Birçok okurun beğeni düzeyini yükseltmesinde onun büyük payı var. Yaşam serüveni, Türkiye'deki eleştiri, yazarlık ve yayıncılığın durumunu gösteren Fethi Naci, Yazmak benim için her zaman kurtarıcı olmuştur diyor. - İlk yazım, 1943 yılında, Erzurum gazetesinde yayımlanmıştı; çok sevdiğim babaannemin ölümü üzerineydi. Erzurum gazetesinde 1943, 1944 yıllarında şiirler, hikayeler yayımladım. O yaşlarda birinin, adını basılı olarak görmesinin heyecanını hala anımsarım; gazetenin çıkacağı gün, gazete binasının önüne gidip beklediğimi unutmam olanaksız! 1945'te, lise son sınıftayken, İstanbul'da yayımlanan İstanbul dergisinde, Yedigün'de, Giresun'da yayımlanan Yeşilgiresun gazetesinde, Halkevi dergisi Aksu'da şiirler yayımladım. Liseyi bitirdikten sonra pek şiir yayımlamadım. Yeşilgiresun'da birkaç hikayem çıktı. En son yazdığım Mumlar adlı hikayem 1949'da Yeşilgiresun'da yayımlandı; Sait Faik'i anlatan bu hikayeyi Bir Hikayeci: Sait Faik... adlı incelememin sonuna koydum. İktisat Fakültesi'ni bir kamu kuruluşundan burs alarak okumuştum. Sekiz yıl mecburi hizmet"im vardı. Konya Ereğlisi'ndeki Sümerbank Bez Fabrikası'nda 14 ay çalıştım. İktisat Fakültesi'ne asistan olarak dönmek istiyordum. Asistanlık sınavını kazandım. Prof. Hazım Atıf Kuyucak, sınavı kazananlar arasından beni seçmiş ve bunu Fakülte Kurulu'na bildirmişti. Fakülte kalemindeki bir polis memurunun benim için "Komünisttir! demesi üzerine o zamanlar dekan olan Prof. Ömer Lütfi Barkan o kadroyu lağvetti. Kısa bir süre sonra İstanbul Yüksek Tahsil Gençlik Derneği kurucuları ve yöneticileriyle birlikte tevkif edildim. Sorgusu yapılan herkes tahliye edildi. Çünkü bu tevkiflerin, yeni iktidara gelen Demokrat Parti'nin ünlü 141. ve 142. maddelerini daha da ağırlaştırmak için kamuoyu oluşturmaktan başka amacı yoktu. Bir buçuk ay yattıktan sonra Sultanahmet Cezaevi'nden çıktım. Gidecek başka yerim olmadığı için Giresun'a gittim. Kendi şehrimde dört ay bir sürgün hayatı yaşadıktan sonra İstanbul'a döndüm. Sultanahmet"te tanıdığım arkadaşlar Yeryüzü adlı bir dergi çıkarıyorlardı; yazmamı istediler. Ben de "Oktay Deniz takma adıyla yazmaya başladım. Üniversiteye dönseydim bilim adamı olacaktım, dönemediğim için eleştirmen oldum... İstesek de, istemesek de hayatımızı rastlantılar yönlendiriyor... O tevkifin büyük bir faydası oldu: Sümerbank beni işe almadı; böylece bir buçuk ay hapis yatarak mecburi hizmet"i ödemiş oldum! yeni bir imza oluşturdum. İlk yazım yayımlanır yayımlanmaz Nurullah Ataç, Ulus gazetesinde bir yazı yazdı. O yıllarda Ataç'ın, bırakın adı sanı bilinmeyen bir genç hakkında müstakil bir yazı yazması, ünlü şairlerin, yazarların yalnızca adlarını anması bile o şairler, o yazarlar için bir mutluluk kaynağı olurdu. Ataç, yaşadığı sürece yazılarıma ilgi gösterdi, yazılarımdan söz etti. İnsan Tükenmez (1956) yayımlanınca iki yazı yazdı. Ulus'ta, yetinmedi, Varlık dergisinde de iki yazı yazdı. Ataç, yazılarımdaki düşüncelere karşı çıkıyordu ama yazış biçimimi beğeniyordu, bunun için tutuyordu beni. - Önce ilk önemsiz okumalar"dan başlayayım. İlkokul birinci sınıfta okuyup yazmayı öğrenince ikinci sınıfta dergi almaya başlamıştım. Kapı komşumuz Fikri Taş, benden üç yaş büyüktü; ailesi bizimkinden de fakir olduğu için, "dergi al da birlikte okuyalım, demişti. Okul kitabı dışı okumalar böyle başladı. (On beş yıldır gitmediğim Giresun'a 1997 Temmuzu'nda gittiğimde, Giresun'a vardığım akşam, o gün Fikri'nin toprağa verildiğini öğrendim...) Hiç unutmam, haftalık formalar halinde yayımlanan Çırak Uçman adlı bir çocuk romanı vardı; o formalar Giresun'a gelince, babaannemi karşıma alırdım, yüksek sesle okurdum. Çırak Uçman'ın Oğuz adlı bir kahramanı vardı; babaannemle birlikte Oğuz'un Giresun'un da üstünden geçmesini aylarca beklemiştik. İlk vnemli dkumalar, Erzurum Lisesi'nde başladı. Ortaokul ikinci sınıfa geçtiğim yıl sınava girmiştim; altı yüz küsur öğrenciden yalnızca altı kişi parasız yatılı sınavını kazanmıştık. Bizim sınava girdiğimiz yıldan önce sınava girip de kazananları hep İstanbul'a, Haydarpaşa Lisesi'ne gönderirlerdi; bizi ve bizden sonrakileri Erzurum Lisesi'ne yolladılar. Erzurum'a kar yağdı mı her yer aylarca kar altında kalırdı. Lisenin bahçesindeki karlar Nisan ayına doğru erimeye başlayıp da toprağı görünce, Bahar geldi! derdik. Haftalarca okuldan çıkmadığımız olurdu. Okumak dışında yapacak pek bir şey yoktu. Lise yıllarında okul kitaplığının düzenlenmesine yardım ettiğim için kitaplıktaki dergilerden, kitaplardan dilediğim gibi yararlanabiliyordum. O eski, büyük boy Varlık'lar, Yurt ve Dünya'lar... Bütün parasızlığıma rağmen aldığım İstanbul, Büyük Doğu, Yaratış dergileri... Erzurumlu sınıf arkadaşım Oğuz Öğün, babasının okuduğu Ulus'tan Ataç'ın yazılarını keser bana getirirdi. Fransızcamı geliştirmek için Baudelaire'in Les Fleurs du mal'ini Haşet Kitabevi'nden ödemeli getirtmiştim. Onuncu sınıfta Necmettin Halil Onan'ın İzahlı Divan Şiiri Antolojisi'ni, yıl boyunca, ders kitabı olarak okumuştuk. Divan şiirini seviyordum. Aruzu o yıllarda öğrendim. Lise yıllarımdan bir anı: Edebiyattan sınava girmiştim. Hocalardan biri bir soru sordu, dokuzuncu sınıfta iken edebiyat hocamız olan, şiir yazdığımı bilen ve beni destekleyen Sıtkı Bey, benim yerime kısaca cevap verdi, sonra da bana Son yazdığın şiiri oku! dedi. Okudum, on verdiler, çıktım. Erzurum Lisesi'ndeki edebiyat hocası İzzet Deliçay, Orhan Seyfi Orhon'un Çınaraltı dergisini okuyanlara bir not fazla vereceğini söylerdi! Kentle, halkla ilişkimiz yoktu! Ben son sınıftayken İkinci Dünya Savaşı sona erdi ve Erzurum'da kimsenin aklına bunu kutlamak gelmedi! İlk önemli okumalar", Marksizmden söz eden kitaplarla başladı. İktisat Fakültesi'nde, o yıllarda, Marksizmden söz eden öğretim üyeleri hep anti-Marksist yorumlar yaparlardı ama bir Beyazıt Kitaplığı'nda Manifest'in Türkçe çevirisini bulabiliyorduk; Engels'in Cemiyetin Asılları, Lenin'in bir iki kitabı İkbal Kitabevi'nce yayımlanmıştı ve serbestçe satılıyordu. Carlo Cafieri'nin bir Kapital özeti vardı. Sonra Editions Sociales'in ucuz kitapları gelmeye başladı. Kadırga Talebe Yurdu'nda Milli Eğitim Bakanlığı'nın yayımladığı klasiklerin çoğu vardı; bir yandan onları okurken, bir yandan da genç yazarların neredeyse hepsini okuyordum.. - 1995'in yazında eleştiri yazılarını bırakıp anılarımı yazmaya iten, kırgınlık, küskünlük değildi. O yaz, epeydir üzerinde çalıştığım Reşat Nuri Güntekin'in Romancılığı adlı son incelememi bitirmeye karar vermiştim, bunun için çalışmamı dağıtmak istemiyordum; yalnızca Reşat Nuri okumak, Reşat Nuri yazmak istiyordum. Ama yıllardır yazdığım Adam Sanat'a yazmayı da sürdürmek gereğini duyuyordum. Yıllardır anılarımı yazmayı düşünüyordum ve bir türlü başlayamıyordum. Anı yazmak için kitap okumak gerekmiyor, malum, ben de kitap okuma gücümü Reşat Nuri'ye yönelttim ve anılar yazmaya başladım. Daha önceleri de eleştiriden, koptuğum demeyeyim, uzaklaştığım olmuştu. Eleştiri Günlüğü 1. Kitap'a bakıyorum: Eylül 1983'ten Mayıs 1984'e kadar yazmamışım. Gücünü Yitiren Edebiyat'a bakıyorum: Ağustos 1987'den Şubat 1989'a kadar yazmamışım. En son 1995 sonbaharından 1996 sonuna kadar yazmayı bırakmışım. - Reşat Nuri'nin Romancılığı hakkında dört yazı yazıldı: Memet Fuat, Tarık Dursun, Prof. Gürsel Aytaç ve Doğan Hızlan yazdılar. Bir inceleme kitabı hakkında dört yazı küçümsenecek bir sayı değildir; bu bakımdan, son kitabınızdan hiç söz edilmemesi sözünüz gerçeği yansıtmıyor. Reşat Nuri'nin romancılığı hakkında yazı yazılmamasından çok iki olgu beni üzdü: Hiçbir edebiyat dergisi bu kitabın adını anmadı, bu bir. Okur, bu kitabı okumak gereğini duymadı, bu iki. Şimdilerde bu kırgınlığınız biraz geçmiş görünüyor. - Geçmedi. Reşat Nuri'den sonra Halit Ziya Uşaklıgil'in, Ahmet Hamdi Tanpınar'ın romancılıkları üzerine birer kitap yazacaktım, vazgeçtim. - İstanbul'a 1945 yılında geldiğim zaman ilk tanıştığım yazar Oktay Akbal'dı. Oktay Akbal'ın bazı kitapları erken tanımam konusunda bana yardımları olmuştur. Sonra edebiyattan çok ekonomiye, daha doğrusu Marksizme önem verdiğim bir dönem var. Ardından on dört ay Konya Ereğlisi'nde çalışma... Tutuklanma... 1951 güzünde İstanbul'a döndüğüm zaman Yeryüzü dergisinde Oktay Deniz takma adıyla hem ekonomik-toplumsal-siyasal konularda, hem de edebiyat üzerine yazılar yazmaya başladım. Ardından Beraber dergisinde gene takma adla aynı konularda yazılar... Oktay Deniz"in nasıl merak edildiğini, herkesin "Kim bu adam? diye sorduğunu yaşadıktan sonra artık ilişkiler"in beni etkilemesi söz konusu değildi. 24-25 yaşlarından başlayarak dostluk, arkadaşlık ilişkilerim, benden 15 yaş büyük yazarlarla bile hep "eşitlik ilkesine göre yürüdü. Çok güzel anılarım var - çok kötüleri de. Bir başkası, bir şiirini eleştirince, benim bir gazetede haftada bir köşe yazısı yazmamı önleyebildi... Üstelik bunlar solcu olduklarını söyleyen insanlardı. Bunun içindir ki edebiyat dışından olan dostlarımın sayısı edebiyatçı dostlarımdan çoktur. - İnsan Tükenmez'deki yazılar Marksizmin klasiklerinden ve Fransız Marksistlerinden öğrendiklerimi edebiyatımızın sorunlarına uygulama çabası diye değerlendirilebilir. O zamana kadar söylenemeyen pek çok şeyin o küçük kitapta söylenmesi birden ortalığı sarsmıştı. Ataç'ın kitap hakında yazdığı dört yazıdan birinde söyledikleri bunu gereğince açıklıyor: İnsan Tükenmez'i, Bay Fethi Naci'nin bu adla topladığı yazıları okuyorum. Çok söz söylenebilir o betik üzerine. Öyle sanıyorum söylenecektir de. Kimi, örneğin Yeni Ufuklar'da, Yeditepe'de yazanlar pek beğenecek, pek önemli sayacak, bilimsel bir yöntemle bizde eleştiriyi yenileştirdiğini, büyük doğruları yayıp gözleri açtığını söyleyeceklerdir. Kimi de ürperecektir; yavuzlar yavuzunun, yıkıcılar yıkıcısının, Şeytan'ın parmağını görecekler bu betikte, yırtılmasını, yakılmasını isteyeceklerdir. İnsan Tükenmez'deki eleştirileri yazarken en beğendiğim eleştiri tanımı Plehanov'un tanımıydı: Maddeci eleştiri bir eserin özünü sosyolojik dile çevirmektir. Plehanov, bununla yetinmemek gerektiğini, eserin biçimini de eleştirmek gerektiğini yazıyordu ama ortada yararlanabileceğimiz örnekler yoktu. Bunun için benim eleştirilerim de içeriğe yönelik, toplumbilimsel yanı ağır basan eleştirilerdi. Bir edebiyat eserinin edebiyat hazzı verebilmesi için biçimin de yetkin olması üzerinde duruyordum -ama o kadar. İnsan Tükenmez'e baktığım zaman birtakım yeteneksiz şairleri ve yazarları yalnızca solcu oldukları için, hapishanelere girip çıktıkları için tutmuş olduğumu görüyorum. İyimserlik-kötümserlik hakkındaki düşüncelerimin çoğunun Türkiye gerçekleriyle uyuşmadığını görüyorum. Olumlu tip sorununun kökünde yatan parti çizgisine uyma zorunluluğunun sanatçıyı yaratma özgürlüğünden nasıl uzaklaştırdığını göremediğimi görüyorum. - Epey geç yaptım askerliğimi. Önce İstanbul Yüksek Tahsil Gençlik Derneği davası vardı, 141. başladı. Bu dava da sonuçlanınca askere gitmeye karar verdim. Yaş, otuzu geçmişti. Neyse ki okul dönemini, İstanbul'da, Genelkurmay'a Fransızca mütercim olarak atandığımı bildirdiler. Ne var ki Genelkurmay'a gitmeden üç aylık bir kıta hizmeti vardı. Beni Haber Merkezi'ne verdiler. O zamanlar lise, meslek lisesi, vb. mezunları da yedek subay oluyorlardı; bizim 48. dönemde yüksek öğrenimliler toplamın yüzde 10'u kadardık. Benim işim, gelen yazıları kaydetmek ve alay komutanına götürmekti. Bir ay sonra çift aylı zarfların birinden pek de hoş olmayan bir yazı çıktı: Asteğmen İsmail Naci Kalpakçıoğlu'nun Genelkurmay'a tayini iptal edilmiştir. Kıtada kalacaktır. Dosyası ayrıca gönderilecektir. Bir saat sonra, beni bir bölük komutanının emrine verdiler. Bana bir oda ayırmışlardı. Bir şey yapmadan oturuyordum. Askerle ilişkide bulunmamı istemiyorlardı. Bir gün, bir rastlantı sonucu, eğitim malzemesi olarak tüfek, vb. resimlerine gereksinim olduğunu öğrendim. Bölük komutanına eğitim için gerekli resimleri yapabileceğimi söyledim. Bir örnek verdi. Yaptım. Çok beğenildi. Beni başka taburlardan da çağırmaya başladılar. O zaman rahatladım: Ankara'dan sürülmek tehlikesi yoktu. Bizden önceki dönem yedek subaylar terhis edilince beni levazım bölümüne verdiler. Büsbütün rahat ettim: Çünkü levazımcı"lar nöbet tutmuyorlardı. Mütercimlik tayinimin iptal edildiğini kimseye söylememiştim. Sonradan Edip Cansever anlattı: Orhan Kemal, "Bu ne biçim komünistlik! Herif, Genelkurmay'da mütercim! diye dedikoduya başlamış. Fethi Naci imzasıyla yazdığım ilk yazıda, Orhan Kemal'in bir hikayesini eleştirmiştim. Ataç da o ilk eleştiri için Ulus'ta bir yazı yazmış, beni övmüştü. Bunlar yetmiyormuş gibi Yaşar Kemal'in 1955'te yayımlanan Teneke'si için de coşkulu bir yazı yazmıştım. Bütün bunlar Orhan Kemal'in bana fena halde kızması için yeterliydi. Bir aylık izinle İstanbul'a gittiğim zaman Edip, Çengelköy'de eşi dostu topladı, Orhan Kemal de gelmişti. Bir öğle yemeği yedik. Orhan Kemal'le karşılaştıktan beş-on dakika sonra buzlar erimiş, karşılıklı espriler başlamıştı. Dost ve Pazar Postası dergilerinde yazıyordum. Askerlikte yazdığım yazılar bir kitap dolduracak kadar olunca, Muzaffer Erdost, Açık Oturum Yayınları'nda ikinci kitabımı yayımladı: Gerçek Saygısı. Yıl, 1959. Bir hayli endişeli başladığım askerlik umulmadık bir rahatlık içinde geçti. - Yön dergisinin iki dönemi var: 20 Aralık 1961'de ilk sayısı yayımlanan Yön, 5 Haziran 1963'te yayınını durdurmuştu; Yön'ün ikinci dönemi, 25 Eylül 1964'te başladı ve 30 Haziran 1967'de sona erdi. İkinci Yön'ün hazırlık döneminde Doğan Avcıoğlu İstanbul'a geldi; şimdiki Nimet Abla gişesinin yanında Ege Lokantası vardı, bir akşam yemeği için orada toplandık. Davetliler arasında Rauf Mutluay, Ayperi Akalan ve daha birkaç kişi vardı. Doğan, Yön'de yazmamı istedi; sayfa düzenini bile yapmıştı kafasında: Derginin arka sayfasında yazacaktık: Üstte ben, altta Mehmed Kemal! Kurucuları arasında olduğum Türkiye İşçi Partisi organı Sosyal Adalet'ten kopmuştum, ayrıca, o günlerde Sosyal Adalet Sıkıyönetim'ce kapatılmıştı. Türkiye İşçi Partisi'nden de ihraç edilmiştim. Yazmak, her zaman kurtarıcı olmuştur benim için; Doğan'ın önerisini kabul ettim. Rauf Mutluay da yazacaktı; devlet memuru olduğu için Samih Emre takma adıyla yazacaktı. Bir süre sonra Yön'ün sanat sayfalarını yönetmemi istedi Doğan. Selahattin Hilav ve Edip Cansever'le konuştum; bana yardım etmeyi kabul ettiler. Öbür gün TİP'e oy vereceğim. İkide bir kendi kendime bunu tekrarlıyorum: Öbür gün TİP'e oy vereceğim. Yaşamalı günlerdi o günler, umutlu günlerdi. - Sümerbank, 141. maddeden tutuklandığım için beni işten attı. Yıl, 1951. O yıllarda işsiz kalan solcular genelikle muhasebeci olurlardı; ben de Ayvansaray'da, bir fabrikada yıllarca muhasebecilik yaptım. Askerlik dönüşü, Bakırköy-Yenimahalle'deki Emayetaş fabrikasına girdim. Personel işlerine bakıyordum, ayrıca murahhas azanın yardımcısıydım. 1960-1964 arasında rahat rahat çalıştım o fabrikada, ama 1964'te işler değişti; toplu iş sözleşmeleri ve grevler dönemi başlamıştı. İşverenlerin toplantılarına murahhas aza ile birlikte katılıyordum. Ve işverenler, toplantılara katılan Naci Kalpakçıoğlu'nun Yön'de yazan Fethi Naci olduğunu öğrendiler. Murahhas azaya beni toplantılarda görmek istemediklerini söylemişlerdir. İşten çıkarıldım. On bin lira tazminat verdiler. O ayın aylığı, yıllık ücretli izin ve bankadaki parayı da bu on bine ekleyince 17.000 liram oluyordu. Arkadaşım Enver Aytekin Tanin gazetesinden ayrılınca Sosyal Yayınlar'ı kurmuştu, pekala yürütüyordu da. Patronlar bana artık iş vermezlerdi, bunu biliyordum. Düşündüm taşındım, yayıncılıktan başka bir şey yapamayacağımı gördüm. Elimde hazır bir kitap vardı, çünkü yazıları daha önce Yön'de yayımlanmış olan Az Gelişmiş Ülkeler ve Sosyalizm. Ama önce bir işyeri kiralamak gerekiyordu. Aradım aradım, bulamadım. Doğan Avcıoğlu, Yön'ün bürosunu kullan, doğru dürüst bir yer buluncaya kadar idare ederiz. dedi. (İşten atılıncaya kadar yazdığım yazılar, Üçüncü Dünya Konuşuyor köşesinin hazırlanması ve sanat sayfalarının yönetimi için Yön'den hiç para almamıştım; işten atılınca Doğan ayda 600 lira ödemeye başladı.) Az Gelişmiş Ülkeler ve Sosyalizm, 1965 Mayısı'nın sonunda, Gerçek Yayınevi'nin ilk kitabı olarak çıktı. 17.000 liralık sermaye"nin 12.000 lirası bu kitaba gitmişti! Altı ayda 6000 sattı ve ikinci baskı yaptı. Ama yayımlanacak başka kitap yoktu; 1965 yazında Emperyalizm Nedir'i yazdım. 1968'de "100 Soruda dizisine başladım. Galiba ölünceye kadar da yayıncılığı sürdürmek zorundayım. - Gerçek Yayınevi vardı, şimdi de var. Bunun için sorunuzu hiç düşünmedim. - Ben yıllarca iyi bir Marksist olmaya çalıştım. Klasik iktisat öğrenimi görmenin yararları oldu. Gerçi 25 Şubat 1966 tarihinde Yön'de... Sosyal bilimler okuyan öğrencilerin de, bilim adamlarının konferanslarını dinleyenlerin, yazdıklarını okuyanların da unutmamaları gereken bir gerçek vardır: Bugün, ekonomi bilimi diye önlerine sürülen burjuva ekonomi politiğidir, devrini tamamlamış bilgiler, fosilleşmiş bilgiler toplamıdır. Ben de şu bizim İktisat Fakültesi'ni bitirenlerdenim, ödüm kopuyor bir yazımda o fakülteden öğrendiklerimi -farkında olmadan- tekrarlarım diye!.. yazmışım; ama İktisat Fakültesi'nde hiç olmazsa mal"la "meta ya da kullanım değeri ile değişim değeri arasındaki farkları öğrenirsiniz; bunları öğrenmeden Kapital'i okumak, olanaksızdır demeyeyim, ama çok zordur. 27 Mayıs 1960'tan sonra, o eski deyişle, nispi bir özgürlük ortamı doğmuştu. Vatan'daki yazıişleri müdürü dostum Turhan Tükel'den söz etmiştim; öteki yazıişleri müdürü Ali Gevgilili de dostumdu. Bana makaleler yazmayı ilk öneren Ali'dir. Sonraları Turhan da desteklemiştir. Cemal Süreya, bir yazısında, Edebiyatın nabzı dergilerde atar. demişti; ekonomi, politika, toplumsal gelişmeler konusunda da yeni düşüncelerin nabzı dergilerde atar; bunları izlemezseniz, farkında olmadan, hala anneannenizin margarinini kullanırsınız. Edebiyatın yerini siyasanın alması, mutluluk veren bir duyguydu. Türkiye'de bir seyirci gibi yaşamadığınızı, bir şeyler yapabildiğinizi görüyordunuz. Ben yıllarca kendimi buna hazırlamıştım. Sonunda düşlediğim şeyleri gerçekleştiriyordum. - Politika yazılarını, sol'un ilk büyük bölünüşünün ortaya çıktığı, 1968 yılında bıraktım. Ondan sonra edebiyata kesin dönüş yaptım. 10 Türk Romanı'na 1960'ta başlamıştım. Dört ya da beş roman üzerine yazdıklarım İstanbul'da yayımlanmaya başlayan Pazar Postası'nda çıkmıştı. Memet Fuat beni yazı için sıkıştırıyordu. Memet'in ve Edip Cansever'in baskılarıyla 10 Türk Romanı'nı tamamladım. Edip, kalan yazıları yazdırmak için öylesine dostça bir ilgi gösterdi ki, ben de kitabı Edip'e ithaf ettim. Siyasanın odağındaki yıllar"ım edebiyat anlayışıma zarar vermemiş; çünkü siyasetle uğraşırken Yön'ün de, Ant'ın da edebiyat sayfalarını yönetiyordum, edebiyattan kopmamıştım. Siyasetin en kötü etkisi, sanatçılara yukardan bakmak olur, sanatçıları "gütmeye kalkışmak olur; bütün kötü siyasetçiler böyledir: Siyasetçi olamadan siyasal yaşamım sona erdi. - Önce yazarın özgürlüğü açısından büyük bir fark var. Adam Sanat dergisinde Moskova-Tiflis, 1972 başlığıyla anılarımı yazarken belirtmiştim: 1972'de Moskova'da ve Tiflis'te beni rahatsız eden gerçeklerle karşılaşmıştım ama bunları yazmaya cesaret edememiştim, kendi kendimi sansür etmiştim, susmuştum; hiç olmazsa Moskova'ya giden bütün solcular gibi Moskova'yı övmeye kalkışmamıştım. Moskova-Tiflis izlenimlerimi ancak 25 yıl sonra, 1997'de yazabildim. Yazarın işi muhalefettir. diyorduk; ama ben ilk defa, dostum Engin Cezzar'ın bir TV programında, Yazarın işi elbette muhalefettir, ama yalnızca kapitalist düzende değil, sosyalist düzende de yazarın işi her zaman muhalefettir. diyebildim. 1958 yılında Bir autocritique denemesi"ni yazarken gerçek bir yazar özgürlüğüne doğru ilk adımlarımı atıyordum. Ancak şimdi, 1997'de, kendimi gerçekten özgür hissediyorum. Edebiyata da "özgürce bakabiliyorum. Özgürlük bana bağışlanmadı, özgürlüğümü ben kazandım. Bunun öyle pek de kolay gerçekleşmediğini söyleyebilirim. Haklarında yazdığınız yazılar yüzünden size darılan pek çok yazar var. Önceleri darılmayanlar da sonradan size çok kızdılar. Bir tek Yaşar Kemal ile dostluğunuzun bozulmadığını söylüyorsunuz. Ben gene de şunu sormak istiyorum. Sizin de bazen o kadar da sert yazmasaydım ya da, Kantarın topuzunu bu kez kaçırmışım ya da, Yanlış yazmışım, haksızlık etmiştim, dediğiniz oldu mu? Varsa eğer böyle durumlar, okurlarınız bunu sizden duymak isteyecektir. - Benim için yazar değil, eser vardır. Bir yazar, bir eserini beğendiğim zaman bütün eserlerini de beğeneceğimi sanıyor. Keşke öyle olsa! O zaman kimse bana darılmaz. Ama bunun böyle olması için, o yazarın beğendiğim eserinden sonra yayımladığı eserlerin de en azından beğendiğim eser düzeyinde olması gerekir; o düzeyin altında ise niçin beğeneyim o eseri. Bir örnek: Mehmet Eroğlu'nın Issızlığın Ortasında adlı romanı yayımlanınca Bir roman olayı: 'Issızlığın Ortasında' başlıklı bir eleştiri yazmıştım. (Eleştiri Günlüğü I. Kitap, s. 163-167) Hiç tanımadığım biriydi Mehmet Eroğlu, kitabını beğenmiştim, yazmıştım. Arkadan Geç Kalmış Ölü çıktı. Kötü bir romandı. Arkadan Yarım Kalan Yürüyüş çıktı. O da kötü bir romandı. Sonra Adını Unutan Adam çıktı. O da berbat bir romandı. Düşünün, Mehmet Eroğlu'nun ilk romanını beğenmişim, övmüşüm, sonra üç romanı çıkıyor, hiçbirini beğenmiyorum ve susuyorum... Olacak şey değil! Benim de okurlara karşı bir sorumluluğum var. O ilk yazıyı yazmasam mesele yoktu; ama o övgüden sonra susmak mümkün değildi. Adını Unutan Adam için bir eleştiri yazdım ve romanın insansız bir roman olduğunu gösterdim. Epey zamanımı aldı o eleştiri, ama şimdi içim rahat. Artık Mehmet Eroğlu'nun bundan sonra çıkacak romanlarını okumasam da olur. Ha, Mehmet Eroğlu da sürüye uydu: O eleştiriden sonra bir daha aramadı beni. Özetlersek, sizin o sıraladığınız durumlar hiç olmadı. - Hayır. Ne var ki günümüzde yazılan şiirlerin çok azını seviyorum. Eskiden çok şiir okurdum, sayısız dize, beyit vardı belleğimde; son zamanlarda fazla şiir okumadığımı itiraf etmeliyim. Okuduğum zaman da eskiden sevdiğim şiirleri okuyorum. Bir de kendimi romana çok verdim. Roman, çok fazla zaman isteyen bir eleştiri alanı. Düşünün, Ahmet Haşim'in yazdığı bütün dizelerin toplamı 1436! Ben yalnızca Yaşar Kemal'den 8000-9000 sayfa kadar okudum... - Sonradan vazgeçtiğim yazarlardan birini daha önceki sorulardan birine cevap verirken açıklamıştım: Mehmet Eroğlu. Vazgeçtiğim, yazdıklarını artık merak etmediğim başka yazarlar da var. Vedat Türkali'nin 1975'te yayımlanan Bir Gün Tek Başına adlı romanını çok sevmiştim; ama bu romandan sonra yayımladığı Mavi Karanlık ve Tek kişilik Ölüm adlı romanları berbattı. Hele Tek Kişilik Ölüm! Bu kadar berbat bir roman çok az yazılmıştır. Bu iki romanı okuduktan sonra, arada çıkan Yeşilçam Dedikleri adlı romanını okumadım. Bir zamanlar pek umut bağladığım Selim İleri'nin cinsellik sömürüsünden medet umar hale geldiğini görünce (Orhan'ı deli gibi arzuluyordu. Hatta, korkunç ama, sevişmek de yetmiyor, pislikte debelenmek, boğulmak için çırpınıyordu. Öyle çırılçıplak yataklara uzanmış, Orhan yaklaşıyor, boydan boya bu çıplak gövdeye işiyor! İşiyor! İşiyor!) yazdıklarını okumamaya karar verdim. Erhan Bener'in, Ayla Kutlu'nun sevdiğim birer romanları vardır, ondan sonra o kadar çok sıradan romanlar yazdılar ki artık okumuyorum yazdıklarını. Bir de değişik bir durum var: Tahsin Yücel'in Aykırı Öyküler'ini 1991'de okumuş, Son Yılların En Güzel Hikaye Kitabı başlığıyla bir eleştiri yazmıştım. Peygamberin Son Beş Günü adlı romanını 1992'de okudum, en uzun eleştirimi o roman için yazdım: Kitap sayfasıyla tam 37 sayfa! Tahsin Yücel'i Kurulu düzeni eleştirmekten kurulu düzene muhalefet edenlere muhalefet eden bir çizgiye geçmekle eleştiriyordum. Bu yıl okuduğum Vatandaş ise nefis bir anlatıydı: Yazımın başlığı da Tahsin Yücel'den bir başyapıt idi. Bende önyargı yoktur! yazarken yeniden okudum ve çok kötü bir roman olduğunu gördüm. - Günümüz Türk romanı, çok kalın çizgilerle bir değerlendirme yaparsak, toplumsal koşullarla ilişkisini, bu ilişkinin büsbütün dışına çıkamayacağına göre, en düşük düzeyde tutmaya çalışıyor. Türkiye'nin üzerinden bir buldozer gibi geçen 12 Eylül, edebiyat dünyasını da etkiledi. Bunu açıkça görmek için 12 Mart romanları ile 12 Eylül romanları"nı karşılaştırmak yeter. 12 Mart romanları, soylu davalar için kendilerini harcayan gençlere ağıtlar yakar, onlara sevgiyle yaklaşır, onları yüceltir. Oysa 12 Eylül romanları, genellikle, o gençlerle alay eder, onları aptal yerine koyar; yani 12 Eylül romanları, bir bozuk düzene muhalefet eden gençlere muhalefetin romanıdır. Bu durum, edebiyatımızın nereden nereye geldiğini açıkça göstermektedir. Postmodernizm, yaşanan gerçeklikten uzaklaşmak için bir sığınak oldu. - Yıldız Ecevit, Orhan Pamuk'u Okumak adlı kitabında şöyle yazıyor: 'Metinlerarasılık 'legal' bir edebiyat ögesi durumuna gelmiştir son dönem romanında. Yazar, okuyup etkilendiği bir başka metinden yola çıkarak, ondan birçok öge içeren anlatılar ortaya koyuyor ve bunu, Dante'nin 'Yeni Hayat' başlıklı kitabından esinlenerek aynı isimde bir roman yazan Orhan Pamuk gibi göğsünü gere açıklayabiliyordur. Metinlerin içinde, Alman tiyatro yazarı Heiner Müller'de olduğu gibi Hamletler, Macbethler kol geziyordur artık. Yazar, katkıda bulunmakta zorluk çektiği, kendine giderek yabancılaşan dış gerçeği yeniden üretmek yerine, çoğu kez daha önce üretilmiş kurmaca yapıtların dünyasında gezinmeyi, kurmaca gerçeklik düzleminden yola çıkarak üretmeyi yeğliyordur postmodern romanda. Gerçeği ikinci elden üretmek demektir bu. (s. 19) - Bir romancı, romanını yazarken, özyaşamından da, başkalarının yaşamından da yararlanabilir; olağandır bu; ama romanını özyaşam üzerine kurmaya kalkışırsa gündelik yaşamın ayrıntılarıyla kurmaca dünyanın kuralları çatışır, hem başarılı bir kurgu sağlanamaz, hem de roman -yazarına ne kadar ilginç, ne kadar vazgeçilmez gelirse gelsin- okuru ilgilendirmeyen bir yığın ayrıntıyla dolar. Çünkü günlük yaşamın ayrıntılarıyla kurmaca dünyanın ayrıntıları benzemez birbirine; kurmaca dünyanın ayrıntılarının o dünya içinde belirli işlevleri vardır, işlevsel olmayan ayrıntıya yer yoktur bir romanda; oysa gündelik yaşam işlevsel olmayan ayrıntılarla doludur. Roland Barthes, Anlatıların Yapısal Çözümlemesine Giriş adlı incelemesinde, "Eğer Flaubert, Un coeur simple'de, belirli bir anda, görünüşte üzerinde durmadan, Pont-Eveque Kaymakamının kızlarının bir papağanları olduğunu bize öğretiyorsa, bu daha sonra Felicite'nin yaşamında bu papağanın büyük bir önemi olacağı içindir. diyor. Oysa Ayla Kutlu, Hoşça Kal Umut adlı romanında, roman kahramanına, babası hakkında şunları söyletiyor: Babam, görevli olarak güneyde bir yere gitmişti. Görevi gizliydi. Gizliliğe gerçekten uyardı. Ve roman boyunca Oruç'un babasının gizli görev"ine bir daha dönülmüyor! Rus formalisti Tinyanov, "Yaşamın yazına girdiği yerde yaşamın kendisi yazın olur diyor; eklemek gerek: İşlevsel ayrıntı olarak girince. Yaşar Kemal, Orta Direk, Yer Demir Gök Bakır, Ölmez Otu üçlüsü için, Bu üçlü benim yaşantım ve tanıklığımdır. demişti ama yaşantısından bu üç romana aktardıkları, o pek müstamel benzetişle, buzdağının suyun üstünde görünen parçası kadardır; buzdağının görünmeyen o büyük ana gövdesini görüp incelemeseydi görünen o küçük parçayı yazamazdı; ama görüp tanıdığı o ana gövdeyi olduğu gibi yazmaya kalksaydı yazdığı roman olmazdı. Romancı nice emekler sonucu elde ettiği bilgilerin ne kadar çoğunu yazmazsa o kadar iyi romancıdır. O zamanlar Kemal Tahir'le pek dosttuk. Başlangıç, roman değil. yargısı üzerinde Kemal Tahir'le epey tartışmıştık, sonunda bana hak vermiş. Çıkaracağım. demişti. Bu satırları yazmadan romanın Adam Yayınları'ndan çıkan yeni baskısına baktım: Evet, Kemal Tahir çıkarmış o Başlangıç"ı. Psikolojik gerçekler toplumsal gerçeklerden de önemlidir romanda. Ve yaşananları yazmak konusunda romana değerini asıl kazandıran da onlardır. - Puslu Kıtalar Atlası'nı okudum. Kitabül Hiyel'i yarısında bıraktım. Bana, büyükler için hafif, çocuklar için ağır geldi. O yoldan bir yere varılabileceğini sanmıyorum. - Şiirde "kendi geleneğimizin özgün sesi"nden söz edebiliyoruz, çünkü bir şiir geleneğimiz var. Nitekim Yahya Kemal, Edebiyat-ı Cedide dilinin, Tanzimat dilinin üzerinden atlayarak, eski şiirimizin ya da şiir geleneğimizin birkaç yüz dizelik şiir birikiminden yararlanmasını bilmiş, böylece, hem bir yeni şiir dili kurmuş, hem de "geleneksel şiirimizin sesi"ni bulmuştur. Tanpınar, Edebiyat Üzerine Makaleler'de şöyle diyor: "Yahya Kemal'i başka bir milletten bir şaire benzetmek lazımsa Puşkin'e benzetebiliriz. Onun gibi gelecek nesillerin hesabına kapılar açmış, bize, dilimizle milletimizin şuurunu getirmiştir. Bu düşünceye katılmamak olanaksız; hatta bu düşünceye şunu da ekleyebiliriz: Üstelik uluslaşma sürecinden önce getirmiştir bu ulusal dili. Oysa bir roman geleneği"miz yok. Anayasadan demokrsiye kadar, teknolojiden romana kadar birçok şeyi Batı'dan aldık. Batı'da Stendhal, Goethe, Dickens, Dostoyevski o unutulmaz romanlarını yazarlarken bizim atalarımızın seçkinleri, Leyla ile Mecnun'u, Yusuf ile Züleyha'yı vb. okuyorlardı; halkımız da Battal Gazi'yi, Hazret-i Ali Cenkleri'ni vb. DİNLİYORDU. Gerçek roman, yani on sekizinci, on dokuzuncu yüzyılın romanı, Batı'da, burjuva yaşama biçiminin belirmesiyle birlikte ortaya çıkan bir edebiyat türü. Oysa 1872'de ilk Türk romanı, Şemsettin Sami'nin Taaşşuk-ı Talat ve Fıtnat'ı yayımlanıdğı zaman ülkemizde burjuvazi yoktu; yani başka bir coğrafyanın, başka bir tarihin ürününü ithal etmiştik. Batılılaşma çabalarıyla girişilen romanlar, edebiyatın da Batı'ya açılması sonucunu doğurmuştu. kullanarak ithal malı yaşama biçimine karşı çıkmışlardır. 1960-1980 arasında uygulanan sanayi politikasına ithal ikamesi politikası dendiği bilinir: Yabancı sanayi mallarının ithalini bırakarak bunların benzerlerini ülkemizde üretmek. Bugün edebiyatımızda da böyle bir ithal ikamesi sorunu var: Çoğu edebiyatçı, eserinin özünü de Batı'dan ithal ediyor. Yıllar önce Sartre'ın, Camus'nün etkileriyle ortaya çıkan bunalım edebiyatı nasıl bir ithal ikamesi idiyse, bugün de postmodern romanlar ithal ikamesi ürünlerdir. Kendi geleneğimizin özgün sesini, bulsanız bulsanız, Yaşar Kemal'in İnce Memed'lerinde bulabilirsiniz. - Fransız, İngiliz, Alman ya da Rus denince hemen belirli kişisel özellikler gelir aklımıza. Peki, Türk denince ne geliyor aklımıza? Türkiye denince Şiş kebabı çok güzel, Boğaz harikulade! diyen yabancılar gibi, biz de, en çok, Konukseverlik, tevekkül gibi sözcükleri tekrarlamaktan başka bir şey diyebiliyor muyuz? Kapitalizm, değer yargılarını, beğenileri, kimi insani duyguları alt üst ediyor. Bu, bir Türkiye'de böyle değil, bütün dünyada böyle. Çağımızın Fransız'ı, İngiliz'i, Alman'ı, Rus'u bizim bildiğimizi sandığımız Fransız, İngiliz, Alman, Rus değil. Bizim bildiğimizi sandıklarımız, on dokuzuncu yüzyıl romanının bize öğrettikleri. Bir Dostoyevski çıkıp da Rus halkı Hamlet'ler çıkaramaz, bizden Karamazov'lar çıkar ancak! dediği içindir ki Rus denince aklımıza belirli özellikleri olan kişi geliyor. Ama bunlar geçen yüzyılda kaldı. Geçen yüzyılda güçlü bir Türk romanı olsaydı, Türk denince herkesin aklına belirli özellikleri olan bir kişi gelebilirdi. Ama geçti artık. Gene de edebiyatımızda, Türk insanı"nı demeyeyim, kapitalizm öncesi dönemin belirli bir bölgede yaşayan "Türk köylüsü"nü belli başlı nitelikleriyle betimleyen bir romancımız var: Yaşar Kemal. Romancılarımız, Türk köylüsünü ya idealize etmişlerdir, ya köylülerin kimi davranışlarını, düşünüşlerini saklamışlar, kentlilere karşı "kol kırılır yen içinde havasına girmişlerdir, ya da köylülere büyük mal diye, kavat diye bakmışlardır. Bir Yaşar Kemal vardır romanımızda köylüleri olduğu gibi gösteren; Yaşar Kemal, yaşantısına ve tanıklığına bağlı kalmış, gerçekçilikten sapmamıştır. Bunun içindir ki Türk köylüsünü olduğu gibi tanımak için elimizdeki tek kaynak, Yaşar Kemal'in romanlarıdır. Ortadirek'i düşünüyorum: Değişik olaylar ve kişiler karşısındaki tepkileriyle tanıdığımız Meryem'in, Ali'nin, Elif'in ilişkileri, bu üç kişinin aralarındaki ana-oğul, gelin-kaynana, karı-koca ilişkileri, ancak o ilkel tarımsal üretim düzeyinde yaşayan Türk köylüsünün ilişkileridir; başka ülkelerde o ilişkilere rastlanabileceğini sanmıyorum. Yaşar Kemal'in büyük başarıbı burada, bence: Hem roman okurlarını, hem de toplum ve insan gerçekliğimizi araştırmak isteyen toplumbilimcileri doyurabilmesinde. Yaşar Kemal, yazdığının roman olduğunu hiçbir zaman unutmaz; anlattığı çevrenin ekonomik-toplumsal yapısını bütün ayrıntılarıyla bilir, ama bu geniş bilginin romana girmemesi gereken büyük kısmını yazmamak ustalığını gösterir. Yaşar Kemal, romancı olduğunu hiçbir zaman unutmaz; bunun için uzaktan bakılınca hep birbirlerine benzer görünen köylülerin hiç de birbirlerine benzemediklerini, akla kara gibi şematik tasniflerle köylülerin anlatılamayacağını, hepsinin ayrı bir iç dünyası olduğunu, bireysiz olduğu söylenen köy topluluklarında unutulmaz bireysel dramların yaşanabileceğini gösterir. Bunun içindir ki bir görev, giderek bir tutku haline gelen öldürme saplantısı, bocalamalar, korkular, kaygılar, düşle gerçek arası bocalamalar, kurtulmak için çabalamalar içindeki Memidik'i anlattığı Ölmez Otu'nda bir köylü Hamlet yaratabiliyor, bir Türk köylüsünde de bir Shakespeare kişisinin yaşayabileceğini gösteriyor. Köyü, köylüyü anlatan Yaşar Kemal, köy toplumunun durağan bir toplum olmadığını, köyde de bir şeylerin değişmekte olduğunu gören ve gösteren bir romancı. Değişen ekonomik-toplumsal koşullar, köy insanını, bu insanın inanışını, töresini değiştirmektedir. Bunu en iyi Yusufçuk Yusuf adlı romanında görürüz. Yaşar Kemal, bu romanında, "astığı astık, kestiği kestik derebey artığı ağa tipinin çöküşünü, yok oluşunu ve bu çöküşle, bu yok oluşla birlikte giden bir gelişmeyi, yani tarımdan para kazanan ağaların -Demokrat Parti'nin de kredi yardımlarıyla- sanayi alanına yatırım yapmalarını, eski toprak ağalarının yavaş yavaş sanayici olmaları sürecini betimler. Değişen yaşam koşulları, gelenek ve görenekleri de değiştiriyor: Kan davası güden iki ağanın çocukları, aynı şirketin idare meclisinde artık birlikte çalışabilmektedirler. Yaşar Kemal'den söz edip de Yaşar Kemal'in dili üzerinde durmamak olanaksız. Gerçekten, bu üç romanda da Yaşar Kemal'in dili ayrı özellikler gösterir, benzemez birbirine. Otuz iki yıl gibi büyük bir zaman dilimi içinde yayımlanan dört cilt İnce Memed'de Yaşar Kemal hep aynı dili kullanır, hep aynı anlatımı sürdürür: Anlatıcı ile anlattığı kişiler hep aynı dünyanın insanlarıdır sanki; sanki özdeşleşmişlerdir, dilleri aynıdır, inançları aynıdır, aynı mucizelere inanırlar. Sözgelimi İnce Memed yeniden eşkıyalığa dönünce Yaşar Kemal, Başında o sarı ışık dönüyor, şavkıyor, savruluyordu. diye yazar; Anacık Sultan'ın gömülüşünü anlatırken, Bu sırada ölünün üstüne ak bir bulut geldi durdu, o her zaman Ocağın üstünde duran bulut. diye yazar ; O ak bulutla, o üç kuş doruğun üstünde süzüldüler kaldılar. Gece de bir yıldız kümesi, ışıkları savrularak doruğun üstüne indi. diye yazar. Yaşar Kemal mi yazıyor, halk mı söylüyor, karışır birbirine: Yaşar Kemal de halkın düşündüğüne inanır gibidir. Yaşar Kemal'in dil"den söz ederken adını andığı iki romandan Akçasazın Ağaları, bir toplumsal değişimin romanıdır, elbette İnce Memed'lerin diliyle yazılamaz o roman; Deniz Küstü ise Yaşar Kemal'in tek kent romanıdır, İstanbul'un pisliği, rezilliği sinmiştir o romana, dil de buna uygun bir dildir. Asıl ilginç örnek Yer Demir Gök Bakır'dır: Bu romanda birçok efsane anlatır Yaşar Kemal, ama anlatışı İnce Memed'lerdeki gibi değildir, çünkü anlatıcı, anlattıklarından ayırmıştır kendini. Yaşar Kemal'in, Yaşar Kemal Kendini Anlatıyor'da, dil konusundaki o birkaç satırı bile bu konuda ne kadar bilinçli olduğunu göstermeye yetiyor. - Kitabınızı hazırlarken hangi düşüncelerden yararlandınız? Bu soruyla ilk defa 1956 yılında, ilk kitabım İnsan Tükenmez dolayısıyla, basın savcısının odasında karşılaşmıştım. O yıllarda Adliye, Büyük Postane'nin üstündeydi. Savcı, bizim yazarlarımızın adlarıyla yetinmiyor, ille de yabancı adlar istiyordu. Ben de hep Sainte-Beuve'ün iki ciltlik Pazartesi Konuşmaları'nı, Anatole France'ın o yıl yayımlanmış Edebiyat Hayatı'nı ileri sürüyordum, ama savcı yemiyordu. Kimlerden yararlanmıştım İnsan Tükenmez'deki yazıları yazarken? İlk kaynak Plehanov'du. Çünkü Les questions fondamentales du marxisme'i daha üniversite öğrencisiyken edinmiştim; ders çalışır gibi okuduğum bir kitaptı. Editions Sociales'in yayımladığı kitaplar çok ucuzdu, bunları öğrenci harçlığı ile alabiliyorduk. Fakülteyi bitirdikten sonra o yayınevinin birçok kitabını getirtmiştim; aralarında gene Plehanov'un ünlü L'art et la vie sociale'i de vardı. Ama şimdi İnsan Tükenmez'i gözden geçirirken Plehanov'un adına rastlamıyorum; sanırım o yılların etkisiyle... Anımsarım, Asım Bezirci de Plehanov'un bir yazısını, Plehanov'un küçük adını soyadı gibi kullanıp, P. Georges"dan diye çevirip yayımlamıştı. Ben de Plehanov'un "maddeci eleştiri hakkındaki düşüncelerini, 1952'de, Beraber dergisinde yayımlamıştım; çevirenin adı olarak Fikret Güney"i kullanmıştım, ama Plehanov'un adını yazmış mıydım, anımsamıyorum. 1959'da yayımlanan Gerçek Saygısı'nda ise hiç kaynak göstermemişim. Bu da çok doğal; çünkü o yazıları Ankara'da askerliğimi yaparken yazmıştım; kitaplığım İstanbul'daydı; Ankara'da okuduğum kitaplardan, dergilerden yararlanarak yazmıştım o yazıları. Roman Jakobson'un Questions de poetique adlı kitabı bana çok şey öğretmişti. Mayakovski üzerine yazdığı incelemeden eleştiri günlüklerinden birinde söz etmiştim. Bahtin'in Esthetique et theorie du roman ve Esthetique de la creation verbale adlı kitapları, ders çalışır gibi okuduğum kitaplarıdır. Tzvetan Todorov'un derleyip Fransızca'ya çevirdiği Theorie de la litterature'ü de öyle; mutlaka okunması gereken bu kitap, Sema Rifat-Mehmet Rifat ikilisinin nefis çevirisiyle Türkçe'ye çevrildi. Adını andığımız Roland Barthes severek, yararlanarak okuduğum bir yazar. Hiç çeviri yayımlamadığım halde, bana çok şey öğreten Anlatıların Yapısal Çözümlemesine Giriş'i, yazarlarımıza yararlı olur diye çevirtip yayımladım. Ama yazarlarımızın bu kitaba ilgi duydularını söyleyemem. Yararlandığım başka kaynaklara gelince; yazılarımda, kitaplarımda adlarını anmışımdır. Burada iki Türk yazarını da anmak isterim. Ataç'ı hep Türkçe öğretmenim gibi görmüşümdür; Türkçe'ye saygıyı ondan öğrendiğimi söyleyebilirim. Ahmet Hamdi Tanpınar'ın Türkçesi pek parlak değildir, ama onun da gerçekten özgün düşüncelerinden çok yararlanmışımdır. Peki, sizi etkileyen bu kaynaklara bakarak, bizde eleştirinin durumunu açalım mı yeniden! - Eleştiri, bir yazarın bütün zamanını ister. Bir işte çalışayım, artan zamanlarımda da eleştiri ile uğraşayım diyen biri doğru dürüst eleştirmen olamaz. Eleştirmen, bütün zamanını eleştiriye vermek zorunda olduğuna göre, yazacağı eleştirinin getireceği para ile geçinebilmelidir. Türkiye'de bu koşullar olmadığı için eleştiri de gelişemiyor. Bakın eleştirmenlerin haline; Memet Fuat Adam Yayınları'nda çalışıyor; Doğan Hızlan, Hürriyet'te yayın danışmanı; Ahmet Oktay, yıllarca TRT'de, gazetelerde çalıştı; Atila Özkırımlı, eleştirmenliği ikinci plana atıp edebiyat tarihçiliğine ağırlık verdi; rahmetli Asım Bezirci, emekli oluncaya kadar muhasebe işlerinde çalıştı; Füsun Akatlı, bir reklam şirketinde çalışıyordu, sonra dramaturgluğa başladı, şimdi ne yapıyor, bilmiyorum; siz, Semih Gümüş, bütün gün Adam Yayınları'nda çalışıyorsunuz; ben, bu yaşımda, hala kitap kolisi yapıyorum, hala faturalarla, irsaliyelerle, KDV beyannameleriyle, vb. uğraşıyorum. Asıl işimiz olması gereken eleştirmenlik hep ikincil işimiz oluyor. Bu koşullarda eleştirinin gelişmesi zor. Bir de eleştiriyi ikincil iş olarak yapmayanlar var: Üniversite öğretim üyeleri. Berna Moran'ı kaybettik. Tahsin Yücel var, Yıldız Ecevit var, başkaları var. Onlar bize göre daha talihli: Eleştiri yapabilmek için bir başka işte çalışma zorunlulukları yok; bizden daha verimli olabilirler, bizden daha iyi olabilirler. (Ama üniversite öğretim üyeleri içinde benim Türkiye'de Roman ve Toplumsal Değişme adlı kitabımdan intihal yapıp da intihali fakültece ödüllendirilen kişiler de var: İntihali yapan doçent, mahkeme kararı Yargıtayca onandıktan sonra profesörlükle ödüllendirildi!) Bu koşullarda bizde eleştiri kolay kolay gelişemez. - Batı'da okunan iki romancımız var: Yaşar Kemal'le Orhan Pamuk. Bu iki romancı, romanlarını Batı'ya ihraç edebiliyorlar. Ayrıca bu iki romancı Türkiye'de de çok satıyorlar. Yani yazdıklarının parasıyla geçinebiliyorlar, bütün zamanlarını yalnızca romana verebiliyorlar. Bana bir dergi üç milyon, bir başka dergi ile haftada bir yazdığım gazete daha fazla ödüyorlar; ama bu daha fazla, aynı sürede bir temizlikçinin kazandığı paranın ancak yarısını buluyor. Emek gücünün beyin gücünden daha değerli olduğu tek ülke belki de Türkiye'dir. Emek gücü adına sevinmeli mi, beyin gücü adına yerinmeli mi? Bırakın eleştirinin düzeyi"ni, hala "eleştiri varlığını sürdürüyorsa buna şükredin! - İnanılmayacak kadar mükemmel! - Genç yazarlardan kişisel olarak tanıdıklarım pek az, üç beş kişi. Ama bu tanıdıklarımı tanımış olmaktan mutluluk duyduğumu belirtmeliyim. Haklarında yazdığım gençlerin büyük çoğunluğunu tanımıyorum. Böyle bir beklentileri var, bu, beni hem mutlu eder, hem de zaten var olan sorumluluk duygumu daha da güçlendirir. Kimi genç yazarların, ne kadar aceleci, ne kadar üne susamış olmaları beni ürkütüyor; onların umduklarını bulamamaları durumunda nasıl ağızlarını bozduklarını görünce edebiyat adına umutsuzluğa düşmemek elde değil. - Evet, bir ömrün çoğu yaşandı gitti. Hayatımı karartan düş kırıklıkları: İktisat Fakültesi'ne asistan olarak girip iyi bir iktisatçı olamamak ve bunca hazırlıktan sonra bizi politika"dan öylesine soğuttular ki, bir şeyler yapamayacağımı, örgüt adamı olamayacağımı anlamak... O acılara, önce alkolle, sonra çalışmayla direnebildim. Yazmak, ki çalışmak demek benim için yazmak demektir, benim için her zaman kurtarıcı olmuştur. O iki aziz ölünün anılarına sunmak için yazdığım Türkiye'de Roman ve Toplumsal Değişme, beni yeniden hayata döndürdü.


Yunus Nadi Armağanı'nı kazanan ilk yazarlardandı Zeyyat Selimoğlu. Özellikle gemi adamlarını anlattığı öyküleri ona başka ödüller de getirdi. İlk ödülünden kırk yıl sonra gerçekleştirilen söyleşide, Selimoğlu, hikaye ve roman arasındaki ayırım hakkındaki düşüncelerini dile getiriyor. Bu satırlar, 4 Temmuz 1950 tarihinde Cumhuriyet Gazetesi'nde çıkan Zeyyat Selimoğlu'nun Rize'nin Köylerinden başlıklı yurt yazısından. Selimoğlu, bu yazısıyla, 1949-50 Yunus Nadi Armağanı yarışmasında birincilik kazanmış. - Lise son sınıftan itibaren... - Steinbeck, Stefan Zweig, Panait İstrati, Sait Faik, Orhan Kemal, Halide Edib, Yakup Kadri... - Evet... Sırf bir amatör sıfatile Varlık, Çınaraltı mecmualarile Tan ve Milliyet gazetelerinde hikayelerim çıktı. Kırk yıla yakın bir süre önce apılan bu konuşmayı daha fazla uzatmanın gereği yok. Yunusz Nadi Armağanı'nı kazanan en eski daha doğrusu ilk yazarlardan birisi olan Zeyyat Selimoğlu bugün neler düşünüyordu... Selimoğlu ile o günlerden günümüze konuştuk. - Kendimi bildim bileli evimize Cumhuriyet Gazetesi girer. bu yüzdten böyle bir yarışmadan haberim oldu. 1940'lı yılların sonları. O sıralar hikayeler yazıyordum. Yarışmanın dördüncü yılıydı sanırım. 1949-50. Yarışmanın konusu Yurt Yazısı idi. Rize'nin Köylerinden başlıklı yazımla katıldım ve birinci oldum. - İlginçtir, bu yarışmadan önce yine Cumhuriyet Gazetesi'nin Yunus Nadi adına açtığı hikaye yarışmasına katılmıştım. Gönderdiim hikaye gazetede yaımlandı, fakat dereceye giremedi. Onun üzerine hemen sonraki yurt yazısı yarışmasına girdim. - Bu yazı ilk hikaye kiütabımın sonunda vardır. 1955 yılında Yenilik Yayınları arasında çıkan Kavganın Sonu ve Başı adlı kitabımın sonunda. - Hayır. O, bir yarışma yazısıydı. Ama daha sonraki Gemi Adamları hikayelerinde Rize de zaman zaman gündeme geldi. Hikayelerin içinde. - Bu yarışmada birinciliği kazanmak, bende bir atılım doğurdu. Benim için itici bir güç oldu. Hikaye yazmaya daha çok ağırlık verdim. Gerçi arada kopuk bir devre vardır. Yazmadığım bir devre. bu, beş yıl kadar sürmüştür. 1952'den 50'lerin sonuna kadar. Babamın işleriyle meşgul olduğum sıralar. Sonra babamın işleri tasfiye olunca, ben de kendimi tamamen yazmaya verdim. Zaten içimde bir birikim vardı. Gemi adamlarıyla birlikte yaşamış olmanın verdiği bir birikim. Bu da öyle kendiliğinden olmadı. yazdıkça birer birer çıkmaya başladı hikayeler. bu birikim, hikayede otuz yıl sonra, 1970'de Direğin Tepesinde Bir Adam"la Sait Faik Hikaye Armağanı'nı getirdi. - Evet, yarışmaya İstanbul'dan katıldım. Bu yarışma yazısı da doğrudan Rize'nin köylerini anlatmıyordu. Aslında benim çocukluk anılarımdı. Gördüğüm, yaşadığım şeyler yani. - Yarışmayı kazanınca Cumhuriyet Gazetesi'nin iç sayfalarından birinde resmim çıktıydı. O sıralar Heybeliada'da oturuyorum. birkaç gün sonra plaja gittim, denize gireceiğ3im. Uzaktan tanıdık Heybeliadalı bir genç telaşla yanıma geldi. "Yahu Zeyyat, gazetede resmini gördüm dedi. Birisini mi bıçakladın, ne oldu? Çünkü gazetede ya birini bıçaklayınca ya bıçaklanınca resmin çıkıyor. Öyle anlaşılıyor. O genç de öyle anlamış. Pek tabii benim yazı yazdığımdan alan haberi yok. İşte böyle bir garip anısı olmuşturn bu yarışmayı kazanmanın. - Ödül 1000 liraydı. O paranın bir kısmıyla bütün evdekilere armağanlar aldım. babama kravat filan. Geri kalanını da güzel güzel yedim. - Bir sanat yapıtının başarılı yanı, hüzünle gülmecenin bir arada yürümesinde ortaya çıkıyor kanısındayım. Örneğin Şarlo'nun filmlerinde de öyle değil midir? Onun yapıtlarında da gülmece ile hüzün bir arada, yan yana yaşar. Sanırım Orhan Kemal'in Murtaza"sı ile Cervantes'in "Don Kişot"u için de aynı şey söylenebilir. Bu örnekeri daha da çoğaltmak mümkün. ben de kimi zaman hüzne kapılır, kimi zaman kıvanca kapılanırım. Yazdıklarıma yansıyan da belki budur. - Yalnız hikayeye ağırlık vermek gibi bir sorun yok. Roman da, çocuk romanı da yazdım. Ne var ki yazarlıkta bir türün ağırlık kazanması söz konusu olabiliyor. bu da yazarın yazarlık karakteriyle ilgili olsa gerek. Spordan bir örnek vereyim: Atletizçmde yüz metre koşucuları var, maratoncular var. Hikaye bence bir yüz metre koşucusudur. Roman ise maraton ya da kros koşucusu. Yani hikaye, "Az laf, çok iş demek. Hikayeyi az, ama öz konuşan insanlara da benzetebiliriz. Roman ise konuşmaya doymayan söyleşi meraklıları gibi. Her dereden su getirir. Hikayeyi romandan ya da şiirden ayıran... - Hikayeyi şiire daha yakın buluyorum. kurgusal açıdan bakarsak ikisi de daha doğal, daha candan, daha bir kendiliğinden. Oysa roman öyle değil. Romanda işin içine birtakım hazırlıklar giriyor, planlamalar giriyor. Şiir ve hikaye okurla sevişerek, bir rastlantı ve karşılıklı anlaşma sonucu evlenirken, roman görücü usulüyle evleniyor. şiir ve hikaye okura oldukları gibi görünüyorlar. Roman ise önceden tuvaletini yapıyor, kaşını gözünü alıyor, hazırlığa girişiyor. Ayrıca şu da var: Şiir bir söyleme, hikaye ise anlatma. İşin birk başka boyutu da şiir ve hikayenin ticari yanlarının zayıf, romanın güçlü olması. - şu sıralar, Yavöru Kayık adlı çocuk kitabımın ikinci baskısı çıktı Can Yayınları'ndan. bir de Siegfried Lenz'den yaptığım yeni bir çeviri: Bir Savaş Sonu. Çok ince bir kitap olacaktı. Barış Ödülü'nü aldığı zaman yaptığı Barışın Kenarında adlı konuşmasını da ekledik. Tezgahta ne var derler ya, şu sıralar bir uzun öykü üzerinde çalışıyorum. Ne zaman biter, ben de bilmiyorum. Bu arada bir yandan da Mişima'nın çok sevdiğim No Oyunları'nı çeviriyorum. Altı oyunu çevirdim. Ne zaman yayımlanır bilemiyorum. Beni az yazmakla eleştirirler. Ben hikayenin üzerine fazla gitmiyorum. O gelsin beni bulsun. Böyle düşünüyoum. Onun için yazmak süreci zaman alıyor biraz. Günümüz hikayecilerinden Zeyyat Selimoğlu, 1922 yılında İstanbul'da doğdu. Alman Lisesi'ni, İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi'ni bitirdi. Bir süre armatör olarak çalıştıktan sonra yaşamını yazarlık ve çevirmenlikle sürdürmeye başladı. 1949-50 Yunus Nadi Armağanı'nda Rize'nin Köylerinden başlıklı yazısıyla birinci olunca başarı yolu açıldı. Almanca'dan çeviriler yaptı, radyo oyunları yazdı. Konularını genellikle denizcilerin hareketli ve renkli yaşamlarından alarak gemi adamlarını anlattı. Yunus Nadi Armağanı'ndan başka Koca Denizde İki Nokta oyunuyla 1970 TRT Sanat Ödülleri yarışmasında başarı ödülü aldı. 1970'te Direğin Tepesinde Bir Adam adlı öykü kitabıyla Sait Faik Hikaye Armağanı'nı, Koca Denizde İki Nokta kitabıyla da 1974 Türk Dil Kurumu Hikaye Ödülü'nü kazandı.


Ciğerdelen müellifi Safiye Erol, ricam üzerine san'at hayatının tarihçesini çizmeye başlarken söylediği bu sözü perçinlemek ister gibi, durdu. Biraz dalgın bakışında; içte, hele böyle en körpe ve masum çağda doğan arzunun sebeplerini aramak zahmeti beyhudedir, der gibi bir mana vardı. - Hatta o zamandan da çok evvel... 4-5 yaşında, etrafımdaki çocuklar arasında ayni hizada kalmak ağrıma giderdi. Onlardan ayrılmak, ayrı ve müstesna bir mevkide görünmek isterdim. Hatta bir rüya görmüştüm; bir sabah vakti... Yeşil dallar şebnemlerle bezenmiş.. Yanımda ben yaşta çocuklar, fakat sade benim başımda bir bizanten taç parıldıyor. - Alman mektebinde okuyordum. Tahrir vazifelerinde daima birinci gelirdim. - 1918'de, 13 yaşında Almanya'ya gittim. Orta, lise, üniversiteyi orada bitirdim. Münih Üniversitesi'nde felsefe ve edebiyat şubelerini tamamladıktan sonra 1927'de doktoramı yazdım. Ertesi sene 8,5 yıllık bir ayrılıktan sonra İstanbul'a döndüm. - Bir profesörüm benden evvel bunu aklıma getirmişti.. Bir gün bana Sen Türklerin Selma Lagerlog'u olacaksın demişti. Fakültenin birinci sömestrinde, ilk yazımı bir Alman mecmuasında neşretmiştim. - Leyla ile Mecnun... Bir de büyücü masalı yazmıştım. Fakat tahsille meşgul olduğum için kendimi yazıya fazla veremezdim. - Bir hayli sonradır. İstanbul'a geldikten sonra birkaç sene çalıştım. Evlendim. O zaman Milli Mecmua çıkıyordu. Orada Safiye Sami, Dilara imzalarıyla ilk Türkçe yazılarım intişar etti. Bunlar küçük hikayeler, tercümeler falandı. İlk romanım, üstünde 3-4 yıl çalışmış olduğum Kadıköy'ün Romanı"dır ki 1935'te Vakit gazetesinde tefrika edildikten sonra kitap halinde çıktı. - Hala... Mevzuunu hayattan almış ve benim gönlümün bağlandığı Kalamış'ı yaşatmış oluşu bu romanıma karşı sevgimi devam ettirdi. - 1938'de Cumhuriyet gazetesinde tefrika edilen Ülker Fırtınası.. - Basbayağı... Müsveddelerimi çantama koydum. Matbaaya gidip Yunus Nadi Bey'in kapısını çaldım. Bir romanım var, dedim. Aldı. Hele bir okuyalım, dedi. Aradan 2-3 sene geçti. Ses seda çıkmadı. Gittim, "Geri verin dedim. Vermediler. Sonra bir gün Allah rahmet eylesin Nadi Bey'e Cerc'd Orient'da rast geldim. Yarın kitabımı verin artık dedim... Ertesi günü haber gönderdi, neşrediyoruz, diye. Böylece 1938'de tefrika edildi. Sonra kitap oldu. - En çok sevdiğim de odur: Ciğerdelen. Manalı bir gülümseyişle elini göğsüne götürerek. - Deldi... Deldi de ondan... Diyor ve ilave ediyor; - Bunu yazarken 12 kilo kaybettim. İki defa bayıldım. Bitirdikten sonra hasta yattım... - Feylesof Nietzche'nin bir sözü vardır: Büyük eserler müelliflerinden intikam alır... - Aldı... Aldı hem de nasıl... - Hayır... Korku yok... Su destisi su yolunda kırılır... - Pilavdan dönenin kaşığı kırılsın... - Ne zararı var... Dedim ya su testisi su yolunda kırılır.. Sonra da bu her zaman olmaz.. - Yedi Peçeli babında ve kitabın son babında.. - Onun da fevkinde... San'atkarın bir hadiseyi, bir macerayı yaşama tarzı, şahsi yaşayışının fevkindedir. Ben bir eserimde bir aşk hicranı tarif ederken, o hicranı bütün Şark kadınları namına yaşadım. - Niçin itiraf etmeyeyim: Ben gayet fatalist'im bu cemiyetin bana ne kadar ihtiyacı varsa, o kadar yaşarım... Fazlasına da zaten lüzum yok.. - Dördüncü romanımı... 3-4 senedir çalışıyorum. Bir seneye kadar tamam olur... Vakia aradan hayli zaman geçti. Ama dinlendik.. Paraları biriktirdik, artık harcayabiliriz... - Benden başka bilen yok... - Bir sır, halvet havası içinde çalışırım ben.. - Yorar... Bazan asabım bozulur, yemek yiyemem. Çalışma zamanım belli olmaz. Ev kadını vazifelerim de var. Ancak yazarken kimseyi yanımda istemem, kapanırım. Bir kaç sigara. İşte o kadar... - Çok zayıf... Hani eser? - Bilmem.... O tarafı beni alakadar etmez. Çünkü san'atkarın vazifesi değildir. Eser yok. O malum. Ama niçin yok, onu bilmem... - Yenilerden Abdülhak Şinasi Hisar... - Yakup Kadri... - Felsefe... Türkçe tarih, tasavvuf edebiyatı. Halk edebiyatı, divanlar, masallar.. - Yunus Emre'yi tercih ederim. - Evimle meşgulüm... Eskiden spor yapardım. Şimdi yasak... Okurum... - Konser... diyor. Alafranga ve alaturka müzik... Ancak alaturkada solo sevmem... Bilhassa hanımları... - Hanımları karıştırmamak şartıyla bir şeker, yazmayın kuzum... - İyi... Tam değil fakat iyi... Yüzüme bakarak duruyor: - Erkekleri sormuyorsunuz.. Söyleyeyim mi? - Böyle buluyorum amma, kabahatli bulmuyorum.. Erkekler bugün zaruretlerin ilcasıyla iyi bir durumda değil. Müşkül bir durumda. Kendini henüz bulamamış, içtimai ve ferdi benliğini tamamıyla müdrik değildir. Kadın daha iyidir. Lakin bu bir geçittir. Düzelir... - Olmaz olur mu? Bazen kapıyı çalarlar, tanışmak istiyoruz, diye gelirler... Fakat beni en ziyade mütehassis eden, bir gün bir müessesede otururken, kahve ocağındaki çocuk geldi, heyecanla elimi öptü... Meğer kariim imiş. Halk tabakasında böyle anlayış gördüğüm zaman cidden seviniyorum. - Tanımıyorum öyle bir şey... Benim bir anadilim var. Başkasını bilmiyorum. - Evet... Alman romancısı Jakob Wasserman'ın üslubunun tesiri altında kaldım. - Bu üslup sahibinin mizacı, devran-ı demi, şiddet ve ihtirası bana en uygun geliyor. Onu okurken bunu hissediyorum ve yazarken gayr-i iradi bu hissin tesiri altında kalıyorum. - Hürriyet ve istiklal... - O kadar ki hürriyetimi, ne de olsa tahdid edecek diye, şöhretten bile korkuyorum... - okuyucu-01 liked this - edebiyatsoylesileri posted this


1950 Kasımı'nda belediyenin açtığı çukura düşüp birkaç gün sonra beyin kanamasından hayatını kaybettiğinde 36 yaşındaydı Orhan Veli. Bir yıl önce, estetik açıdan farklı fikirleri temsil eden Edebiyat Alemi dergisinde yayımlanan röportajında çağdaş şairleri ve geçmişin ustalarını değerlendirmişti. Tereddüt etmeden bugünkü genç şairlerin alemdarı diyebileceğimiz Orhan Veli ile karşı karşıya gelip ondan Edebiyat Alemi için bir görüşme rica ettiğim zaman, ne diyeceğini bilmiyor değildim. Bu adeta; Celal Bayar veya Hikmet Bayur'u bir koyu Altı Okçular kulübüne davet edip Konuş bakalım der gibi bir şeydi. - Sizinle şiir mes'eleleri üzerinde, yani en çok düşündüğüm, hoşlandığım mes'eleler üzerinde konuşmaktan zevk duyarım. Buna her zaman hazırım da. Gel gelelim bu konuşmanın Edebiyat Alemi dergisinde çıkmasına razı değilim. Çünkü bu dergiyi gördüm. Havasını biliyorum. O havaya girebilen, hatta girmekten hoşlanan okuyucuya, benim sözlerimin hiçbir şey anlatamayacağı kanaatindeyim. Benimle ayni inanışta olmayan kimselerle de tartışmalara girebilirim. Bununla beraber, peşin hükümlerle hareket edenlere, böyle hareket etmeye mahkumlara hiçbir şey söyleyemiyorum. Bu sözlerimle Edebiyat Alemi okuyucularını hor görüyorum sanılmasın. Herkese saygım vardır. Maksadım konuşmamızın boşa gideceğini, hiçbir işe yaramayacağını arzetmekden ibarettir... Buna rağmen, Edebiyat Alemi okuyucularının, benim şiir üstünde söyleyeceğim sözleri hiç olmazsa merak ettikleri için okuyacaklarını tahmin ediyorsanız, yani bu konuşma şiirin değil de, derginizin işine yarayacaksa, bunu da bir kar sayalım ve konuşalım... Bence, asıl şiirin işine yarayacağı muhakkak olan bu konuşmaya işte böyle başladık. Evvela, bu sütunlarda bugünkü edebiyat hakkındaki fikirlerini belirttiğimiz eskilerin yeni şiir mevzuundaki tereddütlerini hatırlatarak, bu hususta ne diyeceğini öğrenmek istedim. - Edib ve yahut eski şair geçinenlerden birkaç kişi bugünkü şiirin parlak vaziyeti olmadığını söylemiş olabilir. Ben bunu mi'yar saymıyorum. Bugün şiir okuyan büyük kütle, belki bunun çoğunu gençler teşkil ediyor, yeni şiire karşı menfi değil. Daha doğrusu yeni şiir tabirini yanlış kullandım, bugünkü şiir demek istiyorum. Şiirde yeni, eski diye bir ayırma yapmıyorum. Bence şiir var, bir de şiir olmayan var. Bugün şiir olup olmadığı mes'elesine gelince de, şöyle düşünüyorum: bugün Türkiye'de şiir her günkünden daha çok var. - Bugünkü şiirin evvelkilerden farklı taraflarını görebilmek için eski çağlardaki şiirlerin özellikleri üzerinde durmak lazım. Yüz yıllar boyunca, memlekette şiir namına sadece Divan şiirinin hakim olduğu çağlarda, şiir sadece bir söz sanatıymış. Şairler bilinen kaideler içinde bir takım lafız ve mana sanatlarıyla yetinirmiş. O çağlarda bu türlü şiirin en yüksek mertebelerine ulaşmışız. Tanzimat hareketinden sonra şiire başka endişeler de girmiş. Bu endişelerin başında insan, onun yanı sıra da toplum meseleleri geliyor. Bu meseleleri Tanzimat'tan sonraki şairler ele almasını becerebilmişler mi, bunun üzerinde durmayacağım. Yalnız işaret etmek istediğim nokta şu; şiire bir takım şiir dışı meseleler girince şiir ortadan kaybolmuş, yani Tanzimat'tan sonra gelen şairler, kendilerinden öncekilere nazaran daha yeni işlerle uğraşmışlar ama kendilerinden öncekiler gibi şair olamamışlar. Yalnız son zamanlarda Tevfik Fikret'te bazı şairce pırıltılar görüyoruz. Dokunduğu mes'eleler yarında şiirin de imkanlarını zorlamaya çalışıyor. Ondan sonra gelen şairlerden Ahmet Haşim, Yahya Kemal aşağı yukarı bir asırdan beri kaybedilmiş olan şiirin ipuçlarını ele geçiriyorlar. Bunlardan Ahmed Haşim dil kıvraklığının şiirdeki yerinin ne olduğunu anlayamadığı için, içinde bir hayli şairlik cevheri olmasına rağmen bir nevi Hacivatlıktan kurtulamıyor. Yahya Kemal ise tersine, bu ehemmiyeti günden güne daha fazla duyarak şiirdeki ustalığın dildeki ustalıkla yan yana yürümesi gerektiğine inanıyor ve bu yolda çalışıyor. Onlardan sonra yetişen bir şair, Nazım Hikmet ilk defa şekille özü bağdaştırma yolunda bir teşebbüse girişiyor. Divan edebiyatının ustalığı ile Tanzimat edebiyatının düşünen tarafı ilk defa onda birleşiyor. Bununla beraber Nazım Hikmet'in de eksik tarafları yok değil. Mesela şekil bakımından çok ihtilalci görünmesine rağmen birçok tarafıyla -tabii bunu söylerken sanatları kastediyorum- eski şiire bağlı... O bağlardan kurtulup san'atsız bir şiir, sadece kendi özellikleri için de var olan bir şiir meydana getirmek Nazım Hikmet'den sonraki şairlere düşüyor. - Mademki başlanan işin müspet olduğuna inanıyorum, bu hareketin gelişeceğine, olgunlaşacağına inanıyorum demektir. Yarının şiiri şüphesiz bugünkünden daha mükemmel olacak... Ama, muhakkak ki bu günkü yolda yürümek şartıyla. - Sanmam... - Bugünkü yolda yürümek şartıyla derken, ancak bugünkü şiirin mükemmel olacağı demek istedim. Yoksa bir Abdülhak Hamid yahut Cenab Şahabeddin yolundan gidilerek başka bir şiire varılabileceği ihtimalini düşünmedim değil, böyle bir şeyin imkansız olduğunu biliyorum. Orhan Veli ile konuşmamız burada bitti. Ve zannediyorum ki, ona ve arkadaşlarına muarız olanların bile, şiirin işine yarayan dört başı mamur bir konuşma oldu.


Salah Birsel, bir süredir rahat bir nefes alıyor, dinleniyor sanmıştım. Yanılmışım. - Çok yazdığım gerçek. Çok okuduğum da... Gündüzleri yazıyorum, geceleri okuyorum... Yazmak, benim için hem kolay, hem güç. Alışkanlık var, yazmak kolay. Ama belli bir seviyenin üzerinde yazmak zor. Yazılarımı kolay beğenmem. Bekletirim. Sevmediklerimi ortaya çıkarmam. Yeniden yazarım... Okumaya gelince: Bende müthiş bir merak var. Okumadığım yazar yoktur. Bir yazar yakaladım mı bütün eserlerini okurum. Okurken notlar alırım. Küçük fişlere yazarım bunları, falanca kitaptan, şu şu sayfalar diye. İlerde bir denemede lazım olur diye. Sonra, o günkü kafama göre, notları ya kullanırım, ya kullanmam. Çünkü kafa bu, günden güne değişir. - Sevdiğim kişilerin edebiyat anılarını hemen yakalarım. Sonra bir kitabı okurken, içinde başka kitapların ya da yazarların adları geçer. Onları da bulur okurum... Yakaladığım kitapların boşa çıktığı da olur. Ama yüzde 99 yanılmam... Sonra okurken araya sandöviçler sokarım. Yazdığım konularla ilgili ne bulabilirsem, okumaya çalışırım. Şimdilerde Salah Birsel Sonbahar Oyunları diye bir deneme yazıyor. Bu nedenle iki aydır Bağdat Caddesi'ndeki tüm ağaçları tek tek incelediği gibi ağaçlar üzerine ne kitap bulduysa da okumuş. Ama bu konuyu nasılsa onun kaleminden okuyabilirsiniz, onun için ben geçiyorum. - Öyle. İnsanın insana olan sevgisini aşılamaya çalışıyorum... İnsan sevgisinin edebiyatı bizde çok yapılıyor ama iş sevmeye gelince 'bir dakika' deyip kaçıveriyorlar... Sevgi, sevdiği kimse için her türlü özveride bulunabilmek demek. Dürüst olmak demek. Evet aşkı kastediyorum, ama tarifini yapmak zor. İnsan bir şeyler duyuyor. O sevdiğinin her an yanında olmak istiyor. Hatta hiç konuşmadan, öylece yanında olmak... Şimdilerde aşk da değişti, değişiyor. Dünyada daha doğal sınırlara oturtuluyor. Bizim aşk dediğimiz şeyi, şimdiki gençler günlük bir olay haline getirmişler. Belki böylesi daha güzel. Bilmiyorum. Böylesini yaşamadım, yaşayamadım ki... Ama ben kendi dönemimin aşkından memnunum. İzmir'de her gece saatlerce Alsancak'ta yürür dururdum. Bir bakış için. Ama o bir bakış öyle değerliydi ki... - Aşkların sadık bir bendesi olduğum halde, aşk şiirlerime -özellikle ilklerinde- hep humour'la yaklaştım. Ne kadar duygulansam o kadar da akla yakınım, rasyonelim. 'Salah Birsel'in Aşkı', 'Salah Birsel'in Son Maceraları' hep gülmece salçasıyla yazılmıştır. Gülmece güldürmeceyle... - Partnerin haberi olmazdı ya da zaman geçmiş, partner değişmiş olurdu... Asıl, 'Güzin'in Gençlik Yılları', 'Güzin'in Son Yılları' gibi Güzin'li şiirleri yazdığımda zil zurna aşıktım... - Var elbet, olmaz olur mu? Güzin'inki zil zurna aşktı. Adı da Güzin değildi... - Evet. Geç evlendim. Partnerler beni oyaladı ya da aldattı... Evlilikten müthiş ürküyordum. Ama evlenince memnum oldum. Eşim çok anlayışlı. Ben de ona karşı anlayışlıyım... - Çok doğru bir gözlem. Ama benim için böyle bir şey söz konusu olamazdı. Çünkü ben çok ünlü bir yazar olacağımı daha sekiz yaşındayken, yazmaya başladığım ilk günden itibaren biliyordum. Yazar olarak doğduğuma inandım ve ünlü olacağımdan hiç şüphem yoktu. Çalışmama engel olur, edebiyatla arama girer diye hep evlilikten kaçtım... Hem aşklar maşklar istediğim gibi sonuçlanmadı... Edebiyat çalışmalarımı engellemesin diye çoluk çocuk işlerine de girişmedim. Edebiyata, sanata verdiğim değer her şeyin üstünde. Yazıya dönelim: Sizi okurken, binbir görüntü gelip karşımıza çakılıyor. - Görüntüyü sözcükler yaratıyor. Sözcüğün başına öyle bir sıfat oturtuyorum ki, görüntü çıkıveriyor ortaya. Sözcükler, benim tek uğraşım. Eskiden bilmediğim, kullanmadığım bir sözcüğe rastladım mı hemen deftere yazardım. Şimdi sözcük ve deyim listelerim var. Bir kısmını ben fabrike ediyorum. Bu bulduklarımı birbiriyle çarpıştırıyorum, tokuşturuyorum. Benim oluyorlar. - Öyle. Sesle de oynamayı çok seviyorum. Şıp şıp, tıkır mıkır, şıngır mıngır... İlk kez, son şiirlerimde kullanmıştım. Şimdi elverdiği zaman okuru sıkmadan kullanmaya çalışıyorum... Eskiler taklidi ahengi derlerdi. Şimdi yansılama mı ne deniyor. Bunları kullanmayı hem çok seviyorum hem de bunlar görüntüyü zenginleştiriyor. - Sözcüklerden... Artık deneme yazmaktan şiir yazamıyorum. Ama denemeyi de şiir tavrıyla yazıyorum. Sözcüklerin üzerinde teker teker işleyerek... Denemede belli bir mesaj iletmek istiyorum. Bir sürü şey anlatıp duruyorum, sonunda şutumu çekebilmek için. Bence siz en çok paylaşmak istiyorsunuz. O, bir sürü şey dediğiniz, hep paylaşmak istedikleriniz. - Ah işte çok güzel dediniz! Evet paylaşmak istiyorum. Bir şey okuyorum, paylaşmak istiyorum. Bir şey görüyorum, paylaşmak istiyorum. İzliyorum, paylaşmak istiyorum. Hep paylaşmak istiyorum.


Eleştirmen, yazar, yayıncı, çevirmen ve eğitimci Memet Fuat'ın önemli yapıtlarından ikisi de Yeni Dergi ve Adam Sanat'tı. Yayıncılık anlayışı ve çeviride izlediği tutumla ilgili soruları yanıtlayan Memet Fuat, Genç yazarları belli düşüncelere yönlendirme yoluna hiç sapmadım diyor. - Yeni Dergi'yi De Yayınları'ndan ayrı düşünmemek gerekir. Hem dergideki çevirilerde, hem de yayımladığım çeviri kitaplarda kesinlikle katılaşmayan, çok yönlü bir seçme anlayışım vardı. Ne yapmak istediğimi anlamayanların yanlış yorumlarına neden olan bu seçme anlayışımı bugün de sürdürüyorum. Bir işaretle ya da bir sözle karşısındakine hangi düşünceden, hangi çıkar grubundan olduğunu anlatıveren kişiler vardır. Ben bundan hep kaçındım, böyle bir insan olmak istemedim. Ayrıca, bu tutumun yazarlıkla bağdaşacağına inanmıyorum. Dayanışmanın önemini anlamadığım sanılmasın. Yeryüzünde süregelen acımasız çıkar kavgasında, gelir gidere dayanan yüzeysel yakınlaşmaların kaçınılmazlığını kimse yadsıyamaz. Ayrıcalıklarından vazgeçmek istemeyenler de, her türlü ayrıcalığı sona erdirmek amacında olanlar da, çeşitli yollarla, güçlerini bir arada tutmak, gruplaşmak zorundadırlar. Ama yazarların durumu çok başka. Onlar -yeterince bilinçli olmayanları bile- gerçekleri kurcalayan, akıp giden insan ilişkilerini dondurup gözler önüne seren, doğruların bulunmasına yardımcı olan kişilerdir. Önlerine konan başkalarınca seçilmiş şeylerle değil, her şeyle ilgilenmelidirler. Çeşitli yaşam biçimleriyle, çeşitli düşünüş tarzlarıyla önyargısız karşı karşıya kalmalı, bütün oluşumlara ilgi duymalı, insanları değişik görünüşleriyle derinliğine tanıma olanağını aramalıdırlar. Çevremdeki genç yazarları, çevirmenleri belli düşüncelere ya da belli sanat anlayışlarına yönlendirme yoluna hiç sapmadım. Bir yön verici durumuna hiçbir zaman düşmedim. Onlara istedikleri ölçüde yardımcı oldum. Bunu yaparken de hep çeşitli anlayışlarla karşılaşmalarını, kendi seçimlerini kendilerinin yapmalarını sağlamaya çalıştım. Kulaktan dolma bilgilerle yetinmemelerini, kendi araştırmalarına dayanarak sağlam temeller üstünde yükselmelerini özledim. Yeni Dergi güncel olaylara bağlı kalmayan, yıllar sonra da okunabilecek bir dergi görünümündedir. Ama bu durum, güncellikten uzak olduğu, yayımlandığı günlerin sorunlarıyla ilgilenmediği gibi yanlış bir yargıya kaynak olmamalı. Yeni Dergi yıllar sonra da okunabiliyorsa, güncel sorunlara nitelikli yazılarla, derinliğine yönelmiş olmasındandır. Güncel sorunlar, modalaşan eğilimler karşısında, temel yazılar, derinliğine incelemeler, konuya aydınlık getirecek kitaplar yayımlamanın, yüzeysel tartışmalar açmaktan daha yararlı olduğu kanısındaydım. Bugün de öyle düşünüyorum. Çevrilmesini istediğim yazıları, kitapları genellikle bu kaygıyla seçtim. Şu yazı çevrilse iyi olur, şu kitabı çevirtip yayımlamanın tam zamanıdır -yanlış anlaşılmasın, ilgi görür, çok satılır diye değil, genellikle, düşünsel katılaşmaları önleyecek bilgilenmeyi sağlamak için... Hep böyle baktım yayıncılığa. Başka türlü bakabileceğimi de sanmıyorum. Çevremdeki genç çevirmenlere yayımlanmasını özlediğim yazıları, kitapları önerirken, onları yönlendirmeye kalkmadım, eğilimlerini araştırdım, ne tür çevirileri daha iyi yapabileceklerini, ne tür çevirileri yaparken daha mutlu olacaklarını anlamaya çalıştım. Çok yönlü bir seçme anlayışı çevrilmesi özlenen yazıların ya da kitapların adlarını alt alta yazmakla gerçekleşecek bir anlayış değildir. Çevirmenlerle sürekli bir iletişim kurmak, onlardan gelen önerileri değerlendirmek, kendi özlemlerini onlara açmak, bir yerde düşünce birliğine varmak gibi aşamalardan geçilir. Sizin seçtikleriniz, çevirmenlerin seçtikleri... biri ağır basabilir... ya da mutlu buluşmalar olur. Ama öncelikle çevirmenleri çok iyi tanımanız, özelliklerini çok iyi bilmeniz gerekir. Akşit Göktürk'ü A dergisi çevresinde tanımıştım. İstanbul Üniversitesi İngiliz Filolojisi'nde öğrenciydi. De Yayınevi'nin kurulduğu yıllarda o bölüme asistan oldu. Dergilerde temiz bir dille yaptığı çeviriler çıkıyordu. T. S. Eliot'un Denemeler'ini önerdi De Yayınevi'ne. T. S. Eliot düşüncelerine hayranlık duyduğum bir eleştirmen değildir; o zaman da değildi. Ama çeviri çok başarılıydı, ayrıca, bu denemelerin Türkçe olarak okunabilmesi, düşünce dünyamızın gelişmeleri açısından yararlıydı. Severek, özenerek yayımladım kitabı. Ne var ki, ben Türkçe'ye çevirmek üzere bir eleştirmen seçecek olsam bu T. S. Eliot olmazdı. Christopher Caudwell benim seçtiğim, Türk okurlarına tanıtmak istediğim bir eleştirmendi. Yazılarının çevrilmesini durup dururken kimseye önerdiğimi sanmıyorum. İngiliz Filolojisi'nde okuyan genç bir çevirmenle, Celal Üster'le konuşurken, onun bu yazarın denemelerini çevirmek istediğini öğrenmem mutlu bir rastlantı oldu. Mehmet H. Doğan'la da öyle. Yeni Dergi'nin eleştiri yarışmasını kazanan bu eleştirmen bir gün Caudwell'in Yanılsama ve Gerçeklik adlı ünlü yapıtını çevirmeyi önerdi. Bu tam anlamıyla bir özveriydi: Kendi yazılarınıza ayırabileceğiniz zamanınızı başka bir eleştirmenin tanıtılmasına adıyorsunuz. Çevrilen bölümleri önce Yeni Dergi'de yayımladık. Çevirinin tamamlanıp basıma hazır duruma geldiği günlerde De Yayınevi'nin para sıkıntısına düşmesi yüzünden de kitabın Payel Yayınevi'ne verilmesi gerekti. Görüldüğü gibi, Eliot örneğinde öneri çevirmenden geliyor, daha önce aklınızda olmayan bir yazarın yapıtını seçmiş oluyorsunuz. Caudwell örneğinde ise çevirmenlerden gelen öneriler, sizin de çevrilmesini özlediğiniz, seçtiğiniz yapıtlarla çakışıyor. Akşit Göktürk'e, Varoluşçuluk felsefesinin kırık dökük bilgilerle modalaştığı günlerde, Dostoyevski'den Sartre'a Varoluşçuluk adlı kitabı göstermiş, çevrilmesinin çok yararlı olacağını söylemiştim. Antoloji niteliğinde, kalın bir kitaptı. Bu tür aydınlatıcı bir yapıtın o günlerde çevrilip yayımlanması gerektiğine o da inanıyordu. Ama kitap çok kalındı, üstelik içinde çevrilmesi son derece güç felsefe yazıları vardı. Hiç çevrilmemesindense yalnız önsözünü çevirip yayımlamayı önerdim. Böylece Akşit Göktürk önceden düşünmediği bir çeviri işini yüklenmiş oldu. Faulkner, Joyce gibi yazarların yapıtlarını çevirmekte büyük başarı gösteren Murat Belge'ye de, çevrilmesi gerekli olduğuna inandığım bir yapıtı, fazla umutlanmadan göstermiş, düşünce yazıları çevirmediği için ilgilenmez sanmıştım. Marx ile Engels'in Sanat ve Edebiyat'ıydı gösterdiğim yapıt. İlgilenmiş, Şiirleri çeviremem, onları siz çevirirseniz olur, demişti. Bu örneklerde, yayıncıdan gelen önerinin çevirmence benimsenmesi söz konusu. Murat Belge örneğinde, bir alanda başarılı olmuş bir çevirmenin başka bir alana çekildiği görülüyor, ama kayma daha güç bir alandan daha kolay bir alana. Düşünce yazıları çevirmekte başarılı olmuş bir çevirmenin önüne Joyce'un bir kitabını koymak aklımın ucundan bile geçmezdi. Murat Belge'nin çevirmenliğe başlayışı, De Yayınevi'ne, Yeni dergi'ye gelişi de ilginçtir. Akşit Göktürk, Filoloji'deki öğrencilerinden birinin Faulkner'in Döşeğimde Ölürken'ini çevirmeye başladığını, bayağı da başarılı olduğunu, ama çeviriyi sürdürüp sürdürmemekte kararsız kaldığını, yayımlanma olanağı yoksa boşuna uğraşmak istemediğini bildirerek, Çevirdiği bölümleri getirsem, okur musunuz? diye sormuştu. Getirdi, okudum. Faulkner yayımlamayı hiç düşünmüyordum. Ama çeviri gerçekten başarılıydı. Söyle, bitirsin, ben yayımlarım bu kitabı, dedim. Faulkner'in üslubunu Türkçe'ye yansıtabilmek olanaksız gibi gelirdi bana. Böyle bir çevirmenle yapılacak ikinci iş Joyce çevirisiydi. Sanatçının Bir Genç Adam Olarak Portresi'ni çevirmeyi Murat Belge kendisi mi istedi, ben mi ona önerdim, bilmiyorum. Ama sonraki aşama kaçınılmaz olarak buydu. Murat Belge'nin çevirmenliğine eleştirmenliği de katan ilk çıkışı ise, yanılmıyorsam, Yeni Dergi'nin Bilinç Akımı Özel Sayısı'yla gerçekleşmiştir. Kendisi önermişti bu özel sayıyı. Çok yönlü bir seçme anlayışım vardı, derken, neyi anlatmak istediğim iyice açıklık kazandı bu örneklerle sanırım. Diyelim, Asım Bezirci Pyrrhus ile Cineas'ı, Bertan Onaran Edebiyat Nedir'i önerdiler; bu kitapların Türkçe'de yayımlanmaları yararlı olur diye düşünüyorsunuz. İlhan Berk, Rimbaud; Behçet Necatigil, Borchert; Sabahattin Kudret Aksal, Eluard; Cemal Süreya ile Tomris, Apollinaire; Ülkü Tamer, Pound çevirileri yapıp getirmişler: Burada bir seçme söz konusu değil; çevirmenlerin tartışılmaz değeri öne çıkıyor; bir yayıncının bu şairlerle okurlarının arasına girip bir seçme yapmaya kalkması, bence, saçmalıktır, kendini bilmezliktir. Beğenmezseniz, bir yazı yazar neden beğenmediğinizi açıklarsınız, ki bu eleştirmenliğe girer. Yayıncı olarak yapabileceğiniz yalnızca bu seçkin şairlerin size sundukları çeviriyi yayımlamaktır. - Evet beğenmeseniz de... Bu düzeyde şairlerle okurları arasına girilmez. Konuşmamız kitaplar ağırlıklı gelişiyor gibi... Oysa siz dergideki yazıları sormuştunuz. Yeni Dergi'nin yönetiminde de bu çok yönlü seçme anlayışı geçerliydi. Bugün Adam Sanat'ta da aynı anlayışı sürdürüyorum. Çevrenizdeki çevirmenlerin bilgi düzeyini, eğilimlerini aşağı yukarı bilirsiniz, neler yapabilirler, neleri yaparken mutlu olurlar, ona göre önerilerde bulunursunuz, ya da onlardan gelen önerileri değerlendirirsiniz. Örnekse, Cevap Çapan, Lorca Özel Sayısı yapalım, der, ya da Ece Ayhan İntihar Özel Sayısı yapabileceğeini belirtir; bazı öneriler sizin özlemlerinizle çakışır, bazısı çakışmaz, ama o arkadaşın o işi iyi yapacağını sezersiniz. Sizi ilgilendirse de, ilgilendirmese de, ortaya iyi bir iş çıkacaktır. - De Yayınevi'ndeyken İngilizce'den yapılan çevirileri asıllarıyla karşılaştırarak okurdum. Özellikle yeni çevirmenlerle çalışırken bunu yapmak gerekir. Bugün ulaşmış oldukları yere göre düşünmeyin; çoğu genç, yeni çevirmenlerdi o günlerde bu andığımız adlar. Ama salt Türkçesi'nde, noktalamasında aksaklıklar, daktilo yanlışları vb. kalmasın diye okuduğum çeviriler de çoktu. Aslında, redaksiyon denen gözden geçirme işi, çevirmenin ne yapmak istediği anlaşılmadan, gelişigüzel, genel bilgilerle yapılırsa, bozucu da olabilir. Onun için de, ben çevirilerde gördüğüm aksaklıkları -açık bir bilgisizlik ürünü değilseler- hep çevirmenlerin kendilerine göstererek düzeltirim. - Benim deneyimlerime göre, bu konuda kesin bir şey söylenemez. Her türlü çeviriyi belli bir düzeyin üstünde yapanlar vardır. Ama düşünce yazısı çevirenlerle edebiyat çerçevesine giren yazıları çevirenler arasında bir ayrılma, bir uzmanlaşma eğilimi olduğunu biliyorum. Daha da ileri gidebilir bu uzmanlaşma, ya da yatkınlık diyelim... Örnekse Murat Belge'nin yaptığı Faulkner, Joyce çevirilerini herkes yapamaz, belki bugün kendisi de yapamaz, ama onun kadar ya da ondan daha iyi düşünce yazısı çevirenler var. - O zaman Türkçe'yi bugünkü kadar iyi bilmiyordu. Aykırılıklardan, ters söyleyişlerden hiç rahatsız olmuyor, Türkçe'yi İngilizce'nin yönetimine kolaylıkla bırakabiliyordu. Bugün, Türkçe'de bu böyle söylenmez! kaygısına kapılabilir, yeterince atak davranamaz. Bilemem, belki de daha iyisini yapar. - Sanat konularında kesin konuşmak doğru değildir. Selim İleri bir ara bana nedense pek bir öfkelenmişti, bu tutumumu alaya alırdı: Öyle de olur, öyle de, diye... Ama ben ne yapayım: Öyle de oluyor, öyle de... Düşünce yazısı, düzyazı edebiyat, şiir... Hepsi ayrı alışkanlıklar ister, ama birinde başarılı olmak öbüründe başarılı olmaya engel de değildir. Bu konuya daha dar bir açıdan da yaklaşılabilir. Örnekse Tolstoy'u başarıyla çeviren bir kimse, Gorki'de aynı başarıyı gösteremeyebilir. Gene Rimbaud'yu iyi çevirirsiniz de, Prevert'i çeviremezsiniz. Hele şiirde iş büsbütün karışıktır. Bir şairin bir şiirini iyi çevirir, öbürünü çeviremezsiniz. Gerçekten başarılı bir çeviri önceden belirlenemeyecek birçok koşula bağlıdır. Hiç beklemediğiniz bir yerde çok başarılı olabilirsiniz. Ben türde, konularda uzmanlaşmadan, giderek belli yazarlara yönelmeden yanayım. Özel bir amaç yoksa, yazarını ya da yazarlarını arayıp bulmak, uyum sağlamak, uzmanlaşmak en doğrusudur. - Yeni Dergi'nin, daha doğrusu benim çevirmenlerin yetişmesinde etkili olduğumu düşündüğünüz anlaşılıyor. Bu şu anlamda doğrudur: Yeni Dergi çevresindeki çevirmenler düzeyli işlere yönelmiş, başarılı çeviriler yapmak isteyen, başka yayıncıların benimsemeyeceği önerilerle gelen kimselerdi. Ayrıca, yaptıkları işin sıkı bir denetimden geçeceğini bilirlerdi. Hiçbirinin, bana, yapabileceğinin altında, şişirme bir iş getirdiğini hatırlamıyorum. Özellikle ortaya vurduğum titizliğimle onları özenli olmaya zorladığımı çok iyi biliyorum. Getirdikleri çevirileri baştan sona dikkatle okur, noktalar, virgüllerle uğraşır, çift anlamlı, bir okuyuşta anlaşılamayan, iyi kurulmamış tümceleri düzeltmelerini ister, hepsine ayrı ayrı büyük bir yakınlık gösterir, yaptıkları iş önemliyse önemini, güzelse güzelliğini belirtir, yüreklendirici sözler ederdim. Özetlersek, ben Yeni Dergi çevresindeki yetenekli çevirmenleri yeteneksizlerden ayırıp yüreklendirerek, onları seçtikleri yapıtları yayımlamayı kabul ederek birçok çevirmenin gelişmesine, ortaya çıkmasına yardımcı olduğum kanısındayım, ama onları yetiştirdiğimi söylemem. - Yetiştirilir, yetiştirilmesine büyük katkıda bulunulabilir. Bugün yaratıcı yazarlık dersleriyle yazarların yetiştirilmesine bile katkıda bulunuluyor. Ama bu iş okullarda olur. Düzenli bir eğitim çerçevesinde olur. Yayınevi yönetiyorsunuz, gençler geliyor çeviri yapmak için, aralarından yetenekli olduğunu gördüklerinizi seçiyor, çevirilerini denetleyip, kendilerine, az ya da çok, bir oranda yardımcı oluyorsunuz, bu durum o gençleri yetiştirdiğiniz anlamına gelmez. Örnekse Yurdanur Salman'ı Akşit Göktürk aracılığıyla tanımıştım, üniversitede asistandı. Kim bilir, belki de çeviri dersi veriyordu. Getirdiği çevirileri gözden geçirdim, takıldığım yerleri kendisine gösterdiğim olmuştur mutlaka. Ama o işine saygılı, titiz, başarılı bir çevirmendi. Yeni Dergi çevresinin ona katkısı ancak heyecanlarını paylaşmak düzeyinde olmuştur. Çevirmek istediği kitaplardan, yazılardan söz ederken, bir coşkuyu yaşarken, karşısındaki kimsenin de o coşkuya katıldığını görmek, insana büyük bir çalışma gücü verir. Örnekse Theory of Literature adlı kitabın birçok bölümü önce Yeni Dergi'de yayımlanmıştır. Demek istediğim, yayıncılık doğrudan eğitimcilik gibi bir iş değil. Yurdanur Salman üniversitede çeviri dersi almışsa oradaki öğretmenidir onu yetiştiren. Yayıncının eğiticiliğinden söz etmek aşırı bir onurlandırma olur. Aslında ben çevirmen yetiştirme çabası göstermedim değil. Çeviri yapmak isteyen bazı gençlerle saatlerce karşılıklı oturup çalıştığım, yaptıkları çeviriler üzerinde, çeviri dersi verir gibi, uzun uzun durduğum oldu. Çevirecekleri metinleri de genellikle ben seçerdim. İngiliz dilinde Joyce'dan, Woolf'dan, Faulkner'dan sonraki yazarların, bu ustalardan gelen ezici baskılardan nasıl kurtulduklarını göstermek amacıyla, Malamud, Updike, Salinger gibi sanatçılar üzerinde dururduk. Ama aralarından işi sürdüren çıkmadı. Sanırım çevirmenlik de öncelikle yetenek işi. Tıpkı sanatçılar gibi, salt eğitimle yetiştirilemiyor, çevirmenler de... Gene, tıpkı sanatçılar gibi, özel bir eğitim görmeden, yetenekleriyle başarılı olabiliyorlar. Sırası gelmişken bir gözlemimi aktarmak isterim: İşi sürdürmediklerini söylediğim gençlerin ortak özelliği, ya da ortak eksikliği, edebiyata düşkün olmamalarıydı. Hele Türk yazarlarına duydukları ilgi, sıradan bir okurun ilgi düzeyini aşmıyordu. Çeviri alanında bugün başarılı yeni adların az olması, bence, yetişme dönemlerinde kötü yönlendirilmiş olmalarından. Yayıncılık büyük sermayeye geçince, küçük yayınevlerinin kurduğu düzen etkisini bütünüyle yitirdi. Günümüzde redaktörler varsa da, işlerini benimseyerek yapmıyorlar. Bir Vedat Günyol'un, bir Fethi Naci'nin yapacağı okumayla, geçim kaygısıyla redaktörlüğe katlanan, başında bir şefle çalışan, herhangi bir kimsenin yapacağı okuma eş tutulamaz. Ayrıca, bugün birçok yayınevinde gelen yapıtları okumuyorlar bile. Gazetelerin yayıncılığa başladığı dönemde ortalık çevirmenden geçilmez olmuştu. Yabancı dil bilen herkes çeviri yapabilir sanılıyordu. Boş zamanlarını değerlendirmek için çeviri yapmak istiyorum, diye çıkagelen ilgisiz tiplerden öylesine bezmiştim ki, diplomalarından söz eden, bildikleri yabancı dili ne kadar iyi bildiklerini anlata anlata bitiremeyenlere, Çok iyi de, Türkçe biliyor musunuz? diye çıkış yapacak kadar gerginleşmiştim. - Kendimi çevirmen olarak düşünmüyorum. Ama bir süre çeviri yaptım. Neden yaptım? Yüzeydeki nedenleri sıralarsak, bunların en başında gelen, para kazanma zorunluluğuydu. Okuldan yeni çıkmış, doğru dürüst bir işi olmayan, çeviri yaparak birkaç kuruş kazanabileceğini anlayan bir gencin birbiri ardına kitaplar çevirmesi... O ara sanırım üst üste on kitap çevirmiştim. Küçük kitaplar... Yıllar sonra başka bir neden: Oturduğum semtteki bir spor kulübünde tiyatro çalışmaları yapan gençlere kısa oyunlar çevirerek yardımcı olma özlemim... Ama çok daha önce, üniversitede okurken de, çeviriler yapmıştım. Bir arkadaşımla, Tuna Baltacıoğlu ile birlikte, küçük öykü kitapları yayımlamıştık... Bu ilk çevirilerimin yüzeysel nedeni de yayıncılık hevesi diye nitelenebilir. Ama bütün bu yüzeydeki nedenlerin ötesinde, hepsinin üstüne çıkan, bende çeviri yapma özlemini doğuran bambaşka bir neden olduğunu bugün çok iyi biliyorum. Bunu çeviri olayı kendiliğinden sağlamaz mı? Çevirmenin kendi üslubu katı bir üslup değilse, büyük oranda sağlar, ama o yumuşaklığı elde etmek, yazarın üslubunu Türkçe'de karşılayacak yumuşaklığa ulaşmak bilinçli bir çalışmayı gerektiriyor. Nurullah Ataç çevirilerinde kendi üslubunu zorlamazdı. İki ayrı yazardan iki ayrı çeviri yapsa, ikisinin de onun üslubunda eriyerek birbirlerine çok yaklaştıkları görülürdü. Sabahattin Eyüboğlu da -daha az bir oranda- böyleydi. Can Yücel ise bu anlayışın çılgını, tadına doyulmaz bir uç örneğidir. Ama böyle bir rahatlık, çoğu zaman, yazarın üslubunun silinmesine, Türkçe'ye yansıtılamamasına neden olur. Ben çeşitli yüzeysel nedenlerle çeviri yaparken, işe hep bir üslup karşılama çalışması diye baktım. Genellikle kısa öyküler, kısa oyunlar çevirmemin nedeni budur. Düşünce yazısı çevirmeye hiç heves etmedim. Çok yararlı bir iş olduğunu biliyorum, ama o işte üslup karşılama çabası pek yoktur; önemli olan, yanlışsız, açık, kolay anlaşılan bir çeviridir. Hemingway, Steinbeck, Caldwell, Poe, Jack London, Walt Whitman, Katherine Mansfield, Saroyan, Truman Capote gibi değişik üslupları olan yazarlardan çeviriler yaptım. Türkçe'de bu yazarların üsluplarını karşılamaya çalıştım. İçinde kaybolacağım büyük işlere girişmedim. Birkaç sayfalık bir kısa öykü üzerinde çalışmak çok daha kolaydır. Tekrar tekrar okur, düzeltir, istediğiniz gibi oynarsınız. Olmadığını görürseniz, bir daha yaparsınız. Sonunda ortaya gönlünüze göre bir şey çıkabilir. Hiç kimse kendi üslubundan büsbütün sıyrılamaz, ama bu çaba gene de gösterilmesi gereken bir çabadır. Bu çabayı göstermeden, Çevirmen kendi üslubuyla yazar! deyip yabancı bir yazarı kendi üslubuna tıkıştırmanın çevirmenlikte bağışlanmaz bir kolaya kaçma olduğu kanısındayım. Hemingway'den, Poe'dan, Saroyan'dan, Capote'dan yaptığım çevirileri karşılaştırarak okursanız, bir çevirmen olarak bu yazarlara Türkçe'de üslup ararken kendimden ne oranda sıyrılabildiğimi değerlendirebilirsiniz. Pek bir ayrım yoksa, yazarın özelliklerini yansıtamamışsam, üslubunu karşılayamamışsam bu benim başarısızlığımdır, savunduğum çeviri anlayışının değil. Bu anlayışın doğruluğuna yüzde yüz inanıyorum. O çevirileri yaptığımda genç bir yazardım. Kendimi geliştirmek istiyordum. Çevirinin getirdiği sorunları çözmek, üslup aranışları içinde bu çözümleri çeşitlemek bir yazara çok şey kazandırır. Gerçi çevireceğim öyküleri yabancı dilde okurken işi kıvırıp kıvıramayacağımı anlamaya çalışır, Türkçe'ye aktaramayacağımı sezdiğim öyküleri hiç ele almazdım, ama, öyle de olsa, üslup kaygılarıyla birlikte, sorunlar üst üste yığılırdı. Örnekse okurken kolay çevirebileceğimi sandığım Saroyan'da büyük zorluklarla karşılaşmış, birçok öyküyü yazarın üslubunu yakaladıktan sonra yeniden çevirmek gereğini duymuştum. Bu üslup karşılama işinin yalnızca bir dil sorunu olmadığını düşünmeme yol açan bir deneyimim de var. Seçerken, çevirirken, işin içinde yuvarlanırken, hiç beklemediğim bir şeydi, ama yıllar sonra dönüp baktığımda, en başarılı çevirilerim Truman Capote ile Katherine Mansfield'den yaptıklarımmış gibi geliyor bana. Bunlar İngilizceleri'ne sıkı bir bağlanmanın getirdiği üslup karşılamaları diye değerlendirilebilir. Bu öykülerin Türkçeleri'ndeki üslupları, İngilizceleri'ndeki özellikleri çok yakından izleyerek bulduğum kanısındayım. Yazar İngilizcesi'yle elimden tutup yazdırdı, demek geliyor içimden. Demek ki üslup karşılama işi yalnızca bir dil sorunu değil. Yalnızca bir dili öbür dilin yönetimine vermekle varılmıyor bir yazarın üslubuna. Yazarın anlattıkları, düşünceleri, duyguları, havası da büyük oranda etkiliyor çevirmeni. Üslup insandır derler... Anlaşılan, başka bir dilde, üslubunun karşılığı aranarak yazara dil yoluyla ulaşılabileceği gibi, yazardan yola çıkarak, yazarın havasına girerek, başka bir dilde, ona karşılık olabilecek bir üslup bulmak da olanaksız değil. Açar. Bu tür aykırılıkları gidermek için çok dikkatli bir sonradan okuma gerekir. Yönlendiren dilin baskısından sıyrılmak amacıyla çeviriyi bir süre dinlendirip salt Türkçesi açısından yeniden okursunuz. Ama her zaman bir çözüm bulabileceğiniz söylenemez. Ya da o aykırı söyleyişe alışmışsınızdır, ayrımına bile varmadan atlayıp geçersiniz. - Çevirmenlerden gelen öneriler ağırlıktadır sanırım. Türkiye'de uzun süre çevirmenler, yabancı edebiyatları iyi bilen kişiler olarak, yayınevlerine bir anlamda danışmanlık da etmişlerdir. Öneriler getirmişler, yayıncıları, eğilimlerine göre, Çok satılır! ya da Bunu yayımlamak bir görevdir! gibi sözlerle önerdikleri kitapları yayımlamaya yönlendirmişlerdir. Yayıncının yabancı dilden kitap seçmesi, yanılmıyorsam, Varlık Yayınevi'yle başlamıştır. Kitap seçiminde modalar, yaşanan dönemin eğilimleri elbette etkili olur. De Yayınevi'nde de olmuştur. Modaya kapılarak yayın yaptığımı söylemek istemiyorum. Tersine, modaların yüzeyselliğini yok etme çabası gösterdim hep. Bir düşünceye inandığınız zaman o düşünceyi gerçekten bilmeniz gerekir. Biliyorsanız sorun yok, inanın, ama hiçbir şey bilmeden, herkes o yolda diye akıntıya kapılıp gidiyorsanız, hemen ışıklar açılmalı, ortalık aydınlanmalıdır. Aydınlıkta bütün yüzeysellikler sırıtıverir. Bence, dünyada en acıklı görüntü, modaya kapılmış, modaların elinde oyuncak olmuş insanlardır. - greatscissorsslimeeclipse liked this - edebiyatsoylesileri posted this


Sinan Yayınları'nın kurucusu Hayati Asılyazıcı, Oğuz Atay'ın Tutunamayanlar ve Tehlikeli Oyunlar'ını okurla buluşturan ilk yayıncıydı. Kendim bulmuştum Atay'ı; ne biri önerdi, ne de kendi getirdi kitaplarını diyen Asılyazıcı, bir zamanların Sinan Yayınları'nı anlatıyor. Gorki'den Max Frisch'e, Oğuz Atay'dan Tomris Uyar'a birçok önemli kitabın yayıncısı Hayati Asılyazıcı'nın kurduğu Sinan Yayınları'nın serüveni böyle başlıyor. Diğer yollar tıkanıp yayın programı, kendi deyimiyle, 'sekte-i kalb'e uğrayınca sanat kitaplarıyla yetinmek zorunda kalmış Asılyazıcı. Hayati Asılyazıcı, makalelerden kitap derleme geleneğinin de başlatıcısı. Bu türün ilk örneği olan Nadir Nadi'nin "27 Mayıs'tan 12 Mart'a adlı kitabını o yayımlamış. Sanatı geniş bir perspektif içinde kavrıyordu Asılyazıcı. Bu yayınladığı kitaplara da yansıdı. Artıları fazla olan, anılacak bir yayıncılık yaptı Hayati Asılyazıcı. Bertolt Brecht, Beş Paralık Roman, Türkçesi Sevgi Soysal. Max Frisch, Çarpık Sevda, Türkçesi Sezer Duru. Maksim Gorki, Yaşanmış Hikayeler, Türkçesi Ataol Behramoğlu. Jerzy Stawinski, Bencil, Türkçesi Sezer Duru. İvan Turgenyev, Devrim Öncesi, Türkçesi Ataol Behramoğlu. Oğuz Atay, Tutunamayanlar, 1970 TRT Roman Ödülü. Demirtaş Ceyhun, Çamasan, 1972 Sait Faik Hikaye Armağanı. Tarık Dursun K., Bağrıyanık Ömer'le Güzel Zeynep. Necati Tosuner, Kambur, 1970 TRT Hikaye Ödülü. Bekir Yıldız, Kaçakçı Şahan, 1971 Sait Faik Hikaye Armağanı. Ömer Faruk Toprak, Tuz ve Ekmek. Nadir Nadi, 27 Mayıs'tan 12 Mart'a. Mete Tunçay, Heredotos'tan Hegel'e Batı Siyasal Düşünüşünden Seçmeler. Hıfzı Veldet Velidedoğlu, Türkiye'de Üç Devir. Peter Weiss, Soruşturma, Türkçesi Ülkü Tamer. Charles De Gaulle, Umut Anıları (1958-1962). Pierre Duran, Karl Marx'ın Aşk Hayatı, Türkçesi Fahri Yazıcı. İsmet Zeki Eyuboğlu, Tanrı Yaratan Toprak Anadolu. Rudolf Schlesinger, Sovyet Hukuk Teorisi, Türkçesi Metin Aktan. - greatscissorsslimeeclipse liked this - edebiyatsoylesileri posted this


Kübalı şair, Karaip etkisi dışındaki Latin Amerika halklarının ABD emperyalizmince belirlenmiş bir ortak kimliği olduğunu söylüyor. Guillen'e göre angaje ozan ifadesi, devrimden önce toplumdaki sorunlarla mücadele eden kalemleri korkutmak için kullanılan bir klişe. Bugün 82 yaşında olan büyük Kübalı ozan Nicolas Guillen hala Küba Yazarlar ve Sanatçılar Birliğinin başkanlığını ve milletvekili görevini sürdürüyor. Yapıtları dünyanın çeşitli dillerine çevrilen Guillen, görüşmemiz sırasında Fransa'da yeni bir kitabının yayınlanması nedeniyle çocuksu bir sevinç içindeydi. İleri yaşının verdiği işitme ve hareket ağırlıklarına karşın düşünce gücünden hiçbir şey yitirmemişti. - Her şeyden önce, angaje ozan dediğiniz nedir? Ben her zaman öyle oldum. Sizce bu, devrim öncesinde, Küba toplumundaki sorunlara karşı mücadele veren ozanları korkutmak için kullanılan bir klişe değil mi? - Her zaman emperyalizme karşı mücadele etmek zorunluluğu. Bizim büyük düşünürlerimizden biri, tam bağımsızlığa kavuşmak için kesinlikle gerekli bir koşula dikkati çekmişti: ABD emperyalizminin yenilmesi. Bunun için çalışıyoruz ve bu gerçekleşene değin de çalışacağız. Söz konusu düşünür, bildiğiniz gibi Jose Marti. - İki tür var kanımca: Her şeyden önce şiir, hemen sonra da roman. - Bu, sorunuzu ne yönde ele alacağımıza bağlı. Küba'da XIX. yüzyıl Avrupa'ya dönüklüğüyle tanınır ve bu yöneliş içindeki temel öge de Fransız olanıdır. Ülkemin aristokratları Fransızlar gibi giyiniyor, Fransızlar gibi yemek yiyor, hatta bilmem belki de Fransızlar gibi sevişiyordu. Yazındaki Fransız etkisi ise bize bir Nikaragualı'nın şiirleriyle geldi; hiç olmazsa adından mutlaka tanıdığınız büyük bir ozan, Ruben Dario. Fakat bu salt yazın alanına özgü bir etkiydi ve Fransa'nın büyük isimleri Küba yazınını işgal etmeye başladılar. Başta Victor Hugo geliyordu. Daha sonra Hugo'nun etki alanı daraldı ve diğer yazarlar, daha gerçek, daha insancıl karakterlerle öne çıktılar. Bunların da başında bildiğiniz gibi Honore de Balzac var. Bana gelince, madem soruyorsunuz anlatayım: Ben de bu tuzağa düştüm sayılır, ama çok kısa bir süre için ve pek belirgin olmayan bir şekilde. Modernizmin sonuna doğru, yani İspanyolca yazında ve özellikle şiirde Fransız etkisinin sonlarına doğru, bu akımın çekiciliği bende tümüyle sönmüştü ve yerine koyacağım başka bir şey de yoktu. Durum Dario'nun ölümünden Motivos de Son adlı dizelerimi yazana değin böyle sürdü. Ama Küba'da gerçek modernciler, Fransız yazınına en çok öykünenler arasında Jose Manuel Poveda, Augustin Acosta ve Regino Boti'yi saymak gerekir ki bugün bunlardan hiçbiri yaşamıyor. Paul Eluard, Louis Aragon, Tristan Tzara ve diğer birçok Fransız ozanıyla kişisel dostluğum olduğu halde, bu dostluk bende hiçbir zaman yazın düzeyine yansımadı. Eluard'la birlikte Paris'den Meksika'ya gittik. Bir gece benim evimde kaldı ve ertesi gün birlikte aynı uçağa bindik. - Sorumu yineleyim: Latin Amerikalı kimliği dediğiniz nedir? Dilde mi, gelenek göreneklerde mi, yeme içmede mi -ve bir kez daha- aşkta mı? İki Latin Amerika çekirdeğinden söz edilebilir belki: Biri anakarayı oluşturuyor, diğeri adalar grubunu. Bu sonuncu grup Karaip Denizi adalarını içine alır ve temel olarak da Karaip etkisi altındadır. Bunun dışında, bütün Latin Amerika halklarının ABD emperyalizmince belirlenmiş bir ortak kimliği var. - Pek çok şekillerde olabilir bu. Antiller'de ya da Paraguay'da müdahale biçimi aynı olamayacağına göre çeşitli yollar var. Ama tüm bu mücadele biçimleri, tarihin doğurucusu olan devrimci savaşımın hızlandırılmasına yönelmeli. - Küba'da kültür çılgınlığı denebilecek bir durum var. Şu anda açık olan kitap fuarının görünümünü ancak -benzetmeyi hoşgörün- büyük gıda ya da alım-satım fuarlarına benzetmek olası. Sizin de gördüğünüz gibi kitleler kültüre yaygın bir şekilde katılıyorlar. Bu durumu değerlendirmeyen ve neredeyse bilinçsizliğe yakın yazı taslakları gerçeklerin ağırlığı altında ezilerek yok oluyor.


Ocak ayı içinde yitirdiğimiz Reşat Enis, gazeteciliğinin yanı sıra öyküleri ve romanlarıyla Türk edebiyatı içinde de bir yere sahiptir. Yazmaya başladığı dönemi ve yazarlığının olgunluk çağı temel alındığında onu 1940 kuşağının eleştirel gerçekçi romancılarından biri saymak yanlış olmayacaktır. 1 Haziran 1909'da İstanbul'da doğan Reşat Enis, ortaöğrenimini tamamladıktan sonra iki yıl Yüksek İktisat ve Ticaret Mektebi'nde, bir yıl da Edebiyat Fakültesi'nde okudu. Fakülteyi bitirmeden okuldan ayrıldı. Adliye muhabirliğiyle Milliyet Gazetesi'nde basın, dolayısıyla iş yaşamına atıldı (1930). Aynı yıl Servetifünun Dergisi'nde yayımlanan öyküleriyle edebiyat çevrelerinde tanınmaya başladı. Dergilerde yayımlanan öykülerinden başka, ayrıca yazdığı 13 öyküyü Kılıcımı Sürüyorum adlı kitabında topladı (1930). Milliyet'ten sonra sırasıyla Vakit, Haber, Son Dakika gazetelerinde sekreterlik, yazı işleri müdürlüğü yaptı. Politika Gazetesi'nde tefrika edilen Kanun Namına'yı (1932) diğer romanları izledi: Gonk Vurdu (1933), Gece Konuştu (1935), Afrodit Buhurdanında Bir Kadın (1939). 1940-1945 yılları arasında Adana'da çıkan Bugün gazetesinin yönetimini üstlenen Reşat Enis, Çukurova ve tarım işçilerine ilişkin gözlemlerine dayanarak ünlü romanı Toprak Kokusu'nu yazdı (1944). Aynı roman 1969'da Kara Toprak adıyla yeniden yayımlandı. İstanbul'a döndükten sonra Son Dakika gazetesinde çalışmaya başladı. 1952-1957 yılları arasında Cumhuriyet, ardından Yeni İstanbul gazetelerinde çalıştı. 1956'da Cumhuriyet'te tefrika edilen Despot (1957) adlı romanı yüzünden kovuşturmaya uğradı, sonradan aklandı. 1962-1968 yılları arasında Anadolu Ajansı'nda çalıştı, oradan emekli oldu. Yazarlık yaşamına gazetecilikle başlayan Reşat Enis, Kılıcımı Sürüyorum (1930) adlı kitabında topladığı öykülerden sonra yazdığı, dergilerde kalan öykülerini yeniden kitaplaştırmamış, tüm çabasını romanda yoğunlaştırmıştır. Toprak Kokusu'ndan sonra sırasıyla Ekmek Kavgamız (1947), Ağlama Duvarı (1949), Yol Geçen Hanı (1952/1979), Despot (1957), Sarı İt (1968) adlı romanları yayımlanmıştır. Yazmaya başladığı yılların roman anlayışına egemen olan Reşat Nuri - Mahmut Yesari çizgisi, ilk çalışmalarında etkili olmuşsa da giderek bu etkiden kurtulmuş, tersine o eğilime zıt bir noktaya bile gelmiştir. Reşat Nuri'deki duygusallık, gerçekliğin yumuşacık betimlenmesi, yazar olarak yansıttığı görünüm, Reşat Enis'te tümüyle farklılaşmıştır. Onun Reşat Nuri'nin adına sunduğu Gonk Vurdu'da bile (1) yaşamın şiddeti yumuşatılamamıştır: Toplumsal kurallar işlerliğini sürdürerek geçerliliğini korumuşlar, insan"ın kötüyü değiştirme çabası, tüm iyiniyetliliğe karşın başarısız kalmış, kimi kez yine "insan"lar tarafından kötüye kullanılmıştır. Egemen anlayışın etkisinden hızla sıyrılan Reşat Enis, çok geniş sınıflar yelpazesine açılan bir pencereye sahiptir. Toplumun hemen her türünden -politikacısından bürokratına, doktorundan tiyatrocusuna, deniz emekçilerinden maden işçilerine ve lumpenlerine kadar- insan malzemesi, yapıtlarında boy gösterir. Bir romanıyla sanki bütün bir toplumu birden yansıtmak zorunda duyar kendisini. Toprak Kokusu'nun Elif'ini, Adana'dan kaldırır, ta İstanbul'a getirir bu yüzden. Despot'ta, (2) vatanı işgal eden düşmanla bile işbirliğinden kaçınmayan, daha sonra kendisini kahramanlaştırıp milletvekili, bir bankanın yönetim kurulu başkanı olan bir işbirlikçiyi görmeyi umarken, bir de bakarsınız Dilaver Paşa Kanunu ve Zonguldak Havzası'nda oturanların mükellefiyet"i ve maden işçilerinin sorunlarıyla yüz yüzesinizdir. Yapıtlarında bir savruklukmuş gibi görünen bu durum, birbirinden habersiz yaşayan ve bağımsız gibi görünen parçaların, gerçekte bütünün içinde bir "kader birliği oluşturduğunu ve bütünün hastalıklarını taşıdığını sergilemeye yöneliktir. Bu kesitte, ilkin siyah-beyaz görünen insanlar, yapıtlarının çoğunun sonuna doğru ya yavaş yavaş beyazların elenmesi, grileşmesi ya da kararmasıyla kendilerini gösterirler. Tahir Alangu, Her gün kavgalar, cinayet, ölüm gibi olaylarla karşı karşıya kalma, sürekli onlarla uğraşma sonucuna bağlıyor bu durumu. (3) Bu yüzden olsa gerekir ki, Toprak Kokusu'na kadar (1944) yazmış olduğu romanlarında konu olarak, sınıf dışı kalmış, sınıf dışına itilmiş insanların varlığı, ağırlık kazanmıştır. Bu konuda özellikle fahişelere yaklaşımı, toplumda egemen olan ahlaki değer yargılarına karşı özellikler barındırmış; Reşat Enis, onları düşüren maddi çevreyi sergileyerek kimi kez fahişelerin safını tutmuştur. Dil ve üslup olarak da gazeteciliği sanatçılığını etkilemiş bir yazardır Reşat Enis. Kolay okunabilen, yalın, yapmacıksız bir dili vardır. Anlatıda yer ve insan betimlemesi, başvurmadığı bir yöntemdir. Onun insanları hemen hemen sürekli hareket halindedirler. Hep gezerler, gezinirler, bir yerden bir yere yolculuk ederler. Ve en kaba toplumsal çelişkiler en kalın ve en koyu renkleriyle bu hareketlilik içinde yansıtılırlar. İnsanların düşünmeleri, önceyi, bir önceyi... anımsatmaktadır. Ancak bu durum romanlarına bir sığlık getirmez. Derinlik, düşüncelerin davranışlarda somutlanması, yeni eylemlerin üretilmesiyle, okuyucunun kavrayışına bırakılır. Roman kahramanının bir fahişeyle evlendiğini öğreniveririz bir anda. Karar aşamasını ise daha sonraki yaklaşımlarında birlikte yaşarız. Gezici kumpanyaların çilesini anlattığı Yol Geçen Hanı'nda (4) arkadaşıyla kendisini aldatan karısının tuzağı sonucu, doktorluğu elinden alındığı gibi, bir de yıllarca hapse mahkum edilen bir doktorun yaşamını alt üst eden bu olayın akışını birkaç cümlede öğreniveririz. Hep trajik bir gazete haberi gibi. Haberin ötesini kendi imgeleminde yaratan merak eden bir okuyucuya yazılmış gibi. Bu özelliklerin en tipik örneğini Gonk Vurdu adlı romanında görürüz. Bu romanda, roman kahramanının görerek duyumsadığı bir gerçeği, algılayıp çağrışımla anımsaması, alt alta dizilen ve harf boyu olarak gittikçe büyüyen sözcüklerle dizilip yazılarak, okuyucuyla yapıt arasında adeta görsel-sessel bir atmosfer oluşturulmuştur. Aynı teknik, roman içinde birkaç kez yinelenmiştir. "Realist romancımız Reşat Enis Toprak Kokusu adına Adana'mızın çiftçi muhitini canlı bir surette aksettiren bir roman hazırlamıştır. Umumi bir alaka uyandıracağından emin bulunduğumuz bu romandan bir parçayı okurlarımıza veriyoruz. (5) sözleriyle, duyurusu ilk kez Adımlar dergisinde yapılan Toprak Kokusu, yazarın Çukurova gözlemlerine dayanarak yazdığı bir romandır. Romanda ilk kez, az topraklı köylülerin ve tarım işçilerinin kırsal kesim içindeki yaşam mücadelesini anlatmasının yanı sıra, ağalığa karşı mücadele gösterdiği örnekle de büyük gürültü koparır. Toprak Kokusu, toprak korkusu yaratır. Eser yayınlanınca büyük bir olay oldu, parlamento, Toprak Kanunu düzeyine girmişti zaten. Toprak ağalarının etkisi de işe karışınca, kitabı Bakanlar Kurulu kararı ile topladılar. O zaman dıştan görünüşü ile mücadeleyi sevmeyen bir yaratılış gösteren Reşat Enis, ... işi Başbakan'la görüşmeye kadar götürdü. (6) Daha sonra yayımı serbest bırakılan Toprak Kokusu kendisinden sonrakilere öncülük yaptığı gibi, Reşat Enis'in yazarlığının da ikinci evresini başlatmaktaydı. Yazdığı dönemin övgüyle desteklenen gerçekçi romancısı Reşat Enis yazarlık yaşamını, çok daha fazla roman yazmaya yetecek kadar konuyu içinde barındıran 10 romanla noktaladı. Eşinin de ölümüyle yaşamaya başladığı yalnızlığını bir huzurevi"nde tamamladı. - edebiyatsoylesileri posted this