Evet kadınların yazdıklarında hususi bir zevk vardır, bu inkar edilemez. Çünkü onların yazdıkları doğrudan doğruya kalpten fışkırır, güzellik endişesi ve açıklama kaygısı ile doğallığını bozmaz. Kalpten kağıda intikal ederken mantıki kıyaslamalara alaycı bir nazarla bakar geçer. Bir de Madam de Savigne'nin şu parçasına bakınız. Alaycı bir dil... Hele son cümleler, bu hissedilip de anlaşılamayan incelikler bir kadın kalemini işaret eder. Madam de La Fayette romanlarını bir erkek takma ismi -Sagra- altında neşretti. Eserlerindeki incelik ve nezaketi anlayanlar, yazarın bir kadın olduğunu anlamakta gecikmediler. Matmazel de Eskuderi eserlerini erkek kardeşinin ismiyle neşrederdi. Bu gizlenme yalnız Boileau'nun bilmezlikten gelmelerinin gerisinde kaldı. Çünkü Boileau Matmazelin kardeşini ve yine Boileau'nun tabirince o bahtiyar Mösyö de Eskuderi'yi eleştirmeye vesile arıyordu. Fakat Boileau bile bir gün bu yükü üstünden atarak yayılmış olan bu eserlerin gerçek sahibinin bir kadın olduğunu açığa vurdu. Galiba bu yüzden pek çok defa da kınandı. Bazı kadınlar vardır ki bir erkek dehasıyla kalemlerini yönetirler. Bunlar hakkında araştırma yapanlar o kadınların eserlerindeki ilham aldıkları şeyin bir erkek üslubu olduğunu bulmuşlardır. İşte George sanki bütün cümlelerinde bir şişkinlik bir güzellik var, eserleri bir erkek kaleminden çıkmışa benziyor. Arayalım Sand'ın Alfred de Musset'in, Schopenhaur'un edebi izlerini görüyoruz. Bununla beraber George Sand'ın kendine has bir edebi tarzı var: etkilenme kabiliyetini o kadar zarif bir üslupla ortaya koyuyor ki, zarafetin bu derecesi kadınlara mahsus gibidir. Bazı kadınların kaleme aldığı eserlerde erkek etkisi olduğu gibi, bazı erkeklerin eserlerinde de kadınların etkisi görülür. Bir yazarın eserinden yalnız aşağılık kadınları tanıdığı anlaşılır, diğer bir yazarın eserlerinde ise seçkin bir kadının manevi ışığı hissedilir, o güzellikten neşrolan ışığın kaynağı, yazarın ömrünün ufuklarına sirayet etmiştir. Sainte Bouve Tasviratında diyor ki: La Roşfoko'nun hayatının her devri bir kadın namı ile başlar ve kadın namı ile biter. Evvela Madam de Şeoroz, sonra Madam de Longovil, daha sonra Madam de Soble en nihayet Madam de La Fayette... Aynı hüküm Benjamin Konstan ile Chateabriand hakkında geçerli olabilir. Kadınların yazdığı hikayelerde bir özellik vardır ki pek dikkate şayandır: Daima kadın yüce ve eksiksiz, erkek aşağılık ve eksiktir. Hikayeyi okuyanlar mutlaka kadına hak verir ve sonra erkekten nefret ederler. George Sand'ın, Madam de La Fayette'nin romanları bu bahsettiğimiz durumun en açık delilleridir. Her memlekette kadınların yaşam durumları ve ahlakları aynı değildir. Bunun için üslupları da başka başka olur. Bir İngiliz kadını bir Fransız kadını gibi yazmaz. Mitres Belami meşhur bir aktris- hatıratını yazıyor. Orada bir delikanlının Mitres'in aşkından öldüğünü anlatıyor. Delikanlının son arzusu aşık olduğu kadının bir parça kurdelasıyla defnedilmekmiş. Bu arzusunu bir dostuna söylemiş, dostu Mitres'e gelmiş anlatmış, yalvarmış fakat hepsi beyhude!.. Mitres Belami böyle iffete ters düşen bir hareketi kabul edemiyor, fedakarlığın bu denlisi elinden gelmiyordu. Oysaki bu meşhur aktrisin kurdelasından daha değerli şeyleri kolaylıkla dağıttığına döneminin insanları şahitmiş. Koca Mitres delikanlıyla ilgili hatıratını şu cümle ile tamamlıyor: Benim aşkımdan ölen zavallı delikanlıdan gözyaşlarımı esirgeyemem. Dikkat ettiniz mi? Evvela sahte bir iffet gösterisi ve ardından da sahte bir üzüntü... Bunları hiçbir Fransız kadınında bulamazsınız. Mitres Belami'nin dediklerine inanmak lazım gelirse kendisi bir iffet numunesi imiş! Lordlar, dükler, markiler etrafında... Kimisi İskoçya kıtasına benzer bir çiftlik vadediyor, kimisi izdivaç elini uzatıyor, kimisi bir hizmetçi olarak da olsa dairesine girmek için yalvarıyor... Her akşam önüne çiçek yağmuru, demetlerden dağlar, onların içinde zamanın en büyük şairlerinin aşk dolu şiirleri, en mahir kuyumcuların mükemmel eserleri. Aktrisin latif endamı sahne üzerinde görünür görünmez bütün izleyicilerin avuçlarından güzel bir alkış sesi yükseliyor. Her sabah gazetelere şöyle bir yan gözle bakınca Yeni Bir Aşk Kurbanı isimli bir makale görüyor ve anlıyor ki yine kendisi yüzünden bir delikanlı dünyaya veda etmiş. Ağlıyor, üzülüyor fakat ne fayda... Bütün bu aşk gösterilerine karşı Mitres ne yapıyor? Her şeyi ret, her şeyi hakir görme: Servetleri, alkışları, şiirleri, gözyaşlarını, her şeyi, her şeyi... İffetli bir kadın vakarıyla yoluna devam ediyor. Ah, Mitres sende dikkate şayan bir şey varsa o da gönülleri aldatan bu gösteriştir. Karşılaştırmasını değerli okuyucuya bırakıyorum; yalnız bu basit söylemlerin şairini haber vermekle yetineceğim: Rosmonend Jararnam müstearıyla eserlerini yazan bir kadın ki bütün eserlerini eşine ithaf eder. Erkeklerden bazıları kadın üslubuyla yazmaya heves etmişlerdir. Eski yazarlardan bu hevese düşenlerin en meşhuru Jean Jacques Rousseau'dur ki pek güzel ve açık bir üslupla yazmakla beraber bu tecrübesinde başarılı olamamıştır. Gerek Clair lisanından yazdığı şeyler gerek Jully'e isnaden yazdığı satırlar birer edebi sanat örneğidir fakat kadın mektuplarındaki saflık ve duruluktan mahrum... De Şanel bu mektuplardan bahsederken Jully bir vaize, Clair bir belagat öğretmenidir. diyor. Clair ki Rousseau'nun tasvir etmek istediğine göre şen, şuh, gamsız, pervasız bir kadındır. Bu mektuplar hakkında en doğru edebi hükmü yine bir kadın verebilir. Madam de Pine'nin onlar hakkında yazdığı bir parçayı tercüme ediyorum. Hem de bir erkek için kadın üslubunu taklit etmekte başarılı olmak yeni bir iftihara vesile sayılabilir mi bilmem. Sayılsa bile bu başarı psikoloji ilminin kadına yönelik söylediklerini iyi bilmeye işarettir. 1991'de Kayseri'de doğdu. Sivas Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi - Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Öğretmenliği bölümünden 2017'de mezun oldu. Aynı yıl Sivas Cumhuriyet Üniversitesi'nde Türk İslam Edebiyatı ABD'de yüksek lisansa başladı ve Kaside-i Münferice isimli tez çalışması ile devam ediyor. İz Yayıncılık'tan çıkan ve Ömer Seyfettin hikayelerinden oluşan Yalnız Efe isimli eseri yayına hazırladı.


Selvigül Şahin'in ilk öyküsü Yedi İklim dergisinde yayınlandı. Gülendamın Renkleri(2001), Hayırlı Haber(2002), Savrulan(2014) adlı kitapları diğer öykü kitapları. Öykülerinde; zulmün, toplumsal baskıların, kıyımların, değer yitiminin bireyden kopardıklarını akıcı bir anlatımla işledi. Kırık Zamanlar'ın odağında özgürlük, dayanışma gibi soylu bir dava uğruna şehit olan gençleri, dünyanın gözleri önünde sıladan, her şeyinden koparılan savaş mağduru çocukları, kırgın kadınları görüyoruz. Bilhassa; Esenlik Yurduna, İnşiraha uyanmak, Dönüş öykülerinde gösterilen nesne, duygu ve durumlar çıplak gerçekliğin kaba, rahatsız edici yüzünü göz önünde tutuyor. İnsanın insana ettiği zulmün anlamsızlığını, acıyı, korkudan hareket edememeyi açımlıyor. Örneğin, Dönüş öyküsündeki genç kadın, karşılık bulamadığı bir aşkın aurasından uzaklaşamamış, tıpkı İnşiraha Uyanmak taki kadın karakter gibi daralan zalim bir çemberin içinde yaşam gücünü tüketmiştir. Acı ve korkudan kıpırdayamamış, özgürlüğünü yitirmiştir. Sevgisizlik savunmasız kılmıştır. Böylesi bir anda uğradığı iğfal, garez unutulası değildir, utanç ve yalnızlığa sürüklenir haliyle. Sonunda, Allah'ın nuruna yönelerek zilletten, korkunun pençesinden kurtulacak ve özgürleşecektir. Dünya hayatı denen bu kanlı oyuna başka türlü nasıl katlanır insan. Bu, öykücünün açık bir mesajıdır. İnsan ilahi bilgiyle yıkanır, nura gark olursa tam insan olur. Anlatıcı, kitaptaki öykülerin nesnesini, duygu durumlarını gündelik yaşamın diliyle iğretilemelere başvurmaksızın doğrudan aktarır. Geriye dönüşlerle metne hareket, derinlik verir. Soyutlama ve sembollerden uzak durması, okurun dikkatini dağıtmasına izin vermez. Modernizmin unsurlarından bolca yararlansa da Selvigül Şahin'de hakim dil, gelenekseldir. Ve sanata dair şu sözleri fısıldar bu dil: Sanat, yaşamın bir süsü, ziyneti değildir, insan kültüründeki gerçek rolünün değerini düşürmemelidir. Şahin'in birbirini dölleyen öykülerine rahatlıkla nehir diyebiliriz. Şahin, dünyayı, toplumun kesif yüzünü resmeder bütün öykülerinde: Dünya hayatı matah bir şey değildir. Doğayı yaşamından çıkartarak, kendi kendini sakatlamıştır insan. Ruh sükunetini bulmanın imkanı yoktur, zira modern dayatmalarda aşkınlığın esamesi bile okunmaz. İlişkisellik aslında bitmiştir, kalan nedir? Görkem yoktur, anlayış eriyip gitmiştir. Eğer insan umudu yeniden inşa ederse ne ala. Derinlikli, saf yaşam yoktur artık. Yalnızca ölüm bir arınmadır, kurtuluştur. Kitaptaki bütün öyküler bu noktaya sevk ediyor okuru. Bir bakıma, karakterlerinin üzerinden bütün bir toplumu kalp eleğinden geçmeye davet ediyor Şahin. Toplum, açıkça, bir bellek yarılması yaşamış ve bu yarılmanın sancıları süregelmektedir. Bütün bir Ortadoğu, tek, paramparça bir ruhtur. Özgürlüğü seçmenin, kendi öz benliğine dönmenin bedeli ağırdır, yalnızlaşmadır, ötekileşmedir, öldürülmedir. İnsanın ruhsal özgürleşmeye tırmanacağı yer bellidir. İlahi olan aynı zamanda insanidir de. Bu anlamda Selvigül Şahin öyküleri tarihi, sosyolojik, ideolojik bağlamından kopartıldığında geriye yalnızca bu dertleri anlatmak için başvurulan doğa kalacaktır: Buz gibi pınarlar, menekşeler, düğünçiçekleri, ovalar, üç beş tane kuş türü. Bunlar, küçük mutluluklar olamayacak denli derinlik sağlar ruha. Ama insanın, doğayı yaşamından çıkardığı gibi, doğa da insana uzaktır artık. Doğayı en çok kullandığı Dönüş adlı öyküde bile asıl gerçeklik doğrudan ve zorunlu olarak insandır. Bu öykünün öznesi için çocukken oynanan dere kenarı, su.. kıyıcıdır. Her şey ve herkes kıyıcıdır. Şizoid, parçalanmış bir benlikle kendini attığı o dipsiz kuyulardan umulmadık birisinin -Halil'in- sevgisiyle çıkıp arınır, paklanır. Allah'a kavuşur, travma sona erer. Pırıl pırıl bir gelecek sezinler artık. Şahin, biçim arayışlarına mesafeli bir duruş sergilemektedir. Dert anlatmak, ahlaki tercihlerini vurgulamaktır önemsediği. Kırık Zamanlar'ın mesaj yüklü göndermelerde bulunması belki bu yüzdendir. Birinci tekil zamirinin anlatımı üstlendiği öykülerde, monologa evrilen teatral bir atmosferde soluklanır yazar. Tahkiye ile geliştirir. Yazma sıkıntıları çeken bir yazar olmadığı, içinden geldiği gibi başladığı için, yazmayı konu edinen bir öyküye rastlanmaz. Zaten tercihleri iyice belirgindir; ahlaklı yaşam biçimini önerir öykülerinde. Doğaya, sılaya dönüşün özlemini duyurur, bu özlemi bütün insanların duyması gerektiğini vurgular. Kurtuluş, geleceğe böyle bakabilmede, hasret çekmededir. Yoksa penceresiz, gitgide daralan bir çemberin etrafında döner durur idrak yoksunu modern insan. Asansör adlı öykü bu fasit dairenin çıplak bir gösterenidir. Selvigül Şahin öykülerinin temel karakteristiğini belirleyen şey, aşksız, zalim mahrumiyetlerle, kirlenmişlik, zapt edilmişlik duygusuyla kıvranan yoksunlardır desek yeridir. Örneğin, üniversitede zorla başörtüleri açtırılan, insan olma ve kadınlık onurları toplumun, devletin güçlerince çiğnenen, emeği, hayalleri ruhunun girdaplarına fırlatılan, kendine gelmesi, akıllanması için öylece toplum denilen o binlerce dal ile iç içe geçmiş yabansı ormana bırakılıveren yitik kızlar, delikanlılardır. Toplumu temizliğe, sevgiye davet eder. Ve bu yüzden kelimeleri bir var etme biçimidir ki, arındırır karakterlerini Şahin. Dünyanın sağır pencerelerinin önünde olup biter her şey: iğfaller, katliamlar, her türden kıyım ve garez, kırılan, tozlaşan insanlık. Kırık Hayatlar, hayatın sillesini yiyenlerin izini sürmeyi başarıyor. Okurda karşılık bulan, sarmalayan bir akıcılıkla. Öykülerinin merkezinde dünyanın utanç tablosu olaylar, olgular yer alıyor. Yazık ki bu tablonun duraklarından kanlı renkler, biçimler yansımıştır; İnşiraha Uyanmak adlı öykünün o yara gibi kadın karakteri belki en acısıdır bu tablonun: Ihlamur ağacının dibindeki kapının ardında kızının saçlarının kokusu kalmıştı. Bez bebeği, sütlü nefesiyle seslenişi, biberonu kalmıştı. Şahin öykülerinde, Ortadoğu'nun kederli taze baharlarının, gencecik şehitlerinin ve göçebe kuşlarının nabız atışlarını duyarız.


Arapça esr kökünden gelen eser, gündelik dilde ayak izi, iz, işaret ve sanat edebiyat eseri demek. Çağbayır Sözlüğü'ne göre, 1. Kendisi ortada görünmemekle birlikte varlığını veya bir şey yaptığını belli eden iz, işaret, belirti; im. 2. Yapılmış, ortaya konulmuş şey; meydana getirilmiş; ürün. 3. Özel yetenek harcanarak oluşturulan, yapılan, yazılan müzik, yazı, resim, mimari yapı ve heykel vb. şeyler. 4. Bir çalışmanın, emeğin, gayretin sonucu; telif. 5. Dışa vurması sonucu anlaşılan, insanın manevi yönüne ait bir özelliğin varlığı. 6. Varlığı ortadan kalkmış olmakla beraber onun önceden varlığını belirten her şey; iz; kalıntı; bakiye. 7. Haber; hadis-i şerif; ilm-i hadis. 8. Tarih kitabı; vekayi. 9. Bir bestecinin sıralı ve numaralı her bestesi; opus; op. 10. Etki; tesir. 11. Basılmış kitap. 12. Eskiden kalma tarihi değeri olan insan yapımı eşya. 13. belirti; iz; nişan... anlamındaki eserin, Tanrı insan, insan-insan ilişkileri bakımından ilgili hemen her fenomeni ve fiili de kuşatması nedeniyle, açılması / açıklanması gereken ilgili her bir terim ve deyim için hem bir anahtar hem de kilit olarak tek bir mana içinde toplanarak ele alınması mümkün görülmüyor. Bu nedenle biz de, dosya konumuz olan yazar ve eser ilişkisi esasında zorunlu bir indirgemede bulunarak, bu metnimizi yazı ve yazmak, yazar, edebiyat ve eser ile okur kelimeleri üzerinden kuracağız. Bu yanıyla yazı, lütuf ve logosla ilişkisi cihetinden insanı aşan ama öte yandan, kendisini nereye sürükleyeceğini bilmese bile, -belki de bu bilmezliği bilme merakıyla- insanı kendi içinden dışına ve hatta kendi dışından içine seyrüsefere sevk eden şeydir. İlginç olan harfte üretilmemiş olanın, daha kelime olarak dile vurmasının, Arapça'da yüklendiği anlam itibariyle bir yaralamaya, koparmaya tabi olmasıdır. Yazı, bu fiilin tahakkukundan yani yazmaya evrilmesinden sonra ancak tanrısal idrakten ayrılarak, insan idrakine açılır. İnsan idrakinin, Tanrısal idrak ile seküler idrak arasında, bir yarılmayı veya insan idrakinde sekülerleşmeyi reddederek, kendi idrakinden hareketle Tanrısal idrake kaynağa- tekrar yönelmesi ise yazma eyleminde cevabı gerektiren büyük bir sorudur. Zira bu yazıyı yazanın -yazarın- kendisine biçtiği rol, yazmaya yüklediği mana ve işlev ile doğrudan ilgilidir. Bu da bizi öncelikle Edward W. Said'in sorduğu şu sorulara götürür: ... 1-Edebiyat dile getirilemez değil, dile getirilemez olmayanın, dolayısıyla da kelimenin dar ve kökensel anlamıyla- 'fabl' denilebilecek bir şeyden yapılır. . 2-Edebiyat dildir, kelimelerden yapılmış bir metindir. Kelimeler aleladedir ama öyle bir seçilip düzlenmişlerdir ki dile getirilemez, sözle anlatılmaz bir şey aralarından sızar. 3-Edebiyat, özüyle var olma hakkıyla ilgili olan girift, ikincil sorunun yavaş yavaş içine sızmasına izin veren, şu ham dil olgusu değildir. Edebiyat bizatihi, dilin içine oyulmuş bir mesafedir, sürekli arşınlanan ama gerçekte aşılamayan bir mesafe; kısaca edebiyat bir bakıma kendi üstünde salınan bir dil, olduğu yerde gerçekleşen bir titreşimdir. Bu salınım ve titreşim kelimeleri de yetersizdir, pek uygun değildir, çünkü iki kutup olduğunun, edebiyatın hem edebiyat hem de dil olduğunun ve edebiyat ile dil arasında bir tereddüt olduğunun sanılmasına yol açıyorlar. Aslında edebiyatla kurulan ilişki, eserin mutlak olarak hareketsiz, yerinden kımıldamayan yoğunluğunda tutsaktır; bu ilişki aynı zamanda eser ve edebiyatın birbirine kaçıp saklanmasını sağlayan şeydir. Eserin kendi içinde duruşunun yeterince aydınlatılmadan, onun nesnelliği konusunun açıklanamayacağını söyleyen Martin Heidegger, Eser, eser olarak kendisi aracılığıyla açılan ala aittir. tanımıyla, otorite konusundaki gibi, eserin anlamını da niyet, maksat ve anlayış düzeylerine tabi kılmayı tercih eder. Örneğin bize göre, genel anlamda eser, müessir ile müesserun fih arasındaki ilişkinin bir sonucudur. Bu sonuç özel anlamıyla edebiyat- eseri'ni de dışlamaz, bilakis onu kendi genelliğinin içine çeker. Şöyle ki, insan nasıl bir yaratıksa, kelime de bir yaratıktır. Göklerdeki ve yerdeki her şeyi kendi katından insanın hizmetine Veren, (Casiye 45:13) kelimeyi de ona vermiştir. Ancak nimet olması cihetinden, tasarrufa tabi kelimenin tahsisi insandan insana farklılaştırılmıştır. Diğer bir söyleyişle, insan kendi istidadına göre kelimeyi hak etmiş ve bunu onun kalbine ilka edilmesiyle mülkiyet gerçekleşmiştir. Bu bakımdan kelime birinin dilinin ucunda olduğu halde söze sokulmazken, bir diğerinin dilinden ırmak gibi akıtılmıştır. Bu nedenle İbnü'l-Arabi, eseri şu iki emre dayandırmıştır: 1-İktidar, 2-Kabul. İktidarı ilahi yöne, kabulü ise istidada tabi kılarak, aslında ikisini de ilahi tercihe bağlamıştır. Bu bağlamda, yukarıda da zikrettiğimiz gibi, esere verilebilecek anlam, yazara yüklenecek rol, eser olarak edebiyat kitabına nispet edilebilecek değerle kayıtlıdır. Dünya görüşlerine göre farklılaşsa da, ortak bir işleyişi anlama çabasında yazı yazar eser ilişkisinin merakı ve çözümlenme gayreti hemen hemen aynı kapıya çıkar. İbnü'l-Arabi'nin kelimeleriyle eriştiğimiz bu sonuç, Tanrı, logos, insan idraki, lütuf, nimet ve ilka esasında İlahi bir zeminden hareketle ele alınmadığı sürece yazar ve eser ilişkisinin çözülemeyeceğine bitişir. Vehim sahiplerinin çözme gayretleriyle -ki buna kuramsal çalışmalar diyoruz- ve gayretlere itibar edenlerin ki, bunlara felsefe düşkünleri diyoruz- merakları ise, ortak bir zevki paylaşmanın ötesinde meseleye hiçbir katkı sağlamıyor. Çünkü yazar eserinin, eser de yazarının daima daha ilerisindeki bir izde, erişilmezliklerine erişilebilir bir hakikat olarak duruyor. Türk yazar, eleştirmen İlk ve orta öğrenimini Yozgat'ta tamamladı. Ankara Meslek Yüksekokulu Kamu Sevk ve İdaresi Bölümü'nü bitirdi.


Tüm dünya olarak yaşadığımız post pandemi günleri hepimizi derinden sarstı ve dünyanın fani bir durak olduğunu derinlemesine hissettik. Birbirimize çarparak yürüdüğümüz sıkışık caddeleri terk ettik. Üs tüste bindiğimiz otobüsleri, metroları, tramvayları terk ettik. Hınca hınç şehri kuşatan, caddelerden oluk oluk akan insanlık bir anda çekildi evlerine. Herkes kendi iç kabuğuna kendi küçük dünyasına sığınırken, ev ahalisiyle yüz yüze geldi. Unuttuklarını hatırladı, evladının, anasının babasının gözlerine derin duyarlılıkla bakmayı denedi. Çünkü hemen ensesinde küçücük bir virüs ölümü taşıyordu acımasızca... Sorguladı modern insan... İçinde yaşadığı hayatı sorguladı. Kendini sorguladı. Kendi kuytularına, ruhunun girdaplarındaki dehlizlerine, kilitli kalmış ruh çekmecelerine doğru kıldan ince kılıçtan keskince bir yola revan oldu. Yaşadığı çağda eşyaya bakışını, Elmalılı Hamdi Yazır Hoca'nın alçak hayat diye isimlendirdiği fani, geçici dünyadaki konumunu sorgular oldu. Ama kolay olmuyordu işte. Tıpkı Eflatun'un mağarada kalmış kahramanları gibi bocalamalar yaşıyor, tüm çıplaklığıyla yüzleştiği ölüm gerçeği, karanlıktan aniden gün ışığına çıkmış gibi gözlerini kamaştırıyordu. Tıpkı gün ışığına kapalı bir yeraltı mağarasında yaşayıp da vehimlerle kendine bir dünya kuran kahramanlar gibi modern insan da kendi kurduğu, inşa ettiği, imar ettiği, bozguna uğrattığı, tahrif ettiği fani dünyada bir yüzleşme yaşıyordu. Mağara duvarlarına yansıyan gölgeleri tek gerçek sanan, yankılarla kulaklarına gelen seslerin ayrımına varamayan, ayakları vehimlerine zincirli köleler gibi modern ve post modern dağılmalarla, ölümün bu sarsan yoklamasında tedirgin, kaygılı, ürpertiler içinde beklerken yüzleşti gün ışığıyla. Dünya hayatı bir mağara hayatı gibi serilmiştir önüne. Vehimleri, arzuları, bitmek tükenmek bilmeyen ihtirasları ile hep ister, hep hayal eder insanoğlu. Oysa nasıl ki, anne karnında dünyaya gözünü açacak olan yavruya bu karanlık ortamdan, aydınlık bir dünyaya doğacağı söylendiğinde buna inanamaz ya. Modern ve seküler insan da dünya hayatını Eflatun'un mağarası gibi yansımalarla algılayıp gölgelerin, vehimlerin peşine düşerek, hakikat ve sonsuz olanı görmeye yanaşmaz, dünya mağarasındaki fani ve aldatıcı olana ram olur. Mağaradan çıkıp da yükseğe yürürken güneş ışığından gözleri kamaşan ayaklarından zincirler çözülmüş tutsak gibi bizim de gözlerimiz kamaşacak mı? Oysa çoktan bu göz kamaşmasını bizler tersinden yaşamışızdır kim bilir... Sokakları, şehrin kalabalık ve yoğun bulvarlarını terk ettiğimizde, evlerimize, kendimize yürüdüğümüzde kamaştı gözlerimiz belki de. Veya Eflatun'un bahsettiği gibi Dostlarına hakikati söylese dinlerler mi onu? Ağzını açar açmaz alay ederler: Sen dışarıda gözlerini kaybetmişsin, arkadaş. Saçmalıyorsun. Biz yerimizden çok memnunuz. Bizi dışarı çıkarmağa zorlayacakların vay haline... diyen mahkumlar gibi ayakları modern dünyanın tüm ayartanlarına prangalanmış modern şimdi aniden gelen ve dünyayı kasıp kavuran pandemi ile şaşkın ve inanılmaz kederlerle ölümü sorguluyor. Sahip olduğunu sandığı tüm varsılları bir bir çekildi dünyasından. Oysa dünyaya sahip olmaya değil şahit olmaya gelmişti. Ölüm ensesinde nefes alıp verirken, yığdığı tüm dünya metaı, son model arabası, deniz kenarındaki yazlığı, dolaplardan taşan giysileri tüm dünyalıkları artık bir işine yaramıyor. Ama içinde yaşadığı gelgitlerle tıpkı mağara insanının yaşadığı göz kamaşması ile tam olarak ait olduğu dünyadan sıyrılıp hakikatin peşine de düşemiyor. İnsanlık nice imtihanlar geçirmiş. Peygamberler büyük mücadelelerle hakka hakikate davet etmişler sapkın, azgın ve bozgunluk çıkaran kavimleri. Nuh Peygamber ikinci Adem olarak da bilinir ki yıllarca mücadele etmiş ve kavmi yerle bir olmuş, helak olmuş. Musa Aleyhisselamın yaşadıklarını İsrailoğluları gibi azgın bir kavme karşı eşsiz mücadelesini okuruz Kur'an Kıssalarında. Ama insan hep aynı insan, sapkın, azgın, cahil... O nedenle de dağlara bile ağır gelen emaneti omuzlamış. Niçin hiç kederlenmiyorsun? diye sorduklarında Sokrat: Çünkü kaybettiğim de beni kederlendirecek şeyler edinmiyorum diye cevaplar. Oysa modern insan hep sahip olarak kendi cennetini dünyada inşa etmeye başladığında aslında kaybetmeye de başladı. Ve kazandıkça kaybetti, kaybettikçe kazandı, kazandıkça kederlendi. Adeta kaybetmek için kazanıyordu çünkü. Niyetim Merhum Erdem Beyazıt'ın mısralarına yaslanarak heyecan yüklü bir yazı yazmaktı. Ama kalemin de sahibi, kelamında sahibi olandan aldığımız ilhamla yazarız. Nasibime bu sorgulamalarla, Eflatun'un mağara insanlarını anmak düştü. Zor günler geçer elbet. Gecelerin gündüzleri vardır... Ölüm ve yaşam iç içedir. Dirilişin olması için ölümlerinde olması gerekir. Her şey zıddıyla kaimdir. Baharlar gelir, kışlar, yazlar ve dahi mevsimler gelip geçer, ömür geçer dostlar. Bu günlerimiz de geçer. Ama geçen bu günlerin arkasından yaşadıklarımız, onurlu ve erdemli şahitliğimiz, ahlaki duruşumuz geride kalacaktır. Yaşadığımız ahir zaman vebası gibi insanlığın üzerine çöreklenmiş travmatik sancılara muhatap olduğumuz günlerde, üvitvar olmamız, insanlığa sevinç ve huzur taşımamız, iyiliği yaymamız, kötülüğe engel olmamız, çaresizlere çare olmamız, her daim veren ellerden olmamız salih amellerden bir ameldir. Ey düştüğü yerden kalmaya hazırlanan ülke diye seslenen şairin gür nidası ile umudu, muştuyu, güzellikleri kuşanarak, yüreklerimizi Efendimizin en zor günleri yaşadığı karantina günlerindeki gibi kavi ve sağlam eyleyerek, muhkem ve mütevekkil dimdik durmalıyız Müslüman bireyler olarak. Yaşadığımız bir sünnetullahtır. Bir ayet gibi üzerimize yağan modern zamanların vebası, insanlığı kuşatan bu virüs nice imtihanlar taşıdı günlerimize. Nice hikmetler, nice ibretler taşıdı. Ey düştüğü yerden kalkmaya hazırlanan ülke. 1971 Reşadiye Tokat doğumlu yazar Lise ve Üniversiteyi İstanbul'da bitirdi. Kısa süre muhabirlik ve öğretmenlik yaptı. Bağcılar ve Bahçelievler Kültür Mdlüklerinde görev aldı. Pamuk Şekeri Çocuk Dergisi'nin genel yayın yönetmenliğini yaptı. Edebistan Sitesi'nin söyleşi editörlüğünü bir süre sürdüren yazar İstanbul Yazarlar Birliği Yönetim Kurulu üyeliğinde bulundu.


Durmuş saat gibiydi durup geçmiyen zaman. Michelangelo, Musa heykelini bitirince elindeki çekici fırlatıp Konuş! diye seslenir şaheserine; Haydi, kalk gidelim. der. Saatleri Ayarlama Enstitüsü'nün karakterleri öylesine canlıdır ki Ahmet Hamdi Tanpınar, tıpkı ince ince işlenmiş Musa heykeli gibi adeta gerçeklik algımızla oynuyor. Ah Hayri İrdal! Ayaklı bir saatin adeta büyü gibi zapt ettiği bir evde yaşadığından mıydı çocukluğundan beri saatlere merak sarışı?.. Zaman gibi izafi bir şeyle iştigal edip mutlak'ın peşinde koşuşu?.. Bir parça iyi ve dürüst yanı kaldıysa bunu yanında çalıştığı Muvakkit Nuri Efendiye borçluydu. Doktor Ramiz mi? Viyana'da tahsil görüp Freud'un büyüsünde kalandır. Hayri İrdal'ın rüyalarında baba kompleksinin izini süren. Psikanalizi, bütün dünyayı ıslah edecek bir din gibi hayat muammasının biricik anahtarı görendi; bu tedavi metoduyla aklı başında Hayri İrdal'ı delirten. Ve Nuri Efendi... Aslen Rumelili olup, orta boylu, zayıf, kuru, ömründe hiç hastalık, hatta ufak bir diş ağrısı çekmediğini söyleyen dinç bir saat ustası. Saatle insanı birbirinden ayırmayışı, saatlere bile karşı oldukça şefkatli oluşuyla gönüllere girmiş halim selim ihtiyardı. Eriyip tükenmiş servetinin telafisi için bir gün Kayser Andronikos'un hazinelerini bulacağına inanan Abdüsselam Bey... Sinemayı seven, kainata beyaz perdeden bakan, modernliğin timsali, İrdal'ın yeni karısı Pakize; kendisini hep bir operet ya da vodvilde sanan kızı Zehra ve diğerleri; Tanpınar'ın safranlı mürekkebinden sıyrılıp kanlı canlı var oluyor aramızda. Romanlarında sosyoloji, psikoloji, felsefe, resim, hat, tasavvuf, tarih, mimari dallarındaki derin kültür bilgisini sergileyen Tanpınar'ın Saatleri Ayarlama Enstitüsü, Türk modernleşmesinin ironik portresi. Trajikomik hallerin resmigeçidi. Dalga geçiyor Tanpınar; bürokratik ritüellerimizle, yenilik takıntımızla, çağdaşlaşma saplantımızla... Mehmet Kaplan'a Benim bir gözüm ağlasa bir gözüm güler. diyen Tanpınar, ironinin düşünen adamıdır. Sosyal çarpıklıkları, eski-yeni ve Doğu- Batı ikilemini istihza ile verir. Toplumumuzun yenileşme ve modernlik iptilasını, alaya alır. Bu donmuş veya parçalanan bir saat gibi çığırından çıkmış zamanın esas kahramanı Türk cemiyetidir. Define peşinde koşma, miras yahut piyango yoluyla servete sahip olma gibi mucizevi yoldan zengin olma çabaları; bitmez tükenmez vidolu tavla partileri, öte dünyayla temasa geçen İspritizma cemiyeti, zamanı öğüten kıraathaneler mizahi şekilde hicvedilir. Modernin karşısına geleneği çıkarır Tanpınar, yeninin karşısına eskiyi. Geleneği muvakkithane; moderni enstitü temsil eder. Romanın ana teması zaman... Zaman değişimin simgesi... Zaman saat, saat değişen medeniyete ayna. Eskiden saat Allah'ı bulmanın en sağlam çaresi idi ve bu sıfatla eskilerin hayatını idare ederdi. Günde beş vakit namaz, ramazanlarda iftar, sahur, her türlü ibadet saatle idi. Bu yüzden adım başında muvakkithane vardı. Bu yüzden toplumla iç içe geçmişti muvakkithaneler. Bir taraftan günü ve o günün vazifelerini tayin ediyor, öbür taraftan da peşinde koşulan ebedi saadeti, onun lekesiz ve arızasız yollarını açıyordu. Kayıp zaman, ey kayıp giden zaman! Ah ey kayıp giden zamanın izini süren! Ve cemiyetle saat, saatle insan arasında münasebet kuran! Geleneksel yaşamda ayar, Hakk'ı bulmanın yolu, modern düşüncede ise daha fazla kazancın... Tane tane, kelimelerine dikkat ederek, onları adeta seçerek saatçilik üzerine tatlı tatlı konuşmayı yeğleyen Muvakkit Nuri Efendi'nin nezdinde ayarsız saat; içtimai cürüm, korkunç bir günahtır; vaktin israfıyla insanı Hak yolundan alıkoyan. Bizler maziyi aramıyoruz, mazide var olup da kaybettiğimiz ve yerine koyamadığımızı arıyoruz. diyen Tanpınar'a göre terakki, saatin tekamülüyle başlıyor. İnsanlar saatlerini ceplerinde gezdirdikleri, onu güneşten ayırdıkları vakit, medeniyet en büyük adımını atmıştı. Tabiattan kopmuş, müstakil bir zamanı saymağa başlamıştı. Eserde muvakkithanelerin yerini saatleri ayarlama enstitüsü alıyor. Halit Ayarcı, her şeyin zıddıyla maruf ve mümkün olduğunu söyleyen Muvakkit Nuri Efendi'nin modern versiyonu. Ah! Evet, enkazdan yapılmış bu panayırda yenilik adına değişime ayak uydurmak, çağı yakalamakmış meğer. İşte tam da bu nedenle nabzı tutulmalı dakikaların, ayar verilmeli tüm saatlere birer birer. Yeni ve modern kelimelerin rehberliğinde derhal bir enstitü kurulmalı. Neydi ayar? Tuhaf, zıtlarla dolu bu alemde ayar; yapay, sahte, absürt ve manasız olan. Ayar, değişim! Ayar, köksüzleşme! Ayar, kimliksizleşme! Kendinden uzaklaşma, başkalaşma! Ayar, değerler manzumesinin birer ikişer silinişi... Ayar, kültürel mirası yağmalama! Hayri İrdal... Huzursuzdur önceleri. Nasıl duyulmaz ki, yitip gidenlerin hüznü? Sonra... Sonra çağdaşlık sendromu, onu da savurur. Halit Ayarcı ile tanışmanın hemen akabinde düzenin adamı olmakta tereddüt etmez. Sanki bir deniz altı kovuğunda yürüyormuş gibi bir türlü kavrayamadığı fikirler, bilgi kırıntıları ayaklarına dolaşıyor, her kımıldandıkça köksüz asabiyetler, süreksiz ümitler, yersiz inançlar çürümüş yosunlar gibi kollarına ve vücuduna sarılıyordu. Derinlere çekiyordu onu. Derinlere... Daha derinlere doğru. Halit Ayarcı, Mefisto! Hayri İrdal, ruhunu Mefisto'ya satan biçare hayat artığı... Savrulan... İkbal uğruna, refah uğruna, saadet uğruna savrulan... Ve aldanış! İnsan iblise nasıl yenilir ki, içindeki şeytan olmasa. Mefisto Tanrıyla girdiği bahsi kazanmıştır. Ayağının sendelediğini gören Mefistofeles, bilgi ihtirası içinde kıvranan Faust'u buhranlı bir gecede, en zayıf anında yakalamıştır; Hayri İrdal da en çaresiz ve sefil olduğu bir dönemde düşmüştür Halit Ayarcı'nın ağına. Evet, diyordu Doktor Ramiz, Hayri İrdal, bu şark Faust'unun modern hayatımızda yeni baştan görünüşünden başka bir şey değildi. İrdal, kendini Ayarcı'nın iradesine bırakır ve tüm dertlerinin çözümünü ona havale eder. Halit Ayarcı, saat sevgisi bir nevi ahlak olmuş ve köklü bir gelenekten beslenmiş bir kurumun içinden gelen Muvakkit Nuri Efendi'nin Ayar, saniyenin peşinde koşmaktır! fikrini çarpıtarak bunu çalışma felsefesine dönüştürür ve modern bir müessese olan enstitüyü bu düşünce üzerine inşa eder. İkna ve pazarlama kabiliyeti o kadar yüksektir ki Ayarcı'nın, enstitü için türlü sloganlar üretir, kampanyalar düzenler. Müesseseyi; bu sloganlar, imajlar, reklamlarla duyurur. Sahte bir algı oluşturur. Hiç olmaması gereken müessese, dünyanın en mühim işini yürüten bir kurum gibi gösterilir. Kurumun reklamını yapmak için aslında hiç yaşamayan birinin hayat hikayesini yazdırır İrdal'a. Şeyh Ahmet Zamani ve Eseri diye bir kitap yazdığını ileri sürer ve adına merasimler yapar, yıl dönümleri düzenler. Öyle ileri gider ki bir de Ahmet Zamani büstü konulmasını planlar. Seyit Lütfullah, Avcı Naşit Efendi, Abdüsselam Bey ve Doktor Ramiz'le değer kaybı yaşayan ve Türk cemiyetindeki çözülmeleri temsil eden Hayri İrdal'ın ahlaki olarak iflası; öz varlığını Ayarcı'ya teslim etmesiyle hızlanıyor. Gittikçe kendine yabancılaşır Hayri İrdal, gittikçe kıymet hükümlerini yitirir. Aziz velinimetim, büyük dostum, beni hiçten bugünkü şahsiyetime eriştiren dediği Halit Ayarcı'nın karısı Pakize ile dost hayatı yaşamasını bile umursamaz. Atatürk Üniversitesi, Fen Edebiyat Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümünden mezun oldu. İhtilalden İkbale Var Olmanın Retoriği adlı iki ciltlik biyografi kitabı yayımlandı. UHA Haber Ajansı ve Türkiye Postası Gazetesinde köşe yazarlığı yapmaktadır.


FETÖ ile ilişkileri aşikar olan kimi yayınevleri, 15 temmuz gecesi çalışanlarının tank üstü fotoğraflarını sosyal medyada paylaşarak, apar topar Cumhurbaşkanımızın yanındayız, darbeye karşıyız bildirileri yayınlayarak, mümkündür ki kendilerine bir şekilde gebe bıraktıkları birkaç hatırlı ismi de devreye koyarak, suyun başındaki Kaynak Yayınları'nın akıbetine uğramaktan kendilerini kurtardılar. Kurtardılar kurtarmasına da, başta Yeni Şafak olmak üzere, eser kabilinden de olsa FETÖ kokusuna asla tahammül etmeyen gazetelerin, televizyonların ve radyoların reklamlarını reddetmeleriyle birlikte sarsıldılar. Bünyelerindeki FETÖ elemanı olmayan kişilerin istifa etmesiyle ekip olarak zayıfladılar. Kültür Bakanlığı onlardan kitap almaya devam etmekle birlikte, büyük dağıtım şirketlerinin mesafe koyması nedeniyle kısmen ekonomik bir darboğaza girer gibi oldular. Aynı şekilde FETÖ elemanı olmayan yazarları da kitaplarını çekip, telif sözleşmelerini askıya alınca ciddi bir itibar kaybına uğradılar. 1-Amerika'ya kaçan hissedarlarıyla sermaye bağlarını evrak üzerinde de olsa sona erdirdiler. 2-Sosyal medyada canhıraş bir şekilde FETÖ propagandası yapmaları nedeniyle deşifre olan editörlerinin, gazete vb. birimlerine yatay geçiş yapmasını sağladılar. Onların yerlerine FETÖ ile ilişkisi olmayan isimleri getirmek suretiyle onların sırtından kendi köklü ilişkilerini perdelediler. 3-Muhafazakar bulvar gazetelerine reklam verebilmek için kesenin ağzını sonuna kadar açtılar. Onların reklam pastalarına olan büyük katkılarıyla, bayram değil seyran değil, eniştem beni neden öpüyor diye sorulmasını da önleyerek, onları adeta kendilerine özel reklam mecralarına dönüştürdüler. 4-FETÖ başının kitaplarının basımını ve reklamını durdurdular ancak FETÖ'ye mahsus olarak zaten birkaç satırlık övgü için bastıkları tarih kitaplarının satışına hız verdiler. Bu yolla, kendi elemanlarına biz buradayız, çalışıyoruz mesajını vermiş oldular. 6-15 Temmuz'un ateşi düşmeye başlayınca butik yayınevlerinin kapılarını çalıp, hukuki yapı, iş ve işleyişte mevcut görüntülerini muhafaza etmeleri kaydıyla kendi yayınevlerinin, sermaye problemi çözülmüş alt-markası olarak çalışmayı teklif ettiler. Bunların çok büyük bir bölümünden olumsuz cevap alınca, satın alabildikleri merdiven-altı yayıneviyle birlikte, kendileri de yeni alt-markalar üreterek ağlarını genişlettiler. 7-28 Şubat'ta kimi muhafazakar şirketlerin, dinci olarak damgalanmamak ve dolayısıyla ordu evlerine, kantinlerine, lojmanlarına, yardımlaşma kurumlarına, vakıflarına ürün satabilmek için kullandıkları yöntemlere aynıyla başvurdular. Bu cümleden olarak, tıpkı o muhafazakar şirketlerin öncelikle kimi emekli generalleri yönetim kurulu üyesi veya danışman sıfatıyla bünyelerine almalarındaki gibi, muhafazakar kesimce FETÖ elemanı olmadığı ancak parayı da çok sevdikleri bilinen kimi sivil generalleri şirketlerinin başına yönetici olarak getirdiler. 8-İlerde zincir kitabevine dönüşecek şekilde, kendi yayınevleriyle ilişkisi zor kurulabilecek isimler altında yeni kitabevleri açmaya başladılar. Bunlardan bakıldığında, FETÖ'nün sarsılsalar da yıkılmayan birimlerinin, alttan alta mevcut şartlarla uygun olarak yeniden yapılandırdığını görmemek için kör olmak gerekir. Bu manada öncelikli olarak yayıncılığın seçilmiş olması da son derece manidardır. Eskiden olduğu gibi yine öğrencileri ilk hedef kitle olarak seçip, örgüt faaliyetlerini onların dimağlarını tahrip etme esası üzerinden sürdürmek FETÖ faaliyetlerinin amacına, mantığına çok uygun düşmektedir. Elbette devlet birimleri FETÖ ile mücadelede hız kesmiş değildir. Ancak, eğitimle doğrudan alakalı olan yayıncılık alanı henüz gereğince büyüteç altına alınabilmiş değildir. Bu zamana kadar faaliyetlerine müdahale edilen FETÖ yayınevleri zaten mızraklarını bir çuvala sığdırmaları mümkün olmayanlardır. Kendi gözlemlerime dayanarak söylemeliyim ki, FETÖ'nün gölge birimleri aşikar olan birimlerinden daha tehlikelidir. Faaliyetlerini gölge birimler üzerinden yürütenlerin iş ve işlemlerini gözlerden saklıyor olsalar bile, dilleriyle, tavırlarıyla kendilerini saklama ihtiyacı duymadıkları da genel bir kanaattir. Bunlar hala halkın içinde, FETÖ başının masumiyetinin bir gün anlaşılacağını söyleyerek dolaştıkları gibi, mümkün gördükleri en küçük bir fitneyi harekete geçirmekten de geri durmuyorlar. Bu bağlamda sosyal medyadaki FETÖ-trol ağı da tümüyle çökertilmiş değildir. Özellikle FETÖ 'nün gölge yayınevlerinden ayrılan kimi ünlü yazarları, yakaladıkları en küçük fırsatta yığın halinde taciz etmeye devam ediyorlar. Türkiye'nin büyük bir başarıyla sonuçlandırdığı anayasa değişikliği kararının ve buna bağlı olarak yönetim sistemiyle ilgili yeni gelişmelerin birinci gündem maddesi olduğu şu günlerde, FETÖ'nün yayınevi ayağında gözlerden ırak bir şekilde, sessizce yürütülen yeni yapılanmaya dikkat çekişimiz, artık iş işten geçtikten sonra nedamet beyanında bulunulmasına rıza göstermeyecek oluşumuzdandır. Vaki tehlikenin altını çiziyoruz ki, yılanın başı zamanında ezilsin ve dolayısıyla şerleri yaygınlaşmadan önlenebilsin. Türk yazar, eleştirmen İlk ve orta öğrenimini Yozgat'ta tamamladı. Ankara Meslek Yüksekokulu Kamu Sevk ve İdaresi Bölümü'nü bitirdi.


Niyetim bu konuşmayı başlığından mülhem iki temel üzerine oturtmak. İlk olarak geçmiş anlatıların neler olduğu, nasıl bir işlev gördükleri ve bugünün edebiyatçısını nasıl etkileyebileceği üzerine konuşacağız. Devamında ise geçmiş olaylar dediğimiz tarihin, edebi metinde nasıl yer edebileceği hususuna değineceğiz. Her iki başlık altında genel bilgilerin akabinde kendi okuma ve yazma deneyimlerim üzerinden genel bir resim çizmeye çalışacağım. Her şeyden önce geçmiş anlatıların neler olduğuna hızlıca bir değinelim: Bu anlatılarla destan ve mitler ile başlayıp efsane ve masal ile devam eden, halk içindeki anlatıcılar üzerinden yayılan sözlü kültür ürünlerinin yanı sıra mesnevi, menakıbname ve halk hikayeleri gibi yazıyla halka ulaşan eserleri kastediyoruz. Bu eserlerin tamamı özünde bir hikaye barındırdığından insanların kurmaca-anlatı ihtiyacını karşılıyordu. Bir yönüyle sanatsal olan fakat temelde bilgisel bir ihtiyaç. Bu yüzden geçmiş anlatılar ifadesi ile bugünün edebi eser kavrayışına çok yakın olmayan bir kavrayışı kastederiz. Nasıl bir kavrayış peki? Şöyle ki: Bugün edebiyat tarihi içerisinde edebi eser olarak nitelendirdiğimiz bu anlatılar esasen birer sanat eseri olmakla birlikte daha çok sanat eserinin işlevsel yönü ile bağıntılıdır. Bu önerme ilk olarak bizler doğayı ölçmeye başlamadan önce onu kendimizce nitelemeye ve açıklamaya çalıştığımız zamanlardan kalma bir işleve ya da sonradan edebi metinle Tanrı'ya ulaşma işlevine işaret eder. Nasıl ki biz mitler, efsaneler ve destanlarla doğayı ve insanı açıklamaya çalıştıysak mesnevi, menakıbname veya kıssalarla da Tanrı'ya ulaşmaya çalıştık. Nihayet biz bu metinleri, günlük hayatın pratikleri içerisinde ve gerçek dünyadan kopmadan dolaşıma almıştık. Burada tarihsel olarak günümüze yakın fakat bahse konu metinlerin saydığımız işlevi yönünden kadim bir örnek vermek istiyorum: Sovyetler zamanında dini kurumların baskı altına alınması ile tüm Kur'an metinleri yasaklı hale gelir. İnsanların elinde dini metin olarak yalnızca Kiril alfabesi ile yazılmış Mevlid-i Şerif metinleri kalır. Askerlerin denetimi sırasında hem Kiril ile yazılmış olması hem de formel olarak şiire benzemesi sebebiyle pek dikkat çekmez bu eser. Ahıska Türklerinden bir amca anlatıyor: Biz geceleri bu kitaplardan mevlitleri okuyarak imanımızı taze tuttuk. Bugün Ahıska Türkleri hala Müslümansa bu metinler sayesindedir. Geçmişimizde edebi metne yükletilen bu işleve karşın bugünün hikayesi ise günlük hayatın sorunlarına çözüm üretmede daha hantaldır. Bunu bir yadırgama olarak söylemiyorum. Edebi metne bakışın hangi yollardan geçerek bugünkü durumuna evrimleştiği başka bir gerçeklik. Fakat bugün hikaye kavrayışımızın büyük oranda işlevsel beklentilerden arındığı ortada. Diğer sanat dallarında da durum farklı değil elbet. Bizdeki hat, arabesk bezeme, minyatür ile Batı'daki gravür, fresk, kilise müziği... Hepsi temelde dini olmak üzere işlevsel bir yer edinmiş sonrasında tümüyle salt sanatın tahakkümü altına girmiş ve yollarına devam etmiştir. Geleneksel anlatıların yerini belirledik. Şimdi bu metinlerin bazılarına ismen değinip ardından bunların günümüz edebiyatçısı için nasıl birer etki aracına dönüşeceği üzerine kafa yoracağız: Son bin yılımızda belleğimizi derinlemesine etkileyen bir anlatılar listesi çıkarırsak başında muhakkak konusunu Dede Korkut Hikayeleri gibi eski Türk geleneklerinden alanlar; Hazreti Ali Cenkleri, Battal Gazi Cenkleri, Binbir Gece Masalları gibi İslam - Arap geleneklerinden alanlar ile Kelile ve Dimne, Şehname, Rüstemname, Hamzaname, Tutiname gibi Hint-İran kaynaklı metinleri sayabiliriz. Bunların yanına Yusuf ile Züleyha, Leyla vü Mecnun gibi yüzlerce şair tarafından kaleme alınan mesnevileri de eklersek dev bir anlatı birikimiyle karşı karşıya olduğumuzu daha rahat görebiliriz. Bu metinlerin tamamı bizler gibi hikaye dinleme ve anlatma isteği duyan insanlardan sadır olmuş ve sahneleme, gösterme veya görüntüleme yöntemlerini kullanarak metinler üzerinden ortak bir kültürel hafıza inşa etmiştir. Bu metinler büyük oranda vahye dayalı bilgi ya da doğayı olağanüstü şekilde açıklayan bir hayat bilgisine yaslanırlar. Anlatımız temelde bu yönde şekillenmiştir. Biz yüzlerce yıl böyle yaşamış ve bir dünya inşa etmişiz. Bundandır ki bu metinler yalnızca vakit geçirmek için okunan birer eğlence aracı değil bizzat hayatın içerisinde ve hayatı inşa eden araçlardır. Hem görünen hem görünmeyen hayatı. Dünyanın gerçeğin ötesinde bir gerçekle açıklanması dünya edebiyatının son yüzyılda yeniden keşfettiği bir hakikat. Halbuki geçmiş anlatılar, uzay ve zamanın sınırları dışında bir imkanla dünyayı algılama fırsatı vermişti zaten bizlere. Gördüğümüzün dışında bir evren sunuyorlardı. Cinlerin, devlerin, ateş denizlerinin, konuşan kuşların evreni. Bugünün edebiyatçısı için saydığım temas noktalarının modern birer anlatma imkanı olarak kullanımı ancak son yüz yıllık süreçte gerçekleşmiştir. Marquez, Dönüşüm'ün o meşhur ilk satırını okuyunca yataktan fırlayıp Kahretsin. Bunun yapılabileceğini kimse bana söylememişti. Bunun yapılabileceğini bilseydim, şimdiye kadar çoktan yazmaya başlamıştım. der. Marquez bu özgüveni ancak Kafka'yı okuyunca elde edebilmiştir. Bizlerin ise bu özgüveni diri tutacak onlarca rol model metni var. Aynı Marquez yazarın Şehrazat olarak yeniden metinde yer alması gerektiğine inanır. Şehrazat'ın anlattığı masalların onun zamanında gündelik yaşamda gerçekten oluştuğunu ama sonraki nesillerin ödlek gerçekçiliği sebebiyle meydana gelmez olduğunu düşünür. Goethe'nin, Borges'in, Oscar Wilde'ın hayran olduğu Binbir Gece Masalları, Batı'yı İncil'den sonra en çok etkileyen metin olarak yer alırken, Hayy Bin Yakzan, Batı'daki ada anlatılarının atası olurken bizim de bu metinleri bugünün edebiyatının sunumları ile dolaşımda ve diri tutmamız işten dahi değil. Geçmiş anlatılar, ele aldıkları meseleler bakımından da hala güncel ve insanın iç dünyasına göndermeleri olan metinler olarak karşımızda durur. Yazının icadından beri gerek varoluşsal gerek de doğa ile ilişkinin irdelenmesi edebiyatın odağında. Aynı konu, metinlerde dönüp durmuş. Sadi'nin Söz ustaları, hakkında Sadi'nin misal vermediği bir söz söylememiştir. Diyerek hem sürekli hem de evrensel olarak sözün ve edebiyatın aynı eksen etrafında şekillendiğini anlatır. Yani ki hikayemiz, bizi muhakkak ilk ana - babamızdan bugüne kadar takip etmiş ve çoğunlukla cevap bulduğumuzu sandığımız soruların ve hakikatlerin peşinde iz sürmemizi sağlamıştır. Bu arayış bugün de kendisini hissettirir. Her çağ, kendi felaketini yaratır ve insan hiçbir zaman bu felaketlere bütünüyle hazır olamaz. Hazır sansa dahi değişen gerçeklik, geçmişin deneyiminden bambaşka sularda ilerleyecektir. Yüzyılımızın temel sorunlarından olan kitlesel göç mevzuunu düşünelim: İnsanlık tarihinde yüzlerce örneği, sonucu ve çözümü olmasına rağmen bugün, çağın kendi açmazları yüzünden çözümsüz kaldığımızı görüyoruz. Dünyanın en etkili göçlerinden Exodus'un yahut Hicret'in seyrini ele alıp ona bambaşka anlamlar yükleyen yüzlerce eser olduğu gibi bugünün göç mevzuunu da anlatan çokça eser çıkacak. Yani ki biz bugün hala aynı yerde deveran edip durmakta belki hikaye merhemi ile şifa aramaktayız. Bizler, yani bugün edebiyatla ilgili olanlar geçmiş anlatıların sunduğu pratiğin bugünün derdine nasıl katkı sağlayacağının hesabını yapmalıyız. Elbette ki bu katkı, geçmişteki işlevden başka bir boyutta olacak. Belki edebiyatı bir terapi olarak kullanacağız belki de sanat ile farkındalık sağlayabileceğiz. Öyle ya da böyle bu yolda hikayeyi kullanacağız. Üzerinde durduğumuz bu metinler, inşa ettikleri tarz ve ele aldıkları konular gibi üslupları ile de bugünün edebiyatçısı için yeni bir bakış açısı getirebilir. Geleneksel metinler topluluk içinde okuyucu tarafından okunmaya söylenmeye uygun yazılmıştır. Biz dili ile konuşan anlatıcıları hatırlayalım: Dede Korkut, Mevlid-i Şerif gibi. Bu metinler hikayemizin anlatma temelli olduklarını gösterir. Hatta birçok geleneksel metin ilkin anlatılmış sonra yazıya geçirilmiştir. Bu metinleri okuduğumuz zaman metni okuyor değil de birisinden dinliyor gibi oluruz. Bu çok önemli. Çünkü bugün, dilin kullanımı açısından aradığımız konforlu alana bir kapı aralıyor. Postmodern metinlerin dil konusunda yapı taşları olan rahat dil ile ironi ve alaycı tavrın ilk örneklerine bu metinlerde oldukça sık rastlarız. Bazı öykülerimde anlatıcı bir karakter seçip olayı onun üzerinden hikaye etmişliğim oldu. Okurun metinde diri ve dinamik bir üsluptan fazla sevdiği az şey var çünkü. Paviç de yazdığı bir cümlenin öncelikle kulağa hoş gelmesi gerektiğine inandığını söylüyor mesela. Okurunu bir dinleyici olarak hayal edip ona göre yazdığını ve dinleyicilerin uykusunu getirmemek gerektiğini savunuyor. Geleneksel metinler hem yazma ilhamı ya da cesareti vermesi hem de kurmaca malzemesi olmaları bakımından oldukça kıymetliler. Bu metinlerle teması olan çağımız eserleri de ayrı bir cesaretin ürünü. Dışarıdan demode ya da köhne görünen bir yapı içinden güçlü metinler çıktığına şahit oluyoruz. Orhan Pamuk'un Kırmızı Saçlı Kadın romanında Şehname üzerinden yaptığı Doğu ve Batı çıkarımı veya Kara Kitap'taki Binbir Gece Masalları'na yaptığı göndermeleri, Murathan Mungan'ın Şahmeran'ın Bacakları'nda kurduğu metinler arasılık veya Nazan Bekiroğlu'nun yakınlarda çıkan Kehribar Geçidi'nde olduğu gibi Ashab-ı Kehf kıssasının ele alması oldukça kıymetli işler olarak karşımızda duruyor. Adına kısaca tarih dediğimiz dünün tüm hikayesi, bugünün edebiyatında oldukça tutan bir dekor. Tarih, kurmaca içerisinde hem bir malzeme hem de düşünsel bir teklif olarak yer edinebilir. Edebiyatçı, geçmiş olayların kendi cephesinden göründüğü üzerine inşa eder metnini. Tarihin daima bugünün algılayışı ve dünya görüşü ile yorumlanan bir alan olması, onun edebi metinlerde de çeşitli bakış açılarıyla karşımıza çıkmasına sebep olur. Bu konuya hızlıca bir örnekle değinmek istiyorum. Yavuz Sultan Selim ile Şah İsmail arasındaki mücadeleyi, siyasi ve dinsel çekişmeyi ele alan iki roman: Birisi İskender Pala'nın yazdığı Şah&Sultan romanı diğeri ise Reha Çamuroğlu'nun İsmail romanı. Bu iki romandan Pala tarafından kaleme alınan eser, olayları Yavuz ve Osmanlı cephesinden Sünni bir perspektifle ele alırken Çamuroğlu ise Şah İsmail cephesinden olaya yaklaşmakta ve buna dayalı olarak romanda Kızılbaşlık bakışı açıkça hissedilmekte. Aynı konunun Sünni ve Alevi bakış açıları ile irdelendiği bu iki farklı romanın hem aynı tarihi olaya farklı cephelerden yaklaşıldığında ortaya çıkan sonuca hem de tarihin aslında edebi malzeme olarak nasıl esnekçe kullanılabileceğine dair iyi bir örnek olduğunu düşünüyorum. Peki edebi eserler tarihi gerçeklere ne borçludur? Okur, metne yaklaşırken hangi ön kabullerle dahil olur? Kurmaca eser, tarihin ne kadarına sadık kalmak zorundadır? Okur ve yazarın anlaşması gereken müşterek bir zemin var mıdır? Kurmaca metinlerde ele alınan tarihi malzemenin okurda bir karşılık bulması gereği ile hareket eden yazarın muhakkak ki en azından temel noktalarda muhatabı ile uzlaşı içerisinde olması beklenir. Bunu bir örnekle şöyle açıklayayım: Quentin Tarantino'nun Inglourious Basterds filmi, İkinci Dünya Savaşı'nda Yahudi kaçakların planı neticesinde Hitler'in Paris'te bir sinema salonunda öldürülmesi ile sonuçlanıyor. Tarihi gerçeklikte biliyoruz ki Hitler Almanya'nın düşmesi üzerine sığınağında intihar ederek öldü. Fakat Tarantino, bu gerçekliği bükerek filmle başka bir tarih yazıyor. Buraya kadar bir kurmaca eserin tarihe yaklaşımı açısından kabul edilebilir bir tutum. Tarantino, Hitler için arzuladığı sonu hayalinden eserine bir şekilde taşımıştır. Fakat Tarantino'nun aynı tarihi gerçeği bükme eğilimi ile Hitler'i kötü bir adam yerine insancıl ve tonton bir politikacı olarak gösterdiğini düşünelim. Akla pek yatmıyor gibi. İşte yazarın metindeki tarihi gerçekliğe sadakatinin sınırlarının bu örnek üzerinden çizilebileceğini düşünüyorum. Eserin tüm noktalarında geçerli ortak bir zemin şart olmasa da muhatabıyla asgari müşterek bir zeminde anlaşması lazım. Çünkü kurmaca eser karşısında bazı inançlarımızı ve kabullerimizi askıya alabilirken bazılarını alamıyoruz. Tarihi gerçekliğin muhatabı hesaba katmadan çarptırılması gibi ona bütünüyle sadakatin de ayrı bir maraz doğurduğuna ve muhataptaki gerçeklik beklentisini üst düzeye çıkararak kurmaca evreninin içine girmesini engellediğine dair bir örnekle konuşmamın sonuna geleceğim: Eco, meşhur Foucault Sarkacı romanını yazarken karakterin 1984 yılının 23 Haziran'ını 24'üne bağlayan gece Paris'te belli bir güzergahta yaptığı yolculuğu daha etkili kılmak için o yolu elinde ses kayıt cihazı ile gezmiş ve notlarının sonucunu da romana bu şekilde aktarmıştır. Hatta bir bilgisayar programı yardımı ile o gece ayın nasıl göründüğünü öğrenmiş, not almış ve romanına aktarmıştır. Roman yayınlandıktan sonra bir okurundan mektup alır Eco. Okur o dönemin gazetelerini araştırıp karakterin yürüdüğü güzergahta 23 Haziran'ı 24'üne bağlayan gece büyük bir yangın çıktığını öğrenir ve Eco'ya roman karakterinin bunu nasıl görmemiş olduğunun hesabını sorar. İşte tarihsel ve mekansal gerçekliğe bütünüyle teslim olmanın doğuracağı maraz tam da bu. Okurda hayal ürünü bir metnin göndermede bulunduğu gerçek dünyaya bütünüyle uymasına dair gereksiz bir beklenti oluşacaktır. Ki okur ile yazarın bu denli geniş bir müşterek zeminde buluşması da söz konusu değil. Tarihe yaslanan bir anlatı bizi zaman, mekan ve tarihsel gibi olay tüm ögeleri ile kurulan yeni bir dünyanın içine kapatır ve o kapandığımız dünyanın sınırları içerisinde kurulan iç gerçekliğe uymamızı bekler. Fazlasını değil. Eliade, Mircea (2019). Mitlerin Özellikleri. Alfa Yayınları. Russ, Jacqueline (2021) - Avrupa Düşüncesinin Serüveni. Doğu Batı Yayınları. Aytaç, Gürsel (2016) - Genel Edebiyat Bilimi. Doğu Batı Yayınları. Marquez, Gabriel Garcia (2014) Anlatmak İçin Yaşamak. Can Yayınları. Eco, Umberto (2019) Anlatı Ormanlarında Altı Gezinti. Can Yayınları. Tosun, Necip (2017) Doğu'nun Hikaye Kuramı. Büyüyen Ay Yayınları. Bu konuşma 4. Zeytinburnu Türk Dünyası Öykü Festivali'nin Açılış Programında sunulmuştur. 1991 doğumlu. Çukurovalı. KTÜ Hukuk Fakültesi'ni bitirdi. Öyküleri ve yazıları Post Öykü, Alandayız, Mahalle Mektebi, Hece, Hece Öykü ve Fakirane 'de yayınlandı. Kafkasya asıllı olan yazar Anadolu, Orta Asya, Ortadoğu, Kafkasya mitolojileri ve halkiyatı ile Orta Çağ Seyahatnameleri üzerine araştırmalar yapıyor. Aynı zamanda F-Graphi Tasarım Stüdyosu'nda dijital sanat çalışmalarını sürdürüyor. Yazarın ilk öykü kitabı Misak'ın Aynaları, 2019 yılında; ikinci öykü kitabı Ben Denizlerden Hangisiyim? 2021 yılında Ketebe Yayınları'ndan çıktı. Misak'ın Aynaları, 2020 Zeytinburnu Öykü Festivali'nde İlk Öykü Kitabı Ödülü'ne layık görüldü. Eserleri ile katkı sağladığı kitaplar ise şunlar: Dengbej Hikayeleri: Yüzünü Örtüyor Sesin (2019), Perdenin Ötesine Bakmak / Yazarın Sineması (2019), Evden Uzakta (2020), Seyyahlar ve Kaşifler Kitabı (2020), Korkut Ata Ne Söyledi? (2022) Bursa'nın Bitmeyen Hikayesi (2022).