Dil kurultayı, dil çalışmalarında onun eserlerinin esas tutulmasına karar vermişti. Kütüphanemizde, masamızın üstünde, elimizin altında, müşkülümüze cevap vermek için duran hala onun eserleridir. Kırkı geçen bu kitapların hepsi de ana eser denilen cinsten ve her zaman kendilerine müracaat edilen, her vakit bakılan muazzam birer çalışma mahsulüdür. Elli sene önce bir sabah vakti. Henüz güneşin doğmasına epeyce zaman var. Bütün Erenköyü, Caddebostanı karanlık içinde ve herkes tatlı uykusundadır. Yalnız Caddebostan camisinin tam karşısındaki kuleli köşkün ikinci katındaki ön odada titrek bir ışık var... Şemseddin Sami'nin evi, Şemseddin Sami'nin odası... Ve Şemseddin Sami çalışıyor! Onun şaşmaz adeti budur. Bütün hayatında böyle çalışmıştır. Şafaktan çok önce, kalkar. Güneş doğuncaya kadar yazılarını tamamlar, hazırladığı tashihlerini Lala ile matbaaya gönderdikten sonra tekrar yatar. Şimdi yazı hususiyetlerini daha yakından görmek için odasına kadar girelim. Köşkün içinde çıt yok. Zira Şemsedin Sami kimseyi uyandırmamıştır. İkinci kattaki odanın kapısını yavaşça açıp içeriye girerseniz evvela hiçbir şey göremezsiniz. Yalnız yerde yığın yığın kitap! Gözlerinizi ayarlarsanız kitapların arkasında heybetli bir baş, uzun bembeyaz bir sakal. Ve bir kalem cızırtısı... Duvarlarda mum ışığının mütemadiyen oynattığı gölgeler... Bilhassa büyük, muntazam bir başın, uzun heybetli bir sakalın ihtişamlı gölgesi... Burada Şemseddin Sami'nin ilk hususiyeti ile karşılaşıyoruz. O, geceleri bütün eserlerini mum ışığında hazırlamıştır. Petrol lambasında tek satır yazmış değildir. Gaz lambası onun "zıddı ekberi"dir. Mum ışığında ilim dünyaları yaratmıştır. Petrolün ışığından da, lambasından da, kokusundan da nefret ederdi. Zaman, petrol lambalarının en parlak devri ve Şemseddin Sami en ileri mizaçlı insanlardan olduğu halde, hayatında Caddebostanı'ndaki köşke petrol lambası girmiş değildir. Bunun yerine ikide bir köşke, her türlü cinsten, sandık sandık mum gelirdi. - Fakat okuyacağı kitaplar için bu da kafi gelmezdi. Odanın her tarafında yükselen bir kitap yığınları içinde adeta kendisine bir yuva, bir yer ayırmıştı. Bu yığınların kenarından, üstünden adeta atlayarak, ayağını geçirerek ortadaki bu boşluğa son derece hafif vücudu ile sığınır, çalışmağa başlardı. Odaya girdiğiniz zaman boynundan aşağısını görmezdiniz. Ve daha ilk adımda odasında tamamiyle kendisine mahsus bir koku, "kitap kokusu derhal burnunuza çarpardı. - Şimdi bir eski kitap açınca, bir kitap kokusu duyunca babamın kokusunu duyuyor gibiyim! Rahlenin iki tarafında iki sehpa bulunurdu. Bunlarda da üstadın kağıtları, müsveddeleri, hokkası, kalemi dururdu. Işık daima arkasından gelirdi. Bunun için, mum koymağa mahsus rafcıklar yaptırmıştı. Arkadaki rafta üçüzlü bir şamdan dururdu. Sehpalarda ise birer mum. Üstat bunları ihtiyaca göre oraya buraya, sağa, sola çekerdi. Daha kocaman kitapları açmak icap edince masasına giderdi. Mum tertibatı arkada yapılan raflarla orada da aynen göze çarpardı. Daima uzun, koyu mavi kağıtlara yazardı. Bu kağıtların kenarlarının mühim bir kısmını kıvırır ve haşiyeler, ilaveler, tashihler için daima boş bırakırdı. Düz yazılarda sade bir siyah mürekkep kullanırdı. Fakat mesela üç metinli eserlerde, metinlerin birbirine karışmamaları için kırmızı, mavi, yeşil gibi üç ayrı mürekkep kullanırdı. Lakin kağıdın mavi rengi, büyük bir mecburiyet olmayınca değişmezdi. Bütün hayatında bu renkte kağıt kullanmıştır. Daima kamış kalemle yazardı. Kalemlerini büyük bir itina ile önceden yontup, inceli, kalınlı olarak hazırlardı. Kalem yontmaktan zevk duyardı. Hokkası, en ucuz cinsten, devrilince dökülmez camdan mektep hokkası idi. Bütün o muhteşem eserlerini bu beş paralık hokkaya bandığı kalemi ile yazmıştı. Çalışırken yanına kimsenin girmesine tahammül edemezdi. Fakat işi bitince yaptığı bir şey vardı. Tashihler hemen yola çıktıktan sonra ellerini birbirine üç kere vururdu. Bu üç kere el vuruşun tek bir işareti vardı: Bitişik odada yatan büyük kızı Samiye Erer'i çağırmak! Üç kere el sesini işitince genç kız yatağından fırlar, terli de olsa babasının yanına, çalışma odasına koşardı. İşte o zaman annesinden altı yaşında öksüz kalan genç kızla, babasının en iyi saatleri olurdu. Şemseddin Sami kitaplar arasından, o pek genç yaşında kendisini yakalayan siyatikli bacaklarını tutarak kalkardı. Çok uzun ve narin vücudu, büyük kar gibi sakalı ile mum ışığında, yeleli, zayıf bir aslanı andırırdı. Babanın bu serin sabah saatinde mühim bir zevki vardı: Konyak, limon ve çayla kendi tertip ettiği bir punç hazırlamak... Çayı mutlaka elile haşlardı. Baba kız bu konyaklı çayı fincan fincan içerlerken Şemseddin Sami gayet güzel hikayeler anlatırdı. Sonra genç kız, Şemseddin Sami'ye, Allah rahatlık versin babacığım, diyerek odadan çıkardı. Çünkü büyük alim müsveddelerini gönderdikten sonra tekrar yatar, uyurdu. Son derecede muntazam bir insan olmasına rağmen odasının, masasının üstünün rahlesinin tozunun alınması, kağıtlarının kaldırılarak yerleştirilmesi dünyanın en sakin erkeği olan Şemseddin Sami'yi fevkalade sinirlendirirdi. Zira bir kağıdın yerinden kalkması, bir kitabın sahifelerinin çevrilmesi bile onun işine sekte vurabilirdi. Bunun için odasının tozunun alındığını görünce, Gene mi kitaplarım, müsveddelerim karışmış diye sorardı. Halbuki kendisi şaşılacak derecede sıhhatsiz ve her türlü hastalığa elverişli bir bünye sahibi idi. Bu itibarla odasının tozunun alınması, havalandırılması elzemdi. Bunun için kızı bir kolayını bulmuştu. Küçük küçük zarflar tedarik etmişti. Müsveddeleri, kağıtları, notları ayrı ayrı bunların içine koyuyor, en küçük bir parçanın bile kaybolmasına meydan vermiyordu. Şemseddin Sami'nin evinde akşam yemeği. Büyük alimin gündelik hayatının en mühim fasıllarından birini de bu teşkil ederdi. O zamanlar belki hiç kimsenin evinde sofrada bu kadar oturulmazdı. Şemseddin Sami'nin akşam yemeği bazen iki, bazan iki buçuk saat sürerdi. Üstat sofrada en güzel hikayelerini, Trablusgarp'taki sürgünlük hatıralarını, en neşeli fıkralarını anlatırdı. Şemseddin Sami'ye peygamber adını veren ahçıbaşının bütün maharetini gösterdiği zaman ekseriya akşam yemekleri idi. Evvela mutlaka çorba ortaya gelirdi, sonra ekseriya balık... Şemseddin Sami ağzına zerzevat koymaz, bunlara birtakım otlar derdi. Zeytinyağlı katiyen yemezdi. Böreğini, bilhassa ıspanaklı, pazılı pideyi, süt pidesini pek severdi. Buna mukabil pilavdan adeta nefret ederdi. İki buçuk saat süren yemekten sonra yarım saat kadar oturulur ve gecenin en erken saatinde derhal yatılırdı. Zira güneşten çok erkence kalkmak lazımdı. Yatarken karyolasının başucuna şamdanı ve üç ayaklı sehpası konulur; bu sehpanın üstüne de yine bir dökülmez hokka, bir kamış kalem, bütün hayatında kullandığı kocaman saati ve müsveddelik koyu mavi kağıtlar bırakılır; Allah rahatlık versin efendim denilerek kapısı çekilirdi. Lakin çok defa iş böyle olmaz, alaturka saat on bir buçukta iken mesela çat çat kapı! Bir de bakarlardı ki altı kişilik, adeta bir heyet halinde ta Afganistan'dan gelmiş bir misafir grubu. Zira dil alimi bütün Şark dünyasında çok iyi tanılır, onlarla her dilden daima mektuplaşırdı. Ve Afganistan'dan, Hindistan'dan, diğer memleketlerden gelen münevver seyyahlar, Şarklı mütefekkir, Buharalı, Semerkantlı alimler, hatta Çin Müslüman alimleri İstanbul'a yolları düşünce hiçbir otel ismi sormadan doğru ta memleketlerinde iken ismini işittikleri, kendisi ile mektuplaştıkları Şemseddin Sami'nin köşkünün kapısını çalarlardı. Hangi saat olursa olsun! Halbuki Şemseddin Sami'nin ne müthiş bir para sıkıntısı içinde olduğunu daha sonraki yazılarımızda anlatacağız. Buna rağmen alaturka saat on bir buçuk bile olsa derhal yeniden sofralar kurulur, ta Hint, Çin, Afgan diyarlarından gelen alim misafirler son derecede mükemmel bir tarzda ağırlanırdı. Hatta bazan iki, üç ayrı memleketlerden gelmiş iki, üç grup misafirin aynı zamanda evde birleştikleri bile olurdu. Böyle vaziyetlerde hemen evde yanan şamdanlar çoğaltılır, yataklar yapılır, misafirlerin odalarına mangallar giderdi. Evde Şemseddin Sami onlarla ayrı ayrı kendi lisanları ile, pek fasih bir surette konuşurdu. Onun bildiği diller Türkçe, eski Yunanca, Latince, Fransızca, İtalyanca, Almanca, Arapça, Acemce, Rumca idi. Muhtelif Hint lehçelerinden anlardı. Uzak diyarlardan gelen alimlerle konuşmaktan pek zevk alır ve onları bazan haftalarca, hatta bazan da -Tunuslu Mesut Efendi gibi- daimi surette kendisine misafir ederdi. Yalnız misafirleri değil, mektupları da pek enteresandı. Üstat zamanının en çok mektup alan insanı idi. O kadar ki aldığı mektupların adedi bugünkü sinema yıldızlarını kıskandıracak bir halde idi. Şark'a ve Garb'a ait kamuslar hazırladığı için dünyanın en uzak memleketlerinden, Afrika'nın ve Asya'nın hiç umulmayan şehirlerinden ve türlü türlü dillerde mektuplar gelirdi. Bunlar ekseriya kamuslar için verilen, oralara ve insanlarına ait malumattı. Şemseddin Sami hesabına bütün bir Şark çalışır ve kendisine malumat gönderilirdi. Şimdiki modern ilim müesseselerinin yeni yeni yaptığı gibi... Ve Şemseddin Sami bunlardan çok istifade ederdi. İşte gelen alimler, mütefekkirler, münevverler de ekseriya böyle mektuplaştığı kimselerdi. Hatta alınan mektuplar öyle çoğalmıştı ki Şemseddin Sami adeta kendisine mahsus, hususi bir posta servisi yapmıştı. Bir adam yalnız bu işe tahsis edilmişti. Şemseddin Sami yazısını bitirdikten sonra aldığı mektuplara cevap yazardı. Bazen yedi ayrı dilden ayrı ayrı mektuplar yazdığı olurdu. Bir gün 15-20 mektup birden postaya veren ve postadan birçok mektuplar alan Şemseddin Sami'nin adamını, fazla muhabere şüphesiyle tevkif bile etmişlerdi. Adamcağızı güç hal ile kurtarmışlardı. Dil merakı onda yedi lisandan mektup yazmak, yedi diyardan gelen misafirlerle konuşmaktan, kamuslar hazırlamaktan ibaret kalmıyordu. Aşağıdaki bir hatıra Şemseddin Sami'nin dil, ilim uğrunda nerelere kadar müracaat ettiğini gösterir. Lapa lapa kar yağıyor. Şemseddin Sami ile, büyük kızı ve öteki çocukları bir iş için İstanbul'a iniyorlar. Bu, ilim adamının fevkalade vakalarından biridir. Zira mecbur olmayınca İstanbul'a inmez. Hele son derece zayıf bünyesinden dolayı böyle karlı, yağışlı zamanlarda evden pek çıkmaz. Baba ile çocuklardan mürekkep kafile Köprü'den geçiyor. O sırada Karaköy Köprüsü bir dilenciler galerisi halinde. Her cinsten, her milletten ve her dilden ilahiler okuyarak dilenenler var. Soğuktan hızlı hızlı yürürlerken birdenbire Şemseddin Sami bir kör dilencinin önünde duruyor. Adam Arapça ilahiler okuyarak dilenmektedir. - Harikulade bir Arapça! Bu adam en güzel Arapça aksanı olan ve en güzel Arapça söyleyen biridir. Dikkatle dinleyiniz. Ve çocuklarla beraber o hava cereyanlarından çekinen, o soğuktan korkan, o çelimsiz insan, öbek öbek yağan karın altında tamam bir saat, evet bir saat hakikaten en eski Arapça ilahileri, şiirleri harikulade bir tarzda okuyan dilenciyi dinleyor. Hatta bazı yerlerine işaret ediyor ve çocuklarına Acaba bu adamı size Arapça öğretmesi için eve alamaz mıyız diyor. Şemseddin Sami'de öğrenmek ihtirası işte böyle kar altında, Köprü üstündeki ayrı ayrı dillerde ilahiler söyleyen dilencileri dinliyecek, hatta onları eve almağa kalkışacak derecede idi. Sıhhatsiz bünyesile bir saat kar altında dilencinin Arapça'sını dinlemek kendisine şiddetli bir nezleye mal olmuştu. Fakat o bundan yine memnundu. Vakıa kör dilenci eve alınmadı. Fakat birçok dilleri gayet iyi bilen Tunuslu Mesut Efendi eve yerleşti. Bu suretle köşkteki yedi çocuk -ikisi teyze çocuğu- her on beş günde bir teker teker Şemseddin Sami tarafından öğrendikleri dillerden imtihana çekilirlerdi. Şemseddin Sami dilin dil olarak öğrenilmesini, bir kimsenin ne kadar ayrı ve çok lisan bilirse bilsin bunları Türkçe'ye karıştırmamasını isterdi. Mesela Arapça'yı çok sevdiği halde, Türkçe'ye Arapça kelime karıştırılmasını istemez, Serveti Fünun cereyanı karşısında, Bu çocuklar çok ilerleyecekler... Lakin dillerini biraz daha Türkçeleştirseler... derdi. Hüseyin Rahmi'yi konuşma diline yaklaştığı için pek severdi. Şemseddin Sami'nin madde yapısındaki en göze çarpan tarafı, aslan yelesi halindeki kocaman ve hayatında tek sigara içmediği için bembeyaz sakalıdır. Şemseddin Sami denince akla bu hakikaten güzel beyaz sakal gelir. Ve onu çocukluk zamanı hariç hiç kimse sakalsız görmemiştir. Şemseddin Sami onu hiç kesmemiştir. Yani çocukluktan delikanlılığa geçerken sakal büyümeğe başlamış ve asla bir usturaya raslamaksızın, gelişmiş, sonra da beyazlaşmıştır. Bu suretle hiç sakalını kesmeyen Şemseddin Sami cildine asla bir ustura değdirmemiştir. İlk çıkmağa başladığı günden itibaren hayatının sonuna kadar kesmediği bu güzel sakala Şemseddin Sami büyük bir itina gösterirdi. Saçları tamamile dökülmüştü. Evden çıkıp yazısının başından ayrılmamak için asla berbere gitmez; kendi sakalını kendi elile, makasla keser, düzeltir, ona biçim verirdi. Bu sakala, yabancı el değmiş değildir. Ve son 20-30 sene içinde Şemseddin Sami hiç berbere gitmemiştir. Şemseddin Sami bütün gün çalıştıktan sonra, gece yatak odasına çekilmiş bulunuyor... Mevsim kıştır. Ve dışarıda lapa lapa kar yağmaktadır. Fakat Şemseddin Sami'nin yatağında bizim yorgan ismini verdiğimiz şeyden eser yoktur. Zira Şemseddin Sami bütün hayatında, en soğuk kışlarda bile yorgan örtmemiştir. Onun yorgan aleyhdarlığı bütün aile içinde pek meşhurdu. Şemseddin Sami, kışları, yorgan altını ılık bir cennet addedenlere gülerdi. Yorganı hiç sevmez, onu kalıbına kıyafetine göre hiç ısıtmayan lüzumsuz bir ağırlık ve komik bir eşya addederdi. Nitekim devrinde herkes içi pamuklu ve dikişli hırka giydiği halde o bundan da nefret ederdi. Pamuklu yorganın ısıtmayacağını söyleyen Şemseddin Sami yalnız battaniye örterdi. Mevsime göre bu battaniyeler birden başlar ikiye, üçe, hatta bazan daha fazlaya çıkardı. Gayetle sıhhatsiz bir insan olduğu için odasındaki soba gecenin her saatinde hemen hemen aynı şevki muhafaza ederek yanardı. Pamuklu eşya sevmemesine karşılık yün eşya kullanırdı. Şemseddin Sami'nin -dünyanın en haluk, en terbiyeli insanı olmasına rağmen- gayet nazik bir inadı vardı. Karşısında kendisine itiraz eden kimseyi bazan saatlerce uzun uzun ve pek büyük bir nezaketle dinler, lakin fikirlerinden bir zerre fedakarlığa kalkışmaz ve konuşmanın sonunda, Belki haklısınız efendim, lakin ben böyle düşünüyorum diye dayatırdı. Saf nezakete asla fikirlerini kurban etmemiştir. Derin nezaketli inatçılık onun çalışma hayatında ise büyük bir enerjiye tahvvül etmişti. Zaten bu nazik inat, takip fikrinden başka bir şey de değildir. Ne derece haluk olduğunu göstermek için de şu misal kullanılabilir. En sinirlendiği zaman karşısındakine en ağır sözü, Çok ayıp ediyorsunuz! cümlesiydi ki bu pek meşhurdu. Ve Şemseddin Sami onu gayet az kullanırdı. En ufak bir gürültüde bile yazı yazamadığı için koca konağın içinde birçok tedbirler alınmıştı. Adeta çıkabileceği düşünülen bütün sesler maskelenmişti. Zira bütün gün çalışan üstat tam bir sessizlik isterdi. Yazı yazarken bazan -odasının kapısı daima kapalı durduğundan- meşhur ve sevgili kedisi Kır kedi dışarıda kalırdı. Halbuki Kır kedi romancı Hüseyin Rahmi'nin Sarı"sı yahut "Nazlı"sı gibi gelip yazı yazarken Şemseddin Sami'nin ayaklarına yatmağı adet haline getirmişti. Büyük mütefekkir bu kırçıl renkli hayvanı pek ziyade severdi. Kır kedi dışarıda kalıp da, içeride efendisinin çalışmağa başladığını hissedince üstadın mesai odasının kapısını tırmalamağa başlardı. İşte koca evde tek gürültü bu olurdu. Kır kedinin bu işareti üzerine büyük kamuslar müellifi en ciddi bir faslı yazarken bile olsa hemen kalkar ve kapıyı açardı. O zaman Kır kedi bir iki miyavlar, üstadın "Sus ihtarı üzerine hemen sesini keserdi. Şemseddin Sami çalışma minderinin üstüne oturur, mavi müsveddelik kağıdını dizine dayar, Kır kedi de hemen onun ayaklarının üstüne yatardı. Bir iki saniye sonra yine odada kamış kalemin o kendisine mahsus cızırtısından başka ses işitilmezdi. Kır kedi bile -sanki Şemseddin Sami'nin en küçük gürültüden hoşlanmadığını hissediyormuş gibi- ancak o yazısını bitirince gerinerek doğrulur ve hırlamağa başlardı. Biz bununla Şemseddin Sami'nin ne kadar derin bir sükunette çalıştığını işaret etmek istiyoruz. Görülüyor ki o kapıların kedi tarafından tırmalanmasından bile rahatsız olur, çalışamazdı. - Yangın mı var efendim? Bu nezaketli otorite evin içinde derin bir sessizlik tesis etmişti. Yangın mı var efendim? cümlesi en gürültücü çocuğu bile kendine getirtirdi. Yukarıda roman yazarken Hüseyin Rahmi'nin ayaklarına yatan Sarı, Nazlı adındaki kedilerden, Şemseddin Sami lugat yazarken ayaklarının üstüne kıvrılan Kır kedi"den bahsettik. Şarklı alim, mütefekkir, sanatkarlarının hayatlarında böyle hisli hayvanlara çok rasgeliyoruz. Nitekim Kır kedi bir yaz günü -1904 senesi haziranınının beşinci günü- köşkten kayboldu. Çünkü o günü Şemseddin Sami ölmüştü! Şemseddin Sami, tamamile kendisine mahsus bir ev kıyafeti yaptırmıştı. Yazın bu kıyafet şöyle idi: Bir gömlek, yakası çekilince kordonla kapalı. Sonra yine gömlek gibi, şeklini kendi tayin ettiği arkalıklı terlikler... Gömleğinin yakası daima kapalı ve toparlak kordon düğümlü... Kışın ise siyah, çok uzun, pardesü yahut cübbeyi andıran bir palto, yine ayaklarında iskarpin gibi terlikler. Şemseddin Sami bu terlikleri 11 sene, hatta belki de daha fazla giymişti. Bir fikir motörü halinde nasıl çalıştığını gördük. Dinlenmesine gelince... Akşam üstleri minimini bir kadehin içinde, bir tek "Omurca konyağı içerdi. Küçücük konyak kadehinin yanında bir tek şeker dururdu. Ekseriya şekeri içine atardı. Ve yemeğe kadar da konuşurdu. Konyak ile, akşam yemeği arasında bir çay içerdi. Kışın soğuk günlerde bu çay, sabahları olduğu gibi, punç haline getirilirdi. Çok sıcak yaz günleri ise, bazan Çiftehavuzlar'a kadar uzanılır, orada köpüklü fakat yalnız bir bardak bira içilirdi. - Ben çocukluğumda da bir kere bile, malum çocuk oyunlarından oynadığımı bilmiyorum. Çocukluğumda da hiç oyun oynamadığım gibi ne topacım, ne uçurtmam, ne de bu kabilden başka bir oyuncağım vardı. Evet, doğrudan doğruya küçük Şemseddin kendisini okumağa vermişti. Onun hususiyetlerini eşelerken kendisinde kitaba hürmet hissinin bir nevi mukaddes duygu haline girdiğini görürüz. Yanında hoyrat bir elle, sahifelerinin kenarları pürüzlenerek kitap açılmasına katiyen tahammül edemez, bağırıp çağıran bir insan da olmadığı için dışarıya çıkardı. Dikilmemiş, ciltlenmemiş olarak satılan kitaplar kendisini pek üzer ve Bunları sahifeleri kaybolsun diye mi böyle satarlar"sözü ile onları bizzat dikerdi. Şemseddin Sami -pek sakin yaşamasını sevmesine rağmen- şaşılacak derecede yaşından fazla görünürdü. 45 aşında bulunduğu zamanlarda sekseninde gibi dururdu. Tamam 46 yaşında çektirdiği resim bugün seksenini geçmiş insanları andırıyordu. Belki de yeryüzünde hiçbir insan bu derece yaşından fazla gösteremezdi. Uzun sakalı bembeyazdı. Başındaki saçlar tamamile dökülmüştü. O kadar ki fesinin arkasından saçının dökük mıntıkası pekala görünebilirdi. Gayet genç yaşında, erkekler arasında saç dökülmesi bütün ailesinde göze çarpıyor. Lakin o kırk yaşında iken sekseninde görünmesine katiyen aldırış etmezdi. Hatta fesini öne doğru giymese saçının arkadan döküldüğü görünmeyecekti amma bu onun aklına bile gelmezdi. Kendisini beğendirmek düşündüğü şeylerden değildi. Esasen yazılarından, kitaplarından kendisini düşünmeğe hiç vakti de yoktu. Son resimleri, hele iki arkadaşı ile birlikte geçen gün neşrettiğimiz Tolstoy'a benzeyeni adeta bir piri fani gibi bembeyaz kaşlar ve saçlarla gösteriyordu. Halbuki genç denilecek bir yaşta, 54 yaşında ölmüştü! Şemseddin Sami'nin yatak odasının duvarında asılı duran bir genç kadın fotoğrafı vardı. 20-21 yaşlarında romantik yüzlü bir genç kadın... Büyük ilim adamının, ölünceye kadar, gözleri sık sık oraya çevrilirdi. Bunun kalın, siyah çerçevesi bilhassa çarpardı. Bu resim, etrafındaki kare çerçevesi ile bir "hatıra tablosu halindeydi. Zira üzerinde Arapca, Farisi beyitler yazılıydı. Çerçevenin içinde, fitoğrafın üstündeki karton oyularak vücuda getirilmiş uzunca bir yerde ise koyu kırmızı bir tutam kadın saçı dikkati çekiyordu. Bütün bunları Şemseddin Sami kendi elile yapmıştı. Arapça ve Farisi beyitleri kendi yazmıştı. Zira Şemseddin Sami devrinin en sanatkar hattatlarından biri idi. Hatta icabettiği zaman onun oturup gayet güzel dükkan tabelası yazdığını bile görüyoruz. Bundan daha aşağıda bahsedeceğiz. Kara çerçeveli fotoğraf, üstadın ilk zevcesi Emine Hanım'a aittir. Şemseddin Sami onun ölümünde bu hazin hatıra tablosunu ıstıraptan titreyen parmaklarla yapmıştı. Resim aynı halde hala kızı bayan Samiye'de durmaktadır. Kendisini yalnız bırakan genç kadının, ölüm yatağında, çok sevdiği saçlarından bir tutam kesmişti. Kartonları oyarak ve ayrı dillerde beyitler yazarak bu kara çerçeveyi vücuda getirmişti. Şemseddin Sami ikinci defa olarak yakın akrabasından bulunan bir genç hanımla evlenmişti. Bu hanım ölen biraderinin genç zevcesi idi. Bu izdivaca daha ziyade bir mecburiyet gözü ile bakmak icabeder. Zira dul hanımın iki çocuğu kendisine vasiyet edilmişti. Şemseddin Sami bu suretle mütevazi bütçesi ile iki eve birden bakmak mecburiyetinde kalıyor, çok sıkıntı çekiyordu. Halbuki zevcesini kaybeden Şemseddin Sami, kocasını kaybeden bu hanım ve çocuklar bir aile gibi birbirlerine de pek düşkündüler. Bir tarafın yetim çocuklarla beraber bir erkeğe, öteki tarafın öksüz çocuklarla bir kadına şiddetle ihtiyaçları vardı. - Çok güzel bir kadındı. Prenseslere benzerdi. Bize annesizliğimizi bir gün bile hissetirmedi. Pek iyi kalbli idi, diyor. Talihine çok küskün bir insandı. Bereket versin ki bu talihsizliklere öyle umursamazlı. Lakin hayatında hakikaten pek ziyade talihsizlik jestleri vardı. Mesela mesaisini paraya tahvil etmek hususunda talih daima onun karşısında adeta cephe almıştı. Kamusu Arabi'nin gördüğü rağbet üzerine Şemseddin Sami kendi hesabına Salkımsöğüt'te bir dükkan açtı. Hatta oturdu. Boyalı çinko üzerine gene kendi elile dükkanın levhasını yazdı. Bu da Salkımsöğüt'teki kütüphanenin üstüne asıldı. Bu vaka Şemseddin Sami'nin hayatının hiç bilinmeyen köşesidir. Dükkana ailenin uzun müddetten beri tanıdığı adamı Hacı Musa Efendi oturtuldu. Pek emin bir zattı. Ve eser ilerliyor, formalar çıkar çıkmaz adeta kapışılıyordu. Bütün Mısır, Arabistan, Aden'e kadar müşteri idi. Kamus tam c harfine geldi. Ermeni vakası patladı. Vakanın karışıklığı esnasında dükkan yağma edildi. Her taraf alt üst oldu. Ne formalar, ne müsveddeler, ne klişeler kaldı. Hacı Musa Efendi bile canını güç kurtardı. O kadar ümitler bağlanan Kamusu Arabi işte bu yüzden cim harfinde kaldı. 16 sene içinde kendisine ancak 300 lira kazandıran Kamusül Alam bitmişti. Bütün Şark aleminde hatta dünya mikyasında bir tesir uyandırdı. - Sevmez beni Sultan Hamit! Nihayet ahbaplardan sözüne itimat edilir zat, Fakat eserinden göndermemenden fena mana çıkarıyorlar. Rahat çalışman için gönder dedi. Bunun üzerine Kamusül Alam'ın altı cildi mor kaplı olarak ciltlendi. Mor kadifeden altı gözlü bir çekmece yapıldı. Eser Sultan Hamit'e gönderildi. Ve bir hafta sonraki gazetelerin nişan alanları ilan eden sütununun en baş tarafında Kamusul Alam eserinin tabii saadetlu Mihran Efendi hazretlerine ikinci rütbeden mecidi nişanı tevcih edildiği bildiriliyordu. Garip tecelli! - Bir kravat alırdı. Hemen hemen parçalanıncaya kadar kullanırdı. Pek eskiyince ikincisini satın alırdı. Kravatın lüzumsuzluğuna kaildi, sert kolalı gömlekleri de şikayet ederek giyerdi. Mamafih Şemseddin Sami'nin eşyası hiç eskimezdi. Çünkü bazen ayda yalnız iki defa sokağa çıktığı olurdu. Bunun için bir elbiseyi 10 sene giydiği olduğu gibi, 11-12 yıllık elbiseleri de pek yeni dururdu. Dokuz, on yıllık kunduraları vardı. Sokak ve insan kalabalığı bu büyük adam için baş döndürücü bir yerdi. O kadar hokkasına, kalemine ve yazı minderine bağlı idi ki bunlardan ayrılıp da yaptığı en kısa ve mecburi bir gezintiden bile son derece yorgun dönerdi. Caddebostanı iskelesine vapur yanaşmış. Yolcular çıkıyor. Kalabalık arasından Şemseddin Sami'yi derhal farketmek kabildi. Çünkü boyu 1.84'tü. Yolcular içinde beyaz sakalını birçok başların üstünden farketmek kabildi. Boyuna mukabil şaşılacak derecede zayıf. Daracık omuzlu idi. Vücudunun sıhhatsizliğini çalışma tarzı ve yaşama tarzı büsbütün arttırıyordu. Bazan onu günlerce kapalı kaldığı odasından türlü manevralarla güneşe çıkarıyorlardı. Evin önünde tam 20 dönümlük bahçede bütün hayatında geçirdiği zaman birbirine eklense belki de 10 saat tutmazdı. Bahçede bilhassa kiraz ağaçları göze çarpardı. Hepsi de güzel kirazlardı. Vakti gelince Şemseddin Sami yalnız bu kirazları kendi elile aşılamak için bahçeye çıkardı. Fakat bu da pek nadir. Bu işi yaparken İnsanlar için yalnız kafa gıdası, kafa tadı değil, ağız tadı da lazımdır. Çocukların ağız tadını hazırlıyorum derdi. Lakin çocuklar bu kirazları yiyemediler. Onları Fehim Paşa yedi. Seneler geçtikçe sıhhatsizliği artıyordu. Bilhassa siyatikleri tahammül edilmez bir hal almıştı. Ailesi içinde doktorlar olduğu halde o zamana kadar tıbba ve tıbbın yardımına hiç ehemmiyet vermemişti. Fakat siyatikler kendisini pek muztarip ediyordu. Enjesyonlara başlandı. Bu arada evdeki yedi çoluğun mühim bir vazifesi vardı. Muntazam saatlerle, muntazam nöbetlerle gelip birer birer, irili ufaklı elleri ile büyük dil aliminin ağrıyan bacaklarını ve kollarını uğuyorlardı. Bir çocuğun nöbeti bitince ötekine sıra geliyordu. Nihayet sıhhatsizliği öyle bir raddeye geldi ki saraydan bile kendisine, Şemseddin Sami Bey artık saraya gelmeyecek ve yazı da yazmayacaksınız. Maaşınız evinize gönderilecektir dediler. Yazı yazmamak? Şemseddin Sami için bu kabil mi idi? Evden çıkmıyordu amma çok daha mühim işlere başlamıştı. Türkçenin öz kaynaklarını araştırıyor, Orhun Abideleri'ni okuyordu. Ve meşhur çarşamba toplantıları yine büyük bir intizamla yapılıyordu. Çarşamba toplantıları üstadın çok sevdiği arkadaşları ile oluyordu. Şemseddin Sami'nin en büyük vasıflarından biri şüphesiz ki intizamı idi. Mesela kendisi buruşuk kağıt görmeğe bile tahammül edemez. Onu alıp ince uzun parmakları ile ve şaşılacak maharetle düzeltir, buruşuklarını giderir ve kaldırırdı. İntizam perisi sanki onun bu halini bildiği için üstadın hayatında inanılmayacak kadar garip bazı tesadüfler yaratmıştır. Mesela kendisi 1850 senesi 4 haziranında doğmuştu. 1904 yılı 4 haziranında 54 yaşına bastı ve yeni yaşının ilk gününde vefat etti. Sanki intizam perisi bile, ölüm perisi bile onun intizamına göre hareket ediyordu. Yine bu kabilden garip tesadüf olarak, Şemseddin Sami'nin hayatında 4 ile biten rakamların büyük bir rolü vardır. 4 haziran tarihinde doğmuştu. 14 mayısta mektepten şehadetname almıştı. 54 yaşında ölmüştü. Vefat ettiği tarih 1904 yılı idi. En yalnızlık, bekarlık zamanında bile intizamsız derbeder bir hayata tahammül edemeyen Şemseddin Sami pansiyonlarda, otellerde katiyen yaşayamamış, tam kadrosu ile, Fatih civarında bir ev bir de işgüzar hizmetçi tutmuştu. Hayatını sonsuz bir intizama sokmuştu. Zaten o bu intizamını sürgünlere kadar götürmüştü. Trablus'a sürüldüğü zamanda orada da bir ev tutarak yerleşmiş, hatta Trablus ismile sürgünde bir de gazete çıkarmıştır. Gayet az sokağa çıktığı halde daima küçük hacimde bir defter taşır ve bir şey aklına gelince hemen buraya yazmağa başlardı. Böyle birçok küçük defterleri vardı. Öldüğü zaman eserlerini basan Ahmet Cevdet onun intizamından bahsederken, 20 müsveddelik kağıdı tamam bir forma tutardı. Ne bir kelime fazla, ne bir kelime eksik diyordu. Yazılarını bir daha okumaz ve tashih etmezdi. Ahmet Cevdet 40 sene evvel yazdığı bir bendde Şemseddin Sami'nin münhasıran siyah mürekkeple yazı yazdığına işaret ediyor. Halbuki ben hatta aynı sahifede, siyah, kırmızı ve yeşil olmak üzere üç ayrı renkte mürekkep kullandığını gördüm. Henüz o zamanlar soyadı olmadığı için Şemseddin Sami isimlerin birbirine karışmasına son derece sinirlenirdi. Ve bunun için de herkesin üç isim kullanmasına taraftardı. Hatta Şemseddin Sami gibi meşhur bir ismin bile karışmamasını isterdi. Esasen o zamanlar geniş şöhretinden dolayı birçok Şemseddinler Sami ismini de almışlar, birçok Sami"ler ise isimlerinin baş tarafına birer Şemseddin lokomotifi takmışlardı. Soyadı ve isim hakkında Avrupai düşünceleri olan Şemseddin Sami buna karşı şöyle imza atıyordu: Ebu Ali Şemseddin Sami... Oğullarına ve kızlarına da üçer isim takmıştı. Mesela Ali Sami'nin asıl ismi Sadeddin Ali Sami idi. Öteki çocuğunun adı ise Süleyman Necmeddin Sami... Ailede herkesin üçer ismi vardı. Her şeyinde son derece teceddüt taraftarı olan Şemseddin Sami'nin devrindeki bazı şeyler pek sinirine dokunurdu. Mesela hep birden köyden İstanbul'a inilmiş, Köprü'ye çıkmışlar, burada Şemseddin Sami'nin bir arabaya, zevcesinin başka bir arabaya binmesi yok mu? İşte bu üstadın son derece sinirine dokunan bir şeydi. O zamanlar kadın-erkek bir arada fotoğrafçıya gidip resim çektirmek kimsenin aklına gelen şeylerden değildi. Fakat Şemseddin Sami bundan 60 yıl, hatta çok daha fazla bir zaman önce, fotoğrafçıda zevcesi ile karşılıklı resim çektirmiştir. İlk yazımızda bu resmi neşretmiştik. Yalnız onda her türlü yeniliğin manasız taraflarına da körü körüne aşık olmak gibi bir şey yoktu. Mesela sert kolalı yakayı giyerken, "Ne işkence... Kadın fistanı giysek çok daha iyi derdi. Sami yazıdan pek yorulduğu zaman eline bir şimşir parçası alır. Bunun üzerine birçok şekiller, yazılar kazımağa başlardı. isimlerini, serlevhalarını kendi elile şimşire kazımıştır. Şemseddin Sami'nin din telakkisi tamamile kendisine mahsustu. Şarkın en meşhur din alimleri gayet iyi dostu olduğu halde, onlardan son derecede ayrılırdı. Mesela namaz kıldığını ve oruç tuttuğunu yakınları hiç görmüş değillerdi. Kızı onun hakkında Volteriyen idi diyor. O yalnız iyiliği ve ve doğruluğu kendisine din olarak kabul etmişti. Geri kalanına inanmıyor, hatta en samimi dostu olsa bile, softalarla şiddetle alay ediyordu. Mamafih buna rağmen daha onun sekiz, on yaşında iken sırtında bir cüppe, başında kocaman bir kallavi sarıkla gezdiğini herkes hayretle seyretmişti. Bilhassa Rum mahallelerinden bu koca sarıklı sekiz yaşındaki çocuğun geçişi adeta etrafta bir şaşkınlık dalgası yaratıyordu. Bir alim için pek genç denilecek yaşta ölen Şemseddin Sami'nin yapmak istediği birçok şeyler, idealleri, fikri emelleri vardı. Eserlerini, hiç değilse bir misline, 100'e çıkarmak, bazı neşriyat yapmak istiyor... Mesela Yer ve Gök adlı bir mecmua çıkarmak... Ve bunda yalnız astronomiden bahsetmek! Tabii ilimlerden, hayvanattan, nebatattan bahsetmek... En merak ettiği mevzuların başında astronomi geliyor. Kamil Flamaryon'un bütün eserlerini getirtmişti. Hatta mecmuanın şeklini bile düşünmüş, onu ayda bir çıkarmağa karar vermişti. Yer ve Gök ismini Şemseddin Sami çok sever, bunu çok şümullü bulurdu. Esasen Yer, Gök adı ile ayrı neşriyat da yapmıştı. haftalarca, aylarca köşkünde kaldıktan sonra kendisini de Çin'e, kerecik, o da bir menfadan dönerken Napoli'ye gidebilmişti. Yaşasaydı, birçok yeni sahalarda harikuladelikler yaratacağına şüphe yoktu. Zira hemen hemen tecrübe etmediği hiçbir yazı sahası yoktu. Lugattan tiyatroya, hikayeye, romana kadar... İhtiyar Onbaşı ismi ile hikaye yazmış, tiyatroları yüzünden sürülmüştü. Bir de romanı vardı. Bir insanda bu ne kabiliyet ve bir dile karşı ne büyük bir sevgidir ki bir zamanlar şivesiz olarak kullandığı bir lisanın, Şemseddin Sami, en büyük otoritesi haline girmiştir. Ölümü üremiden olmuştur. Hastalığının son günlerinde ölümün kendisine yaklaştığını hissediyordu. Pek meraklı olduğu ve her zaman çakı ile düzelttiği uzunca tırnaklı elleri bilmumulaşmıştı. Tırnaklarının ve ellerinin temizliğine o kadar meraklıydı ki üç renkli mürekkeple ve ayrı metinlerle yazı yazarken bile onların mürekkeplenmemesine pek dikkat ederdi. Fransız edebiyatına ve bilhassa romantik devre meftundu. Küçük yaşta Fransızca öğrettiği kızına sıhhatte olduğu zamanlarda her akşam yemeğe kadar aslından Victor Hugo'yu, Lamartine'i okuturdu. 1850 yılı 4 haziranında doğmuştu. 1904 yılı 4 haziranında doğum yıldönümünde kızına, Bana Graziella'yı oku dedi. Genç Samiye, Graziella'yı aldı. Açtı. Babasının çok sevdiği bir parça vardı. Okudu. Şemseddin Sami'nin hakikaten güzel olan manalı gözleri nemlenmişti. Ertesi günü, yeni bir yaşa girerken koca alim öldü. Allah kelimesinden evvelki son cümlesi, başucunda duran genç yeğeni Yusuf Celal'i elile işaret ederek, Bu çocuğun gözlerini tedavi ettiriniz! demek oldu. Ve sonra vefat etti. Yusuf Celal çok istidatlı fakat gözleri gayet az gören bir gençti. Şemseddin Sami böyle istidatlı gençleri daima himaye ederdi. Halbuki Yusuf Celal ondan birkaç sene sonra dünyadan çekildi. Şemseddin Sami Sahrayı Cedit mezarlığına bir servinin altına gömülmüştür. Bana en küçük bir taşı bile olmayan bir toprak yığını gösterdiler. Memleket irfanı namına inanılacak şey değildi amma hakikatti! Hayatını vererek, günlerce güneşe, temiz havaya çıkmadan zayıf vücudu ile bu dile 40 ana eser kazandıran Şemseddin Sami'nin ölümünün üstünden 40 sene geçtiği halde mütevazı mezarına 40 santimlik olsun bir taş bile dikilmiş değildi. Evet, inanılmaz şey! Bu yazı Hiç bilmediğimiz bir fikir devi başlığı ile yayımlanmıştır. - piriltii liked this - greatscissorsslimeeclipse liked this - edebiyatsoylesileri posted this


Öykülerden seçilmiş tümcelerle oluşturulmuş sorular yardımıyla, Necati Tosuner, kendiyle konuşsa nasıl olurdu? Hürriyet Yaşar, bu yöntemle yazarı konuşturmuş ve ortaya aşağıdaki söyleşi çıkmıştı. Tosuner, yaşam böylesine acımasız olmasa, dünya pek sıkıcı olurdu diyor. Yapı Kredi Yayınları, Necati Tosuner'in tüm kitaplarını yeniden yayımladı. Önce tek romanı Sancı.. Sancı, sonra da altı öykü kitabını -yazılış sırasına göre- üçer üçer bir araya getiren Kambur ve Öncesi ile Sisli ve Sonrası çıktı. Okurlarla Necati Tosuner arasında yaşanan / yaşanacak bu yeniden buluşmanın anımsatmasıyla, Necati Tosuner'le bir konuşma yapmaya karar verince, önce bildik sorular dizildi art arda. Sonra yeniden okundu tüm öyküler. Sonra bir daha okundu. Sorulacak soruların çoğunun öykülerde de sorulmuş olduğu çıktı ortaya. Bildik soruların yazıldığı kağıtlar buruluşturulup çöpe atıldı. Duygularınızın bulanıklığında bir şeyler gizliydi. Biz bir şeyler arıyorduk. Ne aradığımızı, aramak isteyip istemediğimizi bilmeden yalnızca aranıyorduk, aranmak yaşantımızdı bizim. - Bu satırları yazdığımda, lise öğrencisiydim Ankara'da. İyi öğrenci olmaya falan artık aldırıyor değildim. Bunun için çok geçerli nedenlerim de vardı elbet. Toplumun değer yargıları, gençliğimi içimden geldiğince yaşamama engel oluyordu. Tek başına Ahmet Bey ya da Ayşe Hanım değildi bunu yapan. Hep bir araya geldiklerinde onlarla aramda bir duvar oluşuyordu. Kimseye bir kötülüğü dokunmamışken, kötü adam oluyordum. Kendilerinden farklı olmam, farklılığı sırtında taşıyor olmam, beni kendilerinden aşağı kılıyordu. İşte buna yoktum. Onlardan aşağı olmadığımı kanıtlamak için, yazar olmaya özendim. Nasıl yazılır bilmeden, neyi yazmam gerektiğini bilmeden, yazarak ve yazmaktan büyük sevinç duyarak, yazınca boyumun büyüdüğü duygularına kapılarak, elliye yakın öyküden sonra, ilk kitabım Özgürlük Masalı'na aldığım öyküleri yazdım. İyi ki yazmışım, diyorum şimdi. Bırakacaktım bu kentin sokaklarını. Yalnız olmaktır yaşantım. Yalnızlık dostumdur benim. Ben yalnız, ben mutlu. - Yazıyor olmak çok yardım etti bana. Elbet acı da verdi. Benim durumumdaki insanların kendilerine sormaktan kaçınacakları soruları açmak için kendimi bıçağa yatırmam gerekiyordu. Sonra da bu acıyı yazınca mutlu oluyordum. Yaşadığım yoğun yalnızlığı da aşan derin bir düşsel yalnızlık içindeydim. Tanrı, insanlar, sevgisizlik, acınıyor olmak, yaralı olmak, eksik değil fazlalıklı saymak kendini, sessiz bir başkaldırı.. sanki yalnızlığı daha artırmak için gerekeni yaptım. Terk ettim baba evini, İstanbul'a geldim. Yalnızlığa sığındım. Kaçmanın yenilgiyi kabullenmekten başka şey olmadığını anladığım günler sinsice ve birdenbire geldi. Ama yılmamalı, yalnızlığı değil, erdemi aramalıydım. İnanmak, onu aramak için yeterlidir. İnsanlardan kaçmak yerine, onların içinde, onlarla uğraşmakla başlar bu da. - Evet, oradan oraya geldim. Yazdıklarıma da yansıdı bu. Özgürlük Masalı'nda bir şeyler sezdirilmeye çalışılır. Bu satırların alındığı Çıkmazda ise, başkaldırının doruklaştığı öyküleri içerir. Ne yaşanıyorsa o yazılıyor gibidir. Aktardığı bunalım, özel durumuma verilerek dostça bağışlanmalarla karşılanmıştır. Kendim için söylediklerime değil, başkaları için söylediklerime bakıp, benimle ilgili yanlış değerlendirmeler de olmuştur. Sevmek güzeldir, karşılıksız kalmanın acısı yaşanıyor olsa da! Artık kendime bir iş bulmalıyım. Öyle herkesin kapıştığı gibisinden bir iş tutacağıma güvenemediğimdendir belki, arpa saplarından sepet örmeyi kuruyorum. Güzel biçimli süsler işleyeceğimi umuyorum. Sevdayı öreceğim. - Çıkmazda'dan bir anlamda kurtuluştur Kambur. Sanki Özgürlük Masalı ile Çıkmazda'yı birlikte aşıyor gibidir. Yoğun bir sevda dokusu taşır, çaresizlikten çok direnç içerir. Yazıyor olmak da yetmez. İntiharı da başaramaz, iyi ki... Sevmek güzeldir, karşılıksız kalmanın acısı yaşanıyor olsa da! Yok, kıyıların nasıl yağmalandığını anlatacak değilim. Üzülüyorum bir akarsu gibi. - Sisli'deki bu öykü, kitabın ilk bölümüne son verir. Bu kitapların yazıldığı yıllar, Türkiye'de toplumsal yaşamın hızla değişime uğradığı, sosyal gerçekçiliğin altın çağını yaşadığı yıllardır. Sanki yazdıklarım toplumsal gerçekliğin dışındaymış gibi, kendini anlatıyor olmakla çok suçlandım. Oysa, önerilen biçimde ürünler vermiş olsaydım, o zaman da Ne yapsın, kambur, bunları yazıyor işte... gibisinden değerlendirmelerle karşılaşacaktım. İçimden gelen yoldan gittim, bakıyorum, iyi de etmişim. Altı yaşındaysa da, Türkçeyi Başbakanımızdan daha güzel konuşuyor. Elinde resimli bir dergiyle geldi, dedi ki: Bana bunun öyküsünü anlatır mısın? Bense yıllardır hikaye yazmaya özenirdim. Utandım. - Gerçekten de Süleyman Demirel'in Türkçesi çok kötüydü. 12 Eylül'den sonra Türk Dil Kurumu kapatılınca, inanılmaz bir şey oldu. Demirel'in Türkçesi düzeldi. Ortaokula gittiğim yıllarda, eğitimde Türkçeye büyük önem veriliyordu. Güzel Türkçe bilinciyle geldim liseye, Yazmakta biraz ilerlediğim zaman, bir hazineyle karşılaştım: Ataç'ın Sözcükler'i. Bu kitaptan kendime özel bir sözlük hazırladım. Öykü sözcüğünü, öykücü olmamak için pek sevmiyordum, yanılmışım. Şimdi özel ad olarak da güzelce kullanılıyor. Öykücü olmak da fena değil. Hulki hikaye yazıyor, ben öykü yazıyorum. İyi de ettiğime inanıyorum. - Okuyucuyu alıyordum karşıma, kendimi anlatıyordum ona. Daha çok böyle yazdım. Bu ise büyük bir içtenlik gerektiriyordu. Çok, şükür, bunu başardım. O. Henry'yi ya da bir başkasını seviyorsam, elbet onun gibi yazmam da gerekmiyordu. Daha ilk kitabı hazırlarken, kimseye benzememek gerektiğini sezgiyle öğrenmiştim. Öykü bitince, okuyanın kafasında sürmesini seviyorum. Ha, ben diye yazmanın çok fena olduğu gibi bir görüşe de rastlıyorum. Anlamıyorum, niçin? Ben diye yazmak kötüyse, sen yazma, aferin! Sait Faik çarpar adamı. Bence, Türk edebiyatı çok geniş bir mozaik. Herkese yer var orada. Herkes istediğini.. istediği gibi yazsın. Evet, bu çerçeveyi böylesine geniş tutmamın gizli bir amacı da olabilir. Hani, zar zor da olsa o mozaikte yer alabilmek gibi. Ben kendimle dalga geçmeyi severim. Önce bir kağıt gibi buruşturuyorum yaşamayı. Buruşuk, bumburuşuk bir şey oluyor avcumda. Sonra geliyor umut: Hele dur bakalım. Ve büyük bir özenle düzeltiyorum kırışıklığını. - Beşinci kitabıma Necati Tosuner Sokağı adını koymam itici bulundu bazılarınca. Dostlarım da, cadde ya da bulvar istememiş olmamla savundular beni. Oysa öykünün zamanını belirleyen sevimli bir buluştu yalnızca. Bu da gönlümde yatan aslan olsa kime ne zararı vardı? Necati Tosuner Sokağı ve Çılgınsı'da ikinci kambur"un öyküleri yer alır. Yaşam böylesine acımasız olmasa, dünya pek sıkıcı olurdu sanki. Kamburunu yenmeyi başarmış adamın karşısına daha da güç bir tümsek çıkar. Daha da güç, çünkü bu derdi başkasına da yaşatmaktadır. Eşime bir çocuk veremeyişim gibi... Bu altı kitapta, 1964 - 1990 yılları arasında yazılmış 68 öykü yer alıyor. Çok sayılmaz. Bir bakıma da, hiç de az değil. Buruşturulmuş yaşamı yeniden düzeltip, bir yeni sıkıntının izlerini taşıyan yeni bir kitap hazırlıyorum şimdi. Adı, "Seni Sevdim! Sonrasını da, sonra düşüneceğim elbet.


Öykü yazınımızda gelenekle yenilik arasındaki en sağlam köprülerden olan Meriç, kadın bakış açısının getirdiği konu, kişi ve ayrıntıları şiirsel bir anlatımla yansıttı. 2009'da, 84 yaşında hayatını kaybeden Meriç, 1996'da yapılan söyleşide, bir yazar; aydın, sanatçı, çağdaş ve iyi bir yazarsa, çağının tanığıdır. İlericidir, devrimcidir. Geri kalanını bırakın, küflensinler demişti. Nezihe Meriç 1925 yılında doğdu. Seçilmiş Hikayeler Dergisi"nde çıkan öyküleri ilgiyle karşılandı (1950 - 1952). Aydın kadınları anlattığı ilk kitabı Bozbulanık (1953) ile kuşağının önde gelen öykücülerinden biri olarak benimsendi; giderek öykü yazınımızın en önemli adlarından biri oldu. Kadın bakış açısının getirdiği konu ve kişileri, ayrıntıları titizlikle değerlendiren şiirsel bir anlatımla dile getirdi. Türkçeyi en güzel yazan yazarlarımızdan biri olduğu belirtilebilir. Öykü yazınımızın geleneksel yolu ile yenilikçi yönsemi arasındaki en sağlam köprülerden biridir. Öykü kitapları: Topal Koşma (1956), Menekşeli Bilinç (1965), Dumanaltı (1979), Bir Kara Derin Kuyu (1989). Korsan Çıkmazı (1962) adlı bir de romanı var. - "Yeni İstanbul Dergisi yayımlanırken Türkoloji'de öğrenciydim. O ilk yazıyı, çok heyecanlanarak, çekinerek yazdığımı anımsıyorum. Ama, nasıl bir yanlışlık oldu bilinmez. N. Ufuk imzasıyla çıktı. Bir ay boyunca ne hayaller kurarak beklemiştim. Öyle fena bozulmuştum ki! İçimden, dergiye küstüm, bir daha da yazmadım. ama, çocukluğumdan beri, babamdan gördüğüm gibi, gece gündüz okumayı sürdürüyordum. Bu okumaların içinde 'gün gelecek ben de yazacağım' hep vardı. Sorunuzdaki, yazmaya yönelten etkiler, ivmeler için iki satırlık bir özetleme yapayım. Uzun hikayedir çünkü. Fakültede, çok sevgili arkadaşlardan oluşmuş küçük bir grubumuz vardı. Neşeli, canlı, yaramaz, okuyan çocuklardık. Bunlardan, benim en yakın arkadaşım olan biri -Satı Erişenler- hastalanıp prevantoryuma yatınca, ben, onun, bizim günlük yaşamımızın, sinemaların, dergilerin, İstanbulu altüst edişlerimizin dışında kalmasına hiç dayanamadım. Başladım hemen her akşam ona beş on sayfalık mektuplar yazarak yaşadıklarımızı anlatmaya. Kısa süre sonra, prevantoryumdaki öğrencilerin yazarı olmuştum -sanki-. Hepsi beni bir öykücü olarak karşılamışlardı. Oysa ben roman yazacağım diye tutturmuştum. Böyle başladı. O sırada Ankara'da çıkmakta olan Seçilmiş Hikayeler Dergisi"ne, "Bir Şey adında bir öykü yazıp yolladım. Şaşılacak bir şey oldu sahiden, birden edebiyat dünyasına bir Nezihe Meriç geliverdi. Dedim ya uzun hikayedir. Yazabilirsem, anılarımda ayrıntılarıyla yazarım. Sorular çok olduğu için, kısa kısa yanıtlamam gerekir diye düşünüyorum. - Bilirsiniz 50'li yıllardan öykünün altın yılları diye söz edilir. Ben zaten yeni başlamıştım. Coşkulu bir çocukluk dönemim vardı: Doğu Anadolu'yu, Orta Anadolu'yu, oraların doğasını, insanını, kültürünü içeren bir birikim. Öyküyle başlamıştım, onunla sürdürüyordum. Nedeni bu olabilir. Pek karar kılmış da sayılmam. Biliyorsunuz roman ve oyun geldi arkasından. - Bozbulanık görülmemiş bir sevgiyle karşılandı. Öyle çok sevinmişimdir ki o zamanlar, bu anlatılamaz. Hemen ikinci baskı yaptı. Türkiye'de ilk kez bir öykü kitabı, kısa sürede ikinci baskı yapıyordu. - Ben, hep, 'yazmak için yaşadım' demek isterim. Bu çok gerçek bir yanıt olur da, soğuk ve abartılı olsun istemem. Sahiden de, yazmak benim yaşamımın anlamı, keyfi, eylemi. Etkiler ve kaynaklar için önceki sorulardaki imler yeterli sanıyorum. Ya da burada, oturup uzun uzun yaşamöyküsü yazmak gerekir, ayrıntılarla. Yeni kuşaklar edebiyatı ailede öğrenemiyor, okullarda asla! - Yazarın yaradılışına, kişiliğine göre değişir bu. Benim için hiç geçerli olmadı böyle bir sorun. Ama, keşke olsaydı. Yeni kuşaklar edebiyatı -memleketin okuma yazma durumu böylesine sıfır noktasında olunca- ailede öğrenemiyor. Okullarda asla. Halk eğitim araçlarının -klüpler, dernekler, seminerler, bunların düzenlediği etkinlikler vb.- en etkilisi olan televizyonda hiç. O zaman, eğer çeşitli yöntemler kullanarak gündemde kalmıyorsanız, bu genç kuşaklarla, okumak isteyenlerle aranıza büyük açıklıklar giriyor. Unutulmak işten değil. - Öyle diyorsanız öyledir. Cumhuriyetten bu yana öykücülüğümüz üzerine, elbette değerli araştırmalar yapıldı ama, yeterli mi diye sormak isterim ben de. Öykücüler üzerine, tek tek ve her açıdan, dil olarak, kurgu olarak, yazarı belirleyen etkenler, ilgi alanları, etkilenmeler vb. açılardan incelemeler, karşılaştırmalar yapılmış olsa o zaman, eğer olmuşsa, benim etkim nasıl olmuştur ben de anlayabilirdim. Bu konuda çok bilgili değilim. Cumhuriyet dönemi ilk kadın yazarı dediler öyle de yerleşti. Bu, böyle bir şey. Benimsemek ya da benimsememek ilgimi çeken bir şey değil. -Arkadaş çevremde, bağışlayın, hep gır gır konusu olmuştur-. - Ben bunu nereden bileyim. -bilmesine bilirim de!- İncelemeciler döksünler tüm yazdıklarımı, dediğim gibi her bakımdan, dildi, kurguydu, anlatımdı, gerçeği kullanış, fantezi vb. bir baksınlar. Sonra, yaşamım için de, inceden inceye irdeleyici röportajlar yapılsın, psikiyatristler de girsin araya, ben, onlardan nerede, hangi bakımlardan, nasıl, ne yaparak ayrılmışım, çıksın ortaya. Bu elbette genelde, her bir yazar için geçerli olacak, olması gereken bir iş. Batı'da yazara gösterilen ilgi, yazar hakkında bilgilenme bu çeşit çalışmalarla elde ediliyor. - Nezihe Meriç için -yaşamının ayrıntıları, eğitimi, gelişmesinin evreleri vb. elbette çok önemli, ama diyelim ki biliniyor -ben üç dönem saptıyorum. İlk kitabı olan Bozbulanık'tan, ilk romanı Korsan Çıkmazı, hatta ilk oyunu Sular Aydınlanıyordu da içinde olarak, bir ilkgençlik birikimlerinin kullanılışı. Ayrıntı sayılabilecek, kendi içindeki değişimler, dilin kullanılışı bir yana, genel çizgisi böyle. Dumanaltı'yla başlayan, ilkgençlik döneminden sonra gelen -gene yaşamın ayrıntıları var burada- bir zorunlu susma zamanını da kapsayan bir dönem bu. Bu dönem, toplumsal yaşamın ağır, baskılı, sıkıntılı bir zaman parçası. Yaşam buradan geçerken -geçerek- kuruyor sanatçı kurgusunu, buradan geçip getiriyor -yaşamının- yapıtının yorumunu, anlamlamasını. Dumanaltı ve ondan sonraki yapıtların dönemi bu ikinci dönem. O arada da Nezihe Meriç için, toplumda çok hızlı yaşanan, çok hızla değişen, çok hızla yıpranan, alt üst olan, yozlaşan kültürün -bir yaşam biçimi olarak aldığımızda- içinde, biraz abartılı da olsa bir insanını tanımakta, olup biteni anlamakta zorlanma, bunalma, kırılma, bir ebkem kalma dönemi geliyor. Bu dönemde az da yazsa hala bir şeylere erme, bir şeyleri anlayıp çözümleme falan gibi alttan alta sezilen bir çaba var. Sonra gene, -alt dudağını ısırarak- yaşamının tüm deneyimini harmanlayıp, yeniden yazma devrine giriyor. Bu sanıyorum, insanoğlunu, yaşadığı toplumun durumu ne olursa olsun, onu olduğu gibi kabullenip algılayıp, özümleyip, evrensel ögelere taşıyarak yazmak, yaşadığı çağı ve kendini olduğu gibi yazıya dökmek, tanıklığını kullanmak falan gibi bir şey oluyor. Yaşamını belirleyen toplumundaki olan biten karmaşayı, bu karmaşadan çıkan, kimsenin kolay kolay akıl erdiremeyeceği biçemlerin yarattığı insanları, durumları anlamaya çalışırken çok zorlandığı bir dönem. - Bu bir inceleme konusu. Bir öykü nasıl oluşuyor, nasıl okunuyor, diye yazmak istediğim bir yazı var, bir yıldır kafamda dönüp dolaşıyor. Uzun bir yazı. Ben şimdi burada iki satırla bunu nasıl anlatabilirim. - Nasıl olur da karamsar olmam? Bu mümkün mü derim. Acılarımızı anlatırken çok kullandığımız bir laf vardır, 'yüreğim parçalanıyor' deriz. Aynen böyle. Çevremde olup bitenlere baktıkça yüreğim parçalanıyor. - Sorunuzda, Sait Faik için kullandığınız tüm imlemeler doğru da, bir iki eksik var. Ben zaten yazma isteği olan bir çocuktum. Bunun nedenini, nasılını irdeleyemem şimdi burada ama, bir sezgi halinde, pek bilgisizce, pek cahilce de olsa, ben ilkokuldan beri, ödevleri öğretmenler odasında okunan bir öğrenci, çok onurlandırılmış bir küçük yazardım. Ve, Anadolu'da, babamın peşi sıra dolaşırken yol yapımlarında, şantiyelerde, bitmek tükenmez kış gecelerinde, başka çare olmadığı için babamın kocaman bir sandığa istiflenmiş olarak bizimle beraber dolaşan kitaplarını okuyordum. Fransız, Rus vb. yazarlarını. Hep 'büyüyünce ben de yazacağım' düşleri içinde yaşadım. İlk etki kaynağımın ne olduğunu tam bilemem ama, bu durumda Sait Faik değildi. Ben, üniversiteye gelince, onu tanıyınca çok sevdim, bana yazma isteği, yazma coşkusu verdi. Öykülerini ezbere bilirdim neredeyse. Etkisi, izleri vardır elbette; dünyalarımızın çok ayrı olmasına karşın... - Yazarın yalnız şu ya da bu durumda değil, her zaman için meselesi, işi, görevi iyi yazmak değil midir? Yazar, bir toplumun ürünüyse, her toplumun da bir tarihi, bir coğrafyası, yaşama biçimi, amaçlamaları varsa, bunların tümü yazar için de geçerlidir. Çünkü onun kişiliğini belirleyen ögelerdir bunlar. Yazar, tek başına varolamayacağına göre, toplumunu oluşturan insanlarla bir arada, onların insan olarak varoluşlarını, yaşamlarını kuran., yapan, yıkan, etkileyen, olumlayan, bozan tüm toplumsal eylemlerin içinde yaşamaktadır. Bir fazlası, o sanatıyla yaşamı ifade edebilmektedir. Onun, ona 'sanatçı' dedirten, ötekilerden ayrı ve farklı bir yanı vardır. Bu x yanı onun aydın, çağdaş, bilgili oluşunu da içerir. İşte bu x gücünü kullanarak, birarada yaşadığı insanlar için yazan yazar, hele toplumun değişim zamanlarında büsbütün sorumlu, büsbütün yazdığına sahip olmak durumundadır. Çünkü ancak iyi yazarak, kendinde topladığı bu -değiştirici, etkileyici, insan gibi yaşamının koşullarını düşünmeyi öğretici, insanı, yaşamını etkileyen politikaya bakmaya, katılmaya karşı uyarıcı, sanatın insan yaşamındaki yerini algılatıcı, aydınlatıcı- gücü ötekilere geçirebilir. Nezihe Meriç yaşamayı çok seven biriyse, bu, öyküsüne de geçiyorsa, ne yapsın! - Öykü öyküdür! Nezihe Meriç öyküsü de, tanımladığınız gibiyse eh o da öyledir. Eskiler ne derler bilirsiniz, üslubu beyan, ayniyle insandır. Nezihe Meriç yaradılışı gereği, yaşamayı çok seven, ayrıntılı sevinçler üreten, bunu durma çevresindekilere geçiren biriyse, bu, öyküsüne de geçiyorsa, ne yapsın! Dergide yüz sayfalık yer ayırsanız bile. İnsan bu sorulara öyle iki satırla, üç satırla yanıt veremez biliyor musunuz? - Cumhuriyet aydını derken kimleri kastediyorsunuz? Benim kuşağımdan, büyük kentlerde okuyanları da biliyorum da, Anadolu'da, hele benim gibi köy kent dolaşarak, dağ başlarında, şantiyelerde, yol yapımlarında büyüyenler için bir tanımlama yaparken çok düşünmek gerekir. Biz Cumhuriyet kuşağı olarak büyük kentlerde, yabancı dil öğrenerek okuyanlar da içinde olmak üzere, -ayrıcalığı olan üç beş tanesini saymıyoruz elbette- ne öğrendiysek sosyalizm olsun, yasaklı kitapların pek çoğu olsun, tümünü 27 Mayıs'tan sonra ele geçirebildik, okuyabildik. Sezgi denilen bir şey var ya, -acıklı ama doğru- ben yöneliş dediğiniz o şeyi hep -çok okumamı, doymak bilmez öğrenme sevgimi de hesaba katmak gerekir- sezgimle ve el yordamıyla elde ettim -bilirsiniz, ben bunu hep söylerim-. Bu konuda konuşan, fikir beyan eden, ama benim ne dediklerini bir türlü anlayamadığım allamelere hiç sözüm yok. Benim sözüm kendim için geçerli. - Yanıtlar uzun oldukça -eski bir dergici olarak- pek mahçup oluyorum. 1950'li yılların öykücülüğü bir coşkulu zaman öykücülüğüydü. Şimdi neredeyse elli yıl aradan sonra bile hala etkisini, değerini yitirmemiş öykücülerimizin çoğu o zamanın genç öykücüsüydü, üstelik hepsi peş peşe gelmişti, birarada ürün veriyorlardı. Çağdaş, modern öyküye geçilmişti. En önemlisi şu benim pek özlemini çektiğim 'coşku' sözcüğü. Öykünün doğuşu öyle gizemli, öyle şaşırtıcı evrelerden geçer ki! Dil, bunun kuruluşu öykücülüğünüzün çekim odağı. Yazmayı öğretici / gösterici bir yanınız var. Geldiğiniz çizgide bugünkü yazın / öykü dünyamıza bakışınızı da öğrenmek isterim. Bunca altüst oluş karşısında yazı serüveninizin elli yıllık tanıklığının dile getirecekleri önemlidir. - Öyle diyorsanız öyledir de, ben bunun hiç ayırdında değilim. Öykünün doğuşu, diyelim imgeleme ilk düşüşü, gelişimi, aldığı etkiler, renkler vb. öyle gizemli, öyle şaşırtıcı evrelerden geçer ki, ben bu dediğinizi nasıl yaptığımı hiç bilemiyorum. Kendiliğinden oluyor zahir. Bugünün öykücülerini izlemeye büyük özen gösteriyorum da, -bir ikisini saymazsak- onlara karşı çoğu, ikircimli duygular içindeyim. Pek zorlanıyorum. - Ben size bir şey söyleyeyim mi, bir yazar, hem aydın hem sanatçı, hem çağdaş, hem iyi bir yazarsa, zaten çağının tanığıdır. İlericidir, devrimcidir. Geri kalanını bırakın, küflensinler.


Ailesinden sağ kalanlarla, 1923 Mübadelesi'nde Aydın'dan Yunanistan'a giden Dido Sotiriyu, Benden Selam Söyle Anadolu'ya adlı kitabıyla tanındı. Yazar, bu romanda kurguyla belgeselin ayırdedilemeyeceğini söylüyor. - Bir yazar tepkilerin ne olacağı hesabını yapmadan gerçekleri söylemek zorundadır. Kitaplarım yurt dışında da sevildi ve çeşitli dillere çevrildi. Fakat hiç bir ödül almış değilim. Amacım da ödül almak değildi zaten. Yunan halkına gelince, yalnız Anadolu'dan göçenler arasında değil, bütün halk arasında büyük sevgi gördü romanlarım. Geniş bir okur topluluğu buldu. İlk kitabım şimdiye kadar yedi baskı yaptı. Tabii albaylar cuntası sırasında kitaplarımın yayınlanması dağıtılması yasaklanmıştı. Bu da onların halk arasında nasıl sevildiklerini gösterir sanırım. - Çetin koşullara göğüs germek zorundaydık. Bu koşullar altında savaşımı sürdürmemiz gerekiyordu. Ben de ayakta durmak ve direnmek zorunda olanlardan biriydim. Yeğenime bakıyordum. Kızkardeşim Beloyanis'in karısıydı. Onları duymuşsunuzdur. Beloyanis 1952'de, iç savaşın sonunda idam edilmişti. Karısı, yani kızkardeşim de iki kere idama mahkum oldu. Gebe olduğu için onu öldüremediler. Yakında Türkçeye çevrilecek romanımda onların öyküsü de işlenmiştir. Aralarında büyük bir aşk vardı. Onların bu yarım bıraktırılmış yaşamlarını, belgesel denecek bir biçimde anlattım romanda. Gizlilik koşullarında takma adlar kullanıyordum. Sonradan kendi adlarını ve fotoğraflarını da kattım. İç savaş... Onaltı yaşında cezaevlerine doldurulan, sonra oyunlarından alınıp papazların önünde son duaları yaptırılarak asılan genç kızlar... Gerçek olayları, romanın yapısı içine, neredeyse belgesel biçimde yerleştirdim. Kişiler, tarihler hep böyledir. - Evet. İlk romanımla, Benden Selam Söyle Anadolu'ya arasında, savaşın Türklerle Yunanlılar arasında çıkmadığını, bunun dış güçler tarafından kışkırtıldığını belgeleyen bir inceleme yaptım. Benim için romanlarım önemlidir. Söyleyeceklerimi orada söyledim. Halkımın çektiği büyük acılar. Başlarından geçen büyük serüvenleri dile getirmeye çalıştım. Böyle bir işi başarabilmek için de belgeleri derlememin onlardan yararlanmamın gerekli olduğuna inandım. - Bu sorunuzun yanıtı Benden Selam Söyle Anadolu'ya romanımda en iyi verilmiştir. Bu romanda kurguyla belgesel içiçedir. Ayırdedilmez. Bütünüyle kurguya dayanan bir roman yazarsınız da hiç sanat değeri olamayabilir. Öte yandan belgelere dayanırsınız, büyük ölçüde gerçek olaylardan yola çıkarsınız, ama natüralizme, gereksiz ayrıntıcılığa saplanmaz da gerçekçiliğin dengesini yakalarsanız amacınıza varmış olursunuz. - Bu büyük ölçüde, romancının duyarlılığına, bilgisine ve yeteneğine bağlıdır. Gerçekleri ayıklamasını bilmek. Ayrıntılara takılmamak. Soyutlamalara gitmeyi becerebilmek ve her olanaktan yararlanarak sanatsal heyecanı diri tutmak, o gerilimi sağlayabilmek. - Yalnız natüralizm değil. Yazarın kendisi, kültürü, bakış açısı önemlidir. Basit saptamacılıktan onu kurtarabilecek olan bu özellikleridir. Bu özelliklere sahip bir romancı sanatsal heyecanı diri tutabilir, insanı düşündürebilir. Bilinçlendirme görevini yerine getirebilir. Özellikle düşündürmeyi bilmek. - Yunanlılar tarihlerinin büyük bir bölümünde çeşitli diktatörlüklerle karşılaştılar, bunlara, bu zorbalıklara karşı direnmek zorunda kaldılar. Meteksa diktatörlüğünden, işgal yıllarına, sonra albaylar cuntasına kadar bir sürü acılar çekildi. Bu acılar ve direnişler içinde doğdu Yunan politik romanı. Tabii olaylar hemen, sıcağı sıcağına yazılamıyor. Aradan zamana geçmesi, yazarın kafasında yaşanmış olayların biraz pişmesi gerek. - Hayır. İlle de o anda yaşanan olayların yazılması gerekmez. Tarih boyutunu kullanma, düşünülen bir konuyu başka olaylara, değişik bir tarihe uyarlama yoluna gidilebilir. Bu teknikler, başka olaylarla yaşanan olaylar arasında benzerlikler, paralellikler kurma tekniği politik romana geçiş olanakları sağlar. Burada da önemli olan yine yazarın tavrı, onun konuyu ele alıştaki tavır ve ustalığıdır. Bu noktalar bizim edebiyatımız açısından da çok önemli. Çok benzer sorunlarla karşı karşıyayız. - Birbirine çok benzeyen çok ortak sorunları olan iki halkız. Bizi ne yapıp yapıp birbirimizden ayırmışlar. Duyarlıklarımız, düşüncelerimiz, arzularımız özgürlük tutkumuz aynı. Barışa, özgürlüğe bağlılığımız tam olduğu sürece, ben, bizi birbirimize düşürmek isteyenlerin hakkından geleceğimize inanıyorum. Kıbrıs vb. gibi sorunları, ortak gücümüzle çözümleyebileceğimize inanıyorum. Ortak idealleri olan insanları birbirinden ayırmayı başaramayacaklar. İnsani olanı, ortak olanı mutlaka bulacağız.


Aziz Nesin, Kemal Tahir'in çok yakın dostuydu. Milliyet Sanat dergisi için yazdığı ve Kemal Tahir'in mezarı başında okumağa çalışıp tamamlayamadığı yazı, kendi deyimiyle, yaşamının en zor yazısı"ydı. Türk edebiyatının zorlu bir fırtınası dindi. Aralarında hiçbir benzerlik olmamakla birlikte, Süleyman Nazif'ten bu yana, edebiyatımızda böylesine sert, böylesine zorlu bir fırtına esmemişti. Kemal Tahir fırtınası yanında, en sert edebiyat yelleri bile inbat esintisi kalır. Gürleyen yergi yıldırımları, dilinde çakan sövgü kıvılcımları, yağdırdığı taşlama yağmurlarıyla, edebiyatımızın en yaman fırtınası dindi. Eşi Semiha arkadaşımız, sabahın altısında, telefonda, "Kemal uyudu, bir daha uyanmayacak diyordu. Bu denli yalın, yapyalın bir sözün, birdenbire bu denli anlamlaştığı, bu denli şiirleştiği pek az görülmüştür. Bu olağan, bu dümdüz söz, edebiyatımızda başka hiç kimsenin ölümüne, Kemal Tahir'in ölümüne olduğu denli uygun düşmez. Bir daha uyanmayacağı uykusuna yatmış Kemal'in alnından öptüğümde, dudaklarıma geçen yokluğunun serinliğiyle, o zorlu fırtınanın büsbütün dindiğini acıyla duydum. Arkadaşlarıma değgin dosyamda iki bölüm var; birine Birlikte Yaşadıklarım, öbürüne Birlikte Öldüklerim başlığını koymuştum. Birlikte Yaşadıklarım bölümündeki adları bir bir silip Birlikte Öldüklerim bölümüne aktarıyorum. Kemal Tahir de Birlikte Yaşadıklarım"dan "Birlikte Öldüklerim arasına göçtü. Her ölen arkadaşımla ben de biraz ölüyorum; ama bu kez biraz değil, pekçok öldüm. Neden böyle oldum, diye düşündüm. Çünkü dostluğumuz, yıllardan beri, sevgi bağlarıyla ve ve dargınlıklarla, anlaşmalarla ve anlaşmazlıklarla, dayanışmalarla ve çatışmalarla, barışmalarla ve küskünlüklerle, gönül almalar ve kızgınlıklarla, değer vermeler ve eleştirmelerle sürüp gitti. Yani gerçek dostluğun bütün gerekleriyle, aramızda her ne geçerse geçsin, her ne olursa olsun, birbirimizin vazgeçilmeziydik. İşte bunun için olacak, bunca yazılar yazmış, bunca yılın yazarı olan ben, bugün yaşamımın en zor yazısını yazıyorum. 1944 yılında bir gün, dergisinde çalıştığım Sedat Semavi, kurşunkalemle ince ince yazılmış bir sarı yapraklı müsvette defteri verdi. Okumamı istedi. Uygun görürsem roman Yedigün'de yayınlanacaktı. Roman müsvettesinin yazarı Bedri Eser'di. Okudum. Toplumsal içeriği de olan, iyice usta işi bir macera romanıydı. Romandaki olaylar, barlarda, genelevlerde, batakhanelerde, kumarhanelerde geçiyordu. Romanın başkişisi, uçarı, bıçkın, bileğine güçlü, yiğit, ama doğru bir delikanlıydı. Sedat Simavi'ye Yayınlanmalı, güzel roman. Kim bu Bedri Eser? diye sordum. Sedat Bey gülümseyerek, Kemal Tahir dedi. Kemal Tahir'le hiçbir ideolojik yakınlığı olmayan -ama düşmanlığı da olmayan- Sedat Simavi, o soylu gerçek iyilikçi kişiliğiyle, eskiden birlikte çalıştığı Kemal Tahir'e yardım edebilmek için, onun takmaadlarla yazdığı romanları, hikayeleri, dergilerinde yayınlıyordu. Bedri Eser takma adıyla yazdığı romanını okuyana dek, Kemal Tahir üstüne çok şey dinlemiştim. Onun Ayıngacılar adlı şiirini çok dinlemiş, çok söylemiştim. Bedri Eser takma adıyla yazdığı romanın başkişisiyle Kemal Tahir'in yaşantısı arasında benzerlik, koşutluk, tıpkılık ortadaydı. Kemal Tahir de, romandaki başkişi delikanlı gibi, uçarı, bıçkın, gereğinde kavgacı, doğrucu, yiğit bir gazeteciydi. Kemal Tahir'in o yaşındaki resimlerinde bakınız, onun bu karakterini hemen anlarsınız. Onun bu yanını, 13 yıllık cezaevi yaşantısı daha da olgunlaştırarak sürdürmüştür. Bu döneminde Kemal Tahir'in soyadı bile, Nazım Hikmet'in şiirinden esinlenerek Benerci'ydi. Kemal Tahir'in bu yanından izler ölümüne dek yaşamında sürmüştür. İşte ünlü bir yazarken bile, birçok aydınları şaşırtabilecek olan parmağındaki kalın şövalye yüzüğü, kehribar tesbihi, konuşma biçimi, pardesüsünü mapusane gocuğu gibi omuzuna alışı, davranışları, kendisine çok özgün bir çekicilik veren bütün bu yanları, Beyoğlu eğlence dünyasında geçen, bıçkın, kavgacı, uçarı, arkadaş canlısı, çok devingen gazetecilik günlerinden ona kalmıştır. Bence Bedri Eser ve başka takmaadlarla yazdığı o zamanki romanları, Kemal Tahir adıyla yazdığı romanlarının müsvetteleri, alıştırmalarıydı. Hatta, çeviriymiş gibi uyarladığı Mayk Hammer adlı vurkır romanlarında bile, bugünkü Kemal Tahir'in izleri vardır. Bütün bu oluşumlara, Kemal Tahir'in babası Tahir Bey'den geçen Şebinkarahisarlı, has Anadolu insanı davranışlarını da eklemek gerekir. Kemal Tahir'in romanlarını değerlendirmek isteyenler, onun bütün bu yaşantısını, Bedri Eser ve başka takma adlarla yazdığı romanları, çeviri diye sunduğu uyarlamaları, babasından geçen Anadoluluğu iyice araştırıp incelemek zorundadırlar. Bir de eşi Semiha'yı hesaba katmadan, Kemal Tahir'in yaşamını anlamak ve eserlerini çözümlemek olanağı yoktur. Bütün yaşamı, dostlarına, arkadaşlarına fedakarlıkla geçen bu eşsiz elcil, bu sonsuzcasına fedakar kadın, hiçbir kadının dayanamadığı, dayanamayacağı o Kemal Tahir fırtınasına seve seve dayandı, kendini Kemal Tahir'e adadı, benliğini silip kişiliğini de koruyarak kendini tümüyle Kemal Tahir yoluna verdi; tıpkı kökü sağlam güçlü bir kamışın zorlu fırtına önünde eğilip doğrularak hep yerinde durması gibi hem kendisi direndi, hem Kemal Tahir'i dik, diri, ayakta tuttu. Kemal Tahir son günlerinde, fırtınasının dinginleştiği zamanlarda, Semiha'ya, Sen olmasan, ben yaşayamazdım! derdi. Evet öyleydi. Kanser canavarının pençesinden Kemal Tahir kendi moral gücüyle, ama daha da çok Semiha'nın sevecenli elleriyle kurtuldu. Daha başka birşey de vardı: Semiha olmasaydı, Kemal yalnız yaşayamaz değil, yazamazdı da. Sonra kardeşleri? Eserleriyle yüreğini ortaya koyma cömertliğindeki, nesi varsa başkalarına verme elciliğindeki bütün büyük sanatçıların, yakın çevrelerine tıkandıkları bencillik Kemal Tahir'de de vardı. O eşsiz iki kardeş, Kemal Tahir'in yeryüzü için yaşadığını bilerek, onun yoluna kendilerini adamış iki güçlü destek, iki yardımcıydı. 1955'de, Harbiye'deki cezaevinin daracık bir hücresinde Kemal Tahir'le birlikteydik. Bu dar hücreye, yatarken, ikimiz birden sığışamadığımızdan, geceleri yere benim başım onun ayaklarına, onun ayakları benim başıma gelmek üzere, birbirimize ters uzanırdık. Hücre karanlıktı. Tepede, örgü tel içindeki kör lamba hücreyi aydınlatmıyor, karanlığın yoğunluğunu daha da çoğaltıyordu. Öylesine daracık bir yerdeydik ki, yerdeki taşlara uzanınca, dört duvarla tavan ve taban, yani içinde bulunduğumuz hacmin altı yüzünü birden aynı zamanda görüp duyumlayabiliyorduk. Geceleri hücrenin çıplak taş tabanına uzanıp yatıyorduk. Sonradan Yassıada duruşmalarında bir yargıç albayın yaptığı tanıklığa göre, biz orada, işlemediğimiz bir suçtan, başkalarının işlediği 6-7 Eylül olaylarının suçunu bizlere yüklemek amacıyla, idam edilmek üzere tutuklanmıştık. İşte bu koşullar altında birlikte kaldığımız o hücreyi, Kemal Tahir çınçın öten kahkahalarıyla, patlayan sövgüleriyle ışıtıyor, canlandırıyordu. Kemal Tahir'deki iyimserliği başka hiç kimsede görmedim. İnsanın yiğitliği, zor yerlerde, dar geçitlerde belli olur. Kaç kez denemişimdir, Kemal zor koşulların, kötü yerlerin, dar geçitlerin yiğit arkadaşıydı. Düşün Yayınevi'ni kurmayı işte o hücrede kararlaştırmıştık. Çağdaşlarım içinde böylesine coşkulu arkadaşım olmadı. Beğensinler, beğenmesinler, sevsinler sevmesinler, dostu olsunlar, düşmanı olsunlar, ama her namuslu kişi, Kemal Tahir için şu gerçeği onaylamak zorundadır: Çağımız Türk romanında işini en ciddiye alan, neyi, neden, nasıl yaptığını ve yapacağını bilen, bütün bunları en çok araştırıp inceleyen yazarımızdı. Her romanını nasıl yazdığı, ayrı bir roman konusu olacak denli çileli bir çalışmadır. Elbet günün birinde bıraktığı müsvetteleri, notları, ondan geriye kalan herşey, araştırılıp, taranıp, sıralanıp değerlendirilerek, onun çalışma yöntemi ortaya konulacaktır. Kemal Tahir bir diyalog adamı değildi. O, bir monolog adamıydı. Çünkü diyalogu kendi kendisiyle yaptığı için, konuşmaları dışarıya monolog olarak yansırdı. Kendi kendisiyle tartışarak konuşurdu. Her konuşması, gelecekteki bir eserinin bir ön çalışmasıydı... Onun, sıksık yön ve biçim değiştirecek olan bu ön çalışmalarını, yani konuşmalarını, düşüncelerinin son biçimi, kesin yargısı sananlar yanılmışlardır. Onun beynini, yaramaz bir kedi yavrusunun oynayıp karmakarışık ettiği bir yün yumağına benzetirim. Kemal, düşünceleri işte böyle karıştırır, birbirine düğümler, karmakarışık eder, en sonunda bundan yeni bir düzen çıkarırdı; ama bu düzen de elbet kesin sonuç değildi. Herşeyi yeni baştan düşüneceğiz, Eski yargıları, değer yargılarını yeniden eleştireceğiz, Yeni düşün bileşkelerine varmalıyız gibi çok doğru olan yargıları, her konuda özgün düşünceyi arayışı, Kemal Tahir'i zaman zaman orijinallikten paradokslara götürmüştür. Çünkü o, sürekli arayışlar içindeydi. Bu arayışlarında karşıt boyutlarda, en ters ve en uç düşünce doruklarında dolaşır, bu yüzden de çok abartmalı konuşurdu. Sürekli arayış içinde olduğundan, bir zaman savunduğu bir düşünceyi, kendine özgü davranışla, Yahuuuu, yanılmışız! diye eleştirdiği çok olmuştur. Kanser ameliyatında ciğerinin biri alındıktan sonra Kemal Tahir'e olan davranışlarım büsbütün değişmişti. Onunla tartışmaktan çekiniyor, dediklerini benimsemesem de tartışmıyordum. Bütün yaşamımda, en yumuşak davrandığım, düşüncelerini tartışmadığım tek arkadaşım son iki yılındaki Kemal olmuştur. Çokları, o kanser canavarından kurtulduktan sonra bambaşka bir Kemal Tahir'le karşılaştıklarını bilemediler. Bir gün bana, Arkadaş, bu kitapları ne yapacağız yahuuu? diye sormuştu. Zengin kitaplığına asıl verdiği değer, her kitabına yazdığı notlarından ileri geliyordu. Bu kitapların her satırında onun düşünceleri vardı. Bir gün zengin kitaplığındaki kitaplarını inceleyenler, o kitapların satırları arasına yazılmış çok özgün düşünceler, eleştirilerle birlikte çok ağır sövgüler de bulacaklardır. - Ben bir vakıf kuracağım Kemal, dedim. - Çok iyi olur, çok iyi, dedi. Ben de bir vakıf kurayım. Hele sen bir kur da... - saqisaqsaqi liked this - piriltii liked this - hayirdirneyabakiyon liked this - edebiyatsoylesileri posted this


Nazım Hikmet, Sabahattin Ali'nin İçimizdeki Şeytan adlı romanının 1955 Rusça baskısı için yazdığı yazı, Türk okurlarıyla ancak 1978 yılında buluşabildi. Hikmet'e göre, Sabahattin Ali, Türkiye halkının ve Türkçenin en namuslu, en yurtsever, en istidatlı evlatlarından biridir. Sertel'lerin çıkardığı Resimli Ay dergisinde bir çeşit teknik yazıişleri müdürlüğüyle musahhihlik yapıyordum. Resimli Ay o devirde demokrasiyi savunuyor, emperyalizme, hele Amerikan emperyalizmine karşı savaşıyordu. Faşizme düşmandı, Sovyetler Birliği'yle dostluğun pekiştirilmesini istiyordu. Bugün olduğu gibi o günlerde de, Sovyetler Birliği'yle demokrasi düşmanları, faşistler, turancılar, emperyalizm ajanları tek cephe yapmışlardı. Bu tek cepheye karşı Resimli Ay da yayınlarında tek bir cephe kurmuştu. Dergide Putları Yıkıyoruz başlığı altında bir edebiyat münakaşası yapılıyordu. Bu edebiyat münakaşası gerçekte, siyasi, demokratik hakları savunuyordu. Aynı zamanda dergide, İstanbul'da patlak veren ulaştırma işçileri grevini savunan bir şiirle, Sovyet Azerbaycan'ı hakkında bir röportaj ve İstanbul'daki Amerikan kolejleriyle, İncil Evleri ve Hıristiyan Gençler Birliği teşkilatı aleyhine bir sıra makale yayınlanıyordu. Bunun sonucu olarak da, Türk Ocağı, VV. M. C. teşkilatı ve İstanbul polisi elbirliğiyle harekete geçiyor, Resimli Ay matbaası basılıyordu. Başta Zekeriya Sertel olmak üzere, Sabiha Sertel ve ben linç edilmek istenmiştik. Fakat Resimli Ay mürettipleri ellerinde kumpaslarıyla matbaa koridorlarında görününce saldırganlar yüz geri etmişti. Resimli Ay dergisi hakkında bu kısa bilgiyi verişim boşuna değil. Bu dergi, Sabahattin'in hem edebiyat, hem de politika hayatında belirli bir yer tutar. Sabahattin'in Bir Orman Hikayesi Resimli Ay"da yayımlandı. Bu onun ilk hikayesiydi. Dotluğumuz böyle başladı. "Resimli Ay idarehanesinde başlayan dostluğumuzdan bahsediyorsam, bunun da Sabahattin'in edebiyat ve politika hayatında önemli yeri olduğunu sandığımdandır. Sabahattin'in ilk hikayesini Resimli Ay dergisinde, o devirdeki Resimli Ay"da yayınlaması, yazarın o zamandaki edebiyat, dolayısıyla politika cereyanları arasında belirli bir safta yer alması demekti. İlk yazısını bize getirişi Sabahattin'in antiemperyalist, demokratik temayülünü gösteriyordu. Gerek dostluğumuz, gerek "Resimli Ay"ın o zamanki çevresine girişi, gerekse sonraları Sinop Cezaevi'nde Parti üyelerinden bazılarıyla tanışması, Sabahattin Ali'nin sosyalist idealleri benimsemesinde tesirli oldu. Bu benimseyiş her gün biraz daha kuvvetlendi. Sabahattin, Marks'ı, Engels'i, Lenin'i okuyor, uluslararası işçi ve halk hareketleriyle ve Türkiye işçi, köylü ve zanaatkarlarının hayatıyla, kavgasıyla yakından ilgileniyordu. Sabahattin orta boyluydu. Tombulcaydı. Gözlüklerinin arkasında pusuya yatmaz, gözlüklerinin arkasından insanın gözüne dostça, bazan dost bir alaycılıkla bakardı. Bakışları arasıra mahzunlaşırdı. Bazan lüzumundan fazla telaşlandığı olurdu. Bazansa kendisine, sırf kendine, lüzumundan fazla güvenirdi. Yumruklarına değil, zekasına. "Ben elbette, bizim polis hafiyelerinden, komiserlerinden, müdürlerinden, bizim içişleri bakanlarından zekiyim, akıllıyım derdi. Sabahattin, elbette ki bütün bu cellatlar ve yamaklarından zekiydi, akıllıydı. Ama onlar sinsi, zalim ve kurnazdı. Ve teşkilatlıydılar. Oysa ki Sabahattin hiçbir teşkilata dahil değildi. Parti'nin çok yakın sempatizanıydı, ama üyesi değildi. Parti üyesi olsaydı, bu onun hapislere girmesini, yahut katledilmesini belki yine de önleyemezdi. Lakin, o kahrolası faşist provakasyonuna o kadar kolayca düşmez, bir ormanda öylesine kolayca katledilmezdi. Sabahattin'in saçları vaktinden önce ağardı. Öldürüldüğü zaman arkasında vefalı bir genç kadınla bir kız bıraktı. Almancayı çok iyi bilirdi. Almanya'da bulunmuştu. Belki de bu yüzden ilk eserlerinde Alman romantiklerinin tesiri görünür. Ömrünün sonuna kadar da büyük Alman romantiklerinin hayranı kaldı. Fransızları, hele Fransız realistlerini çok severdi. Fakat üzerinde Fransız edebiyatının büyük bir tesiri olmuştur denemez. Klasik Rus edebiyatıyla, hele Gogol, Tolstoy, Turgenyef, Çehov ve Gorki'yle tanışması yalnız edebiyat değil, sosyal faaliyetleri üstünde de tesirli olmuştur. Sovyet yazarlarından Şolohov'u çok severdi. Onu büyük Rus klasikleri arasında sayardı. Sabahattin Türk folklorunu, halk edebiyatını çok iyi bilirdi. İyi şairdi de. Şiirlerinde halk şiirinin tesirini bilhassa belirtirdi. Sabahattin Ali Türk edebiyatının ilk inkilapçı-gerçekçi hikayecisi ve romancısıdır. Türk edebiyatında Sabahattin'den çok önce natüralist, hatta tenkitçi-gerçekçi hikayeciler ve romancılar vardır. Bunların üzerinde bilhassa Fransız natüralizminin ve gerçekçiliğinin izi görülür. Fakat tenkitçi-gerçekçilikle sosyalist-gerçekçiliğin arasında ve sosyalist-gerçekçiliğe yakın bir merhale olan inkılapçı, halkçı gerçekçiliğin Türkiye'de ilk hikayeci ve romancısı Sabahattin'dir. Türkiye edebiyatında şehir esnaf ve zanaatkarlarının, aydınların, köyün ve köylünün hayatlarını natüralist, hatta tenkitçi-gerçekçi bir gözle yazanlara Sabahattin'den çok önce rastlıyoruz. Burada şunu kısaca yazmadan edemeyeceğim. Mahmut Makal'ın meşhur Köy Anılarından hemen hemen elli yıl önce Küçük Paşa adında bir roman yayınlanmıştır Türkiye'de. Bu romanın birinci bölümünde anlatılan köyle elli yıl sonra Mahmut Makal'ın anlattığı köy arasında, açlık, sefalet, cehalet, çocuk ve kadın istismarı vesaire bakımından hemen hemen hiçbir fark yoktur. Her iki kitapta da natüralizm ağır basmakla beraber, tenkitçi-gerçekçilik unsurları da bulmak mümdür. Evet, Türkiye orta sınıflarının, köylüsünün, fukarasının hayatını bizde anlatan ilk yazar Sabahattin Ali değildir. Fakat bunu büyük bir ustalık ve inkılapçı, halkçı, gerçekçi bir görüşle yapan ilk hikayecimiz, romancımız odur. Geçenlerde bir edebiyat tenkitçisi, İstanbul'da çıkan bir burjuva gazetesinde Türk edebiyatında, hele son devir romanlarını incelerken, Sabahattin'in adını anmamazlık edemiyor da, Cumhuriyet devrinin en kuvvetli romancısı Sabahattin Ali'dir diyor. Bunu demese, Türk edebiyatının son devrindeki romanı inkar edecek. Aynı gazeteler Sabahattin'in katledildiği haberini adeta sevinerek vermişlerdi. Aynı gazeteler, Sabahattin'in katilini neredeyse milli kahraman diye göstereceklerdi. Sabahattin Türk nesrinde bir mektebin başıdır, başlangıcıdır. Sabahattin en usta Türk nesircilerinden biridir. Sabahattin'in Türk nesri üzerindeki, bilhassa Türk hikayeciliği üstündeki tesiri büyüktür, hayırlıdır. Türk edebiyatının halkçı, demokrat, emperyalizm düşmanı, sosyalist kolu, bir kelimeyle, Türk edebiyatının ilerici yazarları kendi aralarında Sabahattin Ali gibi bir yazarın bulunmasıyla onun sağlığında da övündüler, ölümünden sonra da övünüyorlar ve övünecekler. Sabahattin'in, İçimizdeki Şeytan romanı hakkında kitabın önsözünde oldukça etraflı bilgi verilmiş. Ben buna bir şey katacak değilim. Yalnız, Sabahattin'in yazdığı devirlerde ve şimdi de Türkiye'de sansür, sansür şartları denildiği zaman bunu, kitaplar, dergiler, gazeteler filan yayınlanmadan önce bir sansür kurumuna gönderilir manasına almamalı. Böyle bir sansür o zaman da yoktu, şimdi de yok. Fakat bundan beter bir sansür var: Hapisane. Yani kitabını önceden sansür ettirmek zorunda değilsin. Fakat kitabın yayınlanmasından hemen sonra toplanabilir ve seni içeri atabilirler. Dahası var. Kitabını bir kitapçının, bir tüccarın yayınlaması gerekir çok defa. Bunun için de kitabının bu tüccarın hoşuna gitmesi şarttır, onu hapse düşmek tehlikesiyle karşılaştırmaması da şarttır. Yahut, kitapçı, senin kitabından çok para kazanacağını hesaplamalı ve ona göre hoşuna gitmese de, tehlikeli olsa da kitabını basmağa yanaşmalı. İşte gerek Sabahattin, gerekse arkadaşları bu gibi sansür şartları altında çalıştılar, hala da her gün biraz daha keskinleşen bu gibi şartlar altında yazı yazıyorlar. Sabahattin'in bazı hikayeleri Rusçaya çevrildi. İçimizdeki Şeytan Rusçaya çevrilen ilk romanıdır. Gönül isterdi ki, Sabahattin'in bütün hikayeleri ve en usta romanı olan Kuyucaklı Yusuf da Rusçaya çevrilsin. Sabahattin sağ olsaydı ve ona sorsaydınız, ilk önce hangi dile çevrilmek isterdin deseydiniz, o size şu karşılığı verecekti: Tolstoy'un ve Lenin'in diline... Bunu öyle laf olsun diye yazmıyorum. Bir gün bana kendisi aynen böyle dedi:- Halide Edip Hanımefendiyi Rusçaya çevirmişler.. . Bir gün beni de çevirirler mi dersin? . Boru mu bu? Geleceğin en büyük diline çevrilmek, yüz milyonlarca insanın seni okuması, halkını ve seni sevmesi.. Sabahattin Ali'yi, Puşkin'in ve Lenin'in dili sayesinde yalnız Ruslar değil, birçok Çinliler, Bulgarlar, Ukraynalılar, Moğollar, Macarlar, hasılı yetmiş yedi millet okuyor. Doğrudan doğruya Rusçadan okuyabiliyor ve kendi dillerine çeviriyor. Mayakovski'nin ve Lenin'in dili sayesinde yetmiş yedi millet Sabahattin Ali'nin halkını ve onun dilini seviyor. Çünkü Sabahattin, Türkiye halkının ve Türkçenin en namuslu, en yurtsever, en istidatlı evlatlarından biridir. - piriltii liked this - edebiyatsoylesileri posted this


Varlık dergisi, 1967'de, ölümünün 10'uncu yıldönümünde özel sayı ile Ziya Osman Saba'yı anmıştı. Behçet Necatigil bu sayıda yayınlanan yazısında, şair hakkında, Eserine katıksız bir saygıyla bağlı oluşu, yazdıklarını süslemekten onu alıkoyuyor, bu gösterişsiz haliyle belki çarpıcı olamıyor, yalnız şiirin ölmezlik suyunu, ana pınarı bulmuşların iç rahatlığıyla, kağıtlara durulmuş, arınmış yaşantılarını sessizce aktarıyordu demişti. Çağın hızlı, hırçın temposu içinde, bizi bize bırakmayan sert dönemeçlerin tedirginliği içinde, orada, gerilerde bizim telaş ve korkularımıza gülümseyen yüzler var: Eski şairler. Sağa sola itilen, fırlatılan, kendilerini çarklara kaptıran, fakat soylu ve kutsal saatlerde yazgılarda değişmeyecek olanı bilen, söyleyen, ya da söylemeyen, fakat bilen yüzler de var: Yeni şairler. Ziya Osman Saba, tutarlığını burada buldu: Eskilerden geleni, yarınlara güven ve inançla aktaran, değişken toplum koşul ve ortamları içinde kişioğlunun değişmeyecek tekil yalnızlığını, naçarlığını göstermekte buldu. Bir sanatçının tutku, korku ve saplantılarının gerçek nedenleri; dönem dönem hayatının ayrıntıları iyice bilinmedikçe, elde güvenilir monografiler olmadıkça açık seçik anlaşılamayacaktır. Sanatçıyı yakından tanıyanların biraz değindikleri, çok kere bir vefa duygusuyla sergilemekten çekindikleri çapraşık bir hayat yapısını, ne çare, ancak dolaylı yansımalar oranında, kalan eserdeki ipuçlarından çıkarmak gerek. Ziya Osman bütün içtenliğine rağmen, iç dünyasının büyük bir bölüğünü, asıl tasalarını bir yerde kaçırdı şiirlerinden; oysa ona ahretle, ölümle, Tanrıyla beslenmiş o temiz şiirleri sanatı değil, hayatı yazdırmıştı. Fakat haklıydı, çünkü bazı şeylerin yalın, fakat karanlıkta kalması gerekiyor. Ne zaman bir şiir yazmaya kalksam önümde hep Ziya Osman Saba. İnsanın bir kaderi gibi, bir ya da ancak birkaç şairi olmalı. Yazı Ziya Osman Saba başlığı ile yayımlanmıştır.


1981 baharında Uğur Mumcu'nun çağdaş Türk romanı, daha geniş bir deyimle çağdaş Türk edebiyatı ve Türk aydınının konumu üzerine Attila İlhan'la yaptığı söyleşi büyük uyandırdı. Bu konuşmaya değin çeşitli görüşler dile getirildi. Ardından Mumcu, Türk romanı ile ilgili tartışmaların niteliği ve temeldeki sorunlarla ilgili sorularını eleştirmen Murat Belge'ye yöneltti. - Var tabii, ama bizim romanın sorunlarına gelmeden önce, bu çağda romanın genel sorunlarına bakmak istiyorum. Roman türünün ortaya çıkmasına temel oluşturan gerçeklik anlayışı, yirminci yüzyılın yeni bilimsel yaklaşımlarıyla değiştiyse, bu sarsıntı romanda da duyulacaktır elbette. Edebiyatta ve bu arada romanda yenilik sorunu, eski bir gerçekliği yeni bir biçimde anlatmak demek değildir. Anlatımın değişmesi gereği doğmuşsa, gerçekliğin kavranışında bir değişiklik olmuştur. Sanırım dünya romanı böyle bir arayışın içinde. Bizdeki durum epey farklı. Roman, görünüşte tartışılıyor. Ama sorunlar hemen kişiselleşiyor. Temelde yatan teorik sorulara cevap aramak yerine, kişisel alınmalar, kırılmalar, sinirlenmeler ve kişisel savunmalar kaplıyor ortamı. Böyle bir tartışmadan olumlu bir yere varılacağını sanmıyorum. Romancı veya eleştirmen, yazma pratiğinin içinde yer alanların bu tartışma yöntemi, edebiyatı izleyen kitleyi kötü koşullandırıyor. Edebiyatın, romanın teorik sorunları, onları da ilgilendiriyor. Ama bir tartışma yerine bir atışma ile karşılaştıkları için, sanırım önce hayal kırıklığına uğruyorlar, sonra onlar da beğendikleri yazarlara göre, yüzeysel denebilecek bir biçimde tavır alıyorlar. Bütün bu yazılıp söylenenler de sansasyon"u veya "dedikodu"yu aşmıyor. - İlkin evrensel çerçevesi içinde ve teorik bir zeminde tartışmalıyız romanı. Ondokuzuncu yüzyılda doruğuna varan gerçekçi roman geleneğinin dayanakları, epistemolojik öncülleri nelerdi vb.? Genel olarak "gerçekliğin ampirist kavranışı diye adlandırabileceğimiz bu temeller nasıl sarsıldı? Yirminci yüzyılda, fizik alanında bulgular, tarih alanında bulgular ve birey alanında bulunanlar, gerçeklik arayışını nasıl değiştirdi? Proust, Joyce gibi yazarların denedikleri yenilikler, bu karmaşık durumda neye cevap vermeyi amaçlıyordu? Bugün geleneksel romanın durumu nedir, Marquez gibi yazarların yaptıkları yeniliklerin kaynakları nelerdir? Bu evrensel diyebileceğimiz sorunların tartışılmasından sonra, kendi roman geleneğimizi taze bir gözle incelemeliyiz. Türkiye'de roman yazma pratiğinin içsel ve dışsal ögeleri nelerdir? Bunlar zaman içinde ne kadar değişmiş, hangi yeni ögeler bu bileşime eklenmiştir? Sürgit Türk romanı geleneği diyebileceğimiz bir çizgi kurulabilir mi? Kurulursa, nedir bunun ekseni, omurgası? Yeterli midir, değilse neden yetersizdir? Hangi başarıları sürdürülmeli, hangi boşlukları doldurulmalıdır? Tartışmaları bu gibi sorulara yönlendirirsek, herhalde şimdikinden daha verimli sonuçlar alırız. - Bunu Fethi Naci söylemişti. Abartılmış bir tez olduğu ileri sürülebilir. Ama bence şunlara da dikkat etmek gerekir: Naci genel bir hoşnutsuzluğu dile getiriyordu. Bu hoşnutsuzluğa kişi olarak ben de katılırım. Roman yok diyeceği yerde, daha ölçülü bir dille çağdaş bir zevk düzeyinde doyurucu roman çok az yazılıyor filan gibi bir şey söyleseydi Naci, böyle bir söze kimse kulak asmazdı, bugünkü tartışma da olmazdı. Fethi Naci, mizacı gereği, uzun boylu araştırmalar yapan bir eleştirmen değildir. Ama kıvrak bir zekası vardır ve kışkırtıcı saptamalar yapar. Böyle bir eleştirmen tipi olduğu için onu suçlayamayız. Üstelik uyguladığı bu yöntemin bizim aydın tipi için daha geçerli olduğunu da yadsıyamayız. Bizim aydınlarımız da, çok zaman eleştirdikleri şeyleri kendileri yaparlar. Nitekim onun sorduğu soru, hemen, Bana nasıl yok der? karşı sorusuna yol açtı. Kişisel savunma dışında, aslında eleştirmen yok gibi duygusal tepkiler dışında, kimse kalkıp sorunu temelden alarak tutarlı bir görüş getirmeye kalkışmadı. Roman var, yok tartışması bir yana, bu tartışma biçimi bir yeni sorun çıkarıyor ortaya: Bizde ciddi roman tartışması yok. - Attila İlhan'ın değişmez bir özelliği var gibi geliyor bana. Belki yanılıyorumdur ama, böyle tartışmalarda hep gözüme çarptı. Birçok doğru şey söyler, bu arada bazı yapay tabuları yıkar. Bu bakımdan o da kışkırtıcıdır, sağlıklı bir şekilde. Öte yandan, söylediği doğrular arasında kabul edilemeyecek birtakım fantaziler mutlaka oluyor ve sonuçta herkes yanılırken yalnız Attila İlhan'ın en doğru şeyleri düşünmüş, söylemiş veya yapmış olduğu anlaşılıyor. Bu sonuçla karşılaşınca, önceki bütün doğru saptamalara rağmen buruk bir tad kalıyor ağzınızda. Şimdi ben o konuşmada, bir genel saptamalara, bir de Attila İlhan'ın kendi romanı hakkında söylediklerine kısaca değineyim. Attila İlhan'a göre, Türkiye toplumsal tarihinde olduğu gibi roman geleneğinde de bütün kötülükler komprador, alafranga özentisi aydından kaynaklanıyor. Bu sözler çok söylendi, ama pek bir şeyi aydınlatmadı henüz. Ulusal sentez gibi kavramlar fazlasıyla yuvarlak. Açıklanabilir bir olguyu saptamaktan çok, tanımsız özlemleri dile getiriyor. Nitekim, Attila İlhan'ın doğru örnek olarak sundukları da son derece tartışılır nitelikte. Batılılaşma diye önerilen şeyin aslında Batılılaşma filan olmadığını vurgulamak bence daha önemli. İkinci konu, Attila İlhan'ın kendini örnek göstererek önerdiği yazma tekniği: Bireysel ve toplumsalı birleştiren bir tip yaratma yöntemi. Daha önce de yazmıştım, bu bana geçerli görünmüyor. Filanca kişi, şu toplumsal tabakadan geliyor ve dolayısıyla şu ahlakı ve aynı zamanda şu cinsel sapmayı temsil ediyor. Hayat bu kadar şematik değil; sanat da bu kadar şematik olmamalı. - Son dönemde yazılan romanlarda ortak özellikler olduğu bence de doğru. İç monolog tekniği bu romanlarda önemli bir yer tutuyor. Böyle bir teknik elbette bireysel veya öznel bir bilinçlilik merkezi yaratıyor romanda. Kendine uygun bir biçim, hatta bir anlatım kalıbı da yaratıyor. Ancak, bu öznelliğin, biçimciliğin kendi tanımları gereği bir sağcılık oluşturduğunu sanmıyorum. Sağcılık varsa, bunu başka yerde aramalı. Çünkü bu gibi tekniklerle yazılmış, ama hiç de sağcı diyemeyeceğimiz birçok roman var dünyada. Bu tekniğin romancılar arasında tutulması ve ayrıca okura da çekici görünmesi, bence toplumsal gelişme sürecimize bağlı bir durum. Eski Türk romanında ağır basan anlatım dışsaldı, yani kişilere dıştan bakılırdı. Uzun süre bir cemaat hayatı yaşamış bir toplumda böylesi kaçınılmaz. Bireyleşme gelişmemiş ve duygular, toplumun kurumları içinde, onlar yoluyla dile geliyor. Hayatın önemli olayları, kendilerine uygun törenler oluşturuyor. Örneğin ölüm olayı, duygulanmasını, cenaze töreninin kalıpları içinde gerçekleştiriyor. Bireysel duygular bu yapıda tören jestleriyle dışlaştırılıyor. Böyle bir kültürel ortamda romancı da iç dünyada olup bitenleri dışa vuruş biçimleriyle anlatmayı tercih ediyordu. Onun için de Türk romanı geleneğinin başında, örneğin ağlayan karakterlerin döktüğü gözyaşı miktarı, yolduğu saç miktarı fazlaydı; derdin büyüklüğüne göre sapsarı kesilmekten bayılmaya kadar, uyulması gereken birçok kamusal jest vardı. Sevinç de, aşk da, ahlaklılık veya ahlaksızlık da, belli dışsal kalıplar içinde gerçekleşirdi. Daha sonraki köy romanları olsun, tezli romanlar olsun, kişiler konusunda bu tutumu sürdürdüler. Elbette, bir köylünün iç dünyası, bir Proust kahramanının iç dünyası gibi zengin ve karmaşık bir biçimde anlatılamaz. Tezli romanlar da fikirler"e dayandıkları için, kişisel iç dünyalardan çok eylemlere, dışsal ve kamusal olana yönelirler. Dolayısıyla, toplumda ya da romanda bireyselleşme, Türkiye için yeni bir olay. Son günlerin roman tekniğinin temeli haline gelen "iç monolog da bu gelişmenin bir ürünü. Bu arada, özelilikle kadın yazarlar, eski romanda eksikliği duyulan ayrıntıyı getirdiler. Ayrıntı da bireyselleşme sürecinin bir parçası, çünkü kendisi dış dünyada olsa bile, görülmesi, farkedilmesi, bireysel bir göze bağlı. Gerek fiziksel ayrıntıların, gerekse insanların davranışlarındaki küçük ayrıntıların, kadın yazarlar tarafından daha dakik bir biçimde gözlemlenmesi, kolay anlaşılır bir durum. Böylece, roman, toplumsal gelişmenin paralelinde içselleşti. Ama gerçekten anlamlı bir içselleşmeyi engelleyen etmenler büsbütün ortadan kalkmış değil. Türkiye hala göreneksel ve resmiyetçi bir toplum. Resmi ideolojiden ayrılan, muhalif denebilecek düşünce akımları da kendi resmiyetlerini çarçabuk kuruyor, kendi tabularını, kutsallıklarını yaratıyorlar. Bütün bu çeşitli resmiyetlere taviz veren yazar, sonunda gerçekçi de olamıyor. Bugünlerde bazı yazarlarımızın, bu resmiyetleri eleştirdiklerini iddia ettiklerini görüyoruz. Burada ayrıntılı bir şey söylemem mümkün değil, ama hiç aynı kanıda değilim. Tersine, bunu yaptıklarını söyledikleri yerde tam bir teslimiyet görülüyor. İç monolog, onun gelişmiş biçimleri olan görüş açısı tekniği ya da bilinçlilik akışı, romana büyük imkanlar getirirken, estetik boyutları da genişlettiler. Aslında, örneğin Faulkner gibi bir yazarda dehşetli bir disiplin görülür. Bizde ise bu iç monolog yazarın sere serpe içini dökme aracı oluyor. Ayrıca, döktüğü şeye karşı çıkan olursa, Onu ben söylemedim ki, o karakter söyledi. deme kolaylığını kazandırıyor. - Açıklamaya çalışırım... Toplumsal olan, bireyselleşme süreci... Ama toplumda olan her gelişmenin sanatta tek türden bir karşılığı olmasını bekleyemeyiz. Yani, bireyselleşme süreci gibi nesnel bir olay, romanda -edebiyatta- böyle yansıdığı gibi, başka biçimlerde de yansıyabilirdi. Başka bir söyleyişle, değişik bir romancı, değişik bir tekniği ve değişik bir içeriği oluşturabilirdi aynı toplumsal süreç karşısında. Türkiye'de şu anda olan, yazarlıktan çok, yazar mitosu"nun yaygınlaştırılması. Sanatla ilgili çevrenin niceliği de buna uygun. Bu çevre eskiden daha dardı, dolayısıyla ilişkiler daha yüz yüzeydi. Mitosa elverişli değildi. Çevre çok daha genişlese bu sefer de yüz yüze ilişkiler -Batı'da görüldüğü gibi- olmadığı için, mitosun niteliği farklılaşırdı... Örneğin Fransa'da, her kültürlü Fransız Malraux'yu, Sartre'ı okumuştur, ama onu çok uzaktan, ancak kitle iletişim araçlarında gözüktüğü kadar bilir... Bizde, şu sırada, ikisi arası bir durum yaşanıyor. Görece yüksek tirajlı dergiler yeni bir olay. Yazarlar yeni yeni televizyonda filan görünmeye başlıyor. Okurlar arasında da, o yazarlardan "Ahmet şöyle yapmış. Ayşe böyle demiş diye söz etmeye meraklı gruplar türemeye başladı. İşte bu yeni durum, yeni bir yazar ideolojisi üretiyor, yazarın kendini algılama biçimi çıkıyor ortaya; olduğu gibi değil de, kendini görmek istediği gibi.. Roman da, bu daha genel ideolojinin egemenliği altında yazılır oldu. Yetersizliği bu naiflikten kaynaklanıyor. Konuşmanın başında, romanın bütün dünya ölçüsünde sorunları olduğunu söylemiştim. Kimi zaman bu sorunlara cevap arayışı, bir yeni biçim arayışı gibi görünebiliyor. Oysa sorun daha köklü, üstelik yalnız roman alanında değil, bütün sanatları ilgilendiriyor. Son analizde, gerçekliğin kavranması biçimi, tartışma konusu. Çağdaş olmak isteyen Türk sanatçısı, romancısı da, bu araştırmanın içinde olmalı. Ampirik gerçeklik anlayışının yıkıldığı bir çağda, sulandırılmış, gevşetilmiş bir Virginia Woolf dokusuyla roman yazmaya çalışmak bana çözüm gibi görünmüyor. Disiplinsiz ayrıntı envanterleri yığmakla, yeni gerçekçilik kurulamaz. Dolayısıyla, sanat teorisi tartışılmalıdır Türkiye'de. Sanat toplum için midir, yoksa sanat için mi? düzeyinde değil elbette. Dünyada yeni sanat tartışmaları, başka alanlardaki teorik bulguların derin etkilerini taşıyor. Her ne kadar bir sanatçı, aynı zamanda bir sosyolog veya psikolog olmak zorunda değilse de, bunları dışlamakla olumlu bir yere varması bugünkü koşullarda bana çok güç görünüyor. Sanat alanı dışında oluşmuş bir teoriyi alıp bunu sanata, yani yaşantıya mekanik bir şekilde uygulamak elbette bir çözüm değildir. Böyle bir teoriden yararlanmak söz konusu olsa da, sorun, teoriyi estetiğin diline çevirmekte yatıyor. Bütün bunlar da, zorlu bir entellektüel uğraşı gerektiriyor. Bir sanatçının, hele bir romancının, bize henüz düşünemediğimiz şeyleri düşündürmesini beklememiz sanırım meşru bir haktır. Herkesin ağzında dolaşan birkaç klişeyi alıp romandaki kişilere söyletmek, böylece de toplum hakkında tezler sunan bir roman yazmış olma havasına girmek, anlaşılır iş değil. Pratik bir yararı var yazara şüphesiz; belli bir ortalamalık niteliği sağlıyor, herkesin böyle bir metne nüfuz etmesini kolaylaştırıyor. Sanat alıcısı konumunda olan çevrede, bu ortalamalığın ötesinde bir şeyler bekleyenlerin de hayli kalabalık olduğuna inanmakla bilmem hayalperestlik mi ediyorum? Ama Türkiye travmatik yaşantılarla dolu, son derece gergin bir ülke. Geçen yirmi yıl içinde, her yurttaş olağandışı şeyler yaşadı. Yaşadıklarına karşı yalnız teorik cevaplar değil, yaşantısal açıklamalar da bekliyor. Burada sanattan beklenen, herkese, yaşadığını daha zenginleşmiş bir gözle görmesini sağlayacak sorular sorması. Şimdi bir yazar çıkıp, romanının iki sayfasında bir, İnsanlar ölüyor, niye insanlar ölüyor? yollu laflar ederse, evet, herkesin sorduğu bir soruyu tekrarlamış olmakla, genelde yaşanan bir yaşantıya katılmış olur, ama bu ortak soruyu bir adım ileri götürmüş olmaz. Kısacası, çok şey var romanda yapacak. Türkiye'de roman var belki. Ama bunları yapan roman yok. Ya da, böyle genel bir yargı her zaman yanıltı tehlikesini taşıyacağına göre, şöyle demeli. Bunları belli bir istikrar içinde yapan roman geleneği yok. Bir romanda, çok başarılı bölümler görebiliyorsunuz, çok gerçek kişiler görebiliyorsunuz. Bazan başarılı bir roman da çıkıyor ortaya. Ama bunlar sürekli olmuyor, üstelik artık geri dönülmeyecek bir standart da oluşturamıyor. Öyle ki, çok iyi bir roman üreten bir yazar, daha sonra kendi standardının çok gerilerine düşebiliyor. - Doğrusu, yapmıyor. Aynı izlenimcilik, benmerkezcilik orada da var. Bütün dünyada eleştiri gitgide teorikleşirken, bizde gitgide ampirik, izlenimci oluyor. Bir pratik olarak, öbür yazma türleri içinde en zayıf olanı zaten eleştiridir bizde, öteden beri. Bugün de fazla değişen bir şey yok. Bence bu sorun, bireysel çabalarla yerinden kıpırdatılamaz. Ekolleşmeye gitmek gerekiyor. Bundan kastım, tekdüzenlik kurmak değil, ama bir ortak temel bulunmalı ve bu teorik bir temel olmalı. Bu dönemde, sanat ve edebiyatın ihtiyaç duyduğu enerji, yoğun bir eleştiri söylemi içinde sağlanabilir. Buradan oraya enerji aktarılabilir. Böyle düşündüğüm için kendim de uzun süredir yayımlanan tek tek romanlar üstüne laf etmekten kaçındım. Filancanın A romanı hakkında böyle düşünüyorum, demek, genel bir yaklaşımın yokluğunda, fazla bir yarar sağlamayacak kanımca. Ama öyle bir yaklaşım gerçekleşirse, o zaman bunu yapmak, hem de ampirizme ve izlenimciliğe düşmeden yapmak mümkün olur, yararlı da olur. - Yalnız romanla, hatta yalnız edebiyatla yetinmeyen, bütün estetik alanı kapsayan bir yaklaşım. Dolayısiyle, kişileri aşan ve değişik alt-alanlara benzer biçimlerde bakan değişik kişileri bir araya getiren bir yaklaşım. Bunun bir fikri temeli olmalı. Yani ortaklık, belli bir sanat anlayışı, sanat alanına belli bir teorik yaklaşım temeline dayanmalı. Bir de pratik temeli olacak elbette. Böyle kişiler varolan bütün yayın organlarında kendi yaklaşımlarını örnekleyebilir ve açıklayabilir, ama bir de toplu platformlarının olması gerekir. Bu da, olsa olsa, bir dergidir. Şimdiki dergiler sanatta zaten varolanı yansıtıyorlar, az çok belirginleşen tutumları olsa da, söylediğim anlamda bir teze dayanmıyorlar, yapıları da buna uygun değil doğal olarak. Böyle dergilerin yararını hiç azımsamıyorum. Öte yandan, sanat teorisi alanında belirli tavır alan bir derginin zorunluluğuna da inanıyorum. Bazı arkadaşlarla, böyle bir dergiyi oluşturma çalışmamız epey bir süredir var, ama şimdilik bundan fazlasını söylemek istemiyorum. Ara başlılar edebiyatsoylesileri. com tarafından konmuştur.