Yahya Kemal bir tutarlılıktır. Beğenilir yahut beğenilmez, yadsınır yahut baş tacı edilir; bu değiştirmez onun kendine güvenini ve sakinliğini. Usul usul ve kendiliğinden uzlaşır Osmanlılığı ile. Osmanlılık toplumsal bakımdan, hele çöküşüne yakın, bir ihanettir, en azılıdan bir gözükapalılıktır. Manevi değerler yönünden ise, çok poetik bir paganlıktan, bir çeşit göçebelikten sürüp gelen bir kültür noksanlığının yerine, İslam'a sonsuz bağlılığın, büyük savaşların ve fetihlerin, bir bakıma bir uyurgezerliğin ikame edilmesidir. Devletin adı Osmanlı devletidir. Bu bile yeter sanırım birçok şeyi açıklamaya. Gene de, şiirsel mayası bakımından soylu bir Türk şairidir Yahya Kemal. Daha doğrusu bir Osmanlı şairi. Bu Osmanlılığı da Eski Şiirin Rüzgarından gelen bir Osmanlılık değildir. Dilinden, vezninden, tarzından gelmez. Şiirleri, Osmanlı kavramının bütün özelliklerini, niteliklerini taşır. Bütün ömrü boyunca, bir kültür yokluğunun, ulusun kendi yaratıp geliştirdiği, salt kendi değerlerine dayanan bir kültürün yokluğunun azabını duyar, sıkıntısını çeker. Bu yüzden epik şiirlere yönelir, İstanbul'dan bir mit çıkarmaya çalışır. Yani Osmanlı düzenindeki, ulusal kültür yerine ulusal gurur ikame"si işlemini şiirinde böyle karşılar. Bu sıkıntıyı geçiştirme yolunda da akıl almaz sezgileri vardır. Hele Batı'yı gidip gördükten, daha doğrusu Batı'yla Batı kültürü ile temastan sonra, bir mirasa yaslanmanın rahatlığını ve gerekliliğini daha iyi fark eder. Ortalıkta ve köksüz bulur sanki kendini. "Kökü mazide olan ati olmak onu bu duygudan kurtarmaya yetmez. Çünkü, kökünün içinde bulunduğu mazi, bereketli ve sağlam değildir. Denebilirse Yahya Kemal, bir ulusun, bu yüzden çektiği sıkıntının, yoğun ama kişisel bir birimidir. Bu sıkıntıyla kendini en kolay, gününe göre en olağan avuntuya bırakır: Kendine sonsuz güvenen onurlu bir ulus, görkemli atalar ve savaşlar, yanmış yıkılmış bir imparatorluk... Denebilirse bir ulusun kişiliğini ve onurunu kurtarmanın, en günübirlik, en güçsüz, en imkansız, en ucuz ama gene de en etkili çarelerine başvurmak. Ne başvurmak, sığınmak buna. Sanırım bu yüzden, Yahya Kemal imparatorluğun çökmüş, yıkılıp gitmiş olduğuna bile inanmak istemez. Birçok şiiri, yitmiş bir maziye özlemin değil, sürmekte olanın, hal'in şiirleri gibidir. Bununla birlikte, maziye bağlı bu övüncün, Atatürk'ün milliyetçiliği uyandırmak, güçlendirmek, bir ulusa, ulus olma bilincini vermek yolundaki çabasına, bilinçsiz bile olsa, bir yararı olduğunu sanırım. O, yenilmiş ama yenilgiyi kabullenmemiş, bir türlü de kendini bulamamış ve bulamayışın azabını taşımış bir ozandı bana kalırsa. Her şeye karşı biraz kendini, biraz ulusunu korudu. Ne var ki onun bu işi yüklendiği anda dünya değişmekteydi, birtakım kavramlar ve değerler değişmekteydi. Osmanlı - Bizans derbederliğini, sorumsuzluğunu sürdürmesi pek boşuna değildi gibi gelir bana. Bu davranışıyla bir yaşama biçimi"ni kabul ettirmek ister gibidir. Büyükelçilikleri belki bu yüzden kabul eder. "Kar Musikileri çok anlamlı bir belge niteliğindedir bana kalırsa bu konuda. Pek övülen tarih bilgisi de öyle, - çünkü bu tarih bilinci değildir, bilgisidir. - Öküz Ahmet Paşa'nın Şam Valiliğini, Semiz Ali Paşa'nın katlinin sebeplerini, Mohaç fırtınasının en ufak ayrıntılarını bilir ve bu yeter ona. Tarih, onun için bir oluşum, bir süreç değil, bir anılar manzumesidir. Böylece bir yabancı kültürün egemenliğinden uzakta olduğunu, kendi ulusal kültürünün bereketinde yaşadığını sanır. Kendi ulusunun göçebe kültürünü ve dolayısıyla onurunu ve yapısını kurtardığını düşünür. Muhafaza ettiği ve aktardığı değerlerin sağlamlığına inanır ama dünyanın değişmekte olduğunu bilir, sezer; gelecek sol'undur ama ben solda değilim dediğini söylerler. Ne var ki, onun anladığı ulusallık, ulusal kültürü koruma yahut yaratma yöntemi baştan tutarsızdır. Bu yüzden Osmanlı kalmakta direnir. Abdülhak Şinasi gibi. Abdülhak Şinasi de, Yahya Kemal'in düzyazıda paralelidir. O üstelik, oluşmamış, melez bir kültürü, bir özgün kültür gibi sunmaya kalkar. Aslında Yahya Kemal'in Parnas'çılardan, Abdülhak Şinasi'nin Proust'tan çok şeyler kapıp geldiği bilinir. Ama Yahya Kemal'de daha soylu bir sezgi ve direniş vardır. Gene de korudukları, yücelttikleri uygarlığın, denebilirse kültürün yüzeyselliğindedirler. Çünkü bu kültür zaten kişiliksiz ve yüzeydendir. Bir kültür bile değildir. Bir azınlığın yaşama biçimi"dir belki. "Erenköyü'nde Bahar kanımca, Yahya Kemal'in en güzel şiiridir. Olumlu olumsuz bütün özelliklerini de taşır üstelik. Ufacık bir yapı içinde, karşı konmaz bir bütünlük, bir çeşit yücelik taşır ve ne varsa onda, Yahya Kemal'dir. İnsan'ı kainat ile karşı karşıya koymak, eşit tutmak ve saltanatın güzelliği. İnsanı, yıldızlarla, kainatla karşı karşıya koymanın, bir bakıma bir tutmanın, bir tasavvuf, modern görüntü ve imkanlarla bir tasavvuf geleneği olması yanında, saltanattan, bir kelime, bir görünüm olarak bile olsa vazgeçememek. Çünkü birtakım öbür şiirleri bu yönde ne tam Osmanlıdır ne de tam Batılı. Kararsızdır, yerini, duygulanma alanını bulamamıştır, bir bakıma onlarda yoğun bir şekilde sürdürememiştir Osmanlı duygululuğunu, iletememiştir. Ama Erenköyü'nde Bahar"da bulmuştur bu duygunun kaynağını.


Ant dergisinin 2 Aralık 1969'da yayımlanan 153'üncü sayısında, Devrimci genç şairler savaş açıyor başlığıyla bir mülakat yer aldı. Osman Saffet Arolat'ın sorularını yanıtlayan Ataol Behramoğlu, Süreyya Berfe, Özkan Mert ve İsmet Özel, sanatın görevi ve işlevi hakkındaki görüşlerini dile getirmişti. Türkiye'de son yıllarda kavganın içinden gelen, yaşadığı olaylarla soluklanan genç sanatçılar güçlü sesleriyle kuşaklarının sesini duyurmaktadırlar. Arkadaşımız Osman S. Arolat'ın, bu genç sanatçılardan Ataol Behramoğlu, Süreyya Berfe, Özkan Mert ve İsmet Özel ile devrimci sanatçıların bugünkü sorunları, sanatın görevi ve de işlevi üzerine yaptığı bir konuşmayı sunuyoruz. Türkiye sanatının bugünkü durumunu ve sizleri toplu bir çıkış yapmaya zorlayan nedenleri konuşmak üzere toplandık. İsterseniz önce herkes teker teker düşüncelerini belirtsin, sonra ben sorular yönelteceğim. Ataol Behramoğlu - İzin verirseniz ben düşüncelerimi belirtmek istiyorum. Bence, sanatın kaynağında bulunması gereken en temel özellik, çağdaş insan gerçekliğini ifade etmesidir. Kendi alanım olduğu için edebiyat konusunda daha yetkiyle söz edebilirim. Bugünkü Türkiye edebiyatı geri kalmış bir edebiyattır. Çünkü Türkiye insanının çağdaş gerçekliğini ifade edememektedir. Gerici edebiyatı da belli başlı iki grupta toplamak gerektiği kanısındayım. İlk gruptaki gericiler, Necip Fazıl, Faruk Nafiz vs. nin temsil ettiği anlayış çerçevesi içinde bulunanlardır ki, bunlardan söz etmeye değmez. Çünkü bunlar bugünün kuşakları üzerinde etkili olamamaktadırlar. Edebiyatçı olarak sözleri edilemez. İkinci gruptaki gericilerse, 1950 - 1960 arasında yazmış olup bugün hala etkinliklerini sürdürmekte olanlardır ki asıl kavgamız onlarla olacaktır. Ataol Behramoğlu - Üst yapı kurumları, kendilerini doğuran koşullar ortadan kalksa bile bir süre daha var olabilirler. 1950 - 1960 arası edebiyatı için de durum budur. O yıllarda edebiyatımızda kapalı, biçimci bir sanat anlayışı egemen olmuştu. Bunu doğuran siyasi nedenler vardı. Oysa Türkiye 1960'dan sonra önemli aşamalar geçirdi. Bugünün genç kuşakları çok şey öğrendiler. Bugün bir bağımsızlık ve özgürlük kavgası yürütülmektedir. 1950 - 1960 arasında bu gibi şeyler küçük bir azınlığın zihnini kurcalardı. Açın, o dönemin gazetelerini okuyun, şaşıp kalırsınız. Bugünün Türkiye'sinde biçimci, kapalı bir sanat anlayışının artık egemenliğini kaybetmesi gerekir. Bizler, açık, seçik, toplumcu bir sanat anlayışının temsilcileri olarak, birlikte, kıyasıya bir kavgaya girişmeye karar verdik. Yapacağımız toplu çıkışla, bizden sonra yazmaya başlayan genç kuşakları etkilemek, onları zararlı etkilerden arındırmak istiyoruz. İsmet Özel - Ataol'un yapığı ayırıma katılıyorum. Gerçekten de Türkiye edebiyatında bugün iki tür gericiliğin sözü edilebilir. Bunlardan birincisi sağcı, idealist düşüncenin uzantısı, kokuşmuş bir edebiyattır ve düzenle bütünüyle uzlaşma halindedir. Bir de gerici gibi görünmediği halde gerici olan bir başka edebiyat anlayışının varlığı görülmektedir. Bu da kendini hayatla yenileyemeyen, hayat tarafından eskitildiği için gerici olan edebiyattır. Emperyalizm bugün ülkemizde her şeyi, bu arada ahlakı ve kültürü yerle bir etmektedir. Beyrut taklidi kentler türemekte, dejenere bir müzik ve dejenere bir edebiyat ortaya çıkmaktadır. Halk da bu iğrenç düzenin bir türevi olsun diye uğraşılıyor. İleri sanat, emperyalizme karşı döğüşte yerini alırken bu arada yeni bir kültür ve ahlak da oluşturmak zorundadır. Bizlerin, bu görevleri yerine getiremeyecek olan gerici, dejenere edebiyata karşı çıkarken getirdiğimiz, önerdiğimiz yeni değerler vardır. Burada bize kaynaklık edecek olan şeylerin başında, halkımızın değerleri gelmektedir. Emperyalizmin kültür alanındaki saldırısına karşı koyabilmek için buna başvurmak zorundayız. Halktan uzaklaşmış, onun değerlerine yabancılaşmış olan bir sanat ister istemez emperyalizmin aleti olmak zorunda kalacaktır. Halktan alacağız ve sanatımızla halkın diri yanlarını uyarmaya çalışacağız. Kendimizi bununla görevli sayıyoruz. Tartışmaya açık bir düşünce olarak şunu da belirtmek isterim: Özellikle Batıdan örnek gösterilerek, bir sanatçının ilerici olmasa bile iyi sanatçı olabileceği iddia edilebilir. Bunun böyle olabileceğini kabul de etsek, belirtmek istediğim, Türkiye'de bugün yalnızca iyi sanatçının bile yeri olmadığıdır. Bir halkın değerleri hayasızca sömürülürken birtakım biçim oyunlarıyla oyalanmak mazur görülemez. Son olarak ortak hareketimiz bakımından belirtmek istediğim nokta, bizlerin zorlama toplumcular olmadığımız, birlikte yürüttüğümüz bir kavganın içinden çıkıp gelmiş olmamızdır. Süreyya Berfe - Türkiye edebiyatı bugün her alanda bir batak içindedir. Bunun başlıca nedeni, Tanzimat'tan beri süregelen köksüzlüğümüz, kaynaksızlığımızdır. Bu köksüzlük daha öncelere kadar da uzanmaktadır. Edebiyatımız halktan uzaklaştı ve bir türlü gerçek kaynağını bulamadı. Batı özentileri, Batı kopyacılığı dal budak sardı. Bugün de durum böyledir. Sanatın görevi, sanatçının sorumluluğu gibi sorunlar üzerine tartışılacak yerde, aman sanat incinmesin, aman sanata bir şey olmasın nazeninliği sürüp gitmektedir. Çünkü böylece toplumsal uyanış geri bıraktırılmak istenmektedir. Bu her dönemde böyle oldu. Eski toplumcu şairler sürüldüler, işkencelere uğratıldılar. Bu elbette sebepsiz değildi. Bugünün iri kıyım sanatçıları 1960'tan sonra beliren toplumsal uyanışa hiç ses vermiyorlar. Verecekleri de yok. Zaten biz de onlardan bir şey bekliyor değiliz. Bizler ayrı ayrı yerlerde bir kavganın içinde oluştuk. Bugün bir araya gelişimiz rastlantısal değildir. İlk şiirlerimiz toplumcu nitelikte değildi. Ama içinde bulunduğumuz eylem bizi buraya getirdi. Hayatla ve halkla alışverişimizi artırdığımız ölçüde daha önemli noktalara varacağımıza inanıyorum. Bu noktalar hiç kuşku yok ki ayrı ayrı noktalar olacaktır. Ama birbirine ters düşen yerlere varmayacağımız düşünülebilir. Çünkü etkilere kapalı şairler değiliz. Halkın ve Türkiye'deki devrimci mücadelenin sanatımız için başlıca esin kaynağı olduğuna inanıyoruz. Hayatla sürekli olarak ilişkide bulunan şiir gücünü ortaya koyacaktır. Bugün ortak bir hareketi yürütmekle yükümlüyüz. Ataol, eski sanatçıların yeni kuşaklara kötü örnek olduğunu belirtti. Buna katılıyorum. Belki zararlı etkilere tamamen engel olamayacağız. Ama gücümüzün yettiğince direneceğiz ve mücadelemizi yakında çıkaracağımız edebiyat ve kültür dergisiyle yürüteceğiz. Özkan Mert - Arkadaşlarımın söylediklerine katılıyorum. Ama bir noktayı yeniden önemle belirtmek isterim: Bugünün gerici sanatına asıl damgasını basanlar Necip Fazıl vs. gibi zaten çürümüş olan bir görüşün temsilcileri, ya da bu görüşü diriltmeye çalışan birtakım zavallılar değildir. Çünkü bunların yeni kuşaklar üzerinde bir etkileri kalmadı artık. Bugünün asıl gericileri, yazdıklarını yıllar yılı devrimci şiirmiş gibi yutturan sahte devrimcilerdir. 27 Mayıs'tan sonraki kısmi özgürlük ortamında sanat büyük boyutlara ulaştığı halde bunlar hala eski görüşlerinde direniyorlar ve yeni yetişen kuşaklara zararlı etkilerini saçıyorlar. Devrimci edebiyat devrimci kavganın ayrılmaz bir parçasıdır. Gericilikle mücadele ederken elbette gerici sanatla da mücadele etmek gerekir. Önemle belirtmek istediğim bir nokta da şu olacak: Toplumculuk denen bir şey var. Bu, Türkiye edebiyatında ağızlarda çiğnenen bir sakız haline gelmiştir. Nedir toplumculuk, sorarsanız kimse bilmez. Eğer bir ozan açlıktan, sefaletten söz ederse toplumcu, kuşlardan doğadan söz ederse bireyci oluyor. Bu söz, siyasetle burjuvazi, ekonomik mücadeleyle proletarya uğraşır demek kadar aptalca bir laftır. Devrimci şair odur ki dünyaya Marksist - Leninist dünya görüşüyle bakar. Ve doğadan da, açlıktan da söz ederken devrimcidir. Burada yapılan yanlış, özel ile geneli, ozanın öznelliği ile dünyanın nesnelliği arasındaki diyalektiği anlayamamaktır. Her kim bunu anlayamıyorsa yazdığı şiir otomatikman gerici şiirdir. Burjuva ozanları ozanın bireysel hayatı ile bireysel hayatının dışındaki nesnel dünyayı ayrı ayrı şeylermiş gibi ele alıp buna özgürlük adını takarlar. Bütün insanlar için, giderek bütün sınıflar için yazdıklarını iddia ederler. Gerçekte ise kültür yoluyla sömürge sınıfların, işbirlikçi sınıfların ve emperyalizmin uşaklığını yaparlar. İçinde yaşadığımız dünya nesnel koşullarıyle devrimci perspektifi içinde ele alınmazsa, yani dünya proletarya ideolojisinin kılavuzluğu altında değiştirme çabasının dışına itilirse şiir karşı devrimci sınıfların egemenliğini sürdürme aracı olmaktan kurtulamaz. Salt ozanın özgürlüğü, salt şiirin özgürlüğü diye bir şey yoktur. Toplumun özgürlüğü ozanın da özgürlüğüdür. Gerçek bir sanat özgürlüğü ancak proletaryanın iktidarda olduğu bir düzende olur. Bu soruna daha bir açıklık getirmek gerektiğini düşünüyorum. Sınıflarla onların sanatları arasında ne gibi ilişkiler vardır? Bir de sanatın propaganda aracı olarak niteliği konusunda düşüncelerinizi belirtmeniz yararlı olacak. Ataol Behramoğlu - Bu konuda yapılacak en büyük yanlışlık şematizme düşmek olur. Üst yapı kurumlarıyla alt yapı kurumları arasındaki ilişkileri incelerken son derece titiz davranmalı, olayların çeşitliliğini gözden kaçırmamalıyız. Yine de sorunu ana hatlarıyla özetlersek: İlkel sınıfsız toplumların da bir sanatı vardı. Edebiyat alanında destanlar ve masallar bu türden sanat yapıtlarıdır. Tragedya, aristokrat sınıfların sanatıdır. Komedi türü, burjuvazinin damgasını taşır. Romantik edebiyat, sanayileşmeden ürken burjuva aydınlarının yeniden tabiata dönmek özlemlerini yansıtır. Realist edebiyatla işçi sınıfının ortaya çıkışı arasında ilintiler vardır. Doğmakta olan sınıfların sanatları ilerici özellikler taşır, ölmekte olan sınıfların sanatları da onlarla birlikte yavaş yavaş gerileyip yok olmaya yüz tutar. Az önce belirttiğim gibi bu sorunları belli bir esneklik içinde ele almak gerekir. İnsanlık ilerledikçe işler büsbütün karışmaktadır. Geçen yüzyıla damgasını basan birkaç sanat akımı vardıysa, 20'inci yüzyılda onun on misli sanat akımı ortaya çıkmıştır belki. Neyin ileri, neyin geri olduğunu anlamak büsbütün güçleşmektedir. Bu konuda ülkeler arasındaki farkları da göz önünde bulundurmak gerekir. Söz gelişi varoluşculuk akımı Batı için ilerici bir nitelik taşıyabilir. Çünkü Batı toplumları alabildiğine çıkmaz içindedir. Batı'nın başkaldırma biçimi bizimkinden ayrıdır. Türkiye'de ise bugün hedefler bellidir. Neye karşı, nasıl savaşılacağını ana hatlarıyla bilmekteyiz. Oysa Batılı insan çıkmaz içindedir. Çünkü emperyalist bir devletin yurttaşıdır. Mücadelesi bir bakıma kendi kendisiyledir. Batılı bir Hippi belki bağışlanabilir. Hatta devrimci bile sayılabilir. Ama Türkiyeli Hippi gericidir. Son çözümlemede emperyalizmin aletidir. Bu paralelliği sanatta da kurabiliriz. Batının bunalımcı sanatı Batı için ilerici bir nitelik taşıyabilir. Ama Türkiyeli sanatçı bunalıma düşmemeli, onu bunalıma iten koşullara karşı hiç değilse eleştirel bir tavır takınabilmelidir. Sanatla siyasal propaganda ilişkisine gelince; sanatın etkisi anlık değil, derinliğinedir. Bunun yanı sıra sanat sadece bugünü anlatmakla kalmaz, içinde geleceğin tohumlarını da taşır. Ama sanatın devrimci kavgadan kopmuş olması anlamına gelmez bu. Şiirlerimizi gerektiği zaman mitinglerde de okuruz fakat mitinglerde okunsun diye şiir yazmayız. İşin düğüm noktası buradadır. - piriltii liked this - batu344-batuhan liked this - edebiyatsoylesileri posted this


Anton Çehov / Tanrı bizi beylik sözlerden korusun! Okuyacağınız ilginç pasajlar, Çehov'un 1886 - 1888 yıllarında hem doktorluk hem yazarlık yaptığı sıralarda bazı genç yazarlara yazdığı mektuplardan alınmıştır. Çehov, genç yazarlara, doğallığı ve sadeliği öneriyor. Tiyatrolarımızın bu kadar berbat durumda olmasındaki suçu halka yüklemek doğru değil. Halk her zaman, her yerde aynıdır; zeki ve aptal, anlayışlı ve acımasız, gününe göre değişir. Bence doğanın tanımı kısa olmalı ve kişiyi inandırmalıdır. Beylik sözlerden, örneğin, 'Koyulaşan denizin dalgaları arasında yıkanan gurup, eflatunla karışan altınlığını sulara gömüyordu' ya da 'Suyun yüzeyinde uçuşan kırlangıçlar şakrak şakrak ötüyorlardı...' gibi beylik sözlerden kaçınmalı... Doğayı tanımlarken ayrıntılar üstünde durmalı; öyle ki, yazılanları okuyanlar gözlerini kapayınca, o manzarayı olduğu gibi görebilmeli.


Hababam Sınıfı'nın yaratıcısı Rıfat Ilgaz, yazının kefaretini en çok ödeyen yazarların başında gelir. Sınıf adlı şiir kitabı yüzünden cezaevine konuldu, matbuat suçlusu olmasına karşın mahkemeye götürülürken kelepçe takıldı, hatta zincire vuruldu. İki kez öğretmenlikten çıkarılan ve telgrafla sanatoryumdan kovulan Ilgaz, o günlerde Başdan dergisinin sorularını yanıtlamıştı. Rıfat Ilgaz Kastamonuludur. Babası bir küçük düyunu umumiye memuru olduğu için, ilkokulu, babası ile beraber dolaştığı yerlerde Cide, Terme'de okumuştur. Kastamonu Muallim Mektebi'ni bitirdikten sonra, Gazi Enstitüsü edebiyat kolundan mezun olmuş, Adapazarı Ortaokulu'nda hastalığından dolayı İstanbul'a nakledilen Rıfat, Nişantaşı, daha sonra Karagümrük Ortaokulu'nda Türkçe hocalığı yapmış, bu sırada ilk şiir kitabı olan Yarenlik'i neşretmiştir. Sınıf adlı ikinci şiir kitabı, bir ay vitrinlerde durduktan sonra, bakanlar kurulu kararı ile toplattırılmış, Rıfat da örfi idare komutanlığı tarafından tevkif edilmiştir. Sınıf adlı şiir kitabı örfi idare mahkemesi tarafından, fakir sınıfı zenginler aleyhine kışkırtıcı mahiyette görülerek altı aya mahkum edilmiştir. Hapishaneden çıktıktan sonra, Hasan Ali'nin bakanlığı zamanında hocalıktan çıkarılmıştır. Esasen hasta olan Rıfat bu devrede maddi zaruretler içinde sanatoryum kapılarında nöbet bekleyerek, dört defa şehrin muhtelif sanatoryumlarında yatmıştır. Bu arada Reşat Şemseddin Sirer bakan olmuş, bu fırsattan istifade ile Rıfat Ilgaz tekrar hocalığa alınması için müracaat etmiştir. Hasan Ali ile Reşat Şemseddin arasındaki ayrılık malumdur. Bu sebeple Rıfat, tekrar Boğazlıyan Ortaokulu'na hoca olmuştur. Fakat hastalığı artmış, tekrar sanatoryuma yatmıştır. Bu sırada bir Kenan Öner - Hasan Ali davası ortaya çıkmış, Kenan Öner, Hasan Ali'nin güya komünistliğini ispat için, Rıfat Ilgaz'ı himaye ettiğini söylemiştir. Bunun üzerine bakanlık derhal faaliyete geçmiştir. Hasan Ali zamanında hocalıktan çıkarılan, Reşad Şemsettin zamanında tekrar hocalığa alınan Rıfat Ilgaz, aynı kararı vermiş olan umum müdürlerden mürekkep aynı komisyon tarafından bu sefer hocalıktan çıkarılmış ve tahsisatı verilmiş olduğu halde ani bir telgrafla sanatoryumdan koğulmuştur. - İlk şiirlerim 1927'de memleket gazetelerinde çıktı. O zaman İstanbul'da Orhan Seyfi, Güneş isimli bir mecmua çıkarırdı. Güneş mecmuasına gönderdiğim Mehmet Rifat imzalı bir şiiri, Orhan Seyfi, üstatların yazıları arasına koymuştu. Aradan seneler geçti. Orhan Seyfi benim şiirlerimi görmüş. Gençler mevzun ve mukaffa yazamadıkları için böyle yazıyorlar! demez mi? Bir gün kendisine 1927 Temmuzu'nda neşrettiği şiirimi hatırlattım. Galiba biraz kızardı. Rıfat Ilgaz'a Bazı münekkitlerin realist dedikleri şiirlerini ne zaman yazdın diye sordum. - 1940'tan önce mizacıma ve düşüncelerime uygun bir form arıyor, denemeler yapıyor, neşredemiyordum. İlk cesareti Ses dergisinde gösterdim. Yarenlik, bu ilk cesaretimin mahsulüdür. - Belki üç kitaplık şiirim vardı. Bunların en mühimleri Oluş ve Varlık dergilerinde çıkmıştı. Bunları ne zaman derlemeye kalksam, onlarda bir yapmacık taraf, bir bizden olmayan ve bizi ifade etmeyen tarafın mevcut olduğunu hissediyordum. Bu şiirler daha ziyade aylak sınıfın, geçim derdinden azade insanların hoşuna gidiyordu. Bizden olmayanların zevkine gayri şuuri olarak yaptığım hizmetin reaksiyonunu geç de olsa duyabildim. Bazı burjuva münekkitlerinin ve antoloji derleyicilerinin hoşuna giden bu şiirler, benim gözü bağlı yaşadığım yılların en canlı bir ifadesidir. Artık kimin için ve niçin şiir yazdığımın farkındayım. - Evet resmi ve yarı resmi antolojilerde bana rastlamak zordur. Bazı yakınlarımız da taktik olarak bizden bahsetmezler. Dar olmayan bir okuyucu kadromun mevcut olduğunu da iftiharla söyleyebilirim. Eğer satışa müsaade etselerdi Sınıf ve Yaşadıkça isimli kitaplarım kalmayacaktı. - Bir şairin kendinden bahsetmesi kadar tabii ne olabilir. Veremim, hastaneden bahsediyorum suç oluyor; öğretmenim çocuklarımdan bahsediyorum suç oluyor; tutuyorlar, cezaevine atıyorlar. Mahpushaneden bahsediyorum suç!.. Rahatça yaşatın bizi de rahatlığımızdan bahsedelim! Vatandan, milletten bizim kadar candan söz eden olmadığı halde onların dilinde vatan haini, millet haini oluyoruz. - Matbuat suçlusu olduğum halde mahkemeye giderken gelirken her çeşit kelepçe vurulduğu gibi, hapishane içinde de zincire vurdular. Elli altmış arkadaş kaç defa bileklerimizden zincire vurulduk. Cezamı doldurup hapishaneden tahliye edildiğim gün kelepçeli olarak emniyet müdürlüğüne iki süngülü ile teslim edildim. Bir zaman İzmir'de birkaç gazetecinin bileğine yanlışlıkla sürülen kelepçeden ötürü çıkan gürültünün akisleri hala kulağımızda. Ben bu macerayı şiir olarak yazdım ve Gün'de neşrettim. Bu şiiri Yaşadıkça'ya aldım. Kimse matbuattan fikir hürriyetinden kelepçeden bahsetmedi. Onlarınki fikir de bizimkiler çakıl taşı mı? Yoksa bizimkiler mi bilek değil? - Görüyorsunuz hastayım. Evvela sıhhatimi kazanacağım. Mücadele için sıhhat en geçer akçadır. Sonra mesleğimi; davam, Danıştay'da... Bu memlekette adalet varsa çok sevdiğim öğretmenliğe döneceğim.


Tarihte bir ilk olan Kadınlar Halk Fırkası girişiminin öncülerinden Şükufe Nihal Başar (1896-1973), Türk Kadınlar Birliği'nin kurucusuydu. Şiir, roman, hikaye ve gezi yazılarının yanı sıra kadın sorunları hakkında birçok makaleye de imza attı. Nihal, 1931 yılında, kadın ve erkeğin görevi ile ilgili soruları yanıtlamıştı. - Birçok sebepler arasında iktisadi sebepler en kuvvetlisidir. Bugün, kendi başının çaresine bakamayan erkek bir de karısının, çocuğunun geçinmesini boynuna almak için elbette düşünmek mecburiyetindedir. Sonra muhtelif sebepler yüzünden aile samimiyeti, aile cazibesi azalmıştır. Eskiden erkeğin rahat edeceği, eğleneceği, sığınacağı yegane yer, yuvası idi. Şimdi hayat öyle geniş, yuvanın haricindeki cazibe öyle kuvvetli ki gençleri temiz bir köşe aramaktan ve bütün bir ömürde bir tek kadına bağlanmak ihtiyacından müstağni kılıyor. Aile arasında gittikçe çoğalmağa başlayan geçimsizlikler de erkek, kadın bütün gençleri evlenmekten ürkütüyor. Bir geçimsizliğin sebebini evvela aile terbiyesinde aramalıyız. İnsanlara içi dışı bir örnek terbiye vermek gaye olmalıdır. Mesela evlenenler arasında öylelerini tanıyorum ki evvela birbirlerine en iyi, en zarif cephelerinden görünmüşler, sonra yaldızlardan silkinerek hakiki şahsiyetlerine bürününce biri, yahut her ikisi yanıldıklarını anlamışlardır. - Aileden evvel düşüneceğimiz şey, kadının insanlığı, şahsiyeti, haysiyetidir. Kadın her şeyden evvel cemiyetin içinde bir uzviyettir. Onun hala erkeğin kolunda tufeyli olarak yaşamasını düşünmek, artık kafalarımızın alamayacağı bir geriliktir. Şöyle olsun, böyle olsun demektense gözlerimizi bir defa hayata çevirelim. Her şeyde olduğu gibi mazinin köhne an'aneleri ile artık alakamız yoktur. - Bugün kadın kendi kendini tanıyor, düşünüyor. Kabiliyetlerine güveniyor, artık esir olamaz. Bütün ömrünü bir erkeğe, bir yuvaya hasrettikten sonra kocanın herhangi bir hodbinliği yüzünden kapı dışarı edilmiş, ortada bırakılmış kadınlar az değildir. Süslü bir yuvada, herkesin kıskanacağı bir hayat içinde tahkir olunan, hıyanet gören, bin türlü hodbinliğe boyun eğen kadınlar az değildir. İstikbalin kadını, artık iktisadi mahkumiyetten kendisini kurtarmalıdır. Kadın, erkek münasebeti artık bir fikir ve kalp arkadaşlığı şekline girmeli, yeni aile bu esas üzerine kurulmalıdır. - İyi amma, artık entarimizi tezgahta dokuyarak giyecek zamanda değiliz. Bugün adamsızlık yüzünden evlerde yemek pişirtmek bir dert halini almıştır. Memlekette büyük lokantalar, umumi mutfaklar açılmalı, her işte olduğu gibi yemek pişirmesini de mütehassısına bırakmalı! Kadın evde duyguları ile, kalbi ile başbaşa kala kala fazla inceleşmiş, adeta marazileşmiştir. Erkek, bilakis gittikçe hissizleşiyor, maddileşiyor. İki cins arasında muvazenesizlik çok büyüktür. Kadın, kalbi ile yaşamının cezasını çok çekmiştir. Umumiyetle haşin, maddi olan erkek onu her zaman kırmıştır. Bırakalım kadını, hür bir nefes alsın, kukla gibi yalnız beğenilmek arzusundan kurtulsun, hangi sahada kabiliyeti varsa orada çalışsın. Aklı başında, münevver bir erkek de ancak böyle hür, şahsiyet sahibi, içtimai mevkii olan, kendisine fikir arkadaşlığı edebilecek kadınlarla yaşayabilir. Erkek yumurta pişirmek için peşinde mutlaka bir hanım mı götürecek! - Yumurta pişirmek, kadın için değil, erkek için umumi bilgi sırasına geçmeli. Bir yerde yalnız kalan bir erkek yumurtasını pişirmek için peşinde mutlaka bir hanım mı götürecek! Hanımlar, yalnız yumurta pişirmeğe elverişlidir diye kökten aldığımız bir emir yok. Böyle olsaydı mükemmel erkek ahçılar olmazdı. Esasen bütün bu söylediklerimi de lüzumsuz buluyorum. Hayat, kadını çoktan yuvasından almış, götürmüştür. Bu cereyandan daha kuvvetli hangi fikir, hangi gaye var? Kadın yürüdüğü sahada kabiliyetini göstermiş, erkekten geri kalmamıştır. Asırlarca kafes ardında kalmış olmasına rağmen. - Bu zenginin, ihtiyarlığını unutturacak kadar manevi bir kıymeti varsa diyeceğimiz hiçbir şey yoktur. Aksi takdirde sırf menfaat için yapılmıştır ki münasebetli bir şey değildir. - Çirkin bir adet! Para mevzuu bahsedilerek yapılan her izdivaç çirkindir, sahtedir. Erkeğe drahoma vererek evlenen kadın gururunun çiğnendiğini idrak etmiyorsa ne yazık! Evlenen kadının zaten bir vazifesi olmalı, o da kazanmalı, müşterek hayatı birbirine yük olmadan geçirmeğe çalışmalı. Türk kadınının ne eskisi güzel, ne yenisi! - Ne eskisi güzel, ne yenisi! Eskisi estetik güzel olmasını bilmediği, havasız, hareketsiz kaldığı için, yenisi de sefahat, sefalet, ıztırap yüzünden güzel olamamıştır. - Saçma adet! Herkes yuvasının sahibi olmalıdır. Şükufe Nihal Hanımefendinin sözleri burada bitti, teşekkür ederek ayrıldım.


Cemal Süreya, İlhan Berk'in portresini Yeryüzünde her şey yazılmak için varmış gibi geliyor ona diyerek çiziyor. Süreya'ya göre Berk, bardağa bardak olarak değil, yazılacak bir şey olarak bakıyor. Hiyerogliflerde üçgen yüzlü kablumbağalar olsaydı, işte derdim, işte İlhan Berk! İşte Keops, işte sokak, işte atlas! Gerçekten yüzündeki ve bedenindeki üçgenler giderek Mısır piramitlerine benzetti onu. Attila İlhan otuz yıl önce göğüstenbacaklı demişti İlhan Berk için. Tevfik Akdağ da daha iki gün önce, omuzdanbacaklı. Şiir serüveni altmış yılı buluyor. Birçok dönem yaşadı. Bütün devinimleri sınadı. Her seferinde eski kendisini inkar eder gibi göründü. Hayır, anılarını silmek, bildiklerini unutmak istedi. Sentezi değil, gelişigüzel sıralamayı ve bundan büyük tatlar çıkarmayı özledi. Hayatını düşünüyorum, hayatı da öyle değil mi? Repliklerle yaşıyor. Düğmelere basıyor. Yeryüzünde her şey yazılmak için varmış gibi geliyor ona. Sözgelimi bardağa bardak olarak değil, yazılacak bir şey olarak bakıyor. Gökyüzüne de öyle. Şöyle diyor sonra da: Gökyüzüne böyle bakan adamın hayatının cehennem olması doğaldır. Yazıya geçen çiçek solacak yazıdaki çiçekse hiç koklanmayacak. Gençliğinde etkilendiğini söylediği Türk şairlerinin adlarını sayalım: Yahya Kemal, Ahmet Haşim, Nazım Hikmet. Bu üç adı iç içe geçirirseniz ne çıkar? Gerçekten İlhan Berk bugün ülkemizde sanat beğenisi en yüksek bir iki kişiden biri. Başka ne çıkar? Çelişki mi? İlhan Berk o çelişkiyi kabul etti. Onunla bütün bir Batı şiirini kucaklamak istedi. Türk şairinde kişisel reklam duygusu Tanzimat'tan beri çok yoğundur. Ama İlhan Berk bir canlı yayın yöntemi getirdi. Yıllar önce Ankara'da sokaklara düşer, belli bir sıra gözetmeden, sondaj usulüyle kapı zillerini çalarmış. Diyelim kapıyı güzel bir kız açtı. Sorarmış. Ünlü şair İlhan Berk burda mı oturuyor? Kızdaki izlenim: Demek İlhan Berk diye bir şair var, üstelik ünlüymüş! Bugün yetmiş yaşında en iyi şiirlerini yazan İlhan Berk elbet ününü salt bu yönteme borçlu değil. Ama olay İlhan Berk'i iyi anlatıyor. Doğru olmasa da, anlatıyor. Ankara'da, Piknik'te, genç şairlere bira ısmarlayarak şiirini okuttuğu doğru ama. Garson, iki arjantin daha! Yetmiş dedim, evet yetmişi döndü. Ama bugün de genç Rimbaud tavrıyla konuşmaktan kendini alamıyor: Bıktım yaşamaktan, bıktım şu cehennemden! Gençliğini yaşayamamıştı, yaşlılığı ise öğrenmeye yanaşmıyor. Aslında bütün bunları yine o ortada görünme tutkusuna bağlayabiliriz. Bir kız sevmiş paşa kızı çıkmış. Kendisinde tarih kavramı olmadığı için doğum tarihini bile anımsamıyormuş. Bizim kuşağın çıkış yıllarında hepimizi etkilemişti. Bunu bir yerde yazmıştım. Yanıt korkunç oldu: Etkilemekten nefret ederim! Dahası var, kendisini sevenlerden tiksinir, kaçarmış. Bunu da yazdı. Yazmak için yazmak... Bunu öylesine uç noktalara götürdü ki ortada görünme tutkusunun biçimleri de değişti. Canlı yayın"ın yerini bu kez "duyarsızlık almaya başladı. Hiçbir şey istemez, hiç tepkisi yoktur, süt nedir, şeker nedir?... Farklılaşmayı duyarsızlıkta aradı. Elbet, bütün bunlar sadece görüntüde. Yine de İlhan Berk'in kimliğini hiç etkilememiş olamaz. Yazıyı kendisinin fizik ve doğrudan uzantısı haline getirmek isterken, tersi bir durum da ortaya çıktı: Kendisi yazının uzantısı oldu. Bu çılgınlığı yaşadı İlhan Berk. Gerçekten geçmişi yok. Bugün bulanık, yer yer anlamsız, yer yer de tehlikeli biçimde saydam bir şimdiki zaman içinde. Sanatıyla hayatı bu anlamda tam çakışma halinde. Bu bir başarı mı? İstediğine ulaşmış olmayı başarı sayarsak, evet. Yine de yarın başka şey isteyebilir. Hatta en eskisi gibi, merkantilist bir söz sanatına yönelebilir. Bugün aşırı ölçüde çocuk-ihtiyar, ama hiç ölmeyecek bir görünümde. Yarın mesir macunu lekeli bir şemsiyeyle ortalarda dönmeye başlayabilir. Ünlü şair İlhan Berk burda yatıyor! Yukardaki sayıya bir sıfır da sen ekle.


Şiir ve deneme türlerinde özel bir yeri olan Salah Bey, 1978 yılında, kırk yıllık dostu Oktay Akbal'ın sorularını yanıtladı. Birsel söyleşide, şiir ve denemeye ilişkin görüşleriyle, nasıl çalıştığını dile getirdi. Böyle yazmışım 1950'deki Şair Dostlarım dizisinde Birsel için... Yirmi yedi yıl geçmiş üstünden... Bu kanı, kaya gibi sağlam, yerinden kıpırdatmak olanaksız. Salah Birsel geçen yıllar içinde hem ozan hem denemeci olarak yazınımızdaki özel yerine öyle oturmuş ki! Son yıllarda denemeci yanı ağır basmaya başladı nedense... O birbirinden güzel yazılar, anılar, yazın üstüne denemeler bir ozanın sanat kültürü, yaşam deneyleri, zeka gücü ile kaynaşmış ürünlerdir. Kırk yıllık dostluk, derler Salah Birsel'le öyledir yakınlığımız... Yıllarca Ankara'da yaşadı, basımevi müdürlüğü, TDK Yayın Kolu Başkanlığı gibi işlerle yaşamını geçirdi. Şimdi emekli, Suadiye'de bir apartmanda yılların birikimi binlerce kitabı arasında, rahat koltuğuna gömülüp okuyor, yazıyor, düşünüyor. Bir kez daha karşı karşıyayız. Sormak, anlamak istediğim konular var. Gerçi az çok biliyorum neler diyeceğini. Kırk yıllık dostluk bu! İnsanın böyle dostları biraz da 'kendisi' gibi bir şey oluyor. Olsun. Okurlarım adına soracağım sorular var. Başlıyoruz söyleşiye. - Bugüne gelinceye değin, şiirlerimde pek çok pencereler, pek çok kapılar açtım. Açtım, kapadım. Açtım, kapadım. Ama düşüncelerimde, cigara tüttürüşümde pek bir değişiklik olmadı. 1940'larda Yahya Kemal'in Itri, Erenköyü'nde Bahar, Eski Mektup şiirlerine bir de Tamburi Cemil Bey çalıyor eski plakta dizesine bayılır, öbür şiirlerine, öbür dizelerine ise kürek çekmezdim. Şimdiler aynı istim üzerindeyim. Ne eksik ne artık. Ama her ozan yaşamı boyunca yeni yeni rüzgarlar yeni yeni esinler alır. Bu, elbet ozanların oturuşunu etkiler. Ama bağdaşını bütünüyle bozamaz. Nazım'ın şiirine bak. 835 Satır'da ne varsa, son şiirlerinde de o var. Ozanlar içinde en çok değişiklik gösteren belki Oktay Rifat'tır. Ama onun her şiirinde değişmeyen bir Oktay Rifat da var. - Dediğin doğru. Ben şiir üzerine çok düşündüm ve de çok yazdım. Şiirin ilkelerini bile saptamaya kalkıştım. Doğrusu ya her ozan kendi şiiri üzerinde, ya da genel olarak şiir üzerinde düşünür. Düşünmeyenler başkalarının dümen suyundan gidenler ve daha ilk solukta yarıştan ayrılanlardır. Ama şiir üzerine düşüncelerini saptamak ayrı bir şeydir. Ozanların çoğu böyle bir yolda kendilerini yitirmek istemezler. Daha doğrusu, bizim ozanlarımız böyledir. Batı'da şiir yazıp da şiir üzerine birkaç yazıcık olsun döktürmeyen hemen hemen yok gibidir. Ama benim durumum biraz değişik. Ben öteden beri düzyazıya biraz çokça sarılırım. Flaubert gibi düzyazıyı şiirden üstün tutmaya kalkışmam ama, şiire verdiğim değeri, düzyazıdan da esirgemem. Ama şiirin kurallarını göz önünden uzak tutmayan düzyazıdan. Çünkü düzyazı da büyük uğraşlardan, büyük çabalardan sonra yüzünü gösterirse gösterir. Ben, bir yazarın Bira getir garson demeden önce usunu kafasının içinde en az yedi kez döndürmesi gerektiğine inanırım. Diyeceğim çalakalem, hadi senin deyimini kullanayım çalatuş yazı yazmak benim düzyazı anlayışımın dışında kalır. - Haa, bak bunun üzerinde durmak gerekir. Yahya Kemal'in biraz önce andığım dizesini biraz mıncıklayalım: Tamburi Cemil Bey çalıyor eski plakta. Bu dizenin güzelliği bence yalınlığından, edebiyat oyunlarına arka dönüşünden, of amanlardan kaçışından gelmektedir. Ne ki içinde istemediğin kadar duygu var. Bencesi şu ki, söz oyunları yani benzetmeler, yani eğretilemeler, yani mecazlar, yani sıfatlar, yani maydanozlu deyişler şiiri öldürür. Onu duygululuk, şairanelik batağına yuvarlar. Ben şiirlerimden duyguyu değil, bu duygululuğu uzak tuttum. Edebiyat cambazlıklarını uzak tuttum. Duyguyu yakaladığım biçimiyle, bozulmamış biçimiyle vermeye çalıştım. Biliyorum Şiirin İlkeleri'nde zekayı biraz çokça övdüm. O zamanlar bu gerekliydi. Her yandan hıçkırıklı, üzünçlü şiirler yükseliyordu. Gerçeğini ararsan ben duyguya değil, kantarın topuzunu kıran coşkulara karşıyımdır. İlkeler'de de dediğim gibi coşkunun yeri günah çıkartma ya da evlenme önerisinde bulunma gibi yürek hoplatıcı sahnelerdedir ancak. Yalnız aklın düzen yaratıcı ışığı altından geçmemiş bir şiirin belli bir düzeye ulaşması beklenilmemelidir. Kısacası, duygu yoksa, hiçbir şey de yoktur. - Deneme için yapılacak bir tanımın pek işe yarayacağını kestiremiyorum. Çünkü şiir, roman, öykü, oyun olmayan her düzyazıyı deneme sananlar ve kendilerini denemeci olarak piyasaya sürenler bu tanım karşısında kendi yazılarının da ona uyduğunu söyleyeceklerdir. Ama deneme diye bir olay, bir tür var yine de. Yalnız sınırları kesinlikle ayrılmış değil. Sözgelişi Ataç'ın söyleşileri deneme sayılacak mı, sayılmayacak mı? Bana kalırsa Ataç'ın ilk yazıları denemedir de, son yazıları daha çok söyleşidir. Peki ama söyleşi de ne? Söyleşi diye ayrı bir yazı türü mü var? Yoksa kimi denemeler söyleşi havası içinde mi yazılıyor? Bilirsin Fransızların bir Alain'i var. O da yazılarını kahvede birine bir şeyler anlatıyormuş gibi yazar. Yazılarına da söyleşi adını oturtur. Öte yandan, kimileri de eleştiri yazılarını deneme sayıyor. Bir denemeci elbet bir günlükçü, bir anıcı gibi başka yazarların kitaplarını değerlendirme havasında olabilir. Bu onun denemeciliğine gölge düşürmez. Ama bir eleştirmen kitap değerlendirmesi yaparken, amacı doğrudan doğruya eleştiri olduğu için, ortaya koyduğu ürün hiç mi hiç deneme değildir. Bir de incelemeler var. Kimileri de bir ozan ya da bir romancı üzerine yapılmış incelemeleri deneme saymaktan geri kalmıyor. Bencesi bu tür yazılar da denemeden çok, eleştiri alanına girer. Şimdi istersen deneme için bir tanım bulmaya çalışalım. Denemenin asıl özelliği onun belli bir konusu olması, denemecinin daldan dala atlasa da, eninde sonunda asıl söyleyeceği şeye parmak basmasıdır... Ne ki, romanın, incelemenin, haber - yazıların, eleştirilerin de belli bir konusu yok mu? Görüyorsun bu tanımla da bir şeyi aydınlatmış olmadık. Belki şöyle bir tanım yapılabilir: Deneme, bir yazarın kendi duygularını, kendi beğenilerini, kendi eğilimlerini, kendi dünya görüşünü sık sık okurların önüne süren yazı türüdür. Bir İngiliz yazarı, yanlış anımsamıyorsam, denemeyi, daha çok İngiliz denemesini, yazarının açıkyürekliliğini ve içtenliğini ortaya koyan yazı türü olarak tanımlamıştı. Bunlar hiçbir şeyi çözümlemez. Çünkü bu özellikler yalnız denemecilerin değil, bütün yazı erlerinin özellikleridir. Ama yine bir deneme türü var değil mi? Ortalığı bütün bütüne karıştıracaksam da ben şöyle derim: Deneme adını verdiğim şey eleştiri, inceleme, makale, haber - yazı, söyleşi ve de anı olmayan yazı türüdür. Ben, hatırlayacaksın, bu yönteme şiiri tanımlarken de başvurmuştum Şiirin İlkeleri'nde. O zaman bir aydınlığa varamamıştım. Şimdi de varamadım sanırım. Sanat modadır, diyordun. Yine aynı kanıda mısın? Modalar akımlar geçip gidiyor, ama ozanlar, yazarlar kalıyor. Demek, modayı aşan sanatçı yaşıyor. - Sanat modadır sözü sanırsam çok yanlış anlaşıldı. Ben modaya uyan, ya da yeni bir moda yaratan edebiyatın, sanattan uzaklaştığını, yüzyıllara kalmadığını söylemedim hiç. Ama yazınlarda değişen, çarçabuk değişen, bir kuşağı öteki kuşaktan ayıran bir yan da var. Bak, şimdiler, şiirimize yepyeni bir kan getiren 1940 şiiri bile rafa kaldırılmak isteniyor. Onun gerçekçiliğini, daha doğrusu toplumcu gerçekliğini küçümsüyorlar. - İstanbul'a taşındıktan sonra çok uyumaya başladım. Kimi vakit altı saat uyuduğum bile oluyor. Dokuncalı bir şey bu. Jack London uykuyu üç, dört saate indirgemişti. Aklı başında bir sanatçı da bundan başkasını istememelidir. Geceleri ikiden önce yatmıyorum. İkide de gözkapaklarım artık taşınmaz hale geldiği için yatağın yolunu tutuyorum. Kimi zaman bir saatlik bir uykudan sonra kalkıp yeniden üç saat okuyorum. Ondan sonra yine dört, beş saat uyku. Elektrik kesilmelerini de hesaba katarsak genel olarak kuşluk vaktinde masamın başına oturmuş oluyorum. Yoruldukça mutfağa gidip bir şeyler atıştırdıktan sonra yine çalışmaya dönüyorum. Bu ya bir şeyler yazmak ya da fiş çıkarmak için oluyor. Ekim başından beri Boğaziçi'nin Şıngır Mıngır Yaşamını dile getirmeye çalıştığım için şimdiler boyuna fiş çıkarıyorum. Ama arada bir fişleri bir yana itip içimden kopan bir şeyleri kağıt üstüne geçirdiğim de oluyor. Akşam on dakika TV'de haberler. Kimi zaman da beş dakika. İlgi çekici bir dizi olursa bir saat da ona ayırıyorum. Sonra yine okumaya başlayarak ertesi gün çıkaracağım fişleri saptıyorum. Bu yeni kitabım için uyguladığım bir program. Deneme yazarken, şiir yazarken başka yirmi dört saatlerim vardır. - Şimdiler Boğaziçi çılgınlıkları üzerine bir kitap yazdığımı söyledim. İç ve dış havalar elverirse önümüzdeki sonbaharda işin arkasını alabilirim. Bu arada son üç yılda yazdığım denemelerimi de yakında bir kitap halinde yayınlamış olacağım. Ve Huurya İşkenceler adını verdim. Belki değiştiririm. Şimdilik kararım bu. Tezgahta bir de roman var. Peygamberci Abdüssamet. Derneklerde çöreklenen, dernekleri sömüren, derneklerin yağını çıkaran bir kişiyi, 'dernekçi' diyebileceğimiz ayrı bir insan türünü anlatmak istiyorum. Ama daha el sürmedim. Sadece birtakım notlar alıyorum. Hele Boğaziçi'nin haritasını çıkarayım bir.


Sistemci filozoflara, kuru alimlere hiç benzemeyen Rıza Tevfik felsefe kadar tarih, edebiyat ve şiir vadilerinde dolaştığı halde daima filozofluğu benimser, en çok bundan hoşlanırdı. İnsanlık tarihinde fikir çığırları açmış, sistem kurmuş filozoflara bakıp da ondan bu sıfatı esirgeyenler haksızlık etmişlerdir. Filozof Rıza Tevfik 82 yaşına girerken vefat etti. Politikaya karışmış hayatını tarihe, hatıralarını akranlarına bırakarak burada onun birkaç nesli kuşatan fikir hayatından bahsedeceğim. Gençliğinden beri filozof diye imza atarmış; çok eski yazılarında Bacon'ın şakird-i marifeti' unvanını kullandığını hatırlıyorum. Bu hallerini garipseyenler çoktu. Geniş bilgisi, hoşsohbetliği, şairliği ile sistemci filozoflara, kuru alimlere hiç benzemeyen Rıza Tefik felsefe kadar tarih, edebiyat ve şiir vadilerinde dolaştığı halde daima filozofluğu benimser, en çok bundan hoşlanırdı. Bu hiçbir zaman heveskarlık değildi. İnsanlık tarihinde fikir çığırları açmış, sistem kurmuş filozoflara bakıp da ondan bu sıfatı esirgeyenler haksızlık etmişlerdir. Biz vakıa kendi dilimizde müverrihle tarihçiyi, filozofla felsefeciyi ayırıyoruz. Fakat garplılar bu hususta kıskançlık göstererek böyle bir ayrılışa lüzum görmüyorlar. Hatta üniversitenin felsefe şubesine girenler bile filozof demede mahzur görmüyorlar. Fakat Rıza Tevfik'in "filozof"luğu son yarım asırlık fikir tarihimizde mühim bir dönüm noktasını, çok mühim bir ihtiyacı temsil ediyordu. O zamanlar bizde skolastik medrese alimleri vardı. Bunların karşısında garp fikrini gazete ve edebiyat yolu ile yayan bir çığır açılmıştı. Bu çığırda, henüz, skolastikle savaşacak fikir seviyesi yoktu. İkisi arasında asker, sivil veya sarıklılar arasından ilmi ruh, mantık, hikmet-i tarih v. s. ile uğraşanlar yetişmişse de, bunlar tercüme ve tedris sınırlarını aşamayan, bu yüzden de memleketin fikir hayatında tesiri zayıf kalmış didaktik kımıldanışlardan ibaretti. Garplılık bize, daha esaslı olarak, "içtimai reform düşüncesi ile giriyordu. Cemiyetin sarsılan bünyesine düzen vermek isteyenler garp ilim ve felsefesinin köklerine inecek yerde Fransız inkılabının ideologlarına, içtimai reformculara, ilmi içtima veya sosyoloji mensuplarına başvuruyorlardı. Bu endişe ne kadar yerinde ve pratik olursa olsun, garbı anlamak için kafi olduğu söylenemezdi. İşte bu devirde garp medeniyetinin köklerine nüfuz eden, bize yabancı ve büyük bir fikir dünyasına pencere açan insanlara ihtiyaç vardı. Öyle insanlara ki bin yıldan fazla içinde yaşadığımız İslam medeniyetinin düşünceleri ile derinden derine ülfetleri olsun. İki alemi karşılaştırmaya, birinden ötekine mefhumlar aktarmaya güçleri yetsin. Asla alışkın olmadığımız yeni bir dünyanın düşünce nizamına girebilmek için kendi dünyamızın hazırlıklarından faydalansın. Bu işi başarmaya çalışanlar az değildi. Matematik ilimlerde, matematik felsefede Salih Zeki, edebiyatta ve içtimai ilimlerde Ahmet Vefik Paşa, Abdullah Cevdet çığır açtılar. Fakat asıl felsefede, o sırada henüz yadırgadığımız garp felsefesinin yakası açılmamış büsbütün yeni meselelerinde bu çığırı kendi başına Rıza Tevfik açmıştır. Onu ben şairliği, hoşsohbetliği ve ansiklopedik bilgisi ile, Alman felsefesini İngiltere'ye sokmak için yaptığı sözlü, yazılı, çok cepheli çalışmaları ile Coleridge'e benzetiyorum. Rıza Tevfik'ten evvel bilgi nazariyesi, metafizik ve felsefe tarihi vadisinde garp düşüncesinin hiçbir meselesi etraflı olarak ele alınmış değildi. Rehber-i İttihad mektebinde verdiği felsefe derslerinden basılmış olan Mephas-i Marifet cildi garp felsefesine ilk esaslı ve vukuflu giriştir. Ulum-u İçtimaiye ve İktisadiye mecmuasını A. Şuayip ve M. Cavid'le birlikte çıkardı. Fakat orada da Bacon'un, Hegel'in ilimler tasnifini derinden derine anlatırken gündelik vakalar içinde kaybolan devrinin düşünce seviyesini canlandırdı. Bilgi Mecmuası'nda aynı çalışmalara devam etti. Celal Nuri ile birlikte Edebiyatı Umumiye mecmuasında Spencer tekamülcülüğünü ve en çok meylettiği agnosticisme hakkındaki düşüncelerini neşretti. İslam ve garp felsefelerinin mukayeseli tetkikine dayanan Kamusu Felsefe"sini neşre başladı. Devrinin diğer felsefecileri ile beraber "Istılahat-ı Felsefe Lugatçesi"ni hazırladı. Mütareke senelerinde Darülfünun'da metafizik dersleri verdi. Bu sırada Bergson'dan "Şuurun doğrudan doğruya verileri"ni tercüme etmekte ve bu tercümesini sınıfta okumaktaydı. Sabah, İkdam gazetelerinde felsefi yazılar neşretti. Darülfünun ve Milli Talim ve Terbiye Cemiyeti'nde felsefe, estetik ve felsefe tarihi etrafında umuma konferanslar verdi. Memlekete döndükten sonra Yeni Sabah'ta yıllardır bu neşriyatına devam ediyordu. Rıza Tevfik'in üzerinde durulması lazım gelen esaslı cephelerinden biri de edebiyatımıza hizmetidir. Bu yalnız Serabı Ömrüm'de topladığı şiirleri ile değil, edebi tahlilleri ve şiir hakkındaki görüşleriyledir. Hayyam tercümesi, "Hamitname bu çalışmanın mahsulü olan büyük eserlerdir. Fakat en çok Süleyman Nazif'e karşı halk edebiyatını ve edebi Türkçülüğü müdafaa yolunda yaptığı devamlı münakaşaları bu sahadaki en güzel mahsulleridir. Filozof Rıza Tevfik son yıllarda estetiğe dair bir kitap hazırlamaktaydı. Neşredilecek hale gelip gelmediğini bilmiyorum. Felsefe dilimizin, Türk felsefi düşüncesinin gelişmesi tarihinde onun gördüğü mühim hizmetleri hiçbir zaman unutamayız.


Atatürk Kurtuluş Savaşında adlı uzun şiiri Atatürk Oratoryosu adı ile bestelenen Cahit Külebi, 1951 yılında Hisar dergisinde yayımlanan söyleşide şiir anlayışını dile getirmişti. Külebi'ye göre, toplumun derdiyle uğraşmak isteyenlerin önce şiir gibi şiir yazması gerekiyor. Gerçekten de Külebi'yi söylediği halde, Devlet Konservatuvarı'ndaki odasında bekler buldum. Selamlaştık. Şöyle masasının sağ tarafında yer gösterdi. Sonra Siz Cenuplu musunuz? diye sordu. Hayır, Orta Anadolu'danım. Siz de öylesiniz, yüzünüz bana nedense bozkırı hatırlatıyor dedim. Aslen Erzurum'luymuş, Zile'de doğmuş, Niksar'da büyümüş, on bir senedir de öğretmenlik yapıyormuş. - Ne okutuyorsunuz efendim? - Ben mi efendim? Şey, tabii edebiyat tarihi. Sonra çaresizlik içinde kalmış gibi ellerini iki yana açarak; Zaten başka ne okutabiliriz? dedi. Bundan sonra bütün konuşmamızı efendimli, sizli, sizi yordum, asıl ben sizi yordum"lu cümleler işgal etti. Öyle ki, Külebi'nin yanından ayrıldığım zaman, nezaket ifade eden kelimeleri fazla kullanmaktan mütevellit bir hafiflik hissediyordum. - Siz dedi, bunları Ahmet Muhip Dıranas'a sormadınız mı? - Bir kısmını sordum tabii. Muhip Bey iş bölümüne riayet ediyor. Bilmem ne dereceye kadar haklı ama şahıslar hakkında hüküm vermeyi edebiyat tarihçilerinin işi kabul ediyor. - Ben korkmadan söyleyeceğim. Biliyorum bana kızacaklar ama... - Şu halde ilk sualimi sorabilirim! Sanat faaliyetleri bakımından daha evvelki senelerle bugün arasında ne gibi farklar görüyorsunuz? - On yıl evveline nazaran şüphesiz bir zayıflama var; ama bu sözümle yeni yetişen arkadaşların daha zayıf olduklarını ileri sürdüğüm sanılmasın. Bizde sanat nesillerinin ömrü bir parça kısa oluyor. Yeni yetişen arkadaşlarımızın normal gelişmeleri sonunda, bir - iki seneye kadar yine aynı zenginliği tahakkuk ettireceklerine inanıyorum. Mesela geçen kış Haldun Taner bu işi hikayede fazlasıyla yaptı. On yıl evvelki hikayelerimizden daha da güzel hikayeler yazdı. Şiirde de niçin böyle olmasın? - Tiyatro için söyleyeceğiniz bir şey yok mu? - Var, dedi. Tiyatroda hayran olduğum, görmekle sevindiğim şeyler var. Mesela: Ahmet Kutsi'nin Köşebaşı'sı, Sabahattin Kudret'in Şakacı'sı, Ahmet Muhip'in Gölgeler ve O Böyle İstemezdi'si... Neden söylemeyecekti bilmem, "Eğer Dıranas milletvekili olsaydı onunkileri söylemeyecektim dedi. - Ya dedim, Turgut Özakman'ın eseri? - İtiraf etmesi belki ayıp olacak ama, onun çok methini işittim fakat gidip göremedim. - Mevcut şiir anlayışını savunan dergiler arasında ayrılık var mıdır? - Ben bir kere memlekette herhangi bir şiir anlayışını savunan dergi bulunduğunu kabul etmiyorum. Hatta memleketimizde belli bir şiir çığırını kabullenip onu geliştirmeye, savunmaya, bir sistem halinde ortaya koymağa çalışanlar da yok. Tanzimat sonrası edebiyatımızla, çağdaş Batı edebiyatında bir sürü sanat okulu görüldüğü halde birkaç yarım örnek müstesna bizde böyle bir şey olmadı. Ama ya politika şiirleri diyeceksiniz! Sanat, bir şekil ustalığı, sanat çığırları bir şekil tutumu olduğuna göre ben bu yazıları sanat eseri saymıyorum. - Güzel, demek ki şiiri politikadan ayırıyorsunuz. Öyleyse inkılap şairi demektir? - Söyledim galiba, bence bir tek şair vardır; o da şiir yazan adamdır. - Orhan Veli malum bir ankete verdiği cevapta genç neslin Yahya Kemal'den öğreneceği çok şey olduğunu söylüyor; ne dersiniz, acaba bir defa daha mı yanıldı? Sonra neden Yahya Kemal'e hücum ediyorlar? - Doğrudur. Yeni nesil Yahya Kemal'den çok şey öğrenmiştir. Ama bir dakika, bu, Yahya Kemal'in erişilmez bir deha olduğunu ispat etmez. Ancak sırf yıkmak için ortaya çıkmanın özentiden başka bir manası da yoktur. - Edebiyatlarda bir evvelki nesle saldıranlar, yeni bir şey yaratanlar, sağlam temellere dayananlardır, gösteriş için saldırmak özentidir. O ankette ben de Yahya Kemal'i fazla beğenmediğimi söyledim; hareket noktam başka idi. Yıllardan beri eşsiz bir şekil üstadı sayılan Yahya Kemal'in şekilde zaman zaman sıkıcı tahkiyeleri -kusuru bakılmazsa- kafiye için acemice söylenmiş mısraları beni böyle konuşturdu. Ne yalan söyleyeyim, yine de öyle düşünüyorum. Cenap'ı, Haşim'i, her zaman Yahya Kemal'e tercih ederim. Yahya Kemal'e saldıranlar benim gibi düşünüyorlarsa onlara hak veririm; ama inkılap şairi değil diye kötülemeyi de hiçbir zaman kabul etmem. - Bazıları şairin topluma karşı bir vazifesi olduğunu, bu vazifeyi de onun dertleriyle uğraşmakla yerine getireceğini iddia ediyorlar. Siz bu hususta ne düşünüyorsunuz? - Şairin insan olarak topluma karşı herhalde vazifeleri vardır. Fakat şair olarak tek vazifesi şiirin icaplarını yerine getirmektir. Toplumun derdiyle uğraşmak isteyenler şiir gibi şiir yazsınlar, toplumun dertleriyle ise şiirlerinde değil, şiir dışında uğraşsınlar. Bana öyle geliyor ki şiiri böyle dertlere vasıta ettiklerini söyleyenler şiirle ilgileri olmayanlardır. - Dünya sanat ve fikir hayatı nereye gidiyor. Bu gidiş karşısında Türk sanat ve fikir hayatının durumu nedir? - Maalesef dünya sanat ve fikir hayatını yakından takip edecek imkanlara sahip değilim. Yarım yamalak edindiğim kanaate göre yavaş yavaş Romantizm yine sanatta hükümran olmağa başlamaktadır. Nitekim dünyanın içinde bulunduğu şartlar Romantik devrin öncelerine benzemektedir. Kanaatimin yarım yamalak bilgime dayandığını söylemiştim ama, size bir misal de verebilirim: - Peki bu Yeni Romantizm'in karakteri ne olacaktır? - Bunu daha evvel izah etmiştim, dedi. Sonra Benim yaptığım gibi diye ilave etti. Gerçekten ziyade muhayyele doğru, sırasında milli malzemeden faydalanarak, şüphesiz bu kadarla maksadımı anlatamıyorum. Fazla konuşarak sizi ve okuyucuyu sıkmak istemem, gücüm yeterse ileride yazacağım. - Şiirlerinizde düşündürücü unsurun eksik olduğunu iddia edenler var; bu sizce de bir eksiklik midir? - Böyle bir eksiklik olduğunu sanmıyorum. Eleştirmecilerimiz duyduklarını düşünmeden söylemek kolaylığına kendilerini kaptırıyorlar. Şiirlerimi güzel buluyorlarsa mesele yok. Bulmuyorlarsa onlara hak veririm, çünkü ben de şiirlerimden memnun değilim. - Son bir sual! Bize yeni çalışmalarınız hakkında bilgi verir misiniz? - Uzun müddet şiir yazmamıştım, bu yaz aylarında epey uğraştım. Yeni şeyler buldum diyemem. İmkan bulursam Atatürk Kurtuluş Savaşında adlı manzumemle beraber bir kitap halinde yayınlayacağım. Adı büyük ihtimalle Çürüyen Otlar - Yeşeren Otlar olacak. Ayrılırken bir de fotoğraf rica edeceğimi söyledim. Aksilik bu ya Külebi on bir senedir iyi bir fotoğraf çektirememiş. Ben bu çok nazik ve mütevazi şairin elini sıkarken, o da bir fotoğraf çektirmeye çalışacağını vadediyordu. Eğer okuyucularım bu konuşmayı fotoğraflı bulurlarsa, bilsinler ki Cahit Külebi yeni ve güzel bir fotoğraf çektirmiştir. - memetmunir liked this - piriltii reblogged this from edebiyatsoylesileri - piriltii liked this - edebiyatsoylesileri posted this


Edip Cansever'in ölümünün birinci yıldönümünde Tomris Uyar, sağların bile hızla unutulduğu bir ülkede, sevdikleri ve okurları tarafından unutulmadığı için şairi kutlamak istediğini belirtiyor. Yazının sonunda ise Cansever'in Uyar için yazdığı bir şiir yer alıyor. Edip Cansever'i ağustostaki doğum gününde anmayı yeğlerdim. Değil sevgili ölülerin, sevgili sağların bile hızla unutulduğu bir ülkede, bir yıl içinde bir gün bile sevdiklerince ve okurlarınca unutulmamış olduğu için kutlamak isterdim onu. Ama onun benden beklediği ağustos coşkunu bir yazı yazmaya hazır değilim daha, belki gelecek yıla. Birbirimizi pohpohlamaya dayalı değildi eleştirilerimiz, ama oldukça benzer-kanallarda ses aradığımızdan, ortaya çıkan yeni yapıtın başarısı müthiş bir ortak mutluluk kaynağı oluyordu. Sevgililik ya da aşk duygusu -ne yazık ki- zamanla yara alabiliyor, örselenebiliyor, bitebiliyor. Bitmeyen tek aşkın gerçek ve lirik bir dostluk olduğunu; ikirciksiz, apaçık sevgiyi, hatta şımartılmayı Edip Cansever tattırdı bana. Her doğum günümde, tek kopya olarak yazılmış, istersem yayımlayabileceğim izniyle armağan edilmiş şiirleriyle yaşamımda ve yazımda sırdaşım, esin kaynağı oldu. Tek ihaneti, ölmesiydi!..


Agop Dilaçar geniş ufuklu bir dil bilgini, zengin kültürlü bir ansiklopediciydi. Birinci Dünya Savaşı'nda Suriye'de Mustafa Kemal'le silah arkadaşlığı yapmıştı. Dil Devrimi başlarken, Atatürk tarafından ilk Dil Kurultayı'na bildiri okuması için çağrılmış, soyadı da onun tarafından verilmişti. O, genel dilbilimi ve Türkolojiyi, bu alanda bütün Batı dillerindeki çalışmaları inceleyerek kavramış bir araştırmacıydı. Agop Dilaçar'ın ağır bir ameliyat geçirdiğini ve Cerrahpaşa Hastanesi'nde yattığını Türk Dil Kurumu Genel Yazmanı Cahit Külebi Ankara'dan telefonla bildirmişti. 47 yıl hizmet verdiği TDK adına, yönetim kurulu üyesi Sami Karaören'le birlikte geçmiş olsun demeğe gittik ve Genel Yazmanın çiçeklerini götürdük. 84 yaşındaki bilim adamı, hastanenin bakımsız bir köşesinde, klinik başta gelmek üzere görevlilerin ilgisinden uzak kalmış, gövdesini bürüyen hastalığa karşı savaşım veriyordu. O güç koşullarda bile hoşgörülü kalabilen sayın eşinin özverisi ve bakımıyla son günlerini tamamladı. Toplumumuzun ve her düzeydeki görevlilerimizin bilime, kültür değerlerine artık ne kadar yan çizdiğinin acı bir örneği olarak dünyamızdan ayrıldı. Agop Dilaçar geniş ufuklu bir dil bilgini, zengin kültürlü bir ansiklopediciydi. Birinci Dünya Savaşı'nda Suriye'de Yıldırım Orduları Grubu Komutanı Mustafa Kemal'le silah arkadaşlığı yapmıştı. Ordumuzdaki Alman subaylarının Türkçe öğrenmek için yararlandıkları Türkishe Grammatik kitabı üzerinde Mustafa Kemal Paşa'yla dil ve yazı devrimi sorunlarını görüştüklerini anlatırdı. Ona Macar Türkoloğu Gyula Nemeth'in bu kitabında Türkçe'ye Latin harflerin nasıl uygulandığını açıklamış: Paşa, dayandığı sistem yeterince yalın olmadığı için yapıtı eleştirmişti. 12 yıl sonra Yeni Türkiye'de gerçekleştirilecek yazı devrimi çok daha kullanışlı bir sisteme dayanacaktı! Mustafa Kemal Paşa, kitapta Kaba Türkçe - orta Türkçe - fasih Türkçe biçimindeki bir ayrıma da Türkçenin kabası olmaz! diye tepki göstermişti!.. 1932'de dil devrimi çalışmaları başlarken Dilaçar Sofya'da bulunuyor ve Cumhuriyet gazetesine dille ilgili makaleler gönderiyordu. Orhun yazıtlarının 1200. yıldönümüyle ilgili yazısı Atatürk'ün ilgisini çekmiş ve ateş altında dil söyleşileri yaptığı bilgini, ilk Dil Kurultayı'na bildiri okumaya çağırmıştı. Dilaçar bu göreve koşarak geldi ve TDK'da çalışmaya başladı. Soyadını da Atatürk'ün kendisinden aldı. Genel dilbilimi ve Türkolojiyi, bu alanda bütün Batı dillerindeki çalışmaları tek tek inceleyerek kavramış bir araştırmacıydı. Dil, Diller ve Dilcilik (1968), Türk Diline Genel Bir Bakış (1964) gibi kitapları, kendi alanlarındaki hemen bütün kaynakları tek tek gösterir. Bu kaynaklardan pek çoğu yaşamı boyunca geliştirdiği özel kitaplığındaydı. Hasta yatağında kendisini görmeye gittiğimde Hieronimus Megıser'in 1612 tarihli yapıtının da kitaplığında olduğunu söylemişti. 10 yıl önceki bir kurultayda bildirisine konu yaptığı bu yapıt, Avrupa'da yayımlanan ilk Türkçe dilbilgisiydi. Dilaçar'ın kitaplığının dağılmamasını, bir bilim kuruluşunda, derleyicisinin adıyla hizmetini sürdürmesini dilerim. Dilaçar, İnönü / Türk Ansiklopedisi'nde görev yapmış, çalışmaları yönetmiş, dikkatli ve özenli araştırmalara dayanan yüzlerce madde kaleme almıştı. TDK'nin Dilaçar'a ait makaleleri, bildirileri derleyerek yayımlaması bir borçtur. Böyle bir kitapta birçoğu özgün birer araştırma olan bu ansiklopedi maddelerinin de belli başlılarının bulunması yerinde olur. Dilaçar'ın en ilginç yapıtlarından biri Kutagu Bilig İncelemesi (1972)'dir. Konu edindiği bu 900 yıllık başyapıtın yazarını ilk ansiklopedicimiz sayıyordu. Balasagunlu Yusuf'un devlet adamına öğütler vermek için yazılmış kitabının, ulusçu ve Türkçe, toplumcu, hümanist / insancı, layik nitelikleri üzerinde durmuştu. Bir dilci, bir Türkolog olarak yapıtı, çağını ve yazarını incelemişti. Kitabın içeriğini ele alan ve onu siyasetname, devlet bilgisi kitabı, ütopya, devlet romanı olarak inceleyen bölümler ise, Dilaçar'ın dünya edebiyatını çok yakından tanıyan başka bir yönünü, kültür adamı ve insancı düşünür kişiliğini tanıtır. 900 yıl önce Balasagunlu Yusuf'un verdiği öğütlerden biri de iyi bir ad bırakmaya çalışmak idi. Agop Dilaçar bu öğüdü en iyi yerine getirenlerden biri olmuştur.


Birçok gazetede çalıştı, 1934'te, 30 yaşında veremden öldü. Sağken, Sokakta Harp Var adlı kısa romanı yayımlandı. Arkadaşı Ahmet Cevat'a emanet ettiği Ağlayan Nar İle Gülen Ayva adlı öyküsünün basıldığını ise göremedi. Nazım Hikmet, Ahmet Cevat ve Behçet Necatigil'in satırları, Kemal Ahmet'i olduğu kadar, parça parça insan kafası satılan bir caddeyi de anlatıyor. Öleli bir yıl oluyor. Belki adını çoğunuz duymamıştır. Yaşasaydı, adını duymayanınız kalmazdı belki. Öyle ölüler vardır ki, ben onların öldüklerini düşündükçe, vakit olur, yaşadığımdan utanırım. Onlar kadar değerli, onlar kadar büyük, onlar kadar iyi olmadığıma bakmaksızın yaşamaklığım kötü bir iş gibi gelir bana. Sonra, yine onlar kadar iyi, değerli ve büyük olmak için yaşamak isterim yalnız. Yazıcı Kemal Ahmet benim ölülerimden biridir. Dişlerine yapışmış dudaklarından ciğerlerini parça parça, kuru yapraklar gibi dökerek öleli bir yıl oluyor. Bence büyük bir ölünün yıldönümündeyiz Biliyorum, ne toprağına çiçek konacak, ne gazeteler fotoğraflarını basacaklar. Kim bilir, böyle yapılsaydı, onun anısı büyüklüğünden bir parçasını kaybederdi belki. Belki, bugün, burada, benim ondan söz açmam bile saygısızlıktır. Ancak n'eyleyim, önümde onun Ağlayan Nar İle Gülen Ayva adlı kitabı duruyor. Bunu iki üç gün önce, sağ olsun, Ahmet Cevat adında bir delikanlı bastırmış, bana da göndermiş. Kemal Ahmet geçen sene bugünlerde öldü. Kemal Ahmet kimdi? Ben onun ne doğum tarihini, ne de tastamam ölüm tarihini bilirim. Benim bildiğim bir şey varsa o da, Kemal Ahmet isminde değerli, bir gencin münkir adamlar arasında açlıktan öldüğüdür. Ben onu "Yarın gazetesinin tahrir müdürü olarak tanıdım. Onu o vazifeye yalvararak çağırdılar. Yarın, 1500 satış yapıyordu. Kemal bütün enerjisini sarfederek çalıştı, gazetenin satışı yükseldi: Nankör Arif Oruç, etrafına toplanan bir iki serserinin sözüyle Kemal Ahmet'i, gazetesinden çıkardı. Her gün elli kuruş gündelik alan -o da muntazaman değil- Kemal, bu varidattan da mahrum oldu. Yalnız elli kuruşundan değil kendisine yatak vazifesini gören kırık koltuğu da bu suretle gaib etmiş bulunuyordu. Bir, iki ay boşta kaldı. Bir aralık Halk Dostu gazetesinde, Çulsuz Diyor Ki başlığı altında yazılar yazdı. Gece boşta kaldı. O zaman haleti nezide bulunan Haber"e girdi, onu diriltti. "Yarın"da olduğu gibi Kemal'i çekemeyenler ona "Haber"de de musallat oldular. Buradan da çıkarılmasına sebep oldular. Bu son yediği darbe onu ruhen çok kırdı. Ve artık hiçbir gazetede çalışmamaya karar verdi. Ahdine sadık kaldı. Mesaisini amatör gençlerin çıkardıkları mecmualara sarf etmeye başladı. Bütün bu durmadan geçen zaman zarfında Kemal Ahmet, açlık, uykusuzluk içinde her gün biraz daha eriyordu. Kaç defa bana, 'Cevat, aylardan beri rahat bir yatağa sıcak bir yemeğe hasretim,' dedi. Ben fakir bir lise talebesi, ona ancak kuru bir teselli verebilirdim. Fakat ne yazık ki onun meslek arkadaşları ve matbuat cemiyeti benim yaptığımı da yapamadılar. Ellerinden pekala gelebilecek yardımı esirgediler. Matbuat cemiyetini teşkil eden yazarlardan, gazete patronu olanların hemen hepsinin Kemal Ahmet'e borcu vardı. Kemal ise cemiyete 15 lira borçlu idi, Kemal öldükten sonra bu borcu helal ettiklerini adeta davul zurna ile ilan ettiler. Fakat ben eminim ki eğer Kemal'in elbiseleri yeni olsaydı, bunları sattırıp cemiyete olan borcuna mahsup ederlerdi. Kemal'in merhamete ihtiyacı yoktu, zaten o bunu kimseden beklemiyordu. Fakat hiç olmazsa bu değerli çocuğun hakkını yememelidirler. Kendi tabirince, 'Eski Babıali, yeni Ankara caddesi' kapitalist patronları onu inkar ettiler. Hatta ayda 200 liradan fazla aylık alan Ahmet Haşim'in parasızlık içinde öldüğünü iddia eden Milli Türk Talebe Birliği bile açlıktan ölen, bu toprağın değerli çocuğunu anlayamadı. Tanıyamadı. namludan kopan bir kurşun gibi haykırıp,


Yazmaya genç yaşlarımda başladım. Yazılarımı yayımlatmak benim için kolaydı ve hemen beğeni ve anlayışla karşılandım; ancak, bunun yalnızca şans olmadığını fark etmem, böyle bir kanıya varmam uzun sürdü. Benden yaşamöyküsel bilgiler vermemi istiyorsunuz; beni hep zora sokan bir şey bu. Yaşamöyküsel veriler -resmi kütüklerde kaydedilmiş olanları bile- insanın sahip olduğu en mahrem bilgilerdir ve bunları açıkça ortaya dökmek, neredeyse bir psikanalistle karşı karşıya olmak gibidir. En azından ben öyle olduğunu düşünüyorum: Bugüne dek psikanaliz çözümlememi yaptırmadım hiç. Sözlerime Terazi burcunda doğduğumu söyleyerek başlayacağım; bu yüzden, benim karakterimde denge ile dengesizlik karşılıklı olarak birbirlerinin aşırılıklarını düzeltirler. Annemle babam Karayipler'de geçirdikleri uzun yıllardan sonra yurda dönmek üzereyken dünyaya gelmişim; hep başka yerlere özlem duymama yol açan coğrafi kararsızlığım buradan kaynaklanıyor. Annemle babamın bilgileri tümüyle bitkiler alemi üzerinde, bitkilerin olağanüstü yönleriyle erdemleri üzerinde yoğunlaşmıştı. Ben başka tür bir bitki örtüsünün, yazılı sözün dünyasının çekiciliğini duyduğumdan, annemle babamın bana öğretebileceklerine sırt çevirdim, ancak insani olana özgü bilgeliğe de uzak kaldım. Çocukluk yıllarımdan gençlik yıllarıma Riviera'daki bir kasabada, kendi mikrokozmosu içine kapanmış bir kasabada büyüdüm. Kasabanın körfezindeki denizi de, yüksek dağları da koruyucu ve güven verici bulmuşumdur. İtalya'dan dar bir sahil şeridi, dünyadan ise yakınlardaki bir sınır çizgisi ayırıyordu beni. O koruyucu sığınaktan ayrılmak benim için doğum travmasını yeniden yaşamak demekti, ama bunu ancak şimdi fark ediyorum. Diktatörlükler çağında büyüdüğüm ve askerlik yaşıma geldiğimde birden dünya savaşıyla karşı karşıya kaldığım için, hala barış ve özgürlük içinde yaşamanın benden her an alınabilecek geçici bir talih olduğu kavramı vardır zihnimde. Bu olayın itkisiyle politika gençlik kaygılarımda belki de gereğinden fazla bir yer tuttu. Benim açımdan, yapabileceğim katkı açısından gereğinden fazla bir yer tuttu demek istiyorum; çünkü, politikadan uzak görünen şeylerin, ülkelerin ve halkların tarihinde çok büyük bir etkisi olur. Savaş biter bitmez, büyük şehrin çağrısını taşralı köklerimin çağrısından daha güçlü olarak duydum. Bir süre Torino ile Milano arasında kararsızlık geçirdim. Torino'yu seçişimin elbette kendine özgü nedenleri vardı ve belirli sonuçları oldu. Artık nedenleri de sonuçları da unutmuş durumdayım, ancak yıllar boyunca kendime eğer Milano'yu seçmiş olsam, her şeyin epey farklı olacağını söylemişimdir. Yazmaya genç yaşlarımda başladım. Yazılarımı yayımlatmak benim için kolaydı ve hemen beğeni ve anlayışla karşılandım; ancak, bunun yalnızca şans olmadığını fark etmem, böyle bir kanıya varmam uzun sürdü. Yayınevinde çalıştığım için, başkalarının kitaplarına kendi kitaplarımdan daha çok zaman ayırdım. Bundan pişmanlık duymuyorum: Uygarca bir arada yaşama çabası açısından yararlı olan her şey yerinde harcanmış enerji demektir. Ciddi ancak hüzünlü bir kent olan Torino'dan sık sık Roma'ya kaçamaklar yapardım. Böylece, nedenini hiçbir zaman kendime sormaksızın, olasılıkla en uzun süre yaşadığım İtalyan şehri Roma olmuştur. Benim için ideal yer, bir yabancı olarak yaşanması en doğal olan yerdir. Bu yüzden, Paris eşimi bulduğum, evimi kurduğum ve kızımı yetiştirdiğim şehir olmuştur. Karım da yabancı ve üçümüz bir aradayken üç farklı dil konuşuyoruz. Her şey değişebilir, anne karnından daha kendi içine kapalı ve nihai bir dünya gibi içimizde taşıdığımız dil dışında. Bu özyaşamöyküsünde temel olarak doğum konusu üzerinde durduğumu ve daha sonraki aşamalardan dünyaya gelişimin bir devamı gibi söz ettiğimi fark ediyorum; şimdi daha da geriye, doğum öncesi dünyaya gitme eğilimi içindeyim. Kökenlerin keşfi şeklinde duyumsanan her özyaşamöyküsünün tehlikesidir bu; Tristram Shandy'ninki gibi: Shandy soyunun öyküsü üzerinde uzun uzun durur; kendi yaşamını anlatma noktasına vardığında ise, artık söyleyecek hiçbir şey bulamaz.


Melih Cevdet Anday'ın şiirlerinde mitoloji ve tarihe yöneldiği dönemin önemli bir verimi de Ölümsüzlük Ardında Gılgamış'tır. Evrensel değerleri ve Anadolu'daki eski uygarlıkları işleyen ozan, bu tercihini açıklarken Sadece kendimizde, sadece yaşadığımız anda hiçbir gerçeğe varamayız diyor. - Söylence için, benim en çok yandaş olduğum yorum şudur: Söylenceler, ilkel toplumun düşleridir. Bu söylencelerden sanat eserine geçmek dil'den söz'e geçmek anlamına geliyor. Bu, Levy-Strauss'un yorumu. Çünkü bildiğiniz gibi, dil toplumsaldır, onu hiçbir birey tam olarak bilemez; birey ancak dil'den zaman zaman alır, bundan da ortaya söz çıkar. Ben söylemden söz çıkarmak istediğimi yıllardan beri biliyorum. Ayrıca mitosların toplumsal düş sayılması varsayımına da yatkınım. Freud nasıl bireylerin düşlerini çözümlemeye kalkıp bilinçaltı buluşuna gittiyse, söylemlerden de toplumsal bilinçaltına gidilebilir diye düşündüm. Bu bana toplumların ortak yanını, ayrıca eski ile yeninin, geçmiş ile bugünün benzerliğini de verecekti. Gerçekten de öyle oldu; bütün bu şiirsel denemelerimde insanı yakalama fırsatını elde ettiğimi sanıyorum. Örneğin Troya Önündeki Atlar şiirimin ilk bölümüne Anakronik Atlar"ı soktum. Böylece elde ettiğim şeyin felsefi bir araştırma sonucu olduğunu söylemeyeceğim. Ama buradan şiirim için, dünyaya bakışım, insan anlayışım için çok kazandım. Şunu eklemek zorundayım, bu şiirden önceki bir düşünce değildi. Şiir üzerine çalışmam bende bu kanıyı uyandırdı. Çünkü beni, bugün yaşayan bir insan olarak yaşam kandırmıyordu. Yaşamın süregelen bir şey olduğuna kimsenin inanmadığını sanıyorum. Herkes sadece kendi yaşamını yaşam sanıyor kanısındayım. Gerçi herkeste bir tarih düşüncesi var, ama buna kimsenin inanmadığını biliyorum. Ben kendimi inandırmak için bu yola gittim ve bunu, bildiğiniz gibi Kolları Bağlı Odysseus adlı şiirimde, Troya Önünde Atlar şiirimde, Ölümsüzlük Ardında Gılgamış şiirimde ve sizin yukarda adlarını andığınız kimi kısa şiirlerimde kendime tanıtlamaya giriştim. Bu, bana yalnızca akılsal bir boyut değil, şiirsel boyutlar da kazandırdı. Gerçekte ben şiirsel boyutların aklı genişlettirdiği kanısındayım. - Bizde özgürlük ve zorunluluk, sadece yasalara karşı bir sorun olarak ele alınıyor. Oysa bu sorun, yasalar dışında ele alınacak bir doğada, bir niteliktedir. Şöyle ki, toplumsal olarak koşullandırılmamızı, biyolojik koşullandırılmamızı göz önüne alacak olursak, özgürlük olarak bize ne kadar dar bir alan kaldığını anlarız. Ayrıca şunu da eklemem gerekiyor, bilmeden söylediğimiz sözler, bilmeden yaptığımız hareketler için ruhçözümcüler bilinçaltı diye bir neden kaynağı atıyorlar ortaya. Bütün bunlar karşısında insanın kendini bir kişi, özel bir karakter sayması hiç de kolay değildir. İnsanlar birbirlerine benziyorlar. Ve bunun farkında değiller. Demek ki zorunludurlar. Ben özgürlüğümü, diyebilirim ki, ozan olmama borçluyumdur. Çünkü yaratma, mecaz, imge, simge yoluyla, özgür olarak düşündüklerimi söyleyebildim diyemesem de, özgür olunabileceğini sezdim. Şunu yüzde yüz eklemem gerekir: Düşündükten sonra değil şiir yazarak düşünebiliyorum ancak. Şiir benim aklımdır. Akılcı şiiri bu anlamda anlıyorum. Yasaklar konusuna gelince; yasaların akla yasak koyabileceğine hiçbir zaman inanamadım. Tarihe inanıyorsanız bu sözüme de inanırsınız. İnsan düşüncesinin ilerlemesi hep yasaklar içinde olmuştur. Demek 'yasaklar var, ben düşüncemi söyleyemiyorum' düşüncesi yanlıştır. Akıl hep yasakları aşmıştır. Düşünmeyenler ya da yaratamayanlardır yasaklardan yararlanmak isteyenler. Benim Yanyana kitabım çıktığı zaman mahkemeye verildim. Savcı yedi buçuk yıl hapis istedi. Gerçi aklandım ama bugün size söyleyeceğim şudur; mahkemede söz konusu edilen birinin, Anı şiirimin, Rosenbergler için yazıldığı o gün tanıtlansaydı yatacaktım. Ama aradan bu kadar yıl geçti, Rosenberglerin suçsuz olarak öldürüldükleri gerçeği bizim televizyonumuzda da bir filmle gösterildi. Ben en güç durumda o şiirimi yazıp yayımladım. Okurlarım da biliyorlardı bu şiirin kimler için yazıldığını. Sloganlar her zaman mahkum edilebilir; ama şiiri mahkum etmek güçtür, mahkum edilse de mutlaka yengin çıkar. Çünkü zamana dayanan bir şeydir şiir. - Adlarını andığınız şiirlerimde uzaktan yakına, yukardan aşağı bir çıkış olduğu doğrudur. Bu da kameranın hareketine benzetilebilir. Bu gözlemi bana ilk söyleyen sizsiniz. Şimdi açıklayayım gerçekten de bir film yönetmek isterdim, şiir anlayışımı anlatmak için. Bence bu derinlik anlayışı, yalnız zamanı değil uzamı da yok etmek anlamınadır. Kişiyi bireysel karmaşasından kurtarmanın tek yolu budur bence. Bu anda ben buradayken başka yerde başka olaylar geçiyor. Ve bu an geçmişteki ve gelecekteki anlarla içiçe giriyor. Bunu anlamadan insan-insan, insan-evren ilişkisini anlamaya olanak yoktur. Sadece kendimizde, sadece yaşadığımız anda hiçbir gerçeğe varamayız. İnsanın ayırdedici özelliği çok boyutlu olmasındadır. Bunu belki sinema en iyi anlatıyor. Ama izin verirseniz ben gene şiiri savunayım. İlk şiirlerinizin söyleniş biçiminden tedirginlik duyduğunuz oldu mu hiç? Ya da bir dizeyi çok sevdiğiniz ve yinelemek istediğiniz? Bu sorunun eski şiirlerinizden Alaturka'daki Çık benim şair tabiatım çık orta yere dizesiyle son kitabınızdaki Paris'te Eski Bir Evde'den Hadi çık ortaya konuş Derd'im dizelerinden kaynaklandığını belirteyim. - Eski şiirlerimin söyleniş biçimlerini eleştirdiğim çok oluyor. Ama kimi gün şaşarak görüyorum ki eski şiirlerimdeki kimi dizelerin ölçüsü kırk beş yıl sonra yazdığım şiirlerimin dizeleriyle tıpatıp tutuyor. Değişmedim demek istediğimi sanmayın. Bir ozanın değişmesi üzerine ayrıca konuşalım isterseniz. Ama burada sizin de örnek getirdiğiniz dizelerimin inanın ki sanki haberim olmadan yeniden dilime gelmesi beni şaşırtıyor diyeceğim. Ama bunda şaşacak bir şey yok. Sanıyorum ki ben bir iki düşünce, bir iki işleyiş arasında dönüp durmuşum. - Bizde genellikle değişmemeyi savunurlar; bunu kişiliğin bir tanıtı sayarlar. Sözgelişi Mehmet Akif şapka giymemek için Mısır'a gittiği için inancında direnmesi açısından övülegelmiştir. Oysa Mehmet Akif bu inancını gözden geçirebilirdi. Aynı düşünceleri, aynı sözleri yıllarca yinelemek kişiliğin tanıtlanması değildir. İnsan sürekli yenilenmeye zorunlu bir yaratıktır. Bunun gibi düşünce değiştirmek de aydın olmanın tanığı sayılmamalıdır. Burada aklıma geldiği için söyleyivereyim, Nurullah Ataç'ı sık sık düşünce değiştirmekle suçladılar. Oysa Ataç, bu yergilere karşı, Benim bir iki düşüncem var, değiştire değiştire kullanıyorum yanıtını verdi. Şunu demek istiyordu: Bir tek düşüncesi olanlar değiştirecek bir düşünceleri olmadığı için bana şaşıyorlar. Sonuç olarak şunu söylemek istiyorum; değişmemek gibi değişmek düşkünlüğü de tembellikten başka bir şey değildir. Bir İngiliz düşünürü Düşünce değiştirmek; ishal gibidir. Zararlılarla birlikte zararsızlar da çıkar gider demiştir. Değişmek ve değişmemek, bu karşıtlar ancak özdeş olabildikleri durumda bir kişilik yaratımında yardımcı olabilirler. Çünkü ikisi bir arada varolmazsa, düşünce ortaya çıkamaz. Bunun gibi eyleme geçirici güç de kolay bulunamaz. Bir inançtan öbürüne atlamak, kişilikte hesabı verilmedikçe bir kişiyi bırakıp başka kişiye geçmekten farksızdır. Oysa bu bir süreçtir ve ancak bu süreç kişiliği ve yaratışı getirebilir. Deneyim"i böyle anlamaktan yanayım. Şiirime gelince bütün yazdıklarımım ben. - okuyucu-01 liked this - edebiyatsoylesileri posted this


Maksim Gorki'yi niteleyebilecek en kapsamlı tanım, gerçekten de onun sosyalist devrimin yazarı olduğudur. Ekim 1917 devrimi nasıl Lenin adıyla kopmazca bağlıysa; devrim öncesi, devrim yılları ve devrim sonrası Rus ve Sovyet Rus edebiyatı da Maksim Gorki adıyla öylesine bağlıdır. Maksim Gorki, sosyalist devrimin yazarıdır. Onun yazarlık eylemi, bir düşünce adamı ve militan olarak çalışmaları, Rusya'da sosyalist devrimi yaratan büyük savaşımın içinde, bu savaşımın bir parçası olarak yer alır. Bu açıdan, Ekim sosyalist devrimini, bu devrimi oluşturan koşulları, devrimci savaşımı; devrim öncesi, devrim yılları ve devrim sonrası edebiyatını ve düşünce akımlarını incelemek isteyenlerin karşılaşacakları ilk adlardan biri Maksim Gorki olacaktır. Demokrat yazarlar, yoksulluk tablolarını çizerken, çoğu kez edilgen, betimci bir konumda kalıyorlar, yeni bir ufku, yaşamın yeni olanaklarını gösteremiyorlar, boğucu ortamı sergilemekle yetiniyorlardı. Gorki'nin ilk yapıtlarında da, açık bir sosyalist gelecek perspektifi yoktur. Fakat bu yapıtların kahramanları büyük bir özgürlük tutkusuyla, daha iyi bir yaşama sonsuz özlemle doludurlar. Bir de bu ilk hikayelerde, insanlara sımsıcak sevgiyle dolu bir yüreğin çarpışı duyulur. Bunlara Gorki'nin büyük yolculuklarının izlenimleri olan engin doğa betimleri de eklenince, onun ilk hikayelerinin ortamı, yazarına bir anda büyük ün getiren özellikler belirlenmiş oluyor. Gorki, hatta, kendini romantik bir yazar olarak tanımlar bu dönemde. Fakat bu, insanı gerçeklikten koparan bir romantizm değil, tersine, onu gerçekçiliğin natüralist sapmalarından kurtaran, geleceğin ufkunu açan bir duygudur. Bu açıdan, daha ilk hikayeleriyle Gorki, sosyalist devrim öncesi toplumda, halkın boğucu yaşama koşullarını sergilemiş ve onun yeni, büyük bir geleceğe özlemini yansıtabilmiştir. İlk gençlik yıllarından ölümüne kadar Maksim Gorki, yaşamını devrimin ve devrimci edebiyatın hizmetine vermiştir. Hiçbir zaman salt edebiyatçı çalışmasıyla yetinmemiş, gazeteci ve eylemci olarak, gerek Rusya'da, gerek zorunlu olarak yurt dışında bulunduğu uzun yıllarda, devrimin hizmetinde olmuştur. Kendi sözleriyle 1903'ten beri kendini bolşevik saymış, 1905 devrimini yazılarıyla, çıkışlarıyla desteklemiş, devrimci işçilerin silah edinmesini yapıtlarından kazandığı maddi olanaklarıyla sağlamış, devrim öncesi yıllarında birçok kez tutuklanmış, fakat gençlik ve işçi örgütlerinin, devrimci aydınların büyük protesto hareketleri sonucunda, çarlık rejimi onu her seferinde serbest bırakmak zorunda kalmıştır. Maksim Gorki, gerek devrim öncesi, gerek devrim sonrası yıllarında, demokrat aydınları birleştirmeye, birleşik bir devrimci güç durumuna getirmeye de büyük çaba göstermiştir. İlk hikayelerinin başarısından sonra, denebilir ki, Gorki'nin her yapıtı Rus toplumunda geniş yankılar uyandırmıştır. Bu yapıtlar, sadece işçi sınıfını ve onun sorunlarını yansıtmaz. Fakat Gorki toplumun hangi katmanının temsilcilerinden söz ederse etsin, çürümüş bir düzeni sergileyebilmekte ve insanca, özgür bir geleceğe özlemini duyurmaktadır. 1899'da yayınlanan Foma Gordeyev romanının kahramanı, bir taşra tüccarıdır. Foma, sınıfının çökmekte olduğunu hissetmekte ve bunun boğuntusunu yaşamaktadır. Romanda, Rus taşrası, bürokratlar ve tüccarlar ortamı, ustalıkla betimlenmektedir. 20. yüzyıl başlarında Gorki, oyun yazarı olarak da ürün vermeye başlıyor. Küçük Burjuvalar'ın kahramanları, taşralı mal sahipleri ve onların okumuş çocuklarıdır. Babalar, feodal düzenin azgın temsilcileridir. Onların okumuş, fakat eylemsiz çocukları ise, hem babalarının düzenine karşı çıkmakta hem de maddi olarak kopamadıkları bu düzenin yanında yer almaktadırlar sonuçta. Ya da çelişkileri, ikilemleri bunaltıya sürüklemektedir onları. Yine yüzyıl başlarında sahnelenen ve gerçekten büyük yankılar uyandıran Dipte / Ayak Takımı Arasında oyununda ise Gorki, toplumun dibine atılmış insanları, onların sorunlarını getirmektedir sahneye. 1906 yılı Maksim Gorki'nin yaratıcılığında yeni bir dönemi belirliyor. 20. yüzyıl işçi edebiyatının ve sosyalist gerçekçiliğin başyapıtlarından olan Ana romanını ve Düşmanlar adlı oyununu Gorki 1906 yılında yazmıştır. Ana, Gorki'nin 1905 devrimine ilişkin gözlemlerinden kaynaklanmaktadır. Düşmanlar'da da bir grev hareketi oyunun konusunu oluşturmaktadır. Ana Rusya'da ancak 1917'den sonra yayınlanabilmiş, fakat Berlin'de basılan Rusça nüshası, Rusya içlerinde de dağıtılmış, çeşitli dillere çevrilerek birçok kez basılmış ve işçi sınıfı gazetelerinde tefrika edilmiştir. yanında birleştirmek göreviyle çeşitli ülkeleri dolaşmış, devrimci işçileri eğitmek için Paris'te bir parti okulu açmıştı. tarihi üzerine dersler veriyordu. Bu yıllarda Gorki, göstermiştir. Gorki'ye mektupları buna tanıklık etmektedir. Maksim Gorki 1913 yılında Rusya'ya döndü. Gazete yazarı, edebiyatçı ve eylemci olarak savaşımını sürdürdü. 1914 yılında Proleter Yazarlardan Derlemeler adlı bir antoloji yayınladı. Bu kitap ve Gorki'nin bu alanda daha sonraki çalışmaları, Rusya'da işçi sınıfı edebiyatının doğmasını ve gelişmesini hızlandırmıştır. Maksim Gorki, 1921 yılında yeniden yurt dışına çıktı. 1928 yılına kadar yurt dışında kaldı. Yurduna döndüğü 1928 yılından ölüm yılı olan 1936'ya kadar, yoğun bir sanatsal ve toplumsal çalışma sürdürdü. Yenilenen ülkeyi, baştan başa, coşkuyla dolaştı. Birçok kültür, edebiyat ve eğitim kurumunun oluşmasına önayak oldu. Çocukların ve genç işçilerin sanat ve kültür eğitiminden geçmesine büyük önem veriyordu. Bu alanda birçok girişimlerde bulundu. Dönemin belli başlı yabancı sanat ve kültür adamlarıyla kişisel bağlantılar kurarak, dünya yazarlarının Rus diline kazandırılmasına büyük katkısı oldu. Dünya Edebiyatından Çeviriler yayınlarını kurdu ve yönetimini üstlendi. Sovyet halkı büyük bir sevgi ve ilgi çemberiyle kuşatmıştı Gorki'yi. Gençlerden, işçilerden, çeşitli sorunlar üstüne sayısız mektup alıyor, onların sorunlarını yanıtlamaya çaba gösteriyor; tüm gücüyle, ülkesinin kültür alanında da yenilenmesi, sanat ve kültürün en geniş ölçüde halk yığınlarına ulaşması için çalışıyordu. Rus toplumunun devrim öncesi ve devrim sonrası otuz, kırk yılını içeren ve özellikle küçük burjuva aydınının konumunu sergileyen başyapıtı Klim Samgin'in Yaşamı'nı da bu yıllarda tamamladı. tüm yaşam ve yaratıcılığı süresince, gerek militan eylemiyle, bu gelecek için savaşım gücünü hiçbir zaman yitirmemiştir. özlemlerini, Rus toplumunun çeşitli katmanlarının (köylülerin, içinde kavramak için Maksim Gorki'nin yapıtlarını okumalıyız. burjuva hümanistleri ise Gorki'nin gerek sanatsal yapıtlarında, ufuksuzluğuna yönelttiği amansız öfke; halka, işçi sınıfına,


Abdülhak Şinasi Hisar'la edebiyatımız, eseri kadar kişiliği de kendine has, büyük yazarlarından birini kaybetti. Eserinin önemi yalnız, artık temsilcileri aramızda pek seyrelmiş olan kendi neslince değil, en genç kuşaklarca da tereddütsüz kabul edilmiştir. Hisar'ın bu özelliğini kaydetmekte fayda vardır, çünkü neslinin yazarlarından pek azına nasip olmuştur gençlerce de beğenilmek ve ciddiye alınmak. O romanların dışında, doğrudan doğruya hatıra şeklinde verilmiş eserleri değerce ötekilerden aşağı kalmazlar. Bunların arasında, ağırlığı, uzunluğu ve sayısız tekrarlariyle aceleci okuyucuyu sarmasa bile, nesir edebiyatımızın en şiirle yüklü eseri sayılabilecek olan Boğaziçi Mehtapları başta gelir. Yer yer üslup işleyişi ile şaşırtıcı bir kalem ustalığından haber veren bu kitap, kendisinin, Boğaziçi Medeniyeti adını verdiği, artık tarihe karışmış, kenarda köşede kalmış birkaç eski yalısının hatıralarda canlandırmaya yetmediği, büsbütün ayrı ve muhteşem bir güzellikler aleminin, belki de böylesine bir ihtişamla, ancak şairin, her şeyi yeniden yaratıp güzelleştiren hayalinde yaşamış bir Binbir Gece aleminin tasviri ile doludur. Eski zamanın, politik yönünü değil, , Boğaziçi'ndeki şiirli tecellisini tasvirde bu kadarla yetinemiyen Abdülhak Şinasi, Boğaziçi Yalıları ile gene o büyülü atmosferi anlatmaya devam etmiş, sonra Eski Zaman Köşkleri ile eski İstanbul'un başka semtlerindeki şiiri, yüzlerce sahtesi arasına karışmış beş on halis elması sadece pırıltı farkından tanıyıp ayıran bir kuyumcu sabrı ile, her şeyi silip yok eden zamanın insafsız pençesinden kurtarıp ölümsüzlüğe kavuşturmuştur. Geçmiş zaman fıkraları ile geçmiş zaman mısralarını biraraya getiren iki kitabından başka pek yakından tanımış ve sevmiş olduğu iki büyük şairimizi, Yahya Kemal'le Ahmet Haşim'i de birer kitabiyle bize, bilinmiyen yanlariyle tanıtan Hisar, geçmiş zaman yazarlarından daha başkalarını da henüz çıkmamış bir kitabında anlatacaktı, zaten bu kitabın malzemesi çeşitli dergilerle gazete sütunlarında yatmaktadır. Edebiyat hayatına, bugün artık değerlerini büsbütün kaybetmiş birtakım zayıf şiirlerle, hem de büyük bir edebiyatçı için hayli geç sayılabilecek bir çağda atılmış olan bu usta yazar, yazarlıktaki ustalığını, ancak kişiliğini bulduğu hatıraları anlatmaya başladığı bir sırada, yani kırkından sonra herkese kabul ettirebildi. Edebiyat onun hareketsiz ve monoton hayatında her şey demekti, ölünceye kadar da öyle kaldı. Gelişigüzel sayfalar doldurmak, yazı karalamak onun harcı değildi. Hiçbir yazısı yoktur ki, birkaç defa kopya edilip, tekrar tekrar okunup düzeltilmeden basılmaya verilmiş olsun. Okurların karşısına çıkmaya ne zaman sıra gelse, derlenip toplanan, önünü ilikliyen bir efendi yazardı o. Edebiyata saygısı vardı, büyük yazarlara saygısı vardı, okura saygısı vardı, hepsinin üstünde kendine saygısı vardı. Onun için yaşına göre sayfa sayısı pek de kabarık sayılamıyacak eserini imkan bulduğu ölçüde hep bir özel katibin, ya da yakın bir dost ve hayranının yardımı ile meydana getirmiştir. Bitirdiği bir yazıyı, bir ya da birkaç kişiye okumadan, fikirlerini almadan, yayınladığı hemen hemen olmamıştır denilebilir. Eserine ne kadar önem vermişse, kusursuzluğuna güveni de o derece az olmuştur. En büyük talihsizliği on beş yıl kadar önce geçirdiği ağır bir hastalık oldu. Bu hastalık, dimağında büyük tahribat yaptı. Düşünme insicamı ile kelime hafızası bir daha asla eski haline gelmedi. Bunun, bir yazar için, hem de üslupçu bir yazar için nasıl bir bahtsızlık olduğu meydandadır. Zaten asıl eseri o tarihe kadar yazılmış olandan ibarettir. Ondan sonra ancak eski yazdıklarını tamamlamak, bir de dergi sayfalarında dağınık kalmış yazılarını pek az ilavelerle derleyip kitap haline getirmekten öteye geçmemiştir. Mesela, birkaç ay önce çıkmış olan Ahmet Haşim eserindeki yazıların büyük kısmını, ilk çıktığı yıllarda Varlık'ta yayınlamıştı. Abdülhak Şinasi Hisar'ın eseri gibi kişiliği de benzerine pek az rastlanan özellikler taşıdı. Her yanı ile eski bir İstanbul efendisiydi. Eski İstanbul efendisinin teşrifat ve nezaket merakını onda aşırılığa varan bir derecede bulurdunuz. Soylu bir aileden gelen bir kişi evladıydı. Yazarlığı da olan aydın ve zengin bir babanın itinalı terbiyesi ile büyümüş, zamanının en yüksek kültür ocağı olan Galatasaray Sultanisi'nde okumuş, siyasi ilimler tahsiline gittiği Paris'te uzun yıllar siyasi ilimlerle değilse bile, Fransız edebiyatiyle yuğrulmuş, yurda haklı bir Fransız hayranlığı ile dönmüş olmasına rağmen, oradan aldığı köklü milliyetçilik şuuru ve Barres'in etkisinde bir geçmiş hayranlığı ile gene hayranı olduğu Marcel Proust gibi kaybolmuş çocukluk zamanının peşine düşmüştü. Gerek ailesinden kalan serveti, gerekse hiçbir zaman fazla vaktini almamış sinekür cinsinden görevleri sayesinde refahlı ve rahat fakat, mazbut bir hayat süresince eserini istediği kadar geniş zamana sahip olarak, istediği kadar özenerek meydana getirmek imkanını bulmuştu. Talihsizliği, yalnızlığı ve tabiatın daha çocukluğunda ona musallat ettiği bir ruhi hastalıktı. Yakın akrabası olarak yalnız kardeşi Selim Nüzhet Gerçek vardı. Büsbütün ayrı bir yaradılışta olduğu için, pek iyi anlaşamadığı kardeşini de yirmi yıl önce kaybetti ve büsbütün kimsesiz kaldı. Hiç evlenmedi. Herkesle kolay dost olacak bir tabiatte değildi ve yakın dostlarından başka kimse ile ahbaplık etmeyi de sevmezdi. Onun için geçen yıllarla dostlar seyrekleştikçe, yaşadığı münzevi hayat yeni dostlar edinmesine de meydan vermediğinden, yalnızlığı büsbütün arttı. Yaşlılık, hastalıklar, biraz da geçim sıkıntısı son zamanlarda eskisi gibi, öğle ve akşam yemeklerini dışarda yemesine, yalnız taksiye binebildiği için epey pahalıya mal olan gezintilerini yapmasına engel olmuş, dolayısı ile yalnızlığının acısını arttırmıştı. Son yıllarda üstadın hatırını soranlar, kendisinden aldıkları hayli üzgün ve şikayetli cevapları hatırlıyacaklardır. Ruhi hastalık dediğimiz de kendisine ömrünün sonuna kadar hayatı zehreden bir mikrop korkusu idi. O yüzden bir otobüs veya dolmuşa binemez, kalabalık bir kaldırımda yürüyemez, tanımadığı kimselerle ülfet edemez, güvendiği pek seyrek yerler dışında, dışarda yemek yiyemez, hatta çayını çaydanlık içinde, ayrıca da fincanını haşlamak için kendisine kaynar su getiremiyecek bir yerde çay içemezdi. O, yalnız hastalığın değil, nefret ettiği bir siyasi inancın da kendisine bulaşabileceği korkusu ile tanıştığı her yeni insanın, bir aydın kişi ise, hangi inançta olduğunu araştırmadan rahat edemez, hakkında şüpheli bir söylenti işittiği kişilerle münasebetlerini hemen keserdi. Hiçbir zaman geçimine yetmemiş maaşlarını hep Yalova'da babadan kalma arazisini satarak takviye etmek zorunda kalmış, bu arazi azaldıkça ya da satış imkanları ortadan kalktıkça, büyük sıkıntılara düşmekten kurtulamamıştı. Son yıllarında ne yazık ki, bu sıkıntısı hayli artmış, asıl sükun ve güvenliğe en çok ihtiyaç duyulan bir yaşta, hayatının en kararsız ve mahrumiyetli günlerini yaşamıştır. Bu sıkıntının acısını son zamanlarında bütün dostları onunla paylaşmışlardır. Kaybettiğimiz her edebiyatçının ardından, edebiyatımızda bir boşluk bırakarak aramızdan ayrıldığını söylemek adet olmuştur ya, pek azı için doğrudur bu söz. Bunların başında Abdülhak Şinasi'yi sayabiliriz. Kendinden önce de, kendi zamanında da bir benzeri çıkmamış olan bu gerçekten halis edebiyatçı, eserlerinde yaşattığı hatıralarının dünyasını da beraberinde götürdüğü için, artık bundan böyle, herhangi bir kalemden, değil o tadına doyulmaz şiirli sayfaların bir aynını, hatta uzaktan bir benzerini dahi okumamıza, biliyoruz artık imkan yoktur. Ne var ki, bu doğuştan şair edebiyatçının okuduğumuz eserleri, yazdıklarının yarısı bile değildir. Geriye, çeşitli gezilerinin, okumalarının, düşünmelerinin kendisine ilham ettiği binlerce sayfalık notları kalmıştır. Geldiği gibi, gelişigüzel kaleme alınmış, ilerdeki eserlerinde kullanılmak üzere özenle saklanmış notlar. Hep aynı boyda, cep defteri sayfası boyunda kağıtlara geçirilmiş, düzenle tasnif edilerek ayrı kapaklar içinde biriktirilmiş, saklanmış, bu elbette ki, ham halde, ama son derece değerli yazıların kaybolmaktan kurtarılarak emin ellerde muhafaza edilmesi bu acı kayıptan duyduğumuz üzüntüyü bir dereceye kadar hafifletecek bir tedbir olacaktır.


Refik Halit de artık yok işte... Yetmiş küsur yıllık yaşama macerası sona erdi. Onun parmakları dolaşırken canlanan kitaplar, o tuttuğu zaman konuşan kalem ve o yazarken anlam kazanan kağıt oldukları yerde oldukları gibi donup kaldılar. O kitapları başka parmaklar karıştırsa da, o kalemi başka eller tutsa da, o kağıtlara başkaları yazsa da hiçbiri Refik Halit'e ait dalga uzunluğundaki sesi ebediyen veremiyecekler. Refik Halit de artık yok işte... Yetmiş küsur yıllık yaşama macerası sona erdi. Onun parmakları dolaşırken canlanan kitaplar, o tuttuğu zaman konuşan kalem ve o yazarken anlam kazanan kağıt oldukları yerde oldukları gibi donup kaldılar. O kitapları başka parmaklar karıştırsa da, o kalemi başka eller tutsa da, o kağıtlara başkaları yazsa da hiçbiri Refik Halit'e ait dalga uzunluğundaki sesi ebediyen veremiyecekler. Nedense yüreğimi pek okşardı bu hayal. - Saçları uçan sarışın eksik kaldı, demişti. Bunca hır gür arasında kendime sakladığım tek çocuksu fiyaka galiba okuldayken imrendiğim hayattaki Türk yazarlarının hepsiyle sonradan dost olmuş olmamdır. Gazeteciliğin bana verdiği en süslü armağan bu oldu. Benden önceki kuşakların en parlak imzalarıyla yıllarca beraber çalıştım, Refik Halit'le de birlikte yazı yazdığımız dergiler vardı. İlk defa Ankara Palas'ta karşılaşmıştık. Bana haber göndermiş, tanışmak istediğini söylemişti. AKŞAM 'da ilk yazılarım çıkıyordu o tarihte. Uça uça gitmiştim. Olduğumdan daha fazla görünmek ve kendimi beğendirmek sıkıntısı içinde yalan yanlış Arapça cümleler de sıralamıştım. Genç, rahat bir yazar yerine acemi bir çocukla karşılaşmaktan biraz hayal kırıklığı duyduğunu sezmiştim. Sohbet edecek bir konu bulup kaynaşamamıştık. Uzun yıllar sonra Ulunay'ın minyatür çiftliğinde buluştuğumuz zaman artık hava başkaydı. Meselelerimiz, düşüncelerimiz açık ve seçikti. Ve tek bağlantımız kendisinin lezzetine doyum olmaz düşünce bohemindeki özlü ve emin sanatçılara has hudutsuz fantazilerinden benim de zevk almamdı. Refik Halit devri yazarlığı, olaylar karşısında duyup, görüp sezdiğini en güzel anlatma sanatıydı. Bizim devrimizde ise yazarlık toplumları mutlu kılacak doğruları bulma çabası olmuştu. Ve bu doğrular iktisat kurallarının merkezlerine yöneliyordu. - Benim için öyle değişik ve yabancı şeyler söylüyorsun ki, ben bunları hayatımda bir defa dahi düşünmedim, demişti. Osmanlı ve Meşrutiyet devri yazarının işi değildi bu... Onlar istidatları, zekaları ve üsluplarındaki hünerlerle sadece güzel anlatmıya önem verirlerdi. Politikaya hevesleri ise kişisel heyecanlarından ve çevre bağlarından doğmuştu. Ne sosyolojiyle, ne de iktisadi bir radikalizmle ilgileri yoktu. Bizim kuşağımızın yazarları güzel anlatmadan çok, doğruyu anlatmıya yöneliyorlar ve bunu da bilimsel bir süzgeçten geçirerek toplumun mutluluğu için metod araştırmalarında kullanıyorlar. Ve bu araştırmalar Refik Halid'in vaktiyle yazdığı Memleket Hikayeleri ndeki gerçekleri çok daha ayrı bir açıdan ve nedenleriyle değerlendiriyor. Bu farklar Refik Halit kuşağı ile aramızda çok kesindir. Ve onların son temsilcisi çok daha Cumhuriyetçi görünmesine rağmen kötü bir Batı burjuvazisi özlemciliğinden öteye geçemiyen, bunun için de çok daha alaturka kalan Falih Rıfkı'dır. 2000 yılına doğru yirminci yüzyılı tanımış eski kuşağa mensup Türk yazarlarından ne kalacak diye düşünüyorum. Refik Halit'den Memleket Hikayeleri ve malzeme olarak bazı anılar. Falih Rıfkı'dan da yeniden değerlendirilmek şartıyla yine malzeme olarak Mustafa Kemal'e ait bazı gözlemler kalacak belki.. Topluma karşı çok ilgisiz ve bilinçsiz olmalarına rağmen benim onlara karşı saygı ve sevgim eski ve yeni bütün sakat yargılarını da bilerek sanatçı olmalarından gelmektedir. Yaşadıkları devir icabı daha fazlasını bilemezlerdi. Üsluplarıyla bunu örtmüş, bilir gibi görünmüşlerdi ama bu o devirde her yazarın az çok büründüğü bir havaydı. Refik Halit dün akşam toprakta yattı. Türkçeyi çok güzel kullanmış zevkli bir Türk yazarıydı. Biz ondan çok şey öğrendik, ama Türk halkı ne öğrendi onu bilmiyorum.


Evliya Çelebi'yi ömrüne süren seyahatinde mübarek bir ses, bir rüyada, insan için herhangi meslekte esas olması lazım gelen birtakım nasihatlerle uğurlar. Garip tesadüf, bunları okurken Hakkı Baha Pars'ı düşünmüştüm. Belki de bu ne tesadüf ne de garipti. Çünkü Hakkı Baha Pars, şifasız bir hastalıkla hastanede yatıyordu, ve hududlarından hiçbir seyyahın geri dönemediği, meçhul bir diyara ergeç hareketi mukadderdi. Nitekim o gün gözlerini dünyaya kapadı. Haber alır almaz, nur içinde yatsın değil, yolu nurlu olsun dedim. Dünya ve insaniyet bugün bir dönüm noktasındadır. Birçok kıymetleri, gıllugıştan beri, yani objektif bir görüşle gözden geçirmek, bunlardan bazılarını ön sıraya koymak, hayatını onlara göre tanzim etmek mecburiyetinde bulunuyor. Ve bugün, hatta yarın için elzem olan kıymetler, o kadar çok ve birbirinden başka ki, birçoğumuz şu ve yahut bu kıymeti, bu çirkin, bu çetin, bu bin bir yüzlü alemde bir hatta iki değil, yüzlerce kıymetin seçilmesi, muhafazası ve gelecek nesillere aşılanması lazım geldiğini unutuyoruz. Bütün manasiyle davaları zorlu bir devirdeyiz. Ne kadar, amma ne kadar başka başka kuvvetlere ve görüşlere ve bunların tam bir ahenk içinde beraber çalışmalarına ihtiyacımız var! Dün, bugün ve yarın, hülasa bütün zaman için medeni insanlara elzem olan bazı esas kıymetleri şahsında toplamış ve onlara göre amel etmiş bir insan olan Hakkı Baha Pars'ın portresini işte bunun için yapmak istiyorum. Çünkü maddi olduğu kadar manevi kıymetlere ihtiyacımız bugün her zamandan fazladır. Cesaretin, düşüncenin, insani münasebetlerin her nevini göz önünde tutmak, bu iki nevi kıymetlerin imtizacını temin etmek hepimiz için bugün mukaddes bir vazife hükmünü almıştır. Hakkı Baha Pars'la sihri karabetimiz vardı, fakat insan gerek sıhriyet, gerek kan akrabasından ziyade, fikir ve inançları müşterek olanlara yakındır. Ve işte bundan dolayı Hakkı Baha Pars'la dostluk ve kardeşlik, bu sıhriyetten değil, konuşmak ve tanışmaktan hasıl oldu. Hakkı Baha Pars, meşrutiyetin başlarında, mizacı müsait olsa, gazetelerde ismi büyük başlıklarla görünebilirdi. İttihad ve Terakki'nin müessisleri arasındaydı ve meşrutiyete, yani hükümetin, idare edilenlerin rey ve rızasıyla olabileceğine iman etmişlerdendi. Şiire ve musikiye irsi bir aşkı olan bu adam aynı zamanda vazıh ve dürüst düşünür, esas meselelerde hiç fedakarlık yapmaz bir adamdı. Hükümet adamının, bilhassa buhranlı devirlerde biraz da eldeki insan malzemesine ve durumdaki realiteye göre hareket etmek mecburiyeti vardır. Hakkı Baha Pars bu noktayı vuzuhla görmüş olacak ki kendini en çok faydalı olabileceği sahaya vakfetti. Mütevazı, bir çerçeve içinde düşündüğünü açık söyledi, yazdı, okudu ve muhitine örnek olacak bir dürüstlükle, lakin hiçbir zaman dürüşt olmayan, daima etrafına gösterişsiz bir muhabbet saçan bir şekilde yaşadı. Fakat mutlakıyetten meşrutiyete geçen bir rejim yaratmanın, bilhassa Osmanlı İmparatorluğu gibi karışık ve kökleri çürümüş bir köhne idarede tehlikeli kararları vardı. Bunların hepsini sükunla kabul etti. 31 Mart hadisesinde ölümle nasıl yüz yüze geldiğini ve nasıl kurtulduğunu içinden bilenlerdenim. Mütareke senelerinde elinden geldiği kadar kurtuluş savaşına yardım etti. İşte bu senelerde Ankara'da onu en çok tanıdım, sevmeği ve hürmet etmeği öğrendim. İkinci defa bir rejim yaratmanın da -bu defa Cumhuriyet- kendisine göre tehlikeleri vardı. Hakkı Baha Pars'ın Cumhuriyet rejiminin büyük banisiyle meşrutiyet mücadelelerinde, hatta mektep sıralarında başlamış bir arkadaşlığı ve dostluğu vardı. Yarı sadık sıfatına her sınıf dostlariyle münasebetinde layık olan bu adam, bu dostluktan maddi bir menfaat beklemedi. Cumhuriyetin bu ilk oluş devrinde Hakkı Baha Pars prensiplerine daha sadık kalmışlar arasındaydı. Ve bu devirde onun en hakim vasfı softalıkla mücadelesidir. Bundan Hakkı Baha Pars'ın, amiyane manasiyle dinsiz olduğu anlaşılmamalıdır. Bilakis hayatında yalnız ve yalnız manevi kıymetler hakim olmuştur. İzmir'de geçirdiği son mektep hocalığı seneleri, şamatasızlığına, tevazuuna rağmen en güzel seneleridir. İki evladının da, kendi meslek ve inanç yolunda ilerlediklerini gördü. Bir taraftan ders okuturken bir taraftan da mütemadiyen faydalı eserler tercüme etti. Bunların isimlerine göz atmak tercüme ve teliflerinin, ruhiyatın ve bilhassa, kendine itimad ve istikbale inanmak yaratan sahada olduğunu gösteriyor. Bunların ekseriyetini mütevazı hayatından para arttırarak bastırmıştır. Bugün henüz basılmayan eserleri gene ruhiyat ve pedagojiye aittir. Hepsi açık Türkçe ile ve yazdığına inanan bir adamın üslubiyle yazılmıştır. Bunlar arasında çok inandığı kooperatif etüdleri de vardır. Bütün eserlerinin toplu bir halde basılması, ölmeden evvel müracaat etmeğe karar verdiği Maarif Vekaletinin bastırması hem faydalı hem de güzel hayatının layık olduğu takdir ve mükafatın tecellisi olur. Bugün vücudu toprağa giriyor. Ruhu bizimledir ve isimsiz dahi olsa istikbalin temiz ve verimli manevi bir mayası olarak kalacaktır. Çünkü gıllugışsız düşünen ve duyan bir insan nümunesiydi. Bu, bir seyyaha lazım olduğu kadar, hangi sahada olursa olsun ilerleyen, yükselen medeni insanların en lüzumlu hassalarıdır. Yabancı ve yeni illere giden seyyah gördüğü yeni şeylerden istifade için nasıl kafasını, kalbini açık tutarsa, her ferd de hayat yolunda ve insani münasebetlerinde gıllıgışsuz, yani objektif düşünmeğe mecburdur. Böyle düşünen ferdlerin sayısı nispetinde bir millet, ilimde, sanatta, iş durumunda en ileriye gidebilir. Yarı sadık denilen örneğin nümunesiydi. Bu da her zaman, mekan ve sahada elzem olan, işbirliğini mümkün kılan hassalardan biridir. En büyüğünden en küçüğüne kadar beraber çalıştıklarımızla başlayarak, bütün münasebetlerde sözüne sadık olan ferdlerin sayısı ne kadar çok olursa bir millet o kadar her sahada inkişaf edebilir. İyilerden iyilik öğrenen bir örnekti, hatta iyi örneklerin çoğu kitaplarda dahi olsa. Bugün, iyiyi kötüden, eğriyi doğrudan, güzeli çirkinden ayırd eden bir arkadaşımızın vücudu toprağa girdi. Fakat ondan kalan, onun yolunda yürüyen çocukları, talebesi, kitaplarında bıraktığı fikirleri ve emelleri var. İşte, artık bizim için bütün bu ölmeyen şeylerden ibaret olan Hakkı Baha Pars denilen manevi kıymete Yolun nurlu olsun diyorum. - xuxanov liked this - edebiyatsoylesileri posted this