Onlar ki; kendi zamanlarını da beğenmezler ve geçmişin yüreklerde bıraktığı tadı, şimdiyle mukayese ederek, zamanenin ne kadar değiştiğinden, artık ne o eski esnafların ve ne de o sözüne itimat edilir, borcunu zamanında ödeyen sadık müşterilerin kalmadığından dem vururlardı. Gönüller paslanmış, yürekler kararmış, diller yalanla hemhal olmuştur. Bir ahh! ünleyişiyle sohbet sürer giderdi saatlerce... Ta ki; ruhları uyanmaya çağıran bir ezan sesiyle irkilinceye kadar... Çarşılar ve pazarlar, şehre asıl hüviyetini kazandıran yerlerdi. Alıcıyla satıcının sürekli karşılaştığı, selamlaştığı, merhabalaştığı, dostluk oluşturduğu, ama dostluğunu alış verişine katmadığı önemli uzuvlarındandı şehrin... Çarşının berberi olur; çayhanesi, aşhanesi olur. Ve tabii camii... Çarşı camileri genelde küçük, çoğunlukla çarşı esnafına hitap eden, ayrıca gelenin geçenin ve çarşıdan alışveriş edenin ibadet ettiği, sadeliğinde büyük bir huşu gizli olan, şirin yapılardır. Vakti, saati geldiğinde, huzur-u Hak için davet edildiğinde, dükkan sahipleri, kilit vurmayı bile düşünmeden, sadece kapıyı çekerek ibadete koşarlardı. Tevekkül ehli, helalin haramın ne olduğunu bilen ve ona göre davranan, komşusunu da en az kendisi kadar düşünen, kendisi kazanıyorsa bile, komşusunun da kazanmasını yürekten dileyen ve bunları kendinden sonra tezgahı devralacak gençlere öğreten, sadece paranın değil, aynı zamanda insanlığında dilinden anlayan hal ehli, gönül ehli kişilerdi onlar... Şimdilerde bu değerleri bilen ve ona göre davranan esnaf sayısının iyice azaldığını söylersek mübalağa etmemiş oluruz herhalde. Geçenlerde, şöyle bir bakayım kenarda köşede ne kalmış, yine neresi yıkılmış diyerek, ara sıra yaptığım gibi, bir Erzurum turu attım. Gah fotoğraf çekerek, gah sağa sola bakarak yürürken, önce Kale'nin yakınındaki her geçen gün biraz daha viraneye dönen Eski Erzurum Evlerini şöyle bir yokladım. Birkaç çocuğun oynadığı ve at arabasına yüklediği sebzeleri satmaya çalışan satıcının bağırışlarının yankılandığı sokakta, kendi kendime her zaman sorduğum, ama tatmin edici cevabı bir türlü bulamadığım şu soruyu bir kere daha sormadan edemedim: Niçin bu tarihi dokuya sahip çıkılmaz ve geçmişimiz, tarihimiz olan bu evler böylesine yıkılışa terk edilir? Belki teselli olabilir mi bilmiyorum ama, o arada gözüme, bu evlerin hemen yanındaki, kısa bir zaman önce tamir edilen, mezbelelik diye tabir edebileceğimiz kötü görüntüsünden kurtarılan, bin yedi yüzlü yıllarda Erzurumlu şeyhülislam Feyzullah Efendi tarafından yaptırılan, zaman içerisinde bir çok alimin yetişmesine vesile olan Kurşunlu Camii ve medresesi ilişti. Bir vakitler talebelerin ilim okuduğu, irfan gördüğü o medreseler, şimdilerde eski usulde döşenmiş bir halde, ziyarete gelenlerin oturmasına tahsis edilmiş durumdadır. Buradan çıkınca, ayaklarım beni, müşteri yerine şimdilerde daha çok hüznün dolaştığı çarşılara götürdü. Çarşı dediysem; şimdiye kadar her nasılsa ayakta kalmayı başarabilmiş çarşılardan sözediyorum. Acı olan şu ki; artık ne bakırcıların, ne kavafların ve ne de Hacılar Hanı olarak ünlenen çarşıların o eski saltanatlı günlerinden, neşelerinden eser yok. Satıcılar kapı önüne oturmuş, ara sıra gelip geçenleri seyretmekle meşguller. Yüzlerindeki ifade yürek yaralayıcı... Ne konuştuklarını bilmesem de, çoğunlukla, geleceği görememelerini, teknolojiye ve zamana mağlup oluşlarını konu edindiklerini düşünüyorum. Hele de; bundan sonra gelecek günlerde, nerdeyse her şeyin satıldığı, bir girildiğinde bütün ihtiyaçların karşılanarak çıkıldığı büyük büyük süpermarketlerin elinden ekmek parası kapma meselesi, çözülemez güç bir iş olarak orada öylece durmaktadır. Yan yana sıralı, tek katlı bu dükkanlarda, genelde birbirinin aynı ve belli mevsimlerde satışının fazla olduğu birkaç değişik mal üretilmekte ve kapı önlerine sıralanarak, müşterinin beğenisine sunulmaktadır. Ancak bunların da, o eski kalitesinden uzak olduğunu, bunlardan az çok anlayan ve alıcı gözle bakan kişi hemen bilir. Yani onlar da artık el emeğini, göz nurunu kıt kanaat kullanarak, çokça makine yardımıyla yaptıkları bu işlerin, meraklılarınca uzun yıllar saklanmak üzere değil de, belli bir süre kullanılıp atılmak amacıyla satın alındığının farkındalar. Haklılar; zira geçimini zor sağlayan kişiden, madeni ince ince işleyerek sanata dönüştürmesini beklemek herhalde bencillik ve hayalcilik olur. Bu çarşıların kimi de artık asıl amacına uygun olarak değil de; para kazanmak için harcıalem malların satıldığı mekanlara dönüştürülmüştür. Hatta tarihi hüviyeti olan bazı çarşıları bu halde görmek, insanın üzüntüsünü bir kat daha artırıyor. Hele de buraları işletenlerde görülmeye başlayan bazı davranışların, geçmişin huzurlu, kanaatkar, hoş ve dürüst yüzünün gizli olduğu bu dükkanlara hiç yakışmadığını söylemeden geçmeyelim ve bununla ilgili olarak yaşadığımız bir olayı aktarmaya çalışalım. Yetmişli yıllarda oturduğumuz Mahallebaşı semtindeki Balyoz sokağın çıkışında bir maran ustası vardı ve biz; mahallenin çocukları olarak ara sıra yanına gider, çalışırken onu seyrederdik. Herhangi bir tepkisi olmazdı. Yardımcısıyla birlikte, kağnı tekerleğinin etrafına geçirilecek demiri ateşte kızdırışları, onu her iki yandan sıkı sıkı tuttukları kıskaçlarla getirip tekerleğe geçirişleri, sonra tekerleğe su döküşleri ve tekerlekten çıkan cız sesi... Ağzımız açık, yapılan işin hiçbir sahnesini kaçırmamak için büyük bir dikkatle seyrederdik. Yıllar sonra, artık yaşlanmış halinde bu maran ustasıyla bir yerde karşılaştık. O beni tanımasa da, ben onu tanıdım ve ayaküstü, geçmişin tatlı yüzünden sözettik. Yıllar sonra da olsa, bugün artık kaybolmaya yüz tutmuş mesleğini yaptığı zamanlarda onu seyreden ve tanıyan biriyle karşılaşmak çok hoşuna gitmişti. Hani bir de, her şehrin ilk izlerini taşıyan eski çarşıları vardır ya; bir türlü vazgeçemediğimiz, her yüzyılda karşılaştığı hoyrat ellere meydan okuyan, başlarından geçen onca felakete rağmen inatla direnen, koca bir geçmişin ve bir o kadar da hatıranın yüküyle yorgun çarşılar... Her şeyin eskitilmiş kokusuna, sattıklarının kokusu karışır bu çarşılarda... Ve tabii; arayan ve dilinden anlayanlar için, rahatlatan ve huzur veren bir atmosferi de, hala taşımaya çalışmaktadır beraberinde... Ve bu çarşılarda, yeni eşyalar bile eski izler taşır; bilmem kaçıncı hayatlarında, hayatın ve zamanın neresinde duracaklarının meraklı yüzleriyle bakarlar insana... Canınız karabiber çektiğinde dövülmemişinin orada mutlaka olduğunu bilir de arada bir uğrarsınız. Ya da; özlediğiniz geçmişinizden bir naftalindir ve bazen saatlerce çıkmazsınız buralardan. Aynı aralardan defalarca gelir geçer, fakat sonunda aradığınızı mutlaka bulursunuz. Bu çarşılarda; rezeneden banyo kesesine, gelin tellerinden ıhlamur kokulu misklere; kirmandan makreme boncuklarına, cezeryeden civanperçemine kadar her şeyi ama her şeyi bulursunuz ya... Ancak o insanları, o sesleri ve o hissedişleri bulamazsınız. Yüreğinizde bir eksiklik, bir eziklik hissederek çıkarsınız çarşının kapısından ve bazı şeyleri unutmak için bir an önce kalabalığa karışmaya çalışırsınız. Esnaf teşekkülleri; yetişme tarzları, toplumdaki yerleri bakımından da, Osmanlı sosyal yaşantısı içerisinde dikkatle incelenmesi gereken bir konudur. Şu kadarını söyleyelim ki; her önüne gelen iş yeri açamazdı ve her esnaf isteğine göre zam yapamazdı. Her şey kendi içlerinde bir nizama bağlanmıştı. Ahi teşkilatlarında, diğer esnaf kuruluşlarında her şey mükemmeldi. Her işkolunun kendi mesleklerini icra edecekleri çarşıları vardı ve sabah namazından sonra açılırdı. Esnaf çarşının kapısı önünde toplanır, dua edilir daha sonra nasip beklenirdi. Yaptırılan ya da alınan şey, öyle üç günde bozulmazdı. Ürettiklerinin ve tamir ettiklerinin sahibiydiler ve sorumluluğundan, vebalinden korkarlardı. Çıraklık, kalfalık ve ustalık eğitiminden geçmeyenler, bir meslek kolunda faaliyet gösteremezler ve onunla ilgili teşkilata alınmazlardı. Gençler bire-bir usta-çırak münasebeti içinde şekillenen bir ticari eğitimin yanı sıra; iyi komşu, iyi insan olmak için de ciddi bir ahlaki eğitim alarak yetiştirilirlerdi. Mesleki eğitimde çırak, kalfa ve ustaların terfileri törenlerle olurdu. Yani her işin bir yolu yordamı vardı ve kimsenin gücü bunu bozmaya, aşındırmaya yetmezdi. NOT: Bu yazı, Sivas'ta çıkan Hayat Ağacı adlı derginin 11. sayısında yayımlanmıştır.


-Size indiragandiyi yazdıran düşünce ve ruh iklimi nasıl tanımlarsınız? Cem Sancar'ı toplumsal bir indiragandiyi düşünmeye, anlatmaya sevkeden siyasi, toplumsal ve felsefi arkaplanın satır başları neler olabilir? -Tabii birçok başka etken arasında, bana bu romanı yazdıran iklim, aslında, yaşadığım yılların tam bir yüzleşme çağı olduğunu sezişimdir. Beklenen büyük Marmara depremini, yaşaya durduğumuz manevi depremler silsilesi olarak anladım. Mecaz, mistik bir sürekli devrim hali! Allahın işleri bitmez deniyor ya! Mütemadiyen sallanmaktayız. Sistemin dipsiz riyakarlığı ve tarihin ezelinden beri ezilip duran baldırıçıplakları, gariban ahaliyi düşününce... Özellikle de son Gölcük Depremi sırasında toplanan yardım paralarının nasıl indiragandi yapıldığını filan. O seçkin kurbağaların, o beyaz efendilerin ihtiraslarının hangi kalpsiz ufuklara uzandığını... Sonra şu paraya, pula, gösterişe, mal mülk biriktirmeye duyulan tapınma... Parasız adam lüzumsuz adam teranesi! Allah zengini sever hırtlığı filan... Felsefi olarak da elbette; hakikat yoksulun, marjinalin, itelenmişin, küçümsenmiş ve aşağılanmışın kapısındadır, felsefesinin peşine düştüm diyebilirim. Başka da bir felsefe var mı bilmiyorum... -İlk planda okura optik-kayma gibi görünen potansiyel gerçekliğin düzeyini belirleyen şey sizin reel öngörüleriniz midir, yoksa açık bir zihinle gördüğünüz bir rüyanın tabiri midir? -Buna gündüz rüyası desek daha yerinde olur. Rüya görmeyi de, dinlemeyi de severim. Zihnime gelince bir süredir fazlasıyla açık desem ayıp olmaz inşallah. -İndiragandideki belirleyici renk kara... Romanınızdaki iyilerin, onlar arasında işleyen mizahın ve onların yönelttikleri eleştirinin de tonu bu aynı zamanda... Kara'nın yüklendiği metaforik değeri biraz açar mısınız? Asıl doğruyu göstermek için araladığınız bir perde midir, yoksa doğruyu içinde sakladığınız bir örtü mü? -Siyah benim sevdiğim bir renktir. Esmere yakışır. Ayrıca eşit bir dünya ütopyasına en çok yaklaşan bir 19. Yüzyıl isyanı olarak anarşistlerin rengidir. O rengin ve o toplumsal başkaldırının da önünde düğmelerimi iliklerim ben. Saygın bir renktir anlayacağınız. Metafor olarak bakarsak, gerçeği, olan biteni bilmenin; bilgeliğin zeki hüznünün, kıvandırıcı, diriltici rengidir. Şemsi Tebrizi'nin, Hz Şems taassup ehli tarafından kuyuya atıldıktan sonra da Hz Mevlana'nın rengi duhanidir, mor-siyahtır. Bakmasını bilene bir işaret vardır siyahta. -indiragandi tamı tamına bir ütopya olamayacak kadar gerçek bir romanütopya... Ancak dil ve olay örgüsündeki kıvraklık onu polisiye türüne çok yaklaştırıyor. Anlatılan temanın bunu zorunlu kılmasının ötesinde sizin polisiyeye özel bir yatkınlığınız mı var; onu zihninizden kovmayışınız ya da kovmak istemeyişiniz söz konusu olabilir mi? -Sinemaya aşığım ben. Sinema manyağı bir çocuk olarak büyüdüm desem yeridir. İlkokul ikinci sınıfta okuldan kaçıp sinemalara gittiğim için çok azar yedim. Hatta bir ara ruh hastası muamelesi bile yaptılar bana... Kurguya duyduğum yakınlık oradan. Tempo ve ritim duygusu hep üzerine düşündüğüm şeylerdi. Polisiye ise ayrı bir ilgi alanım. Merakı kışkırtma isteği, oyun, -ben buna cilveleşme diyorum- şaşırtıcı finaller, şok edici bağlantılar, tüy ürperten ruh çözümlemeleri filan çok zevk aldığım latif durumlar. -İndiragandideki esaslı konulardan biri: Mistisizm! Toplumsal dibe vuruşlarda kurtuluşun yegane can simidi neden mistisizmdir? Marks'a din afyondur dedirten mantığı ruhaniyetle buluşturmanız bir paradoksla değilse, neyle açıklanabilir? -Hayal kurmayı, hayal aleminde yaşamayı, idealist ve romantik olmayı severim. Metafizik olmadan hayat kuru bir kütüğe benziyor. Realizmi, mekanizmi, kaba determinizmi, ekonomizmi filan hiçbir zaman kendime yakın bulmadım. Hayatın kendisi bir macera... Her türlü dibe vuruş, manevi bir dünyanın varlığını keşfedebileceğimiz kriz ya da düğümün çözüldüğü anlar. Şer-hayır meselesi. Med-cezir durumları. Hepsi hayırlı elbette ama krizler de çeşitli; büyük bir tecrübe, bir aşk, haşin bir hastalık da vesile olabiliyor kalbi olana. İnsanın maskelerinin, kalkanlarının berhava olduğu fırtınalı zamanlarda açılıyor gönül gözleri. O gözün baktığı yerdeyse ilahi olandan, hadi daha insana yakın konuşalım; her şeyi kapsayan ebedi bir merhametten başka bir şey gözükmüyor. Marksa gelince o; Ali Şeriati adındaki güzel insanın zamanında isabetle çözümlediği gibi zenginlerin yalandan dinlerine, mesajın özünü boşaltarak bir şekle indirgedikleri dolandırıcı mabet dinine afyon demiştir, ki öyledir. Bir indiragandici dinidir o. Biz neyse ki kitabın ve mesajın özünün konuşulduğu bir zamanda yaşıyoruz. Lailaheillallah diye sokaklara dökülen gençler tarafından din tüccarı despotların yıkıldığı bir çağın tanıklarıyız... Ne mutlu bize! -İlahi esasların parçalandığı, maddeci yaşam biçiminin başatlaştığı bir dünyada, heterodoksiyi yitik İlahi hafızanın ayak izlerinin sürülebildiği bir yer olarak mı görüyorsunuz? -Güzel bir cümle oldu, evet ilahi hafızanın yitik ayak izleri oradadır, irfandadır, İslam'ın ruhundadır, batındadır. Bundan da korkmaya gerek yok. Ortodokslar sakin olsunlar! Herkes zahir olmadan batın, batın olmadan zahir olmayacağını bilmekte. Zahire, şekle bakıp durmuşuz ama! Kabukta kalmışız, kabuk bağlamışız. Yeşil sarıklı muhteremler de buna artık kızmasınlar yani! Yunus Emre de, Suhreverdi de, Gazali kadar mühimdir kavlimizce. Hallac ile Nesimi canımız ciğerimizdir bizim. Aziz Mahmut Hüdayi Hazretleri, altında huzur bulduğumuz bir çınar gölgesidir, Şeyh Bedreddin amcamızın oğludur. Baba İshak'ın ellerinden öperiz, Abdal Musa ile nice rüyada oturmuş kalkmışlığımız vardır. Böyledir bu işler artık bu çağda. Perdeler kalkmaktadır yani! Oralara bakacağız. Yeni bir kafayla, vaktin evlatları olaraktan yeni bir şarkı söyleyeceğiz. Bu şarkı diriltici, özgürleştirici ve eşitlikçi olacak. Bundan kaçış yok... -İki kadın Nuray ve Aslı, geleceğin dünyasında gerçekleştirilecek devrimin feminist bir karakter yükleneceğini mi gösteriyor? Ve aşkın yeni yüzü neden onanmamış bir tutku olarak yansıyor İndiragandi'nin aynasına? -Ben geçmişin en büyük ayıbının rahim olana, bilgelerin deyimiyle, mahluktan daha çok Halik olana, yaratıcı olana, hasılı kelam kadına büyük bir haksızlık yapıldığına inanan insanların neslindenim. Dinimiz, üslubumuz, usturubumuz hatta daha da ileriye gideyim, geleceğimiz kadınlıktaki hikmeti anlayacaktır. Batı'dan en büyük farkımız dualarımızdaki yanık, erkeksi olarak kabul edilemeyecek yumuşaklıktır. Kilise ilahilerine bakarsanız beni anlarsınız. Ama bakın Doğu Roma İmparatorluğu kutsal metinleriyle ilgili bir çalışma, bir müzik dinledim, Kalan Müzik yapmış, bizim mevlitlerimize benziyor. Yani, doğu, iddia edilenin aksine kadın sesidir bence. Kadın varoluşundan, o ontolojiden çok şey öğreneceğiz. -Sizin İndiragandi'deki Cavlaklar'ınızla, Kemal Tahir'in Devlet Ana'sındaki Cavlaklar'ın kan birliği yoksa da ilginç bir ruh, ahlak ve eylem birliği var. Bununla Cavlaklar'daki değişmeyen bir öz'e mi işaret ediyorsunuz yoksa Kemal Tahir'e bir sanatçı selamı göndermeyi mi hedefliyorsunuz? -Ya Kemal Tahir hürmet ettiğim bir şahsiyet. Ama hem Cavlaklar hem de Hassan Sabah konusunda Batı menşeli olduğunu düşünüyorum. Bu konuda yazan herkes Marco Polo'nun yalanları üstünden kaymakta. Amin Maalouf'tur odur budur. Herkes. Bir tek Umberto Eco pop-tarihin ezberini kırmakta. Ben gayri resmi tarihe bakıyorum. Evraklara, kayıtlara bakıyorum. Ahmet Yaşar Ocak'ın Kalenderiler'ini öneririm meraklısına. Arabi'nin, Mevlana'nın çok saygı duyduğu Kalenderi dervişlerine, o melamet ehline karşı biraz saygılı olmalıyız. Melamet bilindiği gibi kendini kınayan demektir. Cavlaklar da bir Kalenderi zümresidir. Biraz dikkat etmek lazım yani. Bir destur çekmek lazım. Oryantalist bakış tam da budur işte. Bir kere ne Hassan Sabah ne de Kalenderiler, ne Horasan Erenleri öyle afyon mafyon taşımıyorlardı. Hatta bazı tarihçiler o yıllarda o bölgelerde esrar yapımı için gerekli olan kenevirin bile olmadığını söylerler. Kızılbaşlara, Alevilere yapılan haksızlığın aynen Hassan Sabah'a, yani İsmailiyye'ye ve Kalenderilere yapıldığını düşünüyorum. Anadolu insanı onlara Işıklar demiştir. İnsanlar nedense bunu es geçmiş. Cahillik böyle bir şey. -İlk soruma dönerek son sorumu sormak istiyorum: İbn Arabi, değişmeyen dünyanın değişen yüzlerini sanatla keşfinizde ve romanla anlatmanızda size rehberlik etti mi? -İbn Arabi dediniz de, yani işte onun talebesiyim. Fakat anaokulunda talim terbiyedeyim halen... Büyük bir ışık bence söz konusu zat. O, muazzam Muhammedi hikmeti anlamak için aralanmış bir yıldız kapısı... Ben romandan son anda çıkardığım bir şiirini söyleyeyim size. Ne derler bilirsiniz: Hu manadır, mana tanrıdır. Biz o manaya müptelayız işte. Şiir şöyle: Benim kalbim ceylanlar için bir pınar, Keşişler için manastır, putlar için bir mabet, Hacılar için bir Kabe, Tevrat levhaları ve Kuran kitabıdır. Türk yazar, eleştirmen İlk ve orta öğrenimini Yozgat'ta tamamladı. Ankara Meslek Yüksekokulu Kamu Sevk ve İdaresi Bölümü'nü bitirdi.


-Cemal Şakar, öykülerini okura anlatır mı, yazar mı? Anlatıcı bir Cemal Şakar mı, yoksa hikayesini yazan mı? -Sorunuza hikaye-öykü farklılaştırılması bağlamında cevap vermek isterim. Bu ayrıma ilk kez Yaşar Kaplan'da rastlamıştım; herhalde yirmibeş yıl oluyordur. Daha sonra kimi yazar ve eleştirmenler tartışmaya katkı sağladılar. Yazı Bilinci'nde yer alan Anlatmak ve Kurgulamak adlı denemelerimde, ben de alttan alta hikaye-öykü ayrımına değinmeye çalışmıştım. Şimdi kuramsal bir çerçeve çizmeye kalkışmak, söyleşinin maksadını aşacağından sadece değinip geçelim. Hikaye genellikle ontolojik bir zorunluluk olarak değerlendirilir: İnsan 'anlatmak' zorundadır. Ancak anlatarak kendini başkalarına açar. Anlatmak başkalarıyla ilişki kurmanın tek yoludur. Bu ilişki olmaksızın insan kendini anlatamaz; zira anlatmak ancak başka bir bakış açısıyla mümkündür. Andığımız bakış açısıyla insan bir yandan kendini anlatırken, diğer yandan da başkalarının hikayelerini dinleyerek onlara katılır; onların hikayelerini alır, değiştirir, dönüştürür, içselleştirir yani kendileştirir. Böylelikle 'verili olan ana hikayeye' katılır. Bir anlamda varoluşa ait sorularını, kaygılarını, deneyimlerini, gözlemlerini anlatarak kendini gerçekleştirir; ya da gerçekleştirme yolunda adımlar atmış olur. Bilindiği gibi öykü 'modern' bir tür; hatta türlerin en moderni bile diyebiliriz. Bundan dolayı moderniteden bağımsız düşünmek bana pek mümkün görünmüyor. Yani modernite doğmasaydı, öykü de olmayacaktı. Bu bağlamda öykünün belirleyici niteliği, sizin 'yazmak'; benimse 'kurgulamak' olarak kavramsallaştırmaya çalıştığım şey olmalı. Belirleyici niteliği kurgulamak olarak öne çıkarmamın birçok nedeni var. 19. yüzyılda tanıştığımız bu modern 'şey'le, ilk dönemler ezbere bildiğimiz nağmeleri terennüm etmek istediysek de başarılı olamadık. Çünkü bu enstrümandan, istediğimiz sesler bir türlü çıkmıyordu. Ancak kısa zamanda aramızda bir ünsiyet peydah oldu. Zira hem toplum hem de bireyler olarak hızla modernleşiyorduk. Bu yolculuğumuza tam da denk düşecek şekilde hayatı, 'yazarak' yeniden kurmaktan; yazdıklarımızın kendi gerçekliğini kendilerinin ürettiğinden, dolayısıyla gerçeklikte bir yaratılmış olarak yerini aldığından; özgünlükten sözetmeye başladık. Sözlerimiz ya da öyküye yüklediğimiz anlam, aslında modernitenin temel savlarıyla mütekabiliyet içindeydi. Zira modernite hayatı yeniden, rasyonalitenin ışığında kurmak değil miydi? Öykü de hayatı yeniden yeniden kurma iddialarımızın, düşlerimizin, yenilgilerimizin, hüzünlerimizin güzelce ifadesi olarak bir kez daha yılmadan, yenilmeden kurmanın ötesinde miydi? Ötesinde midir? İzninizle Kurgulamak'tan bir alıntı yapmak istiyorum: Artık o; başkalarına kendimizi anlattığımız ya da onlardan dinlediğimiz hikayelerdeki gibi her zaman telafisi mümkün, uçup giden sözden farklı olarak geri alınamaz, değiştirilemez bir yapıdır. Evet, kurduğumuz, kurguladığımız bir yapı. Kuramsal çerçeveye kısa bir atıf yapmış olduk; şimdi öykülerimde ben şunu yapmak istedim, bunu öne çıkarmak istedim demenin, okuyucuyu şartlandırmak dışında bir anlamı yok. Çünkü ne yapabildiğimin, ne yapamadığımın en güzeli şahidi olarak onlar ortadalar. -Öykü yazmak acılıdır çünkü hayatla hesaplaşırsınız, eğlencelidir, bir hayatı yeniden kurarsınız bir bulmaca gibi... -Doğrusunu isterseniz insanın yeryüzünde bulunma halini en güzel anlatan duyarlılığın hüzün olduğunu düşünüyorum. Ancak daha çok tasavvufun ontolojik bir sorunsal olarak ortaya koyduğu gurbet ve hüzün çözümlemelerinin kolaycılığına düşmeden, bizi biz yapan; içimizi 'kanırtan' bir hüzün. Çünkü gurbet ve hüzün; tasavvufun 'hazır simgeler' dünyasından kolaylıkla devşirebildiğimiz simgeler. Kaynağı itibariyle binlerce yıllık 'yük'leriyle de peşinen 'deruni anlam' katmanlarını bize taşıması nedeniyle kolaylıkla metafizikleştirilebilen duygular. Bir yazar olarak bundan kaçınmak mümkün değil elbette; başımız her sıkıştığında başvurduğumuz ana kaynaklardan biri, belki de en vazgeçilmez olanı. Dahası kimi kavramlar ve simgeler siz isteseniz de istemeseniz de ilk-elde, hemencecik oraya atıf yapıyor. Ama biraz direnmek lazım; kendimize ait; deneyimlediğimiz, yüreğimizi yakan, beynimizi kanatan, hadi abartmayalım; üzüldüğümüz, sevindiğimiz, kazandığımız, kaybettiğimiz anları anlatabilmenin 'dil'ini bulmak öykücünün görevi olmalı değil mi? Ancak bu dili bulabilirsek sizin dediğiniz halleri yaşayabiliriz. Yoksa öykü bizatihi acılı ya da eğlenceli bir şey değildir. Bütün haller insana aittir, insanidir; öykü de. Vaadimizi yerine getirmek üzere vade verilmiş olarak dünyadayız; ya kazanacağız, ya kaybedeceğiz. Ardımızda cirmimiz kadar bir yer bırakmış; ahirette de cirmimiz kadar bir yer kazanmış olacağız. Bundan dolayı mücadele etmek, direnmek; ödevlerimizi, sorumluluklarımızı yılmadan yerine getirmek zorundayız. İmanımız salih ameli, ıslah edici ameli bize zorunlu kılıyor. Bence yaşadığımız ruh haletimizin, duygularımızın, duyarlılıklarımızın kaynağını buralarda aramalıyız. Eğer 'anlatacaksak' ya da 'kurgulayacaksak' da buraya ait bir dille başarmanın yollarını bulmalıyız. -Dindar bir öykücü farklılığı mıdır, öykü içerisindeki mevlit, cami gibi imgelerin daha çok bulunması ve tasavvufi bir dikkat... -Mümin biri olarak imanım, benim hayattaki sınırlarımı da belirliyor. Daha doğrusu Hududullah olarak Kur'an'da vazedilen sınırlara riayet etmem emrediliyor. Yoksa bunlar benim belirlediğim, isteğimce esnetip daraltabileceğim sınırlar değil. Bu anlamda mümin neleri yapabileceği kadar; neleri yapamayacağıyla da tanımlanan, tanınan biridir. Öykü de uymak zorunda olduğum sınırların dışında, alabildiğine özgür ya da tutsak değildir. Ben neredeysem o da orada olmalı. Gündelik hayatım içinde yapmadıklarımı, yapamadıklarımı öyküde yapacak değilim. Biliyorum ki amellerimden dolayı hesaba çekileceğim ve öykü de benim amellerimden biridir. Üstelik kendi ellerimle yazdığım, kendi ellerimle oluşturduğum bir sicil; mahrem de değil. Başkalarına açtığım, anlattığım, kurduğum minik dünyalar. Mahrem günahlarım karşısında, öykümün kaçacak, saklanacak bir yeri de yok. Dahası minik dünyalar olarak sevimlileştirmeye çalıştığım bu amellerimin vebali de büyük. Çünkü hangi zamanlarda, hangi mekanlarda kimlerin eline geçeceğini, hangi yüreklerde, hangi yaraları kanatacağını da bilemiyor, hesaplayamıyoruz. Biliyoruz ki, kim hayırlara sebebiyet verirse sevap; şerlere sebebiyet verirse de günah alır. Aslında mevlit, cami gibi imgelere sadece dindarlarda rastlamıyoruz. Tersine öykücülüğümüzde mebzul miktarda kullanılmış ve kullanılmaya devam ediyor. Bir farkla ki; dindar olan öykücülerde bu imgeler asli, sahici yerini buluyor. Sadece kültürel bir zenginlik olarak, mozaiğin renklerinden bir renk olarak değil; imana dair delaletler olarak yerlerini alıyor. Yoksa cami, gökte kanat, yerde ayak seslerinin duyulduğu, 'kendiliğinden' huzur ve huşu veren; şadırvan, güzelce su seslerinin geldiği, insanı 'hey gidi güzel günler' diyerek tarihin derinliklerine çeken; mevlit, Peygamber sevgisinin en ince, en güzel terennümü olarak hissedildiği; sonra da 'çok şükür bu duygularımız bari kalmış' deyip teselli bulunan imgeler olarak az işlenmedi edebiyatımızda. -Öyküleri kurgulamak sizin için bir anlamda, bir bütün fotoğrafın, dağılmış diğer parçalarını bir araya getirmek midir? Yani tamamlamaya çalıştığınız bir fotoğraf mı var, aynı zamanda okura da göstermek istediğiniz? -Yok, hayır! Bu oldukça iddialı olur. Sadece 'haller' yaşıyorum, kimi duygulanımlar; açmazlar, çelişkiler, hüzünler, sevinçler. Sonra 'nedense' bunları yazma ihtiyacı hissediyorum; hani derler ya, kendi kendilerini yazdırıyorlar diye, öyle bir şey olmalı. Bu nedenle öykülerim yan yana getirildiğinde bir fotoğrafı tamamlar diyemem. Sadece Pencere öykülerim ve Bağdat Kudüs Kabil ile Küp arasında tematik bir bütünlük vardır. Onun dışındaki öykülerim tematik olarak birbirine bağlı değildir. Ancak bazı dönemlerde kimi imgeleri ve temaları tekraren yazdığım oldu, olmaya da devam ediyor. Bu bakımdan bazı öykülerim imge ve tema olarak ortak payda da toplanabilir. Yalnız bu ortak payda bile, onların bir fotoğrafı bütünlediğini göstermez. Zaten insan olarak bizler natamamız, bu yüzden bir şeyi layıkıyla tamamladığımızı iddia etmek bana anlamsız geliyor. Aslına bakarsanız bizi yeniden yeniden yazmaya iten şey de bu tamamlanmamışlık duygusudur. -Öykülerinizi bir yolculuk olarak tanımlarsak, siz neyin peşindesiniz? Yol sizi nereye götürüyor? Doğrusunu isterseniz cennete talibim. Yolumun beni oraya çıkarmasını umuyorum. Daha önce de söylediğim gibi ömür dediğimiz şey bir anlamda sicilimizdir. Sabıkasız bir sicilim olsun diye dua ediyor, tövbe ediyorum. Öykülerimin de bu sicilimi bozmasına izin veremem. Öykülerimin bir yerden gelip bir yere gittiği yok; giden benim. Aslolan benim yolculuğum. Allah'la aramızda bir akit var. Bu bağlamda öykü; aktimizin yüklediği diğer emanetlerden daha farklı bir yerde durmuyor. Yanlış anlaşılmasın öyküye metafizik bir anlam filan yüklemek istemiyorum; tam tersine o da benim diğer yapıp etmelerimden farklı değil. Benden sadır olan, bundan dolayı da insana ait tüm zaafları üzerinde taşıyan bir faaliyet. Herhangi bir fısıltı, ilham ya da sadık bir haber filan alıyor değilim; yeteneği gözardı ederek söylersem; çalışıyorum, düşünüyorum, okuyorum; eğer söyleyebilecek bir sözüm olursa oturup onu en güzel bir biçimde söyleyemeye, yazmaya çalışıyorum. -"bu taşların da bir dili olmalı, diye düşündü" diyorsunuz. Taşların dili olsa, ne söyler sizce; öykü, şiir?.. -Öykü, şiir, roman yazmanın insana 'verilmiş' olan yetenekle ilgisi olduğunu düşünüyorum. Yoksa vakti zamanında şiir de, roman da denemiş ama başaramamıştım. Başka yerlerde de söylemiştim, elimden gelse şiir yazardım. Çünkü icaz en çok önemsediği edebi sanatlardan biri. Laf kalabalığı yapmadan; sözü, başka sözlerle örtmeden söylemekten yanayım. Yalınkatlığa düşmeden yakalanacak yalınlığın, edebiyatta varılabilecek nihai nokta olduğuna inanıyorum. Kısa kısa öykü bu anlamda bir imkan belki, ama yine de şiirin 'söyleme gücü'nden uzakta. Taşların, geniş anlamıyla mekanın da bir dili olduğunu düşünüyorum. Örneğin evlerin, camilerin girişindeki eşikler her zaman ilgimi çeker. Bilirsiniz insanların basıp içeri girdikleri yerler hafifçe çukurlaşır. O hafifçe oluşan çukur bize neleri taşımaz? Uzun yıllar boyunca onbinlerce insanın bastığı noktaya siz de temas edersiniz; bu temas sizi onlarla buluşturuverir. Camide onları düşünürsünüz; yaptıkları duaları, yaşadıkları pişmanlıkları düşlersiniz; aranızda ortaklıklar kurarsınız; Hz. Adem'in geniş ailesine mensup olduğunuzu bir daha hatırlarsınız. Mekan bizim ortak hafızamızdır. Orada değişir, dönüşür; orayı değiştirir, dönüştürürüz. -Yıllardır öykü yazıyordu. Her yazdığı öyküden sonra, Yunus'un: Yerden göğe küp dizseler birbirine berkitseler... dizelerini anımsıyordu; küplerin üzerine bir tane daha koyduğunu varsayıyordu; ama yükseltmeye çalıştığı bu binanın altından bir tuğla çekildiğinde geriye sadece bir gümbürtü mü kalacaktı; tedirgin oluyordu; kartondan evler yapmak ya da kumdan kaleler... Diyorsunuz; öykü yazmak tedirgin eder mi yazarı? -Alıntı yaptığınız öyküm, bir anlamda öykü türüne 'içeriden' yöneltilmiş eleştiridir. Yazıyoruz, bir söz söylemeye çalışıyoruz. Ama derdimizi ne kadar layıkıyla anlatabiliyoruz; öykü derdimizi anlatmaya ne kadar uyuyor; bizim ona yüklediğimiz anlamı, işlevi öykü ne kadar yerine getirebilir gibi kimi kaygıların sorgulandığı bir çalışma. Her yeni öyküyle bir tuğla daha koyduğumu düşünüyorum; bir işaret; bir iz. Düşünüyorum da, düşündüğümü ne kadar gerçekleştirebiliyorum? Doğrusu bu anlamda kaygılarım var. Bir öyküyü bitirdiğimde elbette onun iyi, güzel olduğunu düşünürsem yayınlıyorum ya da tamam, bitti diyorum. Ama düşünmekle, gerçekleştirmek arasında ciddi bir uçurum var. Tamam, iyi, güzel oldu demekle öykü iyi ve güzel olmuyor; uçurumun derinliğini anlamak için özeleştiri yazarın tek tutamağı bence. Öncelikle kendimize, sonra da okura numara çekmeden yaptığımız şeyin sıkletini iyice bilmek lazım. Bunu biz kendimize dönük olarak yapmazsak; bir gün bir Molla Kasım çıkar gelir, ellerimizle özene bezene kurduğumuzu yapıyı tarumar ediverir. İşte önemli olan bu tarumar oluştan sonra geriye ne kalacağıdır. -Son olarak; Hayalperdesi kaçıncı küp, daha çok var mı göğe kadar? -Hayalperdesi benim beşinci öykü kitabım. Bundan sonrakilerin sayısını ben bilemem. Gelecek gaybtır ve biz gaybı bilemeyiz. Sonraya ait her ne varsa hepsi nasiple ilgilidir; tıpkı öncekilerde olduğu gibi. Sadece Allah'a yöneliyor ve O'nun razı olacağı öyküler yazabilme gücünü istiyorum. Elbette gümrah bir kalem...


-Sanat ve hayat arasındaki irtibat modern zamanlardan Postmodern zamanlara nasıl bir seyir izledi/izliyor? -Sanatla hayat arasında bir bağ var mı; yoksa biz mi varsayıyoruz emin değilim. Hayat aslında kendi mecraında akıp gidiyor; sanatın yapıp ettiklerine pek de kulak astığı filan yok. Bu bakımdan sanatın etkilerini daha çok üstyapıda aramak gerektiğine inanıyorum; zira sanatın kendisi bir üstyapı kurumu. Dolayısıyla diğer üstyapı kurumlarıyla birlikte hemen iktidarın yarattığı çekimin etkisine girme meylindedir. Sanatla hayat arasında bir bağ kurulacaksa burada bence dikkat edilmesi gereken husus; her zaman bir paradigmanın diğerlerini alt edip egemen olmasıdır. Egemen paradigmanın gündelik hayatımız üzerindeki belirleyici otoritesi bir yana; daha da vahim olanı gerçeklikilkemizi belirliyor olmasıdır. Biraz açalım: Gerçekliğin, bir biçimde temsili olan sanat, kendini gerçeklikle kurduğu ilişki üzerinden ifade eder. İster gerçeküstü, isterse bilinçakışı ya da kiç olsun her sanat tarzı, gerçekliğin layıkıyla ancak bu şekilde temsil edilebileceği iddiasındadır. Dolayısıyla egemen paradigma bizim gerçeklikle kurmaya çalıştığımız bağı belirlemek ister. Örneğin ortaçağlar boyunca tabiat, Tanrının bir kitabı olarak algılanırdı ve sanat bu anlamda 'en güzel'in temsili, 'en güzel'in arayışıydı; 'altın oran' o zamanların neredeyse tek estetik ölçütüydü. Sonraları Newton fiziğinin belirlediği gerçeklik anlayışı, realizm, natüralizm gibi akımlara yol açtı. İzafiyet teorisi, gerçekliğin tekil değil çoğul olduğunu öne çıkardı; gerçeklik ötesiyle birlikte algılanmaya başlandı ve gerçeküstücülük, dadaizm, kübizm gibi akımlar ortaya çıktı. Psikanalizle doğan bilinçakışı filan da sayılabilir. Şimdilerde postmodernizmle birlikte yüksekgerçekliğin temsil biçimleri aranıyor. Önce de söylediğim gibi hayat bunların hiçbirini umursamıyor; ama birileri hayatı fazlaca umursuyor ve durmadan onun doğal mecraına setler çekerek müdahil olmaya çalışıyor. Sanatla hayat arasındaki bağ tam da bu noktada can alıyor ve sanatçıyı tutum almaya zorluyor. Modern zamanlara kadar sarayların, şatoların, köşklerin himayesiyle varlığını idame ettirenler de; sonralarıysa 'gizli el'in düzenlediği piyasada tutunabilmek için türlü pazarlama hilelerine başvuranlar da sanatçıydı; ama asıl 'merkez'in sağladığı imkanları reddedip kıyıda köşede kalmayı seçip çok ağır bedeller ödemeyi göze alanları sanatçı saymak gerekli. -W. Benjamin, 19. yüzyılda röprodüksiyon tekniklerinin gelişmesiyle, sanatın doğasında bir başkalaşma ortaya çıktığını öne sürmüştü. Sanat, bir anlamda alışılmış "aura"sını kaybetmişti böylece. Burjiva, sanatı dinden bağımsızlaştırmış, bu da sanattaki özerklik kavramının güçlenmesine yol açmıştı. Günümüzde sık kullanılan bir terim olarak "özerk sanat" kavramına bu arak plandan hareketle nasıl yaklaşırsınız? -Üzerine fazla düşünmediğimiz ama kullanmaktan keyif aldığımız kavramlar var. Bu kavramlar müthiş büyülü, insan kendini onlardan alıkoyamıyor. Aslında bu büyülü kavramların anlam alanları net değil, tam tersine müphem ve muğlak, bu yüzden delaletleri de yok. İsteyen, onlara dilediğince anlam yükleyebilir; belki de büyüleri buradan doğuyordur. Daha önce sözünü ettiğim egemen paradigmanın belirleyiciliği tam da böyle bir şey işte: Burjuva, sanatı dinden bağımsızlaştırdığını iddia ederek; ona hak ettiği itibarı geri vermiş oluyor. Öyle ki, sanat bundan böyle özerk olacaktır, asla ve kata burjuvazinin taleplerinden dahi etkilenmeyecektir. İşte hakiki sanat tam da budur! Aslında burada daha da vahim bir hata yapıyoruz: sanattan söz ederken sanki ontolojik bir varlıktan söz eder gibi davranıyoruz. Oysa söz konusu olan her daim sanatçıdır; sanat bir yerden bir yere gitmez, o sadece bir araçtır. Bir yerlere giden gelen sanatçıdır ve bu gidiş gelişlerini de, en geniş anlamıyla onun inançları belirler. Eser müessirden bağımsız olamayacağı gibi; her zaman onun inançlarının bir gereği, bir ifadesi olarak tecessüm eder. Özerk sanat, saf sanat, deruni sanat sadece burjuvazinin hatta geniş anlamıyla iktidarın bir örtüsüdür. Bu örtüyle kimi eserler dönemin en iyilerini temsil ederken; diğerleri yok sayılarak, marjinalleştirilerek bir kuytuda okuyucusuyla/izleyicisiyle buluşması engellenmeye çalışılır. -Postmodernizm bazen büyük bir yılgınlığın habercisi gibi boy gösterir; geriye dönülecek hiçbir yer, çalabileceğimiz hiçbir kapı kalmadığını haykıran, umutsuzluğun kol gezdiği anti-hiyerarşik afrodizyak kahkahalarla bir sürü kavram yığar önümüze: Çoğulluk, tarihin sonu, heterojenlik, yerellik, parçalanmışlık, öznenin merkezsizleşmesi... Postmodern zamanların romanları nasıl bir dünya içinden nasıl bir dünyaya sesleniyor? -Ülkemizde postmodernizm tartışmalarını ilk başlatanlar Müslüman aydınlar oldu. İronik bir durum, hatta dramatik bile diyebiliriz; ancak bu dramda Müslüman halkların sıkışmışlığı başat rol oynadı. Öyle ki, tüm dünyada Müslümanlar nefes alamaz bir hale gelmişlerdi, modernizm denen tanınmadık, bilinmedik bir garabetle baş etmenin yolunu bulamamışken; birden postmodernizmden söz edilir olmuştu. Üstelik postmodernizm, bizim yaşadığımız sıkışmışlıklara karşı bazı vaatler de taşıyordu: Sizin de vurguladığınız gibi çokluk, cemaat, birlikte yaşamak gibi. Müslümanlar olarak başkaca çaremiz de yok gibiydi; kendi dinamiklerimizden hareket etmeyi zaten yüzyıllardır unutmuştuk. Birden Batının bizim yaşadığımız sıkışmışlığı anladığını, hak verdiğini düşündük galiba. Onlar evrensel değerlerin tek savunucularıydı; bizse bütün değerlerini kaybetmiş ya da yeniden üretememiştik. İnsani haklarımızı aramak üzere sorunlarımızı, davalarımızı oralara taşımaya başladık, onlardan hakem olmalarını istedik. Sonuçlar üzerinde durmanın bir anlamı yok. Bence postmodernizmin üzerimizdeki büyüsel etkisi buralarda yatıyor. Postmodern vaatlerle birlikte hemen Medine Vesikasını hatırladık; birlikte yaşamak konusunda ak-pak sicilimizi öne çıkarmaya başladık; bu sicili referans göstererek diyalog ve hoşgörüye ne kadar da yatkın milletler olduğumuzu savunmaya başladık; sanki Batı bunları bilmiyor gibi ya da onlara iyi anlatılmamış gibi kabahati kendimizde aramaya başladık. Batıya karşı kabahati kendimizde ararken, son birkaç yüzyıldır Müslüman halklar olarak yaşadığımız izmihlalin hatta azabın sorumluluğunu üzerimize almaya hiç yanaşmadık. Sultanlarımız bazı siyasi hatalar yapmasaydı, Batı hilekarlığıyla kurduğumuz düzenlere çomak sokmasaydı, her şey yolunda gidecekti, gibi tuhaf teselliler arar olduk. Aslında bugün Çin Seddi'nin ardında neler olduğunu kestiremezken; başka diyarlarda yüzlerce insan her gün bombalar altında şehit olurken, benzer tesellilerle avunmayı seçiyoruz. Nasıl olsa İlahi bir cebir altındayız, bunlar yaşanacakmış, bize düşen camilerimizde, evlerimizde, tekkelerimizde sabretmek ve zalimlerle hesaplaşmayı Allah'a havale etmek gibi bir meskenet içindeyiz. Bu tablo içinde yaşanan trajediler de işin çabası. Çünkü meskenet içinde başına gelenlere 'sabredemeyenler', Tanrıyla olan ilişkilerini gözden geçirmeye başlıyorlar: çocukların ne günahı vardı, yaşlıların, kadınların... Diğer yandan da, Afganistan'ından Afrika'sına kadar Müslümanların korkunç bir cehaletle kör edilip aşiretlerin, kabilelerin kan davaları uğruna ölmelerini istemek de kolaylaşıyor. Nedense bütün bu yaşananlar karşısında din algımızı, Tanrı tasavvurumuzu gözden geçirmeye, bu bağlamda kabahati başkalarında aramak yerine kendimizde aramaya hiç yanaşmıyoruz. Nasıl olsa her fırka necat vaat ediyor. Ama bunca necat vaatlerine rağmen izmihlalimiz nihayet bulmuyor. Postmodern durum, kısaca özetlemeye çalıştığımız ahvalin üzerini örtüyor. Ayrıca zalimlerin dünyayı yeniden inşa etme planlarını meşrulaştırıyor. Roman da, her türlü 'büyük anlatı'dan bağımsızlaşmış bir durumda, yaslandığı hiçbir hakikat olmaksızın, yazmanın hazzı, anlatmanın keyfi uğruna gittikçe insana dair hallerin parodisini yaparak bir yap-boza dönüşmektedir. Ülkemiz açısından postmodern roman bir eğlence olmanın yanında, geleneksel olarak sahip olduğumuz kimi simgeleri kendi bağlamlarından kopararak içini boşaltmakta, yeni kurduğu simge-simgelenen ilişkileriyle de düşünsel dünyamızı harmanlamaktadır. -Peki Postmodernizmden etkilen edebiyat modern edebiyatın cevabını vermekte aciz kaldığı baş döndürücü toplumsal, tarihsel, kültürel, ekonomik değişim ve dönüşümlere koşut olarak gelişen sancılı sorulara verilen yepyeni bir yanıt mı yoksa, modern edebiyatın kendini yenileme gücünü varsayarsak, modernliğin biçim değiştirmiş ileri bir aşaması, uzantısı mı? -Biliyorsunuz, başta sosyologlar olmak üzere akademisyenlerin tartıştığı bir konu bu. Kimileri yeni bir dönem, kimileri modernliğin radikalleşmesi, kimileri de ultra-modernlik diyor. Zaman gösterecek. Ancak ülkemiz açısından postmodernizmin bunca hararetli bir biçimde tartışılmasını yerinde bulmuyorum. Çünkü postmodernizm Amerika ve Batı Avrupa ülkelerinde yaşanan haliyle bizim için basbayağı lüks ve fantezi. Bizde özellikle sanatı bunca etkilemesi de bu lüksün ve fantezinin sanatçılar eliyle taşınmasıyla ilgili. Yoksa postmodern bir hayat yaşıyoruz da sanat bundan etkileniyor değil; tıpkı bunalım, yabancılaşma edebiyatının taşınması gibi. Postmodern edebiyat, bence modernin başa çıkamadığı sorulara/sorunlara bir cevap niteliği filan taşımıyor. Tam tersine modernliğin dünyayı bir cennete çevirme iddiaları vardı; yıkıp yeniden kuracaktı. Postmodernliğinse insanın yaşadığı sorunların karşısında bir afyon gibi onu alıp oyunun, hazzın, bulmacanın keyfi içinde başını döndürmekten başka derdi yok sanki. -Bir imge çılgınlığı yaşanıyor nicedir. Herkesin çılgınca imge üretmesi geçici körlükler yaratmış olabilir. İmge üreten, seçerek imge toplayan, görüntü üstünde kafa patlatan biri olarak nasıl bakıyorsunuz imge çılgınlığına? -Doğrusu bu imge işi oldukça problemli bir alan. Hele bizim gibi suret yasağının olduğu varsayımının bunca kuvvetli olduğu toplumlarda vay imgenin haline. Çocukken çizdiğimiz resimlerden dolayı yediğimiz fırçaları düşünün: Yarın ahirette, Allah, hadi bunlara can ver bakalım diyecek, o vakit ne yapacaksın! Ancak aradan yıllar geçti; gerçekliği yitirdiğimiz, her şeyin yüksekgerçeklik içinde bir simülasyona dönüştüğü iddiaları arasında bugün ninelerimiz, dedelerimiz haklı çıktı. İmge-ikon-put arasında kıldan ince kılıçtan keskince bir hat olduğunu biliyoruz. Sorun bence tam da bu hattın geçişkenliğinde yatmaktadır: İmge sadece kendini mi göstermekte, imaları kendi üzerine mi toplamakta yoksa bir başka hakikate gönderme mi yapmaktadır! Müslümanlar açısından sorun daha da problemlidir. Kur'an Allah'ın kevni ayetlerine bakmamızı ve akletmemizi, düşünmemizi emretmektedir. Sanatçı da bu ayetlerden yola çıkarak eser verirken, eserinde ayetlerin temsilinin yolunu ararken bu emre uymak mükellefiyetindedir. Sanatçı için sıratı geçmek gibi bir şey. Bir de sırtımızdaki bin yılı aşkın geleneğin yükü. Yanılmıyorsam ilk kez 2. Yezid'in hükmüyle suret yasaklanmıştı. Sonraları bu hüküm sanki içtihad olarak düşünüldü ve yasak katı bir biçimde uygulanmaya çalışıldı. Aslında ilk dönem Arapları açısından bunun anlaşılabilir bir yanı vardır. Çünkü onlar için binlerce yılın putperest geleneği bilinçdışlarında her daim hazır ve nazırdı; kışkırmaya meyyaldi. Tıpkı İsrailoğullarının selamete erer ermez, ellerinde ne var ne yoksa onlarla hemen altın buzağı yapıvermeleri gibi. Ancak sonraları diğer dinlerle geleneklerle temas etmenin sonucu bu yasak bir şekilde delindi. Minyatür, kaligrafi hatta şemail İslam sanatının içine giriverdi. Bir şeyler İslam dairesinin içine bir şekilde giriverdi mi, onları sorgulama alışkanlığımız pek yok; adıyla müseccel, İslam Sanatı. Cami duvarlarımızı dolduran Allah'la başlayıp ehl-i beyte kadar hatta kimilerinde aşere-i mübeşşereye kadar uzanan lafızlar hep İslam Sanatı içinde değerlendirildi. Oysa kaligrafiyle ikonografi arasındaki ilişki oldukça barizdir. Allah'tan gayrısının karşısında, bir şeyler bizde ihtiram ve tazim duygusu uyandırıyorsa, orada pis bir koku vardır. Hz. Peygamberin putlar karşısında duyduğu bu pis kokuyu eğer imge bizde de uyandırıyorsa uyanık olmak icap eder. -Kültür endüstrisi, kapitalizmin yeni iktidar biçiminin insanların içinde, zihnen de kurulmasına bir yıldız aktör olarak katılmıştır. Bu nedenle başlıbaşına yakıcı, can alıcı ve mutlaka iyi tanımlaması gereken çok önemli bir konudur kültür endüstrisi... Metalaşan roman, öykü, şiir ve öteki sanat dalları... reklamla ivme kazandırılan piyasa ekonomisi, satışlar... Arz ve talep ilişkisi... Kısacası endüstri ortamında sanatın hali sizce nasıl görülmekte? -Sanattaki bu gelişmeyi daha önce değindiğimiz özerkleşmeyle ilişkilendirmeliyiz. Ortaçağlar boyunca haminin gözetmesi altında ayakta durabilen sanatçı; sonraları Benjamin'in tespit ettiği üzre özerkleşince 'belirsiz bir kitleye', bir anlamda müşteriye hitap etmeye başladı. Kapitalizmin pazarı belirleyen o zalim gizli eli böylelikle sanata da uzanmış oldu. Pazarda müşteri kapmak, ilgiyi üzerine çekmek için sanatçılara kimi hak etmediği sıfatlar verilmeye başlandı: Yaratıcılık, intihal, özgünlük gibi bugün sıkça kullandığımız kavramlar tam da bu dönemde doğmaya başladı. Aslında yaptığınız değerlendirme, ülkemiz açısından daha çok sol için geçerli. Çünkü onların, beğenin beğenmeyin kurumları, yayınevleri, editörleri, piyasaları, arzları ve talepleri var. Müslümanların hali ortada, piyasa olmadığı için ne arz var ne de talep. Bugün yayınevlerinin bir kısmının edebiyat eserlerine yer vermeleri lütuf sayılıyor. Dürüst olmakta yarar vardır; Müslümanların ekserisi sanata/edebiyata filan inanmaz; inanmadığı gibi faydasız ilim olarak görürler ve faydasız ilimden de Rabblerine sığınırlar. Bundan dolayı sorduğunuz soru, bence batıldır. -Peki, postsanat ürünleri karşısındaki tavrımızın ve onlara bakış biçimimizin vaat ettiği bir ufuk var mı? -Sorun şimdilik Batının sorunu; inşallah buralara taşınmaz. Çünkü postsanat, Batıda dışkılarla yapılan resimlerden tutun da, dışkılarını kutulayıp imzalayıp satanlara; boş tuvalleri resim olarak sergileyenlere, pornografiyi bir şekilde postsanatla ilişkilendirenlere kadar gelip dayanmış durumdadır. Biz bugün ahlaki ilkelerimiz gereği, postsanatın geldiği noktayı konuşamayız, yazamayız bile. -Neden "yaratıcı yazarlık" kursları açılıyor? Yaratıcılık ve yazarlık mı öğretilebilir bir şeydir; yoksa bu yetilere sahip kimselerin yaratıcılığı/yazarlığı eğitilebilir midir? -Ben, sanatçılık için yeteneğin gerekli olduğuna ve yeteneğin verili olduğuna inanlardanım. Gerisi elbette öğrenilebilir bir şeydir. Bu bakımdan yeteneklerin keşfi ve gelişimi için kurslar yerinde olabilir. Yeteneğin verili olduğuna vurgu yaparak eğitime karşı çıkmakta doğrusu bir uyanıklık seziyorum. Sanki böyle olduğunu iddia edenler, kendilerini seçkinleştiriyorlarmış gibi geliyor bana. Hani, bazı dizelerin ve cümlelerin Allah'tan geldiğini filan sıkça duyarız; bence burada iki şey birden yapılıyor: İlkin sanatçı kendisini diğerlerinden ayırarak seçkin bir konuma yerleştiriyor, bana veriliyor kardeşim, sana verilmiyorsa bir düşün! Diğeriyse eserindeki beceriksizlikleri, zaafları hatta sanatçı olarak yüklenmek zorunda oldukları sorumlulukları Allah'a havale etmiş oluyorlar. Geleneğimiz bu bakımdan oldukça zengin eserlerle doludur; satır satır kendisine yazdırıldığını, nerdeyse levhalar halinde aldıklarını iddia edenler hiç de azımsanacak gibi değil. - Son yıllarda sizi takip edenler, birçok yazınızda "sanat kuramı/düşüncesi" üzerine özel bir vurgu yaptığınızı biliyorlar. Nedir, sanat ve kuram ilişkisi? Dikkat çekmek istediğiniz özel bir alan mı var? -Bu iş biraz tersinden işliyor; olması gereken, eserlerden yola çıkarak kuram geliştirmek iken, bizde belki de kuram çıkacak eser verilmediğinden oturulup kuram yazılıyor ve sonra da buna uygun eserler aranıyor; tabii ki kuramla eserler arasında her zaman kapanmaz uçurumlar ortaya çıkıyor. Dikkat çekmek istediğim alanlar var elbette; zaten bunun için oturup yazıyorum. Ama, şudur diyebileceğim kadar kısa ve net bir cevabım yok; olsaydı durmaksızın yazmazdım. Belki şu kadarını söylemeliyim: Biz Müslümanız, ilkin Allah'ın çağrısının ne olduğu, bizi neye çağırdığı, bizden nasıl insanlar olmamızı istediğini iyice belirlemeliyiz. Ancak böylesi belirlenimlerle yeryüzündeki duruşumuzu, tutumumuzu, dünyagörüşümüzü belirleyebiliriz. Ancak böylesi belirlenimlerle bir sanat anlayışımız olabilir, oluşabilir. Ben, sanatın kendi dili ve kavramları olduğuna ve eserlerin bu özerk dünyadan verilmesi gerektiğine inanmıyorum. Allah'ın dini bizim yapacaklarımızı, yapabileceklerimizi, yapmayacaklarımızı, yapamayacaklarımızı belirlerken, nasıl olur da biz, sanatı tüm bunlardan azade olarak düşünebiliriz. Sanatla kuram arasındaki ilişki bu anlamda önemli değildir; önemli olan kuram olarak takdim edilenin ne kadar 'rıza'ya uygun olup olmadığıdır. Az önce postsanattan söz ettik, postsanatın kendi içinde kuramı, dünyagörüşü öylesine tutarlıdır ki, eserle kuram arasında sıkı bir tenasüp vardır. İbnü'l Arabi'nin kurduğu ontoloji de dehşetengiz bir biçimde tutarlıdır. Burada önemli olan mantıki tutarlılık değildir; Allah'ın yasasıyla uyum içinde olup olmadığına bakılır, bakılmalıdır. -Müslümanların edebiyat ve sanatla ilişkilerinde hem düşünce hem de pratikte yani eser düzleminde tasavvufi imgelerin geniş bir yer tutmasını nasıl değerlendirirsiniz? Bunun olumsuzlukları olduğunu düşünüyor musunuz? -Tasavvufun simge dünyası alabildiğine zengin ve yüzyılların birikimini de taşıdıkları için müthiş bir derinliğe sahip. Edebiyatın bundan etkilenmemesi, kaçınması zaten düşünülemez. Bu düzeydeki etkilenme ya da hazır simgeleri kullanmakta herhangi bir olumsuzluk görmüyorum; sanatçıyı tembelliğe itmesi dışında. Ancak sorun, genel ve geniş anlamıyla mistisizmin kurduğu dini tasavvurda. Bizim Allah'la olan ilişki biçimimizi sakatlamasından tutun da, Peygamber tasavvurumuzu, veli, evliya, tevessül gibi birçok konuda algımızı da sakatlayıp bizi bir körlüğün içinde karanlıklarda bırakmaktadır. Her tarafa kutsallık atfeden, insanı bildiğimiz tanıdığımız biri olmaktan çıkarıp ona hiç de hak etmediği payeler veren, Allah'la ilişkimizi tuhaf bir biçimde bilme ilişkisine, aşk ilişkisine çeviren bu mistik tasavvur, Sünni ortodoksiyle birlikte öylesine etkinleşmiştir ki, edebiyat ne yapsın! Edebiyat ne yapsın derken, sakın ola edebiyatı kurtarmak derdine filan olduğum sanılmasın; tam tersine sanat/edebiyat bu mistik öğretinin değirmenine az su taşımadı. Hatta genişleyip etkinleşmesinde çok önemli roller de üstlendi. Bu sorun söyleşinin hacmini aşar, bu nedenle şunu söylemek mümkündür, bağlandığımız, yaslandığımız, beslendiğimiz dünyagörüşümüz, ideolojimiz bizim sanat anlayışımızı da belirleyeceğine göre; neye bağlandığımız önemlidir. -Bugün bize düşen sanatı; insana, insanlığa sırtını dönerek kendi üzerine kapanan edebiyat anlayışını; 'Gayb Hazineleri'nden arketipler devşirmek gibi kutsallıklardan arındırarak; insani bir eylem, hatta insanın yarın sorumlu tutulacağı amellerinden bir amel olarak yeniden tanımlamaktır diyorsunuz. Bunu biraz açar mısınız? -Doğrusunu isterseniz, cümleyi alıntıladığınız yazı da, elimden geldiğince açmaya çalışmıştım. Söylediğim gayet basit: kimi Müslümanlar Kutsal Sanat, İslam Sanatı gibi başlıklar altında tuhaf kuramlar geliştiriyorlar. 'Gayb Hazineleri'nden arketipler devşirmek' gibi acayip garayip bir ifade, alabildiğine müphem, muğlak, sofistike... ne derseniz deyin! Kur'an'a bakıyorsunuz; orada peygamberlerin 'ben gaybı bilmem, melek de değilim, Allah'ın hazinelerinin anahtarları da elimdedir demiyor' mealinde ifadeleri var. Daha ne diyeyim, ne kadar açayım ki! -Muhacir romanlar kavramınız var bir de. . Bu kavramın oluşum hikayesi nedir? -Doğrusunu isterseniz, o zamanlar kimi tartışmalara, daha doğrusu birkaç yazıya canım sıkılmıştı. Biliyorsunuz, Hidayet Romanları Müslümanlara ait bir kavramsallaştırma; kimi din düşmanlarının değirmenine su taşımak; bir takım sanat konusunda otorite abilerin geniş kanatları altında yer bulabilmek pahasına uydurulmuş bir şey. Hani öyle masum bir kavramsallaştırma filan olsa söz edeceğim yoktu. Şimdi; köyü, işçiyi, darbelerle inkıtaya uğramış devrim teşebbüslerini, meyhanelerde bunalım takılan bireyi anlatan romanlara bir sözün olmayacak, dahası onları edebiyatın içinde göreceksin; ama Müslümanların yazdığı kimi popüler romanları da Hidayet Romanı olarak yaftalayıp edebiyat ortamından ihraç etmeye çalışacaksın. Öncelikle ahlaki bir tutum değil. Kapıkullarının ve köşk sofralarının müdavimlerinin emir telakki ederek yazdıklarını; köy enstitülülerinin kasket takmakla köylülük taslamalarını; rakı şişelerindeki balıkları; Hint'ten Yunan'a mistisizmin esrarıyla aşk romanları yazanları görmezden gelip kimileri Hakk'a yürümüş, kimileri hasta yataklarında, hadi işi melodrama dökmeyelim ama; gittikçe endüstrileşerek tekelleşen edebiyat piyasası karşısında şaşakalmış, susakalmış romancılarımızı rahatça eleştireceksin, insaf yahu! Bütün bunlara aymazlık dersek, inanın bir sözüm olmaz; ne yapalım aymamış der geçeriz. Ama bütün bunlar ayıkken yapılıyorsa...! -Peki, Theodor Adorno'nun deyimiyle "hafif sanat" ya da "güruh sanatı" olarak bu alana dönük eleştirel okumaları nasıl değerlendirirsiniz? -Bakın, sözünü ettiğiniz yazımda, bu romanlar edebiyatımızın şahikasıdır filan demedim. Sözüm, ikiyüzlülüğeydi sadece. Eğer hafif sanat, güruh sanat gibi bir tasnifi kabul ediyorsak; o zaman yapılması gereken mertçe bu ölçütü bütün romanlara uygulamaya çalışmaktır, kaçak dövüşmenin bir anlamı yok. Yalnız, ben elimizde her edebi esere uygulanabilecek nesnel estetik ölçütler olduğuna inananlardan değilim. Bence her eser, nasıl inançların ifadesiyse eğer, estetik beğeni de bu anlamda ideolojiktir. Bunun en güzel örneği de eleştirmenleri yazdıklarıdır; bakın onlara, birinin yere göğe sığdıramadığına diğer ne yapmış. Örneğin İkinci Yenicilerle ilgili olarak Adnan Benk'in yazdıklarına bir bakın ya da öyküdeki 50 Kuşağıyla ilgili olarak Fethi Naci'nin yazdıklarına. Nazım Hikmet ya da Necip Fazıl hakkında yazılanlar da elimizin altında. Azıcık insaf, merhamet, adalet ve ahlak; biliyorum bunlar estetik ölçütler değil ve bir eser bunlarla değerlendirilemez. Öyle mi! -Tahakküm ilişkileriyle derdi olan çoğumuz gibi sizin de tahakküm ilişkilerini sanat penceresinden okuma/anlama/sorgulama tavrınız var. İktidarın maskesini düşürmek, hem bariz olduğu yerlerde hem tahmin etmediğimiz yerlerde onu su yüzüne çıkararak, hegemonyasını kırmak bakımından zorunlu bir tutum da bu. . . Seçkinci sanatı bir tahakküm olarak algımla nedeniniz nedir? -Atıf yaptığınız yazıda da aktarmıştım: Hani, Anadolu'nun nerdeyse her şehri için anlatılıp durulur ya; Sivas Sivas olalı böyle zulüm görmedi diye; seçkinci sanat işte böyle bir tahakküm biçimine dönüşüyor. -Söyleşi için teşekkür ederim. . .


-Sular Tutuştuğunda öykücülüğünüzde bir aşama. Evrensel bir soluk. Yoğunluğu olan kuşatıcı bir evren. Biraz bunun sizdeki yoğunlaşma/damıtılma sürecine, bunun kaynaklarına dönelim. Dokusunu irdeleyelim, ne dersiniz? -Öncelikle gönül okşayıcı sözleriniz için teşekkür ederim. Kur'an'da kırk yaş, kemal yaşı olarak beyan edilir. Bende eğer böyle bir yoğunlaşma/damıtılma varsa, bunun kırk yaşı aşmakla bir ilgisi var gibi. Çünkü düşünsel serüvenim oldukça sancılı, kanamalı geçti; düştüm, kalktım; yıkıldım, yapıldım... ateizmden bugünlere. Aslında söze dökmek kolay, işte kırk yıllık düşmelerimi, sürçmelerimi iki cümleye sığdırıverdim. Ama böyle değil, yaşadığım manevi süreçleri, ödediğim bedelleri bir Allah bilir, bir de ben. Yeri geldikçe söylemiştim; ben neredeysem öyküm de orada olsun isterim diye. Çünkü yazı hayatımda gözettiğimin önemli ilkelerden biri samimiyet oldu; nefsim için istemediğimi, başkalarına reva görmedim. Yazdıklarımı ailem, oğullarım okusa ne hissederim diye hep düşündüm, yarın beni utandıracak, aman bizimkiler okumasa bari diyecek cümlelerim olmasın istedim. Bu bağlamda başta öykülerim olmak üzere yazdığım her ne varsa bu sancılı, kanamalı sürecin arıtıla, damıtıla, 'ben'den soyutlayarak dışlaşması diyebiliriz. -Öykülerin toplamı bir dönem panoraması çiziyor. Ağırlıklı olarak doksanların sonu ve iki binli yıllar. Bunu özellikle mi istediniz? -Aslında ben öykülerimi genellikle tek tek düşünür ve yazarım. Kitaplık proje yapmam, bu bakımdan tematik bir bütünlük filan da gözetmem. Tespitiniz doğru, ama baştan böyle düşüncem yoktu. Şimdi geriye dönüp bakınca böylesi bir tablo görüyoruz, bir inşa yani yaptığımız. Ancak Müslümanlar açısından son yirmi yıl oldukça ağır geçti, geçiyor. Ben de bu şartlar altında yaşadım. Hani fiyakalı bir söz vardır: Yazar çağının tanığı olmalı diye, benimkisi böyle bir şey demek iddialı olur, ama en iyi bildiğim, en iyi gözlemlediğim bir vasattı son yirmi yıl, belki bu yüzdendir öykülerimin o yılları anlatması. -Burada biraz öykü dışına da çıkarak şunu sormak istiyorum: Yenilerde bir çalışma yayımlandı: Müslümanların dünya düzenine ilişkin muhalefetinin sönümlenmesi üzerine. Aynı şekilde Abdurrahman Arslan'ın, Atasoy Müftüoğlu'nun vb isimlerin bu konularda yazdıkları var. Son yirmi yılın ağırlığı genel olarak Müslümanlarım muhalefetini nasıl etkiledi? -Aslında Müslümanların dünya düzenine yönelik muhalefeti derken bir yanılsama yaşadığımızı düşünüyorum. Mezkur yıllarda yükselen muhalefet, Müslümanların özgül dinamiklerinden kalkarak tertip ettiği bir hareket değildi. Daha çok dünyada dalga dalga yayılan 68 hareketinden çokça etkilenmiş bir söylemdi. Bütün Müslüman dünyada bir heyecan dalgası göründü; daha çok Marksist kavramlarla düşünülmüş bu dalgalanma hiçbir zaman sahih bir içeriğe sahip olamadı, dolayısıyla derinleşip kök salamadı. Bir muhalefet hareketini ideolojiler, izm'ler tertipler, bu bağlamda İslamcılığın Akif'in sonrası macerasıyla ilgili daha önce yazdığım için tekrar etmek istemiyorum. 70'li yıllarda İsmet Özel'i önemli buluyorum; Üç Mesele yeni bir dalga yarattı, ama bu dalga da Frankfurt Okulundan mülhemdi. Sonrası malum İran Devrimi... 80'lerden sonrada yaşanan ideolojik değişim, dönüşüm filan... Dürüst olmak lazım, İslamcılık düşüncesi sistematik bir eleştiri ortaya koyamadı. Zaten tarihsel olarak da Müslümanlar hiçbir zaman devlete karşı radikal bir eleştiri, radikal bir mesafe koyamadılar. Özellikle Hicri I. yüzyılda başlayan muhalif hareketler, malum çok kanlı bir biçimde bastırıldı. Müslümanlar birbirlerine karşı ibaheler ilan ettiler, Kabe yakılıp yıkıldı. Sonra yaşananların dehşetinden olmalı, Emir münafık bile olsa itaat edilmeli diye bir siyaset felsefesi geliştirildi. İslamcılık düşüncesi bu geleneği tevarüs etti ve düşük yoğunlukta da olsa statükodan yana olmak, muhafazakarlık ve milliyetçilik bu damarda alttan alta sürdü. 70'li yıllardaki parlamanın belki bu etkilerin dozunu düşürmek ya da sıfırlamak gibi bir yararı oldu. -Başka öyküler de örnek verilebilir belki ama Muntazar üzerinden yol alarak şunu sormak istiyorum: Öyküde, yaşayan bir karakter üzerinden yola çıkmak daha mı zor? -Elbette daha zor. Çünkü yaşayan ve bilinen birini yazıyorsanız ister istemez öykünüz onunla kıyaslanacaktır. Ancak benim için şöyle bir durum var. Öykülerimde genellikle bir anı, bir durumu anlattığım için seçtiğim tipler daha çok bir simgeye ya da imgeye dönüşüyor. Örneğin Muntazar el Zeydi hakkında hiçbir bilgiye sahip değilim. Ne dünyagörüşünü bilirim ne de özel hayatını. Evli midir, bekar mıdır; çoluğu-çocuğu var mıdır; Sünni midir Şii midir?... filan. Muntazar benim için çağın Firavunun yüzüne tükürebilmiş, onu aşağılayabilmiş biridir. Adının Muntazar, soyadının Zeydi olması öykümü yazarken benim için başka tutamaklar oldu ve ben onlara da hep bir anlam yüklemeye çalıştım. Eğer Muntazar Müslüman biriyse yazdığım öyküden memnun olabilir; ama Marksist biriyse çok da hoşuna gitmeyebilir. Yani anlattığım, yazdığım benim Muntazar'ım. -Öyküler bağımsız anlatılar gibi görülseler de, birbirine bağlı izlekler, geçiş ve süreklilik sağlayan motiflerle bir bütünlük sağlandığı gözleniyor. Öykülerdeki bu bütünlüğü kurma düşüncesinde, insan/lar daha çok hangi boyutlarıyla ilgilendirdi sizi? -Eğer Sular Tutuştuğunda bağlamında konuşacaksak, öykülere bakıldığında da açıkça görüleceği üzre daha çok baskılara, zulümlere, kıyımlara maruz kalmış insanların yaşadığı maddi ve manevi tahribatlar herhalde öne çıkıyordur; bir de insanın daha çok varoluşsal açmazları, açarları. Özellikle Har adlı öykümü de dikkate alırsak; günümüzde yaşanan bu tür tahribatların aslında tarihsel olarak insan macerasının hep merkezinde olduğunu görebiliriz. Zulüm tuhaf bir şekilde insanın ve toplumların hep gündeminde olmuş ve insanları inim inim inletmiş. Belki de insanlık tarihi için, adaletin ve zulmün sürekli olarak çatışma halinde olduğu bir süreçtir desek çok da yanılmış olmayız herhalde. -Öykülerde ağırlıklı olarak yakınımızdaki yıkımları konu ediniyorsunuz. Bunlarla dünyada yaşananlardan belli bir kısmına ışık tutarken, içerdeki insanların trajik yaşamlarının boyutlarını yansıtarak, bir döneme de ışık tutuyorsunuz? Bu tanıklık nasıl oldu? -Kendiliğinden oldu diyelim; zira ben de aynı zaman diliminde yaşayan, aynı baskılara maruz kalan biriyim. İnsanların trajik yaşamlarının onlardaki yansımalarını yazdığımı söylüyorsunuz; haklısınız. Bu durum daha çok öyküye bakışımla ilgili. Bir öyküde, örneğin Irak'taki yıllara şayi zulmü, kıyımı efradını cami olarak anlatmak muhaldir. Hatta roman, film filan olsa da yine anlatılamaz; zorunlu olarak bir kesitleme yapmak zorundasınız. Doğrusu ben yaşananların insan üzerindeki psikolojik etkilerini; bir de psikolojik etkilerden yola çıkarak bir anlamda geri dönüşlü olarak yaşananları anlatmayı tercih ediyorum. Bu tercihim sizin tespit ettiğiniz anlamda bir tanıklığa tekabül ediyor mu, etmiyor mu ben karar veremem; elbette etsin isterim, zaten böyle istediğim için yazıyorum, ama takdir okurların ve eleştirmenlerindir. -Gerçeklik algımızı kelimeler aracılığıyla ifade edebiliriz diyordunuz bir söyleşinizde. Yazarların dünya gerçekliğinin bir parçası olarak, bu gerçekliği öyküsel planda dışlaştırmada gerekli perspektifi sağlayamama olumsuzluğuna yuvarlanmaları durumu var. Öykü yazarlarının dünya gerçekliğine bir yazar olarak bakabilmelerinin ve onu temelden kavrayabilmelerinin gereklilikleri nelerdir? -Bu çok zor bir soru, cevabı bu söyleşinin hacmini aşar. Gerçekliğin ne olduğu, sanat eserlerinde gerçekliğin temsili gibi sorular hep tartışılageldi ve devam edecektir. Ben bu tür sorulara dünyagörüşü merkezli bakan biriyim, hatta ideolojik bakarım. Zaten aksini iddia edenlere, nesnel cevaplar aradıklarını söyleyenlere de inanmam, itibar etmem. Mesele gerçekliğe, öykü yazarı olarak bakmak değildir; mesele öncelikle kendine dünyada bir yer arayan, konumunu belirlemeye çalışan insanın meselesidir. Varlığını anlamaya, anlamlandırmaya çalışmak insani bir zorunluluktur; bu zorunluluğun peşinden koşarsanız, var olanlar içinde kendi yerinizi tayin edersiniz. Bu size dünyayı gördüğünüz, görebileceğiniz bir bakış açısı sunar. Olan-bitenleri bu bakış açısı içinden değerlendirirsiniz. Öykü tüm bu değerlendirmelerden sonra insanın kullanabileceği bir enstrümandır, bir araçtır. Bu noktadan sonra önemli olan bu aracı iyi kullanıp kullanamadığınızdır. -Dünyagörüşü ile ideoloji arasında nasıl bir ayrım yapıyorsunuz? -İdeoloji ve Sanat diye bir yazı yazmıştım, sözü o yazıya bırakalım isterseniz: Abdülkerim Süruş da, dünyagörüşü ile ideoloji ayrımına gider ve şu saptamayı yapar: "dünya-görüşünü nitelemelere, ideolojiyi ise görevlere bağlamamız; dünya-görüşünü, var olanlar bütünü olarak, ideolojiyi ise gerekirler ve gerekmezler bütünü olarak kabul etmemizdir İdeolojiyle, öğretinin kimi popüler yazılarda eşanlamlı kullanılması ona göre kafa karışıklığıdır. Bir öğreti, dünyagörüşü ve ideolojiden meydana gelir. İdeolojilerin, dünyagörüşlerinden doğduğu fikrine şiddetle karşı çıkar ve aralarındaki ilişkiyi şöyle belirler: Dünya-görüşü, davranış şeklini ve ideolojik alanı sınırlar. İdeolojiyi doğurmaz ama onu sınırlar. Başka bir söyleyişle, eğer belirli bir dünya-görüşünüz varsa artık canınızın istediği her ideolojiyi benimseyemezsiniz -Öykülerinizde beliren bir başka yan da şu: Dipten dibe eleştirellik söz konusu. Tüm bu yaşanılanlar karşısındaki yazarlık tavrınızdan söz edelim biraz da. -Aslında bu durum yazarlık tavrımla ilgili değil. Bir insan olarak, benim yaşadığım zamanda olup-bitenler var; onayladıklarım var, reddettiklerim var. Eleştirel tutum bu durumla ilgili. İsmet Özel'in bana rehberlik yapan bir dizesi var: Her şey ben yaşarken oldu, bunu bilsin insanlar. İnsana müthiş bir sorumluluk yüklüyor bu dize, bir de her daim bilinç halinde olunması gerektiğini. Yine aynı şiirde: oyundan çıkmıyorum diyor şair; bu bağlamda eleştirel tavrım biraz da oyundan çıkmamamla ilgili. Buradayım, şimdide ve ben yaşarken kötü şeyler oluyor. Olan biten kötü şeylere karşı nasıl tavır almamız gerektiği Hz. Peygamberin ortaya koyduğu ilkeler ışığında bakıldığında oldukça net. Her zaman şu soruyu sormaktan yanayımdır: Şimdi değilse ne zaman? Orhan Pamuk'un Benim Adım Kırmızı adlı romanında bir sahne vardır, Moğolların Bağdat'a girişini anlatır: Bütün şehrin yağmalanışını ve yıkılışını, yüz binlerce insanın kılıçtan geçirilişini, beş yüz yıldır Bağdat'a hükmeden İslam halifelerinin sonuncusunun öldürülüşünü, kadınların ırzına geçilişini, kütüphanelerin yakılışını, on binlerce kitabın Dicle'ye atılışını gördü. İki gün sonra, ceset kokuları ve ölüm çığlıkları içerisinde, atılan kitaplardan çıkan mürekkebin rengiyle kırmızıya kesen Dicle'nin akışını seyrederken, güzel yazıyla yazdığı ve şimdi yok olmuş onca cildin bu korkunç katliam ve tahribatın durdurulmasına hiç yaramadığını düşündü ve bir daha yazı yazmamaya yemin etti. Böylesi bir eşikte sürüyor benim yazı hayatım. Bazen umutsuzluğa kapılıp kör bir kuyuyu taşladığımı düşünüyorum. -Öykü ve yazarlık tavrınızda beliren en önemli yan, bu kitabınızda da ön plana çıkıyor: Tanıklık... Bununla birlikte anlattıklarınıza ağan diğer öğelerden de söz edebiliriz: İnsanın soyluluğu, soysuzluğu, aşağılanması, direnme ve alışma gücü; değişimi karşılama, yaşama durumu... Kendinizi, bu öykülerin yazarı ve yaşanılanların tanığı olarak, nasıl yükümlü kılıyorsunuz? -Allah'la insan arasında bir misak var, biliyoruz. Her misak yükümlülükleri de beraberinde getirir. Ben durduk yere kendimi yükümlü kılmak istemem, ama eğer Allah'la bir misakımız olduğuna inanıyorsak, o vakit gereğini yerine getirmek yükümlülüğündeyiz. İnsanın soyluluğu, soysuzluğu meselesi onun mayasıyla ilgili. Doğrusu ben, insanın doğuştan eşrefi mahlukat olduğunu düşünmüyorum. İnsan eşrefi mahlukat olabilecek bir potansiyelle yaratılmıştır; yani onda bu bilkuvve olarak vardır. Ömrü boyunca ortaya koyacağı amellerle ya eşrefi mahlukat olacaktır ya da belhümedal. İşte yükümlülük tam da bu noktada başlıyor; ya amellerinizle şeref, izzet sahibi olacaksınız ya da hayvanlardan da daha düşük bir derekeye yuvarlanacaksınız. Öykü yazarlığım da elbette bu seçimlerimden uzak, beri değil; ben neredeysem onlarda orada olmalı, demiştim. -Çok kollu bir yönelimle gerçekliği dışlaştırıyorsunuz. Öykülerinizde iyiden iyiye belirginleşen bir çizginin varlığını gözlemek mümkün. Sadece olanı, olay/durum gerçekliği bağlamında yansıtmanın ötesinde, insanın içsel gerçekliğiyle iç içe veriyorsunuz. Adeta iç coğrafyasını ötelerle olan ilişkisini, yaşamsal kavga düzleminde yansıtıyorsunuz. Bu anlatım üzerinde duralım biraz. -Az önce de söylediğim gibi, öykülerimde insanın yaşadığı halleri anlatmanın peşindeyim. Bu haller elbette çok yönlü bakmayı gerektiriyor. Öncelikle dikkatinizi dışarıya, hayata yöneltmeniz icap ediyor; yani orada neler oluyor da insan bazı halleri yaşıyor. Çünkü insan durduk yere halden hale girmez; onun yaşadığı dalgalanmalar genellikle çevreyle alakalıdır. Benim de mensubu bulunduğum 80 Kuşağı öykücüleri, öykümüze içe kapanma diyebileceğimiz bir hastalığı taşıdılar/taşıdık. Elbette bu içe kapanma kendiliğinden olmadı; ama sosyolojik ve psikolojik sebepleri üzerinde durmanın şimdi bir anlamı yok. Andığım hastalık sonraki yıllarda yoğunlaşarak devam etti ve gelecek kuşakları da derinden etkiledi. Tuhaf bir şekilde, mır mır, dır dır konuşan bir çenebaza dönüştü öykümüz. Örneğin öyküde, içini döküp duran şu meşhur I. tekille ilgili hiçbir bilgiye sahip olamıyorsunuz, hatta kimi zaman cinsiyetine ilişkin bir bilgi bile yer almıyor. O, durmadan içini döküyor; iç dökme çoğu zaman bir ifrazata ya da kusmuğa dönüşüyor. Bu iç dökme örneğin hatıra defterlerinde ya da mektuplar da yer alabilir, ama bunları öykü diye takdim etmek insafsızlıktır. Bunun başka bir boyutu daha var. Özellikle İslami kesimde yaygın bir anlayış; tasavvufun zengin simge dünyasına sırtını yaslayıp orasını talan etmek. Herhangi bir çileci pratiği deneyimlemeden, tasavvufun gereklerinin en küçüğüne bile talip olmadan, onun simgelerini devşirip durmak. Elbette bu tür bir öykü anlayışı yazarını rahatlatıyor; yüksek, ulvi işlerin peşinde koştuğunu sanmak ya da iddia etmekle hayata dair sorumluluklarından kurtulmuş oluyor. Evet, dünyada kötü şeyler oluyor, ama onun derdi çok daha ulvi! Bu iç dökme keyfiyeti tuhaf, acayip, garaip bir ara tür, melez, hünsa metinler doğurdu. Eğer bunlara öykü diyeceksek, öykü o zaman tam anlamıyla bir çuvala dönmüş oluyor. İçine ne atsanız oluyor ya da ne çıkarsanız yine oluyor; ne eksiklik duygusu yaşıyorsunuz ne de fazlalık. Hüzünlendikçe yaz; yazdıkça hüzünlen. Tamamlanmışlık ve final duygusu yaşamadığınız için metinler bir atmosfer de yaratamıyor; bütün gücünü söylemekten, iç dökmekten alıyor. Kelimelerin, cümlelerin herhangi bir delaleti de olmuyor; hep kendini gösteriyor, hep kendine dönüyor. Egoyu müthiş şişiren söyleyiş biçimleri bunlar; tam bir söyleme şehveti. Hayat yok, insan yok. Kimse durup insansız edebiyat olur mu diye düşünmüyor. Aslında bu tür metin söyleyicilerinin kendileri için ürettiği teselliler de var: böyle yapmakla insanın özüne indiğini; insanın özünü yakaladığında bütün insanları da yakalayacağını kendine sufle eden tuhaf bir evrenselci düşünce. Allah kolaylık versin diyelim! -Harın ve Bir Derginin Fenomenolojisi öykülerinin son kısımları birbirine benziyor. İlkinde Taberi topladığı rivayetleri tarihine almıyor. İkincisinde ise doçentliğe hazırlanan akademisyen topladıklarını çöpe atıyor. Biri oldukça eski diğeri oldukça yeni bir dönemi anlatan bu iki durum üzerinden bir zihniyet çözümlemesi yapılabilir mi? -Zihniyet çözümlemesi bir söyleşi için fazla iddialı olur. Biliyorsunuz ben yazının gizlediklerinin de peşinde olan biriyim. Çünkü yazar, yazdıkları kadar yazmadıklarıyla da yazardır. Bir yazar neleri yazabileceğini, neleri de yazamayacağını hesabına mutlaka dahil etmelidir. Zira bu durum imanla da ilgilidir. Çünkü imanımız bizim neleri yapabileceğimizi belirlerken, aynı zamanda neleri de yapamayacağımızı belirler ve müminlerin emin insan olmaları da imanlarıyla ilgilidir; yani yapabilecekleri kadar, yapamayacakları da belli olan insanlardır. Andığınız öykülerimdeki kahramanlar, muhtemelen elde ettikleri bulgulara bakarak, bunları yayınlamama, yaymama kararı vermiş olabilirler; yani yazmadıklarıyla da yazarlık tavırlarını ortaya koymuş olabilirler. -Düşünsel ama aynı zamanda yaşantısal bir altyapıdan da hareket ediyor öyküleriniz. İstikamet bulmaya yönelik Tekasür sizin anlatıcı kimliğinizi sergileyen bir öykü olmanın yanında okuma anlama çabalarınızı da ortaya koyuyor. Böylece Cemal Şakar öykücülüğünün temellenme noktalarını da gösteriyor bize. Bu konumunuz üzerinde duralım: Tekasür olarak anılabilecek olan dönemin, günün, eğilimlerinin yazarı olmaktan uzaksınız. Esaslı/temel bir kaynakla yola çıktınız, bir yere doğru ilerliyorsunuz. Günümüz yazarının bu yanı, edebiyat ortamındaki yeri üzerinde de duralım derim... -Kendi hakkımda konuşurken, kendi üzerimden konuşurken, kendimi hırpalarken rahatım ve genellikle de kendi üzerimden konuşmaktan yanayım. Dolayısıyla günümüz yazarına bir rol biçecek durumda değilim. Mal meydanda, yapılan işler ortada; bu bakımdan sözlerin çok bir anlamı yok; lafa bakılmaz işe bakılır. Önceliğimiz iyi bir insan olmak olmalı, diye düşünüyorum. Biliyorum bu çok ortalama bir laf, kimse hayır diyemez. Ben iyi bir insan olmak lazım derken; iyi insanın, erdemlilerin, ahlaklılar, yoksulu yetimi gözetenlerin, öncülerin hangi nitelikleri haiz olması gerektiği konusunda Kur'an'ın beyanlarına bakılması gerektiğini düşünüyorum. Öyle indi değerlerle ya da evrensel değerler düzmecesiyle yola çıkanlar yaya kalır. Biz bir gün hesap vereceğimize inanıyoruz, şakası yok, numara çekmenin de bir anlamı yok. Çünkü Hesap Günü şapka düşecek, kel görünecek. Günümüz yazarı, şapka henüz başındayken gereğini yapmalıdır. Sırat Köprüsünden şu an ve her an geçiyoruz. Bu bilinç her daim hazır ve nazır olmalıdır. İkinci bir şansımız olmayacak. -Ülkenin bazı gerçeklerini, çelişkilerini anlatırken ironik bir dil takındığınız da oluyor, eleştirel bir dil de. Öyküde ironi hakkında neler söylersiniz? -İroni, öykünün imkanlarından biri. Özellikle zıtlıkların, çatışmaların, değişmelerin, dönüşmelerin oldukça net bir biçimde ortaya konulması için bıçak gibi keskin bir imkan. -Son dönemlerdeki edebiyat-medya ilişkileri için ne diyorsunuz? -Bu çok yönlü bir ilişki; yıllar önce rahmetli Ramazan Dikmen gazetelerin edebiyata yaptığı kötülüğe dair güzel bir yazı yazmıştı. Daha çok gazetelerin edebiyatçıları kendi alanına çekerek, edebiyat ortamını zayıflattığını vurgulamıştı. Bugünlerde sosyal medya bağlamında internetin olumsuz etkilerini gözlemlemek mümkün. Öncelikle ürünlerini herhangi bir denetime tabi tutmadan, hatta denetimden kaçırarak ya da dergilerde yayınlatamayınca internette bir sitede ya da kendi bloğunda yayınlamanın kolaycılığı üzerinde düşünülmeli. İşin bir diğer boyutu da internet entelektüelliği, sanal entelektüeller diyebileceğimiz yeni bir güruhun ortaya çıkmasıdır. Hayatı boyunca hiçbir eser yayınlamamış, bir anlamda pehlivan meydanına çıkmamış bazı kişilerin, facebook ve twitter gibi sosyal ağlarda sabahlara kadar yorumculuk yapmaları bana ilginç geliyor. Bir de site genel yayın yönetmenliği diye bir şey var; üç-beş kuruş verip bir alan adı alıyorsun, etrafından dört-beş arkadaşla kafa kafaya verip bir site kuruyorsun, sonrası oldukça keyifli, oluyorsun genel yayın yönetmeni, müthiş cakalı bir etiket. Okumadan yazmadan yayın yönetmeni olanlar, sitesine gelen yazılara vaziyet edebiliyorlar; müthiş bir fiyaka! Bu durum bana Mevlana'nın anlattığı; eşeğin idrarında yüzen saman çöpüne konmuş sineğin, kendini kaptan-ı derya sanmasını hatırlatıyor. -Buradan bir önceki kitabınız Hikayat'a gelelim. Sadece bir kısa öykü yer alıyor Sular Tutuştuğunda kitabınızda. Hikayat ise baştan sona kısa öykü. Burada yer alan öyküler hem biçim olarak hem de konusu bakımından öykü türü açısından ne ifade ediyor? -Başka bir söyleşide de söylemiştim: öykünün kısası, uzunu olmaz diye, öykü öyküdür. Ancak yazarken, konuşurken kendimizi daha rahat ifade edebilmek, hatta olgu ve olayları anlamak konusunda daha rahat edebilmek için kategorize ediyoruz. Yoksa kısanın, uzunun bir ölçüsü yok. Özellikle Amerikalı öykücüler bir kıstas belirlemek için epey tartışmışlar; üç bin kelimeden otuz bine kadar çıkanlar olmuş. Bence ele aldığımız metne bakmalıyız, öykü mü değil mi diye; çünkü bir metni öyküye çeviren ya da öyküyü öykü yapan unsurlar bellidir. -Ahmed Zerruk, hikayelerin ve kıssaların Allah'ın ordularından bir ordu olduğunu belirtiyordu Tasavvufun Esasları'nda. Bu çerçevede Hikayat'ı nasıl yorumlamak gerekir? -Güzel bir belirleme; ama benim için fazla iddialı olur. Yazdıklarım ortada, başka ne diyebilirim ki. Yazı hayatım boyunca şöyle bir sağlamam hep oldu: Hz. Peygamber hayatta olsa, acaba yazdıklarımı ona okutabilir miyim, ya da okusa memnun olur muyum, yoksa aman görmese, okumasa bari diye utanır mıyım? Bir öykücü arkadaşıma yıllar önce şöyle demiştim: Bir öyküyü bitirince acaba Allah bundan razı olmuş mudur, diye sorar mısın? Aslında pek de edebiyatın içinden konuşmadığım, edebiyatın dilini kullanmadığım söylenebilir. Yıllar önce bir arkadaşım; bir sanatçı gibi değil, vaiz gibi konuşuyorsun demişti, yarı şaka-yarı ciddi. Haksız sayılmazdı. Çünkü alışılageldiği gibi konuşmuyordum. Ama az önce de söylediğim gibi, ben her şeye ideolojik bakan, bakmaya çalışan biriyim. Düşüncelerimin merkezinde hep inançlarım olsun istiyorum. Zaten öykünün de bir kıymeti varsa bu merkeze göre, inançlarıma göre belirlenmeli; onun kıymetini inançlarım ölçüp tartabilmelidir. -Öykülerin, keskin ifadelerle örülü olması bakımından Hikayat ile Sular Tutuştuğunda arasında süreklilik var diyebilir miyiz? -Takdir sizin. Söyleşi boyunca anlatmaya çalıştığım hassasiyetlerim her zaman öykülerimi de belirledi, ya da benim gönlümden öyle geçti. Eğer bir süreklilik görüyorsanız bu durum, andığım hassasiyetlerimle ilgili olmalı, diye düşünüyorum.


-Özeleştiri olarak şunları söylemek yaralayıcı olsa da bana önemli geliyor: İslami kesimin edebiyatla özellikle de görsel sanatlarla arası hiçbir zaman iyi olmadı. Görsel sanatlar put, suret tartışmaları arasına kısılıp kaldığı için zaten hiçbir zaman neşvünema bulamadı. Musikideki kadın sesi ve kalbe 'heves'ler üflemesi de onun mahkum edilişini meşrulaştırdı. Edebiyat bu bakımdan daha şanslıydı, hakkında peşinen ortaya konulmuş bir fetva yoktu. Ancak orada da 'neyin, nasıl anlatılacağı' problemi, bir dönem aşılamaz engel oluşturdu. Her problemi fıkhın alanına çekip helal-haram bağlamında değerlendirme alışkanlığımız nedeniyle de sanat ve edebiyat hep bu bağlamda tartışıldı. Tabii ki bu bağlamda yapılan bir tartışmada da 'dini yayınlar' açık ara önde oldu. Gençlere sürekli olarak, edebiyat 'boş iş' şeklinde gösterildi ve faydasız ilimden kaçınılması gerektiği tavsiye edildi. Dolayısıyla da sanat ve edebiyat bir grup insanın arasında tedavül eden bir devlete dönüştü. Sizin düşünce ve edebiyat olarak kategorize ettiğiniz bu iki kanalda edebiyatçıların hakkını teslim etmek gerektiğini düşünüyorum. Zira onlar her zaman 'düşünce'nin yükünü hiç de yüksünmeden taşıdılar. Mehmet Akif, Necip Fazıl, Sezai Karakoç, İsmet Özel, Nuri Pakdil, Rasim Özdenören ve Atasoy Müftüoğlu hemen aklıma gelen örneklerdir. Sanat ve edebiyatın ortaya koyduğu ürünlerin, düşünce alanında hiçbir zaman referans değeri taşımadığını rahatlıkla görüyoruz. Buradaki belirleyici sebebin, onların kurmaca olmasıyla ilgili olduğunu düşünüyorum. Kurmaca hep yalanla eşitlendi, özdeşleştirildi. Hal böyle olunca da edebi eserlerin yüzüne bakılmadı. Burada edebiyat savunusu yapacak değilim. Ama son birkaç yıldır, muhafazakarların sanata ve edebiyata gerekli ilgiyi göstermedikleri, gerekli yatırımları yapmadığı şeklindeki tartışmalara bakarak ümitvar olmaya çalışıyorum. -Hem Tekasür adlı öykünüzde hem de bazı yazılarınızda Muhammed Esed'in Kur'an Mesajı'na göndermeler var. Muhammed Esed'in meal tefsiri sizin Kuran'ı anlama sürecinizde nasıl bir yer tutuyor? -Düşünsel hayatımda birkaç kez ciddi değişimler, dönüşümler yaşadım. Esed de bu kavşaklardan birisidir benim için. Uzun uzun etkilerini anlatmak zor; ancak yazılarımı hatta öykülerimi yakından takip edenler bu etkileri açıkça görür. Şu kadarını söyleyeyim: Mealde insanın aklına ve iradesine yapılan göndermeler beni epey sarstı. Yüzyıllardır yapılan tartışmalarda bazı görüşlerin üzerinin örtüldüğünü gördüm. Aslında benim için Meal kadar, o Mealin referansları da önemli oldu ve elimden geldiğince Esed'in referanslarının peşine düştüm. Kültürel olarak devraldığım inançlarımın içindeki Yunani, Farsi, Mısri ve Hindi etkileri, elimden geldiğince ayıklamaya çalıştım. -Kavramsal düşünce üretimi hayatı kavrama/anlama süreci bakımından önemli. Yazılarınızda edebiyat dünyasının kanıksadığı kimi kavramların eleştirildiğini görüyoruz: Kutsal, aşk, ilham, yüksek gerçeklik, sol ilahiyat vb. Özellikle edebiyatın olmazsa olmazı kabul edilen kavramları eleştiri konusu edinme düşüncesinin sizde oluşum sürecinden söz eder misiniz? -Bu süreç, az önce sözünü ettiğim sürecin doğal bir sonucu. Başka bir söyleşide de kutsallıkla ilgili bir soru sorulmuştu; orada şöyle demişim: Kimi Müslümanlar Kutsal Sanat, İslam Sanatı gibi başlıklar altında tuhaf kuramlar geliştiriyorlar. 'Gayb Hazineleri'nden arketipler devşirmek' gibi acayip garayip bir ifade, alabildiğine müphem, muğlak, sofistike... ne derseniz deyin! Kur'an'a bakıyorsunuz; orada peygamberlerin 'ben gaybı bilmem, melek de değilim, Allah'ın hazinelerinin anahtarları da elimdedir demiyor' mealinde ifadeleri var. Daha ne diyeyim, ne kadar açayım ki! -Aslında geldiğim nokta şöyle: Kuran'da insanın sıfatları açıkça zikrediliyor, oraya baktığınızda cirminizi görüyorsunuz. Malum herkes cirmi kadar yer yakar; sanat da dahil olmak üzere insandan sadır olacak her şey onun cirmi kadardır ve yine onun sıfatlarıyla maluldür. Ancak geleneğimizdeki bazı ekoller, hem alemin hem de insanın var edilme sebeplerini açıklarken, sıhhatleri oldukça tartışmalı kimi kutsi ve diğer hadislerle insanı alabildiğine yücelttiler. Kur'an'da, Dahası ben size, 'Allah'ın hazineleri benim gözetimimdedir' demiyorum; görünmezin bilgisine sahip de değilim. Üstelik asla 'Ben meleğim' de demiyorum.(Hud/ 31) diye Peygamberlerin dahi gaybı bilemeyeceği açıkça beyan edilip gaybın insan idrakine kapalı, onun idrakini aşan bir şey olduğu; De ki: 'Göklerde ve yerde Allah'tan başka hiç kimse, idraki aşan hakikatleri asla kavrayamaz (Neml/ 65) ayetinin ve buna benzer birçok ayetin açık bürhanıyla defaatle vurgulanmışsa da, insanlar sürekli olarak tecessüslerine yenik düşmüşler; hatta bu gibi apaçık ayetlerde de batıni bir yan bulup işari bir dille ayetin anlamını alabildiğine müphemleştirmişlerdir. Kur'an'daki Ne yani, onlara özel merdiveni var da orada olup-biteni mi dinliyorlar? Öyleyse, haydi açık ve inandırıcı delillerle birlikte dinlediklerini getirsinler de görelim! (Tur/38) şeklindeki açık retlere rağmen, tuhaf bir şekilde kimi seçilmiş, seçkin insanlar gaybı bildiler, biliyorlar. İşte sizin sözünü ettiğiniz süreç böylesi bir noktadan başladı ve devam ediyor. -Yazılarınızda ve kitaplarınızda modernlikle ilgili konuları irdelerken kimi zaman eleştirel olduğunuz kimi zaman da olumladığınız görülüyor. Modernitenin dini olanı dışladığını belirtiyorsunuz mesela. Öte yandan Mehmet Akif hakkındaki yazınızda modern olma/içinde bulunma durumunu yadsımıyorsunuz. Modern olana ilişkin bu ikili bakışı doğuran nedir? Yoksa bunu süreç içinde ortaya çıkan farklılaşma ile mi anlamlandırmalıyız? -Moderniteyi olumlamam mümkün değil. Benimkisi bir durum tespiti, hepimiz modern zamanlarda doğduk, modern insanlarız, ama modernist olmak zorunda değiliz filan demiştim. Biz Müslümanlar birkaç yüzyıldır derin bir bilinç yarılması yaşıyoruz. Geleneksel yaşamımızı, geleneksel yapılarımızı modernliğin gelip yıktığını düşünüyoruz. Oysa öyle değil. Zaten bir çürüme, bir izmihlal başlamıştı; var olan kalıplar içinde devlet ve toplum kendini bir türlü yeniden üretemiyordu; böylesi bir çözülme halini yaşarken Batıdan güçlü bir rüzgar esti; gözümüz kamaştı, aklımız tutuldu. Uzun zaman bu rüzgarı tanıyamadık, adlandıramadık. -Düşünce ve daha genel olarak usul konusundaki okumalarınız daha çok Muhammed Cabiri, Hasan Hanefi, Nasr Hamid Ebu Zeyd gibi isimler üzerinde yoğunlaşmakta. Bu isimler sizin için ne ifade ediyor? -Aslında cevap sorunun içinde gizli. Önceki cevaplarımda, bu isimlerin düşünce hayatımda ne ifade ettiğine, beni nereye taşıdığına dair kimi küçük imalarım olduğunu düşünüyorum. -Genel olarak bu isimlerin Türkiye'deki din algısına etkilerinin İslam'ın temel kaynağının bir tür yapısızlaştırılması şeklinde olduğu düşünülüyor. Özellikle tarihselcilik, nas- olgu ilişkisi vs konulardaki yaklaşımları üzerinden gidersek... -Gitmeye gerek yok, bu soruların sahibi olarak neler düşündüğümü biliyorsunuz. Ayrıca bu konulara burada değinmek söyleşinin hacmini aşar. Sadece referans zincirimde bu isimlerin anılması bile sözünü ettiğiniz konulara bakışımı gösterir. Burada benim açımdan önemli olan: Sahih, sağlıklı, tutarlı bir edebiyatın oluşması için; sahih, sağlıklı, tutarlı bir temele ihtiyaç olduğuna inanmamdır. Bir dünyagörüşüne yaslanmayan, oradan beslenmeyen bir edebiyat anlayışı zayıftır, cılızdır. Sizin az önce andığınız okumalarım öncelikle Müslüman olmaklığımla ilgilidir. Çünkü dini konular, emir ve nehiyler, 'ben duymadım, görmedim, bilmiyorum' şeklindeki bir cehaleti mazeret olarak kabul etmez. Bizler bilelim, akledelim, düşünelim ve uygulayalım diye Allah, Kitap ve Peygamberler yolladı, ayrıca etrafımızı kevni ayetleriyle donattı. Bu bakımdan bütün okuma ve tefekkür faaliyetlerimizin, öncelikle bu 'muhatabiyetle' ilgili olduğunu düşünüyorum. İnsanın Allah'la ilişkisi bir 'misak' ilişkisidir. İnsan bu misakının hükümlerine uymak mecburiyetindedir. İşte edebiyat da bu ilişki içinde anlamlı bir faaliyettir. -İslamcılığın teorisinin yahut genel olarak sistematik olmadığını sık sık ifade ediyorsunuz. İslamcılık daha çok ilkeler üzerinden kurulan bir siyaset tarzı olmasından kaynaklanıyor olamaz mı? Yahut içtihat alanını içinde bulunulan durumların değişken mahiyeti karşısında işlevsizleştirmemek için... -İçtihat mekanizması zaten kendi alanını kapattı; bırakın değişen durumları konuşmayı, kapılar kapanalı zaten her şey değişmeme ilkesine hapsedildi. İslamcılığın sistematik bir düşünce kuramamasının birçok nedeni sıralanabilir belki; ama bence her zaman, batmaya yüz tutmuş bir devleti kurtarma gayretinin belirleyici olduğunu ve modern durum karşısında hep savunmada kaldığını unutmamalıyız. Bir devlet görüşü olamazdı, çünkü kurtarmaya çalıştığı devleti meşru görüyordu. Hakeza iktisat görüşü yoktu, çünkü var olan meşruydu. Hukuk nosyonuna sahip değildi, çünkü devraldığı fıkıhla devam edebileceğini düşündü. Sonraki kuşaklar da bu anlamda devraldığı düşünsel damarı sürdürdü. Özellikle, 70'li yıllarda yaşanan 'aydınlanma' istisna edilerek şu söylenebilir; İslamcılık düşüncesi milliyetçi, muhafazakar bir söylemi hep barındırdı. İdeolojilerin gereksindiği temel konularda İslamcılığın bir fikri olmadığı için de güçlü rüzgarlardan her zaman etkilendi. Örneğin demokrasi bir dönem şirkti; sonra çoğulculuk, çok hukukluluk bağlamında kabul edilebilir oldu; son dönemde de şeri yönetimle özdeşleştirildi. Yine bir dönemin hilafetçi görüşleri şura dolayımıyla cumhuriyet düşüncesine eklemlendi. İktisatta gelinen nokta liberalizm oldu. Devlete karşı yönelmiş devrimci öfke; Kur'an'ın bizden devlet kurmamızı beklemediğinin keşfiyle birlikte sönümlendi. Başörtüsünün feri konularından olduğu keşfedildi. Yani durmadan keşifler yaşıyoruz. Keşfetmek özünde güzeldir. Ancak bizim bu keşiflerimizin hep bir duvara toslamanın sonucunda yaşadığımız iflaslarla bir ilişkisi oldu. Duvarı aşamayınca geriye dönüp durumumuzu meşrulaştıracak keşifler inşa ettik. Çünkü yaşanan tıkanmayı ya da iflası aşacak argümanlara, referanslara bir anlamda paradigmaya sahip değildik. -Düşünce dünyasındaki farklılaşmalar üzerinden yol almanın gerekli olduğunu düşünüyorum: Hece'de yayımlanan soruşturma cevaplarınızdan birinde liberal dünya tasavvurunu başka bir yazınızda ise solla eklektik bir birliktelik oluşturmanın sakıncalarına değindiniz. Bu noktada İslamcıların üçüncü ve farklı bir düşüncenin siyasallığını üretememe sebepleri hakkında ne düşünüyorsunuz? -Az önce saydığım sebepler bence epey açık. Aklımız karışık, her dönem yaşanan sosyal değişmelere, yeni tartışmalara hazırlıksız yakalandık. Hala kendimizi bağlayacağımız, yaslayacağımız ciddi referans noktalarımız yok. Örneğin Milli Görüş, Akıncılar, Süleymancılık, Nurculuk, MTTB, 12 Eylül ve 28 Şubat üzerine yapılmış çalışmalar var mı? Bugünün İslamcıları olarak bunları nereye koyuyoruz; bu yaşananlar karşısında biz neredeyiz? Bu afallama karşısında İslamcılar özellikle politika üzerinden modernliğin momenti haline gelmiştir. Son yirmi-yirmibeş yıldır bu toplumu değiştirip dönüştüren İslamcılardır. Sistemle bu kadar entegre olduktan sonra farklı bir siyasallık üretmek mümkün olamaz. Üretmek gerekir mi; artık bu soru da İslamcılığın sonu tezleri bağlamında sıkça sorulur oldu. -Yine bu bağlamda İslamcılık ve eleştiri meselesine değinelim istiyorum. İslamcı çevrelerde genel olarak eleştirinin gelişmiyor olması, eleştiri usulünün dikkate alınmamasıyla ilişkilendirilebilir mi? -Bırakın usulü, bir eleştiri diline bile sahip olamadık. Dolayısıyla bizden önceki kuşaklardan miras almamız gerekenleri bile layıkıyla tevarüs edemedik; ya reddettik ya da olduğu gibi kabullendik. -Farklı isimleri değerlendiren yazılarınız var. Nurettin Topçu'dan Atasoy Müftüoğlu'na uzanan yazılarınızda kimi zaman eleştirel yön tam beliremiyor gibi. Örneğin yerlilikle ilgili kaleme aldığınız yazıdaki netlik Nurettin Topçu yazısında biraz geriye çekilmiş gibi. Hakkında yazı yazdığınız isimlere en çok hangi açıdan yaklaşmayı denediniz, yaklaştınız? Değerlendirmelerinizdeki ölçütlerinizi ve perspektifinizi anlatır mısınız? -Haklısınız eğer isimler söz konusu olmazsa, o vakit yazacağım yazılarda daha eleştirel yazabiliyorum. Çünkü o tür yazılarda daha çok ilke ve tutumları eleştirdiğim için daha rahat olabiliyorum. Ama eğer yazdığım yazı bir kişi etrafındaysa işte o zaman çok da rahat olamıyorum. Çünkü gerçekten bir insanı incitmekten, onun hakkını ve hududunu ihlal etmekten korkuyorum ve eleştirilerim de epey geri çekiliyor; satır aralarına filan siniyor. - Hüsnükabullerimiz öylesine genişledi ki, artık her şeyi, her hal ve durumu anlayabiliyor, kabullenebiliyoruz. Ama şunu da anlayıp gelecek kuşakları şimdiden kabullenmeliyiz; nasıl bizler onlarca yıl geriye dönerek kimi sanatçı ve aydınları ortaya koydukları eserlerden ve tavırlardan dolayı Amerikancılık, Sovyetçilik, İttihadçılık ya da Hilafetçilikle suçlayabiliyorsak; yarın çocuklarımız ve torunlarımız da eserlerimizden, tavırlarımızdan yola çıkarak bizim hakkımızda birtakım hoş olmayan sonuçlara varabilirler diyorsunuz. İslamcıların iktidarla yaşama tecrübeleri yazı eylemlerini nasıl etkiliyor? -Edebiyatçılar açısından baktığınızda, doğrusu ediplerin bu anlamda sicillerinin temiz olduğunu düşünüyorum. Yani onların iktidarla direkt bir teması olmadı; edebiyat hep amatör bir deneyim olarak yaşandı, yaşanıyor. 'Biraz da biz ölelim' kabilinden bir imtihanları pek olmadı. Olsa ne olurdu? Bilmiyorum. Dahası ben genel olarak İslamcıların iktidarla imtihanlarının da temiz bir ilişki olduğunu düşünüyorum. Yeni doğan bir burjuva ve küçük burjuva sınıfının yaşadığı kirlenme üzerine konuşulurken fazlasıyla genelleme yapıldığını düşünüyorum. Kimsenin bu genellemelerle İslamcılara fatura kesmeye ve onları bir avuç lainin düştüğü çamura itmeye hakkı olmadığı fikrindeyim. Elbette ideolojik değişimler, kırılmalar, dağılmalar ve çözülmeler yaşıyoruz. Yaptığınız alıntı, bu anlamda bir uyarı mahiyetindeydi. Ben de geriye dönük eleştiriler yapıyorum, işte tam da bu nokta önemli; ben bu eleştiriler yaparken nerede, kimlerle yan yana duruyorum. Çünkü sözlerimiz bir bağlam içerisinde anlam kazanır, konuştuğumuz zemin sözlerimizin delaletini de belirler. Her zaman Müslümanları incitmeyecek, izzetlerine, iffetlerine halel getirmeyecek eleştirel bir dil bulmak mecburiyetindeyiz. -Öykülerinizden birinin adı Nostalji. Bu öykünün kahramanı ideolojik mücadele sonrasında yaşadığı içe kapanmayı anlatır. Bir nevi seksen sonrası Nuri Pakdil gibi içe kapanır. Doğrulardan kuşku duymak ama aynı zamanda eylemsizlikle yanlışlardan uzak kalma çabası İslamcı zihinde ne tür değişimlere sebep oldu? -Söyleşimiz boyunca andığımız referans çerçevesine sahip olamamamız, hadi postmodernlerin diliyle söyleyelim bir Büyük Anlatı kuramamamız nedeniyle 50'lilerden beri savruluyoruz, muhkem bir zemin üzerinden konuşamıyoruz. Sizin tersinden bir okumayla eylemlilik dediğiniz hal özellikle 70'lerde yaşandı ve sonu ölümlerle işkencelerle ve hapislerle bitti. Bu noktadan sonra söz belki de sosyologlara, psikologlara düşüyor; neden susuldu, neden eylemsizliliğe geçildi. Aslında susulmadı, hala da susulmuyor. Ama belki de artık eyleme inanmıyoruzdur; ya da eylemin biçimi değişti. Bugün kimi İslamcılar, Marksistlerin kendilerine yaşama alanı bulduğu mikro politikalara eklemlendi; sözlerini o alanda duyurmaya çalışıyorlar. Bu da büyük anlatılardan vazgeçildiğini gösteren postmodern bir durumdur. Çevreci politikalarının; kimi cinsel tercihlerin hoş görülmesi gerektiği şeklindeki meşruiyet arayışlarının; feminist ve etnik kimlik taleplerinin içinde İslamcıları görmek şaşırtıcı değil artık. -Kurama dönük yazılarınızda ve kitap değinilerinizde mistik anlatımları eleştiriyorsunuz. Tasavvuf edebiyatında bolca örneklerini gördüğümüz ilham sağanağı Türkçe edebiyat dünyasını hem muhafazakar/İslamcı hem de sol kültürel ortamı nasıl etkiliyor? -Gittikçe sekülerliğin sonuçlarıyla yüz yüze geliyoruz. Hayat, dini ve dindışı olarak bölümleniyor ya da kutsal ve profan ya da fizik ve metafizik gibi. Hal böyle olunca başımız sıkıldığında, bunaldığımızda kutsal ya da dini olan yardıma çağrılır oldu. Çünkü günümüz seküler, modernist insanı zaman zaman 'manevi boşluk'lar yaşamakta. Kimileri bu boşluğu terapilerle; kimileri Uzakdoğu mistik deneyimleriyle filan doldurmaya uğraşıyor. 'O boşluk' doldurulduğunda 'huzura eriyor', manevi bir tatmin yaşıyor. Tasavvuf da bu anlamda edebiyata lojistik destek sağlayan verimli sahalardan biri. Önceki kuşakların yazdıklarını masaya yığıp oradan apardıklarıyla eserlerine mistik ve manevi bir hava verebiliyorlar. Anlamaya gereksinim duymuyor, deneyimlemeye zaten ihtiyaç yok! Simgeler de hem tarihsel olarak hem de anlam alanı bakımından zengin; ayna, güneş, gölge, aşk, hiç filan dedin mi binlerce yıllık zenginliğe atıf yapmış oluyorsan, daha ne! -İlerlemeci anlayışa sahip olan bir tür olarak romanın geçmişte kurtuluş savaşları gibi ilerici hareketleri gündemleştirirken, bugün insanlığın kapitalist bir yağmaya maruz kalmasıyla ortaya çıkan sorunlara bigane kalmasını veya bir tür azınlıkçı bilinç inşasına yönelişini neye bağlıyorsunuz? Türsel bir tasnif yapacak olursak, günümüzde öykünün yaşanan kıyıcı durumlara ilişkin bir bilinç yaratmada romana göre daha elverişli bir tür olduğunu söyleyebilir miyiz? -Yazı Bilinci adlı kitabımda romanın geriye çekilişiyle ilgili birkaç yazı yazmıştım. O yazılarımda, öykünün de romanla bir suç ortaklığı içinde olduğunu söylemiştim. -Yazar-eleştirmenler konusunu da açmalı.. Yazar-eleştirmen olmak, birinin birinden ödün vermek midir? 'Yazar' iken nasıl hisseder eleştirmen? -Doğrusunu isterseniz ben kendimi hiç eleştirmen olarak hissetmedim. Benim için öykücülük hep önde oldu. Öykü dışındaki çalışmalarım, aslında daha sağlam bir edebiyat anlayışına sahip olabilmek için giriştiğim çabalardır. Özellikle Müslümanlığım hep merkezde ve belirleyici oldu. Çünkü büyük davası olmayanlardan, büyük edebiyatçı da olmaz diye düşünenlerdenim. Bir yandan İslam'ı anlamaya; diğer yandan bu birikimle edebiyatımı temellendirmeye çalışmanın bir sonucu olarak kuramsal ve eleştirel yazılarım ortaya çıktı. Ayrıca bu yazılarımla safımı da belirlediğimi düşünüyorum. Çünkü benim için yazmak, biraz da siperden konuşmaktır. -Bir yazınızda Ülkemizde 80'lerden sonra boy göstermeye başlayan, 90'lardan sonraysa güçlenen yeni dönem öyküsü, insana ve gerçekliğe yabancılaşmıştır diyorsunuz. Ahmet Sait Akçay, bir yazısında sizin öykü dünyanızın gerçekçi olmasını eleştiriyordu. İslamcı çevrelerde postmodern darbe sonrasında güçlenen yeni dönem öyküsün hakkında ne düşünüyorsunuz? -Gerçeğin ne olduğu, onun sanat eserinde nasıl temsil edileceği kadim bir problem olarak sürüyor. Sanatta ve edebiyatta yeni akımların, yeni anlayışların zeminini de hazırlayan bence bu problem. Yeri geldikçe söylemiştim; modernliğin ilerlemeci anlayışı bilinçdışımızda fail olarak bilincimizi belirlemeye devam ediyor. Bu anlayış sonucunda her yeni doğan edebiyat anlayışının bir öncekini geçersizleştirdiğini düşünüyoruz. Oysa öyle değil, her anlayış edebiyatın bir zenginliği. Bu zenginliklerden vazgeçip yoksullaşmanın bir anlamı yok. Burada 'gerçekçiliğin' bir önceki döneme ait dolayısıyla geçmiş bir zamanın anlayışı olarak değerlendirilip mahkum edilmesini ben anlamıyorum. Daha doğrusu bir kafa karışıklığı söz konusu. Zira her edebi anlayış/akım hep gerçeğin peşinde olmuştur. Örneğin bilinçakımıyla yazanlar, gerçeğin ancak bu yöntemle layıkıyla anlatılabileceğini iddia etmişlerdir. Gerçeküstücüler bile gerçeğin temsilinin derdindeydiler. Uyuşturucuyla muhayyilesini efsunlayanlar, her türlü özdenetimden uzaklaşarak kendi gerçekliğini yakalama derdindeydiler. Hatta iki dünya savaşı sonrasında Tanrıyla ilişkilerini sorgulayıp Tanrıyı reddederek her şeyi saçma ve bulantıya dönüştürenlerin düştüğü anlamsızlık bile onların yaşadığı gerçeklikle ilgiliydi. Şimdi buradan bakıldığında bir esere, gerçekçiliğe geri döndü diye eleştirmek bana naiflik gibi geliyor. Kaldı ki o yazı da Ahmet Sait benim öykümü gerçekçi olarak değerlendirmiyor; tam tersine bu 'tuzağa' düşmemek üzere; sözkonusu gerçekçilikle doğrudan temas etmek yerine durum hikayesine yaslanan ve belli bir hakikati arayan hikayeciler de mevcut. Cemal Şakar, Hüseyin Su, Kamil Yeşil bunlardan sadece üçü diyor. Gerek Yazı Bilinci'ndeki yazılarıma yaptığım atıf gerekse de ondan sonra yazdıklarım, aslında sizin de belirlediğiniz 'geri çekilme' ile ilgili. Edebiyata ve ediplere yüklenen, çağına tanıklık etmek, diğer insanlara göre daha hassas olmak, ilham almak gibi sıfatları da bir tarafa bırakarak, o yazılarımda sadece Müslüman olmanın sorumluluğunu yerine getirmek için sanatçıların yüzlerini 'yaşananlara' doğru çevirmeleri gerektiğini söylemeye çalıştım. -Aristotales'ten modern edebiyat kuramlarına gelinceye kadar yazar/şaire daima bir kutsallık atfedildiği malum. Sanat gayretinin failinin, yaratıcı eylemi sayesinde ölümsüzleşeceğine dair genel geçer bir kabul var. Bu algı, yazarın sadece yaşayan okur kitlelerini değil, sonraki kuşakları da muhatap olarak görmesine yol açıyor ve şüphesiz ortaya konan eserlerin biçim ve içeriği üzerinde de belirleyiciliği söz konusu. Sizce bugün yazan kimselerin muhatabı kimdir, kalıcılık meselesini nasıl anlamak gerekiyor? -Doğrusunu isterseniz, kalıcılık arayışıyla insanın yarı-tanrısallık arayışı arasında bir koşutluk olduğunu; ayrıntılarına girmeksizin Kur'an'daki ebedilikle Yunani sonsuzluk arasında bir fark olduğunu düşünüyorum. Bu sonsuzluk arayışının en önemli argümanlarından olan ruh-beden ayrımına da inanmadığım belirtmeliyim. Genellikle yaşadığı dönemde pek yankı bulamayan; az önce de söylediğim gibi bir avuç hevesli arasında tedavül eden edebiyat zaman zaman sanatçıları bunaltıyor; kalıcılık iddiası işte bu bunalım dönemlerinde sanatçıları biraz olsun teselli ediyor; ama bana züğürt tesellisi gibi geliyor. Bugün adını çokça andığımız birçok sanatçının edebi kanonla bir ilişkisi olduğu açık; yoksa geriye dönüp baktığımızda edebiyat tarihi tam bir unutulan sanatçılar mezarlığı. Adlarını hiç bilmediklerimizin sayısı, adını zorla hatırladıklarımızdan çok daha fazla. Bugünün yazarının muhatabı genellikle yazıya hevesli gençler; roman için beşbini, öykü için bini, şiir için beşyüzü geçmiyor. Yazar bunu seçmiş midir? Sanmıyorum. Herkes bütün insanlığa seslendiğini düşünüyordur. -Yazar ve okur yahut anlatıcı ve dinleyici arasındaki ilişki üzerine yoğunlaştığınız kuramsal yazılarınızda insanın dille girdiği tecrübeyi aynı zamanda bir hakikatle irtibat kurma çabası olarak açıklıyorsunuz. Yazınsal dilde kurgulanmış, belli bir türün özelliklerine göre örgütlenmiş bir eserin muhatabına var oluşun anlamı hakkında bir ileti ulaştırdığı ya da bir farkındalık uyandırdığı şeklinde anlayabilir miyiz bunu, biraz açar mısınız? -Elbette öyledir. Bir eser okurken, birden yakalanırsınız; tam da bu; tam da böyle dersiniz. İşte bu an, eserin sizde makes bulduğu, sizde olanı hatırlattığı andır. Ancak hakikat meselesinin bizde yanlış ortaya konulduğunu düşünüyorum. Geleneksel olarak hakikat, bir öz/töz olarak yukarıda, yüksekçe bir yerde asılı duran ve insanın ona ulaşması gerektiği, ulaşmak için de bir yol göstericiye muhtaç olduğu ontolojik bir vaka olarak değerlendiriliyor. Hadi daha açık söyleyelim 'gnos'la özdeşleştiriliyor. Eserleriyle hakikati arayanlar ya da eserlerini bu yolculuğun izdüşümleri olarak takdim edenler bence yüzlerini yanlış yere dönüyorlar. Hakikat Kur'an'dır; Kur'an'dadır. Orada her şey 'Hakk' olarak beyan edilmiştir ve bu beyanlar beyyinedir, mübindir. Hak ile batılı tefrike uğraşanların dayanak noktaları elbette 'Furkan' olandır.