iç içedir. Hayvanlarla sık sık karşılaşmak, kızlı oğlanlı evcilik oyunları falan. Yazılarımda cinselliğin ön planda oluşu, cinselliği önemsemem belki buradan geliyor. 1936'da Manisa'da lise yoktu. Ortaokulu bitirdiğimde bağbozumu işleriyle uzunca bir süre uğraşmamız nedeniyle İzmir Lisesi'ne başvurduğumda kayıtlar kapanmıştı. Babam bir yıl beklememi istedi; ama ben dayatınca Balıkesir'de okumama razı oldu. Orada üç yıl yatılı okudum, bir bakıma iyi de oldu: Çarşıda kiralık kitap veren bir kitapçı vardı. Dükkanındaki bütün romanları okumuşumdur herhalde. Üniversitede Edebiyat Fakültesi'ni seçme nedenim öğretmen olmak isteyişim. Tıbbiye'ye gitmem için ailece ve yakınlarca yapılan baskılara karşı direndim. İstanbul'da -o sıralar ayda 25 lirayla- bir yıl kaldıktan sonra babam beni okutamayacağını, yatılı bir yer bulmamı istedi. Yüksek Öğretmen Okulu ikinci sınıfa kabul etmeyince Askeri Öğretmen'e girdim. Bitirince o sıralar Akşehir'de olan Maltepe Askeri Lisesi'nde bir yıla yakın edebiyat öğretmenliği yaptım, severek. Fakültedeyken bazı öğrenci eylemlerine karışmam nedeniyle tutuklanıp sıkıyönetim mahkemesinde 6 ay hapse ve ordudan ihraca yargılandım (1946). Sonrası köyde çiftçilik ve yazmaya başlamam. - 1976'da ikinci kez evlenip İstanbul'a yerleşince 1980'den sonra Milliyet ve Karacan Yayınları'na iyi ozan, iyi insan Ülkü Tamer'in isteğiyle bir çeşit danışmanlık ve yazılı çevirmenlik yaptım. Ardından kısa bir süre Can Yayınları'nda redaktörlük yaptıktan sonra ayrıldım. Şimdilerde belli bir işim yok. Fakültede dil bilgini Ragıp Hulusi, Rahmeti Arat'tan, Halide Edip Adıvar'dan yararlandığımı sanıyorum; ama en büyük şansım üç yıl Ahmet Hamdi Tanpınar'ın öğrencisi olmam. Örneğin Recaizade'den Proust'a, Gide'e, iyi müziğe atlayarak anlattığı derslerin ve ara sıra özel konuşmalarımızın yazarlık mizacımda büyük etkisi olduğuna inanıyorum. - Köyde, kentte arkadaşlarım, dostlarım oldu elbet; gözlemlerimden yazılarımda yararlanmışımdır. Ama daha çok roman ve öykülerimde kendi yaşantılarımdan, duyarlıklarımdan kalkarak kurduğum bir kişiye ya da kişilere aktarırım bunları. İnsanlara önemli mesajlar ileten biri değilim, yazma isteği duyduğum zaman yazarım. Bir çeşit mektup gibi: Bakın, ben bazı insanlardan söz ediyorum burada, belki sizi de ilgilendirir. Kimileri katılır, kimileri de kitabı atar. - Sizin de gözlediğiniz gibi, roman kişilerinin durumlarını küçük olaylarla, somut ayrıntılarla vermeye çalışırım. Soyut çözümlemeler beni sıkar. Ayrıntıları titizlikle seçmeye çalışırım. - Gerçekçi bir yazarım sanıyorum; ama bu natüralist bir gerçekçilik değil. Bir öykü, roman "sanatsal kurgusu"yla gerçekçidir, inandırıcıdır bence. Bu sanatsal kurguda kimi gerçeküstü öğeler bile yadırganmaz. Örneğin: Kafka'nın öyküsünde Gregor Samsa hamamböceği olabilir; ya da Marquez'in romanında güzel Remedios gökyüzüne uçabilir.


İkinci yeni akımının şairlerinden Ece Ayhan, Türk şiirini kendi bakış açısından ele alan yeni ve değişik bir antoloji hazırlayıp şairleri değerlendirmişti. Ölçütü şairlerin, sivil, sıkı, cins ve etik açıdan sağlam olmasıydı. O günlerde Reha Mağden ile yaptığı söyleşide de neden hırçın ve kavgacı olduğunu, birçok yakınıyla, arkadaşıyla neden kavgalı olduğunu anlatıyor. - Tüccardan Ferit Edgü diye bir adam var. Ben tüccardan derim ona. Bir gün Yeşilköy'den yurtdışına çıkarken aranmış, Ece Ayhan yaptırdı demiş. Benzer bir olay Cemal'le ilgili. Papirüs'ü çıkarıyordu o zamanlar. Varlık yayınlarına Maliye müfettişleri teftişe gelmişler. Yaşar Nabi Cemal yaptırdı demiş. Aşağı yukarı aynı olay. Hangisi kara çalma bunların? İlk hareketi yaptıkları zaman arkasını getirmek zorundayım. Kötülüğün peşini bırakmam, sonuna kadar giderim. Ferit Edgü bana Zürih'e yazıyordu, İyi insanlara kara çalıyorsun, suçluyorsun diye. Birkaç defa Senin bildiğin gibi değil dediysem de ısrar etti. Sonunda vakti zamanında bir gardiyandan öğrendiğim şu sözleri yazdım ona: Bana namus taslama; senin namusunu çarşafa dolar, dörde katlar, bilmem ne yaparım. Suçladığınız bazılarının size özellikle İsviçre'ye tedaviye giderken önemli yardımları dokunmuştu. - Biz üçümüz; ben, Cemal, Sezai Karakoç hiç mülkiyete ilişmedik. Bize kızarlar, aptal derler, enayi derler; desinler varsın. Arızi olarak bile mülkiyete ilişmedik. Bu hangi oranda bilinçli, hangi oranda olayların getirmesi, bilemem. Mülkiyet kavramı yoktu bizde. Ben şu anlamda mülkiyete karşı değilim. İhtiyacın boyunca olursa, niye olmasın. İnsanlar orada bırakmıyor. İhtiyacın dışında, hükmetme aracı olarak kullanıyorlar. Onu kullanma hikayesi olursa, kızarız tabii. Cemal Süreya 500 liraya ihtiyacı var değil mi, 501 liraya çalışmazdı. Mesela Yaşar Kemal olsun başkaları olsun bana çok yardım ettiler İsviçre'ye tedavi olmaya giderken. Aynı Yaşar Kemal bir vakitler, 1957 - 58'lerde Cemal'in aleyhinde yazılar yazmıştı. Haddini bilmesi gerekirdi. Bunları birbirine karıştırmam ben. Can da yardım etti. Teşekkür ederim. Ama Can'la kavgalarımız da oldu. O ayrı, bu ayrı. Şimdi ben kendi imkanlarımla gidip ameliyat olamazdım. Milyarder yeri orası. Hele üç yıl kalmak ne demek. Bir çocuk orada burs buldu bana. Annem de burada benim kitaplarımı satarak geçindi. Benim hiç kitabım yok, biliyor musun? Halbuki ortaokuldan beri kitap alırım. Çaktırmadan İdris de yardım edermiş anneme. Evsahibi de kirayı arttırmamış. Ne buzdolabı, ne çamaşır makinesi vardı. Ocak bile yoktu. Piknik tüp kullanırdı. Ama hiç şikayet ettiğini hatırlamıyorum. Sanki varmış gibi davranırdı. Sait Kemal Mimaroğlu'nun Öğretmenler Bankası Yönetim Kurulu Başkanı'yken çıkardığı parayı, Mülkiyeliler Birliği Genel Başkanı Ayhan Açıkalın'ın, İş Bankası Yönetim Kurulu üyesi Fahir Armaoğlu'nun çıkardığı paraları Ece'ye göndereceğim diye alan, annemin, evimizin durumunu bilen arkadaşlarım da oldu ama. Sonra dedikodu çıkarmışlar. İlk ameliyattan sonra hastalandım. Ece'nin hastalığı ruhsal diyorlarmış. Halbuki ameliyatta kafama taktıkları şönt tıkanmış. Yürüyemiyoum, kolum tutmuyor. Cevat Çapan ile Önay Sözer'in kolunda evden çıkıyorum. Hastaneye götürecekler. Cevat, Önay, ruhsal diyorlarmış buna dedim. Hiç küfretmeyen adam, Cevat, küfretti. Neden ruhsal olduğunu söylüyorlar? Haklarında bildiklerimi söylediğim zaman, inanılmasın diye. İşte bunların da yardımını gördüm ben. - Düşüncesi bozuk olanın iyi şair olması mümkün değil. Çok iyi bir insan çok iyi sanatçı olmayabilir. Ama mesela Alparslan Türkeş şair olamaz. İnsanlar herşeyi yapabilir. O yüzden iyilik kötülük kavramları, herşeyi karşılamıyor. İnsan aynı zamanda kan-pislikten ibarettir. Dostoyevski Tanrı yoksa herşey mübah mı diye sorar. Tanrı öldü! Biliyorum. Ama insanın etik olarak sağlam olması lazım. Yüzyıllardan beri etik olarak sağlam olmanın kavgası var. - Şiirimde yanlış olabilir ama düşüncemde yapmam. Onun için sinirleniyorum bazen. İnsanları üzüyorum da. Yalnız başımayım. Düşüncem var. Para yok, pul yok, imkan yok. Bana sordular: Arkanda kimse var mı? Hiç kimse yok, dedim. Herkesin kaçışını bilirim. Çengelköy'de oturuyordum. Ulvi Uraz vardı, Can'la buluşurdu. Çok borcu vardı. Bir de hastaydı. Dedikodu çıkardılar, borç için üzerine varmasınlar diye hasta numarası yapıyor, dediler. Adam öldü. Haa, doğruymuş dediler. Bu kadar gaddardır bunlar biliyor musun? Nasıl sonuçlanır bilmem ama, gaddarlıkların peşini bırakmam ben. Kötülüklerinin üzerine sonuna kadar giderim. Neden gitmeyeyim? - Zor olduğunu ben de biliyorum tabii. Sen bu topluma İnsan toplumu değil dersen, o toplum seni dışlar. Bunu biliyorum ben. Ben de istemezdim ama, bu böyle. Biraz ileri gitmiş olabilirim. Ama ben hayattan çekilmiş olsam, bir başkası gelecek. Gelir. Bizim işlevimiz de bitti aslında. Yapılacak şeyi yaptık gibi geliyor bana. Bayrağı diktik. Ayarlar, aymazlar. Artık bizim dışımızda. Kemalist söylem içinde önemli şair. Diyelim ki 120 kilo ağırlığında bir komiser, sanık gördüğü bir adamı yakalıyor. Arkadaşları, kelepçe melepçe gelene kadar üzerine oturur. İsmet İnönü de Nazım Hikmet'in üzerinde böyle 12 sene oturdu. Ama rahatlıkla yer değiştirebilirdi. Yani Nazım Hikmet cumhurbaşkanı olabilirdi. Sadece programları farklıydı. İkisi de Kemalist söylem içindeydi. Nazım cumhuriyetle yaralanmış değildir. İyi şairdi. Ama gittikten sonraki şiirleri iyi değil. Şair dilinin içinde yüzer. Koparırsan onu olmaz. Gittikten sonra bir Saman Sarısı var. Onun da kurgusu iyi değil. Şiirleri algı ortalaması içindedir. Türkiye'de algı ortalaması neyse, onu zorlamadı. Nereden geldiği, nereye gittiği bilinmiyor. Öncesi sonrası yok bu adamın. Çok tuhaf. Sonrası olmaya çalıştılar. Edebiyatta ve şiirde hiç akrabası olmamış. Sivil şairleri büyük çapta etkiledi. Sait Faik'le Dağlarca'nın etkisindeyiz. Yani iki katır doğurmuş oldu. Sait Faik hem sıkı, hem sivil ayrıca da cins şair. Hikaye olduğuna bakmayın, yazdıkları şiirdir. Ben Memet Fuat'a kızarım. Antolojisi yayımlandığında Sait Faik'i şair olarak almalıydı. Düzyazı olarak yazmış olabilir. Hiç önemli değil. Fethi Naci onun hikayelerini ezberlerdi. Erzurum'da parasız yatılı okurken hikayelerini ezberliyor onun. Naci yalnız da değil. Sait Faik döne döne okunurdu yahu! Bir hikaye var: Sait üç eleştirmene çok kızmış. Veryansın ediyor bir yazısında. Yazının başlığı, üç eleştirmen hakkında olduğunu duyuruyor. Ama birini yazmayı unutmuş. Yani sadece iki eleştirmene veryansın etmiş, üçüncüsünü unutmuş. Nurullah Ataç ne der biliyor musun? Bu yazıyı yazmak için bütün hayatımı verirdim. O kadar güzel bulmuş. Esas bizi etkileyen de Alemdağ'da Var Bir Yılan. Biraz haksızlık edildi adama. Yapayalnız bırakıldı. Bir gün Nisuaz'da bir grup adama bir şeyler anlatmak ister. Aslında edebiyat çevrelerine pek girmezdi ama, o gün orada işte. Orhan Kemal, Sait Faik konuşmak isteyince şapkasını çıkarıyor, -Orhan Kemal köylü kökenli olduğu için kapalı yerde şapkayla oturur, köylüler kapalı yerde şapka çıkarmaz ya- evet şapkasını çıkarıyor, Sen şapkama anlat diyor, kendi konuşmasını sürdürüyor. Sait Faik dövünerek çıkıyor. Bir şey de yapmıyor. Horlandı. Çok önemli bir suluboya. Ama yine de Türk şiirini gülümsetenlerden biri. Suluboya şunun için dedim ben. Hiçbir ressam, suluboyasıyla ünlenmez. Suluboyası da olabilir ama, mutlaka yağlıboyası olması gerekir. Şimdi Orhan Veli Türk şiirinin yatağını değiştirdi. Kapalıçarşı şiiri var, bir sürü İkinci Yeni şiire bedeldir. Ömrü vefa etmedi aslında. Biraz yaşlanınca durumu çaktı. Ama o bile, şimdi 76 yaşında, yazılar yazar dergilere, gazetelerde, çok da yazar; bir kere bile Cemal'in adını anmamıştır. Bugünlerde seviniyorum, hem Turgut Uyar'ın hem Edip Cansever'in adı geçiyor yazılarında. Ben cumaları AKM'ye konsere giderdim. Bir cuma günleri alabiliyorsun bileti. Orada gişenin açılmasını beklerken döne döne yazısını okurdum. Aymış. Artık anlamı olmayan şeyleri seviyorum diyor. Tek başına bir şey değil tabii. İlhan Berk başlangıçta İkinci Yeni'yi çok etkiledi. Hatta moral de verdi. Sarkaç gibi Ağca'yla Yılmaz Güney arasında gidip gelir. Çok ilginç bir adamdır. Ama beli kırık yanları da var. Açıklaması zor işte. Bana bir mektup yazdı ben Bern'deyken, Seninle aynı çağda yaşamaktan seviniyorum gibi bir şeyler. Yere göğe koyamıyor. İlhan Berk'e darılmamın nedenini anlatayım. Biz bir süre İbrahim Yılmaz ile birlikte Tarlabaşı Bulvarı'nda o yıkılan evlerde oturduk. Bir gün gece eve dönüyorum. Tam İngiliz Konsolosluğu'nun hizasındayken bir çocuk bağırıyor arabanın içinden: Ece abi eviniz yandı. Eve gittim ki kapı baca, kitaplar dergiler hep yanmış. Eski savaşlarda bomba düşen yerlere saklanır askerler, bir daha oraya düşmez, diye. Ben de gittim orada yattım. Ertesi gün Mustafa Irgat'ı arayacağım. Sizin evde kalabilir miyim diyeceğim. Cebimde de 7500 liralık çek var. Gergedan'a yazı verip almışım. Ama gidip Mecidiyeköy'den çekeyim, diyorum. Çünkü başka şubeden çeksem havale parası kesiyorlar. İlhan Berk'in evi de oralarda. Eh evden telefon etmek daha iyi tabii. Gittim telefon ettim. Mustafa hiç beni üzmedi. Tabii, dedi. Kapattım telefonu. İyi tamam, dedim. İlhan bana ne dedi biliyor musun? Ece biliyorsun ben sabahları şiir çalışırım. Ben de küfrettim. Ne demek yani. Ölümden sonra en önemlisi yangındır. İnsanın başına daha ne gelecek. Üstelik ondan bir şey istediğim de yok. Yani Bende kalamazsın demeye getiriyor. İnsanın başına bir felaket gelse; birisi cinayet bile işlemiş olabilir; kalma evimde diyemem ki ben. Tedirgin olsam bile, git diyemem. Zor durumda kalmış, kapını çalmış. Bu işin hesabı yapılır mı? Doğru yanlış, böyle bu. Ruhsallıklarını ben ruhsallık olarak görmüyorum. Psikolojik şair denir ya hani. Onlar ruhsallık değil aslında. Rasim Adasal vardı Ankara'da. Psikiyatristti. Heyecanlı heyecanlı konuşur, mesela Freud'u anlatırdı. Anlattıkları hep boş ama. Kısakürek de öyle. Onlar herhangi bir gencin kolaylıkla yaşayabileceği şeyler. Mesela otelde kalan bir gencin. Fazla kadın bulamıyor, fazla para bulamıyor, imkan bulamıyor, işte onlar. Derinlik yok aslında. Dağlarca'nın kaynaklarından bir tanesi Kısakürek'tir. Ama hemen aştı. Eski kaynaklara döndü. Şeyh Galip'e döndü. Yani hepimizin kaynağına. Zararsız belediye şairi. Geçende çok canım sıkıldı. Cumhuriyet'te oturuyoruz. Bana Hilmi Yavuz'u nasıl bulursun diye sordular. Hem de oğlunu getirmişler. Ben bilmiyorum. Zararsız şair dedim. Babasına karşı çocuğun özel duyguları olur. Üzülmüş olabilir. Yapılır mı böyle şey yahu! Neyse. Düzyazıları fena değil. Özenli, dikkatli. Yanlış yapmamaya çalışıyor. Halbuki yanlış yapsa ne olur? İkinci baskıda düzeltir. Doktorası olmayan tek felsefe hocası. İngiltere'de açıköğretim gibi bir okul bitirmiş. Felsefeciliğinden kuşkuluyum. İyi şair değil. Eski hikayeleri güzel. Bir daha giremedi. Güzel kavramları kullanıyor. Hani yaparlar ya; caminin içinden ateş ederler. Şimdi mesela ben ahmak derim Asım Bezirci'ye. Her anlamda ahmaktır. Cemal Süreya, Turgut Uyar, Edip Cansever için faşist dedi, biliyor musun? Alçaklık bu. Cemal öldükten sonra pişman olmuş. Ağlamış falan da. Ama iş işten geçmiş yahu. Yaşarken nasıl faşist dersin. Faşist öyle mi yaşar yahu? Şimdi bu Asım Bezirci halkın önünde duruyor. Ben ateş ediyorum mesela buna. Eğiliyor. Sonra Bak gördünüz mü halka ateş etti diyor. Gerede'de Ecevit'i vurmak istediler de caminin içinden ateş ettiler. Sonra tabii polisler camiye ateş açtılar. Bakın camiye ateş ediyorlar dendi. Bu böyledir. Onat Kutlar da güzel kavramlar kullanır. Yok yüreğim kararmasın falan. Kendi yüreği kara. Wajda bulmuş: Bütün alçaklar, melek olmak ister diyor. İyiler taifesini seçtim diyor. Şairliği çok iyi. İslam mitolojisini ama, daha çok Sünni mezhebini kullanıyor. O da insanı deşeliyor ama, sonuna kadar deşeleyemez. Deşmek istiyorsan bütün mezheplerden alacaksın. Çok iyi şairdir. Sivil bir kafa. Gecekonduda oturuyor. Zor koşullar. Neden onu seçti? Başka türlü de yaşayabilirdi. Ama yaşamadı. Geçen sene otobüste gördüm. Birkaç gün önce Poesium tartışmaları sırasında beni savunmuştu. Teşekkür ederim, kılıç kalkan savunmuşsun beni dedim. Ben seni savunmadım. Benim düşüncem o dedi. Ataol Behramoğlu da başka türlü tavır almalıydı dedi. Onlar ikisi aynı kuşağın şairi, arkadaştırlar. Sosyal demokratların en büyük kusuru bu. Ben orada Erdal İnönü'yü suçluyorum. Poesium'u düzenleyenlere bir telefon açardı, yahu ne yapıyorsunuz, derdi. Bak Atatürk olsaydı yapardı. İleri gitmiyor musunuz, derdi. İçinde bulunduğu kuşak rahatlıkla onunla anlatılabilir. Nasıl ki sivil şiir deyince benim aklıma Cemal Süreya gelir... Benim babam değil ama, bizim kuşağı anlatmak için Cemal Süreya söylenebilir. Küçük İskender bir şeyleri kurcalıyor. Göze almış. Kolay değil. Cemal anlatmıştı bana. Küçük İskender'le tanışmışlar. İşte şunu severim, bunu severim, Ece Ayhan'ı severim demiş. Cemal demişti ki Başkasını niye söylüyor. Bu senin oğlun. Yalnızca seni söylese yeter. Bilmem artık. - okuyucu-01 liked this - edebiyatsoylesileri posted this


İlki 1974 yılında gerçekleştirilen Milliyet Roman Ödülleri Yarışması'nda birinciliği Bir Gün Tek Başına adlı ilk romanıyla Vedat Türkali kazanmıştı. Bu vesileyle yapılan röportajda Türkali, edebiyatın yanı sıra sinema ve tiyatro alanında çalışmasını açıklarken Halkımın yararına ve ilerici devrimci nitelikte olduğuna inandığım şeyleri söyleyebilmek için her olanağı değerlendirmeye çalışıyorum diyor. - 1919 yılında Samsun'da doğdum. Askeri öğrenci olarak İstanbül Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Türkoloji Bölümüne devam ettim. 1942'de mezun olduktan sonra Akşehir ve İstanbul'da Maltepe ve Kuleli liselerinde edebiyat öğretmenliği yaptım. Türkiye gizli komünist partisine girdiğim iddiasıyla 141. madde gereğince tutuklandım. 1951 - 1958 yıllarını cezaevinde geçirdikten sonra, çok kısa bir süre Babıali'de Gar Yayınları adlı mizah yayınlarında editörlük yaptım. Sonra senaryo yazarlığı sinema yönetmenliği ve oyun yazarlığı (141. Basamak, Dallar Yeşil Olmalı, Bu Ölü Kalkacak) yaptım. Bir Gün Tek Başına ilk romanımdır. - Söylemek istediğim çeşitli şeyler var. Halkımın yararına ve ilerici devrimci nitelikte olduğuna inandığım şeyleri söyleyebilmek için her olanağı değerlendirmeye çalışıyorum. Ancak içlerinde en etkeni olduğu için sinemayı yeğlerim. O da, gönlümce yönetmenlik yapabilirsem tabii. Sinemanın çok etken sosyal bir kurum olduğunu yazık ki yalnız gerici yönetici güçler kavramış gibidir. Halk yığınları üzerinde en etkin bir sanat kolu olduğu halde aydınlarımız tarafından çoğu kez küçümsenir. İlericilik iddiasındaki yöneticiler bile sinema bilinçlerinin eksikliğinden, Türk sinemasının kendi yararlarına yaratıcı çalışma yapmasına olanak hazırlamayı akıl edemiyorlar. Söz gelimi iktidardayken bile, sansürün artık komikleşen tutumunu değiştiremediler. Bu arada, bugüne dek yaptığım filmlerin hiçbirinin gönlümce olmadığını belirteyim. - Sinema bizde bir endüstri düzeni içinde kapitalist sınıfın elindedir. Bu nedenle bu sınıfın koyduğu kurallara uymak gerekliliği söz konusudur. Sansürü ve ekonomik baskısıyla... Yeşilçam'ın Türkiye'nin sosyo-ekonomik yapısının bir minyatürü olduğunu söyleyebiliriz. Bizde sinema sanatı bir çeşit montaj fabrikası gibidir. Batının bize sattığı ham film ve diğer malzemeyi biz burada doldurur monte ederiz. Sinemanın artı değer yığınını tefeciler, aracılar, ithalatçılar, baş oyuncular yağmalar. Parazitlerin sömürdüğü bir sinema alanında kapitalistin bile gönlünce harcama yapma olanağı yoktur. - 1838'de Türk - İngiliz anlaşmasından sonra, Türkiye'nin yazgısında bir değişiklik oldu. Türkiye'nin 19. yüzyıldaki tefeci bezirgan ekonomik yapısı, Batı finans kapitaliyle aşılandı. Kırım Savaşı'ndan sonra bu süreç daha da hızlandı. Böylece gelen yeni düzen eskisinden daha pis, daha karmaşık, daha çelişkili oldu. Bu düzen kapitalizm de değildi. Biz 1908'de burjuva devrimi sürecini yaşarken, Batı'da 20. yüzyılın başında kapitalizm, serbest rekabetçi düzenden, tekelci emperyalist döneme geçiyordu. Böylelikle Türkiye hiçbir zaman kapitalizmin tarihsel ilerici misyonu denilebilecek misyonu yaşamadı. Bugünkü düzenimiz ise tarihin en eski, en geri düzeni, tefeci bezirgan düzeniyle, tarihin en yeni, en geri düzeni, finans kapital egemenliğinin yani emperyalizmin kilisede imam nikahı ile evlenmesinden doğan bir ucube oldu. Gerçekleştirdiğimiz tüm aşamalar da bu temel yapı üzerinde çeşitlemeler oldu. Evet, kompradorlar Mustafa Kemal tarafından tasfiye edildi; yabancı kumpanyalar ele geçti, ancak temelde bir şey değişmedi. Tekelci finans kapital, bankalar, sigorta şirketleri vd. aracılığıyla düzeni sürdürdüler. - Her şeyden önce böyle bir düzende özgürlük palavradır. Amerika, Fransa, İngiltere gibi ileri kapitalist ülkelerde özgürlüğün emperyalizm öncesi bir geçmişi vardır. Kaldı ki bu ülkelerde bile özgürlükler emekçi sınıfların özellikle güçlü örgütlere sahip, işçi sınıflarının direnişi ve savunusuyla varlıklarını sürdürebiliyorlar. Oysa bizde bu ve bu gibi kavramlar gerçek anlamlarıyla yaşatılmayan şeyler. Kişiye, zamana, ortama, yöneticilerin gizli hesaplarına göre değişen, kaypak nitelikte -ne yaşar ne yaşamaz- şeylerdir. Bu sınıfsal nitelikteki kavramlar, emekçi halk yığınları örgütlendikçe; işçi sınıfımız tarihsel ağırlığını, toplumdaki yerine koymasını bildikçe, var olup, yaşarlılık kazanacaktır. Sorun böyle olunca sanat ve sanatçının durumu kendiliğinden ortaya çıkıyor. Özgürlüksüz sanat olabileceğini düşünemeyiz. Ancak özgürlük yalnız kanunların tanıdığı hakları değil, ekonomik olanakları, ortamı ve çeşitli koşulları da içerir. Ekonomik açıdan, sinemada, neredeyse ürünün pazarlanmasından bile sorumlusunuz. Oysa tiyatroda yine ekonomik açıdan yalnız salonunuzu savunmak zorundasınız. Ekonomik koşullar dışında bir de Anayasamızın 141 ve 142. maddeleri var ki bu maddelerle, toplumumuz birçok önemli yaratıcılıktan yoksun bırakılıyor. - 27 Mayıs öncesi yedi sekiz aylık bir süreyi ve bu sürede kişilerin, özellikle küçük burjuva aydınının halktan kopmuş durumunu ve dramını tartışıyor romanım. Bu dönem, Türk toplumunun bir sıçrama öncesi dönemine rastlar. 27 Mayısın neler getirip neler götürdüğünü yanıtlamak gerek. Aslında bir çözüm getirmemiştir. Çünkü bilinçlenme ters yönde olmuştur. Ancak 27 Mayıs'ın en önemli rolü, ilk kez herkesin kendi sınıfı doğrultusunda yerini almaya başlayacağı, sınıf bilinci için hazırlanacak ortama bir kapı açmasıdır. - kerporeiss liked this - edebiyatsoylesileri posted this


Çetin Altan'ın 1961 yılında, 62 yaşında hayata veda eden Peyami Safa'nın ardından yazdığı satırlar, farklı görüşlerdeki yazarların kasırgalar içinde de incelikleri koruyabileceğini sergiliyor. Başlıktaki bu isim bundan iki buçuk yıl kadar önce bu sütunda benim imzamın çıktığı yerde çıkardı. Ve şimdi ben bu yazıyı vaktiyle onun da oturmuş olduğu odada, onun da çalışmış olduğu masada yazıyorum. Her şey aklıma gelirdi, fakat bir gün Peyami Safa'nın uzun yıllar işgal etmiş olduğu köşeye, onun da vaktiyle sıcaklığını içmiş olan iskemleye yaslanarak, kendisi için mersiye yazacağım hiç aklıma gelmezdi. Düşünce olarak değilse de, şahıs olarak severdim Peyami Safa'yı. Bir tutamlık vücudu, geniş alnı ve kalın gözlükleriyle ayak ayak üstüne atarak oturur, avucunun içinde uzunluğuna tuttuğu ağızlığıyla iki sayfayı iki cümle içinde anlatıverirdi. Gençliği, kırgınlıkları, bazan her türlü ölçü ve müsamahayı aşarak, birkaç sabit fikrin etrafında dönenip duran fikirleriyle, sanatçı mizacını, hayatı boyunca boş yere düşünür hüviyetine sokmaya uğraşmıştı. - Türkiye'de üç kişiden biri casustur, diyordu. O Tercüman'a, ben Milliyet'e girdikten sonra da aramızda ufak tefek tartışmalar oldu. Ben teolojinin ilim olmadığını yazmıştım; o, ilimdir diye dayatmıştı. Delil olarak felsefe sözlüklerindeki tarifleri gösteriyordu. Ben metafizik alana kayan konuların ilim olamayacağında ısrar ediyordum. - Çetin bey, demişti, metafizik, ilmin tam kendisidir. Bu tartışmadaki üslup nezaketinden pek memnun kaldığını müşterek dostlarımızdan daha sonra öğrenmiştim. Peyami Safa'nın en kuvvetli tarafı kalemiydi; bir konuyu en kısa şekilde yazmasını bilen yazardı. Yazış tarzı, yazdıklarından çok çok daha hoşuma giderdi. Fıkracılıktaki bu ustalığını Türkiye için pek kolay olan bir yönde kullanmamasını isterdim. Zekası, bilgisi, sezgisi ve kalemindeki maharete rağmen konularını bu alaturka kolaylıklardan nedense kurtarmaya gitmezdi. Server Bedi imzasiyle yazdığı romanların sayısı belki de dünya rekoruydu. Ve hele Dokuzuncu Hariciye Koğuşu şaheseri, başka hiçbir şey yazmamış olsa dahi, ismini edebiyat tarihinin baş köşesine büyük harflerle mıhlayacak ölçüdeydi. Bu eseri yazmış bir yazarın, küçük politika taktiklerinin üstüne çıkamamasına bazan çok şaşardım. Bütün bu çapaklı davranışlarını sanatçı özündeki istikametsiz çalkantılara verirdim. - Teşekkür ederim, senin gönül adamı olduğunu bilirim, demişti. Yakın zamanlarda aynı konuları çok ayrı ayrı açılardan işliyorduk. O savunduğu fikirlerin önüne, hemen mahud kalkanını oturtuyordu. Azıcık itiraz etsen, derhal polemiğe kayan ve aynı kalkanın gürzüyle hücum etmesini seven bir tarafı vardı. Dün sabah gazetelerde öldüğünü okuyunca içim burkuldu. Sevaplariyle, günahlariyle Peyami Safa bir yazardı. Ve bir zamanlar bu sütunun növbeti tasarrufu uhdesinde bulunmuştu.


Hayatımın hangi devrinde edebiyatçı olmaya karar verdim? Bunu pek söyleyemeyeceğim. Hatta böyle bir karar verdiğimi de pek hatırlamıyorum. Daha iyisi şöyle düşünelim: Günün birinde kendimi edebiyattan başka bir işe yaramaz buldum. Ama, o günün tarihini benden isteme. Hususi istidatlara inananlardan değilim. Hatta insanın biraz da şartlarının esiri veya mahsulü olduğuna kaniim. Benim şartlarım beni edebiyata götürdü. Herhalde, babamın Anadolu memuriyetleri dolayısiyle bir yerde fazla oturmamamız, o zamanların uzun süren yolculukları, gittiğimiz uzak imparatorluk memleketlerindeki değişik iklim ve yaşama şekilleri, ani ayrılışların hüznü, dönüşlerin saadeti, daha çocuk yaşlarda iken hayatıma dikkat etmeme, hiç olmazsa onu bir sergüzeşt gibi görmeme sebep olmuştur sanırım. Hiçbir zaman çalışkan bir talebe olmadım. Hatta buna fırsat bile bulamadım. Hele orta tahsilim seferberlik yıllarına tesadüf ettiği ve ben oldukça uzak vilayetlerde bulunduğum için, adeta hocasız denecek mekteplerde okudum. Hulasa, kendi kendime derinleştirebildiğim şeyleri derinleştirdim. Şurasını da söyleyeyim ki, okuma zevkim çok gençken başladı. Kısası Enbiyayı, Cezmiyi, Celalı çok küçük yaşlarda okudum. 1914-1916 yıllarında Kerkük'te iken, hemen hemen basılmış bütün müverrihlerimizi okumuş bulunuyordum. Kerkük'ten sonra gittiğimiz Antalya'da daha talihli çıktım. Orada kira ile kitap veren küçük bir kütüphane buldum. Bir de Ahmet Bey isminde kitap meraklısı bir komşumuz vardı. 1918 sonbaharına kadar Serveti Fünun külliyatını ve tercüme romanları hatmettim. Evet, o yıllarda hakikaten çok okuyordum. Garip bir mütalaa idi bu. Ne esaslı bir düşüncem ne şahsi bir keşfim veya tercihim vardı. Sadece bir rekor kırar gibi okuyordum. Okuduğum kitapların hiç birisinin üzerimde açık bir tesiri olmadı, diyebilirim. Daha ziyade Fransız romanlarında sık sık görülen o vilayetlilere benziyordum. Yani okumak ve hülya ile yaşıyordum. Yalnız Antalya'da iken yeni edebiyatı takip mümkündü. Hemen bütün mecmuaları, bilhassa Yeni Mecmuayı okuyordum. Ziya Gökalp'in makaleleri üzerinde geçirdiğim saatler... Bu büyük alimi behemehal anlamağa karar vermiştim. Bu yüzden, neredeyse yaşımı unutacaktım. Bereket versin, edebiyat ağır basıyordu. Yeni Mecmuada Yahya Kemal'in gazellerini ezberliyordum. Musul'da 1916'da bir tesadüfle Haşim'in birkaç şiirini, bilhassa Şiir-i Kamerleri okumuş ve onun garip, akıcı, maddesiz hüznü içime çökmüştü. Bu sefer ondan ayrı bir şiirle karşılaşıyordum. Antalya'da o zamanlar Avni Başman'la tanıştım. Bana Yahya Kemal'den, Halide Edip'ten çok bahsetti. O konuşmaların lezzetini hala hatırlarım. Herkesin hayatında kesif yaşanmış, bu yüzden şahsiyetin uyanmasına yarayan, onu çabuklaştıran bir devir vardır. Benim hayatımda 1916 Martından Birinciteşrinine kadar olan devir çok mühimdir: Sonradan üzerinde düşününce insan talihi ile ilk defa bu aylarda karşılaştığımı anladım. Bu zamanın mühim bir kısmını annemin birdenbire yol üstünde hastalandığı ve öldüğü Musul'da geçirdik. Onunla beraber evcek hastalanmıştık. Ben kısa fasılalarla tekrarlanan bir hummaya tutulmuştum. Biraz iyileşip sokağa her çıkışımda, birkaç cenaze ile, sefaletin her nev'i ile karşılaşıyordum. Arap memleketlerinde daha yanık ve çok ezici olan ezan sesleri, salalar, ölüm düşüncesini adeta içime hakkediyordu. Her kımıldanışta hastalıkla, açlıkla kemirilmiş insan yüzleri görüyordum. Bir gün üzümcü küfesinin yanında, çarşının dayanılmaz uğultusu içinde bir adam gözümün önünde bir lahzada öldü. Onu liyme liyme elbiseleri içinde yavaş yavaş olduğumuz yere gelirken görmüştüm. Yüzü kirli sarıydı. Bir iskelet gibi uzamış dişleri ve hummadan büyümüş gözleri bu sapsarı çehreyi adeta bir kabus yapıyordu. Eski bir eğerden kesilmiş bir deri parçasına benzeyen elini küfeye doğru uzattı, dilenecek miydi? Doğrudan doğruya bir salkım üzüm mü alacaktı? Sonra birdenbire, sanki üzümcünün, sinek ve arıları kovalamak için salladığı yelpazenin darbesiyle olduğu yere devrildi. Herkes başına üşüştü. Ben olduğum yerde, bu zayıf çehrede kendi başına yaşamakta devam eden açık gözlere bakıyordum. Öyle sanıyorum ki, sonuna kadar bu gözlere bakabilirdim. Bereket versin, bir bedevi yavaşça eğildi, bu açık gözleri kapadı. Fakat eli, küfeye ve insanlara uzanan eli hala açıktı. Bana öyle geliyor ki, bu adam, aradan geçen 35 seneye rağmen insanlardan hala bir şeyler istiyor. Bu ölümü, bir de daha evvel, Musul'a gelirken, yağmurlu bir günde Zab kenarında gördüğüm sıtmalı ihtiyat zabitini hiçbir zaman unutamadım. Adı galiba Sabri'ydi. Benden üç dört yaş büyük olmalıydı. Fakat vücudunu bir yorgan gibi kavrayan kaputu içinde hiçbir yaşın haddini dolduramayacak kadar küçük, yağan yağmurla neredeyse eriyecekmiş görünüyordu. Nelerden konuştuk, bilmiyorum, bana mütemadiyen sual soruyor, fakat dinlemiyordu. Yalnız İstanbul'a döndüğümüzü söyleyince yüzünü garip bir parıltı yaladı: İstanbul.. İstanbul... diye mırıldandı ve ilk yaklaşan sala bindi. Dikkat ettim: Her şey unutuluyor, insan çehresinin ıstırabı ve bir de güzellik unutulmuyor. O aylarda imparatorluğun yıkılış faciası içindeydik. Çanakkale'deki büyük zaferi, mukadder saat bize Şark ve Suriye ordularının mağlubiyetiyle ödetmişti. Memleketin her tarafında, benim yaşımda, benden daha çok küçük çocuklar her gün buna benzer şeyler görüyorlardı. Yazık ki o zamanki düşüncelerimi pek hatırlamıyorum. İşin facia tarafını acaba görüyor muydum? Öyle geliyordu ki, sadece zaferi bekliyordum. Durmadan haritalar çiziyor, kaybolmuş yerlerden başlayarak imparatorluğu yenibaştan kuruyordum. Bununla beraber sıkılmıştım. Ölüm, Arap memleketlerinde çok haşin oluyor, insanda hiçbir mukavemet hissi bırakmıyor. Çocukluğumun belki en garip hatırası, bu seyahatin sonudur. Teşrinievvele doğru Antalya'ya gelirken denizi ilk gördüğümüz yerde, ailece her zaman yaptığımız gibi, arabadan inmiştik. Ben sevincimi göstermek için havaya bir el rövolver sıktım. Annemin ölümünü bir türlü unutamayan ve yıllarca bize yanında gülmeyi meneden babam, beni tokatladı. Hakkı da vardı. Ben gerçekten, bu yolculukta gördüklerimin, duyduklarımın hepsini, hatta annemin ölümünü bile unutmak istiyordum. Akdeniz iklimini, denizi görmüştüm. Yeni bir hayat başlıyordu. Fakat olan olmuştu. Arap salaları ve korkunç düşünce içime yerleşmişti. 1918 Ağustosunda, babam, tahsilimi tamamlamak için beni İstanbul'a yolladı. Bu harbin son anlarıydı ve İstanbul hakikaten korkunçtu. Dört senelik harp, şehri içinden ve dışından beraberce kemirmişti. Her şey eskimiş, küçülmüş, değişmiş, fakirleşmişti. Büyük, çok büyük, bizim fert hudutlarımızı geçen bir şey ölmüş gibiydi. Daha ilk günü bunu hissettim. Burada, Antalya'da olduğu gibi, yakınlarım arasında avunmak imkansızdı. Resmi ağızların vadettiği ve benim bütün mürahiklik devrince hülyasını kurduğum zafer bile bundan bizi kurtaramazdı. İçimdeki rahatsızlığın adını koymuş muydum? Bunu bilmiyorum; fakat hakikaten rahatsızdım. Bir müddet bir nevi yetimlik hissi içinde yaşadım. Hiçbir milletin münevveri, bizim kadar içtimai olamaz. Eğer ferde ait bazı tabii hakların bile peşinden koşmamışsak bu, daimi bir tehlike içinde yaşamamızdan gelir. Türk milleti, iki yüz sene muhasara edilmiş bir kale nizamiyle yaşadı. Muhasara şiddetlendikçe fert kendisini cemiyete bağışladı. Bu hal, bizim neslimizde büsbütün kuvvetli oldu. Çocukluğumun hangi devresine baksam, etrafımda ve kendi içimde bu vatan endişesini gördüm. İşte mütarekenin eşiğinde bu endişe beni büsbütün kaplamıştı. Leyli bir mektebe yerleşmeyi bekleyerek evvela Rami taraflarındaki bir akrabamın evinde oturdum. Sonra daha iç ve fakir bir semtte, Kasımpaşa'da teyzemde kaldım. Her gün ayrı çehresiyle inkırazı görüyordum. Yaşım ve düşüncem, imparatorluğun son anlarını yaşadığımızı anlayacak bir kıvama gelmişti. Fakat elbette ki, arkadan bizi bekleyen akıbeti, mütareke ve İzmir işgallerini düşünemezdim. Büsbütün perişan ve sahipsiz bir insanlık olarak ortada kalacağımız elbette aklımıza gelmezdi. Formasyonum bu yıllar ve bu hadiselerle oldu. Fakat ben yine edebiyatta kalayım. Üzerimde ilk büyük tesiri Yahya Kemal yaptı. Edebiyat Fakültesine yazıldığım zaman, ilkönce tarihe, sonra da felsefeye devam etmek istemiştim. Fakat Yahya Kemal'in edebiyatta hoca olduğunu işitince oraya girdim. Yahya Kemal'in derslerini dinledikçe, içimdeki karışık dünya, nizamını buldu. Yavaş yavaş hislerin dünyasından fikirlerin dünyasına girdim. Yukarıda da anlattığım gibi, büsbütün boş değildim. Ayrıca yaratmağa hevesliydim. Fakat işe nereden başlayacağımı bilmiyordum. Yahya Kemal'in bana ilk öğrettiği şey, galiba kendime mühlet vermek oldu. 0 zamanki hayatımızdan, üniversitedeki derslerden, Yahya Kemal'in hususi sohbetlerinden, İstanbul matbuatında milli cepheyi nasıl tuttuğundan, fikir sahasındaki mücadelelerinden birçok defalar bahsettim. Şurasını da söyleyeyim ki, cemiyet fikriyle saf estetiği atbaşı yürütmesi, hatta birbirinin tamamlayıcısı yapması onun en büyük tarafıdır. Fakat asıl büyük işi, bir cevher gibi dili, devrinin dilini bulmasıdır. Hakikatte Yahya Kemal, edebiyatımızın bir asır, yani Tanzimat'tan beri beklediği adamdı. Reşit Paşa'dan sonra herhangi bir devirde gelebilir ve geldiği anda fikirler sarahat kazanırdı. Çünkü Yahya Kemal her şeyden evvel vuzuh ve sarahattir. Büyük kültürü, kayıtsız şartsız Avrupalı olması, yani realiteden hareket etmesi ona edebiyatımızda hiç kimseye nasip olmayan bir işi yapmayı nasip etti. Bizi kendi meselelerimize ve imkanlarımıza ve hakiki vaziyetimize götürdü. Zevki kurdu ve mazi ile en geniş hesaplaşmayı yaptı. Lüzumsuz ütopyalardan, fakirliğin ta kendisi olan yalancı zenginliklerden bizi o kurtardı. Bir bakıma Yahya Kemal, mitolojinin o ifrit öldürücü kahramanlarına benzer. Bugünün gençleri onu sadece eserine ve onu besleyen büyük damarlara kapanmış görüyorlar ve başından beri böyle olduğunu sanıyorlar. Devrimiz, eserden başka şeyler istiyor ve şaire sadece şair olmasını affetmiyor. Etrafındaki aksülamelin büyük bir kısmı buradan geliyor. Dergahın çıkması, o zamanki hayatımın en mühim hadiselerinden biri oldu. Bu mecmua milli mücadele devrinin bence en ehemmiyetli vesikasıdır. Orada hakikaten yeni bir edebiyatın ve dilin temeli kuruldu. Bu edebiyatın ve dilin bugün değişmiş olması bir şey ifade etmez. Eski ufuksuz edebiyatımızda şiir dili ve şiir anlayışı daima değişti. Mesele geleceğe imkan hazırlamaktır. Gençlerin Dergahta büyük bir hissesi olmadı. Biz orada sadece kanat çırpıyorduk. Asıl bizden büyükler, Yakup, Haşim, Mustafa Şekip ve bilhassa Yahya Kemal, mecmuanın havasını yapıyorlar ve kalacak eserleri veriyorlardı. Dergahta Falih Rıfkı Bey'in ve Abdülhak Şinasi'nin de birkaç eseri çıktı. Fakat birincisinin iştiraki hiçbir zaman Yeni Mecmuanın son nüshaları gibi olmadı. Abdülhak Şinasi de asıl eserlerini sonradan verdi. 'Dergahm kroniklerinin mühim bir kısmını yine Yahya Kemal hazırladı. Ben bu mecmuaya hiç eser yazmadım. İlk hamleyi daima yenmeğe alışıktım. Kendimi hazırlıksız bulur, vazgeçerdim. Bence nesir, şiirden güçtür. Çünkü her an elimizde olan bir şeydir. Aldanabiliriz. Dergah çıkmadan evvel bir toplantı tertip etmiştik. Bu toplantıda Yakub'u, Falih'i tanıdım. Necmettin Halil'le, Mustafa Nihat'la, Halil Vedat'la, Hasan Ali Yücel'le fakülteden arkadaştık. Fevzi Lutfi başından itibaren Dergahtaydı. O zaman Ticaret Mektebi'ne devam eden Hüsnü İzzet Paşa'nın oğlu Ali Mümtaz, Haşan Rasim, Yahya Kemal'le, Haşim'le çok yakın dost olan Hüseyin Avni, daha ilk nüshalarda bizimle beraberdiler. Nurullah Ataç, İsviçre'den döndüğü zaman kafileye katıldı. Biraz sonra da Halkalı Ziraat'i bitiren Ahmet Kutsi bize geldi. Ali Mümtaz ve Kutsi, ilk edebiyat dostlarımdır. Kutsi ile birbirimizi hiç kaybetmedik. O zaman ne düşünüyorduk? Galiba kendimize bir şiir dili aramağa ve yapmağa uğraşıyorduk. Dergahta birkaç manzume neşrettim. Bunları neşretmemiş olmayı şimdi çok isterdim. Hatta o zaman da içimde bir hata işlediğim hissi vardı. Fakat bir kere kendime karşı zayıf davranmıştım. Adımın tanınmasını istiyordum. Ondan sonra devam ettim ve hemen hemen her müsveddemi neşrettim. Herkes beni fildişi bir kulede yaşıyorum, zanneder. Heyhat; görüyorsunuz ki, camdan bir evde oturmuşum. Hayatımın en mühim hadiseleri birbiri ardınca kendi şairlerimi bulmam olmuştur, diyebilirim. Evet, kendimi vaktinde bulamadığım için, başkalarını keşifle meşguldüm. Yahya Kemal'den sonra ilk büyük keşfim Baudelaire oldu. Bu büyük şairi daima sevdim. Hatta diyebilirim ki, sade şiir için değil, hayat için bir hoca telakki ettiğim devirler oldu. Üniversiteden çıkarken verdiğim dersi ona ayırmıştım. Beni musikiye, garp musikisinden bahsediyorum, o götürdü. Resmi onun tesiriyle tatmağa başladım. Fakat asıl büyük ufku şiir estetiğimde açtı. Luxe, caline et volute, benim için zihni düstur oldu. Sonra sırasiyle, Verlaine, Mallarmee geldiler. Anatole France, belki bu yolumu geciktirenlerden biridir. Buna mukabil Goethe, Hoffmann, Dostoyevski ve bu üçünden sonra okuduğum Poe, benim için çok hayırlı oldular. Şurasını da söyleyeyim ki, bende şair ve hikayeci daima beraber ve hatta birbirini nakzeder gibi yürüdü. Başından itibaren ikiye bölünmüş yaşadım. Nesrim, hayatıma ne kadar açıksa, şiirim de o kadar tecride gider. Bittabi iki sanatı olanların çoğundaki karışma ve karşılaşma bende de vardır. 1926'ya doğru ve bilhassa 1927'de büyükçe bir kriz geçirdim. Modem şiir beni kendine çekiyordu. Arkadaşlarımın çoğu dışarda idiler; ben Konya'da yalnızdım. Garip bir tereddüt içinde yaşıyordum. Şiirin hakiki mahiyeti ile insanın kendisi ve istekleri bende çarpışıyordu. Paul Valery'nin birinci Varietessi o esnada elime geçti. Valery beni bu tereddütten kurtardı. Şurasını da söyleyeyim ki, üniversitede iken Yahya Kemal'in söyledikleriyle Valery'nin ve sonradan okuduğum Bremond'un fikirleri arasında büyük fark yoktu. Yalnız Fransız şairi daha zengin bir mirasa dayanarak konuşuyordu. O kadar az nazariyeci olan Yahya Kemal'in meseleleri ne kadar basitleştirmiş, çekirdeğine indirmiş olduğunu bir daha hayretle gördüm. Valery'yi daima okudum. O ve Gide, bir de Prouste en sevdiğim muharrirlerdir. Fakat hayatımda asıl çalışma devresi, Garp musikisini tanımağa başladığım zaman açıldı. Gazi Terbiye Enstitüsü'nde iki sene birkaç yüz plağın içinde yaşadım. Sonra bizim musikişinaslan tanıdım. Her eserimin başında, -en küçük şiirimin bile-, Garp'tan veya bizden bir musiki eseri vardır. Ve belki de beni şahsiyetimin asıl idrakine, ancak eriştiğimiz zaman varlığını öğrendiğimiz noktalara götüren musikidir. Kompozisyon için örneğim de musiki olmuştur. Sarih olmak için şurasını da söyleyeyim ki, 19. asra kadar edebiyat, kendi terkibini daha ziyade plastik sanatlarla yapmıştır. 19. asrın ortasından sonra, bilhassa Baudelaire'le, birdenbire musikinin saltanatı başlar. Sade şiirde ve ondan çok ayrı bir saha olan edebiyatta değil, resim ve heykelde dahi bu tesir vardır. Bu asır sanatlarının, iyi ve bozucu, geçirdikleri her maceradan az çok musiki mes'uldür. Biz Türkler, burada da bütün hayatımız gibi parçalanmış yaşıyoruz. Kaç türlü musikimiz var? Hayatımıza kaç türlü zevk hakim? Cemiyetimizin bence en büyük meselesi, medeniyet ve kültür değiştirmesidir. Bunu bir gün Ihlamur Köşkü'nü tek başıma gezerken, adeta tenimde duydum. Bu değişikliğin, yahut ikiliğin en zalim şekilde kendini hissettirdiği nokta da musiki zevkimizdir. Çünkü musiki bir milletin zamana tasarruf şeklidir. Yukarıda birçok şair adı söyledim. Eğer borçlarımın hepsini söyleyecek olsam, bu liste daha kabarır. Hiç bir suretle erişemeyeceğim şeylerin peşinde koşmaktan müteessir değilim. Çoktan beri asıl gayenin kendimizi bulmak veya vücuda getirmek olduğuna inanıyorum. Bu adamlar beni kendi hakikatlerime veya asli yalanlarıma götürdüler, çünkü, belki de hakiki şahsiyet yoktur ve bizim benlik dediğimiz şey, ilk, yahut en büyük ibda ve ihtiraımız, bir kelime ile, masalımızdır. Aziz Yaşar Nabi! Görüyorsun ki, hayatım gecikmelerle doludur. Buna bir yığın düşünce cezir ve meddini de ilave ediniz. I932'ye kadar çok cezri bir Garpçı idim. Şark'ı tamamiyle reddediyordum. 1932'den sonra kendime göre tefsir ettiğim bir Şark'ta yaşadım. Asıl yaşama iklimimizin böylesi bir terkip olacağına inanıyorum. Beş Şehir ve Huzur bu terkibin araştırmalarıdır. Yazacağım öbür eserlerin de çekirdeği budur. Güç ve yavaş yazarım. Yazarken çok değiştiririm. Çalışmaya başlayınca araya herhangi bir şey girmezse, sonuna kadar aynı hızla devam ederim. Fakat aralık verince tekrar başlamaklığım için aylar ister. Çok defa devamlı çalışmam için eserin beni bırakmayacak kadar ilerlemiş olması ve kapıda matbaacının adamının beklemesi lazım gelir. Hayatımda en mesut olduğum anlar sekizden bire kadar yazı masasının başında kalabildiğim anlardır. Mevzularımı çabuk ve daha ziyade konuşurken bulurum. Fakat geliştirirken zorluk çekerim. Yaptığım planı da kolay kolay takip edemem. Çok defa bir epizodu yazdıktan sonra bütünün planını yaparım. Yazarken çok düşünürüm. En büyük güçlük, eseri gündelik hayatımın tesirlerinden muhafazadır. Nesirde her şey birbirine karışabilir. Cümle cümle yazarım. Beyaza geçirirken bazan bir sayfa, beş on sayfa olur. Kafam büsbütün boş iken, sırf yazmak için masa başına hiç oturmadım. Kendimi kısır devirlerimde yazmağa zorladığım oldu; daima kafamda birkaç eser projesi bulunduğu için bunlardan birine başladım. Böyle başladığım bütün eserleri bitirmek nasip olursa, epeyce cilt çıkar. Hayatımda en çok üzüldüğüm şey, jurnal tutmamamdır. Gençlere verecek tek nasihatim, bir jurnal tutmalarıdır. İnsan her şeyi kendinden, hayatından çıkarır. Jurnal tutan adam, kendini gözünün önünden ayırmıyor, demektir. Bundan büyük ekonomi olamaz. Burada şiir ve sanat anlayışımdan da bahsetmek isterdim. Fakat uzayacağını görüyorum. Bence güzel, bir hasrettir: Objesini kendisi yaratan bir hasret. Onun için şiirle rüyanın arasında daima bir yakınlık buldum. Bugünkü edebiyatımızın büyük bir hazırlık devresi olduğuna inanıyorum. Yavaş yavaş ve parça parça yeni bir dil, yeni bir duyuş hazırlanıyor. Öyle ki, şiirin balıyle dolacak petekler sıralanmış bekliyor. Gençler iki büyük maden buldular: Halkın dili ve halkın kendisini... Fakat şiiri, sanatın kendisini çok ihmal ediyorlar. Bir kısmı sanat için sadece hiddet ve istihzanın, yahut müphem veya cezri inanışların, sevgilerin veya inkarların kafi olduğuna inanıyorlar. Çoğu da kendi hayatlarında mahpus kalıyor. Bilmiyorum, az kudretle, küçük dikkatle, ne dereceye kadar büyük bir edebiyat yapılır? Şiirde, hikayede, romanda, daha geniş mevzii çerçeveleri kırmış, insanın talihini daha büyük merhalelerinde arayan eserleri bir müddet daha bekleyeceğiz. Şurası da var ki, hemen hemen bir asırdır, edebiyatımız dışarıya çok bağlı. Suların bizde durulabilmesi için oralarda vuzuhun doğması lazım. Daha gençler içinde İlhan Tarus, Orhan Kemal, Tarık Buğra var. Yeni İstanbul gazetesinin müsabakasındaki Dost hikayesini okudunuz mu, bilmiyorum? Orada Homeros'a layık bir cümle vardı: Kasap dükkanında öküzün yüreğinden yavaş yavaş damlayan kan. Fakat asıl derdi unutmayalım. Hatta bizde bile her edebi inkişaf kitapçıya bağlı olmuştur. Siz olmasaydınız, bugünkü yeni edebiyat teşekkül edemezdi. Ahmet İhsan olmasa Serveti Fünun muharrirleri, Ebüzziya olmasa Namık Kemal yarım kalırdı. Diğer taraftan azız. Beş altı bin okuyucu ile bir edebiyat kurulmaz. Dışarıya kapalı bir dilde yazıyoruz. Dünya ile münasebetlerimiz çok dar. Hülasa bütün hayatımız gibi edebiyatımız da çok fakir ve hiç tanzim edilmemiş bir ekonominin ıstıraplarını çekiyor. Söylemeğe hacet yok ki, edebiyat davamız artık sadece okur yazar halkımızın elindedir. Hayatın sahibi kitledir. O tutarsa her şey vardır. Devlet ancak bazı şeyleri, o da isterse ve karar verirse, kolaylaştırır. Şunu da söyleyeyim ki devletin bir edebiyatı tam benimsemesi hiç bir yerde görülmemiştir ve fayda da vermemiştir. Münevverlerimiz, edebiyatımıza hiç olmazsa Aziz ve Hamid devirlerindeki bakışla, o sevgiyle dönerlerse edebiyatımız değişir. Fakat bunun için kendimizi bugünkünden başka türlü sevmemiz lazımdır. Aziz kardeşim! İşte düşüncelerim... Son olarak güzeli daima sevdiğimi, onu insan kaderinin tek iyi tarafı olarak gördüğümü söyleyeyim. Gözlerinden öperim. - zayfbiri liked this - edebiyatsoylesileri posted this


1960 yılında 65 yaşında hayata veda eden, Sultan Hamit Düşerken"in yazarı Nahit Sırrı Örik'in dergi ve gazete sayfalarında kalmış çok sayıda öykü, roman ve yazısı gün ışığına çıkmayı bekliyor. Nahit Sırrı da değerini bilemediğimiz birçok yazarımız gibi edebiyat sözlüklerinin satırları arasında yaşamını sürdürüyor. 22 Mayıs 1895 tarihinde İstanbul'da doğmuş. Babası Rüsumat müdir-i umumiyeliğinden emekli Örik Ağası-zade Hasan Sırrı Bey. Beşiktaş'ta Afitab-ı Maarif Rüştiyesi'nde okumuş. Galatasaray Sultanisi'ne devam etmişse de bitirememiş. 1913'te Hukuk Mektebi'nde dersleri izlemiş. Daha çok kendi kendini yetiştirmiş. 1915 - 1928 yılları arasında Tiflis, Berlin, Paris, Viyana, Roma ve Kopenhag'da bulunmuş. 1928 yılında Cumhuriyet gazetesinde yazarlığa başlamış. Milli Eğitim Bakanlığı'nda çevirmenlik yapmış. Uzun süre Anadolu'yu dolaşmış. Hiç evlenmemiş. Yaşamını gazete yazıları ve çevirilerle kazanmış. 16 Ocak 1960 tarihinde İstanbul'da ölmüş. Kısaca bu, Nahit Sırrı Örik'in yaşamöyküsü. Bunun ötesinde öykü ve roman yazarı Nahit Sırrı. En çok da "Sultan Hamit Düşerken"in yazarı. Ne zaman, nerede Nahit Sırrı adını görsem, bu romanın adı da aklıma geliyor. Yaşadığı süre içinde yirmi yapıtı yayımlanmış Nahit Sırrı'nın. Bunlardan iki oyunu, Para Uğrunda 1949'da İstanbul Şehir Tiyatroları'nda, Alınyazısı ise 1952'de Devlet Tiyatrosu'nda oynanmış. Bir de Düşüş var, Kemal Bekir'in Sultan Hamit Düşerken romanından oyunlaştırdığı. Düşüş de 1976'da sahnelenmiş. Bu yirmi yapıtın yanı sıra Nahit Sırrı'nın dergi ve gazetelerin sayfalarında kalmış sayısı oldukça fazla öykü, roman ve yazıları gün ışığına çıkmayı bekliyor. O da işte değerini bilemediğimiz birçok yazarımız gibi edebiyat sözlüklerinin satırları arasında yaşamını sürdürüyor. Kendi adıma böyle bir yazarın 30. ölüm yılında böyle bir yazı yazı yerine, bugün onun yeniden yayımlanmış bir kitabı üzerinde yazmak isterdim. Ancak böyle anlamı olabilir bir yazarı, bir sanatçıyı anmanın.


Eski İstanbul yazarı Sermet Muhtar Alus, 1906 - 1910 yılları arasında Mektebi Hukuk'ta öğrenciydi. Alus, o dönemi anlatan ve 1932 yılında yayınlanan yazısında, edebiyat ve basın tarihine geçecek yazarlar ve öğretim üyeleri ile ilgili çizgilerin yanı sıra II. Abdülhamit döneminin gölgesi yer alıyor. Eski bir yazımda da dediğim gibi ismi Mektebi Hukuk, içi Babil Kulesi gibi bir yerdi. Karınca yuvası gibi kaynayan koridorlarında adım atılmaz, tıklım tıklım dershanelerinde oturacak yer bulunmaz, panayır meydanına benzeyen set bahçesinde, yekdiğere yabancı yabancı nazarlarla bakışılırken, gitgide göz aşinalığı artmaya, yavaş yavaş teklif tekellüf kalkmaya başlardı. Hakkı bey idare teşkilatımızın tarihine girişip, bir virgül yeri şaşırmayarak, öhö bile demeyerek edebiyat yapmaya koyulunca, derhal gözler parlar, tavırlar değişir, kimlerin edebiyatçı olduğu, kimlerin oralı olmadığı o dakika sezilmeye başlardı. Bir müddet daha bu minval üzerine gidildikten sonra Şuayıp merhum, Ormanlar bahsinde, zümridin çemenler, nefti gölgeler, şakrak bülbüllerden tutturdu mu artık bıçak kemiğe dayanır, derunu kalp taşmaya başlar: Fikret'in noktai nazarınca... Uşşakizade diyor ki... Faik Ali'deki itila ve haşmeti eda... gibi kelimeler ağızlardan dökülür, çok geçmeden ahbap ve samimi olunuverirdi. Devrin sonlarına doğru, edebiyatın büsbütün gırtlağı sıkılmış, matbuatta şiir, hikaye, roman tamamen menedilmişti. Gençler, eserlerinin neşri ihtimalini, yüzde bir hatıra getirmedikleri halde gene çalakalem meşgul olmaktan geri kalmıyorlardı. O zaman, Mektebi Hukuk'taki edebiyat kapı yoldaşlarının şeyhi Mithat Cemal beydi. Çok yakışıklı siması ile, kibar ve nazik tavrı ile, doktora imtihanlarına gelip gittikçe Vefa İdadisi'nden beri şair olduğunun bahsi geçer, eski arkadaşı Sait Hikmet merhum, ezberinde olan bazı şiirlerini ve nüktelerini tekrarlardı. Set bahçeden seslensen cevap verecek kadar yakında oturan Tahsin Nahit merhum, tıraşını olup, bıyıklarını kırpıp mantarlı fesini başına, Civelekyan dikişi paltosunu sırtına, Fransızca Antoloji kitabı ile şiir defterini cebine koydu mu, ikinci ile üçüncü ders arasında mektebi boylar, durmadan anlatır, güler, O Kadın ve Büyükada'yı terennüm eden yeni şiirlerini okurdu. İbrahim Alaettin bey, Söz gümüş ise sükut altındır meselinin modeli gibi, edip, mütevazı, sessiz, sedasız, hep sami vaziyetinde bulunurken günün birinde bir şiirini okuyuverdi. O özlü ve hisli lisanı ile parmakları ağızda bırakarak derhal en baş safa çıktı. Arkadaşları arasında en genç, en hararetli ve en velutlardan biri de Mehmet Behçet beydi. O günlerin bazı ilhamları Erganun'da mutlaka vardır. Şimdi felsefe mütehassısı ve muallimi olan Mustafa Namık bey, o zamanlar şiir yazar, daima yeni yeni sonelerini okurdu. Bir aşıkı şuridedil hal ve reftarında bulunan Sakallı Rifat beyin ise ahlı, uflu şiirleri dilinden düşmez, genç çehresindeki ipek sakalı ile, naümit, meyus, mustarip bir aşıkı andırırdı. Zeka ve esprisine payan olmaz, Haydar efendinin binlerce sayfalık Mecelle şerhini bir kere devretti; latife ve nüktelerine emsal bulunmazdı. Şimendifer tarifesini, bir iki kere gözden geçirince ezberine alır, zihnine nakşeder, iki göz arasında da irticalen ne mısralar söylemezdi. Ahmet Süreyya bey zekavette ustura gibi keskin kalem ve mantıkta kuvvetli, talakat ve hitabette ise yekta idi. Tığ gibi bir delikanlı olan Suphi Nuri bey, gür sesi ile güzel nesirlerini dinletir, İbrahim Necmi beyin geniş nasiyesi ve parlak gözleri, edebiyat ve lisandaki kuvvetli vukufunu bar bar bağırır, Bürhanettin beyin gerek söz, gerekse yazıdaki pırıl pırıl zekası cümlece yad ve tezkar olunurdu. Geçen sene Bursa'da merhum olan N. Behçet, ince uzun boyu, kıvrım kıvrım saçları, solgun benzi ile sanki bir şibih filozoftu. Hayatı, dürbünün ters tarafı ile gören yazılar yazar, onları en samimi bir iki arkadaşına gösterirdi. Bir aralık mektebe devam edip aramızda bulunan Ziya Şakir Bey, haftada bir çıkan Hanımlara Mahsus Gazete'nin sermuharrirliğini deruhte etmişti. Sait Hikmet, Tahsin Nahit, Mehmet Behçet, N. Behçet, Rakımülhuruf (2), kadın imzası ile ve tercüme kaydı ile, semtleri ve eşhas isimlerini frenkleştirerek bazı yazılar yazıp dururduk. Bu, şimdikinin aksi olarak, bir nevi Türkçe'den Fransızca'ya adapte idi. Bir gün, bahçedeki çamın altında, sekiz, onumuz başbaşa vermiş, etrafı kollaya kollaya, çene çalıyoruz. - Haberiniz var mı? Ömer Naci Avrupa'ya kaçmış! demesin mi? Herkeste şafak attı; hoşafın yağı kesildi; etekler tutuştu. Etraf dolu; kalabalığın arasına hariçten birkaç işgüzarın sokulması ihtimali yüzde yüz. Haftalarca bunun tasasını çektik ve dut yemiş bülbüle döndük. (2) Rakım-ül huruf: Eserin muharriri, müellifi. Eskiden bir şey yazanlar, tevazu yoluyla çok defa kendilerinden böyle söz ederdi.


Hayatta olduğu gibi, somut malzemeyle soyut bir alem yaratmıştı Asaf Halet Çelebi. Kemal Sülker'in canlı tanıklığına dayanan yazı, Doğu-Batı kültürlerini bağdaştıran ve ekzotik şiirleriyle tanınan şairin, dizeleri kadar egzotik kişiliğini yansıtıyor. 1941 Ağustos'unun son günleriydi. Sıkıyönetimin duyurularına aykırı yayın yaptığı için Vatan ve Son Havadis gazeteleri birer gün kapatılmıştı (28 Ağustos 1941). Cumhurbaşkanı Milli Şef İsmet İnönü'nün yurt gezisiyle ilgili resimler foto muhabirlerince gönderilmiş, klişeye verilmiş, ertesi günü çıkacak gazetede yerleri ayrılmıştı. Ama ilgili yerlerden birinden gelen telefonla İnönü'nün resimlerinde hiçbir komutan veya askeri fabrikayla ilgili bir yerin görülmeyeceği bildiriliyordu. Bu nedenle sayfa planında değişiklik yapılacak, yeni resimler seçilecekti. İki gazetenin kapatılması gibi Tan'ın da böyle bir kazaya uğramaması için yazı işleri müdürü Münir Berik yalnız makale ve fıkraları değil, haberleri de görmeyi istiyor, bir bölümünü benim denetimime bırakıyordu. Gergin bir ortamda görev yapıyorduk. İç sayfanın imzalı yazılarının en azından üç günlüğünün sekreterlikte olmasını istemişti Münir Berik. Yalnız Ulunay'ın Takvimden Bir Yaprak sütununa yazdığı iki yazı politik gelişmeye ters düştüğü için yayınlanmayacaktı. Ulunay'dan yeni iki, hatta üç fıkra isteyecektik. Ulunay da, her günküne oranla gecikmişti. Merdivenlerden duyulan gevrek, tok bir kahkaha Ulunay'ın gelmekte olduğunun muştusuydu. Münir Berik'in izniyle, İnönü'nün yeni resimlerini seçmeye ve Said Kesler'den geçen haberleri okumaya ara verip Ulunay'ın isteğine uydum. Molla Cami'nin şiirleri üç Divan'da toplanmıştır. Ama hiçbir padişaha kaside yazmamıştır, bunu zül saymıştır. Böyle olduğu halde vefatında hükümdarlar, şehzadeler, devrin uluları ve irfan erleri onu huzur-u Rebbani'ye teşyi ettiler. Şiirlerimde ritme önem veririm, Hind'in esrarlı ikliminden, Çin'in uysal havasından motifler almaya özenirim dedi. Günümüzden, geçmişten, uluslararası sorunlardan ve insancıl duygulardan yararlanıp yararlanmadığını sordum. Sözlerimden ürkmüş gibi bir hali vardı. kasrında Şirin de böyle ağlıyor Ferhaaad. Çelebi hapşırıklarını sürdürdürken Ulunay da daha küçük bir kutu çıkararak o da burnuna enfiye çekti ve daha heybetli bir hapşırıkla odayı çınlattı. Bu şiir anlayışı, hele 1938 savaşından sonra insanoğluna hiçbir yarar getirmiyor, ya da savaş dramından yorgun düşen acılı insanlara umut ışığı ve yaşama sevinci vermiyordu. Ama özgün bir şair karşısındaydım. Deri kitap kılıfından bir kağıt çıkardı. Ulunay da kalemini bıraktı, gözlüğünü çıkardı. Asaf Halet Çelebi okurken not almayı sürdürdüm. Başı sana benzeyen Lamelif'in / havada kolları elamaaan / çekti çıkardı çengeli sağ kolunun / ve takıldı ruhumdaki köke. Harikulade, harikulade Kemalciğim, bunları süsle, püsle Tan'da yayınlayalım; ama sayfa sorunu var, Beyefendi'nin de şiirlerinin yer aldığı Ses, Hamle, Uyanış gibi mecmualara veriver. O yılların savaş psikolojisi ve çeşitli yasaklamalar, kısıtlamalar döneminin en titizce uygulanmasının yarattığı isteksizlik, bana göre Çelebi'yle röportajı gereksiz kılıyordu. O nedenle bunları yayınlanma düzenine koyamamıştım. Asaf Halet Çelebi'nin 15 Ekim 1958'de şeker hastalığına yenilerek yaşamının sona erdiğini okuyunca notlarımı çıkardım, şiirlerine baktım, resmine daldım. Kendine özgü, geniş kültürlü, ama sanat anlayışında aşama yapamamış bir İstanbul efendisinin göçüşüne acıdım. Asaf Halet'in bir antolojisi yayımlanmıştı 1953'te; Divan Şiirinde İstanbul. Naima incelemesi de o yıl basılmıştı. 1954'te de Ömer Hayyam incelemesi ilgi çekmişti. Budha'yı yorumlayan kitabı Eşrefoğlu divanı, argo sözlüğü kültür yaşamımıza bıraktığı Çelebi yadigarları"ydı. Yazı, Gergin bir ortamda Asaf Halet'le söyleşi başlığı ile yayımlanmıştır. Ara başlıklar edebiyatsoylesileri. com tarafından eklenmiştir. Orijinal metindeki yazım özelliklerine bağlı kalınmıştır.


Kadıköy'deki Gençlik Kitabevi'nde 11 Nisan 1987 günü düzenlenen toplantıda konuk Necati Cumalı'ydı. Soruları yanıtlayan Cumalı, kadınların daha gerçekçi ve sağduyulu olduğu için büyük kadın şair çıkmadığını söylemişti. Kadıköy'de, Gençlik Kitabevi sahibi Celal Bey, her hafta cumartesi günleri sanat toplantıları düzenliyor. Bu toplantıları şair Cemal Süreya yönetiyor. Toplantılarda tanınmış yazarlar, sanatkarlar, yaşamları, düşünceleri, hatta yaşam felsefeleri üstüne konuşuyorlar. Cahit Kayra bundan sonra her hafta dinleyici olarak katıldığı bu toplantılarda aldığı notları kısaltarak Güneş okurlarına sunacak. Şimdiye kadar bu toplantılarda Ferruh Doğan, Ece Ayhan, Necati Cumalı, Cihat Burak, Mehmet Kemal, Adnan Özyalçıner, Sennur Sezer, Osman Şahin, Cahit Tanyol, Muzaffer Buyrukçu, Şinasi Özdenoğlu konuştular. Ancak Kayra, bunlardan sonuncu toplantıda not tutmaya başladığı için, geçmiş konuşmacılardan yalnız Cumalı, Burak ve Mehmet Kemal'e ait olanları yayınlayabiliyoruz Daha önceki yazar ve sanatkarların bağışlamalarını rica ediyoruz. - 1921'de Florina'da doğdum. Orada hep şair, sanatkar yetişir. Mübadil olduk. Selanik'e giderken annemin kucağında... Gökte koskoca bir ay vardı. Uzanıp tutmaya çalışıyordum. Büyükbabam ayrılmak istemedi. Gemiye zorla bindirirken inme indi. Annemse çok akıllıydı. Urla'da yerleştik. Birinci sınıftayken Latin harfleri kabul edildi. Öğretmenimiz Arap harfli kitapları kaldırdı. Para topladı ve yeni bir kütüphane yaptırdı. - İlk kez Arzu ile Kanber... Sonra Fikret'in Kuşlar Uçar Ben Uçarım şiiri. Ama otuzlu yıllar yoksulluk yılları. Yengem yürekli ve iyimser. O olmasaydı ortaokula gidemeyecektim. - Önceleri Necip Fazıl'ı seçtim. Faruk Nafiz'i sevmedim. Orhan Seyfi'yi çok kötü buldum. Ahmet Haşim'den etkilendim. Nazım'dan çok etkilendim. Ortaokulda tanıştıklarım Abdülkadir Karahan, Nihat Kürşat, Samih Nafiz, Şadi Çelik. - Orhan Veli Ahmet Muhip, Melih Cevdet... Onlarla ilişki kurdum. - Ben şiiri, şiir olarak sevmem. Şiirde İsa'yı ararım. İnsan sesi ararım. Necip Fazıl'ı bunun için severim. Şiir konusunda başka kimlerle ilişkin oldu. - Sabahattin Kudret'le. Ben o zaman şiir yazdığımı söylemiyordum ama bütün bir gece otelle fakülte kapısı arasında gidip gelerek şiir konuştuk. Orhan Veli kibar, soylu ve çok şıktı. Sonra parasız kaldı. Benim iki pantolonum vardı. Birini ona verdim. Cahit Sıtkı melek, peygamber gibiydi. O zamanlar gençtik. Bütün şairler dostumdu. İnsan yaşlanınca dostu azalıyor. - Kadınlar daha gerçekçi, daha sağduyulu, belki de onun için. Biraz da toplumsal düşüncelerinden söz etsene. - Ben sosyalist insanı vefalı ve uygar buluyorum. Hepimiz vahşi doğarız. Zaman içinde insanlaşmamız gerek. - Her şair ayrı bir tattır. Herkes kendi kişiliğine göre bir şair seçer. Ataç da öyle. 1939'da dört şair var, derdi. Yahya Kemal, Tanpınar, Nazım, Orhan Veli. Tanpınar'la kavgalı idi. Ataç'ı ciddiye almazmış. Lise öğretmeni diye. Orhan Veli'ye çok kızardı. Siz aşık olamazsınız demiş. Oysa bir öğretmene aşık olduğunu sanırmış, Ataç. - Dindar ve kötü bir şiir. Zaten sözgelişi sosyalizm, din başka, şiir başka bir şey. Şiir eğitimi diye bir şey var mı? Kimse piyanoya oturup çalamaz. Ama piyano çalmak öğrenilebilir. Oysa şiiri öğrenmek mümkün değil. Buna karşın herkes şiir yazmaya kalkıyor. Şair başkalarında olmayanı bulup getirendir. - Evet... Çok uğraşarak. Kitaplardan, tiyatrodan, sinemadan. Ayda elime üç-dört yüz bin geçiyor. İlk şiir kitabımı ise, yedeksubay kaputumu satarak bastırabilmiştim. - Şiirsiz insan ve dünya eksik bir şey. Ben şiirlerimi ülkenin en zengin adamının servetine değişmem. Kitapsız toplum yozlaşır. İnsanlar şiir okumuyorlarsa, bu ölen, çürüyen bir düzen demektir. Ama ilerde insanlar daha az çalışacaklarsa, şiir yazmaya daha çok zaman bulacaklar, demektir. Zaman değiştiği halde büyük sanatkarlar, Dostoyevski gibi, mezarlarında bile mücadelelerini sürdürüyorlar... Necati Cumalı konuşmasını Cahit Sıtkı'nın hüzünlü sözleri ile bitirdi: Şaire yakışan yavaş yavaş ölmektir.


Alman yazar Thomas Mann, anti faşist kimliği nedeniyle Nazi Almanyası'dan çıkmak zorunda kalmış, Amerika'ya göç etmişti. Aynı nedenle Ankara Üniversitesi'nin yolunu tutan Hindoloji uzmanı Prof. Walter Ruben, 1944'te yayınlanan yazısında Mann için, Ondaki bütün hakiki arka planların araştırılıp yüze çıkarılmasında görülen ilmi zihniyet, eserlerini, kendi zaman ve meslek arkadaşlarının çok üstüne çıkarmıştır diyor. Son zamanların mümtaz yazıcılarından biri hiç şüphesiz Thomas Mann'dır. Şimal Almanya'da Lübeck'li zengin bir tüccar ailesinden gelmedir. Thomas Mann'ın doğumuna rastlayan günlerde (1875) büyük burjuvazi kendi inkişafının zirve noktasına gelip çatmış bulunuyordu. İşte bu zümreden gelme genç nesil, kendi tahtı üzerinde, babaları, dedeleri derecesinde kaygısızca bağdaşıp kurulamıyor, aldıkları çok daha incelmiş bir terbiye onları, olup biteni düşünmeye zorluyor, hatta istidat ve şartlara uygun şekilde münevverleştiriyordu. Thomas Mann da ayniyle, kendi kendisinin sanat poblemlerini bulup, kendi kendisinin karşısına diktiği andan başlayarak, kendi köyünden kopup çözüldü. Mamafih, münevver olmasına rağmen o, kelimenin en iyi manasında gene de burjuva kalmıştır. Hemen bütün modern yazıcılar gibi Thomas Mann da ilk önce natüralist mektep yolunu tutmuştur. Üzerinde tesiri olanlar, Maupassant ve daha sonra Skandinav şairleriyle Dickens ve Thackeray gibi İngilizler olmakla beraber, herşeyden önce o Rus romancılığına meftundu. Şair için asıl olana, yani lisana olan hakimiyet, Thomas Mann'da tam ve mükemmeldir. Ondaki yüksek kültür seviyesi, ondaki hüzünlü istihza, ondaki kendi sanat çalışmalarına karşı beslenen ciddi vazifeseverlik, ondaki, bütün hakiki arka planların araştırılıp yüze çıkarılmasında görülen güvenilir ilmi zihniyet, eserlerini, kendi zaman ve meslek arkadaşlarının çok üstüne çıkarmıştır. Seçtiği mevzular, ait bulundukları zamanın sayısız meseleleri kadar çeşitlidir. Bu yüzden, muhtevaları itibariyle yarına malolmuş bulunanları arasında sırf günlük olanlarının da mevcudiyeti gayetle tabiidir. Mamafih formel olarak her eseri bize, onun adından bekleneni verir mahiyettedir. Bir yandan, bir sanatkar olması itibariyle Thomas Mann'ın burjuvaziye karşı olan aykırı durumu, mevzularının seçiliş ve işleniş tarzlarını tayin ederken, öbür yandan, burjuva cemiyetine mensubiyeti, gene aynı şekilde, aceleyle halli gereken meseleleri ihmal etmesini ve ondaki sanatkar-insan tezadı yollu telakkiyi doğurur. Bu yüzden, hayattan uzak sanat, Thomas Mann'ın Tonio Kröger, Die Hungernden, Tristan (1903) gibi bir sıra hikayelerine mevzuluk etmiştir. Aynı problem, o devir ferdiyetçiliğinin içinde çabaladığı krizi ve demokrasiye doğru yönelen zaruri dönüşü açığa vurması istenen, Köngliche Hoheit (1909) adlı eserinde de, sembolik manada, bir prensin hayatında, bu arada satirik-sosyal kritik bir perde arkasından aksettirilmiştir. İlk büyük romanı Buddenbrooks'da (1901) o, bir misale dayanarak, geçen asır içinde büyük burjuvazinin evvela kuvvetlenip serpilişini ve daha sonra da çürüyüp dağılışını anlatmaktadır. Bu romanda, kalabalık bir aileden ayrı ayrı dört nesille karşılaşıyoruz. Her şahsın ve her karakteristik sahnenin verilişinde hakim unsur, içlerinde sakladıkları semboller bakımından manidar cümle veya kelimelerin tekerrüründen ibaret stilistik bir ustalıktır. Thomas Mann'ın stiline bir cazibe hususiyeti veren bu teknik, onun bütün öbür eserlerinde de kendini gösterir. Parça parça ve aynı zamanda bir kül olarak da harikulade olan bu roman, geçen asır ve kısmen de zamanımız burjuva kültürünün mahiyetiyle tanışmak isteyen herkesce okunmalıdır. İlk dünya harbinden biraz sonra, harpten önceki Avrupa'nın kültürel meselelerini ele alıp, teferruatın birbirine zincirlenmesi bakımından fevkalade iyi işlenmiş ve karakter yapıları itibariyle manidar olan muazzam romanı Der Zauberberg çıktı. 1939'da Lotte in Weimar adlı kitabı satışa çıkarıldı. İhtiyar Goethe'nin gençlik sevgisiyle buluşuşu Thomas Mann'a, büyük şair ve mütefekkir"i, hiç alışılmamış bambaşka bir ışık perdesi ardından görmek ve tanımak fırsatını verdi. Okumuş ve bilmişliğinin bütün iç zemberekleriyle o, bu küçük tesadüfü son derece hoş bir huzme altında ışıklandırdı. Üsluptaki üstatça maharetine olan emniyet içinde o, bizzat Goethe'nin kendi ifade ve düşünüş tarzı içine girip, inceden inceye hem kendisi ve hem de Goethe ile eğleniyor. "Goethe mevzuu Thomas Mann'ı her zaman meşgul etmiş ve o, bu iki muasıra, yani Goethe ve Tolstoy"a dair bir etüt kaleme almıştır. "Rönesansta doğup, Büyük Fransız İhtilali ile hakimiyeti ele alarak 19'uncu yüzyılda dört bir yanda... tam bir inkişaf ve tekemmüle erişmiş bulunan burjuva-humanistik-liberal devrin ilk dünya savaşı sonunda 'feci bir sona erişini' tesbitten sonra o, mediteran-klasik-hümanistik geleneğin bir beşeriyet davası ve dolayısiyle ebedi - beşeri mi, yoksa sadece muayyen bazı şartlara bağlı veya fani bir tefekkür tarzı, bir devre yani bir burjuva-liberal devre mi mal olduğu, ve bu devirle birlikte mahva mı mahkum bulunduğu meselesi"ne gelip dayanmıştır. Avrupa diyor o, bu meseleye daha şimdiden cevap vermiş gibidir. Goethe'nin, hümanistik terbiye idealine karşı takındığı tavır, biraz da Tolstoy'un müziğe karşı takındığı tavra benzer; yani Goethe, bu umumi-beşeri terbiye idealinin tehlikesini teşkil eden... amatörce, heveskarca-havalarda kanat çırpana karşı sosyal bir mukavemet göstermiştir. Velhasıl Thomas Mann onu, bazı muayyen tehditlere tabi bir hümanist diye tarif ediyor. Onun en yeni romanı Die Vertauschten Köpfe ve Yusuf-roman- trilojisi aşağıda esaslı şekilde incelenecektir. Burada ancak, Thomas Mann'ın esas eserlerinden birkaçı kısaca alınıp gözden geçirilmiştir. Küçük hikayeleri, skeçleri, siyasi ve kültürel-siyasi yazıları ve kitapları sayısızdır. Nasyonal-sosyalist rejimin bir düşmanı olarak Almanya'dan çıkmak zorunda kalan Thomas Mann şimdi Amerika Birleşik Devletleri'nde yaşamaktadır. Stokholm'de Berman-Fischer kitabevince ayrı ayrı ciltlerde bir seri halinde yeni baştan satışa çıkarılan eserleri, bugün artık istenince bulunabilmektedir.