Cemal Şakar, 2020 yılında yayınlanan Utanç ile 12. Öykü kitabına imza attı. Bu pek çok öykü yazarının yakalayamadığı bir nicelik. Ancak Şakar'ın yazı mesaisi öykülerle sınırlı değil. O sadece öykü yazmakla yetinmiyor bir de düşünce dünyası inşa ediyor. Bu sebeple onun deneme külliyatı da hem nicelik hem de nitelik olarak göz ardı edilemez. Cemal Şakar'ın kurgu olmayan metinleri dışında eleştiri ve inceleme yazıları da olsa da yazılarında deneme merkezi bir rol oynar. O, kurgu dışı metinlerini hangi türde kaleme alırsa alsın dil ve üslup olarak denemenin imkanlarından yararlanır ve gereklerini gözetir. Cemal Şakar'ın ilk deneme kitabı Yazı Bilinci 2006 yılında yayınlandığında dört öykü kitabı vardır. Yazı Bilinci bir kitap olarak yazmanın, okumanın ve edebiyatın temel kavramlarını kültür tarihi açısından değerlendirme denemeleriyle başlar. Özellikle Yazı, Yazmak, Okumak, Anlatmak, Kurgulamak, Yazınsal Dil başlıklı metinler bu meyanda okunabilecek denemelerdir. Burada Roman Neden Geri Çekiliyor başlıklı yazıyı belki de önceki metinlerin hazırladığı zemin üzerinden okumak gerekir. Zaten deneme, romanın ölümünü ilan eden klişeleşmiş metinlerden biri de değildir. Öznenin, gerçeklik algısının parçalandığı bir zamanda roman hakkındaki bilgimizin/roman anlayışımızın tartışılması gerektiği vurgulanır bu yazıda. Son cümlesi de manidardır. Eğer öykü; gelenekle sahici temasını gerçekleştirmezse, romanla suç ortaklı sürecektir. Yazı Bilincinde yer alan son yazı ise başlı başına bir kitap konusu olabilecek bir metin. İntihalin Ölümü başlıklı deneme, Roman Neden Geri Çekiliyorda vurgulanan parçalanmanın nihai sonucuna işaret ediyor. Yeniden ortak bir tavrı, anlayışı ve söyleme biçimini ortaya koymalıyız. tespiti ise elbette geçen on beş yılda edebiyat dünyamızın seyrüseferini nasıl eleştirebileceğimize, neyin eksik kaldığına ilişkin çalışacak olanlara bir yol haritası sunuyor. Şakar'ın ikinci deneme kitabı Yazının Gizledikleri ise edebiyata yazar ve şairleri odağa yerleştirerek yaklaşan bir deneme kitabı hüviyetindedir. Mehmet Akif Ersoy ile başlayan Ramazan Dikmen ile biten kitap, farklı kuşaklardan insanların muhasebesidir esasen. Ölçüsüz ve lirik ululamalar yapmaz Şakar. Şahsen tanıdığı vefatından dolayı müteessir olduğu Ramazan Dikmen için kaleme aldığı o dokunaklı veda yazısı bile taşıdığı yoğun duygu yüküne rağmen bunun istisnası değildir. Evet, hüzünlüdür o yazı ama savrulma barındırmaz. Üçüncü deneme kitabı Edebiyatın Sırça Kulesinde Cemal Şakar, edebiyatı kuramsal açıdan farklı sorunsalları merkeze alarak tartışan denemeleri bir araya getiriyor. Edebiyatın kutsal olanla, ideolojiyle ve iktidarla ilişkilerini kendi açısından değerlendiriyor. Edebiyatın neticede insanın amellerinden bir amel olduğunu hatırlatan Şakar, metinselleşmenin yazar için nasıl bir tuzak olduğuna dikkat çekiyor. Bu noktada kitapta yer alan, aşk ve ilham kavramları çerçevesindeki iki denemeyi çok önemli buluyorum kendi hesabıma. Bilindışının Bulanık Rüyaları başlıklı deneme bir ihtar olarak yer alan Aslında insan kendinden kalkarak; kendinden yola çıkarak dışına bakmak ve öncelikle yaratılış gayesini idrak etmek sorumluluğundadır. tespitini açılımlarıyla tartışmamız gerekiyor. Bu noktada İdeoloji ve Sanat başlıklı yazı ise söz konusu sorumluluğun başka bir cephesini dile getirmektedir elbette. Sanatı ideoloji dışı tutma iddiasının örtük bir ideoloji olduğunu vurgular Şakar. Son onbeş-yirmi yılda öykü müeddep bir suskunluk içinde metinselleşirken; bomba gürültüleri altında milyonlarca insanın çığlığı onun fildişi kulesine ulaşamadı. cümlesini alıntılamak bile Şakar'ın vurgusunu sarahaten ifade etmeye yeter zannediyorum. İmge, Gerçeklik ve Kültür ise Cemal Şakar'ın bir önceki kitabında başlattığı tartışmalara yeni veçheler katmaya, oradaki izlekleri derinleştirmeye devam eden bir denemeler toplamı. Nitekim imgenin imgeselleşmesi, öykünün metinselleşmesinden bağımsız değerlendirilebilecek bir konu değil. Tıpkı dünyevileşme ile yabancılaşmanın ve hatta Kutlu Doğum Haftası merkezinde ele alsa da simgelerin kutsallaştırılmasının birbirinden bağımsız ele alınamayacağı gibi. Evet, bu kitapta yer alan kimi temalar edebiyat dışı bahisler olarak görülebilir. Ancak edebiyat ile hayat arasında kalın surlar inşa etmeyenler Şakar'ın hassasiyetini bütünüyle kavrayabilirler. Cemal Şakar'ın beşinci deneme kitabı ise Edebiyat Ne Söylerdir. İslam estetiğinin modern sanat ile arasındaki kavram dünyası ve vizyon farkını vurgulayan Şakar, modern edebiyatın zihnimizi nasıl dönüştürdüğünün altını çiziyor. Edebiyatın Müeddep Suskunluğu Cemal Şakar'ın derinleştirdiği bir başka önemli tema. Dünyanın birçok köşesinden yükselen feryatlar, meydanlarda toplanan milyonlarca insanın sesi edebiyatta makes bulmayacaksa, edebiyat neyi seslendirmeye devam edecek? Edebiyat müeddep bir suskunluk içinde kendi üzerine kapanmaya devam ederse bunca yetimin 'ah'ı bir gün bu yüksek, ulvi, seçkinci edebiyatı tutmaz mı? sorusu Şakar'ın öykü ve hayat bahsinde farklı bağlamlarda tekrar tekrar ortaya attığı bir mesele. Bu bahis Edebiyatın Doğasında İslamcı Öykünün Uzlaşımları başlıklı eleştirel denemede de hem somutlaşıyor hem de derinleşiyor. Hasan Aycın'ın Çizgisi muhtemelen bir deneme kitabı olarak kabul edilmeyecek. Ben ise tam tersine düşünüyorum. Deneme türünün tarihinde Montaigne ve Bacon gibi çok farklı bakış açılarının ve yazma motivasyonlarının harekete geçirdiği metinler söz konusu. Hasan Aycın'ın çizgilerinden yola çıkılarak kaleme alınan sistematik yazıların toplamı olan bu kitapta da Şakar, esasen deneme türünün sağladığı imkanlardan yararlanıyor ve deneme türünün gereklerini gözetiyor. Zira deneme zihnin dil ve söz üzerinden bir nesrin gereklilikleri içinde inşasıdır. Makaleden farklı olarak yazan özne yazılan konudan tamamen bağımsız değildir. Hasan Aycın'ın çizgisi hakkında kaleme alınan bu kitap da akademik gerekliliklerden ziyade deneme türünün gerekliliklerini önceler. Kitabın dipnotlar bölümünün format itibariyle biricikliği bile bu sebeple manidardır. Alıntılanan cümleler değil bahsi geçtiğinden alıntılanan görsel malzeme dipnotlandırılmıştır zira. Bu arada Hasan Aycın'ın çizgisi bağlamında kaleme alınan metinlerin Şakar'ın diğer kitaplarında vurguladığı temalardan bağımsız olmadığını, hatta diğer kitaplarıyla dipten dibe bağlantıların da bulunduğunu belirtmeden geçmeyelim. Edebiyatın Doğası tasnifi ile de dikkat çeken bir deneme kitabı. Kitaba ismini veren Edebiyatın Doğası başlıklı denemeden sonra dört bölüm yer alıyor kitapta. Dile Dair, Mekana Dair, Gerçekliğe Dair, Biçime Dair başlıklı dört bölüm üstünden edebiyatın doğası serimleniyor. Edebiyatın bir doğası, özü olup olmadığı meselesi elbette kapsamlı ve oylumlu bir literatüre sahip. Bu girişten sonra gelen dil, mekan, gerçeklik ve biçimi edebiyatın dört boyutu olarak görmek mümkün elbette. Esasen Şakar'ın ilk kitabından beri kah derinleştirip kah yeni boyutlar kattığı temel meseleler bu kitapla daha da incelikli işlenir ve sorgulanır ve ortak kavramlar ve fikirler dünyası inşa etmeye çalışır. Ancak bir ortak payda inşa edilecekse bu Şakar'ın bireysel çabalarının ötesinde kolektif bir çaba ve gayret ile mümkün olabilir. Postmodern parçalanmanın bireyin bile ölümünü ilan etmesinden sonra bu ne derece mümkün olabilir sorusu da ayrıca tartışılmaya muhtaç elbette. Edebiyatın Satır Arasındaki Anlamı kitabı yapı olarak Yazının Gizlediklerine benziyor. Yine isimler kitabın odak noktasında yer alıyor ve hatta ilk yazı Mehmet Akif Ersoy hakkında. Galiba Şakar ikinci kitabından sonra kaleme aldığı ama o arada yayınlanan deneme kitaplarında yer vermeye uygun bulamadığı kişi odaklı yazıları bu dosyada bir araya getirmiş. Ele aldığı her yazarı, şairi bir mesele etrafında irdeliyor Cemal Şakar. Tarık Buğra, Nurullah Ataç, Ahmet Haşim gibi edebiyat tarihinde hakkında ezberler üretilmiş şahsiyetleri hakkında bağıra çağıra ben ezber bozuyorum demeden ezber bozan metinler bulunuyor Satır Arasındaki Anlamda. Bizde eleştiri yok klişesini tekzip etmek için Cemal Şakar'ın denemeleri bile tek başına yeterli. Kaldı ki Şakar da o vadideki tek isim değil. Ancak bu konu da elbette başka bir yazının konusu. Cemal Şakar'ın deneme macerası dergi sayfalarında devam ediyor. Yeni kitaplar, bu maceraya neler ekleyecek bakalım. 1972 İstanbul doğumlu. İlk şiiri 1991 ekim ayında Türk Edebiyatı dergisi okur mektupları sayfasında yayınlandı. Pek çok dergide dergi ve gazetede yazı, şiir ve röportajlarıyla yer aldı. Sebepsiz Serçe, Taş Suya Değince, Heves ve Tövbe Gölgeliği isminde dört şiir kitabına, Kırk Gri Hırka ve Dünyanın Çekmeceleri isminde iki hikaye kitabına imza attı. Ayrıca Pierre Karton namı-ı müstearıyla Horkhaymır'dan Alzhaymır'a Türk Aydını isimli bir de mizah kitabı mevcut.


süreçlerini adeta koşarak geçiyordu. Her geçtiği birikimin epistemolojisini, kültürünü, tasavvurunu ve inancını birbirine değdirerek, çarpıştırarak, isteyen yerli bir entelektüel. Ama münzeviliğe ve kitaplara kaçmaya mahkumdu. Türkiye kafası, Cemil Meriç'i sosyolojisiyle, felsefesiyle, kültür tarihiyle, üslubuyla şu veya bu oranda tanıdı mı bilmiyorum. Kimi, ulaşılmaz bir düşünce ve dil yıldızı olarak kabul etti onu. Kimi bütün keskin zekasına ve tecessüsüne rağmen yönünü bulamayan bir entelektüel olduğunu söyledi. Kimi izini sürdü; kimi, izlerini silmeye çalıştı. Ama benim asıl değinmek istediğim bu Cemil Meriç değil; edebiyat okuyan ve edebiyatı değerlendiren Cemil Meriç. Cemil Meriç, edebiyat alanında bir akademisyen, bir edebiyat tarihçisi, edebiyat öğretmeni, yaşadığı süre içinde tanımlanmış haliyle bir edebiyat eleştirmeni değildi. Ama bütün bunlardan faklı bir okumayla, bir yaklaşımla, bir üslupla edebiyat tarihi, edebiyatçılar ve edebi türler üzerine değerlendirmeler yaptı; yargılar geliştirdi. Özellikle Kırk Ambar'da, yer yer de Bu Ülke ve Jurnal'lerde Türkiye Batılılaşmasını/modernleşmesini edebiyat üzerinden okudu; az önce saydığımız alan uzmanlarının uğramadığı yerlerden geçti. Bu yüzden ulaştığı değerlendirme ve yargıların bir kısmı Türk edebiyatı tarihindeki konumlandırmaları, edebi kişilikler ve türler hakkında verilen hükümleri sarsacak ve değiştirecek nitelikteydi. Sağ ve sol sivil edebiyat eleştirisi, okumadı ve yüzünden okudu bunları; örgün ve resmi edebiyat eğitimi, hemen hemen hiç görmedi veya görmezden geldi. Mesela bugün Türkiye bağlamında roman tarihinde dillere pelesenk olan Donkişot meselesinde, klasik anlatı çağını kapatan ve modern romana yol açan kişinin Cervantes olduğunu belki de ilk söyleyendi. Okullarda edebiyatta Batılılaşma bağlamında Namık Kemal, Recaizade, Tevfik Fikret merkeze alınırken yüksek sesle hepimizin Ahmet Mithat'ın çocukları olduğunu, onun, nesillerin tecessüsünü dünya düşüncesine kanatlandıran yol gösterici bir üniversite olduğunu söyleyen oydu. Ama ne yazık ki pek kimse duymadı. Cemil Meriç'in edebiyat bağlamındaki yargılarının en doğru yargılar olduğunu, edebiyatla uğraşanların böyle kesin ve değişmez değerlendirmelere asla ulaşmadığını falan söylemiyorum. Onun, edebiyatın kendi içindeki yapısal özelliklerine ve ilişkilerine dair önemli belirlemelerde bulunduğunu da söylemiyorum. Şunu söylemek istiyorum. Cemil Meriç'in aşağıda örnekleyeceğim epistemolojik, ideolojik, tarihsel ve sosyolojik bazı belirlemelerine dikkat edilseydi; hem örgün edebiyat eğitimimizde hem sivil edebiyat ortamımızda daha derinlikli daha ufuk açıcı eleştiriler, tartışmalar olabilirdi. Mesela edebiyat tarihinde metinlerin işlevi ve anlamı üzerine hükümler serdeden edebiyatçılarımız, Tanzimat'la açılan süreçteki aydınımızın alın yazısını aldanmak ve aldatmak kelimeleriyle özetleyen; Senaryoyu başkaları hazırlamıştı, biz sadece birer oyuncuyduk. Nesiller bir ütopyanın kurbanı olmuşlardı... Avrupa'yı tanımamak gaflet; Avrupa'yı tanıyan ülkesinden kopuyor. Bu lanet çemberinden nasıl kurtulacağız diyen; Tanzimat Babıali'nin Avrupalılaşması. Bürokrasi, halktan da, saraydan da kopar. Aydın da bürokrattır, hem de çok nazlı, çok hassas, çok hercai bir bürokrat diyen; Zavallı Türk aydını. Tanzimat'tan bu yana yalnız Fransız edebiyatını hecelemiş. Avrupa edebiyatının bir bütün olduğu anlayamamış bir türlü. Ormanı da görmemiş, ağacı da. Rüzgarın önüne savurduğu birkaç kuru yaprağı insan zekasının bütünü sanmış tespitini yapan Cemil Meriç'i dikkate alsalardı, Tanzimat dönemi aydın/bürokrat/yazarın mücadelesini, ortaya koydukları metinlerin anlamlarını nasıl yorumlarlardı acaba? Ama dikkat edemezlerdi, dikkat etmeleri için on dokuzuncu yüzyıl pozitivist ve emperyalist seyrin nasıl oluştuğunu ve amacının ne olduğunu eleştirebilmeleri, gerekirse karşı görüşler oluşturabilmeleri, vazgeçebilmeleri gerekirdi. Oysa algılayabildikleri kadar ellerindeki reçeteye bağlı kalmaları gerektiğine iman etmişlerdi. Bir müstağripler kervanı olan; her iskeleye uğrayan, hiçbir ülkeye yerleşmeyen bir kervan olan Servet-i Fünun, inkırazın, kopukluğun, Avrupa ideolojinin şark için yazdığı reçetenin ilk nesliydi. Ama Cumhuriyetle açılan kurumlarımıza bir edebiyat tarihi oluşturan idrak, bu neslin dilindeki tek gerekçe olan istibdata sarıldı ve onu tek gerçek olarak kabul edip tekrar etti. Cemil Meriç'in işaret ettiği gerekçeleri görmedi; onu görmediği gibi güya hürriyetin ilanından sonra neslin neden değişmediğini de sormadı. İkinci Meşrutiyet yıllarından Cumhuriyet yıllarına Türk romanının nasıl başladığı, ilk Batılı romanın hangisi olduğu, hangilerinin romantik, hangilerinin realist olduğu, ilk tarihi romanın, köy romanının, psikolojik romanın hangileri olduğu hakkında tespitler yapıldı; her bir tespit edebiyat tarihlerine ders kitaplarına girdi. Bu kayıtların çoğu elbette içerik ve kronolojik olarak doğru bilgiler içeriyordu. Yanlış batılılaşma vardı; doğruydu. Türk romanı eğitim, kölelik, kalkınma gibi konulara eğilmişti; doğruydu. Roman, Avrupai bir türdü; doğruydu. Ama doğru Batılaşmanın niye olmadığına, romancılarımızın köleliği nasıl anladığına, Batılı tarzdaki romanın Osmanlı toplumunda neden olmadığına veya geç geldiğine hiçbir cevap yoktu veya cevaplar oldukça yüzeyseldi. Çünkü Cemil Meriç'in romanın varlığı ve doğuşu etrafında sosyo kültürel, siyasal ve dini zeminle ilişkili olarak ileri sürdüğü görüşler hiç düşünülmemişti. Tanzimat kuşağı romanı ve nesri getirmişti ama esasında hepsi hala şairdi; hem de Osmanlı hikayecilerinin, mesnevicilerinin, menakıpnamecilerinin, tarihçilerinin, vakanüvislerinin, seyahatnamecilerinin yanında oldukça romantik şairlerdi. Kendilerini sadece nesre veren Ahmet Mithat ve Beşir Fuat vardı. Onlara da şöyle bir dokunup geçtiler. Türk romancısı Batı romanına meftun oldu ama ne Batının tarihini, ne inançlarındaki değişimin ve iktisadındaki ilerlemenin kökenlerini biliyordu. Her toplumun romanı kendi meselelerini ifade eder. Namık Kemal nesli ne kendi meselelerini biliyordu, ne de Avrupa'nın meselelerine aşina idi. Tek kaygısı vardı: neslin teceddüdü. Başka bir dünyada doğan, başka bir dünyanın yaşayışını aksettiren romanı, o bütünden koparıp manevi toprağımıza dikmekte başarılı olabilir miydi? Avrupa düşüncesinin zirvelerini bulutlar arasından bile görememiştik. Ne Descartes'i tanıyorduk, ne Kant'ı. Namık Kemal nesli, Avrupa'nın inkişaf tarihini bilmez. Ne Donkişot'u okumuştur, ne Rabelais'yi okuyabilir. Kendi hayal, hayat ve macerasının büyük eserlerinden de uzaklaşır Tanzimat nesli. Divan şiirine düşmanlığı, ona Hindin, Arab'ın, Osmanlının büyük kaynaklarına eğilmesini de engelledi. İki büyüklük arasında şaşkınca yol alıyordu: Kendinden ve dininden emindi ama şehirleri, dekorları, romanı, tiyatrosu ile karşısında büyük bir Avrupa duruyordu. İkisi arasında şüphenin, düşmanlığın ve yığınla sorunun boy vermesi kaçınılmazdı. Dininden emindi ama bu dinle Avrupa'nın kültürünü artık fethedemiyordu. O kültürün hayat içindeki enstrümanlarına talip olmakla yetiniyordu. Oradan getirdikleri ile roman, tiyatro, şiir yazmaya, devleti düzenlemeye çalışıyordu. Cemil Meriç'in el yordamı ve terakki azmi ile milletini ve devletini aydınlatmaya çalışan Tazminat neslini ve sonraki nesli batı karşıtlığı merkezinde bu şekilde fazlaca hırpaladığını edelim. Ama şu soru hala geçerliğini koruyor: Peki kendi eğitim kurumları için bir edebiyat tarihi hazırlayan, edebi şahsiyetlerini değerlendiren eğitim mekanizması aktörleri, neden sadece Batılaşma çizgisini esas alarak bir edebiyat tarihi ortaya koymak istediler? Neden kendinden vazgeçerek batıyı kabul edenlere karşı duran, kendini ispat ve ıslah etmeye, aileyi, eğitimi, edebiyatı yerli kalarak inşa etmeye çalışan bir bakış açısının olup olmadığını araştırmadılar? Neden Ahmet Mithat'ı küçümsediler, Muallim Naci'ye eski yaftasını vurdular; Mehmet Akif'e iyi adam ama şair değil dediler. Cemil Meriç'in kişiler çevresinde yaptığı tespitler, verdiği hükümler bazen o kişinin edebi ve kültürel varlığını gölgeleyecek kadar veya bilinen ortalama varlığını çok yukarılara çekecek kadar kesinlik arz eder. Edebiyat tarihinin kişilere bu kadar kesin yaklaşması elbette beklenemez. Ama kişiler bağlamındaki edebi ve fikri konumlandırmaların, verilen yargıların çok boyutlu bir zeminden hareket edilerek yapılması da edebiyat tarihinin sahihliği için gereklidir. Aksi takdirde yargılarda çelişkiler, yerli yerine yerleştirmede yanlışlıklar kaçınılmaz olur. Mesela Halide Edip'i Türkçü/milliyetçi yazar sınıflaması içine alırsanız, Yeni Turan romanını esas almış ama Sinekli Bakkal'ı görmemiş olursunuz. Tevfik Fikret'i modern şiirde kurucu bir şair olarak konumlandırırsanız, aslında onun poetik ve siyasal çelişki ve tutarsızlığını es geçmiş olursunuz. Bu konularda daha sağlam değerlendirmeler yapmak için Mehmet Fuat Köprülü'ye, Ahmet Hamdi Tanpınar'a, Mehmet Kaplan'a, Kenan Akyüz'e ihtiyacımız olduğu kesin ama farklı bir bakışa ve değerlendirmelere sahip olan Cemil Meriç'e de ihtiyacımız vardı. Mesela, örgün edebiyat eğitiminde Ahmet Mithat, ortalama olarak şöyle tanıtılır: Eski hikayeyi yeniledi; çok yazdı, kolay ve popüler romanlar yazarak Türklere roman okumayı öğretti. Roman tekniği zayıftı. Bu yargılarda büyük oranda yanlışlık yok diyebiliriz. Ama edebiyat eğitimi alanlar şu ifadeleri de görmeliydi: Hepimiz Ahmet Mithat'ın çocuklarıyız. İlmi tecessüsümüz yüz yıldır onun çizdiği sınırı aşamadı. Rıza Tevfik veya Hilmi Ziya, felsefe ile uğraşan birer Ahmet Mithat. Hüseyin Rahmi ile Kemal Tahir, Hikayeci Ahmet Mithat'ın devamcıları. Ahmet Rasim'den Ali Kemal'e, Peyami Safa'dan Burhan Felek'e kadar her gazeteci bir yanıyla Ahmet Mithat Ahmet Mithat, saldıran küfür karşısında şahlanan imandır, şahlanan ve hücuma geçen. Avrupa kırk haramilerin mağarası, Ahmet Mithat hazineyi ülkesine taşıyan dev. Tarihinden koparılır aydın, toprağından, hatıralarından, hikmet-i vücudundan koparılır. Ahmet Mithat son direniş Bu ifadeler görülmüş ve konuşulmuş olsaydı, bugün belki de yazmayan, okumayan, anlamayan edebiyat öğreticileri ve aynı şekilde sadece bazı ders notlarını ezberleyerek sınıf geçmeye çalışan edebiyat öğrencileri olmazdı veya çok az olurdu. Şu karşılaştırmanın abartılı soyut olduğunu düşünsek bile, bu karşılaştırmadan habersiz bir edebiyat kültür tarihi eksik kalmaz mı: Cevdet Paşa, Namık Kemal.. Türk düşüncesinin diri ve yaşayan iki temsilcisi. Paşa, ağır başlı, dürüst bir medreseli. Batıya aşık, fakat Doğudan kopamıyor. Şiirlerinde kendisi yok. Coşmaktan ölçüyü kaçırmaktan utanıyor gibi. Ponsiflerin adamı. Namık Kemal deli dolu, haylaz ve coşkun. Şiirlerinde olduğu kadar, nesirlerinde de kendisi. Cesur, atak ve kendini beğenmiş. Cevdet daima frenli. Kemal daima sarhoş. Cenap Şehabettin'in Servet-i Fünun en iyi ikinci şairi olduğunu; yeni şiirin Fransız kaynaklarını iyi bildiğini; tabiatı hakiki özellikleri ile şiire taşıdığını; Edebiya-ı Cedide'nin dil bakımından en güçlüsü olduğunu; Parnasyen özellikler taşıdığını öğrettik. Büyük ölçüde yanlış da yapmadık. Ama acaba başka bir Cenap Şehabettin yok muydu? Mesela Cemil Meriç'in işaret ettiği gibi; asırlarca süren Osmanlı şiirini gül, bülbül, şem, mey gibi dokuz manzum etrafında belli başlı mevzu işlemeyen bir şiir olarak gören; eski edebiyatı samimiyetsiz bulan; gönülden fazla kalem ürünü sayan da Cenap Şehabettin idi. Meriç, bunları okuyunca aman yarabbi üstat hafızasını kaybetmiş; ne Fuzuli'yi hatırlıyor; ne Nedim'i, ne Naili'yi, Hümayunname'yi, Evliya Çelebi'yi okumamış olabilir mi diye şaşkınlıktan halden hale girer. Ama özellikle örgün ve resmi edebiyat eleştirimiz, bu Cenab'ın varlığını aklına bile getirmez. Aslında sözünü ettiğimiz eleştiri ve eğitimci kadrosu, hem Servet-i Fünun'u yüceltirken hem de Milli Edebiyatı Türk edebiyatının geldiği en doğru ve en iyi nokta olarak değerlendirirken mesela Son cereyan Genç Kalemler'in Selanik'ten salıverdiği balondur... Resmi mekteplerin programlarına zorla sokturuldu. Öğretmenler için bir terfi, bir ilerleme çaresi oldu. Bir dil bu kadar fakirleşmeye razı olamaz diyen Cenab Şehabettin'i görmediği için içinde yüzdüğü çelişkinin tutarsızlığın farkına da varmadı. Dediğim gibi Kırk Ambar'ı, Bu Ülke'yi, Jurnal'leri, Umrandan Uygarlığa'yı okursak bunlara benzer daha nice edebi değerlendirmeler ve yargılar buluruz. Ama maksadı anlatmak için bu bir kaç örnekleme yeterlidir diye düşünüyorum. Sonuç: Ne yazık ki ortalama sağ ve sol sivil edebiyat ortamı da, örgün ve resmi edebiyat eğitimi de ve bunlara kaynaklık eden vasat edebiyat tarihi yazıcılığı da Cemil Meriç'i, bir edebiyat eleştirmeni olarak ya görmedi ya görmezden geldi.


Fırat'ın Gözyaşları" o günden bu yana hiç dinmedi. Kanlı akan Fırat'ın buharı gökyüzüne binlerce ah taşıdı. Yağmurların rahmete bağlı kalışıyla, toprağın insana bağlı kalışı arasında içten içe yürüyen derin anlamlar vardı. Ehl-i Beyt'in kanı rahmet olup yağdı Kerbela sahrasına. Rüzgarın kahırlı esişini o güne bağlı zanneder önden giden atalarımız. Bir kum fırtınası anlatır mazlumların hikayesini. Bizler de öyle kabullenmişiz bunu. Onlardan devraldığımız bu emanetle bir toprağa, bir çöle bir yağmura bir Güneş'e bir de Hüseyin'e bakarız. Bakışımız Zeynep olur, Fatıma olur, Ali olur, Hasan olur, Ehl-i Beyt olur. Böyle bir karmaşayı yaşarken mazlum bakışlarda, bir fırtına sonrası çıkagelir baş haberci. -Ey Muhammed! Rabbimin selamı var. Oğluna Harun'un oğlunun ismini koy, diyor. -Harun'un oğlunun ismi nedir ey Cebrail? -Şebir. -Benim dilim Arapça. -Bunun Arapça karşılığı Hüseyin'dir. Onu koy. O ana dek Arap diyarında pek bilinmeyen bir isimdir Hüseyin. Kıymeti de bilinmedi Can Hüseyin'in. İhanet şehri Küfe'de kaldı Hüseyin'in kıyamı. Bela ve hüzün beldesi olan Kerbeladaki kızgın, susuz kumlarda yankılanan feryadın yankısıdır Ceylan'ın ülkesi. Saltanata biat etmeyip gerçek aşka biat edenlerin acısına ortaktır Ceylan'ın ülkesi. Çocukluğunda kulağında yer edinen ağıtlar, yetmiş iki masumu İmam Hüseyin öncülüğünde yüreğine ince oya gibi nakşetmiştir. Her oyada aşkın, acının, mazlumun gözyaşı vardır. Hz. Fatıma'nın ciğerinin köşesi, Muhammed Mustafa'nın gönlünün sevinci olan Hüseyin'in yası hiç bitmez Ceylan'ın ülkesinde. Siz hiç Kerbela'yı Iğdır'da yaşadınız mı? Ceylan yaşadı. Elh-i Beyt kadınları gibi ağıt yakanları ilk orada gördü. En çok orada Hasan, Hüseyin, Ali Asker, Ali Ekber, Zeynel Abidin, Cafer, Kasım isimlerini tanıdı. Kütükler şahit buna. Ceylan da tanık oldu. Muharrem ayına girildi mi çehreler değişirdi. Hüzün konardı yüreklere. Siyah, yeşil, beyaz renkler artardı. En çok Hüseyin! nidaları yankılanırdı. Evlerde televizyon dahi izlenmezdi. Matem ayında eğlenilmezdi. Camiler en çok o günlerde dolup taşardı. Caminin avlusunda hayrına gofret, lokum, limonata dağıtanlar olurdu. Çocuklar her yerde çocuktu. Şaşkın bakışlarla gofret kuyruğuna girilirdi alınlarındaki Ya Zeyneb, Ya Fatıma, Ya Hasan, Ya Hüseyin yazılı bantlarla. Yaşlılar sinelerini döverlerdi ağıtlarla. Gençler siyahlar içinde, başlarında Ya Hüseyin yazılı yeşil bantlarıyla, ellerindeki zincir halkalarıyla zincirin halkaları gibi dizilerek cami avlusuna giriş yapıp askeri bir nizamla yüz yüze gelecek şekilde dizilirlerdi. Ortalarındaki Molla elindeki megafonla başlardı şivesel bir tatla Kerbela ağıtları yakmaya. Ya Hüseyn komutuyla zincir desteleri havaya kalkar, açıkta kalan sırta bir sağ bir sol taraftan inerdi. Zincirin değdiği tenden Hüseyn çığlıklarıyla kanlar fışkırmaya başlardı. Göz bebeklerim irilerek izlerdim süzülen kanı. Derken bir görevli gençlerin sırtını pudralardı. Pudraya karışan kan acının bayrağı gibiydi. Çocuktum, yetmiş iki masumun yaşadıkları eziyeti tam olarak bilmiyordum ama bir şeyi biliyordum ki Hüseyin çok acı çekmişti ve o yüzden ben de Hüseyin'den yana olup mazlumun yanında olmalıydım. Sonra toplanılıp araçlarla Iğdır'ın Aralık ilçesine gidilirdi. Mahşeri bir kalabalık! Birçok köyden gelen sinezenler, destezenler, ağıt okuyanlar, kadınlar, çocuklar... Siyahlar içindeki destezenlerin zincirlerinin sesleri Ya Hüseyin! çığlıklarına karışırdı. Çeşitli yaş gruplarından beyazlar giyen erkekler bir ellerindeki kılıcı havaya kaldırırken diğer elleriyle de başlarına vurarak Can can Hüseyn can! diyorlardı. Bir süre sonra bu beyazlar içindeki kişilerin başlarına atılan usturalarla yüzleri kan içinde kalıyordu. Hz. Hüseyin'in ve Ehl-i Beyt'in acısı o kadar tazeydi ki sırtlarına inen zincirlerin, başlarına atılan usturaların acısını kim duyardı ki? Bu durum çoğu kişiye yanlış gelebilir. İnsanın bedenine zarar vermesi elbet makbul değildir. Fakat bazen sesin duyulması, bazı gerçeklerin unutulmaması için dikkatleri çekecek durumlara ihtiyaç vardır. Bir üniversitede profesör olan bir edebiyatçı Kerbela'ya kutlama, diyorsa demek ki bazı gerçekler bilinmiyor. Kerbela kutlama değil, en acı matem ayıdır. Müslümanlığın en büyük ayıbıdır. Yüzünü aynı kıbleye dönenlerin utanç mührüdür Kerbela. Cemel vakası, Sıffin Savaşı, Çaldıran Savaşı'ndan daha ağırdır Kerbela'nın yükü. Kerbela ağıtının devam ediyor olması düşünülmesi, ders çıkarılması gereken bir tablodur. Kaç asır önce vuku bulup dinmeyen Kerbela mahşerinin, yetmiş iki masumun uğradıkları zulüm sineleri dağlıyor adeta. - Babacığım! Susuzluk beni öldürdü. Demirlerin ağırlığı altında eziliyorum. Eğer bir damla su ile hararetimi giderseydim düşman askerini faniliğin tufanında boğardım, diye feryada başladı. Üzerine hücum eden iki bin namerdi dağıtıp yine babasının yanına döndü. - Ey baba, susadım, susadım! dedi. - Ey ciğer köşem! dedi. Sabret! Senin için Kevser şarabı hazırlanmaktadır. Bunu duyanlar yeniden başladılar ağlamaya. Oy Ali Ekber! dediler. Kanlar içinde son nefesini vermek üzere olan oğlunu çadırına getiren Hz. Hüseyin'in acısına ortak oldu ağıtlar. Hep barıştan yana olan Hz. Hüseyin, Abbas'ı elçi olarak gönderdi. - Ey vefasızlar! Kerbela sultanı, yani Hz. Mustafa'nın canı, Ali Murtaza'nın gözünün nuru ve Zehra'nın ciğer köşesi buyuruyor ki: Onun vefalı dostlarının hepsini öldürdünüz. Bu olup bitenlerden pişman olup bu susuzluk ateşinden ıstırap çeken kadınlara ve çocuklara bir yudum su veriniz ki, onlar kuruyan dudaklarını ıslatsınlar. Onlara aman veriniz ki başlarını alıp Anadolu'ya, Hind diyarına veya Çin'e gitsinler. Arap yarımadasını ve Hicaz bölgesini size teslim edeyim. Sizinle kıyamete kadar savaş yapmayayım. -Ey Abbas! dediler. Eğer yeryüzü baştan başa taşkın sularla dolsa onu orada durdurmak elimizde olsa Yezid'e biat etmeyince Hz. İmam Hüseyin'e ve yanındakilere bir damla su verilmesine imkan yoktur. - Susadık, susadık! Feryatları mübarek kulaklarına geldi. - Ey Hüseyin! Ubeydullah bin Ziyad'ın kesin buyruğu bir yudum su verilmemesi hakkındadır. Bu değişmez. Biat etmeyince ne sana ne evladına su içmek nasip olmayacaktır. - Ey biçare, oğlun şahadet şerbetini içti! Böylece onun şahadetiyle yetmiş iki kişinin şehit olması tamamlanmıştı. Hasta olan Zeynel Abidin'den başka sağlar arasında Hz. Hüseyin'e yardımcı olacak kimse kalmamıştı. - Ey gözümün nuru, şimdi sana şehitlik izni yoktur. Seyitlik silsilesi sana bağlıdır. Mustafa'nın ve Murtaza'nın soyunun bekası senin sağ kalmana bağlıdır. İmam Cafer-i Sadık'tan rivayet edilmiştir ki ağlamada beş kişi aşırı dereceye varmıştır: Biri Adem ki Cennet'ten ayrılışından dolayı hıçkırıp durdu. Biri Yakup ki Yusuf'un ayrılığından gözyaşı dökerdi. Biri de Yusuf ki Yakup'un derdinden perişandı. Ve biri de İmam Zeynel Abidin idi ki kırk yıl Kerbela vakasından sonra durmadan gözyaşları saçmıştı. Sevgili babası, kardeşleri, amcalarının suya yanmış olarak şehit edilişini, Ehl-i Beyt kadınlarının günahkarlar güruhuna esir olup ihanete uğrayışlarını hiç unutmadı Zeynel Abidin. Kerbela'da peygamberimizin soyu kurutuluyordu ya Rab! Bu ne acı bir yazgı! Şehadet şerbetinin en acı tablosuydu Kerbela. Kıyamete kadar bitmeyecek bir ahtır yetmiş iki Ehl-i Beyt'in, İmam Hüseyin'in katledilişi. Hüseyin'in şahadeti gerçek aşkın kıyamıydı. Kıyamete kadar Hüseyin'e ağlayacaktı yerler ve de gökler. Hz. Muhammed'in iki gözü, değerli kızı Fatıma'nın cennet kokulu evlatları Hasan, Hüseyin, Ümmü Gülsüm ve Zeyneb'e böyle mi sahip çıkılacaktı Şair? Bu mazlumlara reva görülen zalimlerin yanına mı kalacaktı? Hayır, elbet. Hz. Muhammed, Hz. Ali ve Fatıma'nın asaletini taşıyan Hz. Hüseyin şahadet şerbetini içmeye de kendine yaraşır şekilde gidecekti. -Allah'a ısmarladık, dedikten sonra Hz. Hüseyin'i ok yağmuruna tuttular. Öyle ki hava ok kanatlarıyla doldu. Cengaverce mücadele etti. Hz. Hüseyin yetmiş iki yara almıştı. Ey peygamberin gözünün nuru, sırtında taşıdığı, gecenin bir yarısı belki üstleri açık kalmıştır diye yatağından kalkıp kontrol ettiği can torunu Hüseyin! Size bu zulmü reva görenler rahat yüzü görmediler. Muaviye kimdir, diye sordu bu kez. Cude de sığındığı bir köyde o ana kadar hiç görülmemiş akrepler tarafından sokularak öldü değil mi? Kimsenin ahı kimsede kalmıyordu. İlk kez cesedden başını koparma Muaviye döneminde yaşandı. Onlara gel, diye çağrı yaparken Yezid korkusu ya da vaatleriyle sırt dönüp akrep gibi kıskaca alan dilsiz şeytanlara ne demeli? Ali, Hasan, Hüseyin hep ihanetle şahadet şerbetini içtiler. İsmi vahiyle gelen göz nuruna nasıl kıydılar? Cahiliyeyle mücadele veren ismi güzel kendi güzel Muhammed'in emanetlerine böyle mi sahip çıkılmalıydı? Neden Yezidler bitmiyor? Kerbela'da yetmiş iki, şimdi milyonlarca katliam... Bitmiyor yeni Yezidler. Muaviye'den Yezid'den mi miras? Ehl-i Beyt'in kanının döküldüğü Irak coğrafyası Yezidlerce çoktan ABD'ye teslim. İhanet şehri Küfe'nin diyarı Irak topraklarında ateş hala dinmiyor. Ne dirlikleri dirlik ne birlikleri birlik. Can can Hüseyn can, susuz ölen Hüseyn can! Allah yolunda ölenleri ölü saymayın. der ilahi kelam. Sana nasıl öldü deriz. Sen ölümünle bile saltanata boyun eğmeyip, iktidar hırsına düşmeyip, kan dökmekten yana olmayıp, aman dileyen, aşkıyla kıyama duran bir cansın. Canlar içre cansın. Ceylanın canı hep Hüseyin, diye yanacak. Ceylan'ın gönlü hep Hüseyin'den yana olacak. Ceylan, hiçbir iktidarın kalıcı olmadığını anladı ve doğru kıyamlarla doğrulmanın nasip olduğu kullardan olmayı istedi.


Marcus Tullius Cicero, M. Ö. 3 Ocak 106 yılında dünyaya gelmiş M. Ö. 7 Aralık 43 yılında vefat etmiştir. Romalı devlet adamı, filozof, hatip ve yazardır. Dönemin en iyi öğretmenlerinin gözetiminde hitabet, felsefe ve hukuk eğitimi alır. Marcus Tullius Cicero, kardeşi Quintus Tullius Cicero ile birlikte genç yaşta Roma'ya gelir, orada felsefe ve hitabet tahsil eder. Felsefenin hitabet için önemli olduğunu anlayan ilk Romalıdır. Bir kültür merkezi olan Anadolu ve Rodos'da zamanın ünlü filozoflarını ve hitabet ustalarını dinleyerek kendini geliştirir. Roma'ya döndükten sonra da hukuk alanında faaliyet gösterir, daha sonra da konsul olur. Mithridates Savaşı'nın neden olduğu karışıklıktan kaçıp Roma'ya yerleşen Epicurusçu Phaedrus'un Stoacı Diodotus'un ve Academiacı Philo'nun derslerine katılır. Akademi filozofu Antiokhos'dan Platon felsefesini, Stoacı filozoflardan Stoacı felsefeyi dinlemiştir. Roma'da felsefe üzerine yazan ilk düşünür olarak bilinir. Cicero ve Seneca, Stoacılıktan etkilenen önemli düşünürlerdir. Stoacılığın temelinde Epikürcü felsefe yer almaktadır. Bu iki felsefe akımı Roma'da birlikte yan yana yaşamış olmakla birlikte Stoacılığın Roma düşüncesi üzerindeki etkisi fazladır. Cicero tam bir Roma düşünürü olup Roma Stoacılığının doğal hukuk öğretisini formülleştirerek kendisinden sonraki Roma düşünüşünü bu doğrultuda etkilemiştir. Cicero'nun doğal hukuk kavramı, Stoa felsefesine dayanır. Yasalar kitabında, felsefe, insanların hem kendilerini, hem de doğal düzendeki yerlerini bilmelerini sağlayan bir araç olarak sunulur. Cicero'ya göre yasa, doğanın içine yerleştirilmiş egemen akıl olup, insanlara ne yapmaları gerektiğini emreder. Üç kitaptan oluşan De Natura Deorum yani Tanrıların Doğası adlı eserinin birinci kitabında Epicurusçu öğretiyle bu öğretiye karşı Academiacı görüşü, ikinci kitabında Stoacı öğretiyi, üçüncü kitabında ise Stoacı öğretiye karşı Academiacı görüşü ele alır. Cicero'nun eserleri yaşamıyla paraleldir. Şiirle başlayan yazın hayatı, onun asıl yeteneği olan düzyazıya geçmesiyle değişmiştir. Avukatlık mesleği gereği yaptığı savunma ve suçlama konuşmaları Cicero külliyatının ilk dönem eserlerini oluşturur. Zaman içinde bunlara teknik eserler de eklenir. M. Ö. 84 yılında hatipler için el kitabı niteliğindeki, dört kitaptan oluşan, günümüze sadece iki kitabı ulaşan De Inventione adlı eser Cicero'nun ilk düz yazı eseridir. Platon'dan da etkilenmiştir. Hatta siyasal eserlerinden ikisine Platon'un siyasal eserlerine verdiği adları verir. Bunlar, Devlet ve Yasalar olarak bilinen eserleridir. Cicero, Yunan düşüncesini Roma'da tanıtmak için büyük bir çaba harcamış, çeviriler yapmış, açıklayıcı kitaplar yazmıştır. Bir retorik kuramı da geliştirmeye çalışmış ve bu konuda da Oratore, Orator ve Brutus adlı eserleri yazmıştır. Cicero ahlakın düşük oldu bir dönemde gençliğe ders vermek, yardımda bulunmak istemiştir. Cato Maior adlı eseri gençlerin kaçınmalarını istediği tehlikelerden söz etmek amacıyla yazmıştır. Antikçağ'da söylev sanatına zirve yaptıran kişi şüphesiz Cicero'dur. Konuşma sanatındaki yeteneği ve bilgisi, dostları için en büyük destek olurken, düşmanları için en büyük engel olmuştur. Cicero, konuşma sanatı konusundaki bilgisini kuramsal eserlerinde, yeteneğini de siyasal ve yargısal alanda verdiği söylevlerinde ortaya koymuştur. Aynı eserin I.5 bölümünde ise Güzel konuşma becerisi, genelde hem kişisel hem de kamusal meselelerle çok yakından ilgili olan yegane şey olduğu için, hayatı güvenli, onurlu, şerefli, hatta hoş kılar. Çünkü bütün insani meselelerin rehberi olan bilgelikle desteklenirse devlet en büyük yararı ondan görür. Güzel konuşma becerisini elde eden kişiler onun sayesinde şan, şeref ve itibar kazanırlar. Bir dost için en emin ve güvenli destek yine ondan gelir. Dahası, bence insanoğlu birçok açıdan hayvanlara oranla daha zayıf ve güçsüz olmasına karşın, konuşabildiği için, onlardan üstündür. Dolayısıyla kişi aynı açıdan insanlara da üstünlük sağlayabilir. Bu üstünlük sadece yetenek ve alıştırmayla sağlanmaz, aynı zamanda ustalık işidir demektedir. Cicero Inventione adlı eserin başında felsefe olmadan retoriğin, retorik olmadan da felsefenin büyük bir başarı ve yarar sağlayamayacağına inandığını belirtmiştir. Cicero'nun eserlerinde retorik ve mantık ilişkisi, retorik ve felsefe ilişkisi ayrı bir inceleme konusu olduğundan bu makalede detaylı yer veremedik. Cicero'nun söylevleri ve mektupları Roma Cumhuriyetinin son dönemine dair iç siyasi koşullarını daha yakından tanımamızı sağlamaktadır. Antikçağ'da hitabet sanatı çok önemli bir yere sahiptir. Roma ve Helen şehirlerinin siyasi ve toplumsal koşulları hitabet sanatını zorunlu kılmıştır. Cumhuriyet dönemi Roma'sında Halk Meclislerinde ve mahkemelerde alınacak kararları etkilemek ancak etkileyici hitabet sayesinde mümkün oluyordu. Bir politikacı ve hatip olarak Cicero Roma'da iç çatışmalar döneminin tanığı olduğunu belgeleyen Philippicae Söylevlerini vermiştir. Bu söylevlerin en belirgin özelliği Romalı bir komutan olan Marcus Antonius'u eleştirmesidir. Bazı rivayetlere göre bu söylevler Cicero için yolun sonu olur. M. Ö. 43 yılının 7 Aralık günü başı kesilerek idam edilir. Başı Cicero'nun konuşmalarının kalabalıklar tarafından alkışlandığı kürsünün bulunduğu Forum Romanumdaki Rostra da halka teşhir edilir, elleri ise Senato binasının kapısına çivilenir. Sosyal ve politik yaşamı bir bütün olarak değerlendirildiğinde, dil bilimciler, filozoflar ve hukuk tarihçileri Cicero'nun yazmış olduğu eserleri Politik-Siyasi Söylevler, Edebi-Felsefi Eserler ve Ailesi-Dostlarına Yazmış olduğu Mektuplar şeklinde üç temel kategori altında sınıflandırmaktadır. Bu eserlerin tamamının ismini burada belirtmemiz mümkün değildir. Cicero, gerek kaleme almış olduğu edebi ve felsefi eserlerle, gerek vermiş olduğu söylevlerle ve gerekse aile yakınları, dostları ve politik rakipleri için yazmış olduğu mektuplarıyla olsun, aktarımlarının geneliyle dönemin Roma Tarihi'ne sıkı sıkıya bağlı kalmış ve Roma Cumhuriyeti'nin M. Ö. I. yüzyılının ilk yarısına ışık tutmuştur. Marcus Tullius Cicero yalnız siyaset alanında değil, edebiyat alanında da çalışmıştır. Siyaset ve adaletle ilgili nutukları, felsefi eserleri mektupları günümüze kadar gelmiştir. Bugün ailesine ve dostlarına yazdığı bine yakın mektup olduğu bilinmektedir. Öldüğü yıla kadar mektup yazmayı sürdürmüştür. M. Ö. 59-54 yılları arasında kendisinden iki yaş küçük olan kardeşi Quintus'a yazdığı mektuplarla tanınır. Cicero mektupları kişisel özelliklerinin yanı sıra yazıldıkları dönemlerin tarihsel koşul ve özelliklerini de yansıtan oldukça politik metinler olarak karşımıza çıkmaktadır. Üslubu kendine has bir özellik taşır. İç dünyasını, yaptığı işleri tam bir açık yüreklilikle anlatmıştır. Bu bilgilere ek olarak Cicero, Romalılara terim bilgisi kazandırmak amacıyla dil üzerine çalışmalar yapmış, yaptığı Latin yazın ve felsefe terim bilgisi çalışmaları ile dilin yüksek ve zengin yapısının ortaya çıkmasında önemli katkılarda bulunmuştur. Cicero'nun felsefe, hitabet ve dil üzerine düşünceleri orijinal dildeki örnekleri ile incelemiş eserler mevcuttur. Cicero'nun mektupları sayesinde Roma'nın son dönenme ilişkin iç siyasal koşullar, Eskiçağ'ın birçok dönemine göre çok daha yakından tanınmaktadır. Roma'da yazınsal mektup tarihi, Cicero ile başlamaktadır çünkü ondan önceye tarihlendirilecek mektup yok denecek kadar azdır. Roma yazınında mektup tarihine baktığımızda; mektuplar genelde papyrus üzerine, siyah mürekkebe batırılmış kamış kalemle yazılırdı. Yaprak yetmediğinde, ikinci bir yaprak birincisinin sonuna yapıştırılırdı. Mektup bitince, yuvarlanıp rulo yapılırdı, ip veya şeritle bağlanıp mühürlenirdi. Yakındaki kişilere ise genelde, zamanımızın tavla tahtası gibi açılıp kapanabilir bir tahta tabletin içine doldurulmuş ve yayılıp düzeltilmiş balmumu üzerine, stilus denen çivi gibi ucu sivri ve kafası çivininkinden çok daha geniş olan metal araçla kazılarak yazılmış mektuplar gönderilirdi. Mektubu alan kişi, okuduktan sonra, aynı tablete, stilusun başı ile balmumunu düzeltip kendi cevabını yazabilirdi. Mektuplarını, kimileri kendi elyazısıyla yazardı, kamuda önemli bir yeri olan, kimi varlıklı kişiler de librarius ya da servus ab epistulis denen sekreter durumundaki kölelerine yazdırırdı. Mektubu gönderenin adı, alıcınınkinden önce yazılırdı. Esenlik dilekleri de günümüzdeki gibi mektubun sonunda değil, alıcının adıyla birlikte aynı başlıkta yapılırdı. Mektup yine vale iyi dilek sözcüğü ile biterdi. Marcus Tullius Cicero'nun yazdığı ve başkalarından aldığı mektuplardan yalnız 931 tanesi günümüze kalmıştır. Bunlardan yaklaşık yüz tanesi kendisine gönderilen mektuplardır. Bunlar dört gruba ayrılır. Birinci grupta; atlı sınıfından zamanın en zenginlerinden, saygın kişilerden biri, Cicero'nun en yakın arkadaşı olan Atticus'a yazdıkları ve ondan aldığı mektuplar bulunur. Bunlar on altı kitapçıktan oluşur ve her kitapçık farklı sayıda mektup içerir. İkinci grup Cicero'nun yakından tanıdığı, o zamanın önemli kişilerine yazmış ve böyle kişilerden almış olduğu mektupları içerir. Bunlarda farklı sayıda mektup içeren on altı kitapçıktan oluşur. Üçüncü grupta kardeşi Quintus Cicero'ya özellikle M. Ö. 59-54 tarihleri arasında yazdığı 2 adet mektup bulunur. Dördüncü grupta ise, Brutus'un Atticus'a yazdığı, Cicero'yu eleştiren mektubu da kapsayan, Marcus Brutus'a M. Ö. 43 yılında yazdığı ve ondan aldığı 25 mektup yer alır. Cicero'nun sekreteri Tiro, efendisinin kendisine dikte ettiği ve saklamaya değer bulduğu mektupların ayrıca kopyalarını çıkarmıştır. Bunları birbirine ekleyerek rulo halinde bir koleksiyon oluşturmuştur. Özellikle 16 kitapçıktan oluşan ad Familiares grubuna giren mektupların günümüze kadar gelmesi Tiro ve onun bu uygulamasının sonucudur. Cicero'nun mektupları çok büyük farklılık göstermektedir. Atticus'a yazdıkları genelde yazınsal mektuplar değildir. Bunların çoğu eleştiri içerikli olup yayınlanması durumunda birçok önemli kişiyi incitebileceğini düşünen siyasi centilmenlik anlayışıyla yazdığı mektuplardır. Kimi mektuplarda neredeyse şifreli, imalı bir dil kullanmıştır. Bu amaçla çoğu kez sayısız Yunanca sözcükler kullanmıştır. Ayrıca çok sayıda, not denebilecek kadar kısa, çabucak yazılmış olanlar vardır. Dil çoğunlukla yazınsal değil, günlük konuşma dilidir. Birçoğu yazınsal biçimden yoksundur, düşünce ve duygular, dedikodu denebilecek kadar serbestçe açıklanmıştır. Epistulae ad Atticum'un değeri, özellikle mektupların içeriğinde, kişiliği, düşünceleri, zevkleri, siyasi görüşleri gibi, birçok açıdan Cicero'nun kendisi, Atticus ve o dönemin kimi siyasi olayları ve kişileri hakkında, kısacası dönemin tarihi ve Roma uygarlık tarihi ile ilgili oldukça çok bilgi vermesinde, yorumlar yapmasında yatmaktadır. Dört gruba ayrılan mektupların ortak özelliği o dönem üzerine yazılmış, ayrıntılı bir tarih kitabı niteliği taşımasıdır. Cicero mektuplarını resmi nitelikli ve kişisel olmak üzere ikiye ayırır. Cicero birçok mektup türlerinin olduğunu belirtir. Bunlardan haber mektupları, kendisinin benimsediği samimi ve esprili mektuplar, ciddi havalı mektuplar diye bir ayırım yapar. İkinci türe en iyi örnek, Cicero'nun C. Trebatius Testa'ya, M. Fadius Gallus'a ve L. Papirus Paetus'a yazdığı mektuplardır. Bunun yanında mektuplardaki konular esas alındığında; kutlama mektupları, avutma mektupları ve tavsiye mektupları olmak üzere alt sınıflara da ayrılmaktadır. Ad Familiares'te hemen hemen bütün bu türden mektuplar bulunmaktadır. Cicero'nun bu dört koleksiyonun çeşitli kesimlerine serpilmiş birkaç yazınsal türden mektup da vardır. Bunlara en iyi örnek, Sulpicius Rufus'tan aldığı, Cicero'yu kızı Tullia'nın ölümü nedeniyle onu avutmaya çalışan mektup, ciddi mektup türüne giren mektuptur. Diğer bir yazınsal mektup şekli de yapıtların başına konan ve hem yapıtı yakın birine adayan hem de bütün yapıta bir mektup havası veren mektuplardır. Yazınsal mektubun tarihçesi ile ilgili daha detaylı bilgiye Gül Özaktürk'ün Yazınsal Mektubun Tarihçesi başlıklı makalesinde bulmak mümkündür. Kişisel mektuplara örnek olan ve makalemizin de başlığını oluşturan Cicero'nun hukukçu Trebatius'a yazdığı mektuptur. Cicero'nun yaşadığı devir siyasi ve askeri olayların sık yaşandığı bir devirdir. Tüm Gallia'yı Roma'nın bir eyaleti haline getirmeye çalışan Caesar, harb mevsiminde ordusunun başında bulunur, kışı ise Roma'da geçirirdi. Fakat M. Ö. 54 yılı kışında Gallia'da isyan çıkar. İsyan Nerv'lerin Caesar'ın ordu kumandanlarından Quintus Cicero'nun ordugahına yaptıkları bir baskın hareketi ile başlar. Her ne kadar Marcus Tullius Cicero'nun kardeşi Quitus Tullius Cicero, hasta olmasına rağmen, tedbirli hareketi sayesinde girişilen bu isyan hareketini bastırmışsa da, huzursuzluk verici bu durum Caesar'ın o sene kışı ordularının başında geçirmesini gerektirir. Gallia'da Caesar'ın maiyeti arasında askerlikten hiç anlamayan hukukçu Gaius Trebatius Testa da vardır. Okuyuculara sunacağım bu mektubu güç durumda dahi istihzayı elden bırakmayan Marcus Tullius Cicero, Trebatius'a Gallia'dan Roma'ya hiç de iyi haberler gelmediği bir sırada yazmıştır. Cicero'nun Trebatius'a yazdığı mektubu okuyalım. olsaydın, gerçekten o koskoca adada senden daha bilgili bir hukukçu bulunmazdı. kendiliğinden çağırmasını biraz kıskanıyorum; oysa başkaları O'nun yanına yaklaşamaz, gururundan değil, işlerinin çokluğundan tabii. Mektubunda işlerinde hiç bahsetmiyorsun. Emin ol, iyi yürekli adamın iyi niyetine inanmaz görünmemek için artık yazmıyorum. bilmemdir. Fakat böyle bir şey yoksa benden, seni Roma'ya çağırmadığım için, Cicero ile ilgili ilgi çekici bir bilgiyi de belirtmek isterim. Cicero'nun yıllar önce yazdığı bir eserin günümüzde internetin ve modern tasarımın içinde yer alması dikkate değerdir. Lorem Ipsum metni Cicero'nun etiğe bir bakış niteliğindeki M. Ö. 45 yılında yazdığı Finibus Bonorum et Malorum yani İyi ve Kötünün Uç Sınırları anlamına gelen eserinden kaynak alıyor. Lorem ipsum metni 1.10.2 ve 1.10.33 bölümlerinden alınmıştır. Bu kitabın 1500'lü yıllarda popüler olması nedeniyle ilgili paragrafın bu metne girdiği düşünülmektedir. Lorem ipsum, yaygın olarak kullanılan bir yer tutucu metne verilen isimdir. Dolgu veya sahte metin olarak da bilinen bu tip yer tutucu metinler, aslında anlamlı bir şey söylemeden bir alanı doldurmaya yarayan metinlerdir. Nihai üründe gerçek kelimelerin nasıl görüneceği konusunda fikir verir. Lorem Ipsum, matbaacılıkta kitap basımı, web sitesi tasarımı, reklamcılıkta taslak onayı amacıyla ve grafikerler tarafından yazı tipi seçimi amacıyla kullanılmaktadır. Ayrıca Cicero'nun İyi ve Kötünün Uç Sınırları adlı eserinden kaynak alan Lorem Ipsum terimi yazar Selman Nuriler'in öykü kitabının da adı olmuştur. Cicero düşünce dünyası üzerinde büyük bir etki bırakmıştır. Bununla birlikte her çağdan farklı düşünürler onun Roma'yı birey, geleneksel toplum düzeni ve devlet üçgeninde ele alan eserlerini tekrar tekrar okumuş, her okumada onun zamanın ötesine ve her çağın insanına seslenen tespitlerini ciddiye almıştır. Cicero'nun kendi halkını bilgilendirmek için yazdığı eserleri yüzyıllara uzanan bir etki oluşturduğu açıktır. Dilerim bu kısa makale, Marcus Tullius Cicero'nun eserleri üzerinde yeni bir ilgi uyandırır. Zira her eser, her şahıs, ancak düşünce konusu yaptığımız, yeniden ele aldığımız zaman sınırlarını aşar ve bizi besleyecek yeni bir kaynak halini alır. Mektubun orijinal tercümesi korunarak, aynen yazılmıştır. F. Gül Özaktürk, Yazısal Mektubun Tarihçesi, Archivum Anatolicum, Yayın No:381, sayı 4, s:143-165, 2000. Çağatay Akşit, Yargısal Söylev Türünde Cicero'nun Kuramları ve Uygulamaları adlı yüksek lisans tezi, sayfa 7-8, 2006. Hacettepe Üniversitesi Almanca Biyoloji Öğretmenliği'nden mezun oldu. Aynı üniversitenin Fen Fakültesi Sistematik Zooloji Bölümü'nde yüksek lisans yaptı. TÜBİTAK Deniz Bilimleri Çevre Araştırma Grubu'nun projelerinde araştırmacı olarak çalıştı. Şiirleri halen Edebi Kültür Dergisi sitesinde yayınlanmakta.


Hayat yalnızın yalnıza uçuşudur diyordu Plotinus. Günleri bir bir elerken, yılın sonuna doğru, bu kasım ayı M. Ö. 28. yüzyılda Mezopotamya'daki Uruk kentinde hüküm süren ölümsüzlüğü arayan Kral Gılgamış'ı hatırlattı. Yalnız karada ve denizde olan biten her şeyi bilebilmek, yaşlanmaya ve ölüme çare getirmiyordu. Bazı anları vardır Gılgamış ruhlu insanın. O anları, kendisi ve evreni için en önemli epizotlardandır. İnsanın kendinin bilgeliğine kapalı olmaması, alıcı gözle düşünerek hayata bakmasından geçmektedir. İnsanı erken öldüren sebepleri konuşabiliriz. Sinema insanın yaşlanmasını kolaylaştırır mı ? Buna katkısı ne ölçüdedir. Amerikan Sineması, Avrupa Sineması, Uzak Doğu Sineması insanın amaçlarınıdeğiştirerek, apolitik sanatın ölümüne mi vesile olmuştur? Hangi filmler, hangi insanları stimule ediyor/ harekete geçiriyor? Acının ve korkunun sinemada görüntü sürekliliği artık bize iyi günler uğramaz diyen yaşlı ve ölü ruhları mı çoğaltıyor. Hepimiz bir mangada talihimizi çekiyoruz. Bu sırada kafamızda stigmalar/sivri uçla açılan yaralar/ oluşuyor. Derin hançerler veriyor, apokrif/kutsal sayılmayan metinler. İnsan ölmelere doyamayan bir varlıktır. Parmenides, -zira aynıdır, düşünmekle varolmak der. Düşünmek istiyoruz. Tüm bunlardan 16. yy da İncilci Yahya tarafından yazıldığı söylenen "beş yara ayini"ni söyleyerek de kurtulamayız. Doğanın kendisini Mesih'in azabının aynası şekline çeviren ressamlardan etkilenen senaryo yazan ve görüntü yönetmeni olan sinemacıların varlığını da biliyoruz. Bütün bu bilgiler bir yana birden ayaklarımızın dolanmasına ihtiyaç duyarız. Rüyalar yetmez. Bir kaç film seyretmeliyim diye içimizden geçtği an, sıraya koyduklarımız arasında ilk önce imlediğimiz bize misafirliğimiz olur. Ben de öyle yaptım. İnce seçimlerden kanoya binmiş oldum ve açtım Timbuktu adlı filmi. Yönetmeni Abderrahmane Sissako olan bir film, 2015 yılının başında gösterime girmiştir. Dram türünde olan bu film; Fransa, Mali, Moritanya yapımıdır. Günümüzden oldukça uzak Afrika'nın içine çok hızlı bir biçimde düştüm. Hayır rüyada değildim. Kum rengi açısından dünyanın soluğunu izlemek harikaydı desem, her konuyu birden yemek olarak düşünmüş oluyorum. Öyle demeyeyim de bejin ortasından kana bulandım belki daha uygun. XI. asrın sonlarına doğru Tuareg halkının ticaret merkezi olarak hayatına başlayan Timbuktu Mali sınırları içinde yer alır. Asırlar boyu Timbuktu uleması tefsir, hadis, fıkıh ve kelam ilimleri ile birlikte dilbilimi, tarih, matematik, mantık ve astronomi ile ilgilenmişlerdi. Papa emriyle dolaşan seyyahlar tarafından, Timbuktu'da bilim ile uğraşanlara hükümdarların destek verdiği ve dışarıdan getirirlen yazma ve basma eserlerin, değerli eşyalardan daha fazla paraya satıldığını öğreniyoruz. Ticaret kervanlarının geçtiği bu tınılı yer, başı belli olmayan borulardan evrenin sesini duyurur gibi siyah efsaneleri geçmişinde barındırır. Avrupa'nın bu sırlı yumurtaya düşkünlüğüne dair belge olarak, şu şiiri de gösterebiliriz. Saray şairi olan Alfred Tennyson (1809-1892) 18 yaşındayken Timbuctoo şiirini yazmış, Cambridge Üniversitesi'nin verdiği Chancellor's Gold Medaladlı ödülü bu yüzden kazanmıştır. Ayrıca, BBC'nin 2009 tarihli The Lost Libraries of Timbuktu belgeselindeki sunucu, siyah ırkın köleleştirilmesi ve devletlerinin sömürgeleştirilmesiyle zenginleşen ülkeleri iyi bildiği için, Timbuktu'da mevcut astronomi ve matematik sahalarındaki yazma kitapları görünce çok şaşırıyor. Gelelim Timbuktu filmine. O günlerden bu günlere, altın şehir lakabının yerine bu film, kente başka bir açıdan yaklaşır. Radikal bir grup tarafından yönetilen Timbuktu'da, müzik dinlemek, futbol oynamak, sigara içmek, eldivensiz satış yapmak, çorapsız çarşıya çıkmak yasaklanmıştır. Yasakların insana ettiklerini başka bir şey belki de yapmamıştır. İnsana men' olunmak direkt olarak hırs, kibir, şiddet, cesaret huylarını bağışlar. Filmde geçen Kidane ve ailesini izleyenler, çölde açan çiçeğe benzetirken, genç ve bir çocuklu, kuma karışmış postmodernizm görüntüleriyle bizi ilginç bir vücut sıcaklığına eriştirir. Şehrin baskısından kendi seçtikleri çadıra ve çaya müzikli bir kaçıştır bu. Büst gibi duran eşi ve gamzeli kızıyla, uzanarak gitarından metinler okuyan siyah sarıklı adam, balıkçı Amadou'nun ineğini öldürmesiyle, bilinçle kurduğu direklerinin, yönetimle yıkılmasına izin vermiştir. Amadou karakterini görünce, içimiz demişti ki gözyaşı ile yaratılmış bu kişi. Lakinleri yine devreye sokmanın zamanıdır. Acıma duygusu bu kişinin yaptıklarıyla yerini sinirlenmeye bırakır. İnsanları insanlar rahat bırakmaz. Oysa çölde şahsi kültürü olan bu aile huzurla yaşayabilseydi. Olasılıklarzincirinde yeni kilitler birden zihnimizi karıştırır. Kidane'nin kadınına göz koyan yönetimden bir adam, kendi dinini kullanarak eline bir fırsat geçirmiştir. Kocası öldürülebilecek ve O'nun kadını kendisine kalabilecektir. İzlerken oluşan acılardan birincisi bu ailenin başına gelenlerdir. Ya müziğin yasaklanmasına ne demeli? Geldi ikinci yara. Kıymetli yerde müziğe karşı donanımlı bir sürü kişi yaşamaktadır. Evlerde ailecek genç yaşlı, gitarlarıyla şarkı söylerler. Ama diktatörler evin bacasından notanın çıkmasına izin vermez. Artık evinde uyuşturucu bulunmuş gibi müzikseverler muamele görürler. Üçüncü acı, futbol yasaktır. Top bir kişide bulunursa direk kırbaç cezasına tabi tutulur. Filmin gerçek dünya görüntülerinden birisi olan bir bölümü vardır ki, top olmadan takımlar maç oynarlar Futbol maçına önceden giden ben, zamanımı okumaktan alıkoyuyor diye bu alışkanlığımı değiştirmiştim. Bu sahneyi görünce, acilen futbol konulu bir tiyatro oyunu yazmak ve bir film daha çekmek istedim. Dördüncü yara, yaşlı bir adam yolda kalaşnikofla durdurulur ve erkeklerin pantolon boylarını kısaltmalarına yönetim tarafından karar verildi denir. Emredilir. Adam namlunun baskısıyla paçasını kıvırmaya çalışır. Asker olmadı der. Adam üstünü sokakta çıkarmaya zorlanır. Elbise ve Hukukadlı konu incelenmeli. Beşinci yara, kadının birisi bekar bir adamın dış kapısı önünde bulunur. Yönetimin kararıyla, bu kız ve adam taşlanarak öldürülecektir. Unutmamamız gereken bir görüntü de şudur; Horozlu kadın ve eldiveni giymeme imgesi ayrı ayrı filmde direnişi anlatan bir bölümdür. Filmin başındaki sahnede silahlardan geyik kaçar ve askerler bağırır yor, hemen öldürme Belirlenen av, yok etme gücüyle kendisinden uzaklaşması bir nevi kendi gücüne zarar vermemesi istenir. Sonra heykellerin silahlarla vurulması sahnesini izleriz. Yani gücün yakaladığı ve tutuklunun fonksiyonlarının elinden alındığı kara belaaddedilen günahkarların yok oluşlarını. Heykeller, sarsırılırken elimizden alınmış tüm haklar için, diken yutmuş gibi, kanayarak ağlarız. A. Sissako bu imgesellikle aslında özgürlüğe karşı oluşturulan, tüm dünyadaki genel tutumu ve yapılmak isteneni anlatıvermiştir. Geyiğin estetiğine, gücün kabalığı ve oyunu binmiş, geyik kendi kimliğinden mecburi olarak kara heykellere dönüşmüş sonra da parçalanmaya mahkum edilmiştir. Ölüme mahkum edilmiştir diyemedim. Çünkü heykel olmak zaten yok olmak ta sayılabilir. Umutlarını, dileklerini, geleceğini dondurmakağır bir sınavdır. En ağır sınav da şudur, hassaten ilgilendiği uğraşılarına birilerinin karışması. Burada karışılmakla kalınmamış, bireysel meşgalelerine karşılık ölümcezası verilmiştir. İğrençlikinsanın biricik amblemidir. Önüne bakan insanlar varsa o şehirde yasakvardır. Omuzlar dik değilse, şiddet yaygındır. Gözler buğulu bakışlarla yüklü ise, susturucular yakın çevrelerdedir. İnsanı yaratıcıdan uzaklaştıranlarlistesini kim belirlemiştir. En çok yaratıcı kullanılır insan tarafından. Görünmezdir. Sessizdir. İnsanlar tarafından parçalara ayrılır. Ve insan kullanışlı olan her şeyi çok sever. Bütün şiddet gösterileri bu eğilimden çıkmıştır. Durup dururken Efkaristiya bayramı yapamam şimdilerde. Ekmeğimin hamuruna kötülüğü bilen yılanlar sokulmuş durumda. Soylu denilen ırklara silahlar put olmuş, yutak borularından h harfi kelpetenle alınmıştır. Yazık olmuştur, yaşamak isteyene. Gülümsemenin, zorbalar tarafından ebedi mahkum edilişini günümüzde de çok görüyoruz. Yaşlanan dünyada her şeyin sona erecek olması cümlesi rahatlatıcı değildir. Gılgamış ruhlular, İsa olmakla denenmiş, omurlarda azalmalar olagelmiştir. Ölüm sessiz bir tanıkiken, bir bilge kavramı bile kullanan insan, bu başlık altında -gagalanmış-, rüzgarda artılarda, çivilenmiş, yaşamakhediye olmaktan çıkmıştır. İnsanın bireysel hakları üzerine dünyanın kararlar alması, bir mantık yanlışını da beraberinde getirir. Yeniden düşünceli davranışları yaygınlaştırabilmek için, sırtı yasaklardan uzaklaştırmalıyız. Yaşlanmak bir kader iken, tutuklanmakkazasını bu kadere eklememeliyiz. Bu konu burada bitmez.


Cemil Meriç, çok boyutlu, çok esaslı bir düşünce ve irfan atlası.


"Yönetme hakkı" halkın vekaletine dayalı bir haktır. Halkın kendisini yönetme hakkını verdiği kişiler için en başta gelen değer kuşkusuz "ehliyet"tir. Demokrasilerde halk vekaletini seçimlerde kime vermek istediğini beyan eder. Ve çoğunluğun tercihi, aynı zamanda bir ehliyet tescilidir. Vekil, yeni bir seçim dönemine kadar asıl olan seçmenin/halkın taleplerini göz önüne alarak yönetim mekanizmalarını bu talepler doğrultusunda kullanmaya özen gösterir. Halkın seçimlerde önem verdiği kriterler aynı zamanda toplumun değer yargılarının da göstergesidir. Nasılsanız, öyle idare edilirsiniz. Sözü yönetim ve halk arasındaki bağın şeklini belirleyen bir ana unsur niteliğindedir. Halkın iyiye, doğruya verdiği önem ehil yöneticilerin iş başına getirilip, getirilmediğiyle ölçülebilir. Halkın ehil olmayana vekaletini vermesinin sonuçları toplumlar açısından oldukça yıkıcı olabilir. O nedenle İslam, ehil olanların yönetici yapılmasını öğütler. Demokrasilerde bireyin irade beyanını seçimler belirlediğine göre seçmen tarafından verilen kararlar, yapılan tercihler son derece önemlidir. Zira, yasal değişimlerin adresi meclistir ve halk seçtiği iktidarın icraatlarını yeni bir seçime kadar kabul etmek durumundadır. Bu süreç içerisinde elbet halk çeşitli yollarla görüşlerini, taleplerini, eleştirilerini dile getirecek, yeni bir tercih dönemine hazırlık yapacaktır. Amaç sürekli toplumların daha ileri gitmesini sağlamak, onların refah düzeyini yükseltmek ve her geçen gün toplumsal desteği daha da artırmak olduğuna göre toplumun tüm katmanlarının daha iyiyi, daha doğruyu araştırması son derece önemlidir. Halkın ehil görüp seçtiği yöneticileri yeni bir tercih dönemi gelmeden şu veya bu gerekçelerle alaşağı etmek, güç kullanarak değiştirmeye kalkmak halkın iradesine karşı koymak olduğu gibi Hakk'ın ölçüleriyle de bağdaşmaz. Yönetmeyi kendine hak gören ve halkın tercihlerini dikkate almayan kimi güç odaklarının durumdan vazife çıkarmaları veya bunu kendilerine verilmiş bir görev gibi görerek her an iktidarı denetlemeye mecbur bir pozisyonda bulunmaları, onları tarih boyunca halk tercihlerinin önüne geçmek için adeta yarışa sokmuştur. O nedenle demokrasinin tarihi aynı zamanda bir darbeler tarihidir. Darbeler tarihi, siyaset tarihinin kendisi kadar geriye uzanır. Örneğin Roma İmparatoru Jül Sezar bir darbe kurbanı olmuştur ve bazı Roma imparatorları iktidara darbeyle gelmiştir. 1799'da Napolyon Fransa'da iktidarı bir darbeyle ele geçirmişti. Antik Yunan ve Hindistan kentlerinde de darbeler fazlasıyla yaygındı. Düzenli orduların kurulması ve silahlı gücün asker elinde toplanmış olması nedeniyle darbeler genelde askeri kuvvetlerin, silahlı organize güçleri içerisinden çıkmıştır/çıkmaktadır. Askeri darbe, bir ülkede silahlı kuvvetler mensuplarının bir hiyerarşi içerisinde veya bir hiyerarşiye bağlı olmadan silah zoru ile ülke yönetimine el koyması demektir. Askeri darbelerin çeşitli gerekçeleri olduğu gibi en geçerli nedenleri ise iktidarların ekonomik ve sosyal sorunları çözmede başarısız kaldıkları ve ülkeyi her geçen gün uçuruma sürüklemekte olduğu iddialarıdır. Bu doğrultuda ileri sürülen sav ise devletin iç ve dış güvenliğin zafiyete düştüğü, ekonomik göstergelerin gitgide kötüleştiği, rejimin tehlike altında olduğu yönündeki savlardır. Böylesi gerekçelerin oluşması için derin güçlerin çeşitli kesimlerle işbirliği yaparak toplumsal çatışmaları kışkırttığı ve darbelere zemin hazırladığı iddiaları ise en çok öne çıkan iddialardan biridir. Darbelerin, demokrasinin gelişmişlik düzeyleriyle, sivil sistemin yerleşikliğiyle ilişkisi yadsınamaz. O nedenledir ki genellikle darbeler demokrasisi gelişmemiş, buna uygun kurum ve kuralları yerleşmemiş ülkelerde meydana gelmektedir. Amerikalı akademisyenler Jonathan M. Powell ve Clayton L. Thyne'nin derlediği bilgilere göre, 1950 yılından 2010 yılına dek dünyada 475 adet darbe veya darbe girişimi söz konusu olmuş, bunların 239'u darbe girişimi olarak kalmış ve sivil yönetim tarafından etkisizleştirilmiş, 236'sı ise askeri kanadın sivil yönetime el koyması ile sonuçlanmış. Diğer bir deyişle, bu 475 askeri kalkışmanın %50,32'si darbe girişimi olarak kalırken, %49,68'inde ise darbe gerçekleşmiş. Bu kalkışmaları coğrafi bölgeler olarak değerlendirdiğimizde bunların sadece 8'inin Avrupa ülkelerinde meydana geldiğini görürüz. Geride kalanlar ise Latin Amerika ve Afrika ülkelerinde meydana gelmiştir. Darbelerin en yoğun olarak yaşandığı yılların 1960-1975 yıllar arasında olması darbelerin birbirini tetiklediği veya o dönemlerin dünyayı darbeler üzerinden şekillendirmeye çalışan yabancı ellerin aktivitesine bir işaret olarak değerlendirilebilir. Günümüze gelince; Darbe girişimleri hız kesmiş görünse de 2010 yılından bu yana dünyada 10 darbe girişimi yaşandı ve bunların 9'u başarılı oldu. Darbeciler sadece Türkiye'de başarısız oldular. Bu tarih aralığında Gine-Bissau, Madagaskar, Gine, Mali, Sudan, Papua Yeni Gine, Lesotho, Burkina Faso, Burundi ve Türkiye. Darbe yaşayan ülkeler ise: Nijer, Mısır, Gine-Bissau, Mali, Maldivler, Ukrayna, Burkina Faso ve Tayland darbe girişimlerine sahne oldular. Askerler zaman zaman sivil iradeye karşı güçlerini devam ettirmek için muhtıralarla da iktidarlara yön verirler ve toplumu darbelere karşı nötrleştirirler. Böylesi ülkelerde darbeler sürekli toplumların kaderi haline gelir. Darbeciler başarılı olduklarında sivil yönetimleri rafa kaldırırlar ve kendi yöntemleriyle halkı idare etmeye kalkarlar. Korku ve baskıya dayalı yönetimleriyle halkı baskı altına alırlar. Askeri darbe sonrasındaki yönetim tarzları da ülkeden ülkeye değişim göstermekte. Demokrasisi daha geride olan ülkelerde genelde yönetim askeri cuntanın elinde olur. Latin Amerika'da darbeden sonra değişik rütbede askerlerden oluşan cunta yönetimi oldukça yaygındır. Afrika'da ve Türkiye'de ise cunta ile birlikte çalışacak yeni bir meclis oluşturma ve bu meclis üyelerinin de cunta tarafından seçilmesi yönteminin uygulanması daha yaygın bir uygulamadır. 27 Mayıs 1960 ve 12 Eylül 1980 darbeleri ile yönetimi ele geçiren cuntalar olan Milli Birlik Komitesi ya da Milli Güvenlik Kurulu, ülkeyi mutlak biçimde yönetmiş; aynı zamanda Kurucu Meclis ya da Danışma Meclisi adıyla cunta tarafından seçilen sivil temsilcilerin olduğu ancak MBK ya da MGK karşısında oldukça zayıf işlevli, güdümlü bir meclis oluşturulmuştur. Darbelerin tarihine baktığımızda demokrasileri yerleşmiş ülkelerin çoğunun geçmişinde halk tercihi önemli görülmemiş, halk adına yönetme sevdalıları erki elinden bırakmak istememiştir. Askeri darbelerin sık sık yaşanmasının nedeni, genelde sivillerin devleti yönetmeyi beceremedikleri yönündeki bilinç altına yerleşmiş olan düşünceleridir. Bu bilinçaltı zaman zaman çeşitli şekilde ortaya çıkabilmektedir. Bugün bile en demokrat sanılan ülkelerde dahi hala eskinin kalıntıları diridir ve yöneticiler o zinde güçleri dikkate almak zorundadırlar. Türkiye bugüne gelinceye kadar yönetme hakkını kendinde gören ve o nedenle seçilmiş iktidarları devirmeye yönelik birçok kalkışmayla karşılaştı. Bunların bazıları bu girişimlerinden sonuç aldılar. Bazıları ise henüz baş vermeye kalktıklarında başları ezilmiş ve böylece başarısız olmuşlardır. Türkiye'de ilk darbe girişimin Balkan Savaşları'nda alınan hezimetler üzerine ittihat ve Terakki önderliğinde yapılan Bab-ı Ali baskını olduğu belirtilir. Balkanların elden çıkması halkı isyana sevk eder. Halk bu durum karşısında Sadrazam Kamil Paşa Hükümeti'ni sorumlu tutmaktaydı. Netice itibarıyla savaştan alınan kötü sonuçlar nedeniyle, İttihat Ve Terakki önderliğinde darbe hazırlıkları başlamıştı. 23 Ocak 1913 günü o zamanlar binbaşı olan Enver Bey önderliğinde Bab-ı Ali'ye girildi. Dönemin Harbiye Nazırı Nazım Paşa silahla vurularak öldürüldü. Sadrazam Kamil Paşa'ya ise zorla istifa mektubu imzalatıldı. Mektup, padişah V. Mehmed tarafından kabul edildi. Yeni Sadrazam ise, 31 Mart Vakası sırasında da büyük başarılar gösteren Mahmut Şevket Paşa oldu. Bu olay Modern Türkiye Tarihi'nin ilk darbesi olarak değerlendirilmektedir. İdari yönden oldukça çalkantılı ve sert tedbirlerle geçen cumhuriyetin ilk dönemlerinde darbe girişimlerinin önü kapatıldı. Ancak, çok partili demokrasiye geçiş dönemimizle birlikte darbeler gündeme gelmeye başladı. Bu yeni dönemin dünyada çalkantıların olduğu, darbelerin etkin olduğu bir döneme tesadüf etmesinin de etkisiyle askerler sivil yönetimleri yakın takibe aldılar ve ortaya çıkan boşlukları kendilerinin sivil idarelere karşı güçlenmeleri için bir fırsat olarak değerlendirdiler. Türk Silahlı Kuvvetleri İç Hizmet Kanunu'nun 35. maddesinde yer alan "Madde 35 - Silahlı Kuvvetlerin vazifesi; Türk yurdunu ve Anayasa ile tayin edilmiş olan Türkiye Cumhuriyeti'ni kollamak ve korumaktır." Hükmü darbeciler için adeta bir sığınak oldu. Türkiye sivil iktidara karşı en acımasız darbeyi1960 yılında yaşadı. Çok partili döneme geçilmesiyle birlikte seçimlerde iki kez halkın çoğunluğunun oyunu alan ve halk tarafından coşkuyla desteklenen DP iktidarı, önce muhaliflerinin sert eleştirilerine hedef oldu. Daha sonra yaşanan bir kısım olaylar ve ileri sürülen iddialara dayanılarak sivil yönetim darbeyle devrildi. Sivil iktidara müdahale genç subaylar olarak anılan 37 subay tarafından hazırlandı. 27 Mayıs 1960'da Kurmay Albay Alparslan Türkeş'in okuduğu bildiriyle ordu yönetime el koydu. Cuntanın başında emekli Orgeneral Cemal Gürsel vardı. Cumhurbaşkanı Celal Bayar ve hükümet üyeleri tutuklandı. Yüzlerce akademisyen, subay ve astsubay, öğretim üyesi, hakim ve savcı emekliye sevk edildi. Ülke Milli Birlik Komitesi tarafından yönetiliyordu. Daha sonra bu komite içinde de tasfiye yaşandı. Yassıada'ya gönderilen hükümet üyeleri komik ithamlarla, evrensel hukuka aykırı olarak kurulan Yassıada Mahkemesi'nde yargılanmaya başladı. En ağır iddialar Başbakan Adnan Menderes, Cumhurbaşkanı Celal Bayar, Maliye Bakanı Hasan Polatkan ve Dışişleri bakanı Fatin Rüştü Zorlu üzerinde yoğunlaştı. Fatin Rüştü Zorlu ve Hasan Polatkan 16 Eylül 1961'de, Adnan Menderes ise başarısız bir intihar girişiminde bulunduğu için bir gün sonra sağlık heyetinden sağlam raporu alındıktan sonra öğlen vakti idam edildi. Ülkeyi yangın yerine çeviren 1960 darbesi TSK içerisindeki bazı askerlerin taleplerini kesmedi. Darbeci komite arasında bulunan ancak o tarihte Kore'de olduğu için darbeye katılamayan ve yurda dönüşünde Harp okulu komutanlığına getirilen Kurmay Albay Talat Aydemir ve arkadaşları darbenin etkilerinin kalıcı olması gerektiğini belirterek askeriye içerisinde örgütlenmeye gitti. Albay Talat Aydemir 22 Şubat 1962'de yapılan atama ve tutuklamalara karşı, askeri öğrencilerin de desteğini alarak darbeye kalkıştı ancak sonuç alamayınca pazarlık sonucu teslim oldu. Bu direniş uzlaşma ile sonlandırıldı ve Aydemir emekli edildi, 10 Mayıs 1962'de çıkarılan özel af yasasıyla da serbest bırakıldı. Ancak Albay Aydemir 21 Mayıs 1963'de Anayasa 'da öngörülen reformların gerçekleştirilmediği gerekçesiyle ikinci darbe girişiminde bulundu, girişiminde başarılı olamadı. Yapılan mahkemeden sonra Süvari Binbaşı Fethi Gürcan ile birlikte idama mahkum edildi. Hüküm 5 Temmuz 1964 günü yerine getirildi. Talat Aydemir ve Binbaşı Fethi Gürcan'ın darbeye teşebbüsü nedeniyle idam edilmiş olmaları TSK içerisindeki darbecilerin önünü kesmeyi sağlamadı. 1971 ve 1997 yıllarında yine TSK içerisinden bir grup mevcut iktidarların çekilmesini istedi. Post modern darbe denilen darbeye teşebbüs öncesi sivil iktidarı değiştirme yöntemlerini kullanılarak mevcut hükümeti istifaya zorlandı. 1971 yılındaki muhtıra öncesi Doğan Avcıoğlu'nun çıkardığı Devrim gazetesi etrafında toplanan ve içlerinde 27 Mayıs darbesini yapan Milli Birlik Komitesi'nin liderlerinden emekli Korgeneral ve kontenjan senatörü Cemal Madanoğlu'nun da bulunduğu bir grup darbe yapmayı planladı ancak 9 Mart 1971'de planlanan darbe girişimi, Mahir Kaynak ve Mehmet Eymür'ün de bulunduğu Milli İstihbarat Teşkilatı mensuplarının durumu Genelkurmay Başkanı Memduh Tağmaç ve 1. Ordu Komutanı Faik Türün'e haber vermesinin ardından bastırıldı, izleyen süreçte Madanoğlu tutuklandı, ancak cezalandırılmadı. 9 Mart girişiminden sonra, 12 Mart 1971 tarihinde, Genelkurmay Başkanı Orgeneral Memduh Tağmaç, Kara Kuvvetleri komutanı Faruk Gürler, Deniz Kuvvetleri Komutanı Oramiral Celal Eyiceoğlu ve Hava Kuvvetleri Komutanı Muhsin Batur'un imzasıyla dönemin Cumhurbaşkanı emekli orgeneral Cevdet Sunay'a bir muhtıra verilerek, Adalet Partisi Genel Başkanı Süleyman Demirel başbakanlığındaki hükümet istifaya zorlandı. Demirel, muhtıraya direnmeyerek istifa ettiği için "şapkasını alıp gitmek"le suçlandı. Türkiye, 1960 darbesinin ardından tarihinin en karanlık dönemlerinden birini, 12 Eylül 1980'de, dönemin Genelkurmay Başkanı Kenan Evren liderliğinde emir-komuta zinciri içinde yapılan darbe ve darbeyi izleyen süreçte yaşadı. 1980 darbesi sırasında tek kanallı Türkiye'de TRT ekranına Kara Kuvvetleri Komutanı Nurettin Ersin, Hava Kuvvetleri Komutanı Tahsin Şahinkaya, Deniz Kuvvetleri Komutanı Nejat Tümer ve Jandarma Genel Komutanı Sedat Celasun'la birlikte çıkan Kenan Evren darbe bildirisini bizzat okudu. Darbeciler bu kez darbenin gerekçesi olarak azan terörü ve irticai faaliyetleri, siyasetin bunları önlemede zaaf gösterdiğini öne sürdüler. Darbeyle birlikte her gün akan kan nasıl olduysa bir günde kesildi. Bu durum askerlerin darbe öncesi kanın durması için çaba göstermeyip, darbeye zemin hazırlanmasını arzuladıkları şeklinde yorumlandı. Darbenin ardından partiler lağvedildi, parti liderleri önce askeri üslerde gözetim altında tutuldu, ardından yargılandı. Ülke 1983 seçimlerine kadar Genelkurmay Başkanı Kenan Evren ve kuvvet komutanlarından oluşan Milli Güvenlik Konseyi tarafından yönetildi. -TBMM kapatıldı, anayasa ortadan kaldırıldı, siyasi partilerin kapısına kilit vuruldu ve mallarına el konuldu. -650 bin kişi gözaltına alındı. -1 milyon 683 bin kişi fişlendi. -Açılan 210 bin davada 230 bin kişi yargılandı. -7 bin kişi için idam cezası istendi. -517 kişiye idam cezası verildi. -Haklarında idam cezası verilenlerden 50'si asıldı (18 sol görüşlü, 8 sağ görüşlü, 23 adli suçlu, 1'i Asala militanı). -İdamları istenen 259 kişinin dosyası Meclis'e gönderildi. -71 bin kişi TCK'nin 141, 142 ve 163. maddelerinden yargılandı. -98 bin 404 kişi örgüt üyesi olmak suçundan yargılandı. -388 bin kişiye pasaport verilmedi. -30 bin kişi sakıncalı olduğu için işten atıldı. -14 bin kişi yurttaşlıktan çıkarıldı. -30 bin kişi siyasi mülteci olarak yurtdışına gitti. -300 kişi kuşkulu bir şekilde öldü. -171 kişinin işkenceden öldüğü belgelendi. -937 film sakıncalı bulunduğu için yasaklandı. -23 bin 677 derneğin faaliyeti durduruldu. -3 bin 854 öğretmen, üniversitede görevli 120 öğretim üyesi ve 47 hakimin işine son verildi. -400 gazeteci için toplam 4 bin yıl hapis cezası istendi. -Gazetecilere 3 bin 315 yıl 6 ay hapis cezası verildi. -31 gazeteci cezaevine girdi. -300 gazeteci saldırıya uğradı. -3 gazeteci silahla öldürüldü. -Gazeteler 300 gün yayın yapamadı. -13 büyük gazete için 303 dava açıldı. -39 ton gazete ve dergi imha edildi. -Cezaevlerinde toplam 299 kişi yaşamını yitirdi. -144 kişi kuşkulu bir şekilde öldü. -14 kişi açlık grevinde öldü. -16 kişi kaçarken vuruldu. -95 kişi çatışmada öldü. -73 kişiye doğal ölüm raporu verildi. -43 kişinin intihar ettiği belirtildi. 12 Eylül 1980 darbesinin bu yıkıcı etkileri de askerlerin seçilmiş-sivil yönetimlere müdahale isteğini azaltmadı. Bir süre pusuda bekleyen zinde güçler bu kez 1980 darbesinden 17 yıl sonra, tarihe "post-modern darbe" olarak geçen 28 Şubat sürecinde, 12 Mart darbecilerine benzer bir yöntemle Necmettin Erbakan liderliğindeki Refahyol koalisyon hükümeti istifaya zorladı. Çok kanallı TV ve radyo Türkiye'sindeki 28 Şubat sürecinde medya kuruluşları temsilcileri de -yargı mensupları ve üniversite yöneticilerinin yanı sıra- Genelkurmay Başkanlığı binasında brifinglere davet edildi. Başbakanlık binasının karşısındaki Genelkurmay Başkanlığı'nda verilen brifinglerde, Başbakan Erbakan "Türkiye Cumhuriyeti'ne karşı birinci öncelikli tehdit olarak duyurulan irticanın lideri" olarak yansıtıldı. Bu süreçte Fethullah Gülen'in desteğine ihtiyaç duyuldu ve Gülen TV'lere çıkarak Erbakan'a suçlamalarda bulundu. İktidarın yönetmeyi beceremediğini, bırakıp gitmeleri gerektiğini belirtti. Batı'nın düşman bellediği Erbakan'a hakarete varan eleştirilerde bulundu. Anlaşılan; Gülen'in arkasındaki güç ondan böylesi bir açıklama yapmasını istemişti. Yapılan çeşitli baskıların ardından koalisyonun ortağı Çiller görevi devralarak baskıyı ortadan kaldırmak istedi. Erbakan istifa etti ancak Çiller'in partisinde yaşanan istifalar sonrası Cumhurbaşkanı Demirel Çiller yerine Mesut Yılmaz'a hükümeti kurma görevi verdi. Böylece asker baskısıyla Refahyol hükümeti sonlandırılmış oldu. Ahmet Necdet Sezer'in görevinin sona ermesinin ardından TSK, Ak Parti iktidarın cumhurbaşkanını belirleme tercihine müdahale etmeye kalktı.11. cumhurbaşkanının seçimi için parlamentoda yapılan ilk tur oylamanın yapıldığı gün gece yarısına doğru Genelkurmay Başkanlığı sitesinden yapılan açıklama da, tarihimize "e-muhtıra" olarak geçti. AKP Hükümeti bu bildiriye kararlılıkla yanıt verdi. Ancak 27 Nisan 2007'de, hükümeti uyaran bu bildiriyi şahsen yazdığı ve duyurduğunu açıklayan dönemin Genelkurmay Başkanı Yaşar Büyükanıt emekliye sevk edilmedi, hakkında idari/cezai bir soruşturma başlatılmadı, dava açılmadı. E muhtıranın asıl hedefi Erdoğan'ın cumhurbaşkanı olmasını engellemekti. Erdoğan, başbakanlıkta kalmaya karar verdi. Ak parti de eşi başörtülü olduğu için cumhurbaşkanı olması engellenmek istenen önceki başbakan Abdullah Gül'ü cumhurbaşkanı seçti. Bu arada darbelere karşı caydırıcı bir hamle yapıldı ve 2010 tarihinde yapılan mini anayasa değişikliğiyle darbecilerin yargılanmasına başlandı. 12 Eylül darbecilerinden hayatta olan Kenan Evren ve Tahsin Şahinkaya yargılama sonucu ağırlaştırılmış müebbet cezasına çarptırıldı. Cezaları iyi hal nedeniyle müebbete çevrildi. Kısa bir süre sonra Evren ve Şahinkaya'nın ölümüyle de davalar rafa kalktı. Ak partinin e-muhtıraya karşı dik duruşu, 1980 darbecilerinin yargılanmasını sağlamasının darbe heveslilerini caydıracağı düşünülüyordu. Ak partinin her seçimden başarıyla çıkması, AB normlarına uygun kimi düzenlemelerin yapılması toplumda darbe dönemlerinin kapandığı yorumlarına yol açsa da bütün sivilleşme girişimlerine rağmen TSK içerisine sızmış dini bir örgüt alttan alta yeni bir darbeyi örgütledi. Ve bu örgüt 15 Temmuz gecesi tarihin en kanlı darbesini gerçekleştirmek üzere harekete geçti. Fethullahçı Terör Örgütünün TSK içerisinde yapılanmaya başlamasının tarihi 1985'li yıllara kadar uzanır. 1980 darbesine methiyeler düzen, bir isim olan F. Gülen, darbe sonrasında da faaliyetlerini sürdürdü. Asıl hızlı yapılanma dönemi ise Özal dönemiyle başlar. Özal'ın işbaşına gelmesini fırsat bilen F. G sadece emniyet içerisine değil, TSK'ya da sızmanın çalışmalarına başlar. TSK'ya ilk sızmaların 1985-86 yılları olduğu belirtiliyor. TSK içerisine çok gizli şekilde elemanlarını yerleştirmeye başlayan Gülen, kimi özel toplantılarında ordu içerisine şakird yerleştirmenin önemine değinir ve bu durumdaki kişilerin çok büyük sevaplar kazanacağını anlatır. Ordu içerisine yerleştirdiği elemanlarına gizlenmelerinin gerektiğini anlatan Gülen, bunun için bu kişilerin ibadetlerini ertelemeleri, islam kaynaklarında yer almayacak yöntemlerle ibadetlerini yapmalarını veya hiç yapmamalarını belirtir ve bunlar için fetvalar verir. Bu yolla TSK içerisine yüzlerce kişiyi sokar. Daha sonra çalınan sorular vasıtasıyla askeri okulları da ele geçirirler. Ancak tüm bu sinsi çalışmalara rağmen TSK içerisindeki yapıyı tamamen ele geçirmeleri kolay olmaz. Zira, TSK düzeni bir hiyerarşiyle oluşmaktaydı. Yapının tepe isimleri bir hiyerarşiye bağlı olarak atanmaktaydı. Bu ise örgütsel yapının, halkanın tamamlanmasına engeldi. Bunun için mevcut yapıyı alt üst edecek bir zorlamaya, kimi gerekçelere ihtiyaç vardı. Yapılan anketlerde halkın en güvendiği kurumların en başında TSK gelmekteydi. O nedenle bu güveni yıkmadan hiyerarşiyle oynayabilmek mümkün gözükmüyordu. İşte bu noktada askerlerin seçilmiş iktidara darbe yapma hazırlığı içerisinde oldukları öne sürüldü. Türk Silahlı Kuvvetlerinin içindeki grupların siyasi iktidarlara karşı geçmişte birçok kez darbe girişiminde bulunduğu dikkate alındığında bu tür iddiaların gerçekliği her zaman mümkündü. Zira TSK içerisinde bir grup Ak Parti'nin asıl kadrosunun siyasal İslamcı olduğunu, onun devletin kılcal damarlarına kadar sızın diyen bir başka dinci grup olan F. Gülen grubuyla işbirliği yaptığını ve laikliği yok etmeye çalıştıklarını öne sürüyordu. Yapılan bu karşı propagandaya rağmen Ak Parti'nin yerel seçimlerden başarıyla çıkması ve genel seçimlerde de başarılı olması üzerine bazı muhalif kesimler kitlesel eylemlerle iktidara karşı sokak muhalefeti başlattılar. Cumhuriyet Mitingi adı altında düzenlenen mitinglerde, 'Cumhuriyetin elden gittiği, laikliğin tehlikede olduğu' gibi söylemlerle Ak Parti iktidarının önüne geçilmesi gerektiği öne sürülüyordu. Bunun için yargı dahil tüm kurum ve kuruluşlara çağrılar yapılıyor, Ordu göreve çağrılıyordu. Kimi medya kuruluşları askerlerin iktidardan aşırı derecede rahatsızlık duyduğunu, hiyerarşik bir darbe girişimi olmasa da TSK içerisinde bir grup askerin her an darbeye kalkışacağı öne sürüyordu. İşte bu atmosferde Ümraniye'de bir gecekonduda 27 el bombası, TNT kalıpları ve fünyeler bulundu. Genişletilen soruşturmalar sonucunda bu silahların iktidarı devirmek isteyen Ergenekon adlı örgüte ait olduğu belirtildi. F. Gülen'e bağlı savcıların yaptığı soruşturmalar kapsamında gözaltına alınan 58'i tutuklu, 150'den fazla şüpheli hakkında; silahlı terör örgütü kurmak, hükümeti devirmek, Hükümeti görev yapamaz hale getirmek, terör örgütü kurmak ve yönetmek, silahlı terör örgütüne üye olmak, silahlı terör örgütüne yardım etmek, cebir ve şiddet kullanarak Türkiye Cumhuriyeti hükümetini ortadan kaldırmak veya görev yapmasını engellemeye teşebbüs, Türkiye Cumhuriyeti Hükümeti'ne karşı halkı isyana tahrik, patlayıcı madde bulundurmak atmak ve bu suçlara azmettirmek, Cumhuriyet gazetesine patlayıcı madde atmak ve 17 Mayıs 2006'daki Danıştay saldırısına azmettirmek, devletin güvenliğine ilişkin gizli belgeleri temin etmek, kişisel verileri kaydetmek, askeri itaatsizliğe teşvik, halkı kin ve düşmanlığa alenen tahrik gibi suçlarından kamu davası açıldı. Sürdürülen soruşturmalara göre Ergenekon terör örgütünün fikri temeli 2003-2004 yıllarında hazırlanan Ayışığı ve Sarıkız adlı planlara dayanmaktaydı. Bu planların asıl dayanağı ise zamanın Ege Ordu Komutanı olan orgeneral Hurşit Tolon'a ait olduğu belirtilen ve 2002 tarihinde iktidara gelmesi muhtemel olan Ak Parti iktidarına karşı hazırlandığı öne sürülen mücadele planıydı. İddialara göre Tolon, 32 sayfadan oluşan Ak Parti iktidarını engelleme planını zamanın Cumhurbaşkanı Ahmet Necdet Sezer'e sundu. Ancak Sezer, Tolon'a sakin olunması ve bir süre daha beklenmesini önerdi. Ergenekon planının dayanakları var olduğu iddia edilen bu rapora kadar uzanmaktaydı. Bu iddialarla başlatılan operasyonlar sonucu sivil, asker, bürokrat, gazeteci vs yüzlerce kişi mahkemelerde yargılandı ve müebbetlere varan ağır cezalara çarptırıldı. Bu davalarla birlikte TSK içerisinde birçok üst rütbeli subayın darbeci denilerek cezalara çarptırılması ve askeriyeden atılması üzerine TSK içerisine sızmış olan F. Gülen'e bağlı subaylar terfi ettirildi, atılanların yerine yerleşti. Bütün bunlar yapılırken iktidara sahip çıkılıyor ve böylece onlara darbe yapmak isteyenlerin yerine demokrasiye bağlı askerler getiriliyordu. Ak parti iktidarı yıllarca bu savlarla uyutuldu ve FETÖ'nün TSK içerisinde sızmadığı yer kalmadı. TSK içerisinde FETÖ'ye mensup olmayan askerler çeşitli ihbarla suçlanıp, askeriyeden atıldı. Sorular çalınarak askeri okullar F. Gülen'e bağlı gençlere teslim edildi. Böylece emniyetten sonra TSK'da FETÖ'nün eline geçti. Daha sonra Ak Parti'ye açılan kapatma davasından başlayarak yargı da ağırlıklı olarak FETÖ'nun eline geçti. Üstelik yargının kilit noktalarını ele geçirme işini de TSK'da olduğu gibi Ak Parti'yi koruma adına Ak Parti iktidarına yaptırdılar. Yargının bir daha sivil iktidara müdahale edememesi için bazı yasaların çıkarılmasının gerekli olduğunu iktidara yutturan bu yapı referandumla HSK'yı ele geçirdi. Böylece emniyet, TSK, yargı kuşatması tamamlanmış oldu. İktidarda Ak parti vardı ama ağırlıklı güç F. Gülen'in kontrolüne girmişti. İktidar, bu yapının kurduğu tuzağı fark ettiğinde iş işten geçmişti. İktidarın İsrail'le, AB ile çatışmaya başlamasının ardından Erdoğan ile Batı arasındaki ipler iyice gerilmişti. 2009'da Davos'ta Erdoğan'ın çıkışının ardından Mavi Marmara olayının yaşanması, İsrail'e destek veren ülkeleri de Erdoğan'ın karşısına dikti. Batı bloku Erdoğan'ın mutlaka siyaseten bitilmesi gerektiği üzerinde ittifak halindeydi. Bu görevi yerine getirebilecek olan tek güç ise Pensilvanya'da koruma altına aldıkları F. Gülen ve onun ordusuydu. Gülen, 28 Şubat'ta olduğu gibi yeniden Batı blokundan iktidarı devirme görevi almıştı. Yaptığı haftalık vaazlarında alttan alta Erdoğan'a eleştiriler yapmaya başladı. İsrail'in yıllardır yaptığı zulmü görmemezlikten gelip, Filistin'in İsrail'e attığı bombalar için gözyaşı döktüğünü belirten Gülen bu kez de Mavi Marmara için devreye girerek; Otoriteden izin alınmalıydı diyerek İsrail'in katliamlarına arka çıktı, ölenlere şehit denilemeyeceğini öne sürdü. Bu açıklamalardan anlaşılan; F. Gülen, Erdoğan'ı bitirmeye kararlıydı. Sistem içerisine yerleştirdiği ordusu en soldan, en sağa kadar birçok yerde aktif durumdaydı. Gülen ordusu TSK, Emniyet, Yargı, Bürokrasi ve Sivil örgütleri ele geçirmiş olan bir orduydu. Yapılan hesaplara göre bu derece güçlü bir yapının iktidarı belirleme ve Erdoğan'ı siyasetten uzaklaştırması zor değildi. Erdoğan'a ilk salvo onun en yakınındaki isim olan MİT müsteşarı Hakan Fidan üzerinden vurulmak istendi. Erdoğan'ın ameliyat olacağı güne rast getirilen bir günde Hakan Fidan FETÖ savcılarınca ifadeye çağrıldı. Şimdilerde itirafçı olan savcıların anlattıklarına göre Fidan o gün Oslo görüşmeleri nedeniyle devlete ihanetten tutuklanacak, daha sonra da dosya Erdoğan'a uzandırılacaktı. Böylece olay Erdoğan'ı da yargılama noktasına getirilecekti. Bu operasyonu başaramadılar. Fidan ifade vermeye gitmedi. Erdoğan onu korumaya aldı ve böylece Erdoğan ile F. Gülen örgütü arasındaki ilk büyük savaş başlamış oldu. İktidar, F. G örgütünün her tarafı ele geçirmesinin tehlikeli bir noktaya geldiğini ve buna engel olunması gerektiğini, aksi takdirde iktidarların bu yapıyla mücadeleye gücünün yetmeyeceğini düşünerek bu yapıyı durdurmak gerektiğine karar verdi. İlk olarak bu yapının finans kaynaklarını oluşturan dersaneleri kapatma kararı aldı. Bu karar FETÖ yapısı üzerinde bomba etkisi yaptı. Bu karara sert tepki gösterdiler ve açıktan açığa iktidara her platformda saldırmaya başladılar. Bu tartışmalar yaşanırken iktidar gezi parkında başlayan bir eylemle sarsıldı. Taksim'de yapılacak Taksim alanını düzenleme projesi nedeniyle ağaçların yok edileceğini öne süren bir grup gezi parkında eylemlere başladı. Burada ilk fitili yakan kişi ise HDP milletvekili S. S. Önder oldu. Başlangıçta gençler tarafından başlatılmış olan bu eylem daha sonra legal/illegal sol kitlelere yayıldı. FETÖ'ye bağlı polislerin şiddete dayalı uygulamalarıyla buradaki olaylar büyüdü. Olay Erdoğan iktidarını hedef alan bir halk ayaklanmasına dönüştürülmek istendi. Sadece İstanbul'da değil, yurdun çeşitli yerlerinde eylemler başlatıldı. Eylemlerde ölenler, yaralananlar oldu. Ancak sonunda iktidar aldığı önlemlerle bu eylemleri sona erdirdi. FETÖ'nun bu süreçte öne çıkmadan olayları kışkırttığı ve en soldan, en sağa bileşenleri olan bu eylemle iktidarın devrilmesine zemin hazırladığı daha sonraları ortaya çıktı. Kimi itiraflara göre ise bu bir tepki testiydi. İktidara karşı daha sonra yapılacak önemli operasyonlar için çeşitli kesimlerin iktidara karşı tepkisi büyütülmek istenmişti. Bu olaylardan yaklaşık beş ay sonra Türkiye büyük bir operasyona uyandı. Bu örgütün kontrolündeki bazı savcılar, bir süredir yaptıkları dinleme ve izleme sonucu iktidarın bazı bakanlarının yolsuzluk ve rüşvet işlerine bulaştığını öne sürerek dört bakan, bakan oğulları ve 80 civarında bürokrat, işadamını 17 Aralık 2014 tarihinde gözaltına aldılar. Asıl hedefin Erdoğan olduğu anlaşılıyordu. Birçok kişi tutuklandı. Bununla da yetinilmedi 25 Aralık'ta ikinci bir dalga başlatıldı ve bu kez Erdoğan'ın oğlu Bilal Erdoğan da şüpheli olarak gözaltına alınmak istendi. Örgütün savcısı Muammer Akkaş tarafından yürütülen soruşturmada 96 kişiye yöneltilen suçlamalar arasında 'suç işlemek amacıyla örgüt kurmak ve yönetmek, ihaleye fesat karıştırmak ve rüşvet' bulunuyordu. Savcı Akkaş, birçok iş adamının da aralarında bulunduğu 41 kişilik gözaltı listesi hazırladı, mahkemeden bazı iş adamlarının malvarlığına el koyma kararı çıkarttı. Ancak emniyet gözaltı kararına uymadı. İktidar karşı atağa geçerek emniyette büyük bir değişim yaptı. Çok sayıda kişiyi görevden aldı, yerlerini değiştirdi. Bu olaylardan sonra MİT tırları operasyonuyla örgüte bağlı savcı ve askerler Türkiye'nin Türkmenler'e gönderdiği tırları durdurdu. MİT elemanlarını tartakladı. Bu operasyon iç ve dış basına servis edildi ve Türkiye'nin IŞİD'e silah gönderdiği iddia edilerek Türkiye zor durumda bırakıldı. Yine hedef Erdoğan'dı. Erdoğan ve iktidarına karşı yapılan bunca operasyona rağmen Ak parti 30 Mart yerel seçimlerinden büyük bir zaferle çıktı. Oysa örgüt ve bileşenleri yerel seçimde iktidarın büyük bir yenilgiye uğrayacağını öne sürüyor, böylesi bir sonuç bekliyordu. 10 Ağustos'da yapılan cumhurbaşkanlığı seçiminde de bu çevrelerce Erdoğan'a karşı yapılan tüm kampanyalar ve ittifaklar sonuç vermedi ve Erdoğan cumhurbaşkanı seçildi. Erdoğan, Cumhurbaşkanı seçildikten sonra da FETÖ ile mücadelenin önemine değinerek, F. Gülen örgütünün sistemden temizlenmesi için gerekli soruşturmaların açılmasını istedi. 30 Ekim 2014 tarihinde Paralel yapıyla mücadele MGK iç ve dış tehdit listesine girdi. Artık F. Gülen örgütü kıskaca alınıyordu. 14 Aralık 2014 tarihinde bu yapıya karşı önemli bir operasyon yapıldı ve yapının medya ayağındaki isimler gözaltına alındı. Bu tarihten sonra ise çeşitli operasyonlarla örgütle mücadeleye girişildi. Örgütün emniyet içerisindeki uzantıları temizlenmeye başlandı. Bürokrasi dahil birçok yerde faaliyette olan örgüt elemanları yargıya teslim edildi. Ancak, kamuoyunda örgütle ciddi bir mücadelenin yürütülmediği, bu konuda sadece Erdoğan'ın titiz davrandığı algısı yerleşmişti. Bu yapı mücadeleye rağmen hala her yerde etkinliğini sürdürüyordu ve uzun zamandan beri örgütlendikleri yer olan TSK içerisindeki uzantılarına hiç dokunulamamıştı. O nedenle sık sık örgüte bağlı askerlerin darbeye kalkışacağı öne sürülüyordu. Bu iddialar üzerine bazı savcıların TSK içindeki örgütlenme için soruşturma başlattığı ve 200 kişilik bir listeyi Genelkurmayın bilgisine sunduğu belirtiliyordu. Yargının bu atağının yanı sıra iktidarın ise TSK içinde temizlik yapmayı 2016 Ağustos ayındaki YAŞ'a bırakmayı tasarladığı sanılıyordu. F. Gülen'in yıllarca ilmik ilmik ördüğü TSK'ya çok güvendiği belliydi. Bu nedenle Gülen Erdoğan'a karşı tehditi hiç elden bırakmadı. Çeşitli şifrelerle Erdoğan'a karşı hem tehditlerini sürdürdü, hem de bağlılarına sonsuz ümitler verdi. Gülen'in TSK içindeki gücü AB tarafından da biliniyor ve yapılacak bir askeri darbenin mutlak başarılı olacağına inanılıyordu. Darbe sonucunda Erdoğan'dan kurtulunulacak ve yeni bir dönem başlayacaktı. FETÖ'nün darbe planı en ince ayrıntısına kadar planlanmıştı. Yurdun dört bir yanı darbeci askerlerce kuşatılacak, Erdoğan, tatilde olduğu Marmaris'te ele geçirilecekti. Bu tablo sonucunda halk çaresiz darbeyi planlayanların planlarına uyacaktı. Darbe sabah üzeri planlanmıştı ancak darbe planı akşama varmadan MİT tarafından öğrenilince darbeciler planlarını erkene almak zorunda kaldılar. Darbeci askerler 15 Temmuz saat 21.00' den itibaren kışlalarından ayrılarak planlanan yerlere doğru hareket ettiler. Köprülerin tek yönlü olarak askerlerce kapatılması vatandaşlarca darbeden ziyade teröre karşı alınmış geniş çaplı bir harekat olarak düşünüldü. Ancak sosyal medya üzerinde bunun bir darbe olduğu da hızla yayıldı. Birçok kişi darbe yapıldığı bilgisi üzerine hızla sokağa çıktı. Askerlere tepki gösteren vatandaşlara bazı subaylar silahla karşılık verdi. Devletini, milletini korumakla görevli bir grup gözü dönmüş FETÖ mensubu asker adeta halkına düşman kesildi. Emir komuta zincirine bağlı olmadıkları anlaşılan FETÖ'cü subayların planları açığa çıkmıştı. Hedefleri Erdoğan'ı etkisizleştirmek ve bu durum karşısında genelkurmay başkanı ile kuvvet komutanlarını darbeye sahip çıkmaya ikna ederek darbeyi emir komuta zinciri içerisinde yapılmış göstermekti. Bu nedenle darbeciler Genelkurmay başkanı ve bazı kuvvet komutanlarını rehin aldılar. Genelkurmay başkanı Hulusi Akar'a darbe metnini imzalatmayı başaramayan darbeciler yine de ele geçirdikleri TRT'den okuttukları bildiride darbeyi TSK'nın emir komuta zinciri içerisinde yapılmış bir darbe olarak gösterdiler. Bu arada darbeciler MİT ve Gölbaşı Özel harekat merkezini kontrollerine almaya çalıştılar. Hedeflerinden birinin Hakan Fidan'ı öldürmek olduğu anlaşılıyordu. Ancak buralarda karşılaştıkları direnişler sonucu amaçlarına ulaşamadılar. Özel harekat merkezini bombalayan darbeciler burada 42 polisimizi şehit ettiler. Saatler ilerledikçe halk başbakan Binali Yıldırım ve Cumhurbaşkanı Erdoğan'ın akıbetini öğrenmeye çalışırken Başbakan Yıldırım saat 23.00 civarlarında NTV'ye bağlanarak, bir grup askerin darbe girişiminde bulunduğunu, ancak başaramayacaklarını ve darbe girişiminde bulunanların en ağır cezaya çarptırılacağını belirtti. Saat 00.30 civarlarında da Cumhurbaşkanı Erdoğan'ın Face time ile CNN Türk TV'ye bağlanıp halkı sokağa çağırmasıyla darbeciler iyice zora girdi. Cumhurbaşkanı Erdoğan'ın, CNN Türk canlı yayınına bağlanarak, halka sokağa çıkma ve darbe girişimine karşı direnme çağrısında bulunmasının ardından, yurdun tamamında halk darbe girişimine direnmek üzere, meydanlara akın etti. Darbe girişimine muhalefet partileri de tepki gösterdi, ilk olarak MHP Genel Başkanı Devlet Bahçeli, ardından CHP Genel Başkanı Kemal Kılıçdaroğlu, darbe girişimine karşı açıklamalarda bulundu. Saat 01.00'de Koordinasyon Merkezine, Atatürk Bulvarı, Hoşdere Caddesi ve Genelkurmay civarında 6 tankın araçları ezerek ilerlediği, Genelkurmay çevresinde ve karargah içinde çatışma çıktığı, Ankara Emniyet Müdürlüğüne uçak, helikopter ve tankla atış yapıldığı bilgisi geldi. İstanbul doğumlu. Edebiyat alanında, kitap eleştiri, analiz, deneme yazıları yazıyor. Ayna İnsan Kültür ve Edebiyat Dergisi'nin İmtiyaz Sahibi ve Genel Yayın Yönetmenliğini yaptı. Halen serbest düzeltmenlik ve editoryal çalışmalar yapıyor. Star Gazetesi, Yeni Şafak Gazetesi, Karar Gazetesi, Hece Edebiyat Dergisi, İtibar, Şiar, MOCCA Dergisi, Edebistan'da aktif olarak çalışmalarını sürdürmektedir. Yazarın spesifik portre çalışmaları da bulunmaktadır.


Bu dünya ne krallar, ne sultanlar gördü. Büyük İskender de geçti, Cengiz han da geçti, Napolyon da geçti bu fani alemden. Şu köhne arz, ne Karun'lar, ne Henry Ford'lar, Mir Osman Ali Han'lar, ne Mansa Musa'lar gördü. Büyüklük, bilgiden daha ziyade davranıştan ileri gelir. İkisi arasında dengeyi kuramayanlar, neticede ukalalık derekesine düşerler. Yıllar içinde bilgiyi/ilmi değil, irfanı/hikmeti önemser oldum. Buna bağlı olarak edep ve adabı. Bilgi ve ilim insanı çoğu zaman, haddini bilmez bir noktaya itiyor. İrfan ve hikmet ise, haddini bildiriyor, durmasını öğretiyor. İlim/bilgi kesbi, irfan/hikmet vehbidir. İlim/hikmet, edep ve adab yoksunu insanların eline düşünce, onları şeytanlaştırıyor, kötülük timsali yapıyor. İrfan ve hikmet ise, insanı mahviyet ve mahfiyete götürür. O noktaya vardığınızda, her şeyin fani olduğunu anlarsınız, dünyevi bir arzu ve isteğiniz kalmaz. Çoktan beri zihnimi kurcalayan bir mesele yukarıdakileri yazmama sebep oldu. Son zamanlarda ne çok bilen insan var! Her şeyin alimi, her şeyin uzmanı, her şeyin piri. Her şey ondan sorulur, bir mecliste o varsa, sadece o konuşur. Diğerleri onu dinlemek zorundadır. Çünkü o, Kur'an-ı Kerim'e dayanmaktadır, Nebevi Sünnet onun ağzından kevser şarabı gibi akıp gitmektedir, avucunuzu açıp onun ağzına yanaştırıp birkaç avuç almazsanız, yaşadığınız hayat bomboştur. O, hayatın, dünyanın, ilmin, dinin merkezidir. O olmazsa, her şeyin sonu gelecektir. Onsuz, hiç bir şey düşünülemez! O, merkezdir, siz çevre. O, hocadır, siz onun yanında, talebe bile değilsinizdir. O, kurtarıcıdır/mehdidir, siz kurtarılması gereken aciz, günahkar, fasık, facir, zavallı bir insansınız. Sizin ne haddinize onun yanında söz almak, konuşmak, görüş beyan etmek, yorum yapmak! Bunu uzatabilirim, bu tipin psikolojisi üzerin e uzunca yazabilirim. Şurası kesin: Ne yazsam, eksik kalır. Artık kendimce şöyle bir karar aldım: Bu tiplerle selam sabah dışında konuşmayacağım, beden ve ruh sağlığım açısından bunun gerekli ve daha uygun olduğu kanaatine vardım. Sanırım, dinimiz İslam, kendisini savunduğunu iddia edenlerden çektiğini, gavurdan bile çekmemiştir. Bir de şunu söyleyeyim son olarak: bunlarla karşılaştığımda, aklıma nedense MFÖ'nün peki peki anladık, sen neymiş be abi! şarkısı geliyor. Varlıkla yokluk arasında ince bir çizgi bile yok. Arkasında hoş bir sada bırakan ne mutlu bir insandır!