-Hocam, Yves Bonnefoy, Antik Dünya ve Geleneksel Toplumlarda Dinler ve Mitoloji Sözlüğünde, din ve mitoloji sözüklerini yanyana kullanmasının nedenini açıklarken Bütün insan topluluklarında mitik anlatılarla dinsel uygulamalar sıkı sıkıya birbirine bağlıdır, bu yüzden de her yerde ya da hemen hemen her yerde dinler tarihçisi ya da araştırmacısı aynı zamanda mitolojileri de inceler belirlemesini yapar. Sizin öncelikle bir filolog olduğunuzu bilmekle birlikte Fars Mitolojisi Sözlüğünüzde zaman zaman Fars tanımlamasını aşan ve Hint'ten Endülüs'e kadar İslam başta olmak üzere diğer semavi dinlerin kültürlerini de içeren bir çalışmayı gerçekleştirdiğinizi görüyoruz. Mitoloji kavramına nasıl bir anlam yüklediniz, ya da Fars Mitolojisi'ne nasıl yaklaştınız ki sözlüğünüz bunca geniş bir dini ve kültürel yelpazeyi de kuşattı? Efendim, öncelikle Fars Mitolojisi Sözlüğü'ne gösterdiğiniz yakın ilgiden dolayı sizlere teşekkür ederim. Alanında ülkemizde yapılmış ilk çalışma olan kaynak eser niteliğindeki bu eserden dolayı edebiyat çevrelerinden çok güzel mesajlar, tebrikler ve teşvik edici yazılar alıyorum. Bu da beni son derece sevindiriyor ve yeni çalışmalara yöneltiyor. Tarihin başlangıcı belli olmayan çok eski dönemlerinde Arya ırkının bir kolu, yaşadığı toprakları terk ederek Soğd/Semerkant, Buhara ve Merv bölgesine yerleşmiş, ancak olayların akışına ayak uyduramayınca Belh ve Horasan tarafına, oradan da İran'ın değişik bölgelerine göç etmiştir. Tarihi verilere dayanılarak bu hareketlerin MÖ. X. ve VIII. yüzyıllarda gerçekleştiği tahmin edilir. İran platosunda yerleşik hayat kuran ilk Arya kavimleri de Medler ve Persler'dir. İran mitolojisi, kahramanlık anlatıları ve efsanelerinin tarihi, Aryaların İran topraklarına gelip yerleşmiş oldukları günlerden başlar. Bilindiği gibi İran milleti, İndo-Europeenne/Hind-Avrupa kavimlerinden biridir. Bu ırkın kollarından biri, tarihin çok eski dönemlerinden beri diğerlerine oranla çok daha fazla önem kazanmış, oluşturduğu medeniyet, edebiyat ve kültür, Hind-Avrupa ırkının diğer kollarından daha etkili olmuştur. İndo-İranienne/Hind-İran adlı bu kol, MÖ. 3000'lerde Hind-Avrupa grubundan kopup Hint ve İran adlarıyla iki ayrı kola ayrılıncaya dek, Orta Asya bölgesinde yaşamakta; ortak din, dil, inanç ve mitolojileri paylaşmakta, kendisini Arya: şerefli adıyla nitelemektedir. Daha sonraki dönemlerde birbirlerinden ayrılarak Hindistan ve İran adlı ülkelerine yerleştiklerinde bu ismi her biri kendisi için kullanmıştır. Mitoloji bir bakıma eski dünyada yaşamış insanların, sosyal ilişkileri ve doğa olaylarını algılayış tarzları ile dinsel inanışlarına bakış açılarının yorumlanmasını konu alır. Bir ulusa, bir dine ve bir uygarlığa ait mitleri ele alır. Belirttiğiniz gibi mitoloji, dinlerin kültürlerini de içerir. Mitoloji, ilkel çağlardaki insanların ayinleri, inanışları, ve medeniyetlerinin teorik yönleri, bir başka deyişle de yaratılışın başlangıcı ve kaynağına götüren aktarımlardır. İlkel insanların inanışları, mitolojilerle başlar ve daha sonralarda ad dinsel inanışlar ve büyük dinler yapılanır. Buradan hareketle mitoloji; çok uzak zamanlarda yaşamış insanların dinsel inanışları ve dünyaya ait görüşleridir. Gerçekte günümüzde kültür adı altında topladığımız değerler eski dünyada mitoloji ve din adlarıyla anılan olgulardır. Eliade'ye göre; İlkel toplumlarda mitoloji ve din, ait oldukları toplumların kültürel birikimlerinden oluşmaktadır. Çünkü o zamanlar hiçbir düşünce ve tavır bu bütünden ayrı bir şey olarak düşünülemez, insanın bütün yaptıkları ve düşündükleri mitoloji ve din çerçevesinde yer alırdı. Mitlerle özel anlamda kastedilen değerler, gerçek hayatla örtüşen, yöresel özellikleriyle eski dünyanın gelenek ve göreneklerinden oluşur. Mitoloji de bu anlamda; toplumun ilk ve manevi tarihidir. Mitleri yaşamak, gerçek anlamda dinsel bir yaşantıyı kapsar. Çünkü mit, sıradan, gündelik yaşamdan farklılık gösterir. Bu yaşantının dinselliği, mitolojiye özgü, coşturucu, anlamlı olayların yeniden gerçekleşme aşamasına getirilmesi, doğaüstü varlıkların yaratıcı eylemlerine yeniden tanık olunması olgusundan ileri gelir. Mitolojiye değişik mitoloji uzmanları tarafından yüklenen böylesine geniş bir anlamdan, bir bakıma mitlerin önemli ölçüde dinlerin sözlü şekilleri olmasından hareketle Fars Mitolojisi Sözlüğü'nde dinsel kapsamı geniş tutmaya çalıştık. Fars edebiyatının temellerinden birini oluşturan dinsel inançlar, tarihin en eski devirlerinden başlayarak, mitolojik dönemler, kahramanlık çağları, daha sonra ilk İran devleti Med İmparatorluğu'ndan, İslam öncesi son yönetim Sasaniler'in tarih sahnesinden çekilmelerine kadar İranlıların egemen oldukları bölgelerde geliştirdikleri kültürler, gelenek ve görenekler, değişik dönemlerde inanmış oldukları Zerdüşt öncesi ve sonrası birbirinden farklı dinler, bu dinleri eksen alarak oluşan dinsel kültürler, gelenek ve görenekler ve bütün bunlara bağlı olarak gelişen mitolojik anlatılar geniş bir alan üzerinde çalışmamızı gerektirdi. Eski İran'daki dinsel yaşayışı ve ayinleri de içeren yaşanmış birtakım efsaneler vardır. Zerdüşt XE "Zerdüşt"'ün ortaya çıkmasından sonra bu rivayetler eski İranlıların dini efsaneleri olarak daha sonraki dönemlere aktarılmıştır. Bazen de bu rivayetler, milli tarihi destanlar ve efsanelerle birlikte kahramanların maceraları, İranlı komutanların ordu sevkiyatları ile mücadelelerini en güzel şekliyle yansıtmaktadır. İran-Yunan savaşları, İskender'in İran'dan çekilmesinden sonra onun İran'daki derin ve etkin nüfuzuyla mücadeleleri, Bizanslılara ve diğer güçlerden gelen saldırılara karşı savunma faaliyetleri, birtakım hatıraların yaşanmasına ortam hazırlamış ve efsanevi destanlara hamasi bir renk kazandırmıştır. Çalışmamızın geniş bir bakış açısına sahip oluşu; söz konusu coğrafyanın inançları, tanrıları, kutsalları, kültürleri ve mitolojilerinin yanı sıra bölge halklarının köken birliği, ortak dinsel inanışlar ve ortak kültürleriyle çok zengin ve derin bir kültürel birikimin merkezinde bulunmasından kaynaklanmaktadır. -Bir mitolojik malzemenin ait olduğu ülke içinde bile çok farklı çeşitleriyle anlatıldığı bilinen bir durumdur. Diğer taraftan Babil'den ve özellikle Hz. Musa'dan itibaren İsrailoğulları'na mahsus bir çok mitolojinin Fars mitolojilerini, onun da İsrailoğulları'nın mitolojisini etkilediğini düşünürsek bunun çalışmanız sırasında önemli bir güçlük oluşturduğuna hükmetmemiz gerekir. Bir tür samanlıkta iğne aramak diye özetleyebileceğimiz bu güçlüğün üstesinden nasıl geldiniz? - Evet dediğiniz gibi gerçekten samanlıkta iğne aramak kadar geniş araştırma gerektiren, bir okadar da zor olan ve çok sabır isteyen; değişik dillerde kaleme alınmış birçok kaynağa erişmeği, onlardaki dağınık bilgileri bir araya toplamayı, sonra bütün bunları Türkçemize aktarmayı ve ardından da birtakım sonuçlara ulaşmayı zorunlu kılan böylesine bir çalışmayı yapmak yıllar istiyor. Birikim ve özveri istiyor. Bu tür edebiyat araştırmalarının olmazsa olmazları arasında bilindiği gibi araştırma konusu milletlerin dilleri, dinleri, dinsel kaynakları ve kültürleri, mitolojileri... gibi konularda belli düzeyde bilgi birikimi, derinlikli uğraş ve sabır en başta yer alır. Ancak bütün bunlara erişmemi, orta okul ve lise yıllarında içimde var olan yabancı dil, Fransızca sevgisi, daha sonra özel Arapça öğrenimi almam, ardından fakülte yıllarında bu iki dilin yanı sıra yoğun Farsça ve İngilizceye öğrenimime bu dillere karşı ilgime borçluyum. Bütün bu gayretler söz konusu dillerde yazılmış Fars mitolojisiyle ilgili kaynakları Türkçe'ye aktarmam açısından bana son derece yardımcı oldu. Tabi bunların yanı sıra en önemli destekçilerimden ve çalışmanın gereklerinden biri de Arapça, Farsça ve İngilizce kaynakları rahatlıkla kullanabilmektir. Gerçekte İslam öncesi/İslam sonrası İran tarihi, başta Mazdeizm olmak üzere İran dinleri, mitolojisi ve edebiyatı konusunda belli düzeyde bilgi birikimi Kur'an ve tefsir bilimleri, semavi dinler.... gibi konularda kapsamlı bilgiye sahip olmadan bu tür çalışmaları yapma imkanı yoktur. Bu açıdan kendimi şanslı kabul ediyorum. Böylece çalışmanın gerektirdiği şartlar, kaynaklar ve uygun ortam hazır olunca sanırım önemli ölçüde başarılı oldum. Aldığım çok güzel tepkilerden de bunu anlıyorum. -Esatir= history; mythos= anlatı / hikaye sözcüklerinden bakılarak tarih yazımında mitolojik malzemelerin bir temel oluşturduğu hep iddia edilegelmiştir ama son tahlilde mitoloji de tarih de kendi başlarına bir disiplindir. Siz çalışmanız sırasında mitolojik malzemelerin maruf tarihi bilgilerle uyumunu gözetmek gibi bir zorunluluk duydunuz mu? - Mitolojik malzemelerin bilinen tarihi bilgilerle uyumu konusunda daha çok başta Zerdüşt'ün kutsal kitabı Avesta, Avesta tefsirleri ve Şahname'de aktarılan bilgilerle değerlendirmeğe çalıştım. Gerçekte mitoloji ile tarih iç içedir. Örneğin tarih sonrası çağlara ait birer tarihsel gerçek olan Makedonyalı İskender, Sultan Mahmud, Şah Abbas ve Napolyon dilden dile dolaşan halk rivayetlerinde birer efsaneler çemberinin içerisinde kalmaktadırlar. Tarih öncesi dönemlerde efsaneler ile tarihi gerçekleri birbirinden ayırmak çok daha güçtür. Ancak efsanelerin tarih sonrası dönemde de ortaya çıkışlarını kanıtlayan birtakım faktörler gözlenebilmektedir. Mitolojik efsaneler gerçekte gelenekler adı altında korunup sonraki nesillere aktarılan birtakım zincirleme rivayetlerdir. Normal hikayelerle farkları ise, başta ilk aktarıcıları olmak üzere rivayet edenler tarafından doğru olduklarının sanılmasıdır. İşte gerçekte efsaneleri birer sembol, hikaye ya da simge olmaktan çıkarıp da tarihi rivayetler kategorisine çeken incelik de burada merkezlenmektedir. Bu gerekçeyle de efsaneler, ilk dinler, dini ibadetler ve kurallar, aynı zamanda da ulusal tarihlerle ilişki kurmakta, halk kesimlerinde yaygın inançların birtakım hurafeler ve efsanelere dayanması gerçeğinin yanında eski birtakım felsefi görüşlerin de mitolojik etki altında kalması, hatta efsaneleri temel alması dolayısıyla ulusların tarihleriyle efsanelerinin yer yer birbirine karışmasına ortam hazırlarlar. Dünya medeniyetinin yapılanmasında önemli ve temel rolleri bulunan eski dünyanın Hint, İran ve Yunan milletlerinin gerçek ve doğal özellikler taşıyan kahramanlık anlatıları, söz konusu milletlerin, daha hayatlarının başladığı ilk çağlarda ya da tarih öncesi dönemlerde tarih sahnesinde yer almış halklarının geniş hayal güçleriyle oluşturdukları kültürel birikimleri içerisinde yer alan mitolojik değerlerinden doğmuş ve şekillenmiştir. Aşamalı olarak ve gelişen olaylar sürecinde tarihi gelişmelerle de iç içe girmiş, ilk zamanlar dilden dile sonraki kuşaklara aktarılırken daha sonra Şahname, İlyad ve Odessa gibi ölümsüz yapıtlar ortaya çıkmıştır. Mitolojide ideal gelişmeler ve metafizik olayların kahramanları, arzularına ve ideal dünyalarına gerçek hayatta erişmeği imkansız olarak algıladıklarından hayal gücünün de yardımıyla gerçek dünya dışında, olağanüstü özellikler gibi metafizik konuları ve ideallerini fizik ötesi dünyada tasavvur ederler. Bu olağanüstü arzuları gerçekleştirmek için de Simorğ, Suruş, cinler, büyü, büyücülük... gibi fizik ötesi evrenin araçlarını kullanıp onlardan yardım alırlar. Hayal dünyalarındaki serüvenleri gerçeklerle ilişkilendirip erişilmesi çok daha kolay ve sıkıntısız hayal dünyasında arzularına ulaşır, orada ütopik, gizemli şehirler kurarlar. Tarih; gerçek olayların yaşandığı bir alan iken mitolojide; bir milletin gerçekleşmemiş milli arzularına, mutlaka gerçekleşmesi arzulanan ideallerine yer verilir. Bu açıdan mitoloji, gerçek dünyanın kendilerini mutlu edemediği, ideallerine eriştiremediği durumlarda insanların kaybettiklerini hayallerinde aradıkları anlatımlara yer verir. -Mitoloji sözlükleri, simgelerin özellikle de kutsal simgelerin bir tür şerhi, açımlaması olarak okunagelmiştir. Siz mitoloji ve simge ilişkisini nasıl değerlendiriyorsunuz? - İlk olarak Simgeler ve sembollerin mitlerin dili olduğu, çoğu zaman mitlerle iç içe olduğu gerçeğini belirteyim. Simgelerin arkasındaki gerçeklikler ve sembollerin dilleri iyi anlaşıldığında mitlerin de etkin bir şekilde kavranacağı göz ardı edilemez bir olgudur. Bu yüzden bazı mitoloji uzmanlarınca simgebilim mitolojinin temel gereklerinden biri olarak kabul edilir. Bir bakıma simgeler, birtakım şifreleri de barındıran semboller oluşum aşamasındaki evrenin manzarasını, aşamalarını gösteren unsurlardır. Mitik bir kısım ögelerde de semboller ve şifreler birbirinden ayrılamayacak derecede iç içedir. Olağan dışı, fizik ötesi, öteki alemlere ait rivayetlerden oluşan mitolojilerin ana temaları yaratılışla ilgili gelişmelerdir. Mitlerin ana temaları, daha çok sembolik tiplemeler, fizik ötesi aleme ait simgesel ögelerdir. Mitolojide kahramanlar bu dünyaya ait ögeler de olsalar nitelikleri fizik ötesi dünyaya aittir. Genel tanımlamalarda ve birtakım sözlüklerdeki açıklamalarda mitoloji: Hayali, olan, gerçek dışı ve bütünüyle efsane olan gelişmelerdir şeklinde ifadelerine de rastlanır. Ancak mitolojinin; göksel, fizik ötesi evrene ait, dokunulmayan, ancak metafizik evrenin algılanabilen hikayesi ve gelişmeleri olarak kabul edilmelidir. Bu değerlerin çok önemli bir kısmı mitolojide son derece etkin ve alabildiğine zengin sembollerle ifade edilir. Mitolojide zaman ve mekan kavramları yer almaz. Bu kavramların bulunmaması ya da belirgin olmaması mitolojik anlatının hayali ve kurgusal atmosferini son derece genişletir, onu daha gizemli ve daha çekici olarak yansıtır. Örneğin: İzed Mihr: Tanrı Mihr, ruhaniyyet, savaşçılık ve bereket dağıtan sembol tanrı olarak büyük bir güç kazanmıştır. Halkın bu inançlarının üst tabakalara etkisi Zerdüşt inanışında ve ondan sonralarda da görülmektedir. -Çalışmanızın adı Fars Mitoloji Sözlüğü olmasına rağmen, ona büyük oranda etimolojik bir değer de yüklemişsiniz. Bu yanıyla sözlüğünüzü köken bilgisi sözlüğü olarak da okumak mümkün. Bu bağlamda mitoloji ve dil ilişkisine nasıl baktığınızı öğrenebilir miyiz? - İran dilleri en eski devirlerden günümüze birbirinden farklı dinler, kültürler ve geleneklerin etkisinde kalarak değişim ve gelişim aşamalarından geçmiştir. Eldeki belgeler; alfabe, dilbilgisi kuralları ve içerik bakımından İran dillerini, Eski İran Dilleri, Orta İran Dilleri ve Yeni İran Dilleri gibi birbirinden farklı üç devreye ayırma imkanı vermektedir. Bu süreçte birçok sözcük birçok etkenle zamanla değişim geçirmiştir. Kelimeler, kavramlar, ifadeler farklı etkileşimlerle farklı şekiller almışlardır. Bu tarihsel gerçeği göz önünde bulundurarak kelimeler ve kavramların zaman yolculuğundaki şekil ve anlam farklılaşımını da izleyerek her kavramın eski, orta ve yeni dildeki şekillerini ve bunların anlamlarıyla neleri sembolize ettiklerini de vermeği son derece yararlı gördük. Bir başka açıdan mitoloji; bir milletin ya da bir toplumun ilk ve manevi tarihidir. Bu yüzden de o toplumun ya da milletin diliyle uyum içerisindedir. Bu kuramdan da dil ve mitoloji, birlikte ortak bir işleve sahip olarak edebi metinler çerçevesinde çok uzak geçmişlere ait gerçekleri ve o gerçekler etrafında oluşturulmuş mitolojik değerleri sonraki kuşaklara aktarır. Mitolojik anlatımlarda kullanılan dil de sembolik ve alabildiğine gizemlidir. İranlıların ırkdaşları olan Hintlilerin rivayetlerinde sözün büyüleyici bir etkisi vardır. Söz bu gücüyle düşünceyi eyleme dönüştürme özelliğine sahiptir. Mantra adı verilen bu büyülü güç, Vedalar'da ve Hint edebiyatında kutsanmakta, kutsal sözleri simgelemekte, söz ile büyü yapılması da buradan kaynaklanmaktadır. Bu yüzden söz, her şeydir. Yine Hint rivayetlerinde ilk insan örneği ve aynı zamanda İranlıların ilk ataları Keyumers gibi özellikler taşıyan insan, her varlığın adını söylemekte, insanlara öğretmekte, böylece ilk dili ortaya çıkarmaktadır. Bu ilk ve son dil de bütün dillerin kaynağıdır. Hint rivayetlerine göre bu dilden ilk türeyen Sanskrit Dili'dir. -Hocam, sözlüğünüze bakarak özellikle Fars ve Farsça kaynaklı çalışmalarınızın burada kalmayacağını, daha ileri boyutlara taşınacağını bir okur örgörüsü olarak iletmek istiyorum. Nimet Yıldırım, şimdi hangi büyük projelerin izinde yürüyor? diye sorsam, ne dersiniz? - Son derece haklısınız. Bu yolda daha ileri menzillere yürümemek mümkün değil. Bir sevda bu. Elbette genişleyerek derinleşerek devam edecek bu çalışmalar. Şu anda devam eden çalışmalarım şunlar: İran milli şairi, Fars edebiyatında bütün dönemlerinin en büyük söz ustalarından Firdevsi'nin Şahname'si yeniden düzenlenen şekliyle, daha önce yayınlanmamış 5.000 dizesinin tarafımdan yapılan tashih ve tekmil, Firdevsi ve Şahname ile ilgili kaleme aldığım bir girişle birlikte Kabalcı Yayınları arasında çıkmak üzere. Açıklamalar ve notlarla Türkçeye çevirdiğim yine Kabalcı Yayanevi'nde baskıya hazırlanan Ardavirafname. Bazı araştırmacılarca ünlü İtalyan şair Dante XE "Dante"'nin, İlahi Komedya> XE "İlahi Komedya"/La Divina Commedia> XE "La Divina Commedia" adlı eserini kaleme alırken yararlanmış olduğu ifade edilen bu eser; J. A. Pope (Londra 1816) ve XE "J. A. Pope" Martin Haug (London 1866), XE "Martin Haug" tarafından İngilizce'ye; M. A. Barthelemy (Paris 1887) XE "M. A. Barthelemy" ve Philippe Gignoux XE "Philippe Gignoux" (Tahran-Paris 1984) tarafından Fransızca'ya aktarılarak yayınlanmış, Mazeist edebiyatın en önemli kaynaklarından biridir. Ülkemizde ilk kez yayınlanacaktır. İran Edebiyatı. İslam öncesi dönem İran Dilleri, edebiyatları, kültürel, bilimsel ve edebi birikimini Türk okuruna derli toplu bir biçimde aktaracak olan bu çalışma da yine alanında ilk olacaktır. (yaklaşık 500 sayfa hacmindeki bu çalışma son okuma aşamasındadır). İran Mitolojisi, Mitoloji, İran mitolojisinin kökenleri, oluşum evreleri, kahramanlık anlatıları, diğer mitolojilerle etkileşimi, İran mitolojisinin edebiyat üzerindeki yoğun etkisi ve örnekleri. İran mitolojisinin temel ögeleri gibi ana bölümlere yer veren kapsamlı bir çalışma. (yaklaşık 600 sayfa hacmindeki bu çalışma da son okuma aşamasındadır). Efendim. Fars Mitolojisi Sözlüğü'ne göstermiş olduğunuz yakın ilgi ve edebiyat çevrelerine tanıtımı için yapacağınız bu katkıdan dolayı sizlere ve derginiz çalışanlarına teşekkür ederim. Bu arada Fars Mitolojisi Sözlüğü ve diğer çalışmalarımın okurlarına ulaşmasını sağlayan Kabalcı Yayınevi'ne, sayın Mustafa Küpüşoğlu ve ekibine de sonsuz şükranlarımı sunuyorum. Türk yazar, eleştirmen İlk ve orta öğrenimini Yozgat'ta tamamladı. Ankara Meslek Yüksekokulu Kamu Sevk ve İdaresi Bölümü'nü bitirdi.


Şair Nurettin Durman, çocuk denecek yaşta İstanbul'a kaçtı ve şiire bulaştı. İtinayla berber dükkanına gelen müşterileri tıraş ediyor fakat kimseye şair olduğunu söylemiyordu. Edebiyat dünyasının yakından tanıdığı bu güleç yüzlü isim, Şehrin Üzerindeki Bulutlar, Haziran, Savrulan, Uzun Beyaz Bir Çığlık, Hoşçakal Hüzünbaz Çocuk, Akşam Yedi Suları isimli şiir kitaplarına Uzun Günlerin Kısa Tarihi, Basit Bir Şeymiş Gibi Sanki Yaşamak, Mektebin Bacaları gibi deneme ve hikaye kitaplarına imza attı. Yıllar geçti. Gördüğü, bildiği bir çok şey değişti ama onun küçük mütevazı berber dükkanının adresi değişmedi. Nurettin Durman'ın Beylerbeyi'ndeki berber dükkanına, Artus Kitap'tan çıkan Öksüz Çocuklar Galerisi isimli kitabını okuyup gittik. Lodosun vapur yolcularını çarptığı bir kış gününde bizi sıcak gülümsemesiyle karşıladı. Kendi elleriyle demlediği çayın yanında Beylerbeyi'nin ünlü böreğinden ikram etti. Bu küçük dükkana bunca yıl nasıl bu kadar çok muhabbet sığmış, bizzat görüp öğrendik. Nurettin Durman'la, kitabına yazmadığı serüveninden başlayan ve bu güne dek gelen hoş bir sohbetimiz oldu. Şimdi sizinle paylaşıyoruz. -Öksüz Çocuklar Galerisi isimli kitabınızı okuduk. İstanbul'a geldiğiniz günden başlamışsınız anlatmaya. Biz, Nurettin Durman'ı İstanbul'a getirip şair eden 'önceki' sebepleri de merak ediyorduk... -1961 yılının Eylül'ünde gelmişim İstanbul'a, Bingöl'den. -Çocuk yaşta yani. -Evet, çocuk yaşta gibi. On iki yaşımda evden kaçtım. On altı yaşımda İstanbul'a geldim.. Bingöl'deyken babamın ders verdiği Kur'an kursunda yatıp kalkıyordum, zaten evden ayrıydım. -Neden? -Annem ben ilkokul ikinci sınıfa giderken, vereme yakalanıp vefat edince babam bir başkasıyla evlendi. Üvey annemle aramız ilk zamanlarda iyiydi ama sonraları geçinemedik. Asiydim. Çocukluk işte. Birkaç kez evden kaçmıştım. Arkadaşlarla Büyük dağın dumanı büyük olur, boğulursak büyük gölde boğuluruz diyorduk. Sonra ben çıktım geldim İstanbul'a. -Tek başınıza mı? -Bir arkadaşım da vardı yanımda ama İstanbul'da kimsesi olmayan bir tek bendim. Benim gibi evden kaçıp İstanbul'a gelenlerin öncüsü sayılırım. Benden öncekiler Elazığ'a, Malatya'ya, Diyarbakır'a gidiyorlardı. -Neye güvenip çıktınız yola? Çocuksunuz, kimseniz yok... -O yaşta kahvede çalışmış, terzi çıraklığı yapmış, tuğla ocağında çalışmıştım... Ama berber çıraklığında karar kıldım. Çabuk öğreniyordum ama sevmiyordum berberliği. Okumak istiyordum ben. Çalıştığım Berber dükkanına yakın gazete bayiimiz vardı. Çarşamba günleri posta gelirdi. Gazeteler dergiler gününde gelmezdi Bingöl'e o yıllarda. Posta otobüsü gelir gelmez bir koşu gider Tommiks, Teksas alırdım. Okumaya öyle başladım. Onları okurken işi gücü unuturdum. Ustam bana kızardı hatta. Günlük tutmaya o yıllarda başlamıştım. Buralarda yaşanmaz... yazıyordum deftere, Anne yok, ev yok, okul yok. -İstanbul sizin için filmlerde gördüğünüz bir maceradır sadece, o yıllarda. -Ayşeciğin filmleri vardı. Yeni Cami'yi, Galata köprüsünü gösterirdi. İstanbul'la ilgili her kareyi dikkatlice izliyorduk. Benimle birlikte gelen arkadaş bir müddet sonra döndü ama ben temelli geldim. Çemberlitaş'ta iş buldum kendime. Burada şiir yazmaya başladım. Sonra Divanyolu'nda çalıştım, Adliye Sarayının karşısında, yazarçizer camiasına yakın. -Kitabınızda bu kısmı anlatırken kısa kesmişsiniz. Bize ilk şiirinizi nasıl yazdığınızı, yayınlanan ilk şiirinizin ardından nasıl heyecanlar yaşadığınızı anlatsanız... Eli kalem tutan, şiir yazmaya hevesli bugünün genç şairlerine örnek olsun diye anlatın bunları bize. -Her bulduğum kitabı okuyordum. İnce Memed okumuştum mesela, elime nasıl geçtiğini hatırlamıyorum bile. Çemberlitaş'ta çalışırken, bir hamal arkadaşımın elinde bir kitap görmüştüm mesela. Kitabın sayfalarındaki boş yerleri hesap yaparak dolduruyordu. İstedim, verdi. Meğer o kitap Mevlana'nın meşhur Divan-ı Kebir'iymiş. Benim şiir yazdığımı gören müşteriler Yahya Kemal'i okumamı tavsiye ediyorlardı mesela. Yahya Kemal'in kim olduğunu bilmiyordum bile. Derken yazmaya başladım ama kimseye söylemiyorum şiir yazdığımı. Giderek utangaç oldum. -Şiirlerinizi nasıl gönderiyordunuz peki? -Postayla. Kimse beni tanımıyordu. İlk şiirim Sanat Dünyası isimli dergide yayınlandı. Bana bir haller oldu. Dünyalar benim olmuş gibi sevinçliydim. Sonra daha iyi dergilerde şiirlerimin yayınlanması için yazdım hep. O zamanlar Varlık, Hisar, Yeditepe, Çağrı gibi dergiler vardı. Buralara çok şiir gönderdim. Sürekli kitap okudum, dergileri takip ettim... Ama kimseden yardım görmüyordum. Kimse elimden tutmuyordu. -Çevrenizde Cahit Zarifoğlu, İsmet Özel gibi isimler vardı Onlarla sonradan tanıştım. O seksenli yıllardı. İlk zamanlarda kimse, Ya Nurettin, kardeşim, bir şiirini ver yayınlayalım demiyordu. Cahit Bey'e bu dükkanda sadece üç şiirimi göstermiştim. Tam şu sandalyede oturuyordu. Şiirlerden ikisini beğendi, bunlar iyi dedi. O kadar... Ne o bu şiirleri ver yayınlayalım, dedi, ne de ben, bu şiirlerimi yayınlar mısın, demedim. Şiirleri aldım cebime koydum. Bir gün bana, Senin de şiir kitabını Akabe'de yayınlarız demişti.. Mavera dergisinde bilahare iki şiirim yayınlandı. Bir bunalım dönemi de yaşadım tabii, bir umutsuzluk, bir başaramama kaygısı, bir yılgınlık... -Neden? -Ne Mavera dergisinde, ne Varlıkta, ne Yönelişlerde... Hiçbir yerde şiirlerim yayınlanmıyordu. Bıktım artık, vazgeçeyim ben şiirden dediğim bir gün İsmet Özel Bey, şiirlerime bakıp, Sade ve anlaşılır yazıyorsun, hayret, neden yayınlamıyorlar? demişti. Bu bana cesaret verdi. Ondan sonra da açıldım zaten. Bir dostumun dediği gibi, şiir her zaman kafada olmalı. Yoğunlaşınca insan, çok şey kazanıyor. O zamanlar Allah'a çok dua ettim, Rabbim, bana bir şiir kitabı nasip et diye. Bugün kaç kitap olduğunu düşünmeden sayamıyorum. -Edebiyat dergiciliğini uzun uzun değerlendirmişsiniz kitabınızda. İnternetin yaygınlaştığı bir ortamda edebiyat dergilerinin işi çok mu zor? -İnternet sitelerinden Şiraze, Edebistan, Edebiyatmezunları gibi birkaçında yazıyorum. Bazı sitelere şiirlerimi koymuşlar. Fakat genel itibariyle sanal alem bana sahici gelmiyor. Ömer Lekesizin Edebistan'ı gibi seçici ve seçkin değil, bütün edebiyat siteleri. Binlerce şiir var internette. Şiiri görüyor ama okumadan geçip gidiyor okuyucu. Oysa dergiyi eline alıp baksa, işin rengi değişecek. Hem dergide, hatalarını görebiliyor, başkalarını takip edebiliyorsun. -İnternet birçok şeyi olduğu gibi şiiri de kolay tüketiyor... Evet. Veya gün geliyor site çöküyor, hepsi gidiyor. Benim yıllardan beri biriktirdiğim dergiler hala yanımda. Eve sığmayanlarını dükkana getirdim. Atamıyorum, satamıyorum. Bunların hepsi tarih, emek, göz nuru... Dergicilik çok hoş ve güzel bir zanaat üstelik. Tabii birde dergicilikte herkesi memnun edemiyorsunuz. Yazısı yayınlanmayan kırılır, incinir. İnternette şiirlerinin yirmi bin kişi tarafından okunduğunu söyleyen bir şair, kitabını bassa kaç kişi alıp okuyacak. İnternette hakikaten o kadar okunuyor mu ki o şiir. Tıklayıp geçiyor. Bugün herkes şiir yazıyor. Editörün çok iyi olması lazım. Şiirden anlamalı. Yönlendirici olmalı. -Okul gibi. -Tabi. Bu da bir teşvik. Ben, bana şiir getiren gençlere, Bu dergiyi ben çıkarıyorum ama dergi sizindir diyordum. Benim şiirim yayınlanmadı diye üzülmeyin. diyordum. Editörün yetkisi olmalı, gerekiyorsa müdahale edebilmeli. -Şiir yazdım diyenler eleştiri kabul etmiyor ama. -Evet ama buna izin verirse hatasını görür, düzeltir. Bugünün gençleri bir tomar şiirle geliyor, Bunları yayınlayacaksan virgülüne bile dokunma diyor. Böyle konuşanlardan bir şey çıkmıyor. İlerleme kaydedemiyorlar. Övülmek için bekliyorlar ama. Ağızları da iyi laf yapıyor. Batı edebiyatından birkaç isim ezberleyip sürekli onları konuşuyorlar ama Doğu'dan kimseyi tanımıyorlar. -Müzikli, şarkılı şiir kasetleri hakkında da bir şeyler söyleseniz. Onların kalıcı olduğunu sanmıyorum. Tamam, güzel okuyanları da var şiirleri ama o ses gittiğinde geriye kalan mısralar, herkeste aynı tadı bırakmıyor. Zaten en çok ağlatmak için okuyorlar şiirleri, titrek sesle, acıklı bir müzikle... Duygulandırıyor insanı ama sanat değeri yok. Rahmetli Cahit Zarifoğlu akşam iş dönüşü dükkanıma gelirdi, tatil günlerinde uğrardı. Ben şöyle şairim, böyle yazarım havası yoktu hiç üzerinde. Akşam sessizce gelir, selam verir, oturur çay içer, sigara içerdi. Halkla arası çok iyiydi. Kimsenin gönlünü kırmazdı, böbürlenmezdi. Bambaşka bir insandı. -Berber dükkanınız kültür sanat merkezlerinden biri gibi olmuş burası. Kimler geldi geçti buradan... Neler konuşuldu? -Burayı 76'da açtım. Buradan yola çıkarak bir edebiyat tarihi yazılabilir kanaatimce. Aylık dergide, Yeni Devir gazetesi kültür sayfasında şiirlerim yayınlanıyordu. O vesileyle tanıştığım şairler yazarlar gelip giderdi dükkana. Ahmet Özalp ile Yaşar Kaplan'la, Necati Polat'la, Sıtkı Caney'le, Süleyman Çelik'le, Ahmet Kekeç'le falan bu vesileyle tanıştım. Tabii tanışıklıklar artınca Beylerbeyinde, Çengelköy'de ikamet eden dostlar edindim. 1980 yılında İsmet Özel, bir ara Sezai Karakoç, 1983 yılında Cahit Zarifoğlu Beylerbeyine teşrif buyurdular, ikamet ettiler. Bu vesileyle de bu değerli şairlerimizi tanımış oldum... Tabii çıkardığımız gerek Kardelen dergisi, gerekse Düşçınarı dergisi dolayısıyla da genç şairlerimizle dostluklarımız, arkadaşlıklarımız pekişti. Bu vesileyle çok değerli dostlar edindim. Bir samimiyet oluştu Dükkanın da bir tanınmışlığı oldu böylece... -Saç sakal için mi, sohbet için mi geliyorlardı daha çok? -Burası bir uğrak yeri idi. Cumartesi, akşamüstleri çok kalabalık oluyordu. Hatta dedikodusu bile yapılıyormuş, ne çok müşterisi var diye. Oturacak yer kalmıyordu. Çay ikramlarımız oluyordu tabii. Şiire uzak müşteriler şaşıyordu bu duruma. Ben onlar için sadece berberim çünkü. Kimseye söylemiyordum da şiir yazdığımı. Bir ara, siyasiler geliyordu buraya. Ama AK Parti'nin iktidar olmasıyla eski muhabbetler kalmadı. -Sizinle ne ilgisi var bunun? -Partideki ayrılık buraya da yansıdı. Eskiden burada görünmek isteyenler, artık özellikle gelmemeye başladı. 80-90 arası çok şey değişti. İnsanlar birbirini merak eder, hatır sorardı. Artık yok böyle şeyler. Şimdi her şey şüphe üzerine kurulmuş. Eskiden Kardelen dergisinin toplantılarını bile burada yapardık. 28 Şubat'ın sonucu bunlar. Kendi kendimizi vurduk biz. Birbirimizden koptuk. İçimize korku saldılar. Sahici dostluklar yitip gitti. Herkes kendi mecrasında kendini saklamaya bıraktı... -Edebiyatçı sohbetle beslenir. Berber dükkanlarının da bu 'sohbet'e dair zaten adı çıkmış... Berber dükkanında dedikodu çok olur, bunu açıkça sorabilirsin... -Tamam, dedikodusu çoktur buraların... -Eskiden 2 kalfa çalışıyordu burada. Ben yokken olup biten havadisleri geldiğimde anında veriyorlardı. Bende şaşıyordum doğrusu. Bu havadisleri nasıl böyle çabuk duyuyorlar diye. Etrafta ne olup bittiyse, onların dilinde. Berberler geveze olur bir de. Ama her halükarda böyle dükkanlar, mekanlar hem önemlidir, hem de gereklidir. Oturmak için, hasbıhal etmek için, fikir teatisinde bulunmak için elzem yerlerdir hayatımızda. Mesela şair Baki'nin de uğradığı bir dükkan varmış sahafların orada. Şair olamamış ama şiirden de çok iyi anlayan biri imiş bu dükkanın sahibi. Ankara'da saatçi Musa Ağabeyin saatçi dükkanında fikir ağırlıklı sohbetler olurmuş. Nihat Armağan'ın mekanı da edebiyatçılara, fikir adamlarına açıktı... Ziyaretine gittiğimde kitapları paketleyip hediye etmişti bana. Neticede mekanlar, sohbeti koyulaştıracak berber dükkanları önemlidir... Şairlerin, yazarların, fikir adamlarının terapi merkezleridir adeta...


Şiir yazmaya ilk ne zaman başladınız? Yazdığınız ilk şiirin ne olduğunu çok merak ediyorum. İlk denemelerim erken bir döneme kadar gider. Fakat ilk şiirimin ne zaman yayınlandığını ya da yazdıklarımın şiire aidiyetinin ne zaman kabul gördüğünü soracak olursanız, 1974 yılının baharındaydı. O sırada bir arkadaşım beni, Şam'daki es-Sakafe el-Usbuiyye adlı haftalık edebiyat gazetesinin yayın merkezine götürdü. Basın ve özgürlük karşıtı faşist askeri rejimden bağımsız son edebiyat gazetesiydi bu. Arkadaşım beni bu gazetenin edebiyat editörüne takdim etti. Tanıştığım kişi, Şam bölgesinde düzyazı şiirinin öncülerinden biri olan Suleyman Avvad'dı. Ağzından sigara düşmüyordu. Bir şiirime baktı, sonra yüzüme. Ne kastettiğini anlam veremediğim şekilde başını salladı. Günler sonra, şiirimin gazetenin en çarpıcı yerinde yayınlandığını gördüm. İlk kez adımın bir gazetede basıldığını okuyordum ve kalbim şiddetle çarpıyordu. O zamanlar henüz 18 yaşındaydım. O gün bugündür şiirde olduğu kadar kendimi dilde derinlemesine ifade edeceğim hiçbir alan bulamıyorum. Şairin mesajından daha yüce bir mesaja sahip değilim. Bir yere kadar evet. Eğer bu algı doğruysa, belki de şairler kendi yöntemlerinden uzaklaşıp birbirleriyle çeliştikleri zaman olgunluğa erişirler. Birbirlerini kopyaladıklarında, taklit ettiklerinde ya da aynı şeyleri fısıldadıklarında değil. Doğrusu bugün böyle durumlara o kadar sık rastlıyoruz ki bir şairi ötekilerden ayırt eden karakteristik izlere şahit olmuyoruz. Sebebi ne kadar dikkat çekici olursa olsun, şairin eserini överek kendisini ödüllendirmesi ya da sırf bir şiir yazdığı için iltifat beklemesi uygun olmaz. Şairin dünyadaki işlevi şiir yazmaktır. Şair yeni bir şey yarattıkça varoluşta eksik bir şeyin olduğunu gösterir ve onu var etmeye çalışır. Bu da önceki şiirlerin şairin peşinden gittiği o güzellik, duygu ve anlamı yakalayamadığının bir tür kabulüdür. O halde yeni bir şiir olmalı. Nazım Hikmet'in şiirlerinden henüz yazılmamış şiire dair o dizeleri hatırlayalım. Zannediyorum ki şair için en büyük ödül o şiiri keşfetme serüvenidir. Onun hediyesi de budur. Çok önemli bir soru. Kısa da olsa cevap vermeye çalışacağım. Şiirsel zamanı açıklamadan önce bendeki zaman tasavvurunun geçmiş, şimdi ve gelecek şeklinde yapılan sınıflandırma engellerinden sınıflandırılan zamandan farklı olduğunu söylemeliyim. Benim için yalnızca şimdi vardır. Bahsettiğim şimdi, önceden vuku bulduğunu ve sonradan vuku bulacağını düşündüğümüz uzun bir zaman dilimini kapsar. Sonradan dediğimiz şey yarına da uzanır. Zira uyuyup uyandığımızda yeni bir günde olduğumuzu söyleriz. Peki ama örneğin üç gün hiç uyumayan bir insan için yarın nedir? Oturduğu pencereden ışık ile karanlık, doğan bir güneş ile gece dediğimiz şeyi getiren batan bir güneş arasında değişen doğa olaylarını aralıksız bir zaman çizgisinde gözetleyen biri için yarın ne anlama gelir? Yani pencerenin yanı başında oturan kişi, bitişik bir zaman çizgisinde doğayı ve doğanın dönüşümlerini gözlemler. Kimse de çıkıp gün doğumunun yeni bir günün gelişi, günbatımının da günün bitişi ile gecenin gelişi anlamına geldiğini söylemez. Bu döngünün gece ve gündüz olarak adlandırılması için gece geldiğinde uyumalısınız. Geçmiş zaman ile gelecek zamanı buna göre tayin ediyoruz. Şair, gezegenin ve evrenin herhangi bir yerinde ebedi uyanık olan kişidir. Dahası gezegenin ve evrenin kendisidir. Nasıl ki evren bütün bir zamanı kapsayan zamanlardan oluşur, şiirin zamanı da bütün bir şimdidir. Söz konusu şimdi, şimdinin sınırlarında dolaşan geçmiş ile geleceği bir araya getirir. İşte şimdinin bir parçası olan bu zamanlar gitgide büyüyerek, iç içe geçerek şairin şiirinde hayat bulur. Olan ve olacak olan bu şiirsel zaman, şiirin şimdisi ve yok olması imkansız ebedi maddesidir. Şiirimde farklı zamanlarda vuku bulan veya tahayyül edilen masallar, efsaneler ve olaylar bütün güzellikleri, acıları ve hayretleriyle bir arada yaşar. Aralarındaki mesafeler ne kadar uzaklaşırsa uzaklaşsın, dilleri ne kadar farklı olursa olsun onları birbirine yakınlaştırılan bir şeyler mutlaka vardır. Onları bir araya getiren cevher, derininde mevcut olan insanlık boyutudur. Efsanenin de içinde olduğu büyüsel gücü olmayan, bilincin ve dünyanın bilinmezliğinde serüven yaşamayan bir şiir var oluşu kuşatabilir mi? Bundan dolayı modernizm ve postmodernizm şehrinde şiiri, kişiler arası ilginç bir iletişim, geçici şaşırtma, hafif toplumsal paradokslar, şarkılar veya siyasi söylemler yaratmak gibi günlük basit oyunlara tabi tutmak abesle iştigaldir. Bugün birçok dil ve kültürde şiirin başına gelen budur ve şiiri bayağılaştırır. Adorno'nun o meşhur sözünü birçok kişinin yaptığı gibi bağlamından koparırsak dünya tarihinde yaşanan tüm mağduriyetleri yalnızca Yahudilerin tekeline almak gibi bir narsizme kayarız ki böyle bir sonuç Auschwitz gibi korkunç bir insanlık dramını mitololojik, masalsı bir trajediye dönüştürür. Başka acılara benzemediğine, başka acılarla karşılaştırılamayacağına göre bu aynı zaman da dilin de yıkımıdır, ifade imkanının sonudur ve nihayet şiirin ölümüdür. Böyle bir şey bana korkunç geliyor ve şu soruyu sormama neden oluyor: İnsanlığa karşı işlenmiş suçlardan edinilen acı bir deneyim, kişiyi kendisinden başka bir kurbanın acı çekmesine izin vermeyen, acıyı tekelleştiren, bencil ve nevrotik bir karaktere dönüştürebilir mi? Bu, kurbana suç işleme ve başkalarını yok etme istemlerinde kendisini haklı görme imkanı sağlar. Öyle ki söz konusu kurban bir diğerinin mağduriyetini ve kendisini savunmasını kabul etmez; hatta onların sanatsal olsun olmasın herhangi bir vasıta ile acılarını ifade etmelerini şiir ya da nesir olarak tanımlar. Adoro'nun bu önerisi Yahudilerin tekellerine aldıkları mağduriyetle Siyonist Çete'nin Filistinlilere yaptığı zulmün perdelenmesi anlamına gelmez mi? İster zorba olsun ister filozof, şiir kuşunun ufkunu kapatan herkese karşıyım. Auschwitz'den önce de Auschwitz'den sonra da savaşlar durmadı ve insanlık trajedisi son bulmadı. Trajediler oldukça, özellikle de kurban dilsiz kaldığında ve trajedi diktatöre karşı yalnızca şairin sesini bulduğunda şiir var olmaya devam edecektir. Dünya Suriye dersinden yeni bir şey öğrendi mi? Adorno'nun ifade edemediği başka bir şey var mı? Bir şair bakış açısıyla diyebilirm ki eli kanlı bir diktatörün ülkenin her tarafında açtığı zindanlarda Suriyelilerin kimyasal gaz dahil maruz kaldıkları muameleler en az Auschwitz'de yaşananlar kadar korkunçtur. Bütün bunlar dünya şairlerine, Auschwitz'den sonra şiirin yazılması, şair vicdanının asla uyumaması ve bakışlarını Suriye trajedisine çevirmeleri gerektiğini söyler. Adorno'yla beraber Auschwitz'den sonra şiirin imkansızlığını kabul edersek, artık başka kurban olmadığını kabul etmiş oluruz. Bu ise dünyanın herhangi bir yerinde yaşanacak suçlara göz yummak anlamına gelir. Bu korkunç denklemde her türlü anlamın ölümü değil midir bu? Nazilerin sonsuz ve hesapsızca sürdürdüğü katletme eylemiyle kurbanlarına karşı zafer kazandığı anlamına gelmez mi? Bir kez daha sizi Suriye holokost belgelerine bakmaya davet ediyorum. Şiirleriniz pek çok dünya çevrilmesine rağmen, henüz Türkçeye çevrilmiş sadece bir kitabınız var; Midilli'ye Açılan Tekne. Daha fazla şiirinizin dilimize kazandırılması için sabırsızlanıyoruz. Umarım yakın zamanda bu gerçekleşir. Gerçekten bir kitabımın Türkçeye çevrilmesi harika bir olaydı. Bu, benim için Türkiye'nin kültürel hayatıyla ve Türk okuyucuyla etkili bir ilişkinin başlangıcıydı. Türkçe ait olduğum bölgenin merkezindedir. Türkiye'ye birçok kez davet edildim fakat kitap başka bir şey. Kitap, kısa süreli ziyaretlerden daha kalıcıdır ve şair için başka kültürdeki en uzun ikamet adresidir. İşte bu sebeple iki dile olan derin ilgisiyle cömertçe çeviriler yapan muhteşem insan, aydın ve çevirmen Mehmet Hakkı Suçin'e minnet borçluyum. Bu çabanın kahramanı odur. Açıkçası Midilli'ye Açılan Tekne kitabının Türkçe çevirisini benden ziyade onun eseri olarak görüyorum. Öte yandan şiirimi başka dile çeviren herkese karşı hissettiğim bir duygudur bu. Çevirmen, özellikle de şiir çevirmeni, şiiri kendi dilinde yeniden yaratır ve şiire başka bir hayat için olağanüstü bir imkan verir. Son zamanlarda Suçin'in oldukça zor Arap klasiklerinden Yedi Askı Şiirleri'ni Türkçeye çevirmesi beni çok mutlu etti. Suçin, gönüllü olarak Arap ve Türk kültürüne sağladığı muazzam katkıyla büyük bir övgüyü ve takdiri hak ediyor. Ayrıca onun İbn Tufeyl'in Hay bin Yakzan çevirisinin de yakında yayımlanacağını biliyorum. Şimdi de onunla Truva'da Savaş Yok adlı şiir seçkisinin çevirisiyle yeni bir deneyim yaşıyoruz. Açıkçası bu eseri sabırsızlıkla bekliyorum. Benim Türkçe çeviriye bu kadar ilgi göstermemdeki hususlardan biri de kültürle ilgisi olmayan saiklerle zayıflayan Türk ve Arap şiir kültürü arasındaki ortak derin bağları yeniden canlandırmak, onlara estetik açıdan hayat vermek ve iki kültürün zenginliğini yeniden ortaya çıkarmaktır. Şahsen beni mutlu eden bir şey de Türkiye'deki şiirseverden ve okurlardan şiirime dair aldığım güçlü izlenimlerdir. Bu benim için çok özel bir duygu. Son olarak da Türkçenin seslerini ve ahengini kulağımın yadırgamadığını, aksine onların bana hoş geldiğini belirtmek isterim. Zira bu dilin birçok kelimesi çocukluğumda dedemin dilinden bana ulaşmıştır. 1956'da Suriye'nin başkenti Şam'da doğdu. İlk gençlik yıllarını, şiirleri üzerinde büyük bir etki bırakan bu şehirde geçiren şair, sol harekete katıldı ve siyasi baskılar nedeniyle önce Beyrut'a, ardından da Lefkoşe'ye gitti. Aktif olarak Filistin direnişi içerisinde yer aldı ve 1982 senesinde İsrail'in Lübnan Kuşatması esnasında Sabra ve Satilla Katliamı'na tanıklık etti. İlk kitabı "Çocuk" da 1982 senesinde Beyrut'ta yayınlandı. Eski halk hikayeleri, mitolojik ve destanlar gibi pek çok kültürel formdan beslenen şair, ayrıca 2000 senesinde Arap Coğrafya Edebiyatı Merkezini kurdu. Merkez, "İbn Battuta Gezi Edebiyatı Ödülleri"ni her sene gezi edebiyatı alanında başarılı kalemlere ödüller vermektedir. 2011 senesinde, Londra'da pek çok Suriyeli yazarın katılımıyla Suriyeli Yazarlar Birliği'ni kuran el-Cerrah, edebiyat ve sanat dergilerinin kuruluşunda yer aldı ve yayın yönetmenliği görevlerini sürdürdü. Şimdiye kadar yaklaşık 16 kitabı yayınlanan Nuri el-Cerrah'ın şiirleri İngilizce, Fransızca, Yunanca, Türkçe gibi pek çok dile çevrildi. "Yastık Kitabı" isimli eseriyle 2008 senesinde Doha/Katar'da düzenlenen bir törenle Arap Çocuk Edebiyatı alanında verilen en büyük ödülün sahibi oldu. Halen Londra'da yaşamını sürdürmektedir. İzmir'de doğdu. Küçük yaşlardan itibaren edebiyatla ilgilenmeye başladı. Meslek olarak sürdürdüğü belgesel film metin yazarlığının yanı sıra birçok dergi ve internet sitesinde yazıları yayınlandı. Almanca ve İngilizce dillerinden kitap ve makale çevirileri yaptı. Filistin direniş edebiyatını ele alan 'Zeytin Ağaçlarının Arasında' adlı bir kitabı vardır. Belgesel Film MetinleriAnlatılmamış Öyküleriyle Meydanlar; Marakeş, FAS, TRT BELGESEL, 1 bölüm (2017). Sürgündeki Sevda Filistin, TRT BELGESEL, 5 bölüm (2016). 55 Günün Hikayesi- Batı Trakya Türk Cumhuriyeti, TRT TÜRK, 3 bölüm (2013). Mimar Sedefkar Ağa, Türk Mimarisinde İz Bırakanlar 2 ciltlik prestij eser (2015), Çevre ve Şehircilik Bakanlığı.


Binaların tarihini araştıran anlatıcının peşinde kentin belirsiz noktalarına sürüklenmek... Zamanın attığı küçük fırça darbeleriyle anlamsız/günahkar bir şehre dönüşmek... Bu şehrin en büyülü noktasında yarım kalmış bir binanın tepesinden denize bakmak... Ömer Ayhan, Öldüren Şehir isimli romanında bizi İstanbul'un değişik semtlerinde gökdelenlerin dünyasında dolaştırırken, şehir ve geçmiş hakkında soru işaretleri uyandırıyor. İstanbul'un ve romanın labirentleri bizi kuşatıyor, yalnızlığa sürüklüyor. -Klasik sorudan başlayalım mı? Yazma serüvenin nasıl başladı? -Yazma serüvenim, kesintilerle ilerleyen bir süreç oldu. Daha ortaokul dönemlerimde hiç bitiremediğim, dünyanın değişik yerlerinde geçen, Jules Verne'ye öykünen roman denemelerim olmuştu. Ders çalışacağım saatlerde, bütün enerjimi bu tip denemelere verirdim. İleride ne olacaksın? dedikleri zaman da, Yazar olacağım, derdim. Ama sonra araya müzik girdi, konservatuvar eğitimi girdi ve uzun bir süre sadece okur olarak ilgilendim. 1990'lı yılların sonlarında, yazma tutkusu önlenemez bir şekilde gelince kaçınılmaz bir biçimde yazmaya başladım. Aynı zamanda öykü yazarak başladım. Bir yandan da başka kitaplar üzerine bir şeyler yazmak, her zaman bana çok çekici gelmişti. Bugüne kadar da ikisi birlikte, öyle sürdü. -Birinin etkisi oldu mu yazmanda, yoksa kendiliğinden mi başladı? -Herhalde yazarların etkisidir. Okuduklarımdan, Acaba ben de yazabilir miyim? demiş olabilirim. -Yani bir arkadaş, vs. etkili olmadı mı? -Çevreden herhangi bir şey olmadı. Zaten edebiyat çevresinden de çok uzaktım, tanıdığım hiç kimse yoktu. Öyle bir çevrem olmadı. Ama onlu yaşlardaki yazma içgüdüsü, uzun bir kış uykusundan sonra tekrar beni kilitlemiş olmalı ki, kendimi yazarken buldum. -O zaman diğer sorulara geçmeden, hep sorduğum bir soru: Seni etkileyen yazarlar?.. Doğrudan olarak algılama da, seni çarpan, hatta yazma serüveninde birtakım etkiler yaratan... -Buna cevap vermek çok kolay değil. Çünkü dönem dönem de değişebiliyor. On sene önce beni çok etkileyen kimi yazarlar, bugün aynı etkiyi yaratamayabiliyor. Başka yazarlar öne çıkabiliyor. Öyle şeyler var ama Türk edebiyatında hep hayranlık duyduğum yazarlar oldu. Halit Ziya, bunlardan biri... Onun yazdığı dönemin öykü ve romanlarına baktığım zaman, kendi döneminden çok ileride olduğunu görüyorum. Bunun mutlaka birçok nedeni vardır ama bu, çarpıcı bir şey... Halit Ziya'nın öncesinde ve hatta sonrasında uzun yıllar, o kadar iyi romanı kuşatan bir yazar olmamış, bu, çok ilginç bir şey. 1980'li yıllarda bile, Fethi Naci'nin Türkiye'de en iyi 10 roman içinde, Aşk-ı Memnuyu sayması, belki Halit Ziya için iyi bir şey ama Türk edebiyatı için düşündürücü bir şey... Çoktan aşılmalıydı. Bir yandan da o romanın kendi dönemi içinde ne kadar ileri bir kurgu, biçim, kişileştirme gibi özelliklerle yazıldığını gösteriyor. O açıdan, bugün de benim için önemini yitirmemiş bir yazardır. Bilge Karasu da beni çok etkilemiştir. O dille olan serüveni, anlatma biçimi, o araştırmaları, arayışı, benim için bir çekim alanı oluşturmuştur. Dünya edebiyatına geldiğimde ise, Bataille ve Blanchot gibi hem metin, hem de yazılı metinler üzerine düşünce üreten yazarlar beni daha çok çekiyor. Daha birçok yazar sayılabilir ama isimden ziyade, hem yazan, hem de yazı üzerine düşünen yazarlardır. Yazı üzerine kendi politikasını oluşturmuş ve düşüncelerini kaleme almış insanlar daha çok ilgimi çekiyor. -İkinci kitabında başlamıştı bu: Kötücül kahramanların vardı. Şimdi burada da gördüm ben, özellikle başkahramanların, kötücül yanları var. -Bu kitapta anlatıcı ve anlatıcının arkadaşının çok kötücül özelliklerinin öne çıktığını düşünmüyorum. Yani Ufuk'la Emre'nin... Yeşim için bu söylenebilir. -Emre değil de, Ufuk, Yeşim... -Ufuk da çok kötücül değil. -Evet ama kendini kötücül tanımlıyor biraz. Geçmişte hatırladığı ve ahlaksızlık olarak tanımladığı şeyler... -Ama onun dışında gelişmiş şeyler bunlar, başkaları tarafından yönlendirilmiş. Çocukluğunda kendi iradesiyle yapmış olduğu şeyler değil. Ama bazı düşkünlükleri, zaafları var. Bunları açıkça söylüyor. Bunun nedeni de şu aslında: Klasik bir tipoloji vardır ya, yazar öyle bir karakter yaratmalıdır ki, o karakter, okur tarafından çok sevilmeli, okur kendisini onunla özdeşleştirmeli, ben buna karşıyım. Bunun hiç de böyle olması gerekmiyor. -Özdeşleştirmeyi engellemek mi istiyorsun? -En azından ona hizmet etmek, bana sıcak gelmiyor, diyelim. Bunun biraz modası geçmiş bir tanımlama olduğunu düşünüyorum. Mesela Amerikan Sapığı diye bir kitap var, Bret Easton Ellis'in. İngiltere'de yüzyılın en iyi yüz romanı arasında kabul edildi. Ama oradaki anlatıcıyla benim kötücül kahramanlarım boy ölçüşemez bile. Önüne geleni hiçbir nedeni olmadan öldüren, bundan zevk alan, bunu anlatan bir adam... Bu kitap o kadar önemseniyor, demek ki okurun ille de kendini özdeşleştirmesi gerekmiyor. Çünkü yaratılan roman kahramanları da, dünyadan kopuk, yaşadığımız dünyadan çok ayrı insanlar değil. Hepimizin olduğu gibi, onların da iyi ve kötü yanları var. Ben bunları birlikte vermek gerektiğini düşünüyorum. İlle de çok sempatik, çok sevimli, hiçbir kusuru olmayan bir prototip olması gerekmiyor. Ama tabii dediğin, özellikle ikinci kitap için doğru. Kötücüllük kavramı üzerine gittim, benim ilgimi çeken bir şey çünkü. İnsan doğasında olan, baş edilemeyen bir şey, benim her zaman ilgimi çekti. Onu, o kendi doğallığı içinde vermeye çalıştım. Burada ise, dediğim gibi, Yeşim dışında, kötücüllüğünün diğer durumları çok ağır basan bir karakter yok gibi. Ama onların olumsuz yanlarını saklamadım. Kastettiğin buysa, evet... -Bir de şey vardı yalnız... Onların da geldiği kişiler, bir tarikat gibi. Onlar da kötüydü. -Evet, evet. Ama onlar tabii daha dışarıda kalıyor. Oradan biz bir iki kişiyi tanıyoruz. -Doğrudan değil, dolaylı anlatılıyor ama... Dedeler, babaanneler... -Evet, evet. Hep bir karanlık, dip... Çünkü ilgimi o çekiyor. Her şeyin günlük güneşlik olduğu bir ortamda, çok fazla bir şey çıkmaz gibime geliyor. -Bir de bana şeyi hatırlattı. Yazdıklarından okuduğum kadarıyla sinemayla da bayağı ilgilisin. -Müzik, sinema, evet. -Rosemary'nin Bebeği, diye bir film vardı. Orada bir tarikatı anlatıyordu. -Onlar şeytana tapan bir tarikattı. -Adam, eşini tarikatla olan ilişkileri uğruna harcıyordu. -Harcıyordu, evet. -O açıdan bir benzerlik buldum. -Ama orada daha farklı bir şey var. Burada, harcamadan ziyade kaybolmuş birini tekrar kazanma, bir şekilde uzak düşmüş birini tekrar oraya çekmek... Onların açısından baktığın zaman onlar kazanmak olarak görüyor, orada bir feda etmeden ziyade, kendine çekmek... Ötekinde bir ihanet var tabii. -Binaları, gökdelenleri organik bir şey olarak tanımlamışsın. Senin romanına göre uzaylı/insan melezi yaratıklar bunları yapmış. -O, çok meşhur bir televizyon dizisiydi: Ex-Files. Ben o televizyon dizisinin üzerinde oynadım. İstanbul'da geçen bir bölüm olarak yaptım. O, anlatımın içinde bağımsız bir parça olarak da okunabilir. Metin içinde bir gerçeklikten ziyade, fanteziyi gösteren bir şey... -O, FBI ajanlarının olduğu bölüm mü?.. -Evet, o çok bilinen bir dizi. -Yok, ben genel olarak, gökdelenleri organik bir şey gibi tanımlamanı söylüyorum. -Aslında sadece gökdelenle sınırlı değil, binaları organik bir şey olarak tanımladım. -Sanki gözleri var, elleri var. -Evet, o, bir metafor tabii. Dinsel açıdan kötücüllük, diyebilirsek Babil'in Tevrat'ta geçtiği şekliyle, romanda geçtiği şekliyle bu, bir metafor olarak söylenebilir. Yaşayan, duyan, karanlık amaçları olan insanın fantezilerine ve düşüncelerine yataklık eden, ona yardımcı olan, hizmet eden bir şey... Bunda da çıkış noktam, zamanın da bir belleği olduğu, mekanın da bir belleği olduğu söylenir ya. Ona bir gönderme olarak da okunabilir. -Kişileştirmişsin yani. -Bir yandan, İstanbul'u da kişileştirme çabasıydı. Çünkü kenti kent yapan olguların en başında mimari geliyor. Mimari olmadan -bunun ille de iyi, doğru bir mimari olması da gerekmiyor-, mimarinin kendisi olmadan, yapıların kendisi olmadan bir kenti düşünebilmemiz zaten olanaksız. O, kent olmuyor. -Bir yandan gökdelenlerin, kentin siluetine saldırdığı saptaması var. Bir yandan da gökdelenlere çok ters de bakmamışsın gibi geldi bana. -Tabii, tabii. Bazı gerçek kaynaklardan faydalandım, hatta bunları metnin içinde de birebir kaynakları belirterek, İstanbul Teknik Üniversitesi'nin kitapları, Şikago'da konuşan bir mimarlık tarihi uzmanı, bunları birebir aldım. Aslında kamuoyunun görüşü, bunun olumsuz olduğu üzerine... Yani Gökkafes üzerine kimse olumlu bir şey söylemiyor. Hepimizi rahatsız eden bir şey bu, yıkılsın diye bile yürünebiliyor. Ama burada tabii, o kontrastı yarattım. Çünkü anlatıcının aslında farkında olmadan unutarak bağlı olduğu Babil anlatısına göre, bu, çok iyi bir şey. Bu da, kavramın göreceliliğini ortaya koyan bir şey... -Göreceliliği vermeye çalıştın. -Bizim için kötü ama o tarikat için ya da zamanında Babil Kulesi'ni yapmayı deneyenler için o, çok iyi bir şey. Onun günümüzdeki bir yansıması olarak gösterdim. -Yarım kalmış kuleler ya da binalar... -Tabii ki. Babil Kulesi'nin bitirilemeden çökmüş olduğunu düşünürsek, romandaki SSK binasının da... -Günümüzde bunun devamı gibi göstermişsin. -Evet, onun bir devamı gibi, bir metafor... Çünkü orada ana konu, ne kadar yüksek olduğu. Benim kitabımda, dinsel öykülerde, Tanrıyı rahatsız eden, kendisine ulaşma gayreti içinde insanların, kendini bilmezcesine bir yaklaşım içinde bulunması... İnsanların kendilerinden rahatsız olması, silueti bozduğunu düşünmesi, psikolojilerinin zaman zaman bozulması, gene rahatsız edici, küstahça bir boyutu ortaya koyuyor, diye düşünüyorum. -Değişik bir yaklaşım var. Bilimkurgu bir yanı var. Bir yandan bir kent romanı, bir yandan da bilimkurgu... Bu, kendiliğinden mi böyle oldu, yoksa sen bunları yapmaya mı çalıştın? -Benim yapmak istediğim, bir kent romanı yazmaktı. Ama o kent romanını yazarken, İstanbul'un ilk kurulan, ellilerde başlayan yüksek konutlarından günümüz gökdelenlerine doğru aşağı yukarı 50 yıllık bir süreci araştırınca, kitap kendi kendine bir noktada bilimkurguya doğru kaçınılmaz olarak gitti. Çünkü teknolojiyle, yeni teknolojiyle ilgisi olan mimari yapılar işin içine girdi. Roman, öyle bir boyuta, konusu gereği, erken/öncü binalardan alıp bugünkü gökdelenlere gelen süreci işlediği için, kaçınılmaz olarak belki... Ama dediğim gibi, öncelikle bir kent romanıdır. Birkaç bölümdür, o bilimkurgu havasını kitaba veren... Baştan sona baktığımızda, zaman zaman öne çıkan, zaman zaman daha geriye çekilen bir şey... -Önce kent romanı gibi algılıyordum. En sonunda okuyup bitirdiğimde, bilimkurgu özellikleri de hissettim. -Ama dediğim gibi, çok planlanmış değildi. O mekanlar, kendi kendilerine işi o boyuta taşıdı. -Kahramanlarda ben bir umutsuzluk, umarsızlık, hatta ne bileyim, ruhsuzluk denecek kadar bir kendini bırakmışlık gördüm. Bu, günümüz koşullarının insanların, ülkemizin bu durumda olmasından kaynaklanan bir şey mi? Yoksa neden?.. Neden böyle bir kahraman?.. Ruhsuz, umutsuz... -Belli bir ölçüde ruhsuz olduğu doğru. Umutsuzluk için ben bir şey söyleyemeyeceğim, daha çok bir önemsememe... Yoksa aslında çok pesimist, karamsar düşünceleri olan bir anlatıcı yok. Çünkü ben, umutsuzluğun da bir tavır, bir duruş olduğunu düşünüyorum. İnsan, bir şeylerden çok rahatsız oluyorsa, bir şeyler onu yaralıyorsa umutsuz olur. Ama bu anlatıcının, o anlamda, anladığımız gibi bir duyarlılığı yok. Dolayısıyla, çok umutsuz denilemez. Belki başına gelenleri değerlendiremediği için o korkunun getirdiği bir umutsuzluk var ama hayata, var oluşa karşı bir umutsuzluk yok. -Belli bir şeye sarılmak yanlıştır, diye bakıyor. Bir şeye inanmak ve ona sarılmak... -Onu bir zayıflık olarak görüyor. Aslında bu, biraz inancın da çok dallanıp budaklanmasından kaynaklanıyor olabilir. Eskiden inanç dediğimiz zaman belli bir şey varmış, tek tanrılı dinler, paganizm... -Yalnız din olarak görmüyorum ben bunu... -Tabii tabii, genel olarak... Siyasi ideolojiler de buna dahil. Ama hep bunların, belli platformlarda, belli sınırları varmış. Bugün öyle değil. Bugün çok ara renkler de oluşmaya başladı. Biraz bir şeyden alıp, biraz da başka bir şeyden, daha bir çorba gibi olmaya başladı. Belki onun getirdiği bir şey olarak sayılır ama aslında hem Türkiye için, hem dünya için geçerli bir şey... Bence bu tip insanların sayısı çok arttı. Dünyanın içinde yaşadığı bir sorun olduğunu düşünüyorum. Batıya gidildiğinde de bu, Türkiye'den çok farklı değil. Böyle bir vurdumduymazlık, böyle bir ruhsuzluk var ama öte yandan, kendine ait bir iç dünyası da var. Özellikle kenti algılarken... Biraz tersinleme olarak bakılabilir, sığlığın içinde bir derinlik, derinliğin içinde bir sığlık... Bir yandan da böyle bir şey, karmaşık bir şey oldu insan. -Bir de Emre tipi var. Geçmişe sarılan, biraz nostaljiyi seven, çocuksu bir adam... Bunu da biraz hayalle yaşayan, kendini kandıran, böyle biri gibi göstermişsin. Hayal etmek ya da nostalji sence gereksiz bir şey mi? -Bence gereksiz bir şey değil ama orada tabii tip var. Bir yandan gelecek hayalleri kuran, geleceğe çok fazla atıfta bulunan bir anlatıcı var. O da onun tam tersi. Aslında burada iki zıt karakterde, birbirine çok yakın olan... -Yılmaz karakteri mi? -Yok, anlatıcı. Yılmaz zaten kendini dinsel arayışlara vermiş olan... O da günümüzde çok fazla yayılan bir şey. Ama anlatıcı daha çok gökdelenlerle, gelecekle, uzayla aklını bozmuş. -Ama gelecek konusunda pek de umudu yok gibi geldi bana anlatıcının... -Ama hep gözü var orada, yine de hep ona bakıyor. Geçmişi yok sayan birisi. Bir açıdan geçmişi niye yok saydığını anlıyoruz. Hiç işine gelmeyen bir geçmiş çıkıyor çünkü kendisinin seçmediği... Ama genelde hep öyle, dinlediği müziklerden tut, hep yeniliklere, dışarıya açık. Ötekiyse geçmişe açık, o da işte dünyanın bir hali. Bugün çok hızlı değişiyor dünya, buna ayak uyduramayan, tökezleyen, olduğu yerde yere düşen, kalkamayan çok fazla insan var. Nostalji dediğimiz zaman, genelde, orta yaşlı ya da yaşlı insanların daha çok hissettiği bir şeyi görürüz. Eski İstanbul'dan bahsederken, 10 sene öncesinin İstanbul'u değildir insanlara nostaljik gelen. Daha ziyade, 50 yıl, 80 yıl öncesinindir. Ama burada biz, öyle bir karakter veriyoruz ki, henüz otuzlu yaşlarını sürerken, 10-15 sene öncesinin nostaljisini duyan birisi. Burada, bir yandan da şehrin eskiye göre ne kadar çabuk değiştiği gösterilmiş. 1930'la 1950 arasındaki İstanbul'a baktığımız zaman, çok derin bir uçurum göremeyebiliriz. Ama 1980'le 2000'lerin İstanbuluna baktığımız zaman bile yirmi yıldan daha fazla zaman geçmiş gibi geliyor. O da bir ayakta kalamama sonucu... Ama ben bir yandan da Emre gibilerin daha samimi olduğunu düşünüyorum. Çünkü anlatıcı, kendini her şeyden izole etmeye çalışıyor. Dolayısıyla, sorunu var ama sorunu yokmuş gibi yaşıyor. Ama Emre karakteri, nerede olduğunun bilincinde... O daha fazla ateşi hisseden, acıyı hisseden... -İlk kitabında sanırım, nostalji vardı. Yanlış mı hatırlıyorum? -Evet, bir iki öyküde vardı. -Ama burada nostalji olayını biraz eleştirmişsin, dalga geçmişsin. -Aslında, ilk kitapta da nostaljiyle bir dalga geçme vardı. Çünkü oradaki uzun sinema öyküsünde, anlatıcı değil de, anlatıcının tanıştığı bir karakter, nostalji içindeydi. Anlatıcı bunu çok da anlamlandıramadığı için biraz dalgasını geçiyordu. Ee, tabii, çünkü içinde yaşayan bir insan için anlamlı nostalji... Dışarıdan onu hissedemeyen insan için anlaşılması, saygı görmesi, değerlendirilmesi de çok güç bir olgu. Hani İçi seni yakar, dışı beni gibi bir deyim vardır ya, onun gibi bir şey. Birisi onu çok büyük bir gerçeklik olarak yaşarken, öteki, hiçbir nostaljisi olmayıp kendi gününün gereğini yerine getiren bir insan için çok yabancı, hatta gereksiz, fazla romantik bir duygu olarak görülebilir. Ufuk karakteri için de bu böyle ama çok sevdiği için gene de onu hoş görüyor ve kollamayı sürdürüyor, her şeye rağmen, olumsuz yönlerine rağmen. Hep onu kollamak derdinde... -Peki, bundan sonra ne yazmayı düşünüyorsun? Yine roman mı? -Bundan sonra da roman yazmayı düşünüyorum. Nedeni de şu: Genelde bir söylem vardır, öykü, ucu açık, başı sonu pek belli olmayan, daha deneyselliğe açık bir türdür, diye tanımlanır, anlatılırken. Roman daha kurguya, belli tepe noktalarına ait bir türdür, diye tanımlanır ama bence, artık bunun tam tersi geçerli. Hatta uzun bir süredir... Öyküde o kadar değişik işler yapıldı, o kadar çok şey denendi ki... Biz bugün hala çok güzel yazılmış öyküler okuyoruz. Ama tek tek baktığımız zaman, hiç daha önceki örneklere benzemeyen, çok farklı öyküler okumuyoruz. Güzel öyküler okuyoruz. Ama hep bir tanıdıklık duygusu var okuduğumuz öykülerde. Romansa tam tersi: Eskiden hiç aklımıza gelmeyecek birtakım kurmaca biçimleri romanın içine girdi. Kolaj dediğimiz, pastiş dediğimiz şeyler bile bugün romanın içinde eskidi. Dolayısıyla, daha iyi demeyeceğim, bunun nitelikle bir ilgisi yok ama daha şaşırtıcı, daha örneğin az görülen şeyleri, hep bir bütün olarak olmasa bile, romanın içinde öyküye göre daha fazla görüyoruz. O yüzden, okur olarak benim için roman, öyküden önce değil ama yazarken roman daha deneyselliğe açık bir tür gibi geliyor bana. O yüzden roman...


Ömer Faruk Tekbilek, Adana'da doğdu, 1976 yılında Amerika'ya yerleşti. Halen orada yaşıyor. The Sultans müzik gurubunun kurucusu. Küçük yaşlardan beri Sufizm ile ilgileniyor. Tekbilek, bir çok çalgı kullansa da o, öncelikle çalmayı ibadet sayan bir neyzen. Tekbilek, Fatih Ali Khan, Hossam Ramzy, Peter Erksin, Arto tunçboyacıyan gibi müzisyenlerle de çalıştı. -Kimine göre sanat, hayatımızdaki o derin boşluğu dolduruyor, kimine göre ise boşluğu iyice derinleştiriyor. Peki Ömer Faruk Tekbilek hayatı ve sanatı nasıl algılıyor? Hayatın gerçek manasının, kendimizi, gerçek benliğimizi tanımak olduğuna inanıyorum. Ve bunu gerçekleştiren en kestirme, en direk yol ise sanattır. Sanatımız vasıtası ile kendi öz benliğimize giden bir köprü kurar ve edindiğimiz tecrübelerle şahsiyetimizi geliştiririz. Eğer sanat, müzik gibi en yüksek şekilde yaşanıyorsa, o zaman, hayatımızın nasıl dopdolu olduğunun ve boşluk diye bir şeyin olmadığının bilincini yaşarız içimizde. - Müziğimizin ana damarlarından birini Tasavvuf Müziği oluşturuyor. Tasavvufun, aşkın ve hüznün hayatınızdaki yeri nedir? Yaradana hayranlık duygusuyla dolu ve O'nun ismini şükürle anan bir kalbin sahibi oluşumun, bana çok küçük yaşta verilen en kutlu hediye olduğunun, hep farkında olarak bu günlere geldim. Gönlüme bir bahçe açılır senle olunca/Kalbime bir perde çekilir sensiz kalınca sözleri ile hayatın, O'nu andıkça mutlu, O'nu unutunca da, puslu ve şüphe dolu bir yaşam olacağının gerçeğini hep yaşadım. - Müziklerinizi dinlediğimde, hayatı bütünüyle kucaklamaya çalıştığınız hissine kapılıyorum. Böyle bir tutkunuz, idealiniz var mı ve anlamlı her şeyin anlamını yitirmeye başladığı, insanların daha da yalnızlaştığı bir çağda, hiç anlamsızlık çukuruna düştüğünüz oluyor mu? Ben hayatın her anın ve her şeklinin kutsallığına inanıyorum. Gönül, hep O'nla dolu olarak, yapılan şey ne olursa olsun, o anı tam manası ile başka bir şeyi düşünmeden yaşayabiliyorsa, o zaman biz hayatın gerçeğine varmışızdır. Onun için albümlerimde tek yönlü değil de, her türde müzik yaparak, hayatın bir bütün olarak yaşanması gerçeğini yansıtmaya çalışıyorum. Bunun en yüce şeklinin de müzikal tiyatro formunda olacağını hayal ediyorum. Yalnızlık ise, aslında 'kendimizle olamadığımızdan dolayı' meydana gelen bir şeydir. Şükürler olsun, kendi ismini andırarak bizi yalnız bırakmayana... - Birçok yazar ve şairin hayatında, müziğin önemli bir yeri vardır. ben de enstrümantal müzik dinlemeye başladığımda, müziğin dilinin güzelliğini fark ettim. Şimdi sözcüklerin, müziğin çağrışımlı dilini öldürdüğüne inanıyorum. Siz dil ve müziğin dili arasında nasıl bir bağ kuruyorsunuz? Müziğin kendi lisanının çok daha evrensel olduğu elbette ki doğrudur. Ama yazılan sözler hakikaten gerçek manada bir şiir olarak hayat ve kendimiz hakkında bir mesaj veriyorsa, o zaman müziğe de zenginlik katarak, fikir yönünden de katkıda bulunup insanlara yön verebilir. Fakat yine de inanıyorum ki müziğin dilini çoğu zaman yalnız bırakıp, pek sık olmadan söylemek lazım. - Amerika'da yaşıyorsunuz ve müziklerinizi bir çok kültürden yararlanarak üretiyorsunuz. Türkiye'de uzun yıllardır süren Doğu Kültürü- Batı Kültürü ayrımı ve tartışması var. Kültürler arası böyle kesin bir ayrımın varlığına katılıyor musunuz? Ve Amerika'dan, Doğu nasıl gözüküyor? içinde doğup büyüdüğümüz kültürü en iyi bildiğimiz yöntem olarak iyice hazmedip, ondan sonra diğer renkler hakkında bilgi edinmek lazımdır diye düşünüyorum. İnanıyorum ki bütün kültürlerin özü, insanın kendisiyle, evren ile ve de Yaradan'ı ile olan ilişkilerinden meydana gelmiş bir deneyim hazinesidir. Kendi kültürümüzü en iyi bildiğimiz şey olarak koruyup öğrenmek kadar, insanlığın bu günlere getirdiği bütün kültür şekillerini de takdir edip onlara gereken değeri vermeliyiz. Çünkü netice olarak Allah'ın dini birdir ve o da sevgidir. Yaradan ile irtibat kuran herkes, gönlünde duyduğu fısıltıyla doğruyu bulur ve yaratılanları da yaradan dan ötürü sever. Allah'ın ermiş kulları demediler mi; yetmiş iki millete bir gözle bakmayan bizden değildir diye. Amerika'dan Doğu'ya baktığım zaman maalesef insanların büyük çoğunluğunun enerji ve zamanlarını başkalarını tenkit ederek ve de onların yanlış olduğunu ispatlamakla harcadıklarını görüyorum. Yanlış olanı herkes zaten hissediyor; kendimizdeki güzellikleri ve doğru bildiğimiz şeyleri anlatıp izah etmek lazım. - Müziğin ve dünya müziği içinde Türk Müziği'nin geleceğini nasıl görüyorsunuz? Müziğin tanımını, titreşimin ilmi ve sanatı olarak algılıyorum. Evrende var olan her şey titreşimlerden ibaret olduğu için, müzik etrafımızda her an oluyor zaten. bizim algı derecemiz arttıkça, duyma ve de duyurma kabiliyetimiz de arttığından, her zamanki gibi her şey iyiye doğru tekamül edecektir, bundan hiç şüphe yok. İnsanlık şu anda ne kadar keşmekeşte görünüyorsa da, tarihte bundan daha beterleri de olduğundan, neticede insanoğlu hep daha güzele erişmenin çabasıyla yaratacak ve yaşayacaktır. Anadolu'nun eşsiz kültür mirası, müziğindeki çok zengin ritimleri ve de makam çeşitlilikleri ile insanlığın renk harmonisinde layık olduğu yerini alacaktır. Ortadoğu müziğinin enstrümanları ve de ritimleri ile dünya piyasasında yavaş yavaş kendini hissettirmesi, zaten olmaya başladı bile. - Biraz da son albümünüz Alif hakkında bize bilgi verebilir misiniz? Neden Alif ? Alif'i, arapçadan geldiği için ve de İngilizce olarak yazarken A kullanıldığı için Alif olarak yazdık. Alif ile Akdeniz ülkelerinin kültür beraberliğini dile getirmek istedim. Roma imparatorluğu ve Osmanlılar'ın Kanuni sultan Süleyman zamanında da Akdeniz'in etrafında olan bütün ülkeler, birbirleri ile kültür alış verişinde bulunarak, şu zamanda sarf bir ırk bırakmayacak şekilde insanlığın birbiri ile kaynaşmasının misalini verdiler. Ben insanlığın gerçek barışının, birbirini takdir ederek yaşamasının ancak müzik ile gerçekleşeceğine inanıyorum. Çünkü insan, ancak müzik dinlerken insanlığını, ruhunun aldığı hazzı ve doyumluluğu yaşıyor. Milliyetçilik insanlar arasında bir çeşit duvar çekmekte. Milliyetçilikten ziyade, Allah'ın Allah'a inananların hepsi kardeştir. Ayetinde öğüt verdiği gibi, hümanist olmak gerekir. - Son olarak, Tekbilek hayatın ezgisini, ritmini bulabildi mi? Ömer Faruk Tekbilek olarak hayatın sırrını şu cümlelerle çözdüm, hamdolsun: Sen seni bil seni! Akıl orada! Kendine bak, nefesini seyret! Keramet onda!


-Son yazılarınızda sanat pazarındaki değişmeye sıkça dikkat çekiyorsunuz. Edebiyat yayıncılığında kitabı çok satan yazar olma vurgusu dışında pazar etkisi fazla hissedilmez. O halde sanat pazarı derken neyi kastediyorsunuz? -Sanat pazarı Batı'da çok eski, biz de ise yeni yeni yeni kullanılan bir kavram. Daha çok görsel sanatların üretim-alım-satım ilişkilerinin tümünü ifade ediyor. Galeriler, fuarlar, bienaller ve müzayedeler söz konuşu ilişkilerin merkezleridir ki, tıpkı sanat pazarı gibi bu merkezler de bizde daha yeni yeni halk tarafından bilinmeye, gezilmeye, görülmeye başlanmıştır. Galeriler, örneğin ressamlarla temsilcilik sözleşmesi imazalayarak, onların işlerini onlar adına sergiye çıkartarak tanıtan ve satan sanat dükkanlarıdır. Genellikle komisyonla ya da belli bir komisyona denk düşecek sayıda tabloya el koymak suretiyle çalışırlar. Diğer bir söyleyişle sözleşme yaptıkları ressamdan yaklaşık her satış için % 50 komisyon alırlar veya on tablodan beşini satıl hizmetlerine karşılık olarak- kendileri sahiplenirler. Bir de sponsorluk sistemi vardır. Bu durumda galeriler masraflarını ve kazançlarını sponsor olan kişi ya da kurumdan alarak ressamı ve resimlerini rahat bırakırlar. Galeriler, İrlandalı heykeltraş, enstalasyon sanatçısı ve eleştirmen Brian O'Doherty'nin 1970'lerde tartışmaya açtığı bir kavramla Beyaz küp hükmündedirler ve aynı zamanda Galeri Mekanının İdeolojisini hem sahiplenir hem de ihtiyaç durumuna göre yeniden üretirler. Mevcut galeri mekanını Biraz kilise kutsiyeti, biraz mahkeme salonu resmiyeti, biraz deney laboratuvarı gizemiyle şık bir tasarım hoşluğu olarak tanımlayan O'Doherty, Bir ortaçağ kilisesi inşa etmek için uygulanan kurallar ne kadar özenliyse, galeri mekanının inşası için uygulanan kurallar da aynı özene sahiptir. Dış dünyayla her türlü temas engellenmelidir, dolayısıyla pencereler genellikle yok edilir. Duvarlar beyazdır. Ana ışık kaynağı tavandır. Ahşap parkeler kendi ayak seslerinizi duyabileceğiniz kadar cilalıdır ya da sessizce adım atabileceğiniz şekilde halı kaplıdır, gözler duvarlardadır. Sanat, hani derler ya, 'kendi dünyasında' bir olgudur. O mekanda görebileceğiniz tek eşya belki bir masadır. Böyle bir bağlam da ayaklı kültablası bile kutsal bir nesne statüsü kazanır: hani modern müzelerde yangın söndürme cihazlarının bile bazen estetik bir nesne sanılması gibi. Modernizmin yaşamı biçimsel değerlere dönüştüren algısı böylece başarıya ulaşmıştır. Ama tabii ki bu, aynı zamanda, modernizmin o ölümcül hastalıklarındandır. Gölgesiz, beyaz, temiz, yapay galeri mekanı estetiğin teknolojisine adanmıştır. sözleriyle beyaz küpün kapsamını belirler. Fuarlar ve bienaller ise hem belli bir süre içinde oluşturulmuş sanat pazarını hem de sanatçıların ve sanat severlerin yine o belli bir zaman dilimi içinde gerçekleşen toplu sanat ayinlerini ifade eder. Galeri mekanındakinin aksine bu ayinler sanata ilgi duyan herkese açık ve yeni müminler kazanmaya elvrişli ortamlardır. Pazardaki değişmeye gelince, elbette bundan yerli sanat pazarını kastediyoruz ve klasik sanatların, daha gelen söyleyişle geleneksel sanatların yani hat, tezhip, minyatür, kat'ı vb. bu pazarın nesnesi olmasıyla ortaya çıkan gerilimi, pasta paylaşımında alışılmış işleyişin bu nedenle bozulmasını kastediyoruz ki bu gerçek bir durumdur. -Peki pazardaki değişmeyi tetikleyen, üreten ya da sağlayan şeyler nelerdir? Hangi ilgili işlerde nasıl bir farklılaşma yaşanıyor ki bu doğrudan ve dolaylı olarak pazara da yansıyabiliyor? -Bu çok açık olarak değişmeyen bir özde, zamana bağlı olarak gerçekleşen ilişkilerin bir sonucudur. Şunu demek istiyorum: Yüklüce bir ihaleyi kazanan kişiler ya da kurumlar, ihale süreci içinde zahmet çekenlere, zaman ve akıl harcayanlara bir hediye vermek suretiyle teşekkürlerini ifade ederler. Bu yerleşik bir teamüldür özü ise hediyeleşmekten ibarettir. Yeni iktidarla birlikte ihale konusunda muhatap olunan kişilerin büyük bir bölümü muhafazakar olunca hediyenin şekli de değişmiştir. Eskiden bir viski seti, bir tablo ya da heykel olabilen bu hediye son yıllarda muhafazakar etkiyle hat levhasına, hilyeye, tezhibe, minatüre evrilmiştir. Bu aynı zamanda yükselen İslami burjuvazinin de habercisidir ki, bu burjuvazi ve hediyeleşmedeki yeni usül mevcut pazarın işleyişini de değiştirmiştir. -Yeni ilişkiler kimin ya da kimlerin üzerinden kuruluyor? Sizce bunun için farklı merkezler mi devreye giriyor? -Farklı merkezler mi? Aslında, evet. Burada örneğin koleksiyonerler devreye giriyorlar. Üstelik sadece hediye ilişkisini kurmakla yetinmeyip, galeri açmaksızın, fuara, bienale katılmaksızın kendilerine özel sergiler tertip etmek suretiyle mevcut pazarı sadece dışından kuşatmakla kalmıyorlar, halka hitap etme açısından daha popüler bir yönelişle pazara konu olan sanatın niteliğini, türünü de yeniden belirliyorlar. Öte yandan bu yeni pazar, mevcut pazara göre fiyat belirleme konusunda daha net, daha tutarlı oldukları için alıcılar tarafından da daha çok tercih edilmeye başlandı. Örneğin modern sanata dahil bir tablonun kalitesi konusunda verilebilecek bilgiler muammalı, spesifik bilgiler hükmündeyken, bir hilye konusundaki bilgiler gayet nettir. Bunlar da alıcıyı rahatlatan, neyi satnaldığından, niye satın aldığından emin kılan şeyler olarak pazarın işleyişi açısından çok önemlidir. Merkez konusunu burada sadece görsel sanatlarla da sınırlamamak gerekir çünkü benzeri değişim ve yeni ilişki biçimleri aynıyla tiyatro ve sinema için de geçerli. İstanbul Şehir Tiyatroları'nda yönetmelik değişikliğiyle bürokratların etkisinin artırılması ve ardından özel tiyatrolara yapılan devlet yardımının kesilmesi konusunda çıkartılan gümbürtüyü hatırlarsınız. -Buraya kadar söylediklerinizden hareket edecek olursam aynı zamanda pazardaki değişmeyi kültürel kimlikteki bir değişme olarak da yorumluyorsunuz. Kültürel kimliğin bundaki etkisi nedir? -Bu husus deyim yerindeyse tam da dananın kuyruğunun koptuğu husustur. Pazardaki değişmenin içerdiği gerilim de asıl buradan kaynaklanmaktadır. İstanbul Kültür ve Sanat Vakfı tarafından 1987'ye kadar Uluslararası İstanbul Festivali bünyesinde gerçekleştirilen plastik sanat sergileri, o tarihten beri İstanbul Bienali adı altında gerçekleştiriliyor ve nitekim geçtiğimiz ay da on üçüncüsü yapıldı. Gerek istanbul Festivali, gerekse yeni adıyla İstanbul Bienali de aslında Batıcı kulübün kendi kültürel kimliğini dayattığı faaliyetlerdir. Bu kültürel kimliğin, gelişmekte olan geleneksel sanatlara kendisini tümüyle, fanatik bir dürtüyle kapatması, o sanatında kendisini yine kendi usullerince görücüye çıkarmasını beraberinde getirdi. Daha özet bir söyleyişle bu ülkede sanat adına şimdiye kadar yapılan etkinliklerdeki Batıcı kültürel kimlikle yıllardır rüzgar ekildi şimdi fırtına biçiliyor. Eğer söz konusu biealleri tertip edenler, bir yazımda vurguladım şekliyle, ... amusallığın sanatsal ve siyasi bir araç olarak küresel finans emperyalizm ve yerel toplumsal kırılma bağlamında nasıl tekrar kullanıma sokulabileceği sorusunu masaya yatırmayı akledenler, 'Biz tek başımıza Türkiye'yi temsil edebilir miyiz; batıcı bir kültürel kimliğin içinden konuşmak bizi kendiliğinden marjinalleştirmez mi?' diye düşünebilselerdi veya 'Avrupa'dan kırık dökük bir sürü zanaatkarı toplayıp getiriyoruz ama bu ülkenin geleneksel sanatlarını temsil eden, geçmişle gelecek arasında köprüler kurma gayreti içinde olan bir tek sanatçıya bile yer vermiyoruz, onları yok sayıyoruz; halka yakın olansa onlar dolayısıyla biz havanda su dövmüş oluyoruz; bir kültürel kimliğin zulmüne aracılık ediyoruz' diye sorabileselerdi bir ihtimal pazardaki değişim bu denli sert ve ayrıştırıcı bir şekilde olmayabilirdi. -Sizin tercihiniz hangi kültürel kimlikten yanadır; hangisinin etkin ya da baskın olması daha iyidir? -itikadi bir konu olarak kabir azabını, basübadelmevt'i değil de seküler manada sanatı konuşuyorsak elbette ki benim tercihim tercihsizlikten yanadır. Çünkü sanat olgusu evrenseldir ve kültürel kimliklerin ortaya koydukları sanatların toplamından oluşur. Bu manada modern sanatlar sergisiyle, klasik sanatlar sergisinin birini diğerine önceleyemediğim gibi, ikisinin bu isimle vurgulanarak aynı çatı altında yan yana getirilmeye ikna edilmelerini de olumlayamam. Nitekim söylediğim bu son şey de denendi ve sanırım denenmeye de devam edilecek. All Arts Istanbul Fuarı adıyla geçen yılın Nisan ayında Istanbul Contemporary'de yapılan fuar geliyor hemen aklıma, sanırım önümüdeki yıl da tekrarlanacak. Klasik ve modern sanatın buluşması olarak takdim edilen bu fuar daha takdiminde kimlik farkını kapatan değil aşikar eden bir özellik taşıyor. Sanat bir bütünse bunun klasiği, moderni olmaz; sanat sanattır, o kadar. Gerek bienaldeki gerekse bu fuardaki kooridatör, danışman, küratör vs. isimlerine bakmamız bile kültürel kimlik çatışmasını, rekabetini hatta kavgasını ele verir niteliktedir. -Sizce nasıl olmalı. Yani kültürel kimlik çatışması pazar açısından en aza nasıl indirlebilir; modern ve gelenseksel diye ayırmadan nasıl sunulabilir ve o sunuştan genel bir fayda ortaya çıkabilir mi? -Organizatör, koleksiyoner olmadığım için ideal uygulamanın pratikte nasıl olacağını bilemem ama burada cevabı bana düşen bir kısım var ki ou cevaplamaya çalışayım. Batıcıların sanat çabası yaklaşık bir yüzyıldır devlet desteğinde sürdü. Ama sonuç malum, kendileri bile, kendilerini beğendirmeye çalıştıkları Batı bile ortaya çıkandan pek mutmain değil. Geleneksel sanatlarla uğraşanlarsa fiili engellemelere, küçümsemelere, hatta devlet tarafından tedip edilmelerine rağmen bir gönül işi olarak ferden ferda onu bugüne taşıdılar. Bugünkü durum itibariyle devlet, deyim yerindeyse sanat işinin müdahaleyle yürümeyeceğini gördü ve kendisini geriye çekiyor. Yaklaşık bir asırdır Cumhuriyet'in sanata müdahalesi var ama üretebildiği hiçbir şey yok, ne mimarisi var, ne musikisi, ne de plastik sanatları... Devletin de nihayet bunu görmesi iyi oldu; bu saatten sonra devlet kültürel kimliklerden birine ya da birkaçına birden taraf olamaz, sadece onların en zayıfından en güçlüsüne kendilerini ifade etmesi için eşit şartları oluşturabilir, bunun için gerekli imkanları adil olarak sağlayabilir. Sadece modern sanat ya da sadece geleneksel sanat bieanli yapmanın artık bir karşılığı yok; üstelik buna mahsus işler son bienalde olduğu gibi güncelliğin tuzağına düşmeye, örtülü ideolojilerin açığa çıkmasına neden de olabilir. O halde Türkiye Sanatlar Bienali adı altında, genel zevke, beğeniye muhatap olacak şekilde yeni bir bienallerin yapılması gerekiyor. Batıcı sanatçıların halkı küçümsemeleri, taklide dayalı işlerle varolma çabaları ancak bu sayede bir problem olarak kendini iyiden iyiye belli edecek, kültürel kimliklere mahsus sanatlar arası doğal enfeksiyon ancak bu sayede mümkün olabilecektir sanıyorum. Enfeksiyon derken Kandinsky, Paul Klee, Magritte, Cy Twobly vb. tarzınca bir enfeksiyondan bahsediyorum. Örneğin bunlardan Paul Klee Tunus'ta İslam sanatlarını bizzat gördü, hatta bir süre hat dersleri de aldı. Ama sonrasında tutup bizde Erol akyavaş'ın veya yenilerde Morat Morovalı'nın yaptığı gibi kolaja, kes-yapıştır türünden işlere yönelmedi; bu yerliler kadar oryantalizm yapmadı; vav'a, elif'e işkence etmedi. Yine kendi resmini yaptı ama söz konusu enfeksiyonun doğal, makul sayılabilir etkisiyle birlikte yaptı. Haliyle, geleneksel sanatlarla uğraşanlar da yine belirttiğim sayede gelenekselliği bir donmuşluk olarak görmeyecek, yenileşmeyi kolaj üzerinden bir sentez olarak sürdürmek yerine onu içselleştirilmiş, yapısal durumlar olarak ortaya koyabileceklerdir. Diğer bir söyleyişle kültürel kimliklerin sanat planındaki yarışması ideolojiden arındırılacak, beğeni esaslı bir zemine oturtulabilecektir. Halkın beğenisi sanatı belirlemez ama onun yönelişlerini etkiler. Öylesi sanatların tümünü içine alan bir bienali yaparak, bırakalım kültürel kimliklerin sanatları eşit şartlarda, aynı ortamlarda yarışsınlar. Hangisi ayakta kalıyor, hangisi havlu atıyor birlikte görelim. -Devlet sanata destek vermeli mi? -Kaydı mümkün olmuş ilk tarihten beri sanat-sever zenginler, iktidar çarkı içinde yer alanlar yani muktedirler sanata daima destek vermişlerdir. Örneğin Medici adındaki bir aile 13. yüzyıldan 17. Yüzyılın sonlarına kadar İtalya / Floransa'da iktidara da yöne veren bir aile olarak sanatsal iktidarın kurulmasında büyük bir rol oynamıştır. Özellikle tiyatro alanında verdiği destekle 14. yüzyılda İtalya'da oluşmaya başlayan burjuva sınıfının zevkine, diline istikamet vermişlerdir. Örneği uzaktan vermemize gerek yok aslında kendimizdekine bakmamız da yeterli. Saray şiiri olarak da Divan şiiri, saray mensuplarının zevkine göre, sultanların, hasekilerin, şehzadelerin, vezirlerin teşvik ettiği şairlerin eliyle başlamış ve gelişmiştir. Sanatı halkın faydasına olan işler cümlesinden görmek mümkün olduğu gibi, onu yüksek kültür sahiplerinin ilgisine mahsus olarak nitelemek de mümkün. Deyim yerindeyse sanat hem fayda hem de zevk olarak iki yönlü bir işleve sahip olmuştur. Devletin de bu ikili işlevin süremsi için desteğini devam ettirmesini normal görmek gerekir. Bir farkla ki, bunu salt kendi sistemine uygun bir ideolojik gereklilik içinde yaparsa sanatın iki işlevini de gereğince yerine getirmesi mümkün olmaz. Kemalizm bunun en açık örneklerinden birisidir. Pazardaki mevcut değişmenin sancılı olmasının nedenlerine bakarken Kemaist alışkanlıklardaki, beklentilerdeki değişmeyi de mutlaka gözönüne almamızın gerekli olduğu kanısındayım. Çünkü, Kemalizm sanat üretemedi ama kendi eliti içinden küçümsenmeyecek hegemonist bir sanatçı grubu üretti. Üç ayda bir tablo yapıp onu devlete ya da devletle göbek bağı olan kuruluşlara satmaya, kazandığıyla dokuz ay Avrupa başkentlerinde yaşamaya alışmış ve hayatını bu işleyiş üzerine kurmuş olan bir ressam düşünün ki, bugün söz konusu işleyiş sekteye uğradığı için sanatı da hayatı da altüst olmuştur. Son onbir yılda gerçekleştirilen devirmlere sanatçı kesiminin neden karşı çıktıklarını, neden her fırsatta sokağa dökülmek istediklerini, her biri geçmişte büyük demokratken şimdi neden halk düşmanı, demokrasi karşıtı oluverdiklerini buradan da anlamak mümkündür. Dolayısıyla sanat pazarındaki değişmenin nedeni bir değil; geleneksel sanatların alternatif bir pazar oluşturması elbette listenin başında yer alır ama o değişmeyi tek başına temsil etmez. -Son yıllarda yabancı sanatçılar da İstanbul'da karma sergilere katılmakla kalmayıp, doğrudan kişisel sergiler de açmaya başladılar. Bunların sanatta kültürel kimlik çatışmasının aşılmasına katkıları var mıdır yoksa tam tersine onu bileyen deyim yerindeyse kaşıyan bir role mi sahipler? -Her sanatçı kendi zihniyetinin dolayısıyla kendi külürünün içinden üretir. Burada önemli olan halindeki samimiyettir ki, bunun ölçütü ise evrenselliği gözetip gözetmemesiyle hemen anlaşılabilir. Borusan Contemporary'de 16 Şubat 2014'e kadar sürecek bir sergi var. Rafel Lozano-Hemmer'in Vicious Circular Breathing adı altında toplanmış ortak bir metafizik bağlama sahip işlerinden oluşuyor. Adı n'ola Memonti mori olsaymış dediğim bu sergi kozmoloji-varlık ya da batın-zahir ikilisi üzerine oturan ve ayrıca özne olarak seyircinin de katılımıyla asıl sonuçlarını ortaya koyan işleri içeriyor. Örneğin sergiye adını veren Vicious Circular Breathing adlı çalışmasında Lozano-Hemmer, nefesin döngüsel düzeneği olarak tanımlayabileceğim, hayat-nefes, kabz-bast ilişkisi üzerine bir alet üretmiş. Alet derken sergideki işlerin bildiğimiz klasik çalışmalar olmadığını, daha çok tekno-art diyebileceğimiz işler cümlesinden olduğunu da beliryetim. Söz konsu işin insanı ürküten bir tarafı var. Seyirci olarak sizin de kendi nefesinizi eklediğiniz alette kese kağıtlarına dolan ve geri dönen nefes, hayat olarak nefesin değerini ortaya çıkarmakla kalmıyor, nefesin evresnel ortaklığını da açığa çıkarıyor. Dğer bir söyleyişle şu teneffüs ettiğimiz hava bizden öncekilerin de bizim gibi nasiplendikleri bir havaya dönüşürken, seyreden olarak sizi de benim şu son verdiğim nefes acaba kaçıncı bin yılda kaçıncı bin ademe nasip olacak diye düşündürürken, sizin aldığınız son nefesin de en son hangi yüzyılda kimin göğsünden çıkmış olabileceğini sorduruyor. Bir sergiye burada fazla yer verdiğimin farkındayım ama sorunuzun bana isabet eden kısmı bu gerekli kıldı. Buradan baktığımızda Rafael Lozano-Hemmer aslında ideolojik manada hiçbir kültürel kimliğin içinde durmuyor ama gerek bir kimyager-elektronikçi gerekse bir Batılı olarak elbette durduğu bir yer var. Ama o yer metafiziksel bağlamı nedeniyle benim yadısyacağım, yabancılık duyacağım bir yer değil. O halde bu tarz sergilerin kültürel kimlik şartlanması, çatışması içinde bulunanların perspektiflerini genişleteceğine ve hatta mevcut alil, eksik perspektifleri doğru yönde tashih edeceğine hükmedebiliriz. -Sözleriniz temsil tarzlarındaki seçimleri, yetkinlik düzeylerini ve sergilerdeki niyeti ele veriyor aynı zamanda. Verdiğiniz örnekten hareketle, kültürel kimlik çatışmasının temsil anlayışlarındaki bir çatışmadan kaynaklandığını ve doğru olanın bu çatışmayı gidermede vasatın tercihiyle mümkün olacağını söylersem sizi indirgemeye yapmaya umarım zorlamış olmam? -Hayır indirgemecilik olmaz, bilakis sorunun temel noktasına parmak basmış olursunuz. Temsil Arapça bir kelime ve son derece de belalı bir kelime alsında. Misal'den temsile, temessül'den yani put'tan müslaya yani 'en üstün olan' anlamına kadar yayılan bir genişliğe sahip çünkü. Temsil kelimesinin kökü olan müsül / müsülün kelimesi temelede ' dikilmek' anlamındadır. İsfahani bu anlamı iletirken onun Kuran'dan aldığı (ki, yanlış hatırlamıyorsam temsil kelimesi değişik sigalarıyla toplam 93 ayette geçmektedir) örneklerde'ayağa kalkıp dikilmek'te hem nefsani hem şehevi dikilmek vardır, hem de kibir dikilmesi veya karşısındakine diklenme vardır. Bu tanımı, Aristo'nun Metafizik adlı kitabında yaptığı Form erektir ve ancak ereğe erişmiş olan tamdır. deyişiyle birleştirirsek temsil aslında bir ereksiyon halinin de ifadesi olur. Bu yanıyla baktığımızda İslam'ın temsili olumlaması beklemek doğru olmaz. Ama öte yandan ırkların karakteri hatta arketipi diyebileceğimiz de bir yaratılışı var. Daha açık bir söyleyişle Mongoloid ırklarla Ari ırklar temsil-sever ırklardır. Dolayısıyla aynı zamanda birer ikona-sever olan bu ırkların Müslümanlaşması Kuran'daki temsil yasağıyla, ikona-severlik arasında bir orta yol bulunmasını neredeyse zorunlu hale getirmiştir diyebiliriz. Bu orta yol şöyle tahakkuk etmiştir: Bir şeyi olduğu, göründüğü gerçeklik içinde temsil etmenin bir gereği yoktur çünkü o vardır ve o özgür bir görünüm içinde şeyliğini sürdürmeli yani sınırlandırılarak, somutlandırılarak tüketilmemelidir. Ama onun görünümü tahayyül edilebilir şekliyle o sanki o imiş gibi temsil edilebilir. Bu ise hem yapana hem de görene sankilik duygu içinde özgür bir hayal etme düzeyi, imkanı sunar. Buradan baktığımızda nü bir tablonun değeri tümüyle bir değersizliğe dönüşür. Çünkü nü yapmak bir maharet değildir, kalemle, fırçayla ünsiyeti olan herkes bunu yapabilir. Maharet olmadığı gibi, insanı kendi insanlık değerinin altına indirmek, şeyleştirmek ve çıplaklığını öne alıp onun şahsiyetini geri plana itmektir. Bir balerin bana çıplaklığımı paylaşmayı seviyorum demişti. Buna karşılık ben de Çıplaklığınla şahsiyetini perdeleyerek hem kendine haksızlık ediyorsun hem de izleyicinde çıplaklığının sen olduğu yanılmasını yaratarak onları aldatıyorsun demiştim. Tıpkı bundaki gibi nü bir tablo yapmakla ve o tabloların sergilenmesini sağlamakla birileri -örneğim gereğince benim de benimsediğimi belirttiğim- farklı bir anlayışa karşı direniş göstermiş hatta bir devrimi yapmış olma yanılgısına düşüveriyorlar. İşte burada sanat geriye çekiliyor ve dünya görüşü dediğimiz şey öne çıkıyor. Sanatçının kendi zamanının evladı olduğunu söyleyip duruyoruz. Sapkınlaşan, inanın değerini onun doğal seviyesinin altına indiren toplumların başlarına nelerin geldiğini kutsal kitaplardan okuyoruz. Ve yıl 2013 olmuş hala birileri söz konusu sapkınlığı sürdürmekte ısrar ediyor, birileri de aman yapmayın helak olursunuz diye şiddetle karşı çıkmayı hala sürdürüyor. Elbette kültürel kimlik dediğimiz yer de hem talip olma hem de reddetme anlamında bu niyetler geçerlidir ve Rafael Lozano-Hemmer'den verdiğim örnekle sanatı belhum-adel olma niyetinden kesin bir hatla ayırıp, onu metafizikle buluşturan, onunla varlığın, hayatın ve insanın gizlerine dokunan çalışmaların artması, öne çıkarılması, kumdan şatolar yapmayı maharet bilenlerin de aklını başına getirecektir diye umuyorum. Söz bu noktaya gelince temsilde imkanın çok seçmeli bir yapı arzettiğini görüyoruz; heykel dikmenin de sıradanlaştığı bir alana geçerek, Tanrı'nın da reddetmediği doğru temsilin imkanlarıyla buluşmuş oluyoruz. -Sanat pazarındaki problemlerden hareketle tiyatro ve sinemaya bakacak olursak bunlardaki durumu nasıl değerlendiriyorsunuz? -Tiyatro Yunan / Latin kaynaklı bir sanat türüdür malum. Trajedi esasından yani iyi seviyedeki birinin, bir seçkinin ya da kahramanın hayatının birden zorlaşmasına, acınılası bir duruma düşüvermesine dair bir oyunun sonunda seyericinin bundan kendince sonuçlar üreterek arınması esasından hareketle söyleyecek olursak, tiyatro başlangıcı itibariyle aslında bir tür ayindir. Osmanlı'nın son zamanlarında önce sarayda sonra Direkler Arası'nda revaç bulmaya başlayan tiyatro kültürel kodlarıyla uyuşmadığı için hiçbir zamanda halkın geneli için bir değer ifade etmemiş bilakis yalancılığın, rol kesmenin bir karşılığı sayılarak yeni deyimlerin üretilmesine neden olmuştur. Kendi adıma taklidin taklidi durumundaki hiçbir şeyi sevmem, dolayısıyla tiyatroyu da sevmem. Fakat bu ülkede birileri sanatsal gereklilik, çağdaşlık, eğlence, zaman öldürme filan adına tiyatroyu seviyor, önemsiyorsa bunların da desteklenmesini, uygun araç ve alanlara sahip kılınmalarını tartışma konusu yapmamak gerekir diye düşünüyorum. Nitekim ilgili müsesseleri yıllarca besleyerek ayakta tutmuşsunuz; ismi bordroda kayıtlı olduğu için yüz kiloluk balerine bile yıllarca düzenli maaş ödemişsiniz, dolayısıyla mevcut işleyişi hele hele uygun yeni bir sisteme de oturtmadan en azından buralardan ekmeğini sağlayan ailelerin hatırına- bir günde değiştirmemeniz gerekir. Bu manada yeni bir sistemin kurulması, tiyatronun sadece devletin sırtına yıkılmaksızın, yöneticilerinin, oyuncularının da gayretini gerektiren bir özel çabaya muhatap olması bence elzemdir. Sinemadaki devlet desteği de sektörel yapısından kaynaklanan farklılıklara rağmen tiyatrodakine benzer bir durumdur. Konunun daha ilginç yanı, devlet desteğinin sorgulanmaya başlanmasıyla birlikte geçmişte bu işlerden köşeyi dönenlerin dönüş nedenleri de ifşa oluvermiştir. Gerçek şudur ki hem bu işleri yapıp hem de zengin olmanın tek yolu vardır o da devlet desteğidir. Devletin kasasından, kesesinden sanatçının ve zenginin üretilmiş olması bu milletin hak ettiği birşey değildir. Bunun adı açıktan açığa sömürüdür ve bunlar sanat-pazar ilişkilerinin masaya yatırımasıyla birlikte ortaya çıkan hususlardır. -Yukarıdan beri konuşa geldiğimiz problemlere göre edebiyat ortamının durumu nedir? Edebiyat, plastik sanatlar kadar para kaldıran bir iş değil ama sonuçta sanata dahil olması bakımından onun da bir pazar değeri var muhakkak. Pazar, yayıncı, yazar, okur açısından bu değer ilişkisi nasıl sürüyor? -Edebiyat ortamını iki ayrı düzeyde ele almak sanırım daha iyi olacaktır. Birinci düzey edebiyatçının edebiyatçıya ettiğidir diye başlıklandırabileceğimiz doğrudan edebiyat içi ilişkilere daha açık bir söyleyişle edebiyat terbiyesine, ikincisi ise yayıncı-pazar-reklam gibi dış ilişkilere mahsus olan düzey. Birinci düzey için belirtilmesi gereken ilk şey genelde sanatta, özelde edebiyatta usta-çırak ilişkilerinin bittiğidir. Şundan: Temsili sanatlarımız bir göz terbiyesiyken, edebiyatımız ise bir kulak terbiyesidir. Yerli bir yazın-kuramcısı hattın iki katmanlı bir sanat olduğunu, dolayısıyla bakarken okunamayacağını, okurken de bakılamayacağını söylemişti. El-hak bu doğrudur ancak son tahlilde sanat bir zevk alma, haz duymaysa bir hat levhasına bakmak da, okumak da tek başına bunları sağlayamaz. Bakarken bakışınız, okurken okuyuşunuz kendi düzlemi içinde sadece yüzüp çıkar; ikisinden de size fazla bir şey kalmaz; gördüğünüzü de okuduğunuzu da kısa bir süre sonra unutursunuz. Bir hat levhasını estetik bir hazza dönüştürmenin yegane yolu ise bakarken okumaktan, okurken bakmaktan geçer ki, bu da bir bakış terbiyesiyle gerçekleşebilir. Bunu sağlamak için öncelikle Arapça, en azından Osmanlıca bilmek durumundasınız, yetmez oradaki kelamın zahiri ve batıni manasına nüfuz etmek durumundasınız, bu da yetmez Vahy'e muhatap olmak durumundasınız, bu da yetmez o Vahy'e ilk muhatap olanın hal, duygu ve düşüncesini kuşanmaya çalışmak zorundasınız. Ancak bu oluşlar iç-içe geçtiği takdirde bir levha size estetik bir haz verebilir. Aslında bu estetik teriminde de biraz abartıyoruz ama olsun. Burada estetik dediğimiz şey o hattı istif edenin üslübunu içselleştirmekle, o harfleri oraya özel bir tazla düşerken yaşadığı halet-i ruhiyeye dokunabilmekle alakalıdır. Çünkü bu sizi aslında her biri zaten bir ayet olan harfleri yazanın nefesiyle kazandığı nefisle ortaya koyduğu anlamın kozmolojik boyutuna, alem ve insan ile ilişkisine ve giderek bunların Tanrı ile ilişkisine götürecektir. Edebiyata gelince. Edebiyat yukarıda da işaret ettiğimiz üzere temsil gibi ayağa kalkıp dikilen bir sanat değildir. Haliyle ereksiyon içermez, bilakis ereksiyonu dışlayan bir inzal ve ifşa eylemidir. Diğer bir söyleyişle şiiri göz önüne alırsak dikilmenin, dikmenin tam aksine yarmak, yarlamak suretiyle ortaya çıkar edebiyat. Yarmak derken kelime'nin türediği klm kökünün yarma, yaralama anlamına geldiğini kastediyorum. Bu tam da atalarımızın aşk ağlatır, dert söyletir deyişindeki gibi edebiyatı doğruan, kuran ve nakleden bir öz taşır. Bu nakletmenin iki aracı ise dil ve kulaktan ibarettir. Eskiler buna dayanarak demişlerdir ki, yazarak, okuyarak edebiyatçı olunmaz; önce dinlemeyi bilerek dinlemek gerekir. Dinlemek dediğimiz olgu nasıl oluşuyordu. Öncelikle sohbet yoluyla. Fazla geriye gitmeyelim daha düne kadar yaşamış olan Huzur Dersleri, meşkler, sahafiye ve kıraathane sohbetleri bunun eşiği hükmündeydi. Ancak o eşikten geçtiğinizde edebi bir donanımı kazanabilirdiniz, kalemi elinize almaya cesaret edebilirdiniz. Şimdi bu yapılar kayboldu, artık hız çağında yaşıyoruz, hızlıca okuyabiliyoruz, örnekleniyoruz ve yazmaya başlıyoruz. Bu da ben yazdım oldu saplantısını beraberinde getirdiği için, siz güya bir olmuşu olduran olarak yürürken caddelere, konuşurken mangaldaki küle sığmaz oluyorsunuz. Olduğunuzu sanıyorsunuz ama bu tek başına sizi mutmain kılmıyor, sizin olduğunuza inanacak bu yolla sizi de inandıracak havariler edinmeniz gerekiyor. Havarisiz İsa olunmazsa, hayransız yazar da olunmuyor. Buraya gelinceye kadar işleyişte bir problem de görünmüyor ama işte hayran edinme sürecine girdiğinizde aslında bir çeteye sahip olduğunuzu farkediyor ve kendinizi çete savaşlarının içinde bir cengaver olarak buluveriyorsunuz. Gelip dayandığınzı yer ise şurası oluyor: Edebiyatçıların hepsi gerek metin gerekse insan ilişkileri bakımından problemli, bunu gören olarak sadece siz iyisiniz. Edebiyatta mevcut tablonun bundan ibaret olduğunu görünce iyi ki de usta-çırak ilişkileri bitmiş diye sevinmek gerekiyor aslında. Düşünsenize ustaların yerini çetebaşlarının, okurun yerini hayran olanların işgal ettiği bir zeminde usta-çırak ilişkisinin hali nice olurdu. Öte yandan yine edebiyat içi ilişkiler planında yazar yetiştirme müesseseleri, diğer bir söyleyişle edebi ekol hükmündeki dergicilikte meydana gelen erozyonu da dile getirmek zorundayız. Çeteleşme ilanını dergi çıkarmayla başlıyor. Mevcut baskı teknolojisi de buna çok uygun. Gerekirse fotokopi yoluyla yüz adet bir fanzin kotarıyorsunuz, yetiyor. Bununla güya editör baskısından kurtuluyor, resmi ilişkileri dışlıyor, usta bir yazarın tezkiyesinden arınıyorsunuz. Bunun zararı ise doğrudan dergiciliği bir ekol olarak gören ve sürdüren merkez dergilere yansıyor. Kimileri yazılarını uzun, kimileri üslubunu ağır, kimileri sıcak gündemden uzak huldukları için bu dergiler giderek okur kaybetmeye başlıyor. Yazma algı, eylem ve tatminin internet yoluyla sosyal medya üzerinden de sağlanabildiğinin sanıldığı bir ortamda edebiyat da yenilmiş ordunun son yaralı askeri olarak yürüyüşünü sürdürmeye çalışıyor. Bu düzey, yukarıda daha çok manevi-duygusal planda ele aldığımız ilişkilerin tümüyle sonra erdiği, sadece maddi ilişkilerin geçerli olduğu bir yapı olarak karşımıza çıkıyor. Hala fi-sebilillah çalışabilen kimi butik yayınevlerinin varlığını parantez içine alırsak yayıncılığın çok kazanmaya dolayısıyla çok satmaya şartlanmış kurumlardan oluştuğu, hatta bu manada bir yayıncılık faaliyetinden değil artık doğrudan bir kitap üretim şirketlerinden söz etme zorunluluğu ortaya çıkıyor. Telif ilişkileri içler acısı, bandrol denetimli baskı denetimsizliğin dik-alası olunca edebiyat pazarı da yazarın kitabından çok şahsiyetini pazarlayan bir nitelik kazanıyor. Artık bir kadın yazarın ben iyi bir yazarım demesi yetmiyor, tecavüze ugradım diyerek televizyon ekranlarında ağlaması, gazete söyleşilerinde sızlanması gerekiyor. Sonra iyi bir bohçacı olması, kitaplarını bohçasına dolurup televizyon televizyon, radyo radyo, fuar fuar gezmesi gerekiyor. Bunların daha etkili bir yapıda kalıcılaşarak sürmesi için bir yazarın gündelik gözlem üzerinden, toplumda tartışılma potansiyeli bulunan konulardan hareketle kitap üretmesi de gerekiyor. Örneğin gelecek yıl Alevilikle ilgili tarışmaların yoğunlaşacağı öngörüsüyle bir Köprülerin Kaplanı: Yavuz Sultan Selim, Acıyı Bal Eyledik: Pir Sultan Abdal ser-levhalı kitap üretmek elzem hale geliyor. Ehli keyfe keyf verir kahvenin kaynaması.... hükmünce, yayıncılık yazarı istiskal eden, yazı eylemini ucuzlaştıran, düşünceyi kovup duygu sömürüsüne dayanan bir çizgiye oturuyor. Yukarıda hızdan ve internet etkisinden söz etmiştim. Görselliğin öne çıkmasıyla okumanın kendisini geriye çektiği bir çağdayız. Eskiden ilgi bölünmesi diye adlandırılan şey artık bir ilgisizlik ilgisi olarak kemikleşmeye yüz tutmuş durumda. Çok mu pesimistim? Hayır kötümser olan ben değilim, mevcut edebiyat ortamının kendisi. Ben hep umutlu olmaktan yanayım ama kuru kuruya da umuda bağlanmaktan yana değilim. Neyse halin, o çıksın falın aşamasında değiliz, fal şu yaşadığımız durumun kendisiydi ve ortaya çıkması da gecikmedi. Elbette iyi şeyler de oluyor bu dünyada edebiyat adına. Bu manada hız ve sığlaşmanın yürülükte olması nedeniyle romanın gelecekte de süreceğini söylemek iyimserlik olur. Ama şiirin, hikayenin ve öykünün insan bitmediği, insanın hayalleri ve geleceğe kalma arzusu bitmediği sürece bitmeyeceği kanaatindeyim. Çünkü bu türler insanın kedisini tanımlaması, anlatması açısından ona dair işler değil doğrudan kanı, canı gibi ona bitişik işlerdir.