Oktay Akbal, İstinye Suları, Tarzan Öldü, Karşı Kıyılar ve Yalnızlık Bana Yasak adlı öykü kitaplarının yeni baskıları nedeni ile altmış küsur yıllık birikimine ilişkin soruları yanıtlıyor. - Son Osmanlı değilim. 'Hele, hiç Osmanlı değilim.' Üstelik Osmanlılık anlayışına öteden beri karşı bir yazar olarak bilinirim. Konaklarda yetişmedim. İstanbul'da Şehzadebaşı'nda doğup büyüdüm. İlkokulu ve takip eden iki yılı Fransız okullarında okudum. Babam avukattı. Öldüğünde annemle beş parasız kaldık. Fransız Lisesi'ni parasızlık yüzüden yarıda bıraktım. İstiklal Lisesi'nde okudum. Özel bir okuldu ama babam okul sahibinin avukatıydı, benden para almadılar. Büyükbabam emekli bir valiydi. Çocukluğum yoksulluk içinde geçti. Daha lise sıralarında yazılarımla para kazadım. Yani zorluk içinde... - 1943-44 arasında Servet-i Fünun-Uyanış Dergisi'nde yöneticilik yaptım. Yirmi yaşındaydım. Elli lira aylıkla. Türkiye Yayınevi'nin dergilerine öykü, çeviri yaparak bir o kadar daha para kazanıyordum. Altın, yedi sekiz liraydı. Yani şimdi kazandığım kadarını daha o yaşlarda alıyormuşum: Yazarlıkla... O dergi, genç yazar ve şairlerin yuvasıydı. Orhan Arıburnu, Cahit Irgat, Sabahattin Kudret, Salah Birsel, Sait Faik ve Özdemir Asaf'ı orada tanıdım. İlk öykülerim orada çıktı. - Ben bir İstanbul yazarıyım. Kentin en yoksul hem de oldukça zengin semtlerinde yaşadım. Suadiye, Erenköy, Fatih, Şehzadebaşı... Bildim bileli öykü düşünür, yazarım. Öykü yazarı olmak bir rastlantı değil! İçten kopan bir istek. Neredeyse seni zorlayan bir şey; hem kendini, hem çevreni, insanları anlamaya iten! İlk kitabım Önce Ekmekler Bozuldu 1946'da çıktı. Birçok baskı yaptı. Altmış yıldan sonra da öykü anlayışım değişmedi: Kısa yazmak, sözü uzatmadan, okuru aldatmadan, içimden geldiği gibi. Kısa öykü, zor bir daldır. Hem şiir, hem roman yükünü taşır. Çok öykü yazan var! Ama kırk-elli yıl sonraya kaçı kalacak? - Edebiyat yarış yeri değildir! Herkesin kendi alanı var. Kimse kimseyle yarışamaz. Yazar ancak kendisiyle yarışır. Kendini geçmekle, kendini yenilemeye çalışmakla... Günümüzde öyküye çok heveslenen var. Gençlerden çok iyi öykücüler yetişti. Hanımı, erkeğiyle! 'Hanım yazar' derken korkuyorum. Yazarın hanımı beyi olur mu, diyorlar! Yine de kadın-erkek öykücülerimizi okurken sevinç duyuyorum. - Edebiyat karın doyurmaz. Kaç kişi var roman, öykü, şiir, deneme yazarak geçinen? Hepsinin başka bir mesleği var. Babadan zengin olan var mı, bilmem! Orhan Pamuk bir tüccar ailesinden. Geçim derdi yok. Ama kitapları çok kazandırdı. Ne zaman? Ün kazadıktan sonra!.. Yaşar Kemal yıllarca gazetede çalıştı. Ben, sayısı yetmişe varan kitaplarımdan pek bir şey kazanmıyorum. On yıl önce en az beş bin basarlardı, şimdi bine indi. Genç yaşımdan bu yana gazetecilik yaptım. Sekreter, müdür olarak. 1956'dan beri köşe yazarlığı... Vatan, Barış, Cumhuriyet, Milliyet gibi gazetelerde. Okurlarım istedikçe yazmak zorundayım. Ekmek parası... - Yazar olarak ilkelerim, gazete yazarı olarak da aynı. İçtenlik, dürüstlük, insan sevgisi. Toplumda bir uyanışın, bilinçlenmenin yaşanmasına katkı... Öyküde fotoğraftakine benzer bir belirleniş anı meselesi var. - Öykü bir anın fotoğrafını çekmektir derler ama değildir. Fotoğraf yüzeysel bir görüntü verir. Öyküde bir anı anlatırsınız ama derinine inerek, bir tek anı çoğaltarak, ileriye geriye doğru... Sait Faik ölümsüz anları yakalamayı başarmıştır. Geçmiş bir an değildir! Artık o, yaşamın içinde yakalanmış, ama zamana meydan okumuş bir zaman parçasıdır. - Ben ayırmam. Bu incelemecilerin işi. Onlar bakar, bulur. Zaman farkları var aralarında tabii, ama bunu teşhis etmek uzmanların işi. - Yeni öyküler yazdım. Bazıları Öykü Dergisi'nde yayımlandı. Yarım kalmışlar var. Onları bitiriyorum. Bunlar Son Öyküler olacak. Zamanımız olursa En Son Öyküler"i de yazarız! Ben bir kez yazmıştım. Benden sonra öykü, roman ve denemelerimi, güncelliğini korumuş tüm yazılarımı biraraya toplamak isterlerse, ona "Yazılar başlığını koysunlar. Roman, öykü, anı, deneme birdir yazar için. Birbirini bütünleştirir. Kişilik sorunudur bir yazarın çağını aşması, dün de bugün de okunması, sevilmesi... Sait Faik okunur, Memduh Şevket, Orhan Kemal, Yaşar Kemal, Sabahattin Ali, Yakup Kadri vb. okunuyor. Sanırım yazmasını, anlatmasını bildiklerinden...


Orhan Pamuk, 1987 yılında Amerika'da Princeton, New York ve Columbia üniversitelerinde Türk romanı hakkında konuşmuştu. Konuşmada Pamuk, Türk romanı ile Batı romanının özelliklerini, ikisi arasındaki farkları ve bu farkların neyi temsil ettiğini anlatıyor. Tek tek eserlere hiç değinmeden bir ülkenin edebiyatı hakkında düşünmek mümkün müdür acaba? Bu konuşmada bunu yapmaya çalışacağım: Kitaplardan, konulardan temalardan, yazarlardan tek tek hiç söz etmeden Türk romanı hakkında bazı gözlemler yapacağım. Paul Valery, bir yerde benzer bir düşünce geliştirir. Edebiyat tarihi, diye yazar Valery yazarın boş anlarındaki kimi rastlantıların, ya da eserlerinin rastlantısal başarılarının tarihi değil, bir edebiyat üreticisi ve tüketicisi olan bir ruhun tarihi olmalıdır. Varsa eğer ya da deyiş yerindeyse böyle bir ruhtan söz etmeye çalışacağım bu akşam: Hatta daha sınırlı, daha dar bir ruhtan, bir ülkenin romanının ruhundan. Batı romanıyla karşılaştırarak Türk romanının kimi belirgin özellikleri üzerine gözlemler yapacağım. Türk romanı ya da Batı romanı gibi kavramların ne kadar belirsiz genellemeler içerdiğinin farkındayım. Bu tür genellemelere dayanarak düşünmek insanı Türk insanı, Doğu insanı gibi iri kavramların şemsiyesi altına sığınarak ilginç, ama gelişigüzel gözlemler yapan 19. yy seyahatname yazarlarının rahatlığına sürükleyebilir. Ama karşılaştırmak istediğim şeylere de birer ad da vermek zorundayım. Bu yüzden Türk romanı ya da Batı romanı kavramlarını her kullanışımda birbirlerinden farklı ve bu karşılaştırmanın çerçevesi içinde birbirleriyle ilgili iki tür roman anlayışından ve roman dünyasından söz ettiğim anlaşılsın yeter. Her Türk romanı benim burada kullanacağım anlamda bir Türk romanı olmadığı gibi, Batı'da yazılan her roman Batı romanı da değildir. Bu kavramların aslında iki tür roman anlayışını karşılaştırmaya yaradığı düşünülür ve Türk romanının ruhuna ilişkin yapacağım bazı gözlemlerden sonra bütün kavramlar, hatta karşılaştırmalar da unutulur da akılda yalnızca sezdirmeye çalıştığım bu ruh tutulursa belki en iyisi yapılmış olacak. 1 A - Birinci çeşitten bir romanı, bir Batı romanı"nı okurken yazarın anlattığı, tasvir ettiği olayların gerçek anlamını bütünüyle bilmediği duygusuna kapılırım. Sanki "Batılı yazar anlattığı, hikaye ettiği olayların tam ne anlama geldiğini bilmediğini söylemektedir okuyucusuna. Sanki bu yazarın en iyi yaptığı şey nesneleri, kişileri, konuşmaları tasvir edip anlatmaktır ve görevi de bununla sınırlıdır. 1 B - Bir Türk romancısı ise okuyucuda anlattığı olayları, nesneleri neden anlattığını bilen ve daha önemlisi bunu bildiğini de bilen biri izlenimini uyandırır. Tasvir ettiği şeylerin, olguların açık seçik birer anlamı olduğunun fazlasıyla bilincindedir bu yazar. Anlattığı şeylerin anlamından ve varlığından o kadar emindir ki, nesneleri ayrıntılarıyla irdeleme gereğini de duymaz. Nesnelerin onun anlatısında hikayeyi ilerleten işlevsel ve çıplak varlıklarından anlatının içinde bir yerde, orada olmalarından başka anlamları yoktur. Yazarın da açık seçik bildiği ve bildiğini sezdiği simgesel anlam dışında. 2 A - Böylece, sanki Batılı romancı olayların akışı içinde bir ağaçtan söz etme gereğini duyduğunda, bu ağacın varlığını okuyucusuna kanıtlamak zorunda kalır. Bu ağacı öteki ağaçlardan ayırmak, gerçek bir ağaç yapabilmek için onu tekil ve özel bir ağaç olarak görmek zorunda kalmak demektir bu. Böylece ağacı ayrıntılarıyla tasvir etmeye girişir. 2 B - Aynı dürtüyü duyduğunda, yani hikayenin akışı içinde bir ağaçtan söz etmek zorunda kaldığında Türk romancısı ağacı tekil, özel biricik bir ağaç yapacak ayrıntılara girmez. Onu tasvir ederse bir ağaç olarak genelliğini tasvir eder. Schiller'in naif diyeceği bir kolaylık ve rahatlıkla ağaç anlatıdaki doğal yerini, sanki kendiliğinden buluverir. 3 A - Sanki Batılı romancı nesnelerle onların idea"larının kolay kolay buluşmayacağını, örtüşmeyeceğini düşünür. Sanki tekil şeylerle onların anlamları arasında aşılmaz bir uzaklık vardır. Jestleri, kokuları, hareketleri, kararları derindeki bir gerçekliğin doğrudan açığa vuruluşları olarak gözlemleriz. Gerçeklik daha arkada bir yerde gizlidir sanki. Ayrıntılar, tam kestiremediğimiz bir biçimde, arkadaki bu gizli gerçekle bir şekilde ilişkilidir, ama bu ilişkinin bilgisi sınırlıdır. 3 B - Sanki ikinci çeşit romancı nesneler, hareketler ile anlamlar, idealar arasındaki uzaklığı yalın hikayesi ile aşacağını, kelimelerinin aynı anda her iki düzeye de işaret edeceğini düşünmekte, okuyucuyu bu tür bir dünyaya bu tür bir okumaya çağırmaktadır. Bunu daha yalın bir şekilde, bu yazarın dünyasında geleneksel "görüntüler ve özler ayrımına yer yoktur, diye de söyleyebilirim. 4 A - Özler ve görüntüler, anlamlar ve hareketler arasındaki ikilemin farkında olan ve bu ayrımın işaret ettiği kapatılmaz boşluğun bilincinde olan Batılı yazar sanki en sonunda eserinin günlük hayatın akışındaki gizli bir anlamı çağrıştıracak bir şey olduğuna karar vermiştir. Böylece okur da bu yazarın eserinin anlamının en iyi onun bütünlüğünden çıkacağını bilir. Batılı romancı"nın eserinin değeri, parçacıklarının basit bir toplamından farklı bir şeydir. Ama bir paradoksla, öte yandan da yazar gücünün büyük bir kısmını bu parçacıkları daha "inandırıcı, gerçek, sahih kılmak için yeni söyleyiş yolları, anlatım teknikleri, tasvir yöntemleri bulmak için harcar. 4 B - Gözlemlenmiş, tasvir edilmiş olgular ve olaylarla onların anlamlarının neredeyse aynı olduğuna inanan ve kelimeleri, şeyleri ve ideaları kolayca kapsayacağına inanan Türk romancısı, eserinin önceliklerini ve ayrıntılarını sonuna kadar bildiği bir gerçekliği ya da bir dizi gerçekliği doğrulayan bir çaba olduğuna karar vermiştir sanki. Böylece sanatsal çabasının gerçekleşmesi, onun bütünselliğinin gerçekleşmesine değil, küçük parçacıkların yaratılmasına yöneliktir. Eserinin küçük parçacıkların güzelliğine dönük anekdodik bir yapısı vardır. Eseri gizli kalmış bir anlama, yazardan da gizli bir gerçeğe ulaşma çabası değildir. Şimdiden verilmiş, elde edilmiş bu gerçeğe ya da bir dizi gerçekliği kelimelerle tasvir edip anlatma çabasından oluşur sanatı. Bu yüzden yazar yeni yazım tekniklerini araştırmaya, anlatıcısının öznelliğini öne çıkaracak yöntemler geliştirmeye kalkışmaz hiç. 5 A- Böylece sanki, birinci çeşit yazar, Batılı yazar, romanın satırları arasında okuyucusuna ondan fazla bildiği tek şeyin kendi sanatı olduğunu söylemektedir. 5 B - İkinci çeşit yazar, Türk yazarı ise eserini doğrulamak için, sanatından başka bir de gerçeklik, hayat, dünya vs. hakkında okuyucudan daha bilgili olduğunu bize sezdirmek zorundadır. Bunu satır aralarında da yapmaz: Gerçeklik hakkındaki bilgisi en önemli silahıdır onun. Geleneksel, yazarın sorumluluğu - özgürlüğü ikilemine yaklaşımı işte bu noktadan olur: Okuyucusundan, yalnızca sanatı konusunda değil, hayat, dünya, gerçeklik konusundaki geniş malumatı yüzünden de bilgilidir. Batı romanındaki tıkanmaları, dilsel kireçlenmeleri temizleyen sorumsuz serseri yazarlar"a Türk romanında değil, ancak Türk şiirinde rastlanabilir. Bütün bu gözlemlerim ve karşılaştırmalarımdan sanki iki tür kurgu dünyası, iki tür roman dünyası olduğu ortaya çıkıyor. Neyi sezdirmek istediğimi anlayanlar artık kavramların tuzaklarına fazla aldırmadan birinci dünyanın Batı romanı"nın, ikinci dünyanın da "Türk romanı"nın dünyası olduğunu bir kolaylık olarak düşünebilirler. Fazlaca istisnası olan bir kolaylık. 1 - "Batı romanı"nın dünyası, anlamı, günlük hayatın gürültüleri arkasına iyice gizlenmiş bir dünyadır. Bu dünya Batı felsefesindeki geleneksel "özler - görüntüler ikilemini bütünüyle doğrular. Bizde bir eksiklik duygusu, tamamlanmamışlık sezgisi, bütünselliğin kaybı izlenimini uyandıran, günlük hayatının anlamında bir eksiklik olan problematik bir dünyadır bu. 2 - Türk romanı"nın kurgusal dünyası ise bize bir tamamlanmışlık duygusu sezdirir. Gözlemlediğimiz ayrıntıların, tasvir edilmiş olguların arkasında ulaşılmaz, erişilmez, anlaşılmaz, gizli bir gerçeklik olmadığını, yazarın eseriyle bu gerçeği hizmetimize sunduğunu sezeriz. Bu dünyada bir kusur, bir eksiklik varsa, bu dünyanın kuruluşu, yapısı yüzünden değil, anlaşılabilir bir haksızlık, yanlış bir davranış, hatta eksik bilgi ve bir yanlış anlama yüzündendir bu. Yazar herhangi bir nesneyi adlandırdığında onun varlığından hemen emin oluruz biz de. Eğer bu dünyanın bir yerinde bir giz, bir esrar, saklanmış bir gerçek varsa, ya başka kişilerin planladığı bir kumpastır bu ya da bu dünyanın içinde bir yerde güvenilir bazı kişilerin farkında olduğu bir gerçek. Bütün bu gözlemlerden, "Türk romanı"nın dünyasının ruhuna ilişkin bu sezdirmelerden sonra insanın sormak istediği, akla hemen geliveren ilk soru şudur: Bu kurgusal dünyalar, bu hayal dünyaları, bu roman alemleri herhangi bir şekilde gerçek bir dünyaya tekabül ediyor mu hiç? İnsan "Türk romanı"nın ruhundaki bu tekrarlanan tutarlılığı nasıl açıklayabilir acaba? Gösterişli bir şekilde "gelenek dediğimiz şey, yani tekrar, taklit ve etkilenme, edebiyatın sınırları içinde kalarak bu soruya verilecek ilk cevaptır. Gerçek dünyanın kurallarından çıkarak verilecek cevaplar ise, aklı başında her edebiyatçının nefret edeceği şeye sosyolojiye sürükler bizi.


Hayır adlı yapıtı ile ilgili soruları yanıtlayan Adalet Ağaoğlu, romanda başkaldırı biçimlerini epey gösterdim sanırım diyor. Adalet Ağaoğlu, son romanı Hayır..."la, ilk iki kitabı "Ölmeye Yatmak ve Bir Düğün Gecesi olan üçlemeyi tamamlamış oluyor. Geçen yılın çok satan kitaplar listelerinde yer alan Hayır..."da "Ölmeye Yatmak"ın Doçent Aysel Dereli'si profesör olarak çıkıyor karşımıza. Yine sunulanı sorgulayan, kendi bilgisini oluşturmaya çalışan Prof. Aysel, bu kez "Yenins aracılığıyla geleceği de arıyor. Toplumbilimci Prof. Aysel'in hazırladığı Aydın İntiharları ve Geleceğin Başkaldırısı adlı akademik çalışma, neredeyse Aydın İntiharları başlıklı bir inceleme kitabını ortaya çıkartacak denli derinlemesine ve kapsamlı yer alıyor kitapta. Camus'nün en ciddi felsefe sorunu olarak kabul ettiği intihar konusunda konuşmayı öneriyoruz Ağaoğlu'na. Ve ilk sorumuz Neden intihar? oluyor. - Tarih boyu pek çok düşünürü, yazarı derinden ilgilendirmiş, bazılarında, hatta en karşı oldukları anda bir edim haline gelmiş bu olgu. Son otuz yedi yılda üç asker darbesi yemiş ve değişim sancılarını bu baskılar altında geçiren toplumumuzda aydın ya da değil, insanımızın belki de ilk kez bu kadar yoğunlukla yüzleşmek durumunda kaldığı bir olgu niteliği kazanmış olsa gerek. Hayır..."daki intihar izleği, bir anlamda da bu olgunun yazarı tarafından sezilmesidir. - Stoacılık, tarih içinde evrildi. İnsanların kendi sonlarını kendilerinin belirlemesi gereği, yerini insanların kendi hayatlarını kendilerinin belirlemesi gibi durumlara bıraktı. Efendiye başkaldırı, sınıf mücadelesi, özgürleşme... Buna "direniş' dendi. Ben roman yazarıyım ve düşünceyi hayatla birleştirmeye en yatkın alan olduğu için roman yazmayı severim. Bu bakımdan 'direniş'le de epey alışverişim oldu. Çünkü direniş insan hayatında tek yönlü bir durum değil. - "Hayır..."da kendine başka bir yer, başka bir ufuk seçen de var, hayatta kalıp işini devletten ve resmi ideolojiden bağımsız olarak en iyi yapmaya çalışan da, "Hayatın yakasını koyvermeyelim dostlarım deyip kendini pencereden aşağı bırakan da... Hayatta her şey kadar intihar da var. Roman önermez. Okuru düşünmeye çağırır. Hayat üstüne olduğu kadar ölüm üstüne de... - Zamanımız üstüne yeterince düşünmüyoruz. Bizim için en önemli sorun günlük hayat olup çıktı. Salt günlük hayat içinde debelenip durursak hayatı nasıl anlamlandıracağız. Zaten anlamlandırılmıyor da. Yeni düşünceler yeni hareket alanları yaratıyor, tam istendiği gibi, düşünemez keşfedemez olup çıkıyoruz.... Prof. Aysel umutsuzluğun umudunu yaratıyor bende. Ben bir bilim adamamızın, İsmail Beşikçi olayının üstünde bile yeterince durduğumuzu sanmıyorum. Beşikçi olayının büyük önemde boyutları vardı. Resmi öğreti nasıl bir öğreti olursa olsun, o öğretilerin sultası altında bilim yapılamayacağı durumu var. Üstünde durulmadı, çünkü altında Kürt sorunu... vardı gibi bir özür aramak... Budur işte resmi ideolojiyle uzlaşmak. Sonra da basında, TV'de günlerce Bulgaryada rehin tutulup Özal'ın özgürleştirdiği Aysel! Bundan büyük ikiyüzlülük olamaz... Romanın kahramanının toplumbilimci olması bir romana yedirilmesi kolay olmayan düşüncelerin irdelenişi bakımından olanaklar sağladı. - Aşk, delilik, yaşlılık, özgürlük, cinayet, ölüm vb. üstüne düşündüğüm kadar düşünmüşümdür. Hayır henüz hiç denemedim. Ona bakarsanız ne aşkı kendi anladığım biçimde yaşadım, ne delirdim, ne cinayet işledim şimdiye kadar. İntihar, romanınızda bir başkaldırı olarak ele alınıyor. Bu tür bir başkaldırıyı da genellikle aydınlar seçiyor. Buna belli anlamlarda gücün tükenmesi de diyebilir miyiz? Başkaldırının başka biçimleri de var. - Romanda başkaldırı biçimlerini epey gösterdim sanıyorum. Bunun, üniversitelerdeki durumu var, bunun mahkemelerdeki durumu var, sokaktaki durumu, aşktaki durumu, ne bileyim kişiyi yenmeye azmetmiş her şeye karşın şeker pembesi terlikler, gül goncalı çoraplar, mercan küpeler ve yeni bir insan düşüyle karşı durulmuş değişik durumlar var. Başka ne diyebilirim? Örgütlü savaşım? Ama ben parti programı yazmıyorum ki... Düşünsel bir faaliyet sonucu intiharı, hayır hiç de gücün tükenmesi, yeniliş, kaçış gibi görme eğiliminde değilim. Tam karşıtı alçakgönüllülüğü hiç kaldırmayan güçlü bir başkaldırı intihar. Ancak gücü de anlamı da yapanından menkul. Güçsüzlük ya da kaçış demek kolay yol. Ben bunu diyemem, zorba bir yargıç yerinde olmak istemem. Başkaldırının her çeşidi insan hakkıdır.


Yeni İstanbul - Herald Tribune gazetelerinin 1950 yılında düzenlediği Dünya Hikaye Yarışması'nda Sam Amca öyküsüyle birincilik kazanan Samim Kocagöz (1916-1993), Yağmurdaki Kız kitabı ile 1968 yılında TDK Hikaye Ödülü'nü, Alandaki Delikanlı kitabıyla da 1979 yılında Lions Hikaye Ödülü'nü aldı. Kalpaklılar ve Dolu Dizgin gibi Milli Mücadele'yi anlatan romanlara imza atan yazar, 1988 yılında yayınlanan romanı Eski Toprak üzerinde çalıştığı günlerde, Sanat Emeği dergisinin sorularını yanıtlamıştı. - Çok girişimlerim oldu, nedenini anlayamadığım birtakım olaylar yüzünden şimdilik hiçbir yayıncı kitaplarımın yeni baskısı için istekli görünmüyor. - Çok büyük sorumluluklar vardır, bu konuda yazılacak çok önemli konular vardır. Bir de yazıp da yayınlamak için çok güçlükler çektiğimiz sorunlar vardır. Sosyalist bir yazar bilinçli çalışıyorsa halkın ve kişinin gözü açık gördüğü düşlerin sözcüsüdür. Bugün bizim toplumumuz büyük bir kaynaşma içinde düşten öte gerçekleşmesini istediği büyük sorunlarla karşı karşıyadır. Yazarın ödevi bu sorunlara elinden geldiğince eğilmek olmalıdır. - Eski Toprak adıyla üç yıl çalışıp ortaya koyduğum yeni bir romanım var. Umuyorum önümüzdeki sonyazdan sonra yayınlanabilir. Yazdım bitirdim; konunun bence çok önemli olmasından ötürü yeniden elden geçirmek istiyorum. - Yeni romanım Türkiye'deki 1900'lerden gelen sosyalist kaynaşmanın bir yansıması olarak ortaya çıkıyor. Romanın fonunda Türkiye'nin bugüne dek illegal kalmış sosyalist savaşımının tarihsel bir görüntüsü vardır. Bu görüntüyü kuru bir biçimde ortaya koymamak için eski yaşlı bir sosyalistin yaşam öyküsünü araç olarak kullandım. Bir tarihsel kesite ışık tutan bu romanım ve romanımın kişisi tüm çaresizliklere karşın gelişmenin iyimser bir sembolü olarak ortaya çıkmaktadır ki, yazar olarak ben de iyimserim. Bir de 1919'lardan 1929'lardan bu yana sosyalist kaynaşmanın liderliğini yapan namuslu liderlerin artık görevlerini tamamladığını ve bu savaşımı gençlere bırakmasını vurgulamaktadır. - Evet ele aldığım konuda 1900'lerden 1970'lere değin süren sosyalist kaynaşmaların bulabildiğim belgesel kitaplarından ve belgelerden, zamanla topladığım gazete kupürlerlerinden yararlandım. - Söyleyebiliriz, bu romanı 1921'lerden 1970'lere kadar memleketimizdeki sosyalist kaynaşmanın ve sürecinin bir yansıması olarak yazdığımı umuyorum. - Bundan sonra yazılacak öykülerim var, bir romanı da geliştirmekteyim. Ne var ki, bundan önce altmış dört yaşıma geldiğimden edebi çalışmalar ve 1940'tan bu yana içinde bulunduğum edebiyat çevreleri konusunda anılarımı yazmak istiyorum. Zaman zaman bu konuda tuttuğum notlarım hazır. Yıllar boyu tuttuğum bu notlardan yararlanarak önümüzdeki kış çocukluğumdan başlayarak bir roman havası içinde, gerçekleri içine alan anılarımı yazacağım. - Siz sağ olun. - piriltii liked this - edebiyatsoylesileri posted this


Bir kez gözaltındayken 'Hayatını anlat' dediler, bir başladım, nasıl susturacaklarını bilemediler, sonunda... tir ol git deyip kovdular. Yaşamını 'en güzel şiiri' olarak niteleyen Can Yücel, yaşadıklarını, düşündüklerini yine kendi üslubuyla anlatıyor. İlkokul üçteyim. Küçücük çocuk. Boğaziçi okulunda okurdum. Evden yolladılar. Leyli yollandım. Hem aynı şehirde oturacaksın hem de okula leyli yollanacaksın. Çok bozuldum, çok üzüldüm. Evde, ikiz kardeşimle kavga ediyorum diye yollandım. Benimsemedim. Her şeyi benimsemediğim gibi... Futbol vardı, futbol oynuyordum... İyi bir futbolcu olacaktım. Nasıl gol atacağım hala rüyama girer... Zaten şiirde de hep nasıl gol atacağımın peşindeyim ya! Ankara'da Taşmektep. Ahır gibi. Bombok bir yer. Futbol da yok. Üstelik vekil oğlusun. Bombok bir durum. Hiç sevmedim... Ortaokul bitti. Atatürk Lisesi. Aynı numara, orayı da sevmedim. Klasik şube harikaydı. Harika kadro, Nurullah Ataç, Cevdet Kudret ders veriyor. Nazım okuyoruz. Dünya edebiyatını tanıyoruz. Latince öğreniyoruz. Sekiz öğrenciyiz. Gazi Yaşargil de orada. Gazi çok çalışkan, bize karışmaz. Orada komün kurduk. Harçlıklarımızı komüne verip para biriktiriyoruz. Dışarı gitmek için. Sonra tüm topladığımızı Gaziciğimize verdik, onu dışarı yolladık. Ben babama hep posta koyuyorum. Tek parti numarası vardı ya. Utanıyorum senden derdim. O da niye utanıyorsun diye çıldırıyordu. Arabasına binmezdim. Öyle bir gerginlik işte. Sonunda beni Cambridge'e postaladılar. Bu da çılgınlık. Ben Dil Tarih Fakültesi'nde Almanca öğrenmiştim, Alman edebiyatını biliyorum. İngilizce bilmiyorum. Niye yolluyorsunuz beni Cambridge'e! Çılgınlık işte! Züppelik işte! İlk şiirimi on yaşında yazdım. Babamın metresi olan hanımın yuvasındaydım. Yuvada bir çocuk öldü. Çok üzüldüm. Arkasından şiir yazdım. Ben mümkün olduğu kadar aile içinde yaşadım. Bütün serseriliğime rağmen aile köklerimi kaybetmedim. Aile değil sade, arkadaşlarım için de böyledir. Öldükleri zaman şiir yazarım. Şiire, babamın yardımı çok oldu. Hep şiir çevresindeydim. Babam okur, babaannem okur... Şiire elverişli bir dünya yaratmıştı babam bana... İngiltere dönüşümde çevreme çok dikkatli baktım. Herkesle beraber olmayı ve dinlemeyi seçtim. Cahit'le, Orhan'la... Bu arada insan şiiri kaybedebilir de. Ama temelde şiir güdüsü yatıyordu. Dili iyi biliyorsan, şiirin ne olduğunu biliyorsan yazmadan duramazsın. Elbette hümanizma beni etkilemiştir. Böyle yetiştim ben. Baba Mevlevihane'de doğmuş, yetişmişti. Babam her ne kadar Batıcı, Atatürkçü, Batılılaşma hareketinin bir yiğini olarak yaşamışsa da Şark edebiyatı, mistisizm, Divan edebiyatı ve bizim temel gökkubbemiz musikisini de birleştirmişti. Ama ben o kadar şanslı değilim. Hayatımda, karım hariç, iki şey sevdim: Şiir ve politika. Şiir nedir, diye sorarlar. Şiir göklerde uçan nazenin bir balon' değil; o balon çoktan patladı. Benim için şiir akıl ve heyecan meselesidir. İnsan beyninin yalnız yüzde onu bilinir, gerisi meçhul kıta. Şiir, beynin işlemeyen yüzde doksanını harekete geçirmektir. Benim gördüğüm, aşk, sevmekten başlayan azgınlıktır. O kadar çok sevmek ve azmak lazımdır ki aşk için, hiçbir boğa seni tutamasın, hiçbir toreador sana kırmızı şal göstermesin... Evet, aşk kendine mahsus bir boğa güreşidir. Picasso dahi bunu çok iyi bilir. Oktay Rifat'ın söylediği gibi: Kelimeler, günlük konuşma ve iletişimde yıpranırlar. Oysa kelimeler bütünselliğin parçalarıdır. Şiir, kelimeleri bu galaksiye iade etmektir. Bu arada kurulan güzellikler, bütünlükler büyük bir 'happening' olur. Şiir, yaşamı çekip çeviren bir ilke. Diyalektik, şiirde öfke ve sevgi olarak tecelli ediyor. Bu sevgi ve öfkenin diyalektiği eytişimdir. Bu nedenle sevgi ve öfkenin bir bileşimi olarak ortaya çıkar sanat. Olanı kabul yerine olanı değiştirme yolunda bir çabadır, bundan dolayı verimlidir ve önemlidir. Bundan dolayı insan beyninin ince noktalarına kadar giren, süreklilik kazanan bir eylemdir. Şiir, gürültüden müziğe geçmektir. Şiir, evrenin içinde büyük seslerin molekül ve atomlardan başlayan bütünlüğü, bu bütünlüğün müziğidir. Şairin görevi bu musikiyi kurmaktır. Kozmosdan aşağı şiir yazılmaz. Üst tarafı minördür... Harika o ki, insanlar kendi adlarına değil, kainat adına yazarlar. Bütünselliğin dışında şiir yoktur. Hayat ve ölüm de bütündür. Şiir bu bütünden çıkan büyük çılgınlıktır. Çok ağır geçen hayatımızın içinde ironi, bütünselliği bozmayacak ana çaredir. Bir direnç kahkahasıdır. Bence kahkaha çiçekleri yaratmak Baudelaire'in 'Şer Çiçekleri'nden daha iyidir. Hiç olmazsa, kahkaha çiçeklerinden LSD yapılır. Hayatımda şiirden başka, çeviriyle uğraştım, onun dışında bir iki kısa memuriyetin dışında hiçbir iş tutmadım. Eskiden babaanneme anlatırdım: Bak şimdi, şu yazıdan elli lira kazanacağım, ötekinden şu kadar... diye. Kadıncağız kahkahalarla gülerdi. Hiçbiri doğru çıkmazdı. Para kazanmak için birtakım işler yaptım, tercümeler, fıkra yazarlığı. Ama aldığın para para değil, ekmek parası bile değil. Peki nasıl geçiniyorum? Ankara ve Dragos'daki baba evlerini sattık, Kuzguncuk'ta ev aldım. Artık babam sayesinde parasızlıktan şikayetim yok. Şiir benim için meslektir. Düne ve geleceğe bakışımla birlikte yürüyen özgür bir meslektir. Son zamanlarda kitaplarımdan gelen parayla yaşamımı sürdürüyorum. Bu benim için çok önemli bir şey. Ben hep iki tür düş görüyorum. Ya futbol düşleri ya da erotik düşler. Erotik düşler, eski hikayelerle. Kadınları çok seviyorum. Kadın erkek çelişkisi çok önemli. Çok yakın bu iki cinsin, bu çelişkiyi, gerilim içinde yaşaması bir mucize. Erotizm, bu gerginliği yaşama. Hayatın temelindeki erotizm bu. En güzel yanı insanları ayakta tutması. Yabancı bir televizyon görüncesinde bitkilerin nasıl çiftleştiğini seyrederken ağlıyorum... Derken, aklıma geliyor Güler'le ilk seviştiğimiz. Orada da ağladığını gülerek hatırlıyorum. Ben yedi yaşında, yetmiş yaşında gibi hissettim kendimi. Yetmiş yaşında da kendimi yedi yaşında gibi hissediyorum. Bundan dolayı iş karışık... Belli bir yaştan sonra insanda çocuklaşma demeyeyim de, dünyaya çocuk açısından, çocuk gibi bakma ihtiyacı doğuyor. Zaten bazı şeyler de ancak çocukça anlatılabilir geliyor bana. Şiirden değil, çeviriden yattım. Che Guevara'nın 'İnsan ve Sosyalizm'i ile Che, Mao ve bir Amerikalı generalin yazdığı 'Gerilla Harbi' kitaplarını çevirmiştim. Amerikalı general kontrgerillayı anlatıyor. Dava dört yıl sürdü. Amerikalı general yüzünden mahkum olduk. Şairlerin hepsi hapisane kuşudur. Kendi kendilerine acımaktadırlar ki, insanın en büyük kabahati kendine acımasıdır. Ondan dolayı çok güç çıkıyor şiir, daha doğrusu şair çıkmıyor da şiir çıkıyor ara sıra. Cumhuriyet şiiri, bütün tek parti devrindeki gayretlere rağmen -Hececiler, şunlar bunlar- resmi şiir tutmadı. Şiir resmi kanalın dışında, siyasi olarak da onun dışında duranların inhisarında gelişti. Bu nedenle de menfi bir şey olarak bakılmıştır şiire Türkiye'de. Şimdi otel yaptılar ya, Sultanahmet Cezaevi'nden geçmemiş şair yoktur o devirde. Menfiden kasıt öfkeyse sevgiyle beraber olmalı bu. Nazım'da da böyledir. Ama baskıdan ciddi zarar görmüştür şiir. Gençlere seslenme bakımından ayağı bağlanmıştır, kösteklenmiştir. Kitleye intikali güçleşmiştir. Ondan dolayı da kendi içine kapanmıştır. Hele 1980'den sonra şiir ve şair kendine acır hale geldi. Bir insan için kendine acımaktan daha kötü bir şey yoktur. Benim şiirimde de, siyasetimde de hakim iki unsur var. Bu iki unsurun çelişkisi ve sentezi, bana yaşama gücü veriyor. Olupbitene ve olupbitenin sorumlularına karşı öfke; olması gerekene, olabileceğe ve onu getirecek olan büyük emekçi ve aydın kitlelerine sevgi... Öfke ile sevgi arasında çırpınan bir çelişkinin içinde yaşıyorum ben. Şiirlerimle de, siyasamla da, bana enerji, akıl ve yaşama sevinci veren şey, öfkeyle sevincin çelişkisi. Küfrü ve argoyu halk kullanıyor. Yazdığımız şey de halkın nabzı ve ağzı olduğuna göre, elbette bu küfür işi de kendiliğinden katılıyor işin içine. Aslında küfür bir özgürlük davasıdır. Türkiye'de de kala kala küfretme özgürlüğü kalacak. O özgürlüğü de elden bırakmak istemiyorum. Hırgür sevmeyen bir insanımdır. Ama hırgürsüz yaşanmıyor bu ülkede. İkincisi mahcubumdur, fakat artık yırtık olmadan yaşanmıyor. Mümkün olduğu kadar asude, kendini dinleyeek yaşamayı seviyorum, fakat çok patırtılı bir ülke. Bundan dolayı insanın mizaç doğrultuları, bu yaşam içinde kendi sonuçlarına varamıyor. Hiçbir zaman umudumu kaybetmedim. İnsanlıktan umut kesmem. İnsan, zaman zaman iyimserlik ya da karamsarlık duyabilir. Fakat, insanla ilgili aşağı yukarı bütün gerçekler içinde bir tansık, bir mucize vardır. Bu mucize, umudu getiriyor. Ama umut durduğu yerde olmaz. Kazanarak, çalışarak, savaşarak edinilir. Umudun olmadığı yerde insan 'Herkes koyun gibi kendi bacağından asılır' diyerek, enayi gibi kendini, yaşamayı askıya alır, geberip gider. Aslında bir kül tabağıdır dünya. İçine bir güneş bastırılmış. Amma da izmarit ha!.. Ölmekten değil, ölümün acısı olmasından, işkenceden korkuyorum. Ölüm içimizdedir hep, her doğan çocuğun içinde. Ölüm bütünselliktir. Bu bütünselliği bozacak, beni parçalayacak acıdan korkuyorum. İnsanı ezici, bütünselliği bozucu her şeyden nefret ediyorum. - pixibull reblogged this from edebiyatsoylesileri - pixibull liked this - piriltii liked this - edebiyatsoylesileri posted this


Yüreği hakseverlik ve adalet duygularıyla dolu olan Türk dostu Fransız yazar, Türkiye'nin karanlık günlerinde, haklı davasını Batı'da sonuna kadar savundu. Fransız edebiyatçıları arasında Lamartine'den sonra Pierre Loti (1850-1923) ile Claude Farrere (1876-1957) Türkleri Batı'da savunan yakın tarihimizin dost kişileri olarak tanınırlar. Yürekleri hakseverlik ve adalet duygularıyla dolu olan bu iki yazar Türklerin karagünlerinde hep yanlarında oldular. Milletimizi dünya haritasından silmek, ülkemizi parçalamak için adeta söz ve işbirliği yapan Batı dünyasına karşı, dilleriyle, kalemleriyle bir savaş bayrağını dalgalandırdılar. Pierre Loti 19'uncu yüzyılın son çeyreğinin ilk yıllarında Osmanlı ülkesinde görev yaptı. Kalemiyle, konuşmalarıyla Batılılara karşı milletimizi savunan Pierre Loti yaşlanınca bu görevi kendisinin yetiştirdiği Claude Farrere'e devretti. Claude Farrere, yemininin hakkını veren bir kişi olarak Türklerin kalbine girdi. Gençlik yıllarında Türkiye ve Türkler hakkında kafasına yanlış bilgiler aşılanmış olan Claude Farrere, bir teğmen olarak 1902 yılında Türkiye'ye geldi. Burada iki buçuk yıl görev yaptı. Bu zaman zarfında gerçek bir Türk dostu oldu. Claude Farrere büyük dostluğunu İstanbul düşman altında inlerken, Anadolu'da çetin bir ölüm kalım savaşı sürerken de gösterdi. 1922 yılının Haziran ayında İstanbul'a geldi. Milletimizin maneviyatına katkıda bulunan ziyareti sırasında bütün kültür, basın ve hayır kuruluşlarını dolaştı, konuşmalar yaptı. Anadolu'ya geçerek Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanı Gazi Mustafa Kemal Paşa'yla görüştü. Claude Farrere İstanbul'daki temaslarını İzmit ve Adapazarı'ndaki gözlem ve izlenimlerini bir zafer ışığı olarak Paris'e götürdü. Claude Farrere'in ölümünden sonra geride bıraktığı değerli tablolar, Türk antikaları, kitaplar, belgeler ve diğer eşyaları müzayede yoluyla satıldı. Bu müzayedede onun paramparça olmuş Türkiye'ye ait günlüğü ve anılarını içeren darmadağınık notları da satışa sunuldu. Bu notlara göre Claude Farrere 5 Haziran 1922 sabahı İstanbul Limanı'na Tadla vapuruyla gelmiş. İstanbul'un ufkunu süsleyen mahzun minareleri duygulanarak seyretmiş. Kalburüstü kişilerin oluşturduğu bir topluluk tarafından coşkuyla ve adeta bir hükümdar gibi karşılanmış. İstanbul'a geldiğinde ilk götürüldüğü yer Gülhane Parkı olmuş. Farrere parkın girişine asılmış olan Türk Bayrağı'nı saygıyla öpmüş ve Türkçe olarak Yaşasın Türkiye diye bağırmış. Bilindiği üzere Claude Farrere İstanbul'da yoğun temaslarda ve görüşmelerde bulundu. İşgal altında bunalmış ve karanlıklar içerisinde yaşayan İstanbul'dan sonra Anadolu'ya geçerek oradaki ışıklı insanları ziyaret etmek istedi. Başkumandan Mustafa Kemal Paşa, Claude Farrere'e istediği randevuyu verdi. Gerek İstanbul Hükümeti'yle işgal kumandanlarını, gerekse Batılı devletleri şaşırtan Mustafa Kemal - Claude Farrere görüşmeleri, yerli ve yabancı basında Türkleri lehine derin yankılar uyandırdı. Claude Farrere'i kabul ettiğinde, öğle ve akşam yemeklerinde Mustafa Kemal sivil kostümlüdür. 19 Haziran Pazartesi günü askeri elbisesini giyer. Claude Farrere'le birlikte, lokomotifi çiçeklerle süslenen bir trenle Adapazarı'na giderler. Claude Farrere'in günlük notlarına göre, Mustafa Kemal'in orada üç bin kişilik askeri kıtayı selamlaması ve üç bin kişinin hep birlikte gök gürültüsünü andıran bir sesle Merhaba Paşam karşılığını vermesi bir inancın ifadesi, dönüşü olmayan kesin bir kararın yeminidir. Claude Farrere bu gürleyen sesi Türk milletinin kalbinden kopan bir duygu olarak nitelendirmektedir. Kurtuluş Savaşı yıllarında Türk davasını sonuna kadar savunan ve İstanbul Sultanahmet'te bir caddede adı hala yaşatılan bu büyük Türk dostu, geride birçok eser bırakarak 1957'de Paris'te yaşama gözlerini yumdu.


Başucu yazarları Rilke, Neruda... Etkilendiği ustalar Galeano, Marquez, Woolf... Meraklı okur, başkaldırının sesi Rebecca Solnit durmaksızın araştırıyor, distopya çağında soluğu kesilen vicdanlara umut aşılayan metinler sunuyor. 2018'de kitaplar üzerine yapılan söyleşide Subcomandante Marcos'un denemeleri bana lirizmle politik edebiyatın nasıl bir araya gelebileceğini gösterdi diyor. - Şu anda neredeyse bir yığın kitap var: Adrienne Rich'in On Lies, Secrets, and Silence ve Adrienne Maree Brown'ın Emergent Strategy, Keeanga-Yamahtta Taylor'ın How We Get Free, Erika L. Sanchez'in Lessons on Expulsion, Philip Levine'ın One for the Rose, Carla Bergman ve Nick Montgomery'nin Joyful Militancysi... Alexander Chee'nin How to Write an Autobiographical Novelı muhtemelen aralarında en yeni yayımlananı ve harika... - Orwell'in The Road to Wigan Pier ve Roxane Gay'in Hungerı arasında kura çekmem lazım... Bununla birlikte çoğunlukla kitapları ilk satırdan sonuncusuna kadar okuyanlardan değilim. Hızla tarıyorum. Çünkü hayatımın yarısı kitapları araştırmalarım için taramakla geçti. Yani sadece keyif için okumuyorum, belirli bir şeyi arıyorum. Bununla birlikte çoğunlukla kayda değecek düzeyde keyif aldığımı söyleyebilirim. Çoğu kez araya bir şeyler giriyor, mesela kitap dolu bu evde yanlış yere koyup sonra bulamıyorum. Öyle ya da böyle, çoğunlukla bir düzine kitabı bir arada okuyorum... - Diğer herhangi bir kitaptan önce, Jorge Luis Borges'in Labirenti. 15 yaşında keşfetmiştim. Kurgu dışı kısa düzyazıda neler yapılabileceğini bana göstermişti. Subcomandante Marcos'un 1994 Zapatista devrimiyle birlikte denemeleri bana lirizmle politik edebiyatın nasıl bir araya gelebileceğini gösterdi. Bildirileri ve denemeleri bu açıdan başucu kitabımdır. Hemen yanında Rilke'nin Duino Elejileri durur, döner döner tekrar okurum. Her ikisi de çok derin ve bir o kadar da tükenmez metinlerdir. - A. Kauffman'ın Direct Action: Protest and the Reinvention of American Radicalism protestoların sistem üzerindeki etkilerini, son 50 yıldaki kazanımlarını anlatan en iyi inceleme. Lauren Markham'ın The Far Away Brothersı tek başına hayata tutunmaya çalışan iki göçmen çocuğun hikayesini ele alan çok güzel bir kitap. Neden terk edildiklerini, ABD'de kayıtsız göçmen olmanın anlamını anlatıyor. Jonathan Schell'in The Unconquerable Worldü devlet gücüne ve şiddete karşı yükselen barışçıl hareketin etkileyici öyküsünü ele alıyor. Danielle L. McGuire'in At the Dark End of the Streeti feminist alternatif tarih örneği. Konusu Rosa Parks ve insan hakları hareketi. Jeff Chang'in We Gon' Be Alrightı kentlerin ve sosyal yaşamlarındaki farklı grupların güncel durumunu sergileyen harika bir inceleme. Charles F. Wilkinson'ın Blood Struggle: The Rise of Modern Indian Nationsı 2. Dünya Savaşı'ndan bu yana Amerikan yerlileri ve kültürlerindeki canlanma hakkında şaşırtıcı derecede cesaret verici bir çalışma. Tüm bunlar Amerikan güncel siyasetinin arka planını aktaran kitaplar. Günlük gelişmeleri takip etmek için çoğu kişi gibi benim de gözüm sürekli internette... - Jia Tolentino, Roxane Gay, Ocean Vuong, Louise Erdrich, Gary Snyder, Wendell Berry, Barry Lopez, Elena Ferrante, Ariel Dorfman, Bill McKibben, Jamaica Kincaid, Maria Popova, Annie Dillard, Arundhati Roy, Leslie Marmon Silko, Alicia Garza, Fanny Howe, Nick Flynn, Lidia Yuknavitch, Greg Sarris, Elizabeth Kolbert, Jane Mayer, Jelani Cobb, Ronan Farrow, Valeria Luiselli, Eyal Press, Gustavo Esteva, Robert Hass, Mike Davis, Rob Macfarlane, Richard Holmes, Masha Gessen, Zeynep Tufekci, Rebecca Traister, Dahlia Lithwick, Soraya Chemaly, David Corn, Garance Burke, A. C. Thompson. - Kaliforniya'da, dünya edebiyatı, sanat ve devrimci politik yayınlar konunda uzmanlaşan kitapçı City Lights Books'un kitap alım bölümü şefi Paul Yamazaki'ye. 40 yıldır aynı işi yapıyor. Yayın dünyasıyla ilgili her şeyi bilir, asla yanılmaz. - Her zaman... Etrafımda birileri varsa ya da dışarıda hızlı hareket etmem gerekiyorsa bu durumlar hariç... Kimi zaman dışarıda koştururken de okumaya fırsat bulabiliyorum. - Dünyada daha önce fark etmediğin bir izlek, anlam, düzeni görmek coşku veriyor, hatta kimi zaman göklere çıktığını hissediyorsun. Bireylerin cömertçe, cesaretle giriştikleri eylemlerde beni çok etkileyen, güçlendiren etik bir güzellik var. İşte bu nedenle siyasi eylemler ve toplumsal yaşam üzerine yazıyorum. - Kısa öykü okumuyorum. Roman okumayı özlüyorum. Fakat çok seçici oldum, beni sürükleyecek eser bulmak zor. Birkaç yıl önce Napoli Romanları dizisine dalıp gitmiştim. Biyografi okuyorum, tarih, anı, günce, mektuplaşmalar üzerine antolojiler, doğa bilimleri tarihi, siyaset tarihi... Çok sayıda çevrimiçi metin, basılı eser... Araştırma yaparken telaşla kitaplarda, kitaplıklarda, arşivlerde hedefe yönelik okumalar yapıyorum. Düzenli diyebileceğim şekilde şiir de okuyorum. Mesela Neruda... Şiir okumak sözcüklerin gücünü gösteriyor, güzellik duygumu canlandırıyor. Bununla birlikte internetteki günlük patlamaları ilgiyle takip ediyorum. Pek çoğumuz gibi ben de ABD'deki çılgınca gelişmeler konusunda çok duyarlıyım. Pek zevkli olmasa da özellikle iklim değişimiyle ilgili haberleri takip ediyorum. - Takdir ettiğim, öyle ya da böyle imrendiğim o kadar çok eser var ki... Fakat bunlardan birini yazmak için Bury the Chainsin yazarı Adam Hochschild ya da Death Comes to the Archbishopın yazarı Willa Cather olmak gerekir. Bunlardan biri değilim. Fakat yazdıklarım çoğunlukla okumak istediklerim. Bu kitaplar olmadığı için ben yazıyorum. - Özverili bir kütüphanecinin kapımı çalmasını bekliyorum! Kitaplar evimin her köşesinde, her odasında, bodrum katında kutular içinde yığılmış, kategorilere ayrılmayı bekliyor. - Lauren Markham'ın The Far Away Brothersı. - Ne etçilim ne de vejetaryen... Zihinsel anlamda her türlü gıdayla beslendiğimi tüm okurlarım biliyordur sanıyorum. Kitaplığımda 18. yy'dan kalma ciltler, paralanmış eserler, masalları bulmak mümkün. Bir raf Budizm, bir raf mistisizm ve eylemcilik üzerine eserlerden oluşuyor. Gece ve karanlık, kelebekler, bizonlar, albatroslar, Hz. Musa, uzunca bir raf Batı Tarihi, çevrebilim, yürüyüşten coğrafyaya, kentlere kadar pek çok başvuru kaynağım var. - Geçmişte Earthsea serisinden Tenar, şimdilerde Miss Havisham. - Çok oburdum. Mısır gevreği kutularına ve evde gördüğüm her kitaba hızla dalardım. Ebeveynlerimin, ağabeylerimin kitaplarına, eski kitaplara... Her hafta kütüphaneden yedi kitap alırdım. Yıllar boyunca günde bir çocuk romanı okudum. En çok fantezi ve bilimkurgu kitapları beni etkilerdi. Narnia serisi, The Once and Future King, ayrıca Earthsea serisi, The Last Unicorn, Dune... Mitoloji kitapları. - Günlük özet bilgi formlarını okumaktan aciz birisi yerine baştan sona kitap okuyan bir bireyden söz etseydik yeryüzünde şu anda yaşayan ve gelecekte yaşayacak tüm yaratıklar açısından çok hayırlı bir durum olurdu... Belki Frederick Douglass'ın otobiyografisini ya da Rev. William Barber II ile Jonathan Wilson-Hartgrove'un yazdığı The Far Away Brothers, bunu beğenmezse The Third Reconstructionı seçebilirim. - Henry David Thoreau, Virginia Woolf, Subcomandante Marcos: sürprizlerle dolu üç isim... Mary Shelley ve annesi Mary Wollstonecraft'ı da gerçekten davet etmek isterdim. Ve Frederick Douglass ile Walter Benjamin de... - Kitap okurken her zaman, deyim yerindeyse, kutsal kase avcısı gibiyimdir. Mükemmel kitap bize her şeyi anlatır. Güzelliği yıldırım kadar korkutucudur. Anlamsal açıdan bize, iyi bir pusula gibi, her zaman gerçek kuzeyi gösterir. - Benden çok sonra, tanışmadığım, karşılaşmadığım birinin! Memnuniyetle Keats'in mezar taşındaki gibi biri de olabilirim: Here lies one whose name was writ in water - Burada ismi suya yazılı biri yatıyor - Antroposen Çağı konusunda okuyorum epeydir. Okuma planımda ise şu anda yazdığım kitabın yedinci bölümü için aldığım notlar ve taslak metinler var. Bunları okuyup bölümü tamamlayacağım.


Orhan Pamuk, ölümünün ardından kaleme aldığı yazıda Aziz Nesin'in edebiyatını değerlendiriyor. Ortaya eşi benzeri modern Türk edebiyatında olmayacak kadar geniş, kapsayıcı, zengin ve okunması zevkli bir yazı çıkardı. Her zaman öfkeli, her zaman gülümseyen bir yazı diyor. Haberi bakkalda dalgın dalgın gazeteye bakarken öğrendim. Oysa iki saat önce aynı gazeteyi evde okumuştum, ama haber yoktu orada. Alışverişimi yaptım, elimde plastik torbalar yazıhaneye girdim: Plastik torbaları koltuğa değil, mutfağa koymalıydım, ceplerimi boşaltmalı saatimi çıkarmalıydım, faks makinasına bakacaktım, ama orada kalakalmıştım. Ağlamaya başladım. Bu işi öyle sık yapan biri değilim. Kendime şaştım, sinirlerimin bozuk olduğunu, öfkeli olduğumu, buna benzer şeyleri düşündüm, ama başka şeyler vardı aklımda. Faks makinesindeki kağıt bu yazıyı hemen yazabileceğimi söylüyordu. Masaya oturdum. Aziz Nesin'i ilk gördüğümde sekiz yaşındaydım. Ankara'daki Bilgi Kitabevi'nde kitaplarını imzalıyordu. Annem ağabeyimle beni, kitapçının olduğu Sakarya Caddesi'ne alışverişe götürmüştü. Orada, çarşının gürültüsünden ve erken gelen sonbahar akşamının karanlığından uzakta arkada bir yerde, çekici ve güven verici kitap kokusu içerisinde insanların arasında bir adam kitaplarını imzalıyordu. İleride ben de bir yazar olacaktım. Evimizde kitapları okunurdu, ben de okumaya başladım. Türkiye'nin nasıl bir yer olduğunu, burada yaşayanların nasıl insanlar olduğunu erken yaşta hayattan ve gazetelerden öğrendiğim kadar ondan öğrendim. Hayatlarımızda büyük, derin bir yarayı andırır bir eksiklik vardı. Bunun ruhsal bir acı gibi farkındaydı, ama çocuklar gibi örtbas etmeye, bir yamayla yamamaya, milli bir gururla parlatmaya, hatta bilerek seçilmiş bir özellik gibi onunla övünmeye hazırdık. Bir kenara itilmişliğimizin, yoksulluğumuzun ve birbirimize karşı gaddarlığa varan acımasızlığımızın arkasında da bu eksikliğin, bir çeşit hamlığın ve öfkenin olduğunu da seziyorduk. Hayatın her çeşnisinde, günün her saatinde kendini hatırlatan bu eziklik ve öfke bize önce, Biz adam olmayız dedirtir, sonra da mahallemize Amerikalılar misafir geldiğinde gençlerimizi konuk ağırlanan evin penceresi önünde toplattırır, İstiklal Marşı söylettirirdi. Aziz Nesin kitaplarında bu kırılganlığın ve bir gün kolayca, kurnazca, kestirmeden bu eziklikten kurtulma umudunun her rengini, her belirtisini, her sonucunu, her tuhaflığını bize zevkle anlatıyordu. Çocukluğumda onun hikayelerini okurken İstanbul'un ve bütün Türkiye'nin her türlü günlük hayat rengi, dolmuş kapısının nasıl açılacağından, genel helaların seyrekliğine ilişkin sokak gözlemi, dikiş makinesinden oturağa, düdüklü tencereden ütüye ev eşyalarının canlılığı, bizi kısa yoldan açığa vuran dil ve konuşma alışkanlıklarımız, kaynanalar, emekliler, çocuklar, kediler, bir şehri şehir yapan bütün o aileler, hayatlar, dükkanlar ve devlet daireleri en hurda ayrıntısına kadar, bende derin bir gerçeklik duygusu uyandırarak canlanırdı. Daha sonraki yıllarda da dönüp dönüp yeniden okuduğum hikayeleri, orasından burasından karıştırarak ve çoğu zaman en beklemediğim anda gülerek hatırladığım kitapları, beni her seferinde Aziz Nesin'in dikkatinin ve gözlem gücünün bitip tükenmeyen canlılığına, oynaklığına, çeşitliliğine imrendirirdi. Onun en büyük başarısı da budur: Dünya edebiyatında yaşadığı şehrin ve ülkenin hayatına ve insanlarına bütün ayrıntılarıyla bu derecede tanıklık eden ve bu kadar da rahat okunan çok az yazar vardır. Özellikle Demokrat Parti'nin ilk yıllarından başlayarak, yetmişli yılların sonuna kadarki otuz yıllık dönemin İstanbul ve Anadolu hayatının bütün kahramanları, bütün o idare memurları, yeni zenginler, işsizler, üçkağıtçı politikacılar, taksi şoförleri, sosyete kadınları, askerler, askeri darbeciler, tutuklular, mahkumlar, suçlular, ırz düşmanları, pavyon kadınları, köy muhtarları, futbolcular, aydınlar, ağalar, şeyhler, imamlar, eskiciler, dolandırıcılar, hırsızlar ve akla hayale gelebilecek her meslekten, her cinsten, her huydan insan, tıpkı bazı Osmanlı surnamelerinde olduğu gibi onun kitaplarından geçerler. Hiçbir Türk yazarı bu otuz yıllık dönemin İstanbul hayatının ayrıntılarına Aziz Nesin'in gösterdiği kapsayıcı ve akıllı dikkati göstermemiştir. Romandan çok kısa hikaye yazması Aziz Nesin'i hayattan doğrudan aldığı malzemeyi bir büyük hikayeye bütünsellik ilişkileri içersinde bağlama zorunluluğundan kurtarmış ve böylece ilgisini çeken, severek ve zekice anlatabileceği herşeyi; her durumda yazıya dökebilmiştir. Bu büyük yaratıcılığın arkasında, yazarlığın esinlenmekten çok çalışmakla ilgili bir iş olduğunu anlamış herkesin göreceği gibi, benzersiz bir çalışma gücü ve isteği olduğunu biliyorum. Aziz Nesin her zaman her durumda sürekli yazardı ve yazı hayatının büyük kısmında yaratıcılığının matbaaaların ve baskı makinalarının hareketine yetişmek zorunda olmasının yazılarının değerinden vazgeçmek için bir özür olamayacağına karar vermişti. Ama çalışmak onun için iç burkucu bir şeyden çok hayatın acımasızlığına karşı bir inada, hayata karşı kazanılmış bir zafere dönüşmüştü. En kötü zamanlarda bile onu yapılabilecek şeyleri araştırmaya yönelten umudu ve akıllı düşmanlarının da hayran olduğu cesaret ve özgüvenini de kendi çalışma gücünü tanımaya borçlu olduğunu düşünüyorum. Sürekli çalışabildiği ve bazı insanların makinalara ya da aşka inanabilmesi gibi o da yazıya inandığı için hayatın anlamı ve amacı onun için hep pırıl pırıl açık kaldı. Bu yüzden başkalarının kararsız kaldığı, gördüklerine inanmadıkları, başka dostların ya da örgütlerin tanıklığını ya da desteğini arayarak bocaladığı durumlarda o öne çıkıp kendine güvenle ilk tepkiyi verirdi. Düşündüğünü açıkça ifade etme ayrıcalığının yalnızca cesurlara bırakıldığı bir ülkede Aziz Nesin pek az yazara nasip olmuş bir keyifle cesaretinin tadını çıkarırdı. Kendi sustuğu zaman başkalarının da sustuğunu ya da sesinin duyulmadığını, kendi hak edilmiş cesaretinin başkalarında haklı ve yararlı bir utanç uyandırdığını görüyordu. Düşünmek ile cesaretin yavaş yavaş birbirine karıştırıldığı bir ülkede düşünceden önce cesareti harekete geçirmek gerektiğini ve başkaları söyleyince kulak asılmayan pek çok sözü kendisi söylediğinde düşüncenin şu veya bir şekilde harekete geçtiğini biliyordu. Toplumsal hayatla ilgili pek çok derdin doğal bir teslimiyetçilikle devletçe çözümlenmesinin beklenmesi gibi, düşünsel ve siyasal hayatla ilgili bütün sorunların da benzer bir vekalet anlayışıyla kendisi gibi olanlara, bazen de yalnızca kendisine bırakıldığını hissediyordu. Kısa hikayelerinde cesur yazara daha da cesaret öneren, ondan daha da ileri gitmesini isteyen, onu ölçüsüzce öven ama kendisi etliye sütlüye karışmayan, sesini hiç çıkarmayan vatandaş örneklerinden pek çok kereler söz eder. Aziz Nesin'in ve çalışma ayrıntılarını öğrenmekten hoşlandığım günlük hayat alışkanlıklarının, saklamanın, biriktirmenin, dosyalamanın, bir gün bir işe yarar diye bir kenara koymanın, yazıya iyimser ve yararcı açıdan yaklaşmasının arkasında bu istekler olduğunu hayal ettim hep. O bütün bunları sabırla, çalışkanlıkla, gayret ve zevkle yaparken, ortaya eşi benzeri modern Türk edebiyatında olmayacak kadar geniş, kapsayıcı, zengin ve okunması zevkli bir yazı çıkardı. Her zaman öfkeli, her zaman gülümseyen bir yazı.


İlk olarak Dublin'deki Abbey Tiyatrosu'nda 1923'te sahnelenmiş olan "Silahşörün Gölgesi adlı oyunun A. S. T. tarafından sunulmaya başlanması, ülkemizde Juno ve Tavus dışında kalan oyunları henüz oynanmamış olan ünlü İrlandalı yazar Sean O'Casey'i de gündeme getirdi. O'Casey, birkaç yüzyıl boyunca İngiltere'nin yönetiminde ve İngiliz kültürünün egemenliği altında yaşamış olan İrlanda'da, Ulusal Bağımsızlık Savaşı'ndan bağımsız, ama ona koşut olarak 19'uncu yüzyılın sonuna doğru başlatılan İrlanda Edebiyat Hareketi'ne katkıda bulunmuş ve 1904'te Abbey Tiyatrosu'nda sergilenen oyunlarla süren İrlanda Ulusal Tiyatrosu anlayışı içinde güçlü yapıtlar vermiş iki büyük oyun yazarından biridir. J. M. Synge bu tiyatro hareketi içinde İrlanda'nın köy gerçeğini dile getirmiş, O'Casey ise kentte yaşayan yoksul halkın ve işçi sınıfının politik-toplumsal-kültürel konumunu sahneye çıkarmıştı. Sean O'Casey İrlanda Ulusal Bağımsızlık Savaşı'nın en çalkantılı dönemlerinden birinde yaşadı. Başlangıçta kendini bu savaşa kaynak olan ideal"e adamıştı. Sonra "çelişkileri görmeye başladı... İrlanda ulusu görünüşte İngilizleri topraklarından atmaya yönelik bir ulusseverlik"te birleşmiş gibiydi. En azından "bağımsız İrlanda sloganı kimsenin dilinden düşmüyordu. Oysa insanlar kendi içlerinde kolayca bölünüveriyorlardı. Katoliklerle protestanlar kavgaya tutuştuğunda bağımsızlık savaşı adına kurulan birlik bozuluveriyordu. Bağımsızlık savaşını yürüten örgütlerin içinde de yer alan işveren kesimi işçiyi sömürmeyi sürdürüyordu. Romantik önderlerin idealist çağrılarına kucak açarak savaşa katılan işçilerden ölmeyenleri kollarını ya da bacaklarını yitirdikten sonra işsiz ve güvencesiz kalıyorlardı. En kötüsü, İngilizlerin çoğunlukla denetim altına alabildiği ayaklanma eylemlerinde, olan sivil halka oluyor, kadınlar, yaşlılar, çocuklar yok yere ölüyorlardı. 1916'da Dublin'de yaşanan kanlı Paskalya Ayaklanması'ndan sonra O'Casey yurttaş olarak kesin tutumunu belirledi: İşçi sınıfına yüce idealler"den önce "ekmek gerekliydi. İrlanda insanı öncelikle, birbirine karıştırdığı politik-dinsel-ekonomik sorunlarını tek tek açık seçik olarak değerlendirip, düşünce ve davranış biçimlerini somut gerçekler doğrultusunda, duygusallıktan uzak bir yaklaşımla saptamalıydı. O'Casey yapıtlarının hemen tümünde bu düşünceyi savundu. Yaşamındaki ve düşüncelerindeki çelişkileri göremeyen, ekonomik savaşımında da, bağımsızlık savaşında da disiplinli bir eylem sürdüremeyen, bu yüzden hep kim vurduya giden Dublin'li yoksul insanları kafası karışık, ağzı kalabalık, aşırı duygusal kişiler olarak çizdi. Bireysel, dinsel, ekonomik, politik konularda bir anda birbirine girebilen, buna karşın zor anlarda herşeyi unutup birbirine sahip çıkabilen, aşırı palavracı, çok sevimli, hem korkak, hem yürekli, hem çıkarcı, hem de kolayca özveride bulunabilen, ciddi olanı şakaya, şakayı ciddiye alan, kısacası baştan sona çelişkili konumla da yaşayan bu insanların trajikomik boyutlarını tek tek işledi yapıtlarına. Oyun kişileri çoğunlukla, Dublin'de yoksul halkın barınması için birer ikişer odalık bölmelere ayrılmış eski yapılarda içiçe yaşayan kadınlar, erkekler ve çocuklardı. O'Casey'nin oyunlarında ötekilerin arasından sıyrılıp öne çıkan kahramanlar yoktu. Yanyana getirildiğinde çarpıcı karşıtlıklar oluşturarak İrlanda insanının tüm renklerini yansıtan bir karşı-kahramanlar topluluğuydu sahneye çıkardığı. O'Casey toplumcu dünya görüşüyle belirlediği öz"ü, dramatik tiyatronun "biçim"ine benzersiz bir ustalıkla yerleştirmiştir. İrlanda Ulusal Hareketi içinde verdiği, 1910'lar ve 20'ler İrlanda'sını dile getiren ürünlerin özünde "evrensel"i öylesine güçlü bir biçimde yakalamıştır ki, yirminci yüzyılın sonuna gelmiş olmamıza karşın, bu oyunlar pek çok ülkede soluk soluğa yaşananları -yeni yazılmışcasına- dile getirmektedir. Oyunların "biçim"i ise tiyatro yazma tekniklerinde zaman içinde gözlenen değişikliklere karşın -yeni yazılmışcasına- tiyatro tadı vermektedir. Oysa 1920'lerin Abbey Tiyatrosu bağlamında çarpıcı serüvenler yaşamıştı bu oyunlar; dördü geri çevrilmiş, 1923'te sergilenen "Silahşörün Gölgesi"nden sonra iki başyapıtı "Juno ve Tavus ile Saban ve Yıldızlar birbirinin ardından Abbey'in sahnesine çıkmıştı. Bu iki oyun tiyatroyu iflas"tan kurtaracak düzeyde başarı kazanmış, O'Casey'nin ününü perçinlemiş, ancak onun İrlanda'ya küsmesine de neden olmuştur. Aşırı "milliyetçi ve dinci grupların O'Casey'i İrlanda Ulusal Bağımsızlık Savaşı'na, İrlanda'nın idealler"ine ve İrlanda halkının erdemlerine gölge düşürdüğü savıyla suçlamalarına yol açan, yazarın işçi sınıfına olan yakınlığı nedeniyle Dublinli aydın takımının dudak büktüğü bu üç oyundan sonra O'Casey 1926'da İrlanda'yı terketmiş, kendini İngiltere'ye sürgün etmiş, 1964'te noktalanan uzun yaşamı boyunca, yurdundan uzakta, ama hep İrlanda'yı yazmıştır. Bir sonraki oyununun da geri çevrilmesinden sonra O'Casey uzun yıllar oyunlarının Abbey Tiyatrosu'nda sahnelenmesine izin vermedi. Karşı-gerçekçi teknikleri de kullandığı daha sonraki oyunları arasında toplumcu tutumunu yansıtmayan "masalsı yapıtlar da yer almaktadır. Son yapıtları içinde en ünlüsü ve en başarılısı 1949'da yazdığı ve İrlanda taşıma işçilerinin 1913'teki grevini konu alan Kırmızı Güller"dir. A. S. T.'ın sahnelediği Silahşörün Gölgesi, İrlanda Cumhuriyet Ordusu'nun İngiliz yönetimine karşı açtığı savaşın Dublin'in büyük yapılarındaki bölmelerde tıkış tıkış yaşayan sivil halkın gündelik yaşamını nasıl etkilediğini gösterir. Ülkenin siyasal-toplumsal konumu içinde yaşanan bir dolu çelişkinin dile getirildiği oyunda I. R. A'nın silahşör"leri, ortaya koydukları çete eylemleriyle hem sivil halkı İngiliz polisinin korkunç gece baskınlarına hedef yapmakta, bir yandan da "kurtarıcı görünümüyle yoksul halkın romantik duygularını beslemektedirler. Öyle ki, çevresinde olan bitenle hiç mi hiç ilgilenmeyen, 'sanat için sanat' yapma kaygısındaki genç ozan bile -kendini tehlikeye atma pahasına da olsa- onun saklanan bir silahşör olduğunu sanarak çevresini hayranlıkla saran komşularına gerçeği söyleyemez. Gerçek silahşörler ise uğrunda savaştıkları halkı gereksizce ölüme sürükleyebilecek düzeyde sorumsuzdurlar. Öte yandan, çenesi düşük silahşör hayranları, evlerinde bir silahşörün gizlendiğini, sırf böbürlenmek için, İngiliz polisinin de kulağına gidecek biçimde sağa sola yaymadan edemezler. Güvencede olduğu zaman yurtseverlik konusunda bol palavra atan kimileri, İngiliz polisini karşılarında görünce dut yemiş bülbüle dönerler. Alınamayan haklar gizli dilekçelerle I. R. A.'ya bildirilir; bu belgeler baskın sırasında insanların başına dert olur. Genellikle korku sevgi"ye üstün gelir; ama "sevgi"nin korkuya baskın çıktığı zamanlar da vardı. Kişisel çekişmeler zor durumlarda kolayca unutulabilir. O'Casey bu oyununda İrlanda insanının kafasındaki ve yüreğindeki kargaşayı tüm güldürücü yanlarıyla sahneye getirirken, yalın bir olaylar dizisi içinde Dublin'li sivil halkın "trajik konumuna çok tutumlu bir yaklaşımla ve sahne üstünde oluşturduğu olağanüstü devinimle ulaşmaktadır. Ülker İnce'nin çevirdiği, sahne tasarımını Serter Çetiner'in yaptığı, Rutkay Aziz'in hem yönetip hem de Erol Demiröz, Cezmi Baskın, Yaşar Akın, Koray Ergun, Jale Aylanç, Şebnem Erkekli, Nurhan Özenen, Recep Yener, Hakan Akın ve İbrahim Sezen'le birlikte oynadığı Silahşörün Gölgesi yapımı A. S. T.'ın son iki yıl içinde izlediğimiz en başarılı çalışması. Oyunun katıksız dramatik anlatımının hiç bozulmadan yorumlandığı bu yapımda çok özenli bir metin çalışması yapıldığı, O'Casey tiyatrosunun gündelik dilde yansıyan şiirinin, trajedi"yi beklenmedik bir anda koyulaştırıveren "güldürü"nün sınırlarının bilincine çok iyi varıldığı anlaşılıyor. Üstelik "gerçekçi biçimde başarılı bir oyunculukla sergileniyor Silahşörün Gölgesi. A. S. T., O'Casey gibi dev bir yazarı genç kuşaklara tanıtmakla önemli bir kültür hizmeti de vermiş oluyor. 1) İrlandalı dev yazar Sean O'Casey ve A. S. T.'ın sergilediği Silahşörün Gölgesi başlığı ile yayınlandı. 2) Ara başlıklar edebiyatsoylesileri. com tarafından eklenmiştir.


Gazetedeki ölüm duyurusunda (Cumhuriyet, 9 Mart 1977) birkaç akrabasının adları, yakınlık dereceleri sıralanıyor, sonra da Dr. Fikret Ürgüp bu dünyadan kurtuldu. Cenazesi 9 Mart 1977 Çarşamba günü ikindi namazı kılındıktan sonra Çengelköy'deki aile mezarlığında huzura kavuşacaktır deniyordu. Kim yazdıysa ne kadar yalın ve içten bir gerçeği dile getirmişti. Sanatçı kişiliğini bilenler için zaten gereksizdi hikayeci olduğunu belirtmek; bilmeyenler içinse, artık bundan sonra hatırlatmak değmezdi! Rahat günlerde ve huzurda bir boşluk yaşayan; yazdıklarını ancak acılarda, yitik ve sıkıntılarda yazanlar vardır; belki ben de böyle olduğum için, nedenler arasında farklar da olsa, Fikret Ürgüp'ü biraz da bu yüzden seviyordum. Onun yazması için de gerilim, gerginlik ve sarsıntı gerekiyordu. Ölümler de çokluk böyledir, bir yazma kapısıdır. Sağlığında yazamayıp ölümünde yazmak. Ölümlerde bazan birdenbire beni zorlayan şey, bir bağışlanma isteği midir? Ölüler bağışlamaz, ama tek olan ölümün sonrasında çeşitli yaşamalar, unutulmayışlar da var. Birkaç yıldır ağır bir hastalık geçirdiğini biliyordum. Neydi hastalığı? Adını, ayrıntılarını bilmiyorum, öğrenmek de istemedim. Bir hastanedeydi, hangisi, onu bile bilmiyorum. Öğrensem gidebilir miydim? Ziyaret günleri, saatleri nerden nasıl öğrenilirdi? Kalkıp gitsem kapıdan çevrilebilirdim. Ne nöbetçi doktora kadar ulaşıp özel bir izin koparmak ne de hastane kapısından bir hademeyle, yazılı bir hatır sorma, bir geçmiş olsun deme kartı göndermek benim harcım değildi. Becerikli olmak, hayat adamı olmak da bir ilimdi. Ürgüp'ün kendi kaleminden hikaye anlayışı, Kısa Lodos Hikayeleri kitabında önsözde dile gelmişti: ... Çok kısa hikayeyi anlamak, hissetmek güç ister. Okuyanın kendine yabancı gelecek yaşantı parçalarına, kendi hesabına iştirak etmesini gerektirir. Gerçek üstü olmayıp sahici gerçek insan yaşantısının üç değişik alanını birden içine alır. Onların bir karışımıdır: Bilinç, bilinçaltı ve rüya. Süperrealist hikayeyi okuyanın, yazarı ve kendini bu üç alanın karışımı şeklinde anlamaya, kapıları açık olması gerekir. şaşkınlığından kurtulmak. Hepsi kısa hikayelerdir. Pul kolleksiyoncusunun, Saksunya vazodan içtiği şekersiz Vermut'tur kısa hikayeler. Van hikayelerini bastırmıştım. Bir kadın okumuş, -korktum, dedi. Korkacak bir şey yoktu. Ne rüya ne de uydurma. Yaşantının ta kendisiydi. Van'a gittin mi, diye soranlar oldu. -Hayır, ben Van'ı Haydarpaşa'daki trenciler arasında yaşadım. -Olur mu böyle şeyler? Olur gibi yazmış. Adamı kapatmalı. Deli mi nedir? diyenler oldu. Ne deli, ne bir şey. Ne ayıp, ne günah. Apaçık, sahici insan gerçeğinin yaşantısından parçalardı kısa hikayeler. Yaşanırken başkadır. Yazılınca sanat olur, eğer okutturuyorsa kısa hikayeler... Ayrı bir üslup sahibiydi Ürgüp, özgün, taze, çarpıcı biçimlerdeydi hikayeleri. Yazıları uzun bir süre Yeditepe ve Varlık dergilerinde yayınlanmıştı. Sait Faik'in dostu ve doktoru olmuştu. Sait üzerine en içtenlik dolu, en aydınlık yazıların çoğu onun kaleminden çıkmıştır. O da Sait Faik gibi, dünyada rahatlıklar içinde hep bir yadırgamayı beslemiş, büyütmüş, kendi dünyasını boşluk, tedirginlik, uyumsuzluk alanında kurmuş bir sanatçıydı. -Görüşelim! derdi, bindebir karşılaştığımızda. Telefon numarasını verirdi. Ara beni! -Ararım, görüşelim! Ama neyi görüşecektik? Onun hayatı başkaydı, benimki başka. Hikayeleri bana yetiyordu. Cenazesini Çengelköy'deki aile mezarlığında toprağa verirken çevreme bakındım. Tanımadığım aile fertleri, sonra sanat dünyasından birkaç tanıdık: Leyla Erbil, Suavi Koçer, Ertuğrul Şevket ve Mina Urgan. Hepsi bu. O akşam Radyo, gene o gün bir başka mezarlığa gömülmüş bir gazetecinin töreni üzerine bilgi verdi; Gazeteciler Cemiyeti sahip çıkmıştı ona. Ve Fikret Ürgüp, bu ilginç hikayeci, gelebilen beş on kişinin önünde sessizce gömüldü. Hayattır ve cenazelere işimiz, engelimiz yoksa, yakın bir yerse ya da çok önemli kişiyse gidebiliyoruz. Doğaldır ve ölümse ölümdür. İster çok kişi, isterse yakınlar, uzaktan sevenler, kim o gün boşsa. Fikret Ürgüp, o hikayeleri yazan, eminim, bunları çok iyi anlardı. Her sanatçı sevdiği sanatçılarla ölüyor, sonra gene, birkaç saat geçince, uzun kısa yeryüzünde yaşamasına koşuyor. Gemiler geçtikten sonra, deniz üstü dalgasız. Kemal Tahir konuğunu savunmak ihtiyacıyla Fikret Ürgüp'ün saygın, seçkin ailesinden söz açıyordu. Hekim oluşundan, Şizofreniadlı, Türkçe'de kendi alanında pek güzel bir eser yazmış olduğundan. Fikret Ürgüp bir kadeh konyak istemiş, Kemal Tahir'in sözlerini uzaktan dinlemişti. UZAKTAN: Bir gün Behçet Necatigil aracılığıyla Şizofreni'yi, Van'ı okuyunca Fikret Ürgüp'ün birinci tekil kişiden üçüncü tekil kişiye dönüşümünü, bu, yazıya geçmiş evrimi ayırt edecektim. Fikret Ürgüp biz derli topluların dünyasına sövgüler yağdırmıyordu ama o dünyada var olmadığını açık açık söylüyordu. Vanbir korkular kitabıdır. Küçücük okur topluluklarından ün ve kazanç bekleyen muhteris yazarlar o zaman var mıydı, şimdi kestiremiyorum. Ama Van o zaman da şaşkın okur topluluğuna ulaştırılmamıştı. Bu topluluğun kendisine sunulandan öte pek bir istemi olmadığı için Vanda, Kısa Lodos Hikayeleride has edebiyata gönül açmış tektük kitapevinin raflarında tozlanıp görünmeden yitmiş olmalı. Kitaplarına girmemiş, dergilerde yayımlanmamış öyküleri, yazılan, şiirleri alkolle bulanmış sanılabilir. Oysa bu dünyadan kurtulmakisteyen bir yazarın söylemi başka nasıl olabilirdi7 O zamanlar ya Kulüp 12 ya da Gup 12 diye adı ışıklı harflerle yazılmış, artık modası geçmiş, bir hayli köhnemiş bir 'gece kulübü'nde Fikret Ürgüp'ü çılgıncasına dans ederken görmüştüm. Birkaç kez; hep çılgıncasına dans ederken. Orada müthiş yeşil gözlü bir kadın boğuk sesiyle şarkılar söylerdi: Renata. Bazen birlikte dans ederlerdi. Orada bir gece yarısı Sevim Burak, şimdi yazarçizerler katına erişmiş bir arkadaşımızın Bu hanım burada mı çalışıyor? Konsonmatris mi? sorusuna çılgıncasına bir kahkahayla karşılık vermiş ve henüz yazarçizerler katına erişememiş, yaşıtım, o zamanki genç arkadaşa Şekerim, bana bir bol ısmarlamayacak mısın? demişti. Fikret Ürgüp bu dünyadan 8 Mart 1977'de kurtuldu. Sevim Burak'ın oğluna yazdığı harikulade mektuplar ancak geçen yıl yayınlandı: Mach 1'den Mektuplar. MEKTUPLAR: Bir gün, Kafes'i yazarken, tekrar okuduğum Şizofreni'de birçok sayfanın seslendiğini ayırt ettim. Yalnız Neveser Reşat'ı değil, Süha Rikkat'i ve Hayal ve Istırap'da, hatta hepsini sesleniyor sandım. Sesleniyorlardı. Öylesine ıssızlık dolu sayfalardı ki bu seslenen sayfalar, kağıt üstünde çıkılan yolculuğu... kağıt üstünde çıkılmış bütün yolculukları uğultular donatıyordu. İşte benim uydurduğum kişiler Şizofreni'yle çoktan beri yazışmaya koyulmuşlar. Ben de onları yanı başımda görüyormuşum.


1976 yılında, Babil Kitaplığı'nın Fransa'da yayımlandığı günlerde Borges'le buluşan Odile Baron Supervielle yazara ölümden esine, kadınlardan Nobel Edebiyat Ödülü'ne, hatta hayal kırıklığı yaratan siyasi görüşlerine dek pek çok konuyu sormuştu. - Hayır, asla. - Hayır, başka bir yaşamın varlığına inanmam. Kederli olduğum zaman, yakında yok olup gideceğimi düşünerek avunurum. Birileri çıkıp da beni öbür dünyayla korkutmaya kalktı mı, beni rahat bırakmalarını söylerim, çünkü her şeyin sona ereceğini düşünmek beni mutlu eder. Borges adlı birinin, Arjantin'de, şimdiki yoksulluklarla sonsuza dek yaşayacağını düşünmek bile korkunçtur. Kesin bir ölüm bekliyor, umuyorum. - Tanrıbilimin düşsel yazının en yetkin biçimlerinden biri olduğuna inanıyorum. Annem, Arjantinli hanımlar gibi, Katolikti; babam, bütün Arjantinli erkekler gibi bilinemezciydi; büyükannem İngilizdi, Protestan'dı, yöntemciydi; öbür ninem sözün tam anlamıyla Katolikti. Hepimiz bir arada yaşarız, ama hiç bir zaman tartışmadık bu konularda. - Kimse söyleyemez bunun yanıtını. Zaman zaman, fırtınaya yakalanan uçaklarda ya da başka yerlerde ölümle burun buruna geldim. Ve hiç bir şey duymadım. Buna karşılık, bedensel acıdan müthiş korkarım. Bugünkü yaşamım son derece sınırlı. Eskiden sık sık sinemaya giderdim, bugün koskoca bir beyaz perdenin karşısına oturup da oraya bir ovanın mı, yoksa bir insan yüzünün mü yansıtıldığını görememek içimi sızlatıyor. Okumayı, yazmayı severdim, ikisini de yapamıyorum. Bundan ötürü, yalnız kalınca birtakım şeyler düşlemeye, anlatılacak konular bulmaya çalışıyor, böylece yalnızlığıma katlanabiliyorum. Oysa eskiden Adrogue'de otururken, kente gelirken trende geçirdiğim 40 dakika, elimde kitap yoksa, bitmez tükenmez gelirdi bana. Şimdi şu gördüğünüz odada iki saat kalabilir ve kendimi var olmaya bırakabilirim. - William Blake'nin dediği gibi, mutluluğun neşeden daha önemli olduğuna inanırım. Mutluluk dingin ve sessizdir, neşedeyse gelip geçici, rahatsız edici, gürültülü bir yan var. Neşeli insanlar bağıra çağıra konuşur. İnsan mutluluğu bir cümle ya da iğretilemeyle tanımlayamaz, bir ruh halidir mutluluk. Hele çocukluğumda sık sık mutlu oldum. Yüzerken, ata binerken, kitap okurken sonsuz mutluluklar tattım. Bunlar çok kolay mutluluklar, çünkü yalnız size bağlı. Oysa mutluluğumuz başka birine bağlıysa, işin içine hep biraz kuşku ve kaygı karışır. Mutluluğun ne kadar süreceğini merak ederiz hep. - Başarısı kadar yanıltıcıdır. Kipling'in dediği gibi, başarısızlıkla başarı iki düzmecidirler. Sanırım ikisi de rastlantıya bağlıdır, örneğin, 1923'te ilk kitabımı yayımladığımda kimsenin aklından başarı ya da başarısızlık geçmiyordu. Kitabımı hiç bir gazeteye, yazara, kitapçıya göndermedim. Dostlarıma dağıttım, birkaçının okuması beni müthiş sevindirdi. - İşte bu yüzden ilgimi çekiyor. Genellikle, değişik şeyler ilgimizi çeker. Ayrıca ben, Whitman'a öykünerek başladım yazarlığa. Gençler, işin başında, mutlaka birine öykünür. - Tanımıyorum, ilgimi çekmiyor. Nobel'i Malraux'ya ya da Jorge Guillen'e vermelerini yeğlerdim. Sizden de sık sık Nobel adayı diye söz edilir. - Bir Nobel adayı olarak ölmek isterim. Şimdi o kadar çok sözü ediliyor ki, zaten almış gibiyim. Bu ödüle layık olduğumu sanmıyorum. İsveç Akademisi üyeleri de büyük bir coşkunlukla bu kanımı paylaşıyor. Bir ödülün bunca önemli, onu verenlerinse böylesine önemsiz olmaları çok garip doğrusu. Hiç bir Akademi üyesinin adını anımsıyor musunuz? - Biliyorsunuz, bir aydır yeniden Fransız yazınına döndüm. XVIII. yüzyıl yazarlarına, Voltaire'e, Diderot'ya Ansiklopedicilere. - Fransız Devrimi'yle görüş birliğinde olmazlardı sanırım. Ayrıca, hiç kimse giriştiği eylemlerin sonuçlarını önceden kestiremez. Edimler, sonuçlara bakılarak yargılanmamalı. 50 yıl sonra, herhangi bir edim iyi ya da kötü diye nitelendirilebilir. Edim, doğurduğu sonuçlara bakarak değil, kendisine esin kaynağı olan dürtüye, gerekçeye bakarak değerlendirilmelidir. Kişisel bir edim tarihsel zamana değil, kişisel zamana göre ele alınmalıdır. En önemlisi, iyi niyetle edimde bulunmaktır. - Kadınları hiç bir zaman çoğul olarak değil, tekil düşünürüm, tek kadını düşünürüm. Kadınlardan söz etmek, kayıtsızlık belirtisidir. Aynı anda iki kadının birden var olduğunu düşünüyorsanız, kadınlar karşısında kayıtsızsınız demektir. Hep aynı kadın olmasa da, öteden beri tek kadınla ilgilendim. İşin bedensel yanı ikinci derecede kalır: önemli olan, kadından çevreye yayılandır. İnsan kadının varlığını, tıpkı denizin ya da güzelliğin varlığını duyar gibi duyar. Ben kadında anlayışlılığı, sevecenliği, bir de suskunluğu severim, evet, kimi zaman bütün söylevlerden daha tumturaklı olan suskunluğu. Aslını arasanız, kadınla erkek arasındaki ilişki kolay kolay tanımlanamaz. Ayrıca, varlıklarla, kır görünümlüyle, hatta yazınla aramızdaki ilişkilerde saydamlıktan çok telepati vardır. Bir insanın, bir yazarın, bir kır görünümünün bizi neden çektiğini bilemeyiz, bunun nitelik ya da kusurlarla hiç ilgisi yoktur. - Siyasetle ilgilenmem; bana bu konuyu sormaya bayılırlar. Ben de aklıma geleni söylerim. Siyaset beni ancak törebilimle ilişkisi içinde ilgilendirir. Bir sonnet, düşsel bir öykü ya da başka bir şey yazdığım zaman, bunun siyasal düşüncelerimle ilgisi yoktur, oysa önemli olan, göz önünde bulundurulan siyasal düşünceler oluyor. Geçmişten bir örnek alalım. Kimse kalkıp da Shakespeare'in, Cervantes'in ya da Verlaine'in bugün yaşasa kime oy vereceğini düşünür mü? Verlaine'e, Prusyalıların Paris'e geldikleri haber verilince: İyi müzik dinleyeceğiz demektir diye yanıtlamış. Sonra büyük yurtsever gibi çarpışmış elbet, ama ilk tepkisi bu olmuş. Siyaset onu da ilgilendirmezmiş. Oysa, benim için Verlaine en büyük Fransız ozanıdır. Verlaine'e mi yoksa Hugo'ya mı daha çok hayranlık duyduğumu kestiremiyorum. Belki Verlaine'e daha yakınım. - Emerson'un öğüdünü tutuyorum: Bugüne dek tek gazete bile okumadım, yararsız buluyorum. Gazetede yazılanlar unutulmak içindir. Zaten bu amaçla kaleme alınır, yoksa gazete diye bir şeyin var olmaması gerekirdi. Ayrıca gözlerim görmediği için, zamanın gözümde başka bir boyutu var. Bir müzik eleştirmeni geçenlerde sizin Brahms'a düşkünlüğünüzü inceleyeceğini söyledi. - Çok gülünç bir şey bu. Müziğe tümden kapalı kulaklarım. Adolfo Bloy Casares'le çalışırken, eşi zaman zaman plak çalardı, genellikle Debussy ya da Brahms. Debussy'nin tersine, Brahms'ın bizi kamçıladığını saptadık. Brahms'ı yeğleyişim bundandır. - Sözcükleri severim, onları incelemeye bayılıyorum ama onların ötesinde başka bir şeyin bulunduğunu ummak isterim. Söyleyiş biçimi önemlidir elbet ama en önemli şeyin bu olmadığını sanıyorum. Elimizde bu savı doğrulayan kanıtlar var. Ben öteden beri, yazının özünün kağıda geçirilen şeyde değil, düşlenen tasarlanan şeyde olduğuna inandım. Zihinde canlandırılan şeyin kağıda aktarılmasıysa çok özel bir bilimi gerektiriyor. - İkisinin de gerekli olduğunu sanıyorum. Yazınsal yapıtın araç ve gereçlerini elde ettikten sonra, oturup üzerinde çalışmak, kesip oymak gerekir. Ama yazarın bu araç ve gereçlere yüzde yüz egemen olduğunu da sanmıyorum, neden ve nasıl geldiklerini bilmez. Onları çekip çevirmek istiyorsa, egemen olmaya da, fazla çözümlemeye, ayrıştırmaya da kalkmamalı. Yazınsal hammadde bir gizemdir, yazar onu böylece ele alıp çözümlemelidir. -Freud'cular yazmanın bilinçdışı sorunlarımızın yüceltilmesi, su yüzüne çıkarılması olduğunu söylüyorlardı. Bunu demek, gizemi çözmüyor. Çok şükür, gizem el değmemiş olarak, olduğu gibi orada duruyor. Gerçekte yazar, yapıtının hammaddesinin kaynağı konusunda pek az şey bilir. Bilse, yapıtın en iyi eleştirmeni kendisi olurdu, oysa yoktur böyle bir örnek. Buna karşılık, bu işi uğraş seçmiş eleştirmenler gerçek yaratıcı edimi tanımadıkları için, yazım birtakım niteleme sıfatlarına indirgeyebilir, her şeyin yerli yerine konduğu minicik çekmeceler yaratabilirler. Örneğin ben. Cervantes'in hiçbir zaman Don Kişot'un imlemiyle, neyi gösterdiğiyle ilgilenmediğine inanırım: aklı fikri kitabını yazmaktaydı çünkü. Öbür yapıtlarına bakarak söylersek, gerçekten sıradan bir yazarın kaleme aldığı biricik üstün yapıt Don Kişot olmasa, bugün kimsecikler bilmeyecekti Cervantes'in adını. - edebiyatsoylesileri posted this


Amerikalı yazar Henry Miller, iyimserlik ve neşe vurgusuyla başladığı röportajda söz insanlığın günümüzdeki durumuna gelince tavrını değiştiriyor. Toplumsal yaşamımızda hiçbir şey yolunda değil ama bunun dışında bireysel bir yaşam kurabiliyoruz. 0 zaman, mutlu olabiliyoruz diyor. Öteden beri felsefe dışının felsefeci olduğunuzu söylersiniz ve içgüdüyle doğaötesi olduğunuzu belirtirsiniz. Gerçekte felsefeniz hep iyimserdir. Şimdiki zamanın şu anda varoluşun felsefecisi olduğunuz söylenebilir. - Ve iyimser adam, dünyanın sonunun geldiğini görsem bile, karşımızdadır, değil mi? Ben, insanlar avaz avaz haykırmalı, dans etmeli diyorum. Olguların, olayların yazarken yaşadığınız andakinden daha canlı olduğunu söylüyorsunuz. Kağıda geçirilmiş anı, bellek harika bir güce sahip. Yeniden Bulunmuş Zaman bu. Yazmak, geçip giden zamanı geri getirmek oluyor. - Belleğin, anının gerçeklikten çok daha canlı olduğu sözü korkunç doğru... Hem de daha canlı ve çok garip bir şey bu. Belki de insanoğlu işte bu yüzden, bellek yaşamdan daha güçlü olduğu için ölmüyor. - Ama ölüyoruz, öyle değil mi? Belki de ölmüyoruz. Siz, sonsuz şimdiki zamansınız. - Nietzsche'dir değil mi böyle konuşan? Hayır, bildiğim kadarıyla, o sonsuz dönüşten söz etmişti. - Şimdiki zamandan başka bir şey var olmadığı için herhalde. - Ölüm şu: Elimde bir nikel para var. Tanıyorsunuz değil mi bu parayı? İki yüzü var, ölüm ve yaşam, iki ayrı görünüş. Ölümün bir son değil, yeni bir başlangıç olduğuna inanıyorum. - Evet, şu anlamda: bu dünyada iyi çalışmışsak, ilk dirilmede bir şeyler kazanırız. Ondan sonra, daha yükseklere çıkabilmek üzere uğraşılabilir. Dirilmelerle doluyum demiştiniz bir gün. Ayrıca zaman dışı, yaşsız bir ben'iniz var. Beş yaşında ne denli yaşlıysanız, 80'inde de o denli gençsiniz. Hatta belki de çocuksuluğa erdiğiniz an, çocukluğunuzdakinden daha genç oldunuz. - Doğru, derin anlamında öyle, çünkü bilgeliği yeniden küçük bir çocuk gibi olmak diye tanımlıyoruz. Gerçek bilgelik budur, yoksa saçı başı ağırmış biri, aksakallı bir Çinli olmak değil. Bu gibilerinin bilgeliği hüzünlüdür, çünkü yalnızca birtakım şeyler bilirler. Mutsuz bilinç diyordu Nietzsche. Öteden beri, yaşamınızın sonsuz bir sabah olduğunu söylediniz. - Çok güzel bir tanım bu. Ama bu lafı bana Fransızca söylediniz mi, başka bir renge bürünüyor. Çoğu kez, benim dediğimden daha güzel, belki daha şiirsel oluyor... Yine iyimserliğiniz kanıtlayan başka bir laf daha ettiniz: Gelip bana Henri Miller'ın kim olduğunu sorsalar, 'Hekimdir, şifacıdır' derim. Tımarhaneleri boşaltan adamsınız siz. Demek ki son derece sağlıklı bir bildiri getiriyorsunuz. Bildiriniz bir iyileştirme yöntemi aslında, Miller'ce iyileştirme yöntemi. - Yüzlerce mektup alıyorum, hep aynı sözlerle başlıyorlar: Hiç bir yazara mektup yazmadım şimdiye dek, seslendiğim ilk yazar sizsiniz, canımı kurtardığınız için teşekkür etmek istiyorum, çünkü sizi okumazdan önce her bakımdan yoksul, yoksun bir insandım, falan filan. - Hah, işte buna bütün varlığımla inanıyorum. - Evet, müthiş olduğunu biliyorum. - Bilmem. Hiç tanımadığım bir yabancı. Sık sık, kendiniz değilmiş, bir bakıma başsız yürüyen bir vücutmuşsunuz gibi duyuyorsunuz galiba kendinizi. - Büyük coşkunluk anları yaşadım, o sırada tam anlamıyla kendimin dışındaydım, her türlü çılgınlığı yapabilir, delice sevişebilir, şiddet hareketlerine girişebilir, gerekçesiz edimlerde bulunabilirdim. Uzun süre düşlerinizi bir kenara yazmışsınız. - Evet, bu defterler hala kitaplığımda, onlardan yola çıkarak Gece Yaşamının İçine Doğru'yu yazdım. Geceleri, canlılarla ölüleri birbirinden ayıran uçurumları atlayıp aşarsınız diyorsunuz yapıtlarınızda, hem de sık sık. - Bilmem, belki de öyledir, ama bu dediğiniz, özellikle Fransızcada, harika bir şey gibi geliyor bana! Henry Miller, siz bir hekim, iyileştirici, üfürükçü, neşeli bir insansınız, gülmeyi, güneşi ve geceyi, cenneti ve cehennemi seviyorsunuz. Ve bu cennetin var olmadığını söylüyorsunuz. Cennet buradadır, bu dünyada yaratmak gerekir onu. Böylesi, cennete inanma yanılsamasından çok daha iyi belki. - Az önce iyimserliğimin, nereden geldiğini sormadınız mı? Geçen akşam, bir konuşma yaparken bu soruyu sordular, nedenini bilmediğimi, bunu bir armağan saydığımı, bence insanın daha başından iyimser doğduğunu söyledim. Neşeli doğuyor kişi. Yıldızlatın armağanı bu, çünkü kimi insanlar mutsuz, kederli ve olumsuz, karamsar doğuyorlar. - İyileşebilirler. - Felsefem, aslında neşeli sayılmaz. Benim için, birey için mutluluk verici olabilir elbet, ama halk yığınları için çok acımasız. Beylik deyimle, insanlığın hali içler acısı. Sıçanlar gibi yaşıyoruz, iyi birer hayvan bile sayılmayız. Geçen gün, gazetelerde bir hükümet üyesinin daha iyi ve çok besin almak istiyorsak, evcil hayvanları öldürmemiz gerektiğini söylediğini okudum, kendileri köpekleri gebertmeliymişiz. Öldürün evcil hayvanları, sayılan 60 milyonu buldu, diyordu. İrlanda Ayaklanması sırasında, Jonethan Swift de açlık her yanı kapladığı, insanlar besin bulamadıkları için, bebeklerin kesilip yenmesini, önermemiş miydi? Acı acı sırıtarak Yeni doğan bebekleri yiyin! diyordu Swift. Bugünkü dünya hakkındaki kanım çok olumsuz. Bence, insanlığın hali tiksinç, insanlıkdışı. Dünyanın, Amerika'nın, dünyaya boyun eğdiren eli kanlı Beyaz'ın tiksinçliğini çok kez vurgulamıştınız. - Mormonların, zencilerin, Kızılderililerin, Eskimoların, atom bombası kurbanlarının tiksinçliğini gördüm. Ve bu karamsar bakış açısı içinde, insanoğlunun, daha doğrusu Beyaz adamın bittiğini, tükendiğini bile söylediniz. - Homo sapiens tükendi. Size göre, geleceğin inşanı dünyanın belki de henüz keşfedilmemiş bölgelerinde yaşamakta. Biz bu insanı şimdi görmüyoruz bile. - Hep ustalardan söz eder ama onları tanımayız. Usta, belki de serserinin biridir. Souvenirs d'Eniroda, o günlerde Paris'te pek tanınmayan kişilerden, ustalardan söz ediyorsunuz. Big Surdaysa, geleceğin zenginliklerine sahip başka kişiler var. Şimdi konuştuğumuz dili sürdürürsek, şu sonuca varmak zorundayız: insanlık konusunda genellikle karamsarsam, gidip canıma kıymak niyetinde değilsem, mantık gereği günün birinde yeryüzünde daha iyi bir insan yaratacağımıza inanmamız zorunlu. - Bugünü Roma'nın çöküşüne benzetebiliriz. O zaman da harika imparatorlar vardı. Ve İsa'yı hemen hemen hiç kimse tanımıyordu. - Ancak 100 yıl sonra tanındı. - Yeniden Doğuş Çağı'nda değil, Ortaçağ'da doğmak isterdim, harika bir çağdı o. İlerde, Rimbaud'nun deyişiyle Dünya Noel Bayramına dönecek, hiç değilse sizin inancınız böyle. Ayrıca, yeryüzünde henüz göremediğimiz bir düzenin var olduğuna da inanıyorsunuz. - Toplumsal yaşamımızda hiçbir şey yolunda değil ama bunun dışında bireysel bir yaşam kurabiliyoruz. 0 zaman, mutlu olabiliyoruz. - Yok canım, kalkıp Tibet'teki bir tapınağa kapansın demiyorum. Burada, merkezde, her şeyin ortasında kalmak gerekir. Siz dünyayı değil, insanları değiştirmek istiyorsunuz. - Kadınlar çoğu kez en iyi öğrencidir, benim de istemeden bir sürü öğrencim, öğretimi benimseyip yayan izleyicim var. - Toplumsal durum çok kötü ama yaşam hep iyi. İnsanoğlu berbat ediyor her şeyi. Yaşam, elimizdekilerin, bildiklerimizin tümüdür. İyisiyle kötüsüyle her şeydir, yaşamdır, bundan başka bir şey söylenemez. Onu, yaşamla ilgisi bulunmayan toplumsal yaşamın tam karşısına dikmek gerekir. Tepe taklak duran kayalıkların bulunduğu Le Chaos-de Montpellier-le Vieux gibi ufacık köylerde yaşayan küçük insan toplulukları belki bu sözün dışındadır. - Yıldızları, burçları mı? Büyük bir gizdir onlar. Evrenin neden öyle olduğunu gerçekten bilmiyorum. Benim için, oradaki her şey yabancı, açıklaması yok. Bilim adamları açıklıyor ama ben bu açıklamaları kabul etmiyorum, insanın evren konusunda aklına eseni söyleyebileceğine inanıyorum. Bir yerde, galiba şöyle bir laf etmiştim : Dünyanın en harika yanı, kendisine sorulan bütün soruları yanıtlamasıdır. Yaşam bütün soruları yanıtlar ve insan dilediği yanıtı verebilir. Bunlara bakıp yargıya varmak bize düşer. Bu korkunç, şu kötü, şu iyi diyebiliriz. Bunların hepsi doğrudur, çünkü doğru her şeyin karışımından oluşur. - Dünyaların ilki o; üç dünya var: ananın kartındaki dünya, yaşanan dünya ve ölümden sonraki dünya. - Ona zaman zaman, Hintçe bir ad verip Devverham diyoruz. Geçiş evresi bu, bu dünya açısından ölüyüz ama kullanmamış çocuk ruhlarının gittiği yerde yaşamaya devam ederiz. Orada bütün yaşamımızı yeniden gözden geçirebiliriz. Orada, yaşarken yaptığınız her şeyi düşünmenize, yaşamanızın nerde sersemce, nerde bilgece geçtiğini görmenize izin verilir. O zaman, yeniden dünyaya gelmeye hazır olursunuz, dersinizi almışsınızdır, anlıyor musunuz? O vakit ananızı babanızı seçersiniz, daha üst düzeyli bir sınavı seçebilirsiniz, daha çok ders alabilmek için. Benim hoşuma giden, şiirsel, olasılığı bulunan yeniden dünyaya gelme inancı bu, içinde belki bir adalet var. Bu dünyadan göçüp gideceğimi düşünürken, sık sık kendi kendime: Oh, dostlarımı göreceğim öbür dünyada, oturup konuşacağız, kafaları çekeceğiz derim. Yalnız, bir yazarın da dediği gibi içtiklerimiz gerçek purolar, gerçek viskiler değil, düşlenen, sonradan insanın başını ağrıtmayacakları için belki de şimdikilerden iyi sayacağımız düşsel purolar, viskiler olacak. Demek ki bu gerçeklikten yoksun bir dünya ve ölüm belki de yalnızca bir düş. - Ölüm belki de düşten uyanıştır. - Yüreğin Bilgeliği adında bir kitap yazdım. Londralı ruhçözümcü doktor Graham Howe'la buluşmamızdan sonra kaleme aldım onu. Howe habire yüreğin bilgeliğinden söz ediyordu: Gönlünüzün sesini dinleyin diyordu, bugün ben de gençlere aynı şeyi söylüyorum, çünkü her yan sinir hastalarıyla, her şeyden yoksun kalmış insanlarla dolu: Beyninizin dediklerini değil, duygularınızı dinleyin. Beyin bir dümenden başka şey değil diyorum. Gemiye yön verilmesinde dümenin rolünü biliyorsunuz. Dümen her şeyidir geminin ama sizi iten güç duygularınızdır. Size birtakım işler yaptıran hep duygularınızdır, duygularınızı izleyin, kafanızdan geçen düşünceleri değil. Sonunculara ayak uydurmak iyi değildir, aklınızı başınızdan alır. - Olabilsem, harika bir şey olurdu. Çok sevdiğim, büyücüye yakın bir terim var, Tanrının soytarısı, öyle miyim değil miyim bilmem ama olmak isterdim. - Çok iyi bir düşünce bu. Bununla, yüzde yüz özgür olan, özgürlüğünü iyilik etmekte kullanan, insanları mutlu kılan, günahsız, kadersiz, herkesi güldüren Tanrı'ya aracılık eden kişiyi anlatmak istiyorum.


Yaz Sonu adlı romanı ile ilgili soruları yanıtlayan Adalet Ağaoğlu, romanın kurgulanması olayında, okuyucunun da en az yazar kadar çalışkanlık ve düşünsel bir eylem içine girmesine çalıştım diyor. Son yapıtınız Yaz Sonu"da yanılmıyorsam, kişinin iç dünyası ile imgesel birleşmişlik, söz konusu olaylara derinlemesine boyutlar kazandırmak için en iyi biçimiyle kullanılmaya çalışılmış. - Evet çok iyi algılamışsınız. - Aslında, şimdiden yazın dünyamıza ne getirecektir diye bir belirlemeye girmem yanlış olabilir. Fakat açıklama getirebilirim. "Yaz Sonu adlı yapıtımda yeni bir anlatı biçimini denedim ve başarmaya da çabaladım. Bu kez, yazarın sorunlarının da, romanın diğer bireylerinin sorunlarının yanısıra birliktelik içinde bütünlük kazanmasına özen gösterdim. Öyle ki, yazarı da düşünecek olursak her romanının da diğer bireyler kadar, kendi boyutu olan yazın eyleminde bir sorunsaldır. Bu nedenle kısaca söylemek gerekirse, romanın kurgulanması olayında, okuyucunun da en az yazar kadar çalışkanlık ve düşünsel bir eylem içine girmesine çalıştım. - Bence, elimizde sanat için gerekli ne kadar hammadde varsa da, önemli olan gerek bireye gerekse topluma olabildiğince çok boyutta yaklaşmaktır. Çağdaş roman için dünkü birikimler mutlaka önemli ve yarar vericidir. Ancak gözden kaçıramayacağımız bir gerçek de, ne dünkü insan bugünküdür, ne de yaratıcısının gözü dünkü gözdür. Okuyucunun eğitim düzeyi ve kültürel faktörler elbet önemli kavramlar. Fakat çoğu kez bunlar görecelidir. Bazen bakıyorsunuz okuyucusunun kapasitesi yazarı aşıyor ve yazdıklarınızla doyum kazandıramıyorsunuz. Açıkçası bir yerde yetmiyorsunuz. Diğer yanda ise tam bunun aksi oluyor. Fakat şu bir gerçek ki, toplum olarak şu ya da bu biçimde de olsa ilerliyoruz. Bence amaç, okuru düşünsel bir etkinliğe geçirtmektir. - Sanırım kesin olmasa da, bazı saptamaları, belirlemeleri söyleyebilirim. Birinci olarak okuyucunun mutlaka yazar kadar çaba göstermesi söz konusudur. Çünkü yazarı, tek boyutlu yorumlamalarla her zaman anlaşılmaz kılmak olasıdır. İkinci olarak, eğer yazar her tümcesini çok düşünerek yazıyorsa, okuyucunun da aynı dikkat ve özen içinde olmasını isteyecektir. Bence amaçlanan ve özlenen, okundukça okunmak istenen, çözüldükçe çözülen, daima yineleme gereksinimi duyduğumuz başucu kitapları"dır. Son olarak da, yazar için, çok boyutlu roman yazma özeninin ve çabasının gösterilmesi gerektiğini söyleyebilirim. İmgelerle bireyin iç dünyası, bireyle toplumsal ilintiler ve bütün bunların mutlak karşıtlarının ve karşılıklarının roman içinde olabildiğince yalın ve net olması gerekli. - Daha önce de söylediğim gibi, bu ilişkide okuyucunun eğitim düzeyi ve kültürel gelişimi önemli etkendir. Toplumun ilerici uç kısımları, yani toplumda en iyi yazarlar okuyucuya yetersiz gelebiliyorsa, okuyucu mutlak daha iyisini çıkaracaktır. Ya da yazarı daha iyiye yöneltecektir. Aslında roman dediğimiz, yazarın, geliştirmek istediği düşüncelerdir. Roman kurgulaması ise, yazarın kitlelere geçirtmek istediği düşüncelere bir olanak, hatta bir mazeret aramaktır diyebilirim. Romanın bireyini doğru saptayabilmişsek, bir yerde okuyucuyu da saptamışızdır. "Çağdaş roman için dünkü birikimler önemli ve yararlıdır başlığı ile yayınlandı.