İlk romanı Sevgili Arsız Ölüm ile 1983'te büyük ün kazanan Latife Tekin, Gece Dersleri romanı ile tartışmaların odağında yer aldı. Tekin, 1987 yılında, yapıtlarına konu olan dünyayı ve duyguyu anlatırken Yoksulların ruhları en iyi birbirleriyle tanışır ve anlaşır diyor. Latife Tekin uzunca bir süredir yeni romanı üzerinde çalışıyor. Bu süre boyunca sık sık yazma pratiğine eskisi gibi bağlanamamaktan şikayet etti. Şaşırtıcı olan belki de, bağlanamamasından çok şikayet etmesiydi. Çünkü öteden beri yazarlık konumunu benimseyemediğini, bir yazar olarak yazıyor olmaktan rahatsız olduğunu söyler dururdu. Bu yüzden söyleşiye buradan başlamaya karar verdik. Nedir senin yazarlıkla, yazıyla ilgili derdin? Daha doğrusu dertlerin? Anladığım kadarıyla yazıyla ilgili derdinle, yazarlıkla ilgili dertlerin aynı şeyler değil. - Bugün yazarlık da, diğer bütün meslekler gibi kendine özgü ayrıcalıklar, kendine özgü bir iktidar talep eden bir konum. Bense hala kendimi yoksul bir insan olarak tarifliyorum, tariflemeye çalışıyorum. Bu da bir mülkiyet duygusunu olduğu gibi bir iktidar duygusunu da içselleştirememiş olmayı gerektiriyor. Yaptığım işten dolayı talep edilen bir ayrıcalık beni utandırıyor. Üstelik benim durumumda işin katlanan bir yanı da var: Yoksul insanlardan bahsettiğim, onların acılarını anlattığım için bir ayrıcalık talep etmiş oluyorum kendimi yazar olarak tarif etmekle. Onlar hakkında ve onlar üzerine bir otorite gibi olmuş oluyorum. İyi hoş ama 80 sonrasında en çok reklamı yapılan yazar sen oldun. En çok sen genç yazar olarak konuştun. - Evet, haklısın ama o sanki hepimiz adına alınmış bir intikam gibiydi. Bir de o dönemi hatırlaman lazım. Mesela daha hiçbirimiz, ya da hiç değilse ben, benim çevremdekiler, solun yenilgisinin derinliğini kavramamıştık. Tabii mahalleler elimizden alınmıştı, arkadaşlarımız tutuklanıyor, işkence görüyorlardı, aranıyorduk. Ama bütün bunlara rağmen enerjimizi politik bir anlamı olacak bir şekilde değerlendirmek hala mümkün görünmüyordu. İşte benim için yazmanın da, yazarlığın etrafında üretilen onca lafın da böyle politik bir anlamı vardı. Yanılmış olabilirim. Ama o dönemde benim yazıyor olmamın çevremdeki insanlara büyük bir moral katkısı oldu. İstanbul yanıyor; millet kaçan kaçana, sen kitap yazıyorsun türünden espriler yapılıyordu. Ve bu herkes için büyük bir heyecandı, üstelik ben üniversiteli falan değildim, daktilo kullanmayı bilmiyordum, bir tane de çocuk büyütüyordum. Bütün bunlar, yazarken de kitap çıktıktan sonra da insanların benimle özdeşim kurmasını kolaylaştırdı. O yapıyorsa, biz de yapabiliriz türünden bir duygu,. Ben de hem kendi kuşağımla hem de genel olarak yoksullarla kendi aramda bir duygudaşlık, bir özdeşim, neredeyse bir temsiliyet ilişkisi vehmettim. Hatta o kadar ki, Sevgili Arsız Ölüm'ü yazdıktan sonra bir arkadaşımla birlikteyken Cevat Çapan'la karşılaşmıştık. Arkadaşımı Sevgili Arsız Ölüm'ü birlikte yazdık diye tanıştırdım. Gerçi o çok kızmış, utanmıştı ama genç yazar olarak o kadar çok konuşmanın berisinde böyle bir duygunun çok önemli bir payı var. Sanki bir yazar gibi değil de, onlardan biri olarak ünleniyor, konuşuyordum. Ama bir yandan da başka bir sürü şeyi sezmeye başladım. Habire iş teklifleri, yazı teklifleri alıyordum. Basın, meşhur ettiği insanları, zamanı geldiğinde, ele geçirmeye, kendi bünyesine katmaya çalışıyor. Sadece basın da değil... Kendini bir sürü çıkar ilişkisinden, kurumlaşmış çıkar ilişkisinden oluşmuş bir ağın ortasında buluyorsun. Çok klasik bir çark tabii ama yaşayarak tanımanın dehşet verici bir yanı var. Ama neyse ki, bir yandan da kendini çok çabuk ele veren, çok ilkel bir doku. İnsanın çok çabuk, öyle Amerikanvari büyük ihtiraslar falan yaşamadan, canı sıkılıyor. İstersen yazma pratiğine geri dönelim. Herhalde Sevgili Arsız Ölüm'ü yazmak, hele böyle anlattığın gibi bir duygudaşlık konumundan yazmak çok heyecanlandırıcı olmuştur. - Daha çok acı verici bir yanı vardı. İçinde büyüdüğüm insanları teşhir ediyormuşum gibi bir duygu. Bir tür onur kırıklığı... Sevgili Arsız Ölüm'ü yazmakla, geçmişteki politik çalışma arasında, duygu bakımından, gerçekten bir süreklilik vardı. Kendi yaşamış olduğum acıya hala politik bir anlam atfediyordum. Onu yazıya dökmenin, paylaşmanın diri kalmayı mümkün kılacağını düşünüyordum. Bu yüzden sadece kendim yazmakla da kalmıyor, etrafımdaki insanları da yazmaya zorluyordum. Sanki bütün bu ezilmiş, yenilmiş insanlar kendi hayat parçalarını yazarak paylaşabilseler, bu savrulmuşluk yerine yeni bir tür devrimci bilincin doğacağını umuyormuş gibi davranıyordum. Delice bir şey yani... Üstelik bir de bunu teorize ediyordum; ilkeler koyuyor, kurallar saptıyordum. - Sevgili Arsız Ölüm'ün yayınlanması tabii... Kitap yayınlandıktan sonra, kardeşimin deyimiyle, moral bozukluğundan komaya girdim. Onbeş gün boyunca sebepli sebepsiz ağlayıp durdum; çok alınganlaşmıştım, kendimi çok yalnız hissediyordum. Bu çok şaşırtıcı... Sadece beğenilme filan değil, Sevgili Arsız Ölüm herkesi, çok farklı kesimlerden insanları çok heyecanlandırdı. - Bir günlük gazetede bile insanı çok heyecanlandıracak, daha çok da sarsacak, etkileyecek şeyler okuyorsun. Mesela adamın biri işsizlikten çocuklarıyla birlikte trenin altına atlıyor. Sevgili Arsız Ölüm'de bu kadar çarpıcı, olağanüstü şeyler de yok. Çok daha kısmi, tahammül edilir acılar. Ama yine de ben yaşarken hiçbir hükmü olmamış benim olan bu acıları anlattığım için ödüllendiriliyordum sanki. İnsanlardaki yazılı metin hırsı, estetize edilmiş biçimler hırsı sarsıcıydı, korkutucuydu. Dirmit'i çok seviyorlardı ama benim için hayatın her yanı Dirmit'le, yaşayabildiğim, dokunabildiğim Dirmit'lerle doluydu. Oysa bana hayatın içinde hiç karşılaşmadıkları şeylerden söz ediyormuşum gibi davranıyorlardı. Acayip bir yerden gelmiş bir yaratıkmışım gibi bakıyorlardı. Müthiş bir dil kopukluğuydu bu. İlk defa o zaman hissetiklerimi hiçbir zaman aktaramayacağımı düşündüm. - Ya, ben zaten kendimi edebiyat dışı bir yere koyuyorum. Ben, kendimi Türkiye'deki edebiyat serüvenine ya da dünyadaki edebiyat geleneğine bağlı görerek yazmaya başlamadım ki. Aksine bu geleneği karşıma alarak yazdım; üstelik pek öyle bir duygusal bağ da hissetmeden. Bütün bunlara rağmen niye yazdığım sorusunun da cevabını vermiştim zaten: Yazmayı bizim politik serüvenimizin bir devamı olarak görüyordum. - Bu sorunun cevabını artık bilmiyorum. Yazarken yazdıklarımı hep sol bir politik etkinlik üzerindeki olası etkileriyle değerlendiriyordum. Ama Sevgili Arsız Ölüm'ün yayınlanmasından sonra bu büyük ölçüde değişti. Kitaba gelen tepkiler, solun toparlanma süreci içinde yapılıp edilenler, benim yazıyla kurduğum ilişkinin kendi dinamiği... Bütün bunlar politikaya, dünyanın politik bir biçimde adlandırılmasına başka türlü bakmaya başlamama yol açtı. Hayata dair hissettiğim bir sürü şeyi içeren bir politik dil, bunları hesaba katan politik davranış biçimleri olmayacak galiba. Sevgili Arsız Ölüm'ün yayınlanması bu duyguyu derinleştirdi. Ben kitabı yaygınlaşacak bir şey olarak kasdetmiştim; alabildiğine tekil ve özgün bir örnek olarak algılandı. Oysa ben o kadar özgün olmak, özgün kalmak istemiyordum. Bak biz bu hayatı bu biçimiyle yaşamayı reddediyorduk ya; bu red bizi, hepimizi herşey olmaya aday etmeliydi. Bu hayatı yeniden üreten konumlara sıkışıp kalmamalıydık. Bu da tek başına gerçekleştirilebilecek bir şey değil. Yanlış anlama, sözünü ettiğim hemen büyük, kitlesel bir devrim, bir adımda komünizme sıçramak değil. O kadar da toy değilim. Bak Beatles'dan John Lennon'ın bir sözü var: Kim bizim kadar aşağılanmayı göze alsa, o kadar başarılı olurdu. 1980 sonrasında müthiş bir grup psikolojisi yaşıyorduk. Zaten ezik, yoksul konumlardan geliyorduk, bir de yenilmiştik. Bu koşullarda derin bir tartışma, sadece tartışma da değil, yoğunlaşma süreci yaşadık -kaçmayanlarla yakalanıp içeri düşmeyenler. Buradan böyle herkesin herşey olabileceği yaratıcı bir çözüm çıkabilirdi. Bak, o zamanlar Cumhuriyet'te yaptığım bir söyleşide 'kalemim vardı yazı yazdım, piyanom olsaydı, bilmem belki onu da çalar, beste yapardım' demiştim. İnsanlar çok kızmıştı buna. Oysa kendi adıma bir büyüklenme değildi bu. Verili tariflerin, sınıflandırmaların, konumların içeremeyeceği, onları aşacak bir potansiyele işaret etmek istiyordum. Ama bu potansiyel gerçekleşmeyince ben de yazar olmaya razı olmuş oldum. Ama tam kerhen bir razı olma. Böyle kerhen razı olunmuş bir konumdan da ne umulabileceğini kestiremiyorum. Ama bütün bunlar bende büyük bir öfkenin doğmasına yol açtı. Biraz yakıcı bir yazar olmak istiyorum; daha doğrusu yazım artık öyle işliyor. Yola çıktığımda kuşağıma karşı derin bir duygudaşlıkla, özdeşimle yazıyordum. Büyük aşkların hüsranı da büyük oluyor; şimdi aynı derinlikte bir öfke duyuyorum. - Bir kere Sevgili Arsız Ölüm'den Gece Dersleri'ne tamamen yazma serüveninin çizdiği bir yol var. Bir de tabii kendi kuşağımla ilgili kurduğum feci bir düşün kırıklığı... Bizim kuşağın verili bütün düşünce ve davranış biçimlerini kırabileceğini umuyordum. Bunun da nedeni, bizim kuşağın dünyaya belki de aşırı bir belirlenmişlik konumundan başlamış olması. Yani kendisini, bütün düşünsel ve politik dinamikleri kendisinden önce oluşmuş bir hareket içinde buldu. Sonra birdenbire ayağımızın altından zemin kaydı. Üstelik geçmişin politik kültüründen, bu boşlukta kendimizi nasıl savunabileceğimize, bu badireyi nasıl atlatacağımıza dair bir bilgi de devralmamıştık. Böyle bir noktaya sıkışmış bir kuşak, bu badireyi ancak dünyayı ve kendini köklü bir biçimde yeniden adlandırarak aşar, sandım. Kendine dair bir bilgiyi, bir duyarlığı, bir dili yine kendisi oluşturacak, geleceği öyle kuracak diye umdum. Ama izlediğim bizim kuşağın böyle bir girişimden kaçtığı, kendisinin olmayan biçimlerde saklandığı. Bir çaresizlikten bir özgürlük umuyorsun... Senin söylediklerinde bana tutarsız gelen şöyle bir şey var: bir yandan alabildiğine maziperest bir yazarsın. Direniş imkanlarını geçmişte, yoksulların, ezilmişlerin, iktidara uzak olanların örtük bilgisinde arıyorsun. Oysa bizim kuşakla ilgili olarak dile getirdiğin bütün umutlar, kuşağın geçmişinden mutlak bir biçimde kopmasını öngörüyor. - Böyle bir şeyi öngörmüyor. Benim dediğim geçmişten bir kopuş değil, geçmişe duyulan bir öfke... Bütün adlandırmaları bir kenara koyup, kendi adlarına konuşabileceklerini umuyordum. Ama bu dediğin gibi bir adlandırmanın ayırdedici özelliği tam da tarihsizliği. - Tarihsizlik değil; ben kendilerini belirlenmiş olarak içinde buldukları politik geçmişten kopmayı kastediyorum. O zaman da gidebilecekleri kendi tarihlerinden başka, yoksulların kültüründen, benim geleneksel bilgi dediğim şeyden başka bir yerleri olmayacaktı. Bak şöyle bir şeydi umduğum: Bu adamların, bizim, kendimizi içinde bulduğumuz konum, hazır düşünce kalıplarının bize biçtiği konum, çok sıkışıktı, dardı. Üstelik de orada yalnızca militan olarak varolduk. O konumun yaratılmasına hiçbir düşünsel katkımız olmadı. Artık militan olamayınca da yapabileceğimiz hiçbir şey kalmamıştı. Militan değildiysek hiçbir şeydik. Bu anlamda gerçekten bir çaresizlikten medet umuyordum. Bu kadar çaresiz bir konumda, insanların yapabileceği tek şey, kendilerine gerçekten sahici olan bir zemin bulmak olur diye umuyordum. Öteden beri çaresiz olmuş, ama buna rağmen varolabilmiş insanların bilgisine başvurabilirlerdi; yoksulları, onların dünyasını içerden tanımayı deneyebilirlerdi. Ve bu gerçekten yepyeni bir şey olurdu. Sadece militanlık düzeyinde de olsa, bir evrensel kültürü iyi kötü edinmiş kişiler, bu donanımla geçmişlerinin artık sadece bir mırıltıya dönüşmüş sesine kulak verebilselerdi, buradan gerçekten müthiş bir şey çıkabilirdi. Mesela, hiç değilse, isyanımız nereden kaynaklanıyor, nasıl bir dünya tasarısı barındırıyor, onları anlayabilirdik. Yapmadık ya da yapamadık. Ama bu konudaki çaresizlik, öfkemi azaltmıyor. - Evet ama onu ancak yazıda gerçekleştirmek mümkün galiba. Bazen ben de yazılabilir olanla yaşanabilir olanı karıştırıyorum. O zamanlar benim onları yazmakla istediğim şeyi biraz olsun gerçekleştirdiğimi vehmetmem mümkün oluyor. Ama eninde sonunda ben de bizim kuşağın mensubuyum. Onlar için yapamadılar dediğim şeyleri ben yapabildim mi ki? Ama zaten sana söylemiştim: Bizim kuşaktan umduğum şeyler, ancak hep birlikte, hiç değilse bir kısmımız birlikte kalkışsaydık gerçekleştirilebilecek şeylerdi. Kimsenin tek başına yapabileceği şeyler değil. Tek başına kalınca bana yazmak düştü. Ya da daha doğrusu yine kaba, yine hoyrat, bana karşı bir politika ile bana yabancı bir gelenek içinden sürdürdüğüm, hayat diyebileceğim herşeye uzak bir estetik faaliyet arasında bir tercih yapmak durumunda kaldım. İkincisini tercih etmiş oldum. Hiç değilse böylelikle bu hayal kırıklığı karşısında duyduğum öfkeyi, bir zamanlar gerçek olduğuna inandığım bir imkanın anısını diri tutabiliyorum. Daha da önemlisi, o asıl tarihle, yani ezilmişlerin, yoksulların tarihiyle, bilgisiyle estetik düzeyde de olsa buluşabiliyorum. İşte bu yüzden de mesela bu son romanımda yine oralara döndüm. Ama senin yoksulluğa sahip çıkma biçiminin iki uçlu bir yanı var: Biri geçmişe, geleneksel olana gönderiyor ama diğer yandan da dünyayı çok kesin bir biçimde ikiye ayırıyor: Yoksullar ve diğerleri diye. Bu da alabildiğine kaba ve kavramsal bir ayrım, bir adlandırma senin deyişinle. - Evet o iki uçlu dediğin şeyi ben de seziyorum. Ama buna rağmen yoksulluğa bir biçimde sahip çıkmak istiyorum. Seçeneksizlik gibi bir şey. Tabii benim yoksulluk diye tutturmamın, yoksulluğun benim geçmişim olması ile ilgili bir yanı var. Ama ben aynı zamanda yoksulluk üzerine söylenmiş birçok şeyi tersine çevirmek istiyorum. Bunun için de gösterebileceğim tek kaynak işte kendi hayatım, yazdıklarım, kendi geçmişim. Ancak oradan hareketle ikna edebilirim insanları ya da kendimi. Ama tabii kimse benim geçmişimi paylaşmıyor. Yoksulluk, yoksulluk dediğimde insanların kulağına farklı biçimlerde çarpıyor o laf. Ama ben yine de ortada varolan söylemi tartışmaya getirmek istiyorum. Yoksul insan, olmayan, bir sürü şeyi olmayan insandır ya... İşte bu bir sürü şeyi olmayan insanlar, bir sürü şeyleri olmayarak nasıl yaşıyorlar, kendilerini bu dünyada nasıl taşıyorlar, bütün bunlar beni çok ilgilendiriyor. Ama bunlar da hiçbir zaman yoksulluk hakkında yazılıp çizilenler, söylenenler tarafından içerilmiyor. - Tam sınıf yerine yoksulluk demiyorum. Ben yoksulluğun pek değişebilir bir şey olduğuna inanmıyorum. Yoksulun biri sınıf atlayabilir ama yoksulluğunun değişebileceğini sanmıyorum. Onun için sınıftan daha farklı bir şey benim yoksulluk dediğim. Daha çok yoksulluk duygusuna sahip olan insan. Yani içerden konuşmaya çalışılarak edilmiş bir söz yoksulluk. İsterse daha sonra zengin olmuş, köşeyi dönmüş olsun herif, ben yoksulluğunu bir belirlenmişlik gibi görüyorum. O zenginliğin temelinde, dokusunda bir yoksulluk varsa, bu artık değişmez bir şey. Hayatı değiştiğinde de değiştiremeyeceği bir şey. Bu bakımdan hem bir belirlenmişlik, hem de çok geleneksel bir şey. Toplam bir bilgi var onun. Yani tuhaf bir soyutlama benim yapmaya çalıştığım. Sınıf tabii çok daha belirgin bir ayrım, yoksulluk muğlak bir laf. - Sınıf mı diyelim, diyorsun? - Evet. Belki de yoksulluğun değişmez bir şey olduğunu kendimle ilgili olarak vehmetmeye çalışıyorum. Yani kendim de tanımaya çalıştığım bir şey yoksulluk. Kendi yoksulluğumun değişmez olduğuna inanmaya çok fazla ihtiyacım var belki de... Bilmiyorum neden. Benim için yoksulluğun geçmiş olduğuna inanmıyorum. Anlıyor musun? Neredeyse şöyle bir şey demek istiyorsun: Yoksulluk, yoksul olmuş olmak, benim kendi geçmişime ihanet etmeyeceğimin teminatıdır. - Biraz öyle galiba. Böyle teminatlar ne işe yarar diyeceksin. Ama ben kendimi yoksul insanların içinden hissetmeseydim ve onlarla müthiş bir duygu bağım olmasaydı, yazdığım kitapları yazamazdım ki. Tamam, geçmişte, bir noktada öyle müthiş bir paylaşma yaşanmış. - Geçmişimde var ama o kitapları yazdıktan sonra da bir şeyin değişebileceğine inanmıyorum doğrusu. O kadar öfkeyle, o kadar duygu bağıyla yazdıktan sonra ben sınıf mı atlayacağım yani? Ya da kendi yoksulluğum artık bir geçmiş mi olacak? Geçmiş mi oldu? Bence geçmiş oldu. Üstelik şöyle geçmiş oldu: Senin gecekondu semtleri... Onların hayatları ile seninki farklı biçimlerde seyretti. Sen, o geçmişte paylaşmış olduğunuz duyarlığa sadık kalmak için daha çok çaba gösterdin. Hakkında yazdığın çevrenin öyle bir problemi, geçmişlerine sadık kalmak gibi bir dertleri yoktu. - Ama hiçbir zaman bilinçli bir biçimde öyle bir dertleri olmadı ki. Daha önce de, ben o kitapları yazmadan önce de yoktu öyle bir dertleri. Kendilerini hayata kaptırmış yaşayıp gidiyorlardı. Üstelik ben daha yazmadan önce de kopmuştum onlardan. Daha doğrusu ciddi bir biçimde atılmıştım aralarından. onların yaşama biçimlerine, değerlerine uymadığım için barınamadım, müthiş şiddetli kavgalar, kıyametler koptu ve sonunda onların dışına itildim. Başka bir yerden bakarsak, benim yaşadıklarım yüceltilecek bir şey belki. İşte yoksulluğun dışına gittim ve kendime, başka bir yerde yeni bir hayat kurdum. Aslında yoksulların gözünden baktığında da görünen aynı şey içimizden biri kurtuldu"dur herhalde onların da tepkileri. Yani iki taraftan da baktığında görünen bir başarı hikayesi. Ama ben çok erken bir yaşta biliyordum ki, bu aslında bir atılmışlıktı. Onların arasından çıkmak istemiyordum aslında. Tabii bir sürü insan, sadece yoksul olan gençler değil, hali vakti yerinde ailelerin çocukları da belli bir yaşta aileleriyle, sınıflarıyla bir çatışmanın içine giriyorlar. Benimki de buna benzer bir çatışmaydı sonuçta ama benimki tümüyle dışarı atılmamla sonuçlandı. O atılmayı ya da "başarı"yı ben hiçbir zaman kaldıramadım; çok ciddi bir duygusal yaralanma oldu benim için. Onların arasındayken kendimi bir dayanışma içinde hissediyordum; işte benim yoksulluk bilgisi dediğim şey belki... Yoksul bir insan olarak, onlarla birlikte bir bilgiyi kullanarak, herşeye rağmen daha güvenli yaşıyordum hayatın karşısında. Onların arasından atıldıktan sonra dünyayı yeniden adlandırmak zorunda kaldım. Adlandırdım diyorum ama daha doğrusu başka insanlar dünyayı nasıl adlandırır, bunu öğrenmeye çalıştım ya da öğrendim. Başka bir dil konuşmaya başladım ama onu çok içselleştirdiğimi sanmıyorum. Beni yaşatacak bilgi elimden gitmişti. O bilginin bir yanı geleneksel bilgi, bir yanı da yoksul insanların birarada durarak birbirleriyle kurdukları dayanışmadan, yoksulluklarını nasıl taşıyacaklarını yaşayarak anlamalarını sağlayan çok özel bir bilgi. O yok oldu. Çok fazla savunmasız kaldım; kendimi çok yalnız hissediyordum. O zamandan bu yana evime dönme isteği hep çok güçlü oldu. - Feyz almak diyorsun. Bak ben hala hayatımdaki en büyük dayanışmayı yoksullarla, yani orada yaşadığımı hissediyorum. Bir politik çalışmanın içinde bulunmuş olmama rağmen, cebindeki son kuruş parayı birbirleriyle paylaşan insanları yoksulların arasında gördüm. - Bir anı oldu! Ama bunun tekrarlandığı tek yer vardı, o da politik çalışmaydı. Bütün insanlar değil ama, son kuruşuna kadar parasını, evini, hayatını paylaşan insanları politik çalışma içinde gördüm. Öyle bakarsan politik çalışma da bir anı. - Çünkü işin başka bir yanı var. Dayanışma tek başına bir şey değil, bir örnek; başka bir şeyin örneği. Ben diyorum ki, yoksul bir insan olduğumu öğrendiğimde, belli bir yaşta bunu hissettiğimde ve öğrendiğimde, aynı zamanda kendimi yoksul bir insan olarak nasıl taşıyacağımı da öğrenmiştim. Mesela çocuklara büyüyünce ne olmak istediklerini sorarlar değil mi? Bu, bütün çocuklara sorulur. Yoksul çocuklara ne olmamaları gerektiği hakkında bir bilgi aktarılır. Mesela benim en çok olmaktan korktuğum şeylerden biri hırsız olmaktı. Çünkü sürekli olarak yoksul çocukların çalmasına karşı açık ya da gizli önlemler alınır. Farklı bir psikolojidir bu. Üstünden ne kadar zaman geçerse geçsin, insanın üzerinden atamayacağı bir şeydir, sana aktarılan bir bilgidir. Yoksul bir insansın ve kendi yoksulluğunu, kendine ve çevrene zarar vermeden, kendini en iyi hissedebileceğin biçimde şöyle taşıyabilirsin, diyen bir bilgidir. Tenine siner. Paylaşma diyoruz, dayanışma diyoruz, bir sürü yönü var bunun, ama en temelde çok geleneksel bir bilgi bu. Dayanıklılığını, yokluğa, inanılmaz yoksulluklara, hep hayatın dışına itilmeye çalışılmasına rağmen varlığını sürdürebilmesinden alan, tuhaf ilişki biçimlerinde, tuhaf örgütlülük tarzlarında ifadesini bulan bir bilgi. Benim kendimi belirli bir yaşa kadar içinde tanıdığım, kendimden geçerek, kendimden hareketle tanıdığım bir bilgi bu. Benim de demek istediğim, bugün hala yoksul olanlar bu bilgiyi hızla unutuyor. Yani bu bilgiyi sen taşıyorsun şimdi. Daha önce de konuşmuştuk. Gecekondular ANAP zihniyetinin tam yatağı haline gelmiş durumda. Yoksulların tarihiyle senin tarihin farklı yönlerde seyretti derken, böyle bir şeyi kasdediyordum. - Keşke öyle söyleseydin ya, o zaman o kadar uzun laf etmezdim. Ya İskender, bugün gecekondularla ilgili hissettiğim şeyler ikili. Bir yandan çok yoğun bir öfke duyuyorum tabii; kaldıramıyorum oradaki değişimi. Ama diğer yandan çok başka türlü bir öfke de duyuyorum: Hayatın toplamını düşündüğümde, sanki, o kadar kenarda, neredeyse hayatın dışında denebilecek bir yerde ömrünü tüketmek zorunda olan insanların herşeyi yapmaya hakları varmış bu dünyaya gibi geliyor. Yani bırak arabesk de söylesinler, işte oylarını kime veriyorlarsa versinler. Yani kötülük denen herşeyin ya da her olumsuzluğun onlarda görünür hale gelmesi, fuhuşundan hırsızlığa, şiddetine kadar... Solcuların solu tarifleyiş biçimleriyle, yoksulların yaşayış biçimi birbirinden o kadar farklıydı ki! Bunlar sözünü ettiğim tepkiler değil ki; arabeskten sonra olan şeyler bahsettiğim. Arabeskte gerçekten bir olumsuzluk vardı. Fuhuşunda, şiddetinde bir olumsuzluk var; bir negativite var. Ama gecekondunun şimdi evrildiği noktada bu olumsuzluk da kalmıyor gibi görünüyor. - Haklısın galiba. Gerçi çok az bir kısmı hakkında bir şey biliyoruz ama gerçekten büyük bir kitle için geçerli gibi görünüyor bu. Ama kime görünüyor? Yani nereden bakarak söylenmiş bir söz? Sen, gecekondular ANAP zihniyetinin bir yatağı haline geldi, dediğinde ne demek istediğini anlıyorum ama ben baktığımda çok farklı şeyler görüyorum. Bak, eskiden gecekondu mahalleleri için "sol diyorduk. Gerçekten de doğruydu bu; solun en diri olduğu yerlerdi mahalleler. Ama ne demekti mahallelerin sol olması? Solcuların solu tarifleyiş biçimleriyle, oradaki yoksulların yaşayış biçimi birbirlerinden o kadar farklıydı ki! Bunu biraz olsun gösterebildim sanıyorum ilk iki kitapla; mahallelerdeki solun, mahallelerin, yoksulların kendi dilinde nasıl göründüğünü. Şimde benzer bir şey var. Gecekondular ANAP zihniyetinin yatağı haline geldi, diyorsun. Doğru bu da; ama o kadar dışardan bakarak söylenmiş bir şey ki! Üstelik zaman zaman benim de paylaşabileceğim bir yargı. Hatırlarsın bu son romana ilk başladığımda, Ümraniye'ye gitmiştim de, ilk tepkim müthiş irkilmek olmuştu. Orada yerleşmiş olan davranış biçimlerini, değerleri asla içerden yazamayacağımı düşünmüştüm. Ama işte her zaman bu ilk tepkinin ötesine geçen bir buluşma oluyor. Çünkü sana dediğim gibi, yoksulluk aslında bir belirlenmişlik. Çünkü biz ister solcu olalım ister ANAP'lı olalım, ne yaparsak yapalım, yoksul olarak, yoksul kalarak yapıyoruz. Paylaştığımız ortak yoksulluk bilgisi birbirimizi tanımamızı, anlamamızı sağlıyor. Bu yüzden, solculuktan ANAP'a geçişte senin bir kopuş gördüğün yerdeki değişimi ben de görüyorum ama başka bir şeyin daha farkındayım; orada yoksulluğun süren sesini, yoksulluk bilgisi dediğim mırıltıyı işitiyorum. Bunu sana bir türlü anlatamadığımın da farkındayım ama bu, tam da sen bu bilgiyi taşımadığın için, benimle aynı dünyayı paylaşmamış olduğun için böyle oluyor galiba. Benim tenime sinmiş olan yoksulluk duygusu senin için bir sözden ibaret. - Bak belki şöyle bir şey: Sen hep benim yoksulluk bilgisi dediğim şeyi geçmişin yitirilmiş olmasına tercüme etmeye çalışıyorsun ya... Ben ikisinin aslında ayrı şeyler olduğuna eminim. İkincisi, yani kayıp geçmiş, beni neredeyse aristokratik diyebileceğim bir duyarlıkla buluşturuyor. Mesela seninle bu kadar iyi anlaşmamızı, mesela Murat'la anlaşmamızı mümkün kılan bence o. Ama bizim mahalleden insanlarla, yoksullarla anlaşmamı sağlayan şey o değil. Ve bir türlü gösteremiyorum, anlatamıyorum size bu işaretlerin nasıl bir bilgiden kaynaklandığını. Göstermek bir yana varlığına bile inandıramıyorum. Belki ancak yazıyla yapılabilecek bir şey bu. Belki gerçekten de bu konuşma sırasında gündelik dilin sınırlarına ulaşmıştık; artık, birbirinden çok farklı iki tarihin, iki dünyanın ürünü olan bu insanların yaşantıları arasında bir köprü olamıyordu. Uzaklarda ağlamaktan gözleri jüt olmuş pılık pırtık adamlar on yedi gün aralıksız yağan karın dindiği sabah saçaklardan söktükleri ince uzun buzları kılıç yapıp oynayarak camiye doluştular. Şu dünyada kader arsızlarını şaşırtacak ne kaldı ki! Caminin iç avlusundaki kocaman eskimo evini ve yedi cücelerin kardan heykellerini öyle bir umursamadılar ki onların gördüklerine ve anlattıklarına inancım ta kökünden sarsılıp devrildi. Ama ne yapayım? Büyücünün boşa üflediği soluklar gibi güven vermiyor da olsalar yaşadıkları hayat esrarlı ve dev bir mıkntıstan daha çekici. Yoksulların ruhları en iyi birbirleriyle tanışır ve anlaşırlar! Yoksulluk ölüm kadar kesin ve keskin olan tek şeydir ve yoksullar, bu gerçeğin baskısına direnebilmek için yoksul olmayanların asla öğrenemeyeceği sessiz işaretleri ve gizli dilleriyle yüzyıllardan beri durmamacasına mırıldanıyorlar. Karın içinden çıkıp rüzgar çekirgeleri gibi şehrin üstüne savrulan bu adamlar oynadıkları oyunlardan arta kalan dekorları topladıkları depolardan farksız küçücük evlerinde eşyalarına nüfuz ede ede yaşıyorlar. Karnımızı doyurmak için çırpındığımız her anı eşyalarımızda dondurup saklamamız boşuna değildir. Soluk alıp verdiğimizi, geçmişte de var olduğumuzu kendimize kanıtlama ihtiyacı içindeyiz. Bedenlerimizi ve ruhlarımızı dünyanızın saldırılarından korumak için kurduğumuz şaşırtıcı, mucizevi savunma sistemimizin kıymetli bir parçasıdır dekorlarımız. Yazı ve Yoksulluk başlığı ile yayınlandı.


1994'te, Yeni Hayat'ı tamamlamaya çalıştığı günlerde yeni eseri, yazarlık serüveni ve hayata bakışı konusundaki soruları yanıtlayan Orhan Pamuk yeni bir hayata başlamak, öteki tarafa geçmek, yeni bir ruha sahip olmak imgesinin kendisine hep çekici geldiğini söylüyor. Bir gün her şeyi bırakıp yeni bir yerde yeni bir yaşama yeniden başlama umudunu, bir anlamda başkası olma isteğini her zaman canlı tuttum, kitaplarımda yaşattım diyor. Orhan Pamuk'un yazımevi, tahmin ettiğim gibi, kitaplarla dolu bir çatı katı. Giriş kapısının önüne ve ardına bir kamyoneti dolduracak kadar Taşdelen su şişesi sıralanmış. Tüm odalara yayılan kitaplıkta sosyal bilimlerle ilgili her türlü kitabın yanı sıra din, büyü, Ortaçağ Hollanda resmi gibi çok değişik konuda yüzlerce İngilizce eser var. Sözlük ya da Türkçe gramerle ilgili kitaplar göze ilk çarpanlar arasında değil. İşte bir muzip espri konusu... Soğuk bir şakayla merhaba, demek yerine Bu gürültülü ortamda nasıl yazıyorsunuz" diyerek giriyorum söze. Bu nedenle Nişantaşı'nın gürültülü trafiğinden pek etkilenmiyor. Masası salonun en fazla ışık alan köşesinde. Üzerinde yeşil bir örtü; epey zamandır silkelenmemiş, iki kül tablası, bir paket sigara. İki dolmakalem. Masa lambasının ve kalemliğin üzerine röportajda değinmek istediği konuların notları yapıştırılmış. Bir köşede bloknottan yırtılmış, el yazısıyla doldurulmuş sayfalar. Hiç karalama yapılmamış. Sayfaları balonlar, çarpılar ve oklarla doldurmaktansa yeniden yazıyor. Pamuk, kağıt kalemden vazgeçmeyerek yazma eyleminin sıcaklığını koruyanlardan. Bilgisayar ve beyaz formika masa seçeneğinden bir kabustan bahseder gibi söz ediyor. Kahve yetişiyor imdadımıza. Her şeye karşın karamsarlık, aydınlarımız ve romanı hakkında söyledikleri kesilip saklanmaya değer. Orhan Pamuk, Türkiye'nin iki ayrı senaryodan birini seçmek için zorlandığına inanıyor. Onu karamsar yapan seçenekler arasında; bir yanda kapitalist ülkelere eklemlenme, kitlesel üretimin, kültürün tüketicisine dönüşme senaryosu, diğer yanda eklemlenmeyi başaramayıp daha kapalı bir topluma dönüşme tehdidi var. Türkiye'nin, Batı'nın tüketim değerlerini alıp çağdaş açılımlarını görmezlikten gelenlerle, Kuran egemenliğini savunan yasakçı İslamcılar tarafından birer yanından tutup çekiştirildiğini belirtiyor. Toplumsal dokunun özgünlüğünü koruyarak çok sesli bir kültür yaratma olasılığının her geçen gün uzaklaştığını sezmekte. Karamsarlık ve felaket duygusu üzerindeki vurgunun yoğunlaşması, sözü yeni romana getiriyor. Yani, Yeni Hayata. Henüz son noktayı koymadığı için ayrıntıya girmek istemiyor Orhan Pamuk. Söylediklerinden anlaşıldığı kadarıyla, uzunca, esrarengiz ayrıntılarla zenginleştirilmiş, otobiyografik özellikler taşıyan bir roman. "Romanımda yoğun biçimde felaketlerden söz ediyorum. Bir öykünün parçası olmadan, içgüdüsel olarak trafik kazalarını anlattım. Felaket duygusunu, ölümle hayatın ilişkisini, amaçla amaçsızlık, varoluşla hiçlik, derin bir yok oluşun, acının hissettirdiği olağanüstü parlak bir an ile sinekler, toz ve yanan bir öğleden sonra duygusunun ikilemlerini yanyana getirmeye çalıştım. Romanı yeni hayatın kendisinden çok yeni hayata geçiş umudu söz konusu. Ülke olarak, Batılılaşma'dan beri bir gün yeni bir hayatımızın olacağını, mutlu olacağımızı düşünüyoruz. Kişisel açıdan bakıldığında, yeni bir hayata başlama, öteki tarafa geçme, yeni bir ruha sahip olma imgesi benim için her zaman çekici oldu. Bir gün her şeyi bırakıp yeni bir yerde yeni bir yaşama yeniden başlama umudunu, bir anlamda başkası olma isteğini her zaman canlı tuttum, kitaplarımda yaşattım. Yeni Hayat, yazarını en fazla terleten Orhan Pamuk romanı değil. Uzunluğu dikkate alındığında diğer romanlarla aynı sürede yazılmış. Buna karşın dört aydır bir türlü tamamlanamıyor. Baskıya gidecekken yeniden yazı masasının üzerinde ameliyata yatırılıyor. Çoktan bitirmiş olacağımı sanıyordum. Ama bana şaşırtıcı kapılar aça aça uzadı. Sürekli yazıyorum, değiştiriyorum, roman uzuyor. İçimden bir mekanizma sanki kitabımı bitirmeme mani oluyor. Bazen şöyle düşünüyorum: Toplumla birlikte ben de bekleme duygusu içerisindeyim. Belki bir felakete doğru gidiyoruz, belki hiçbir yere... Bekliyoruz. Ben de sanki kitabımla topluma katılmaktan çekiniyorum. Öte yandan kitabımdaki kimi duygunun toplumun şu sırada yaşadığı dağılış, parçalanış, tek başına kalış ve ufuksuzluk duygusuyla örtüştüğünü görüyorum. Yazdığım romanın gerçekte hiç kimseye hiçbir şey söylemeyeceği, son derece bireysel bir şey olduğu duygusuna kapılıyorum. Bu, belki bütün kitaplarımı bitirirken yaşadığım, insana olağanüstü şekilde yalnız olduğunu hissettiren bir duygu. Günümüzde en fazla eleştirilen yazarlardan biri Pamuk. Türkçe'yi bilmediği, tarihi kötü kullandığı birçok kez yazıldı. Kara Kitap hakkındaki eleştiriler başlı başına bir kitap oldu. Peki yazarımız, hakkında yazılan eleştirileri okuyor mu, eleştirmenleri ciddiye alıyor mu? Bu sorunun cevabı da evet. Kitapları hakkında yazılan tüm eleştirileri okumaya çalışıyor. Ancak bugüne dek saptamalarıyla kendisini şaşırtan eleştirmene rastlamamış. Yıllardır üzerinde düşündüğü, endişelerini hissettiği konular gündeme geliyor eleştirilerde. Yeni bir şey yok. Biraz politik bir yaklaşımla; eleştirmenin kitapla okur arasında köprü görevi yaptığını, yazarla kitap arasında köprü olamayacağını söylüyor. Postmodernizm Pamuk'un zoraki kabul ettiği bir etiket. Kendisini postmodernist olarak tanımlamıyor ama kitap kapağına yazılınca da itiraz etmiyor. Kitaplarının best seller olması karşısındaki yaklaşımı da pek farklı değil. Önceleri Popüler duyarlılığı mı yakaladım, güncel politikayla mı çakıştım? endişesini yaşamış. İnce bir vicdan sızısı çekmiş. Şimdilerde konuyu fazla dramatize etmeden, ruhsal bütünlüğünü zedeleyecek bağlantılara girmeden yazarlık uğraşısını sürdürüyor. Orhan Pamuk için yoğun bir gün. Aktüel'den hemen sonra Alman televizyoncular sırada. Zil çaldığında son sorumuzu yöneltiyoruz. Acaba Pamuk, sinemacılar gibi mekan geziyor mu? Yazar, ilk romanı Cevdet Bey ve Oğulları için Erzurum-Sivas demiryolunu gezmiş. Kara Kitap öncesinde ise İstanbul'u. Yeni Hayat için otobüs garlarını, istasyonları incelemiş. Taşranın dokusunu kavramaya çalışmış.


Tevfik Fikret'i eşi anlatıyor başlığı ile yayınlanan konuşmada, Nazima Hanım, şairle ilgili soruları yanıtlamıştı. Nazima Hanım, İkinci Abdülhamit'in cülus günlerini görmemek için Tevfik Fikret'in perdeleri kapattığını ve saraydakileri sevmediğini söylüyor. Şişli'de tramvaydan indim, dalgın ve mütereddit adımlarla Şair Tevfik Fikret'in eşinin evini aramağa başladım. İşte 104 numaralı ev. Evvelden telefon sözleşmesi yaptığımız için sayın bayan Nazima Fikret Gizer adeta beni bekliyormuş. Zili çalar çalmaz hizmetci kapıyı açtı, beni kısmen şairin eşyasını havi bir odaya aldılar. Biraz yorgunluk aldıktan sonra sayın bayan Gizer ile konuşmağa başladım. - Sizi merhumun bir kitabını yeni yazıya almak üzre olduğumdan rahatsız ettim; hususi hayatına dair malumat isteyecek, adı geçen eserin aynen yeni harflerle basmaklığıma izniniz olup olmadığını soracağım. - Fikret'te yurt, aile, vatandaş sevgisini aydınlatır mısınız? - Ne söyleyeyim efendim, hepinizin bildiği gibi şair evine gayet bağlı idi, geceleri evine hemen girer, nadiren geç kalırdı. Onun arzularından biri de iyi bir yuvaya sahip olmak, başını açıkta bırakmamak, mazbut bir aile havası içinde haşır neşir olmaktı. Bu gaye ile Aşiyan'ın arsasını temin etmiş, bütün planlarını kendi eli ile yapmış, evi bir yılda ikmal ettirmişti. - Hoş, kaç sene yaşıyabildi Aşiyanında, dedi. Ev 1906'da tamamlandı. Kendisi de 19 Ağustos 1915'de öldü. Vatan sevgisine gelince: Şair tabii, vatanını severdi. Fakat nedense o vakitki rical ile biraz arası açıktı. Vatandaş sevgisine gelince; bunun hakkında size bir şey söylemeyerek Haluk'un Vedaı şiirini misal göstereceğim. Şair vatandaşını sevmese nasihatte bulunur muydu? Bayan Gizer bu sefer de bana sual sormaya başladı. - Siz Aşiyan'ı gezdiğiniz değil mi? Orayı müze denilecek bir halde buldunuz mu? Benim halimi ve sıkışık durumumu anlayan Bayan Gizer sualinin cevabını vermeğe başladı. - Efendim, Şair ölünce bir ara evi kiraya verdimdi. Sağ olsunlar eşe, dosta da ona ait bazı eşyaları dağıtıyordum. Böyle giderse aradan zaman da geçtiği için onun az kalsın bütün yadigarlarından mahrum olacaktık. Her şeyin bir vakti, saati var, derler ya bizim Aşiyan da Sayın Hasan Ali Yücel'in isabetli görüşünü ve Aziz Valimiz Dr. Lütfü Kırdar'ın gayretini bekliyormuş, ne ise o da oldu. Belediye evi satın aldı, onardı. Müze haline getirdi. Bu yerinde ilgiye ne kadar teşekkür etsek azdır. Fakat ben memnun değilim... Çünkü onlara, edebiyat sevenlere Fikret'i böyle az malzeme ile mi tanıtmalıydım? Dediğim gibi, birçok asarını, resimlerini eşe dosta dağıtmıştım, onlar da temin edilip müzeye konulursa o zaman zenginleşecek, mükemmelleşecektir. - Dost, akraba, öğrencileri ile teması nasıldı? - Maalesef dostlarını çok kırardı. Fakat samimi olanları ile de kaç göç yapmazdı. Karşısındakinin kendi fikrinde olmasını isterdi, fikrinde olmayanlarla senelerce dargın kalır, konuşmazdı. Mesela Hüseyin Cahit Yalçın'la, merhum Cavit'le az mı dargın kalmıştı? Son günlerinde onları bazı dostları eve getirmiş ve dargınlık da ortadan böylece kalkmıştı. - Evet, denilebilir ki onun sofrası meşhur sofralar arasındadır. Mutlaka her sofrada mevsime göre çiçek bulunacak. Sofra muntazam olacak. Soğuk su, buzlu şerbet, hoşaf olacak. Pilavın da sadesi olmayacaktı. Hikmet Feridun'a da dediğim gibi o, bir ahçının dolma yemekleri ile beğenileceğine kani idi. Sofrada içki kullanmaz, nadiren likör içerdi. İçki kullanmadığı için dostları ile yemek yerken bile içki bulundurmazdı. Hayavata Haluk'un kayığının adı idi. Geceleri onunla boğaza açılırdık. Ressam Tevfik Aksaray'daki konakta olduğu gibi, sandalda da bir atelye kurmuştu. Koyları sandalla geçer, bütün boğazı dolaşırdık. Bebek koyunda balık avlar, Çubuklu'da oturur, bazan Sarıyer'e kadar yürürdük. O bugün hayatta olsaydı muhakkak ki Şişli'ye sığmazdı. Bütün arzusu 19 Ağustos culus günlerini görmemekti. 19 Ağustos geceleri halk bayram yapar, donanma olur, sünnetler yapılırdı. Bizse bütün perdeleri indirir, ışıkları yakmaz, donanmaya iştirak etmezdik. Tabii siz bugünleri nereden bileceksiniz a oğul?.. Şairin siyasi hayattan ürktüğünü, resmi vazifelerden kaçtığını, saraydan uzakta yaşamak istediğini, saraydakileri sevmediğini şimdi aynen hatırlıyorum. Fakat ne garip tesadüftür ki Allah onu sevmediği bir günde, 19 Ağustos'da aramızdan aldı, çok şükür yıl 1915'di, Şair 1908'i çoktan görmüştü. - O okuldan çıkar, eve gelir, evde öğrencilerin ödevlerini tashih eder, meşgul olurdu. Dediğim gibi onun hiçbir gayesi yoktu. Hatta 24 Temmuz onu münzevi yaşamaktan ayırmış, Babıali caddesine yollamıştı. Satı Bey'i de çok severdi, ona bir seri konferans bile verdirmişti. Müstait öğrencilerini de sever, daima bunların ziyaretleri ile iyi vakitler geçirirdi. Öldükten sonra ilk üç sene içinde 19 Ağustos ihtifalleri yapılmıştı. O gün öğleden evvel Eyüp'e gidilir, sonra ise dostları ile evde toplanılırdı. Hala hatırlıyorum, üçüncü yıldönümü idi. Ebedi Şefimiz Atatürk de şeref verdiler. Meşhur kadife kaplı deftere lütfen imza attılardı. Bu sırada sayın bayana büyüklerimizin Fikret hakkındaki düşüncelerini sordum. Bilmiyorum amma herhalde severler dedi. - Çokları beni üzdüler. Bazıları ise hakikatten ayrıldılar. Geçen sene Hikmet Feridun Es, Akşam'da Şairi bitaraf olarak ele almıştı. Tabii okumuşsunuzdur. Şimdiki yayınları pek takip edemiyorum. Salih Keramet'in, Rıza Tevfik'in eserlerini okumuştum. Eskiden Rubabı Şikeste'nin şiirlerini satır satır bilirdim. Artık ihtiyarladık. İnşallah siz de bizim yaşımıza gelince o vakit cevap vermesini görürsünüz. Hele bugünün gailesini de ekledikten sonra!.. Hemen pişirilip getirilen kahve çoktan soğumuştu. Ben ise sual sormaktan ve onları yazmaktan etrafa bakamıyordum. - Biliyorsunuz ki o, Amerika'da makina mühendisi olarak bulunmaktadır. Son beş ayda mektup alamadım. Kalb hastalığına tutulmuş, hekimleri hava tebdili için Florida'ya yollamışlar. İyi Türkçe okur, yazar; fakat edebiyatını bilmezdi. - Haberiniz var mı, Aşiyan müdürü Bay Zeki Afşin, Şairin kemiklerini getirtip havuz başına defnettirecek, makberine de Rıza Tevfik'in söylediği şiirini hakkettirecekmiş. - Evet haberim var. İnşallah kurtarıcı gayretler bize bunu da esirgemezler. Ben bilmiyorum amma, kendisi guya Aşiyan bahçesine gömülmesini istemiş ve öldüğü vakit Rıza Tevfik'in bu yoldaki teklifine pederim mümanaat etmiş, Eyüp aile kabristanını uygun bulmuştu. Mademki şimdi Aşiyan'ın geleceği teminat altına alınmış, öyle ise kurucusunun da oraya getirilmesinde bir mahzur yoktur. Bu fikir kabul edilirse bu 19 Ağustos'ta da yapacaklarmış, dedi ve ben de izin isteyerek yanlarından ayrıldım. - piriltii liked this - edebiyatsoylesileri posted this


1950 kuşağının önde gelen temsilcilerinden Demir Özlü, edebiyatın her dalında eser verdi. Çok önemli ödüllere de layık görüldü, sakıncalı askerliğe ve cezaevine de, yurttaşlıktan çıkarılmaya da... 13 Şubat 2021'de hayatını kaybeden Özlü, sosyal realizm akımı için Biz bu anlayışta gerçeklikten kaçış, idealize ediş gördük demişti. - Asım Bezirci II. Yeni'ye çok karşıydı. Bu satırları benimle ilgili bir incelemesinde yazdı. Ben o kadar karşı değilim. Başlangıçta II. Yeni'yi biz de eleştirdik; Asaf Çiyiltepe, Orhan Duru ve ben. Fakat sonradan akım yerine oturdu ve çeşitli eleştirilecek yanları olmasına karşın iyi şiirler yazıldı. İyi, belki de çok büyük şairler çıktı II. Yeniciler arasından. Edebiyata başladığımız 1950'li yıllarda daha çok ortaklaşa davranıyorduk. Birçok genç yazar, hep birlikteydik. Ankara'ya gidip Mavi dergisi çevresinde dostlarımızla görüşüyorduk. Güner Sümer, Ahmet Oktay, Özdemir Nutku, Ferit Edgü, vb. isimlerle hep birlikteydik. İstanbul'daki toplanma yerimiz, cadde üzerindeki Baylan Pastanesi'ydi. Buraya giderek iktisatçılar, felsefeciler, başka dallarda çalışan arkadaşlar da gelmeye başladılar. Bir ortaklaşalık vardı. Durmadan birbirimizin kitaplarını değişerek okuyor, bu kitaplar üzerine tartışıyorduk. Herkesin tek başına oluşunun bir anlamı vardı; ancak edebi, felsefi konularda ortaklaşa bir bakışımız vardı. Aramızdaki arkadaşlık da çok önemliydi. Türk edebiyatında çok önemli şeyler olmuştu. Bence esas sorun Türk dilinin arınması sorunudur. Eski dille modern bir edebiyat yapma olanağı yoktu. Ama Nurullah Ataç'ın ve arkadaşlarının çalışmaları ile Türk dili arınmıştır. Nurullah Ataç, Türk dilini değiştirdi; hatta devrik cümle kullanarak cümlelerin yapısını bile ters çevirdi zaman zaman. Ataç 13. yüzyıl edebiyatıyla, Mercimek Ahmet vb. yazarlarla ilişki kurdu. Bu, çok önemli bir oluşumdu. Elde çok iyi bir biçimde kullanılacak bir dil olmadan edebiyat yapmaya olanak yok. Bizden daha önceki dönemlerde önemli yapıtlar vermiş yazarlar var, bu yazarlar yalnızca dildeki sorunlar yüzünden bugün okunamaz hale geldiler. - Edebiyatla uğraşmaya başladığımızda iki büyük amacımız vardı. Bunlardan ilki, Türk diline, büyük diller denen -Fransızca, Almanca, İngilizce gibi- diller ölçüsünde anlatımsal ve geçişli bir biçim vermek. Geçişli diyorum, ara cümlecikler bir cümlenin içine girebilmelidir ve anlatım gelişmelidir, çok işlevsel bir anlatım haline dönüşmelidir. Bu amaç çerçevesinde durmadan toplanır ve çalışmalar yapardık. 1957'de Fransa'dan dönen Selahattin Hilav'ın -kendisi Fransızca'yı ve İngilizce'yi çok iyi bilir. Osmanlıca'yı da bir ölçüde bilir- çok önemli katkıları olmuştur. Çok farklı yapıda diller var. Fakat biz, Almanca, İngilizce, Fransızca gibi çok anlatımsal bir dile ulaşmaya çalıştık. Türkiye'de çok fazla benimsenmese de, başarılı olduğumuzu düşünüyorum. İkinci amacımıza gelelim. Çağdaş, Batılı eserler ayarında eserler vermek istiyorduk. Yazabildik mi yazamadık mı, bilmiyorum. Bunu ancak karşılaştırmalı edebiyat ile uğraşanlar belirtebilir. Edebiyatta her şey görece, matematik kesinlik yok. Bu nedenle ancak karşılaştırabilirsiniz. Bunu da üniversitelerdeki uzmanlar yapmalı. Türkiye'deki üniversitelerde Türk edebiyatı ile çok ilgilenilmiyor. Bu bölümlerdeki uzmanlar ya çok zayıf bilgilere sahip oluyorlar, ya da bilgi bakımından değerli insanlar olup sadece kendi konuları ile uğraşıyorlar, hatta Türk edebiyatını küçük görüyorlar. - 1950'li yıllarda katı bir sosyal realizm anlayışı hakimdi. Gerçekler çıplaklığıyla, biraz da fotoğraf gibi anlatılacak, aynı zamanda hikayenin, romanın içinde olumlu tipler olacak, toplumu düzeltmeye çalışan kahramanlar. Biz bu anlayışta gerçeklikten kaçış, idealize ediş gördük. Bir toplum çürümeye doğru gidiyorsa bu gidişi açıklıkla ortaya koymak gerekir. Çürümeye giden bir toplum üzerine bir şeyler yazarken hemen olumlu tipler ortaya çıkarmak, Gelecek güzel ve mutlu günler var, diyerek edebiyat yapmak gerçeklikten kaçmaktır. Bir yere kadar gerçeğin içine girmek, onu görmek, yazmak; fakat ondan sonra idealize etmektir. Biz bu nedenle Sovyetler'de baskın olmuş parti edebiyatına karşıydık. Bize göre gerçek, olduğu gibi anlatılmalıydı. Çürüyen yanların çürüdüğünü göstermekten kaçınmamalıydık. 1960'lardan sonra cinsel devrim patlak verdi. Cinsel hayatın da bir ölçüde, istismar edilen ölçüde değil, var olduğu ölçüde ortaya konmasını istiyorduk. Özgürleştirme yönünde. Çok iyi hatırlıyoum, bir toplantıda, Türkiye'de çok bağlayıcı olan ve feodal ahlakın devamı olan kızlık konusuna şiddetle saldıran bir konuşma yapmıştım. Sonra toplumdaki değişme bu yönde oldu. Bugün büyük şehirlerde azalmıştır bu saplantı. Ama edebiyata başladığımız yıllarda egemen yapılmak istenen, ayakta tutulmak istenen anlayış, seksüel konuların açımlanmamasıydı. Biz, belli ölçülerde, konuyu istismar etmeden, ilgi çekmek amacıyla değil gerçeğe yaklaşma açısından, bu konuda da seksüel özgürlükçüydük. Gerçekçilik anlayışımız bu. Her şeyi olduğu gibi ortaya koymak. Önemi büyük ölçüde inkar edilen gerçeküstücülük herhalde en büyük edebiyat akımıdır. Onlardan da etkilendiğimiz için, hikayelerimizde bu gerçeği olduğu gibi aktarırken birtakım imgeler, metaforlar, simgeler kullanıyorduk. - Birey olmadan hiçbir şey yapılamaz. Sadece topluluk ruhu, kötü anlamda da sürü ruhu söz konusuydu, gazete yazılarında bile. Topluluk halinde yapılamaz her şey. Eğer bireyler bir topluluk haline gelirse bir şeyler yapılabilir. Öyle sanıyorum ki yakın tarihimizdeki başarısızlıkların nedeni ve sonucu budur. Kalabalık halinde, siyasi olsun başka alanda olsun, düşüncelerimizi, karşıtlıklarımızı belirtmeye başladığımız zaman sonunda iş şiddete ve kavgaya varıyor. Kalabalıkları oluşturan insanlar çoğunlukla bir birey olmuş değiller. Bireylerin oluşturduğu topluluklar, yaşama akla uygun yönler verebilir. Bunu Prens Sabahattin de belirtmişti. Bizim kuşağın eskilerle arasındaki önemli bir farktı. Özellikle eleştirmenler planında. - Bunu benim anlatmam çok zor. Bana pek düşmez de. Ben kendimi hiçbir zaman öykü ustası olarak hissetmedim. Hemingway'in Temiz ve İyi Aydınlatılmış Bir Yer öyküsü ölçüsünde bir öykü yazamadığımı hissediyorum. Ya da Kafka'nın Avcı Crachus'u gibi. Öykücülüğümüze ne getirdiğimi ben açıklayamam. Sadece öyküyle mücadele eden birisi olduğumu söyleyebilirim. Bizim kanımıza nihilizm, düşünsel anarşizm girdiği için, eski öykü kalıplarını parçalamak istedik. Öyküdeki eski dili, yapıyı parçalamak istedik. Hikayelerimizde sürrealist imgelerden yararlanarak dili yeni biçimde sentez etmeye, önce parçalayıp sonra birleştirmeye çalıştık. - Onları yazmaktan dolayı çok memnunum. Bazen ben bile okuyabiliyorum o kitapları. Böyle diyorum; çünkü bir kitabım yayımlanınca birkaç yıl okuyamam. Bu kitaplardaki hatıralar hoşuma gidiyor. Ayrıca ben betimlemeci bir yazarım. Bunda, yapımda da vardı ama, Fransız yeni romanını başlangıcından sonuna dek okumamın da etkisi olabilir. O betimlemeleri yaptığıma memnunum. - Yüzyıllarca kadınlar baskı altında tutulmuşlar. Bilim, felsefe gibi alanlarda kadın isim çok az. Kadın bütün toplumla beraber ezilmiş. Edebiyatta kadın yazarlar erkeklerden daha az. Oysa kadın, çok yetenekli bir cins. Ben kadınları çok sevdim. Bunun nedenlerini bilmiyorum. Belki beni kadınlar yetiştirdiği içindir. Kadınlar bana hep çok güzel göründüler. Olduklarından da güzel. Ben onları hep çok güzel betimlemeye çalıştım. Kadını her zaman eşit gördüm. Ama Türkiye'de, özellikle bizim yetiştiğimiz dönemde, kadınlar tarihin, toplumun baskıları yüzünden bir yaştan sonra bir travma geçiriyorlardı. Zihinsel bir dağınıklığa uğruyorlardı. Zihinsel bir gerileme görülebiliyordu onlarda. Biçin bu yazmayayım? Bu benim özgürlüğüm. - goldenhappykat1 liked this - symi liked this - edebiyatsoylesileri posted this


- Duygu itibarıyla Gün Batarken, tez ve yazılış itibarıyla Kopuk, mizah itibarıyla Evliya-yı Cedid, kazanç itibarıyla getirdiği paradan dolayı Meşhediler'i... Evliya-yı Cedid'in bende güzel hatıraları vardır. Bunlardan biri benim için son derece iftihar nedenidir. Atatürk'ün bana bizzat ve lütfen söyledikleri gibi, Anadolu harbinin en çetin ve üzüntülü bir gününde Evliya-yı Cedid'i savaş meydanında okumak ve onunla telezzüz etmek lütfunu göstermişlerdir. Bu, eserimin en yüksek hatırasıdır. İkinci hatıram, Fransızların melodramik dedikleri türdendir. - Rica ederim, bundan kendimi övdüğüm anlamını çıkarmayınız. Benim çalışma tarzımı hayat arkadaşım söylesin... Çalışmam gençlere ve arkadaşlara ders olmalıdır. Gayet metodik ve muntazam çalışırım. Günde tam 12 saat... Bu hal aşağı yukarı 1,5 yıldır böyle sürüyor. Geçinmem yalnız kalemime intisar ettiğinden beri gözlüğümün numarası 1'den 2.75'e çıktı. Nasıl çalıştığıma bu güzel bir delil olabilir sanırım. Şimdi artık yemeğimi bile gözlüksüz yiyemiyorum. Bunurma birlikte bu muntazam çalışmanın başka bedeni faydalarını da gördüm. Çalışmaya daldım. Ne kafam ihtiyarladı ne de kendim. Karşınızda 31 senelik meslek hayatını anlatan bu arkadaşınızın saçına henüz boya değmemiştir. - İntizam... Hiçbir iptilayı hayatımda suistimal derecesine vardırmadım. Sadece dimağımı suistimal ettim. Onda da galiba fazla bir mukavemet kabiliyeti var ki dayandı... - Acaba ben onun için ideal bir erkek miyim? - Hiç şüphesiz... - Briç oynarım... Sevmemin sebebi şu: Kağıt oyunlarının satrançıdır. Kumar derecesini bulamaz. Bu itibarla maddi zararı yok. Düşündürür. 12 saat içinde yorulan dimağıma bir nevi jimnastik yaptırır. - Teşekkür ederim, dedi. - Biliyor musunuz, dedi, insan 20'sinde evlenmeli... 40'ından sonra evlat sahibi olmalı... Mükemmel baba oluyor. Bir kere tüm ihtiraslar sönüyor. Havailik siliniyor. İnsan kendini yalnız evladının terbiyesine, istikbaline veriyor. - Anlatayım. Çocuğumuz bir aylıkken Varşova'ya geldi. Dadı tutmak zorunda kaldık. Almanca'yı öğrendi. Yurda dönerken dadıyı bırakabilirdik. Düşündük: Nasıl olsa insana birden fazla yabancı dil gerek. Kızım 20. yüzyılın kızıdır. Çalışacak, öğrenecek, çalıştıracak ve öğretecek. Onun için kendine tabii iyi bir terbiye vermeyi arzu ediyoruz. Sonra ilim ve fen dilinin Almanca olduğunu kendim Almanca'yı bilmediğim için anladım. Bilgimi artırmak ihtiyacını bildiğim öteki diller tatmin edemedi. - Zevk değiştirmek özelliği yazarlıkta da vardır. Şimdi bana yevmi gazetecilik, fıkracılık daha cazip geliyor. İnsan hayatının her seferinde zevklerini değiştirir. Çocukluğunda ağzına erik koymayan adam 40 yaşından sonra eriğe bayılabilir. Benimki de öyle... Maamafih ben fıkracılığa bugün başlamış değilim. Senelerce evvel bugün kullandığım Bugün de isimli köşede, Tercüman-ı Hakikat gazetesinde fıkralar yazıyordum. - Diyorum size... Harikulade bir hayat yoldaşıdır. Ev kadınlığına dair bir de eser yazdı, dedi.


- Hata işleyebilmek ve hatamı kabul edebilmek cesarettim. - Bazı hallerdeki aşırı soğukkanlılığım. - Siyaset. - İdealden geçtim, beğenebileceğim kadının öyle sanıyorum ki, Marlene Dietrich, Georges Sand ve Audrey Hepburn'ün bazı özelliklerinden kendine mahsus bir sentez yapması gerekir. - Aptallık, ikiyüzlülük, sanat züppeliği. - Büyük gezginler göz önünde tutulursa amatör sayılırım. - İzmir ve Paris. - Çok. - İki kardeşim: Hikayeci Cengiz İlhan, aktris Çolpan İlhan. - Üç büyük haksızlığımın insanlarından biri şimdi Venezuella'da Caracas'da yaşıyor; öbürü yanılmıyorsam Leipzig'de. Biri de İstanbul'da öldü. Hatırladıkça kahrolurum. - Yalnız olarak, evet! - Sadece futbol. Galatasaraylıyım. - Birkaç bakımdan: Klasik Batı Müziği olarak: Bach, Beethoven. Fransız şarkıları derseniz: Piaf, Greco, Mouloudji, Brasens, Aznavour. Bizim halk türküleri: Ruhi Su... Bir de Rumen halk türküleri. -Yeni yeni ısınıyorum. - Balzac, Zola, Dostoyevski vs. - Malraux, Aragon, Ehrenburg, Koestler. - Sık sık değişiyor. Şu anda Gyula Illyes ve Vietezlav Nezval. - Yahya Kemal, Nazım Hikmet, Necip Fazıl, Ahmet Muhib... - Yakup Kadri. - Siyasi baskı, medeni cesaretsizlik, bir de Orhan Veli... - Bence, non-conformiste olmak conformisme'i. - Sinema. - - Çok! İlk aklıma gelenler: Pudovkin, Clair, Welles, De Sica, Carne, Rosselini, Krusowa, Renoir vs... - Orson Welles'in Citizen Kane adlı filmi. - Garbo, Dietrich, Harlow... - Ticari sinema olarak gelişiyor. - Sansür, kesif bilgisizlik, ciddiyet eksikliği... - Üçüncü romanımı bitirmeye çalışıyorum. Bir şiir kitabım hazır. Ayrıca üç kitabım da ikinci baskılarını bekliyor. - Yeniler'in ilk yolculuk notları arasında olması. Bir de Zenciler Birbirine Benzemez"le paralelliği. Bence bu iki kitap birbirini aydınlatıyor.


Muhalif Sovyet yazar Boris Pasternak, ölümünden iki yıl önce, 1958'de Nobel Edebiyat Ödülü'nü kazandığında ünlü romanı Dr. Jivago henüz ülkesinde yayımlanmamıştı. O yıl İsveçli bir öğretmen yazarı Moskova yakınlarındaki evinde ziyaret etti. Romanın Batı'da yayımlanan versiyonunun taslak metnin yüzde 25'i olduğunu öğrendi. Pasternak ülkesinin dönüşüm geçirdiğini söylüyor, bunu kimsenin durduramayacağına inanıyordu. Pastemak'ın evini Moskova eteklerinde eski Rusya'yı hatırlatan Peredelkino köyünde buldum. Pasternak ince yapılı fakat zinde görünüyor. Saçlarının bembeyaz olmasına karşın 70'ine yaklaştığına inanmak çok güç. Yüzünde, hassaten küçük, büzülmüş ağzında müşfik bir ifade var. Gözlerinin etrafında, elmacık kemiklerinde, kişiliğinin muazzam kuvvetliliği okunuyor. Görünüşü de, hali tavrı da dinamik hayatiyetini belirtiyor. Beraber geçirdiğimiz saatler boyunca Pastemak en ufak bir yorgunluk alameti göstermeden durmadan konuştu. Benim söze karışmam adeta gereksizdi. Gerçek anlamıyla bir mülakat yaptığımızı söyleyemem. Çünkü benim soru sormam gereksizdi. Bana öyle geldi ki Pasternak kendi kendisiyle konuşuyordu. Ziyaretim sadece içindekileri boşaltan yay oldu. Kuyruklu bir piyanonun hemen boydan boya kapladığı küçük bir odada oturmuş konuşuyorduk. Duvarlarda babasının tabloları, krokileri vardı. İki katlı ev gayet sade döşenmişti. Pasternak'ın bir de televizyonu vardı. Halen Moskova'nın Arts Tiyatrosu'nda Pastemak'ın çevirisiyle Schiller'in Maria Stuart"ı oynamakta. Dr. Jivago'yu neden yazmış? Söylediğine göre bütün ömrü ve modern Rusya'nın gelişmesi eserin kaynağını teşkil ediyor. Eseri onu hala meşgul etmekte. Pasternak, Dr. Jivago'ya hayatının ve bütün yazdıklarının birleşimi gözüyle bakıyor. Daha önceki şiirleri de nesri de artık onu ilgilendirmiyor. Yayınlanmış haliyle Dr. Jivago, Pasternak'ın taslaklarının ancak dörtte birini tutuyor. Çalışmalarına İkinci Dünya Savaşı bittikten hemen biraz sonra başlamış. Fakat Jdanov'un etkin olduğu dönemde eseri bir kenara bırakmış. Taslak kopyaları, parça parça meslektaşları arasında elden ele dolaşmış. Bazen, muhalif bir yazar tutuklandığında kağıtları arasında bu kopyalara rastlanıyormuş. Kimin yazdığı biliniyor, fakat bir şey yapmıyor, ona dokunmuyorlarmış. Ömrü vefa ederse Pasternak bir roman daha yazmak istiyor. Bunun bambaşka bir havası olacağını, daha keyifli, daha rahat bir konu işleyeceğini söylüyor. Dr. Jivago kişiliği ise Pasternak'ın kafasında 1930'lu yıllarda şekillenmeye başlamış. Pasternak kanlı, dehşet verici tasfiye yıllarından söz açtı. O sırada dostlarının pek çoğu tutuklanıp ortadan kaybolmuş. Bir defasında bana da geldiler. Ellerinde imzalamamı istedikleri bir kağıt vardı. Partinin generalleri kurşuna dizdirmesini uygun bulduğunu belirten bir yazı. Bunu bir bakıma bana karşı beslenilen itimadın bir delili saymak gerekti. Adı tasfiye edilecekler listesinde olanlara götürmemişlerdi bu kağıdı! Ağlıyor, imzalamam için yalvarıyordu bana. Fakat bir türlü imzalayamadım. O gün hayatta kalmanın mı yoksa ölmenin mi daha iyi olacağının muhasebesini yaptım. Beni de tevkife geleceklerinden emindim. Benim de sıram gelmişti artık. Fakat hazırdım ben. Durmadan kan dökülmesinden nefret ediyordum. Buna daha fazla dayanamayacaktım. Fakat hiç bir şey olmadı. Sonradan söylediklerine göre, beni kurtarmış olanlar gene meslektaşlarımdı. İçlerinden hiçbiri benim beyannameyi imzalamadığımı yukarıdakilere duyurmaya cesaret edememiş. Pasternak son harbe bir kurtuluş, kötü bir rüyadan hakikat alemine uyanış gözüyle bakmış. Hava akınlarına karşı korunma çalışmalarına katılmış. Senelerden beri ilk defa şiirlerini iki küçük kitap halinde yayınlatmış. Yazarlar Birliği'nde faal rol oynamaya davet edilmiş. Harbin sonunun büyük ümitler getireceğine inanmış. Evet diyor Pasternak. "Sadece resmi tedbirlerin, tahditlerin önemi yoktur. Yeni Rusya, bütün idari müdahalelere rağmen mutlaka ortaya çıkacaktır. Bu, toplumun doğal gelişimidir. Devrimizde, genel olarak, bireylerin yeni bir hayat görüşü anlayışı var. 19'uncu asırda hakim fikir burjuvalıktı. İnsanlar, mal, mülk, toprağı düşünüyordu. Bugün ise insanlık sadece mülkün güven sağlayamayacağını öğrenmiş bulunuyor. Bunu komünizm anlamıyla ve Rusya'ya yönelik söylemiyorum. Bu dünya savaşları devrinde, atom devrinde insan değerleri değişiyor. Hayatın misafirleri olduğumuzu, iki istasyon arasındaki yolcular olduğumuzu öğrenmiş bulunuyoruz. Onun için de aradığınız güveni kendi içimizde bulmamız gerek. Pastermak'ın erişmiş olduğu bu iç emniyetinin önemli bir de sonucu var: Dr. Jivago'dan dolayı başına gelebileceklere aldırış etmiyor. Daha şimdiden Pasternak'ın Yazarlar Birliği'nden atılmasını isteyenler var. Bu gerçekleşirse evi elinden alınacağı gibi her türlü geçimini de kaybetmiş olacak. Fakat Pasternak bu ihtimaller üzerinde dururken sanki dünyanın en önemsiz olayından söz açar gibi konuşuyor. En ufak bir kendi kendine acıma, hatta kendi kendini feda etme ifadesi yok sözlerinde.


Yıl 1955. Tanpınar 54 yaşında. Detaylı mülakatta genelde kültür, özelde şiir üzerine görüşlerini aktarıyor. Her şiirde dünya yeniden kurulur diyor. Siz bir konuşmanızda şiirin tarifi güçtür, demiştiniz. - Bilmiyorum, belki söylemişimdir. Her halde şiirin bir yığın tarifi yapılabileceğinden çok bahsettim. Fakat, bu kadar inceliğe gitmeye lüzum var mı? Onu Moliere'in felsefe hocasının yaptığı gibi nesirden ayırmak kafidir zannederim. Belki, ufak bir çizgi daha ilave edebiliriz: Nesirde söylenmesi imkanı olmayan, yahut söylenmesi için nesrin rahatlığına muhtaç olmayan şeylerin sanatı da diyebiliriz. Herhalde, benim için evvela bu tarafından ayrılır. İyi bir şiir nesirde daima eksik, az tatmin edici ve hatta lüzumsuz ve bozulmuş şeklini arar görünür, Homeros'da kendi vücudunu arayan Ahileus gibi... Bu, dilin içinde insanı bütünüyle aramaktır. Dilin çığlık, şekil ve nağme oluşu... Bunları nesre tek başlarına nakledin, ortaya tahammül edilmeyecek bir şey çıkar. Çünkü nesir, düşüncenin ta kendisidir. Şiir ise kendi şeklinin peşindedir. O, dolayısiyle konuşur. Şüphesiz bunun aksi olan eserlerde vardır. Hem de çok büyüklerinden. Fakat onlar da eninde sonunda, sadece dilin imkanlarından gelen güzelliği veren o saf taraflarına, yani beş on mısra'a iner. Asıl hava onların etrafında teşekkül eder. Halk bunları seçer. Eski destanları böyle ayıkladı. - Söyler, elbette söyler. Hem daha çok söyler. Fakat bizi kendi içimizde konuşturarak... Bütün şekiller gibi varlıklarıyla konuşur. - Tabii, ben şiirin kendisinden bahsediyorum. Bugünün veya takvimdeki herhangi bir tarihin anlayışından bahsetmiyorum. Ona bakarsanız her devrin şiir anlayışı var. Seyid Vehbi zamanında şiir nükte, cinaslı söz, mazmun, yahut aruzun çuvalına alelacele tıkılmış söz sanlırdı. Ama, şiir diye insanlığın tanıdığı, seçtiği, ayırdığı ve unutmadığı bir şey de var dünyada... O, duruyor, gelişiyor, daima kendi eşi olan soyunu yaratıyor. Ve bu şiirin de her dile göre kaideleri ve hususiyetleri var. Mevcut olması için onları arıyor ve istiyor. Şiir dilin çiçeğidir. Şu halde, siz kafiyeye, vezne. hatta şekle bir zaruret gibi bakıyorsunuz. Onlar oyunun şartlandır. Yani işin içinde ve esasında mevcut şeyler. Hiç oyun oynayan çocuklan seyretmediniz mi? Nasıl kaidelere riayet için kıyamet kopanrlar. Kardeşim olmadı... diye birbirlerini yerler. Aksi takdirde kendilerini veremezler işe de onun için. Çünkü oyun oynadıklarını bilirler. Onun ciddiyetine inanmak, o zahmete katlanmak için gizli mukaveleye riayet ederler. Sanat da oyun gibi içtimai bir mukaveledir. Ama kendiniz bu şartlardan çıktığınız oldu. - Aksi kabil mi? Bütün zahiri hürriyetler gibi o da beni kendine çekecekti tabii. Fakat doğrusunu ister misiniz? Daima, hatta kompozisyon esnasında bile içimde bir şüphe kaldı. Hayır, fazla keyfi, fazla bana tabi bu iş... Halbuki şiir sosyaldir. Geleneğe bağlıdır. Şair asırlık şekillerin ve kaidelerin içinde kendini daha emniyette hisseder. Daha şahsi olur. Düşünün bir kere! Bir veznin etrafında başlayan o ilk mısra, onun içinizde kımıldanışı. O veznin, yani sesin birden size ait bir ritm oluşu, onu benimseyerek emrine girmeniz. Kafiyelerin tuttuğu ışıkta, onların uyandırdığı dikkatle adım adım yürüyüşünüz... Birden dilin içine düşersiniz. Her kelimeyi ayrı ayrı bulmak, ayırmak, birbiriyle kaynaştırmak lazım. Yavaş yavaş kıtalar veya büyük ritm cümleleri başlar. Temler birbirleriyle karşılaşır, gelişir. Nihayet son mısra, büyük, geniş bütün tecrübeyi içine alan, yahut tamamlayan, yahut o zannı veren o son işaret veya çığlık. Bu başlama, bu yürüyüş, bu bitişte şiirin, yani insanın, yahut dilin -zaten bu noktada aralarında fark yoktur.- sırrı teşekkül eder. Dünya yeniden kurulur. Evet her şiirde dünya yeni baştan kurulur. Musikinin bir başka eşi. Bunu yalnız şiirin ahengini, ritmini düşünerek söylemiyorum. Şiirdeki konuşmanın şekli musikiye benzediği için söylüyorum. Şiir bir ikameler sarfatıdır. O da musiki gibi kendi maddesini kendi şartlarıyla yaratır. Bugünkü telakkinin, bu musikiye benzer, onun aynı olan şeyleri, hatta basit ahenk endişesini bile reddettiği söyleniyor. Halbuki tamamiyle onun peşinde... Bütün sanatlar musikinin peşinde. Ve hatta bu yüzden tabiatlarını inkara kadar gidiyorlar. Fakat bugün bizi bu kadar meşgul etmeli mi?.. Yanlış söyledim tabii... Demek istediğim şu: Bizim bugün dediğimiz şey sadece bir estetik iddiası değil ki.. Bir devir, bir cemiyet gibidir, onun bir yığın tarafları vardır. Ben nazım şekillerini yıkarak muasır olmaya çalışan yüzlerce şair bilirim ki, eskinin eskisidir. Vasıf gibi şaka ile, zarafetle şiir yazarlar. Kelime üstünde oynarlar. Biz bugünü başka yerde, yani kendisinde ararsak daha iyi olur. İçimizde demek istedim. İnsanın huzursuzluğunda. Bununla şiirin behemehal bir şekil meselesi olması icab ettiğini de söylemiyorum. Kendi inandığımı söylüyorum. Zaten cins şairler yavaş yavaş bu şekli kendiliğinden bulmaya başlıyorlar. Ona ister istemez gidiyorlar. Onu yaratıyorlar. - Bugünkü insanın huzursuzluğunu kastediyorum. O, kendisini evinde hissetmemekten gelen yadırgama, o ifade ihtiyacı, yaptıklarından şüphe... Hülasa çivilerin yerinden oynamış olmasını kasteddim. Asıl bugünü veren şey bu huzursuzluk, tatminsizlik değil mi? Kelimelere hatta dile inanmamak, her an köklere doğru gitmek, her an kendisini evirip çevirmek, sökmek, tekrar takmak... Hatta artık takamıyoruz da.. Dağınık unsurlarımızın karşısında çırpınıp duruyoruz, yahut onları orada bırakıp kaçıyoruz. Sizin hikayenizdeki Abdullah Efendi gibi. Hani kendi zerrelerini loplar. - Evet, kendi zerrelerini toplar. Ama Abdullah Efendi 1935'de yazıldı. Bugün yazılsaydı onu da yapmazdı. Belki de bu şekilleri yıkmaya bu kadar ısrarla çalışmamızda bunun da tesiri var. Sonra devrimizin münevverinde başlayan o garip hastalık. Behemehal kendisinin dışına çıkmak, kalabalığa karışmak, beklenmezi bulmak ihtiyacı... Hakikatte bugünün entellektüeli çok güç bir iş yüklendi. Kendisini lüzumundan fazla sorumlu addediyor. Durmadan itham ediyor, durmadan bırakıyor. Hani masallardaki gibi: Ormanın etrafına bir ip sarıp taşımaya çalışan kahramanlar gibi bütün hayatı yüklenmeye çalışıyor. Beni İsrail'in İsa'dan evvelki devrine benzedik. Her köşede bir saat evvel giydiği paçavralarının içinde dövünen bir peygamber var. Şüphe peygamberi, iman peygamberi, vazgeçme peygamberi... Hıristiyanlıktan, hatta İslav mistiğinden geçmiş, Hıristiyanlıktan gelen bir nefs ithamı. Ben hastayım, binaenaleyh varım. Halbuki Descartes, yani Avrupa, düşünüyorum, binaenaleyh varım, diyordu. Ve adı konmamış şeylerin peşinde değildi. Böyle bir şeye rastladı mı Latince lügatini açar, bir ad bulurdu. Bir ad ki, tarifin ta kendisi olurdu. Bakın, demin benden şiirin tarifini sordunuz. Şiirin, sanatın tarifi kendi adlarındadır. Kelimeler köklerine indikçe eşyayı ve insanı verirler. Evet, Avrupa diyordum. Avrupa zaruretlere isyan etmez, onları tanıdıkça yeneceğine inanırdı. Avrupa... O, hiç Şark değildir. Bittabi bunun bir kısmı da taklit. Bir hastalığı bütün araziyle taklit. Farkında olarak veya olmayarak. Netice ne oluyor? Ya insan tek haneli bir rakama iniyor, yahut dağılıyor. Ama, neticenin böyle olması vakıanın varlığından bizi şüphe ettiremez, değil mi? Ne de hazzından. Çünkü bir kısmını kendimiz icad etsek bile karışığın, elle tutulmazın, inkarın, kendini dönülmez yollarda, karışık rüzgarların elinde hırpalanır görmenin, nev'inin yeganesi tecrübelerin adamı hissetmenin de bir hazzı vardır. Asrımız ki, dışından bakınca büyük fikirlere, inançlara inince o kadar sosyal görünür, bu meselede bütün tarih boyunca görülmemiş kadar ferdiyetçidir. Ne yazık ki, sanat sosyaldir ve sosyete akıldır, nizamdır, devam zinciridir. Bunları söylerken insan, yalnız huzur içinde, sabit kıymetlerle iş görür, demiyorum. O cinsten bir huzur ölümün ta kendisidir. Hatta daha beterdir. İnsan değişmezse çürür. İnsanlık değişir. Nesilden nesle daima değişir. Fakat meseleleri müsbet almak şartıyla. Bu Dionysos ile Apollon'un karşılaşmasıdır. Toprak elbet besler, fakat yalnız kökü besler tohumu çürütür, o kadar. Üzüm ve buğday ise güneşin altında olur. İste onun için sanatta şekilciyim, yani kendimle mücadeledeyim. Huzur romanını yazdığınız ne kadar belli. - Mesele, eski masalları iyi okumakta. Titan ve ifrit her zaman vardır insanın içinde her lahza uyanır. Hakikatte onlar bizim zenginliklerimizdir de. Fakat kayıt altına almak şartıyla... O zaman hür olarak karşısına geçeceğimiz malzeme olurlar. Biz bugün onlara yardım ediyoruz. Edebiyattan kaçalım derken daha kötü bir edebiyat yapıyoruz. Ama hep böyle değil tabii... işin içinde tesadüfün fazla girmesine rağmen yine de güzel eserler çıkıyor. Çünkü insanoğlu elindeki işe kendisini geçirmesini biliyor. Başlarken inkar edilen dikkat kendiliğinden işin ortasında uyanıyor. - Dikkat... İnsan dikkatidir. Dikkati nisbetinde büyüktür, kuvvetlidir. Çünkü dikkat bize, eşyanın ve kendimizin kapılarını açar. Rilke ne güzel söyler. Ağaç şiiri mi yazacaksın, der. Aylarca ağaca bak, nizamını içine naklet. O sende, kulaklarında ve gözlerinde kurulsun, der. Hayır, bu son kısmı orada söylemez. O son sonelerdedir. Ne şair ama... Tercümeden okuduğum halde -Almanca bilmem- hayranım. Bakın burada da bu meseleye dönebiliriz. Hiç de aslının güzelliğine erişmeyen tercümelerle bir şair nasıl sevilir? Düşüncesi için mi? Elbette ki, hayır! Seviyorum, seviyoruz, çünkü Rilke, cins şair olarak düşüncesini, kendisinin olan bir tekniğin emrine vermek suretiyle o kadar değiştirmiş ki!.. Anlıyor musunuz, şekil, ruhu ve muhtevayı öyle benimsemiş ki. kendisi dağıldığı halde yine de bir şey kalmış. Yani şekil, ruhu yaratmış. Canım öyle değil mi!.. Biz şeklimizle mevcut değil miyiz? Şeklimizle yani vücudumuzla... Bütün kabiliyetlerimiz vücudumuzdan gelmez mi? - Zeytin ve inciri de koyabilirdim. Çünkü Akdenizliyim. Biz Akdeniz insanıyız. Türk kültürü Akdenizlidir. Eski medeniyetimizin modalarına mukavemeti, onlarla mücadelesi de buradan gelir. Biz esersizlikten şikayet ederiz. Nasıl eser olsun ki? Bu modaları bugün taklide rağmen benimsememiş, gizliden gizliye ona isyan etmiş. Ve sonunda işi şakaya ve tam oyuna götürmüş. Evet, Akdenizliyiz. Yahya Kemal'i biraz da bunun için severim. Bu hakikati bulduğu için. Camus'den çok evvel, dediği ve ondan evvel, çok gençken Çamlar Altında Musahabeleri yazdığı için. Nedim'e Tahmisinde de bunu ayırır. Akdeniz size bir çok şeyler duyuruyor ve düşündürüyor galiba. - Adalar Denizi'nde bir dolaşın, anlarsınız. Ben 1920'de Antalya'ya denizden gittim. Hem 10 gün sürdü bu yolculuk. Vapurla gittik ama, bir yığın iş çıktı. Bekledik, yavaş yürüdük. O zaman çok cahildim. Fakat kör değildim tabii, gördüm. O güneş altındaki vuzuhu gördüm. Ne hacet, İstanbul, bütün sahillerimiz böyle. Ve her adanın ta uzaklardan çıkışı, bütün kenarlariyle büyüyüşü, o şaşırtıcı nisbetler ve renkler... İnsan ister istemez, her şeyi kendi zihninden ve elinden çıkmış gibi kabul ediyordu. Her şey insandı, insana dönüyordu. Herşey, herşey sanki akıldı. Ve tabii, çıplak ve güzel vücuttu. Herşey insana, sen ve yalnız sen varsın, diyordu. Yalnız senin düşüncenin ve vücudunun nizamı var, diyordu. Bazen realitenin dışında veya üstünde gibisiniz. - Anlaşılıyor, benimle adamakıllı kavga etmek istiyorsunuz. Bilakis... Yani hem evet, hem hayır. Yalnız beni realite prensiplere götürür. Yavrum, ben biraz eski adamım, yani takvimin adamı değilim. Ben komedinin komedi olduğuna, şiirin şiir, hikayenin hikaye olduğuna, nev'ilerin aralarında bir silsile bulunduğuna inanırım. Şiir benim için bir iç-alem nizamıdır. Yapabilir miyim, ne dereceye kadar yaparım, o ayrı bir mesele. Tabii bu demek değil ki. trajedi Racine gibi yazılır. Hayır, bu gülünç olur. Trajedi bugün belki de yazılmaz. Yazılırsa az çok Giraudoux gibi yazılır, veya Gide gibi yazılır. Yani kaidelerine, şartlarına riayet etmek şartıyla. fakat yeniden yazılır. Daha doğrusu hiç kimse gibi yazılmaz. Yalnız insan talihinin büyüklüğünü vermek için yazılır. Onun şartı budur. Avrupa'dan bahsederken Şark değildir, dediniz.. Halbuki siz Şark'ı sevdiğinizi pek inkar edemezsiniz. - Elbette severim. Evvela tarihimle bağlıyım, sonra ondan ayrıldığım tek meselem olduğu için severim. Bazen bir zenginliği, bazen alıştığım bir hastalığı sever gibi severim. Yalnız bir noktayı unutmayalım. Bu sevgi bizim için bir nevi evvel yaşanmış hayattan kalma sevgidir. Yani artık Avrupalı olduğum için severim. Yani tefsir ederek severim. Bunda da bir fevkaladelik yok. Her nesil mazinin tefsirini yapar. Sevmek, daima hususi bir bakış tarzıdır. Yahya Kemal'de mazi hasreti var, diyorlar. - Süleyman Nazif'ten gelme bir söz. Bir de Ziya Gökalp'ten. Fakat tabii yanlış, Bilakis yarının hasreti var. Deniz Türküsünü okumadınız mı? Biz o zamana kadar milletinin mazisini bilen edebiyatçıya rastlamadık da onun için. Avrupa'da büyük sanatkarlar az çok bir kültür erüdisidirler. Bizde... Bugünün en modern adamını açın, adım başında tarihten size bahseder. Hatta sol tanınanlar bile. Çünkü tarih, şahsiyetin ta kendisidir. Aragon'u okuyun. Fransa tarihinden çıkar mısınız, görün. Malraux'yu gördünüz. Asrın en büyük sanat tarihini yazdı. Dedim ya, tarih, şahsiyetin kendisi, hiç olmazsa, kaynağıdır. Onsuz insan teşekkül edemez. Öyle bir yalnızlığa düşer ki konuşmak bile imkansızlaşır. Onun için nesiller ve fertler daima mazi ile meşguldürler. Daima tarihin karşısında vaziyetlerini tayin ederler. Sabahaddin Eyüboğlu'nun Yeni Ufuklarda bu bahse dair güzel bir yazısı çıktı. Başka türlü nasıl olur canım? Ben tek başıma yaşayabilir miyim? Ben bir oluşun parçası, yarın ortaya geçecek son halkasıyım. Zinciri tanımazsam olur mu? Yahya Kemal'deki tarih de bu. Yalnız o ayrıca tarihçidir de. Ve galiba en iyi tarihçimiz. Fakat herşeyden evvel realisttir. İlk büyük realistimiz bence odur. Yani içimizde hayata aldanmadan bakan tek adam. Onun için ütopya kurmaz. Aldanan insan korkunç bir şeydir Çünkü etrafını aldatır, yıkar. Mazi daüssılası ve Yahya Kemal... Bu bir dost şakasıdır. Biraz da gelenekte mevcut olmayan bir şeye, rüya adamı ve derbeder sanılan şairin ağzında hakiki bilgiye rastgelmekten doğan bir şaka. Ha, şu var. O kendi hislerini ve aktüalitelerimizi zaman zaman maziye nakletti. Ama, bunun için mazide yaşıyor, demek. Ama bu, Des Fetes Galantes'ı yazdığı için Verlaine'i asrında yaşamamakla ilham etmek olur. Halbuki Verlaine, devrinin ve bugünün bütün bir tarafıdır... Yahya Kemal şiirimizde bir devam zinciri kurulmasını istedi. Bu da tabii hakkı idi. Hatta tarihi rolü idi. Bugünkü gençler bunu başka şekilde folklora giderek yapmak istiyorlar. - Tabii... Hem çok. Cesaretlerine, ısrarlarına bayılıyorum. Onlarla konuşurken onların yaşındaki zamanımı hatırlıyorum. İcabında üstünde oturduğum kahve sandalyelerini silah gibi kullandığım zamanlan. Kahveciler bundan epeyce şikayetçiydiler. Ama ben ahmaklığa kızardım, yani kapalılığa. Galiba gabavet denen şey beni daima çıldırttı. Gabi adam ne kolay haksızlık yapar! O, bütün insanlığa hakaret gibi bir şeydir. Bir de hiç bir zaman sanatın üstünde bir şey görmezdim. Onun başka şeylerin emrinde olmasını istemezdim. Hatta hayatımın bile san'ata fazla girmesini istemezdim. Hala da öyleyimdir. Şair her şeyini şiirde ve san'atta bulmalı. Giderse san'attan onlara gitmeli MuzalarTanrı kızlarıdır, esarete gelmezler. Değişirler. Allahısmarladık bile demeden giderler. Haberiniz dahi olmaz gittiklerinden. Bektaşi dedesini yakmışlar, bir de bakmışlar ki, ateşin içinde yalnız tacı ile hırkası kalmış. Onun gibi bir şey. Elinizde sadece iyiniyetleriniz kalır. Ama insan mesuldür demiştiniz. Hatta sık sık söylersiniz. - İnsan herşeyden evvel mesuliyet duygusudur. Evet. Ama bu mani değil ki. İnsan, insan talibinden mes'uldür. Fakat şair, şiirinden de mesuldür. Zaten iyi şair bunu kendiliğinden halleder. Sembollerini, dünyasını öyle kurar ki şiirinde, bütünlüğü ile kendiliğinden oraya geçer Baudelaire, Rilke, Valery, Verlaine. Yahya Kemal öyle değil miydiler? - Sanat eserinde, sanat kaygusundan başka bir endişe olmamalı. Ama bu meselesiz olmak demek değil. İnsan, kendi meseleleridir. Ben herhangi bir davanın açıkça müdafaasını yapan eserden hoşlanmam. İnsanı bütünü ile alan ve arasından meseleleri veren eseri tercih ederim. - Şiirde mısra mısra... Zannederim ki, bu en iyi şekildir, fakat nesri bozuyor. Yani cümle cümle yazıyorum. Binaenaleyh bazan terkibin bütünlüğü kayboluyor. Daima develope ederek çalışırım. Cümle çok defa sahile, sahife forma olur. Çok tashih yaparım. Kökünden değiştiririm. Daha ister misiniz? Alıştığım kalem, alıştığım kağıt, masamın oturduğum köşesi, yalnızlık, hülasa bir yığın itiyadlarım ve tiryakiliklerim vardır. Kendime karşı daha hür olarak çalışmayı isterdim. - greatscissorsslimeeclipse liked this - piriltii liked this - zayfbiri liked this - edebiyatsoylesileri posted this