İlk okuduğum kitaplar, -tamamen tesadüf- Heidi ve Oğuz Özdeş'in Liseli Bir Kız Sevdim'i idi. Ardından diğer popüler romanlar. Adlarını bugün kimsenin bilmediği yazarlar. Ama klasikleri ve Türk edebiyatının büyüklerini, örneğin Yaşar Kemal, Fakir Baykurt, Kemal Tahir, Orhan Kemal gibi yazarları da okudum. Öykü denilince sadece Ömer Seyfettin'in yazdıklarını biliyordum. Sonra Türkçe kitabındaki, Sait Faik'in Karanfiller ve Domates Suyu ve Son Kuşlar öyküleri. Dergilerde de öyküleri görüp ben de öykü yazarsam yayımlatma şansım olabilir diye düşününce öykü yazmaya yöneldim. Yazarların çoğu en iyi bildikleri yerden başlar yazmaya. İlk eserlerin çoğunun otobiyografik olmasının nedeni budur. Yazdığım ilk öykülerde Ankara yani büyük şehir, geniş ve kalabalık bulvarlar, sinemalar, üniversite gençliği, aşk, yalnızlık gibi konular ağırlıklı olarak yer alır. Sonra kasabalar, kuytu köşelere saklanmış köyler, küçük şehirler girdi öykülerime. İnsanları, kıyıda köşede kalmış ve hikayelerinin anlatılmasını bekleyen bozkır insanlarını anlatmak istiyordum. Bana, taşrayı anlatıyorsun sen dediler. Taşrayı anlattığımı öyle bildim. Bozkır, görünmeyen, hissedilmeyen, kendini hemen ele vermeyen bir derinlik taşır. Sararıp solmuş hayalleri, yaşanamamış, hayal kırıklığıyla darmadağın olmuş aşkları, filizlenememiş duyguları, çorak topraklara, kendi açtığı boşlukta kaybolmuş kasabalara sığmayan umutları taşır. Büyümenin sancılarını çeken yeniyetmeleri, kendilerinden önce hayallerini büyüten çocukları avutur bozkır. O çocukların oyuna geç kalmış, okuldan kaçmış ya da işten yeni dönmüş olanlarıyla, ağabeyleri ve babaları, amcaları, dedeleri, nineleri gelip sığındılar kitaplarıma. Onların söyleyecek türküleri, okuyacak şiirleri ve anlatacak dertleri, gizli kalmış aşkları vardı. Hep vardır zaten. Taşra insanının anlatacağı çok şey vardır. Onlar son yıllarda suskun kaldılar, görmezden gelindiler, anlattıkları dinlenmedi pek. Bir dönem, köy edebiyatının gündemde olduğu zamanlarda edebiyatın ilgi alanına giren bozkır ve bozkır insanı, son dönemlerde, edebiyatımızın büyük kent insanına eğilmesiyle gözden uzak düştü. Oysa taşra herkesin çocukluğudur. Bizi bir türlü bırakmayan, üstümüze başımıza sinmiş, hatta bir parçamız olmuş çocukluğumuz... Dönüşsüz Yolculuklar Kitabından sonra bir süre, bitmemişlik duygusu yaşadım. O insanları oralarda bırakıp kaçmışım gibi bir duyguydu bu. Bir terk etmişlik, terk edilmişlik ve yalnızlık duygusu. Onlar çağırdı beni, oralar çağırdı. Hala oralardayım, dönmüş sayılmam... Herkesin, uzaklaştığı için güzel kaldığını düşündüğü topraklarda. Orada kalanlarsa bir an önce kaçıp kurtulmanın telaşında. Oysa bilinmiyor ki, artık her yer taşra. Birileri oralardan kurtulmak derdinde ama gelecekleri yer bir başka taşra. Bu kavram, tutunduğumuz, elimizde kalan son birkaç şeyden biri bana kalırsa. Yine de bu kavramın üzerindeki her türlü doğru ve yanlış anlamaları sıyırıp attığımızda elimizde kalacak olan, bildiğimiz insandır. On yedi yaşında, üniversiteyi kazanınca Ankara'ya geldim. Büyük kent benim için çok uzun bir süre kesintisiz bir uğultu ve baş dönmesi olmuştur. Yıllarca alışamadım, hep kıyısında kaldım, hep yabancısı oldum. O da bana yabancı oldu. Nice sonra o uğultu dindi, baş dönmesi geçti; aramızda bir sıcaklık oluşmaya başladı. Taşra benim için üstü örtülü bir sessizliği ifade ediyor; o sessizliğin altında bekleyen yoksul ama sakin, sakin ama çağlamaya hazır insanları, durgun ama içlerindeki enerjiyi gözlerinden taşıran çocukları, çekingen ama ellerinden ırmaklar akıtan kızları, çok uzun bir ömür yaşadıklarını zanneden titrek ihtiyarları, hayata henüz başlamadıklarını düşünen ama her gece düşlerinde masalsı bir hayatı büyüten gençleri, tepelerin arasında, uçurumların kıyısında bekleyen ama hep bekleyen karanlık kasabaları, köyleri, küçük şehirleri ifade ediyor. Ben sürekli yazının içinde dolaşırım, öyle nefes alırım. Yanımda her zaman bir defter ve kalem vardır; notlar alırım. Bu notlar kimi zaman bir öyküye dönüşür ya da bir öyküde kendine yer bulur, kimi zaman da hiçbir işe yaramaz veya zamanını bekler. Hemen yazacağım zannedip on yıldır yazamadığım öyküler vardır söz gelimi. Bir yanda yarım kalmış öyküler, bir yanda yazılacağı günü bekleyenler. Bir öykü ya da roman fikrinin nasıl doğduğunu bilmiyorum. Neyin bir öyküye dönüşeceğini o şeyin kendisi belirliyor bir anlamda. Edebiyat dediğimiz şeyin sırrı da burada herhalde. Tabii aslolan dil. Sizin kurmak ve içinde yaşamak istediğiniz dil, hayallerinizin perdesini aralayarak oradan bir büyüyü, hayatın uğultusundan bir zaman parçasını, zihnin dolambaçlarından bir sesi alıp, okuduklarınız, yaşadıklarınız, işittikleriniz ve aklınıza bile getirmedikleriniz arasında dolaştırdıktan sonra öyküye dönüştürüyor. Yazarken beni etkileyen şey, harflerin yan yana gelirken bana gösterdikleri yeni hayat ve çıt çıkarmadıkları halde benim içimde yankılanıp duran seslerdir. Bu benim işim değil. Yazdıklarımı değerlendirecek olanlara bırakmak isterim bunu. Yalnız şunu söyleyebilirim: Geleneği de modern ve postmoderni de sürekli araştıran, öğrenmeye çalışan biriyim. Yazdıklarımda gelenekten izler, sesler vardır ama yeni bir dille, yeni bir bakış açısıyla ve postmoderne göz kırpan bir edayla söylenmiş sesler, bırakılmış izlerdir bunlar. Kurmacayı, üstkurmacayı öne çıkaran öykülerimin yanında divan edebiyatına, halk hikayelerine, meddahlara, cenknamelere el uzatıp selam veren öykülerim de vardır. Kısacası, her zaman yeni ve kendime özgü bir söyleyişin, anlatımın, dilin peşinde ve derdinde oldum. Konular zorladı diyebilirim. Yazmak istediğim konu zihnime roman ya da öykü olarak düşüyor. Öyle gelişip büyüyor. Şimdi de bir roman üzerinde çalışıyorum. Doğarken roman olarak doğdu çünkü. Yazmak istediğim şimdilik iki roman ve pek çok öykü var örneğin. Notlarını öyle alıyor, zihnimde öyle gezdiriyorum. Yazdıklarımızın hepsi birer tespit aslında. Ya da öyle olmalı. Döngel dünya derken iki ayrı anlam yüklüyoruz cümleye. Cümlelerin arkalarına sakladıkları anlamların peşinde oldum her zaman. Edebiyatın orada olduğuna, dilin orada genişleyip derinleştiğine inandım. Döngel Dünya kitabında bu sorunun cevabını her okur kendince bulacaktır. Bana söz düşmez.


Fotoğrafçılık ile az da olsa ilgilenmiş olan herkesin çok iyi bildiği Capa'nın bu ünlü sözünü, teknik olarak konuya yakınlığın, seçilen lensin ya da durduğumuz mesafenin çok daha ötesinde bir anlam ifade ettiğini, kendisini aynı zamanda bir yazar olarak da kitabı Hafif Flu vesilesiyle yakından tanıyınca daha iyi anlamış oldum. Robert Capa'nın ilk olarak 1947'de Slightly Out Of Focus adıyla yayımlanan kitabının ilk Türkçe basımı Haziran 2020'de Arda Altuntaş'ın çevirisiyle Espas Sanat Kuram Yayınları tarafından yayımlandı. Robert Capa ismini birlikte icat ettikleri Gerda Taro, İspanyolların Küçük Sarışın diye isim taktıkları ufak tefek ama son derece cesur bir kadındı, Capa ile birlikte İspanya iç savaşını fotoğrafladıkları sırada öldürüldüğünde henüz 26 yaşında idi. Bazı kaynaklara göre Gerda, Capa'nın hayatının aşkıydı. İyi ki girmişsin Capa'nın hayatına sevgili Gerda! demeden edemiyor insan. Dünyanın en iyi savaş fotoğrafçısı olarak ilan edilen, 1954'te ölümü de yine savaş fotoğrafları çekerken mayına basmakla gelen Robert Capa'yı ve Capa'nın dünyasını daha iyi tanımak isteyenler için kitabın çevirmeni Arda Altuntaş'ın Ifsak Blog'ta yayımlanan şu yazısını öneririm. Ben Hafif Flu ile devam edeyim. Capa Hafif Flu kitabında 1942 ve 1945 yılları arasında İkinci Dünya Savaşının Kuzey Afrika, İtalya, Belçika, Fransa ve Almanya gibi önemli cephelerinde fotoğraflar çekerek, hikayeler üreterek ve atlatma haberler çıkararak geçirdiği dönemi anlatıyor kitapta. Daha ilk cümleden Capa'nın o dönemdeki hayatının içine giriveriyorsunuz. Sabahları, yataktan kalkmak için artık kesinlikle bir neden yoktu. Sonuna kadar okuyanlar için özel bir sürprizi de var bu cümlenin. Günlük yazar gibi kaleme aldığı sayfalarda, birlikte seyahat ediyor, en az onun kadar içiniz titriyor deklanşöre basma anında! .. Kameralarım boynuma asılı vaziyette, terk edilmiş sokaklar boyunca yürüdüm. Mutsuz ve yine de memnundum ki, daha fazla fotoğraf çekmemek için iyi bir mazeret buldum. Kaldığım Hotel Parco'ya döndüğümde, temiz bir vicdanım ve doğal bir susamışlığım olacaktı. Otelime çıkan dar sokak, bir okul binasının önünde sessiz insanların oluşturduğu bir kuyrukla kapanmıştı. ....... Okula girdim, hoş ve bayıltan kokusuyla karşılaştım, çiçeklerin ve ölümün. ............... Çocuklar, Almanlarla savaşmak ve öldürülmek için yeterince büyük fakat çocuk tabutuna sığmak için sadece biraz büyüklerdi. Savaşın, hangi tarihte nerede ne şekilde olursa olsun; savunmasız sivillere, kadınlara ve çocuklara, tecrübesiz gencecik askerlere ve de analarına, tüm insanlığa ettiğini bir fotoğrafçının kaleminden okurken çok etkilendim ben. Yıkımı bu kadar net anlatan fotoğrafların kitaba adını veren hafif flu olma hikayesini okudum kendisinden. Fotoğraf ve edebiyatı kendime odak olarak seçtiğim son yıllarda; Hafif Flu'da Ernest Hemingway ve John Steinbeck ile karşılaşmak da bir hediye oldu bana. Kitabın sonundaki Steinbeck'in yazısından bir alıntı ile bir kez daha teşekkür edeyim ben de; Yaşadığımız dünyaya, kalemin vizörün ve yüreğinle yeterince yakın bakmamı sağladığın için teşekkür ederim Robert Capa!


Derin Uyku, 2020 yılı Ocak ayında Fobos yayınlarından çıktı. Psikolojik gerilim tarzında yazılan Derin Uyku şiirleriyle bilinen Mustafa Fırat'ın imzasını taşıyor. Salgın sürecinde tanıtım çalışmaları kesintiye uğramış olsa da, Derin Uyku Mustafa Fırat okuyucularının raflarında çoktan yerini aldı bile. Kitabıyla yeni tanışanlar ile yazma sürecini takip edenler için Mustafa Fırat ile söyleşisi gerçekleştirdik. İyi okumalar.. - Yazma uğraşıyla tanışmanız nasıl oldu? Başta şair kimliğiyle tanıdığımız Mustafa Fırat'ın romancı yanından bahseder misiniz? Sevgili Yonca, daha önceden anlatmıştım. Ama bir kere daha anlatmak isterim tabii. İlkokul 5. Sınıftaydım. O zamanlar ilkokul beş yıldı. Bir yarıyıl tatiliydi. Babamın harika bir kütüphanesi vardı. Sağ olsun. Galatasaray Üniversitesi mezunu, okumaya önem veren bir baba figürü. Böyle bir ev hali bendeki. Şanslı bir çocukluk... Ziya Paşa'nın meşin ciltli antolojisi elimdeydi. O dönem çocukluk işte açtım içine baktım Divan şairleri ile dolu. Doğum yılları ölüm yılları. Aldım elime kurşunkalemi sonuna kendi adımı yazdım, doğum tarihini de ekleyerek güldüm. Ama ne gülüş. Dalga geçiyorum kendimle. Belki de babamın eline geçtiğinde görmesini istiyorum. İlkokul yıllarımda sınıf öğretmenimizin şairlerin kitaplarından alıp şiirlerine bakmamıza dair ödev vermesiyle babama söylemem bir oldu. Akşam eve dönerken babam bana özel hediye paketiyle kaplanmış üç şairin kitabını hediye etmişti. Biri Mehmet Akif'in Safahat'ı, diğeri Ahmet Haşim'in Bütün Şiirleri- hala durur bu kitaplar- diğeri de Cahit Külebi'nin şiir kitabı. Sen de hak verirsin ki ilk iki kitabı anlayabilmem beklenemez.


Taş Plaklar ilk kez 2008 yılında fotoğraf sanatçısı Sabriye Çelik'in hazırladığı Life and Art: Sanat Hayatın Neresinde+Sanat Biterse Hayat Biter mi?konulu Uluslarası Posta Sanatı Projesi'inde 2008 yılında yer aldı. . Taş Plaklar aynı yıl ( 2008 yılınının temmuz sayısında ) Altay Öktem'in hazırladığı Karakalem Yüxexes dergisinide de yayınlanarak okuyucuyla bir kez daha buluştu. Son olarak bu taş plaklardan iki tanesi İtalya'da, 21 Haziran 2012 de İtalyan Şaire Piera Mattei'nin Lucreziana adlı edebiyat sitesinde yer almıştır. Yıllar sonra Aksi Sanat'da tekrar okuyucu ile buluşuyor.


Mustafa Ergin Kılıç: Kızım, 21 MART 2012 doğumlu. Dünya Şiir Günü'nde doğdu. AYZA ŞİİR KILIÇ. Kısaca AŞK diyoruz. Bu şiirleri 2011-2014 yılları arasında yazdım. Onun dünyaya geliş serüvenini, dünya ile yüzleşmesini ve hesaplaşmasını anlatan ve biraz da bebeklik yıllarını kapsayan şiirler. Genel toplama bakınca; aslında her yaşını içeren, hayata ve insana karşı sitemlerini anlatan; daha büyümeden onları da hikayeleştiren ve Şiir'in ağzıyla söyleyen bir baba var karşınızda. Çoğu karşılıklı konuşma, diyaloglar şeklinde gelişen; bazen sanki Şiir akıl vermişçesine, yönlendirmiş ve görüşleriyle şekillendirmişçesine yazılan şiirler. Işık saçan, çarpıcı ve etkili konuşan bir kızın söylemleri. Derviş dedim ben ona kısaca. Derviş dememim sebebi de; 3-4 yaşında üst düzey cümleler kurup, birçok konuda yaşından daha büyük harflerle konuşmasından ve laflar etmesinden ve konulara bir bilgin edasıyla yaklaşmasından kaynaklı. Çarpıcı ve seri konuşan bir çocuk... Düşündüren. Onun bu tarafı beni hep ilgilendirdi. Dolayısıyla; zamanla baba-kız sohbetlerine dönen, karşılıklı dertleşmeler şeklinde geçen şiirler oluştu. Onun Derviş tavırlarıyla da daha çok motiflenerek büyüdü şiirler. Sonra, uzun yıllar ben bu dosyayı unuttum. Rafa kaldırdım. 2019 yılı başlarında yeniden okumalar, düzeltmeler yaparken Ayza Şiir'in de artık okumayı sökmeye başladığını fark ettim. Ve dedim ki kendime, bu kitap kızıma okuma bayramı hediyesi olsun. Okumayı tamamen öğrendiği gün, kendi adıyla kendi adına yazılan şiirleri okuyarak başlasın hayata, kendi ile yüzleşerek! Elbette içli, katmanlı, imgeleri yoğun şiirler bunlar. Belki üniversite yıllarında çözümleyecek her şeyi. Büyüdükçe anlam kazanacak birçok dize. Zaman gösterecek onu da. Onun dünyaya gelişine, var oluşuna ve bizi de kendiyle birlikte yeniden var edişine bir hediye bu kitap. M. E. K.: Şiir insan hayatında her zaman güçlü bir figürdü. Şairlik de öyle. Becerebiliyorsanız ve dik durup dik kalabiliyorsanız şiirlerinizle ve şair duruşunuzla; bu bir güç aslında. Devletlere karşı, yalnızlaşan toplumlara karşı, kirlenen ve metalaşan insana karşı bir güç... Bu şairi diri tutan, yazma serüvenine cesaret katan, yol haritasını belirleyen önemli bir olgu. Ben 21. yüzyılda her ne kadar teknoloji çağı, y-z kuşağı (ki kızım büyüdüğünde artık alfabenin yeniden belirlenecek 30. harfinin kuşağı olacak muhtemelen, q jenerasyonu!) denilse de, aslında insanların birbirinden giderek uzaklaştığı bir yalnızlar çağı, içe kapanma çağı olacağını düşünüyorum. Dijitalleştikçe, herkes elindeki teknolojik enstrümanlarla kimseye ihtiyaç duymadan kendine yettikçe, paylaşım ve iletişim sıfıra indikçe, insanlar bir tek kendileri olarak kalacaklar. Bu da zamanla bir tükeniş sendromu yaratacak. İşte sanat yine burada devreye girecek. Yalnızlaşan, toplumdan kopan insanın bir yere lehimlenmesine, tutunmasına yardım edecek. Sanatın her disiplini gibi şiirde, 21. yüzyılda şekil değiştirecek ama etkisini her zamankinden daha fazla devam ettirecek. N. Y.: Ayza'yı okurken bir baba-kız yolculuğuna tanık oluyoruz. Sayfa aralarında şiirlere eşlik eden çizimler de müthiş tamamlayıcı bir unsura dönüşüyor. Yeni bir zemin yaratıyorsunuz şiirde. Esin gücünün kaynağınızı merak ediyorum. M. E. K.: İnsan yola hesap kitap yaparak çıkmıyor. Kızıma şiirler yazayım diye. Doğal gelişen bir süreçle şiirler çoğalmaya başlayınca; içimden, ben bu dosyayı kızım okuma yazma öğrenene kadar kitaplaştırmalıyım dedim. Hedefim buydu. Bunun dışındaki her şey kendi akışında gelişti. Resme hep ilgisi vardı. 2 yaşından itibaren karalamalar şeklinde, daha sonra Mustafa Ayaz Resim Kursu'nda ilerlettiği çalışmalarının bir gün babasının şiirlerine arkadaşlık edeceğini hesaba katmamıştır sanırım. Ne zaman ki dosyayı yayınevine teslim ettim, kitabın adını da AYZA koydum, o gün bana resimleriyle şiirlerimin kitap da buluşmasının mümkün olup olmadığını sordu. Bu beni çok heyecanlandırdı. Sonra şiirlerin içerikleriyle de eşleşecek resimlerini beraber seçmeye başladık. Aslında büyük bir sorumluluk 7 yaşındaki bir çocuk için. Böylece resim ile şiiri öpüştürdük. Sevgili kıldık onları. Tıpkı ben ve kızım gibi. Bitiştirdik. Kavuşturduk. Bütünleştirdik. Bu da şiirlere haliyle daha fazla anlam yükledi. Şiirlere yeni kapılar açtı. Yeni ve çok sesli çağrışımlar yarattı. Zaten imgesi geniş, bol, çok renkli imgelerle yazan bir şairin şiirlerine; böyle katmanlı resimler katılınca ortaya çok farklı bir tablo çıktı. O fırçasını vurdu ben de kalemimi. Bir fırça bir kalem, umarım susturabilmişizdir şu geveze hayatı! Esin gücüme gelince, elbette kızım. Bu dünyayı değiştirmeye yalnızca kirpiklerinin bile yeteceğini düşünüyorum. Ellerinin hiç geçmeyen masumiyeti. Her yarayı iyileştirecek bakışları. Kalbinin yeryüzünün tüm cevherlerinden daha saf oluşu. Karşı konulmaz iyimserliği ve sempatikliği insanı arındırıyor. Duru bir su. Yatağının başında gece boyu duran bir ırmak hissi verir insana. O akınca tüm sular akıyor. O durunca dünya duruyor. M. E. K.: O kısmı biraz acılı. İlk aklıma gelenler Zeynep Altıok, Eren Aysan. Metin Abi, Behçet Abi'nin güzelleri. Biraz daha günümüzden Hüseyin Alemdar-Serap Aslı Araklı, Abdülkadir Budak-Emel Güz. Kız babası şairlerin hemen hemen hepsi kızlarına şiirler yazmışlardır Veysel Çolak, Tuğrul Keskin, Hayri K. Yitik, Yücel Kayıran, Ali Hikmet Eren, Selami Karabulut, Hüseyin Peker, İlyas Tunç, Mustafa Fırat, İsmail Cem Doğru. Haydar Ergülen, Onur Caymaz, Sezai Sarıoğlu üçünün de Nar'ı var. Gerçi Sezai Abi'nin ki torun. Ama Nar. Bir bakış da her yer kar! Kız çocukları biriciktir. Babayı bu yeryüzünde kendisinden daha çok sahiplenendir kız çocukları. Babaları yola ve hizaya getiren, sonradan bir kez daha büyüten, değiştiren, olgunlaştıran, iyileştirendir kız çocukları. Şifadır. Biraz daha iddialı konuşursam; insan tam olarak yaşadığını sanırım kızı olduğunda anlıyor. Anlamlı hale geliyor kendi, kendine! Hep iyiyi ve güzeli çağıran iç sesidir. Kız çocukları sabundur, köpüktür, lütuftur, liftir. Kız çocukları hayatın parmaklarına kırmızı ojedir. Hiç çıkmaz. İnsanın içinden. Parlar durur. N. Y.: İç yaşamınızdan izler taşıyor Ayza. Çağrışımlarla birlikte farklı yolculuklara sürüklüyorsunuz. Dil ve anlatım olarak da çağın yankısını ve yeniliğini hissediyoruz. Modern çağın yarattığı süreç içinden çıkan şiirin imgelem ve yenilik arayışını nasıl buluyorsunuz? Genç şairler için özellikle. M. E. K.: Ben Ayza'nın her yaşının şiirini yazmışım aslında. Bir rehber niteliğinde. Çocukluğu da var, gençliği de, orta yaşı da. Yıllar sonra eline aldığında otuzlu, kırklı yaşlarını da görecek ve okuyacak. Öngörülerde bulundum onun adına, hayat a, haddim olmayarak. Zira ben bu kötü dünyadan-tecrübelerden kaynaklı olaylara biraz negatif yaklaşıp; gelecek de onu bekleyen konularla ilgili de akıl yürüttüm. Oysa bu bir ön yargı. Herkes kendi kaderini kendi şekillendirir. Kendi kararlarıyla karar ve yönlendirir kaderini. Yoğurur. Ben ne kadar şiirlerde pesimistik yaklaşsam da, Ayza'nın adının anlamını taşıyarak, mutluluk ve huzur içerisinde yaşayan, bahtı açık bir insan olacağından hiç şüphe duymadım. Şiiri yaşatan yeniliktir. Ben aynı izi süren değil de her seferinde farklı sürprizlerle ortaya çıkmayı severim. Her koşuda farklı bir at kazansın isterim. Çeşitlilik esastır. Farklılık ve renklilik. Şiir de bunu gerektirir. Her yarışı Negro kazansa hayat sıkıcı olurdu. Ara sıra da arkalardan gelen Balık Kraker, Elmas Vuruş, Arap Poem, Rüzgar Külü, Zürafa Hamdi, Çetrefilli Rose kazansa fena mı olur? İsimlerin patentleri bana ait bu arada! Genç şairlerde de arayışlar sürüyor. Umarım aradıklarını bulurlar! Biraz dağınıklık, savrukluk, imgede-şiir inşasında-biçimde birbirlerine benzerlik var. Birbirlerini biraz tekrara da düşüyorlar. Şiirin bir disiplin işi olduğunu fark edemeyip; şiirde sabır ve sebatın anlamını tam sindirememişler. Şiirin yazılan bir şeyden ziyade çalışılan bir şey olduğunu idrak ettiklerinde ve şiire günübirlik değil de ömürlük baktıklarında kazanacaklardır. Bir de bu nefret söylemi, bu birbirini hiç sevmezlik nedir? Kaba dil. Anında eyleme geçip öldürme isteği. Bu kin. İnsan insanı sever benim bildiğim!


Şair, yazar, sosyolog Prof. Dr. Cahit Tanyol 11 Ağustos 2020 günü sabahı Kadıköy'ün Moda semtindeki evinde, 106 yaşında vefat etti. 80 kuşağının önemli şairlerinden Tuğrul Tanyol'un babası olan Cahit Tanyol, Türkiye Sosyolojisi anlayışının öncüsü olarak kabul ediliyordu. Cahit Tanyol bir dönem İstanbul Üniversitesi Sosyoloji Bölümü Başkanı olarak görev yapmıştı. Tanyol'un cenazesi 14 Ağustos Cuma günü ikindi namazını müteakip Kadıköy Moda Camii'nde kılınacak cenaze namazının ardından Karacaahmet Mezarlığına defnedilecek.


Ezra Pound'un daha 1912'de fark ettiği, ondan sonra da Hilda Doolittle'in kapsamlı biçimde kuramlaştırdığı gibi 'imgecilik', Ezra Pound'un sözleriyle metronomun ardışımında değil, müziksel deyişin ardışımında bir oluşum için geleneksel uyak ve ölçüden kaçınma ile kendisini gösteren bir akımın üretimidir. İdeolojiyi yansıtmakla, ifade etmekle kalmaz, aslında onu yeniden üretir. Giderek ta kendisi olur ideolojinin. Türk şiirinde artık imge düzenini var edici pratiklerinden biri haline getirilen metaforik anlatım etkinliği, böyle bir ideoloji ve siyasal-toplumsal düzen üretecidir. Tırmanarak da bu niteliğini arttıracaktır. İki taraflı çalışan bir rüşvet mekanizması gibi bir düzendir bu. Oy alanlar çeşitli araçlarla kendilerine oy verenlere kimi çıkarlar sağlar, yeniden oy almayı garantilemeye uğraşırlar. Oy verenler de bu rüşvetlerden yararlanıp bir kez daha oy vererek borçlarını geri öderler. Ancak siyasal iktidara verdikleri tek şey oy değildir. Aslında kendi siyasal varoluş imkanlarını, konuşma ve görüş üretme haklarını da teslim ederler böyle bir rüşvet sistemi içinde. Kurumlaşmış bir suskunluk rejimi inşa ederler ama yakınma hakları ellerinden alınmış olmaz. Örneğin kendilerine verilen 'sus' rüşvetinin yetersizliğinden daima şikayet ederler. Daha iyisini bekledikleri halde alamadıklarına inanırlar ancak bu kadarıyla bırakırlar yakınmayı. Patronaj sistemine ve onun bu alan razı veren razı tekniğiyle çalışan siyasal rüşvet mekanizmalarına karşı çıkmazlar. Çıkarlarını tehlikeye atacak kadar radikalleşmezler. Buna siyaset literatüründe 'kayırmacılık-himayecilik' deniyor. Özellikle 1980'li yılların kayırmacılık-himayecilik ve ideoloji literatürünü üstünkörü tararsanız bugün bir kez daha yinelediğimiz tartışmanın salt Türk şiirinde değil, Avrupa ve anglo-sakson kayırmacılık-himayecilik ortamlarında çok yaygın bir şekilde yapıldığını keşfedersiniz. Sözünü ettiğim tartışmalara ayrıntıda girebilmek, hiç şüphesiz ki olası değil. Buna karşın en bildik örnekleri kısaca yinelemek, hepimizin belleğini canlandırmak adına yardımcı olacaktır. Örneğin özellikle Londra merkezli -en kaba yanıyla- kışkırtıcı yayın organı The Paris Review dergisinin 80'li yıllardaki sayılarına bakarsanız neo-klasizm/ neo-vernakülerizm benzeri tarihselci ve tarihsel referansları ustalıkla ön plana taşıyan bir tür kayırmacılık-himayecilik kültürünü, bu kültürün peşi sıra giden kayırmacılarını-himayecilerini burada görürsünüz. Bu ve benzeri yayın ortamlarında, hem İlhan Berk'teki tanımlara uyan kayırmacılığı-himayeciliği hem de bu kayırmacılığın-himayeciliğin usta isimleri, adeta pazar edebiyatının metaları gibi kayırmacılık-himayecilik kültürüne egemen yayın ortamlarında ısrarla desteklendiler. Hiç şüphesiz ki bütün bu yenilikler, kayırmacılık-himayecilik, salt estetik bir sorunun çok ötesindeydi ve arkasında postmodern söyleminin karmaşıklığının itici gücünü bulmuştu. Ben, konuyu ikiye ayırarak bakmamız gerektiğini düşünüyorum: ideolojinin şiiri, şiirin ideolojisi... Benim de eleştirdiğim şey, daha çok ideolojinin şiiri ve ideolojik temsillerin öne çıkartmış olduğu şiirdir. Aslında bunun dünya ve Türkiye çapında çok belirgin büyük örneklerini biliyoruz. Tam tarihini bilmediğim şeyler ama Alman şiiri, şiirin bir parçası olarak Nazi heykelciliği, İtalya'daki şiir açısından faşist uygulamalar ya da sermayenin yaşamasına dönük ideolojik temsiller. Şiirin ideolojisi var mı? Bunu es geçiyoruz gibi geliyor bana. Benim itiraz ettiğim şey, daha çok genel bir ideolojik buyruğa boyun eğmekle ilgili ama şiir tarihi açısından baktığımız zaman zaten tarihin bir bakıma bu tür buyruklardan oluştuğunu görebiliriz. İster şiirin ideolojisi olsun -onu biraz açacağım- ister ideolojinin şiiri olsun, siyasal ideoloji tanımıyla değil, İlhan Berk tanımıyla ele alınması gerekir. İdeoloji bir tanıma ilişkisidir; yani bireylerin kendi varoluşları ile yazınsal çevre olarak varoluşları arasında bir hayali ilişkidir. Bu hayali ilişki, şiir aracılığıyla estetize edilir. Bu açıdan bakıldığında bir şiir ideolojisi var mı, şiirin ideolojiye indirgenmiş şekli var mı? sorusunu sormamız gerekiyor. Bir şair, her halükarda politikacı gibi düşünmek durumunda kalıyor. Ben, politikacı olmadığım için şiirden yola çıkarak bir şeyler söyleyebilirim. Şair, politikacı gibi düşünüyor ve bir şeyi yeniden yaratmak istiyor. Şimdiye kadar yaratılandan farklı olabilecek şey nedir, ne yapmalıyım ki ben yeni olmalıyım? Herkesten farklı bir söz söylemek gibi bir şey bu. Çünkü şiir de ifadedir, bir dildir sonuçta. Bunun aslında bireylerin, toplumların, siyasal, dinsel, bireysel hayatı algılayış biçimlerinin karşılığı olduğunu ve buna uygun bir şiir biçimi geliştirdiklerini düşünüyorum. O zaman birinci kısmı, şöyle toparlamam gerekiyor: şiirin bir ideolojisi var ve bu ideoloji, tam da İlhan Berk'in söylediği gibi bizim gerçekliğimiz ile dış gerçeklik arasında kurduğumuz hayali ilişkiye benziyor. Ama unuttuğumuz bir şey daha var: bu, şiirin tarihine damgasını vuran patronaj ilişkisidir. Şiir üzerindeki siyasi ve iktisadi egemenlik, günümüzde bazı sanat dallarında ağırlığını gittikçe daha çok duyurarak hüküm sürüyor. Bugün şiiri sanatın dışına doğru sürükleyen gelişmeler var, bunun teknolojiden ve endüstriden kaynaklandığını düşünüyorum. Patronun, şöyle bir kitap istiyorum demesinin karşılığı olan bir şeyi yapmak gerekecek. Eskiden şöyle bir şiir istiyorum, diyorlardı, ona göre oluşuyordu. Bu, ideoloji değil mi? Marks; piyasanın, şairin ve yazarın özgünlüğünü elinden aldığını, yani bütün giysilerinden soyup onu çıplak proletere dönüştürdüğünü söylüyor ve patronaj ilişkisinin ideoloji olarak nasıl belirdiğine ışık tutuyordu. Bugün biz, şöyle bir şey yapacaksın, şuna zorunlusun, böyle bir kitap yazarsan olmaz, editör senin kelleni vurdurur, denen bir dünyada yaşamıyoruz. O yüzden 'büyük' editörlerin çıkardığı 'küçük' dergileri, 'küçük' editörlerin çıkardığı 'büyük' dergiler gölgede bırakabiliyor. Anlaşılıyor ki ister ideolojinin şiiri olsun ister şiirin ideolojisi olsun ideoloji, bir şekilde algımızı belirleyen bir şeye dönüşüp nasıl bir biçim üreteceğimizi belirliyor. Konumuz imgecilik, kayırmacılık-himayecilik, metaforik anlatım, 'şiir-kutuplaşma' ilişkisinin ideolojik açıdan incelenmesi ve İlhan Berk şiiri olduğuna göre yanıt vermek yerine bunun ideolojisi ne? diye sorayım. Bu, hangi ideolojiden besleniyor da herkes tek tip hale geliyor, her şey tek tip oluyor? Yazdığınız şiirin ayırıcı niteliği yok. Oysa İkinci Yeni şiirinde hangi şairin şiirine baksanız tanırsınız, bu İlhan Berk, diyebilirsiniz. Bugün bile demek mümkün ama İlhan Berk'in herhangi bir şiirine değil, tarihi siluetine bakıp söyleyebilirsiniz bunu. İlhan Berk'in herhangi bir şiirinin yine 1980 ve 1990 kuşağı şairlerinden bir farkı yok. Neden böyle, yani günümüz 2000'ler Türk şiiri neden kişiliksiz? Bu sorunun bir yanıtı olmalı. Bu sorunun yanıtı, bana kalırsa tamamen benim 'şiir-kutuplaşma' adını verdiğim ilişki ile ilgili. Bu ülkede 'şiir-kutuplaşma' ilişkisinin ideolojisi var. Hangi parti gelirse gelsin, hangi yönetim olursa olsun, 'şiir-kutuplaşma' ilişkisi içinde olanlar gerekli çıkar odaklarını temsil edenlerle daha önceden buluşup onlara ilişkin yatırımlarını yapar. 'Şiir-kutuplaşma' ilişkisini şuradan anlayabilirsiniz: eğer bu ülkede, 'şiir-kutuplaşma' ilişkisi olmasaydı her Allah'ın günü yeni bir dergi çıkmazdı. Yani şiir hukukuna ilişkin tanımlamalar yok. Şiir kimin? sorusunu tartışabiliyor muyuz, tartışamıyoruz. İşte bu da ideolojidir. Bu patronaj ilişkisinin bize dayattığı şeyleri aşarak dergilerin yayın düzenine ilişkin her şeyi eleştirmeliyiz. Şair olarak hukukumuzun ne olduğunu sorgulamalıyız. Bu, yeni bir ideolojidir aslında. 'Şiir-kutuplaşma' ilişkisi ideolojisine karşı yeni bir ideolojidir. Türk şiirini, üzerine mürekkep dökülmüş bir dergi çöplüğüne çevirmek hiç kimsenin haddi olmamalıydı. Hangi şiirin yaşadığını söyleyebilirsiniz? Dışarıdan baktığınız zaman sanıyorsunuz ki bu ülkede bir şiir geleneği yok. O zaman siz, bu dergilerin birileri tarafından işgal edildiğini düşüneceksiniz. Açıkçası ben, çıkarları ortaklaşmış bir 'şiir-kutuplaşma' ilişkisi içinde olanların, değişik kanallardan da gelseler, değişik fraksiyonlardan oluşmuş da olsalar bu kültürün zenginliğimizi yağmalayıp tarihimizi ve şiirimizi yoksullaştırdığını düşünüyorum. Tabii aslında kolay bir kavram değil bu ideoloji meselesi. Farklı noktalardan farklı biçimlerde algılanmaya açık ama öncelikle iki şeyi birbirinden ayırt etmemizin çok önemli olduğunu düşünüyorum. Çünkü şiir ve ideoloji dediğimiz zaman çok genel bir şeyden bahsediyoruz; yani her yere çekilebilecek bir ilişkiden bahsediyoruz. Bir ideoloji olarak şiir farklı bir kavram, ideolojiye geçirgen bir durum olarak şiir başka bir kavram. Her şeyde olduğu gibi şiir ile ideoloji arasında da karşılıklı bir ilişki olması kaçınılmaz. Ama şiir ideolojik midir veya ideolojik olabilir mi? gibi bir sorunun yanıtı tabii çok kolay verilebilecek bir yanıt değil. Şunu biliyorum: şiir ile yaşam biçimleri ve kültür arasında bir süreklilik ilişkisi var. Yani şiir, yaşam biçimlerini ve kültürü temsil ediyor. Aynı zamanda yaşam biçimleri ve kültürün de temsili unsuru olarak bazı nesneler, objeler, simgeler, diller türetiyor. Biz, bunlar aracılığıyla da onları okuyoruz, onların yansımalarını da şiir üzerinde okuyoruz. Böyle bir karşılıklı ilişki var ama bu ilişki, yani kimlik ve temsiliyet ilişkisi, doğrudan ideoloji olarak algılanmalı mı ya da şiir tarafından denetlenmiş ideolojik bir durum olarak algılanmalı mı, algılanmamalı mı? Bu, uzun dönemlerden bu yana tartışılan bir şeydir. Bu, bir anlamda böyle ilk söylendiğinde umutsuz bir durum gibi görünen bir şeydir. Yani şairler veya şairlik, aslında kendi dışında olan ve gelişen bir dünyanın somutlaşma biçimine hizmet etmenin dışında var olamıyor gibi düşünülebilir. Ama o söylediğiniz ortamın, modernizmde olduğu gibi çok net tanımlanmamış, kendi içinde gitmelere gelmelere açık, dönüşümlere değişimlere açık bir ortam olduğunu düşündüğümüz zamanda, yani bir 20-30 yıl sonrasına baktığımız zamanda bunun bu kadar dikte edici bir durum olmadığını söyleyebilir, hissedebilirim. Şiirsel metaforik anlatımında 'kayırmacı-himayeci' rant üretim mekanizması genellikle şöyle çalışır: dize üzerindeki yoğunlaşma, nitelik ve nicelik olarak aynı anlatımda üretilebilecek ranta oranla küçükse her dize parçası metaforik anlatıma adaydır. Artık yasal zemini bulunan bir uygulamayla, metaforik anlatım ilan edilir. Metaforik anlatım, böyle bir sistemin kendi tekilci yapısını sürekli yeniden üretmesinden kaynaklanıyor. Bu sistem, siyasal öznelerin birbirinden farklı talepler, amaçlar, kaygılar, yaşam biçimleri üretme iktidarını bir potansiyel olarak bile ortadan kaldırır. Metaforik anlatımı biraz tırmandırayım: bir suç ortaklığı sistemi kurar. Herkesi benzer çıkarlarda bütünleştirerek itirazsız çalışan bir rıza ve ikna mekanizması üretir. Ancak mutabakatsız ve çatışmasız, otomatik çalışan bir ikna ve rıza üretim mekanizmasıdır bu. Tüm suç ortaklarını, monolitik bütünün birer parçacığı kılar. Bu durumda sadece imgeci bir estetikten değil, en genelde toplumun estetize edilmesinden konuşmak mümkün olur. Buysa -'estetik' teriminin şıklığına aldanmayalım- toplumsal ve imgeci kabuslara giden yolu açar. Onun şiirinde, yukarıda betimlemeye çalıştığım açılımlara benzer bir iz yakalamak olası ise de İlhan Berk, bir 'nesne şairi' olarak imgeler nasıl oluşuyor, nasıl dolaşıyor, farklı ortamlarda yeniden nasıl kullanılıyor, biçim olarak kullanılmaya devam ederken anlamın içi nasıl boşaltılıyor, bunlarla uğraşıyor. Dolayısıyla İlhan Berk'in dize örnekleri de birer imge olarak ele alındığı zaman dizelerin oluşum nedenleri, oluştukları dönem ve ortam, dize biçimlerinin dağılımı, yoğunluğu veya eksikliği, bir nesneden bir nesneye aktarılması, araştırmalarımın ana konularından birini oluşturuyor. Tabii her ideolojinin şiiri var. İlhan Berk şiirinin de bir ideolojisi vardır. Bunlar normal. Tehlikeli olmaya ne zaman başlıyor? Totaliter ideolojinin totaliter şiiri toplumda ağırlık kazanmaya başladığı zaman. İşte o zaman olay şekil değiştirmeye başlıyor. Şaire göre bir kadına hayran kalınan şey onun yedi ya da yetmiş harikası değil, senin ona sorduğun bir soruya verdiği yanıttır. Bu soruya alınan yanıt ise bazen bize bir aşk hikayesini anımsatır. Burada kapı hep üç defa çalınır: bir şeyin önemini sonradan kavrayan fakat üzerinde topluca söz birliğine varılmış olan mükemmel, aslında aşk olmayan, bir aşığın kollarındaymışçasına güzele ve mükemmele doğru ama çok geçmeden o hisleri kaybettirip derin denizlere doğru yüzen... Bireysel ilişki, doyurucu olmakla birlikte özel yaşamı kesintiye uğratan ve şaire ters düşen yasalara tabi olan bir dünyada yetersiz kalmaktadır. İlhan Berk şiiri, suskunluğun sınırını daha çok zorlar, tekinsizdir çünkü sözcükler. Hazıra konduculuk olanaksızdır, sözcüklerin her birinin tek tek aranması ve bulunması gerekmektedir. I. Eleni'nin Elleri -Bir gün Eleni'nin elleri geliyor/ Her şey değişiyor./ İlk İstanbul şiirden çıkıp yerini alıyor/ Bir çocuk ilk gülüyor/ Bir ağaç çiçek açıyor./ Eleni'den önce/ Daha ben çocuktum daha tütüne daha kahveye alışmamıştım/ Sabahları, akşamları bilmiyordum daha/ Bir gün bakıyorum akşam ellerimde gözlerimde/ Bir gün sabah her yanım./ Eleni geliyor/ Dünyaya bakıyorum/ Dünya sanıldığı kadar küçük değil o gün anlıyorum/ Sanıldığı kadar üzgün değiliz dünyada/ O gün bütün şiirleri yakmalı yeniden yazmalı diyorum/ Brise Marine'i yeniden/ Yeniden Annabel Lee'yi./ Eleni ile anlıyoruz/ Bu gökyüzü niçin kalkıp gelmiş/ Deniz niçin başını alıp gitmiş onunla anlıyoruz./ Bir gün Eleni'nin elleri geliyor/ Bir sokaktan ilk defa deniz görünüyor./ II. Gençlik -Ruhum,/ İlhan Berk köprüden geçiyor duyuyor musun?/ Bir serçe yavaş yavaş uçuyor/ Bir balık başını suyun yüzüne çıkarmış bakıyor/ Düştü düşecek dalından bir yaprak./ Lambodis raftan bir şişe aldı açtı./ Bir bulut durdu pencerede/ Lambodis işine devam etti/ Ellerini sildi, hıyar, domates doğradı/ Sonra oturup gençliğini düşündü./ Bir evdeydi/ Eleni on sekizinde, İlyadis yirmi üç/ Eleni'nin şarkıları vardı/ İnsan akıl erdiremezdi/ İstanbul'un her tarafı kahve/ Kapalı kahve açık kahve/ Şarkılar ne kadar güzel olursa olsun/ Eleni'yi anlamazdı./ O günler Lambodis'in ağzında bir cigara bir aşağı bir yukarı İstanbul'da/ Eleni'nin en güzel yerleri elleri sarımsak kokan ağzı/ Daha Lambodis meyhaneci değil/ Daha Lambodis hiçbir şey değil/ O günler her Pazar Saint-Antoine'a gidiyorlar/ Eleni'nin göğsü soyulmuş badem/ Güvercin gibi elleri/ Daha o zamandan Lambodis'in düşmanı çok/ Bütün İstanbul Eleni'nin/ arkasında./ Evet/ Lambodis'in gençliği bir yaprak düştü düşecek/ Pencereye oturmuş gelip geçenlere bakıyor/ Sen de bak diyor bana/ Bak insanlar geçiyor/ Ben sıkıldım mı insanlara bakarım/ Hiçbir şeyim kalmaz/ Hiçbir şeyimiz kalmıyor./ Her iş bunun gibi ruhum/ Bir kadın bir adam aynı şeyi yapıyor/ Ben birazdan kalkıp Sirkeci'ye gideceğim/ Sevgilim trene binip gidecek/ Bir zaman hiç güneş doğmayacak sabah olmayacak, bir zaman/ dünyada değilmişiz gibi korkacağız./ Bunlar hep olacak ruhum/ Bir gün bakacağız İstanbul güzel/ Ondan sonra her gün İstanbul güzel./ Eskiden çok eskiden bu dünya daha bir güzelmiş mesela/ Bu bulutlar bu gökyüzü uzanınca dokunacağımız bir yerdeymiş/ Şimdi şiirdeymiş bunlar/ Her şey bu hesap ruhum./ Bu dünya güzel/ Gülhane ağaçlık. Pipo üstüne kimler kitaplar yazmıştır, bilmiyorum. Daha çok ak soylu, şato adamı, ihtiyar bir İngilizden beklenmelidir bu. Şatosuna çekilmiş, pipolarını dizmiş, koltuğuna gömülmüş, tütününü yavaş yavaş hazırlayan, dalıp gitmiş, ocak başı adamı bir İngilizden. Ya da inekler gibi rahat, uzun boylu bir Hollandalı'da olabilir bu. Ama neden az buçuk bir pipo adamı olan ben olmayayım? Öyleyse? Ben en çok uzun saplı, geniş karınlı pipoları severim. Avuç içini dolduran, ilkel, yabansı, ağır pipoları. Şiirin elini sımsıkı tutan, kendi halinde, sessiz, emektar, çileli pipoları. Benim gibi yaşını başını almış bir adamdan da bu beklenir elbet. Hem pipo dalıp gitmesini bilen, düş adamlarına vergidir: İhtiyar, evcil, masa başı adamlarına. En çok da ozanlara. Pencere, masa başıdır piponun yeri. Ordan oraya taşınmayan nesneler gibi belli bir yeri, belli bir yurdu olan. Bir kötürüm, bir yatalak hayatı. Dünyayı bir pencere gören, dünyayı bir pencere bilen. Tekdüzeli bir yaşam adamlığı: Sinirli, mızmız, kargılı. Benim gibi. Yine benim gibi ilençli, sıkıntılı, çılgın. Bir ortaçağ adamı: Suyu üfleyerek içen. Altı büyük küçük pipom içinde ben en çok sessiz, gösterişsiz VEDO'yu, VEDO POPULAR'ı Severim. Büyük, uzun boylu, uzun yüzlüdür. Ne Pompei'nin o ünlü fresklerine geçmiş, ne de Saint Claude'ın yüzünü görmüştür. 'Kağıtlar, kitaplar, dedi, nereye elimi atsam. Ölünün, son kez elini sürdüğü ve kaldığı. 'Burada işte oturmuş şu kitabı okuyordu, Erdost, Muzaffer Bir Şey Söylemeyen Şiir, Pazar Postası, s.6, 23 Aralık 1956., Kahyaoğlu, Orhan, Ölümsüz Şiirin Ölümlü Şairine, Radikal Kitap, Yıl:7, No:390, s.6, 5 Eylül 2008., Akbal, Oktay, İlhan Berk İçin!, Cumhuriyet, s.2, 2 Eylül 2008., Berk, İlhan, Toplu Şiirler, YKY, İstanbul 2003., Berk, İlhan, Uzun Bir Adam, YKY, İstanbul 1993., Berk, İlhan, El Yazılarına Vuruyor Güneş, YKY, İstanbul 1992., Berk, İlhan, Şairin Toprağı, Simavi Yayınları, İstanbul 1992., Berk, İlhan, Poetika, YKY, İstanbul 1997., Berk, İlhan, Kült Kitap, YKY, İstanbul 2001., Berk, İlhan, Ben İlhan Berk'in Defteriyim, Alkım Yayınları, İstanbul 2004., Andaç, Feridun, İlhan Berk'le Şiirin Anayurdunda, Dünya Yayınları, İstanbul 2004., Süreya, Cemal, 99 Yüz, İzdüşümler, Söz Senaryosu, Kaynak Yayınları, İstanbul 1996.


Meral Kurulay, Kerime Ural Cengiz ve Zeynep Kasap; 23 Ağustos Pazar günü, Cumba'dan Kadınlar Kalemleriyle Doğuyor başlıklı etkinlikte kitaplarını imzalayacak. Cumba Kültür Sanat Platformu tarafından düzenlenen etkinlik, Hanımeli Kafe- İcadiye Mah. Müeccimbaşı Sk. 11/1 Kuruçeşme-Üsküdar adresinde, 14.00-18.00 saatlerinde gerçekleştirilecek. Anılan buluşmanın ruhuna uygun olarak düzenlen kolektif imza gününde Meral Kurulay, Bana Hikaye Anlatma; Kerime Ural Cengiz, Toprağın Elleri ve Zeynep Kasap, Mut başlıklı kitabıyla okurlarının karşısında olacak. Yazarlar, okurlarıyla sohbet edip, soruları yanıtlayacak. Ayrıca, müzik eşliğinde şiirler okunacak.


Redde Cüret, Karun hazinelerinin sanki yüz yıllardır peşinden koşulan anahtarı kadar ilgili çekici. Hatice Kübra Öktem'in kitabı Redde Cüret son zamanlarda etkilenerek okuduğum kitaplardan biri oldu. İlk defa da bir kitap incelemesi yazmaya cüret ettirdi. Bazı etkenler var elbette: Şairin bir kadın olması örneğin. Kadın şairlerin şiirleri okunup geçen şiirlerin ötesinde bir özellik taşıyor. Bir nedeni de benim de edebiyat dünyasında kadın bir yazar olarak var olmaya çalışmam. Şiirler okuru sığ sularda yüzdürmüyor, hemen derinliğine alıp şaşırtıyor, düşündürüyor. Ruhun gizli odalarına girenlere onlarca labirentin kapısını açıyor. Bunun cinsiyetçilik olarak değerlendirmesinden de imtina ederim ama şiirlerde işlenen sevgi, aşk, hayata dair deneyimler bir çıkmazda bırakmıyor, seçenekler sunuyor. Kitap Klaros Yayınları'nca Ocak 2020 yılında yayınlanmış olup şairin aynı yayınevinden çıkmış üçüncü kitabıdır. Kitabın oldukça yalın tasarlanmış kapağında yüzünün yarısı görünen yorgun bir kadının saçına konmuş leylek resmi bize şairin ruhunun derinliklerinden pek çok duygu getireceğine işaret ediyor. Kitap nazım biçimi serbest olan 64 şiirden oluşmaktadır ve 120 sayfadır. Bir şiir kitabına göre sayfa sayısı fazla gelebilir yalnız hamilelik ve doğum süreci şiirlerinden oluştuğunu bilirsek bu durumu yadırgamayız. Bilirsiniz ki kadınların doğuma dair anlatacakları bir ömür sürer. Redde Cüret genel olarak hamilelik ve doğum sürecini anlatan şiirlerden oluşuyor. İlk kitabı Ali ve ikinci kitabı Ali Öldü'de yer alan şiirler de düşünüldüğünde şairimizin bireysel poetikasını oluşturduğuna şahit oluyoruz. Şair, eş, aile ve yakın çevre üçgeninde yaşadığı kaygıları, incinen yanlarını, pişmanlıkları, itirazlarını, bireysel duyarlılıklarını, kalbinde açılan boşlukları ve yerine koyduklarını tutarlı bir dil yapısı ve estetik anlayışıyla okuyucuya sunuyor. Şiirini genel olarak lirik imgelerle kuran şairimiz genel olarak anlatımcı bir dille kendini ifade ediyor. Kitaba dikkatimi çeken bu dizelerle başlıyorum. Birçok şiirinde kadın olarak büyümenin şair ruhuna düşen yansımaları görülüyor. Pek çok dizede, ataerkil yapının içinde toplumdan aileye, aileden kadına inen egemenlik hiyerarşisinde kadının iç dünyasında yaşadığı psikolojik baskılara ve bu baskılar eşliğinde kendi varoluş yolculuğunda konumunu nasıl belirlediğine, kendini yeni baştan nasıl yorumladığına şahit oluyoruz. A. Dumas İnsan bilmediği bir acıyı teselli edemez. der. Sevgili Öktem kendisini neyin acıttığını biliyor. İstersem bu kayığın içinde kalırım, akmam diyerek omuzlarına binen ağırlıkları içindeki dirençle itiyor. Kadını ev içine iten bütün baskılara karşı duruyor. Çocukluk yazarın mahzenidir. Öyle geniştir ki buna yazar bile hayret eder. Büyümüşüzdür ve o masumiyeti kaybetmişizdir. Şimdinin naftalin kokusu bile çocukluğumuzun naftalin kokusuna benzemez. Anlarız ki yaşadığımız cafcaflı dünyanın astarı yüzünden pahalıya geliyordur bize. Sevgili Öktem başta çocukluk olmak üzere bir şeyleri kaybederek büyümemize yine içindeki çocuğa sarılarak itiraz ediyor. Ve anlıyoruz ki biz masumiyetini yitirmemiş bir şairden şiirler okuyoruz. Aslında ona göre herkes sekiz yaşında. Dışı kocaman olmuşken içinde bir çocuk gezdiriyordur ya da içi çocukken koca bir beden taşıyordur. Çoğu şiirinde hümanist bakış açısına sahip ama bir yandan da insan doğasının nasıl işlediğini iyi biliyor. Vefasızlığı, kötülüğün ağına takılanların bataklığa çekildikçe insandan geriye ne kalabileceğini sorguluyor. Oysaki insan insanda bilenir. Her ne kadar bilensek de birbirimize insanı insana köle olmaya zorlayan duygular vardır. Aşk vardır mesela. Kitapta aşka dair öyle mısralar vardır ki erkeklerin hoyrat yanlarının yanında kadın aşkının inceliklerini yalın bir dille anlatır. Pek çok şair gibi Öktem'in de sıkça etrafında döndüğü konulardan birisidir aşk. Dizelerinde dişiliğin ve şehvetin keşfinden kadın olmanın anlamına doğru giden süreci keyifle izlersiniz. Aşka kayıtsız kalamaz insan. Büyük bir değişimin içinden geçer, geçerken de hırpalanır. Ama dünyayı karşısına alacak gücü vardır bir yandan. Aşk pek çok zorluğa dayanabilme olanağı verir.


'Sürdürülebilirlik' kavramı, edebiyat alanında dille ilgili sorgulama süreciyle birlikte teoride ve uygulamada ağırlıklı bir tartışma başlığına dönüştü. Sürdürülebilirlik, dilimizde bir durumun sürmesinin sağlanması anlamında kullanılıyor. Yeni şiirsel gerçekçilik alanında son yıllarda giderek önem kazanan şiirsel eylem ve şiirsel kuram sorunları bağlamında farklı perspektiflerden ele alınıyor. Sürdürülebilirlik, edebiyat ortamına sunduğu kapsamlı araştırma başlıklarıyla çözümlemeci bir potansiyele sahiptir. Gerek Türk şiirinde ve gerekse dünya şiirinde konuyla ilgili çok sayıda bilimsel, akademik, sivil topluma ilişkin ve kültürel yeni araştırma alanları gelişmektedir. Bu bağlamda sürdürülebilirlik sorunsalı edebiyat kuram pratiğinde, buna bağlı olarak da eğitiminde yeni kavramları tartışmaya açması ve böylelikle entelektüel açınımları geliştirmesi açılarından gündemdedir. Dinamik içeriği gereği gündemde kalmalıdır. Söz konusu içerik diğer bilim dallarından, çağdaş sanat alanlarından beslenerek yeni şiirsel gerçekçilik alanında yaklaşım ve stratejileri tartışmaya, kaynakların değerlendirilme biçimlerinden kullanım biçimlerine, sürecin sosyal boyutuna, dil psikolojisine ve edebiyat etiğine kadar yayılan bir çerçevede ele alınmaktadır. Bu açınım 'sürdürülebilirlik' tartışması farklı yaklaşımlarda zıtlıklar, çelişkiler içeren boyutlarıyla da tartışılmaktadır. Diğer bir ifadeyle 'sürdürülebilirlik' amacına yönelen birçok örnekte, tersine bir sürecin tetiklendiği de gözlemlenebilmektedir. Bu nedenle 'sürdürülebilirlik' konusundaki ilkesel tartışmaların daha uzun bir süre gündemde kalacağı söylenebilir. Bu yazıda 'imge'nin sürdürülebilirliğinin yeni şiirsel gerçekçilik boyutu ve Cemal Süreya şiirinin temel oluşturucu niteliği üzerinde durulmaktadır. Günümüzün popüler 'sürdürülebilirlik' kavramı, yeni şiirsel gerçekçilikte imgeden kopuk kaldığında özüne ters düşmektedir. Başka türlü söylersek sürdürülebilirliği imgeden ve yeni şiirsel gerçekçiliğin sürekli değişim ilkesi çerçevesinde tartışmak yararlı olacaktır. Bu bağlamda tekil ölçekteki sürdürülebilir yeni şiirsel gerçekçilik örneklerinin varlığından çok sürdürülebilirliğin 'imge' olarak yorumlanabilmesi, şiir içinde tanımlanabilmesi ve çok yönlü bir dil düşüncesiyle ilişkilendirilmesi önem taşır. Bir şairin ve şiirinin gelişimini tanımlamak, nitelendirmek için şunları sormak gerekir: devam eden ve dönüşen nedir? Dışarıyı ve içeriyi şekillendirmeye, yeni şiirsel gerçekçiliğin aykırı yanlarını seçip yansıtmaya devam eden şey nedir? Benim şiirsel bir yeniden biçimlendirme dediğim duruma işaret eden, yeni eş zamanlı bir durum olarak şiirsel eylem ve şiirsel kuram tanımlanabilir. Bu çalışmanın önemli bir yönünü, dışarıdan bir gözlemci olarak sunulan bakış açısı oluşturmaktadır. Şiirsel eylem ve şiirsel kuram gibi terimleri kullanırken imgesel şiirlerdeki yeni şiirsel gerçekçiliği kurgusal olana kıyasla değerlendirmek ile ilgili fenomen ve konuları hem birbirinden ayırmayı hem de birbirine bağlamayı kastediyorum. İmgesel bağlam, süreçlerin dize yapımının farklı biçimlerde yapılabilmesine imkan sağlar. Bu yazıda üzerine kafa yorduğum ve önerdiğim şey 'eylem' ve 'kuram'ın birbirlerinden ayrılabildiği halde her ikisinin de katalizör ya da sonuç olabileceğidir. O halde değişmez olan ikisinin bir arada dokunmuş, birbirlerine mecbur ve bağlı olduğudur. Bu yazıda şiirsel eylemi, şiirsel kuramın önüne koyuyorum. Şiirsel eylem, şiirin bileşenlerini bir araya getirir; yani içerinin somut, fiziksel, biçimsel koşulları ile ilgili emek ve ekonomi konularını. Burada ele alınan temalar; modernleştirme, göç, teknoloji ve küresel farkındalıktır. Şiirsel kuram ise durumsal inanışlar için bir çeşit yeni bağlam oluşturarak değişimin süre giden yankılarını sunar. Şiirsel kuram, içeriyle ilişkili daha soyut, ele gelmeyen koşulları ve daha küresel davranış, duyguları içinde barındırır. Burada ele alınan temalar ise içkin esneklik, kimlik ve değer kayması, nostalji ile bellektir. Her iki tema grubunun içinde de kalıcılık, geçicilik, kuram ve eylem ile ilişkilenme kavramları varsayılmıştır. Yeni şiirsel gerçekçilik üzerine söylenmiş bu klasik sözleri, araştırma hakkında bilgi vermek adına çok bilgece buluyorum. Yeni şiirsel gerçekçilik, kuramsal bir kurgudur. Hiç kimse yeni şiirsel gerçekçiliği görebilmiş, görebilecek ya da gözlemleyebilecek değildir. Sadece onun etkilerini ve ürünlerini görebilir, gözlemleyebilir. Yeni şiirsel gerçekçilik, geniş bir içeriğe sahiptir. Tek bir olayı değil, geniş bir yelpazeye yayılan bir faaliyetler sistemi içindeki çeşitliliği bir araya getiren ve kapsayan bir dizi uygulamayı, koşulu ifade eder. Yeni şiirsel gerçekçilik, oldukça karmaşık bir kavramın belirleyenidir. Bir uygarlıkta ortaya konulan düşünsel etkinliklerin tümünü anlatır. 19. yüzyılda bu terim genellikle görsel sanatları, edebiyatı, felsefeyi ve müziği anlatmak için kullanılırdı ama sanatların ve bilimlerin toplumsal ortamları tarafından biçimlendirildikleri yolunda gitgide artan bir farkına varış da dile getirilirdi. Gelişen bu bilinç, bir yeni şiirsel gerçekçilik sosyolojisinin ya da sosyal tarihinin ortaya çıkmasına yol açtı. Tarihçiler, sosyologlar, edebiyat eleştirmenleri ve diğer bilim insanları ilgi alanlarını genişlettikçe yeni şiirsel gerçekçilik teriminin de anlamı genişledi. Kavramın anlamı genişledikçe yeni şiirsel gerçekçiliği edilgen bir şey olarak düşünmekten çok etkin bir şey olarak düşünme yönünde giderek güçlenen bir eğilim oluşmuştur. Yeni şiirsel gerçekçilik kuramcıları, düşüncenin ve toplumun değişimindeki önemini vurgulamaktadırlar. Bu, bir bakıma şiir içindeki dönüşüme işaret etmektedir. Eğer her kuşağın yeniden aktarma sürecinde kavramları yeniden yorumladığı varsayılırsa bunların uzun dönemde kayda değer toplumsal değişmelerin nedeni olacağını söylemek yanlış olmaz. Bu açıdan bakarak sürdürülebilirlik tartışması, yeni şiirsel gerçekçi dönüşümün bir aracı olarak ele alınabilir. Vurgulanması gereken bir nokta da sürdürülebilirliğin aynı yeni şiirsel gerçekçi süreçlerinde olduğu gibi dinamik niteliğidir. Sürdürülebilirlik kavramı, şiirin toplumla ve yaşamla kurduğu ilişki perspektifinde irdelendiğinde, kuşkusuz dize ölçeğinden şiir ölçeğine taşınmaktadır. Önemli bir parametreyi ise şairinin altyapısal niteliği ve desteği oluşturmaktadır. Bu boyutuyla ele alındığında sürdürülebilirlik düşüncesi; tasarımın çok boyutlu, fikir geliştirici, yeni şiirsel gerçekçiliği dönüştürücü etkisini artırma yönünde geniş açılı bir perspektife kavuşmaktadır. Yeni şiirsel gerçekçiliğin düşünceyi dönüştürücü potansiyelini sürdürülebilirlik kavramı üzerinden tartışmak, 'imge' için yeni bir sorgulama fırsatı ve platformu yaratmaktadır. Yazınsal ortamda farklı başlıklar altında var olan birçok kavram, sürdürülebilirlik çerçevesinden bakarak yeniden tartışılabilir. Kağıdın demokratik kullanımında ve yeni düzeninde şairin dil ve imge oluşum sürecine katılımında, bu bağlamdaki yaratıcı potansiyelinde, kolektif düşünce üretiminde sürdürülebilirlik, bütünleştirici bir kavram olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu nedenle kavramın yeni şiirsel gerçekçilik politikalarıyla ilişkilendirilmesi, bir dil kavrayışıyla ele alınabilmesi önem taşımaktadır. Sadece teoride değil, uygulama alanında da konunun politik bir kararlılıkla değerlendirilmesi, eğitimsel alt yapıyla beslenmesi ve disiplinlerarası bilgi üretimiyle desteklenmesi gerekleri ortaya çıkmaktadır. Bu nedenle tartışmaların şiirsel eylem, şiirsel kuram odağında ele alınıp sivil inisiyatiflerle, örgütlenmelerle desteklenmesi gereğinden ve böylelikle şiirin toplumla kuracağı ilişkide bir köprü oluşturabileceğinden söz edilebilir. Bu yazıyla vurgulanmak istenen yaklaşımın ön plana çıktığı bir uygulama, aşağıda konuya uygun bir örnek olarak sunulmaktadır. Bu, örneğin Cemal Süreya'nın şiirindeki 'imge'nin sürdürülebilirliği konusundaki başarısı sadece bir şiirsel eylem ve şiirsel kuramla sınırlı değildir. Bunun ötesinde uygulamanın ağırlıklı olarak bir yeni şiirsel gerçekçilik nesnesi olarak taşıdığı değere dikkat çekilmektedir. Yukarıdaki bu şiirin karakteristik özelliği, yine sürdürülebilirlik anlayışının önemli bir parçası olan imgenin bünyesinde doğaldan toplumsala geniş bir nesneler çeşitliliği olarak görülebilir. Sesinde ne var biliyor musun/ Ev dağınıklığı var dizesi çok yalın, çok düz olmasına karşın alttan alta büyük bir gizemlilik ve anlamına kolay ulaşılmayan hermetik bir içerik taşımaktadır. Şair, sözcüklerin uyumu konusunda son derece canlı bir imgeleme sahiptir. Düşsel planda 'kadın', son derece önemlidir. Şiiri bir baştan öbür başa kaplar: Sesinde ne var biliyor musun / Uykusuz Türkçe var. Görüldüğü üzere bu kurmaca dizede en esin dolu sözler, en derin düşünceler şairin dudaklarından dökülür. Şairin kadını yaşama kavuşturması için yapması gereken, aynı anda şiirsel ve düzyazısal düşünürken olguları da hiç gözden kaçırmamaktır. Şair, 'kadın'la ilgili ayrıntılı, tümüyle doğru ve elle tutulur pek çok şey biliyor. Cemal Süreya, feminizmin ve modernizmin dayattığı öznellik kalıbının dışında başka öznellikleri, kadının evle olan bağlarını dışlamayacak birey olabilme biçimlerini de imgelemesi gerektiğini savunur. Sevgiyeydi ilk açılışı gözlerimizin sırf onaydı, Aşkın ölçeği, fiziksel ölçümlere indirgenemez ancak insan faaliyetlerinin oluşturduğu çok ölçekli, katmanlı bir ilişki olarak algılanabilir. Aşk, bünyesinde eş zamanlı olarak bedenselden küresele, öznelden evrensele pek çok anlam ve katman içerir. Aşk, sadece fiziksel değildir; toplumsal, siyasal, iktisadi ve kültürel bir üretim alanıdır. Seni bir kere öpsem ikinin hatrı kalıyordu/ İki kere öpeyim desem üçün boynu bükük dizesi ne yüce ne de bedensiz, bir müddet için belki meleksidir. Burada öfkenin ve arzunun sertliğinin erkeksi tarzda dile gelişini ve arzunun erkeksi boyunun imgeyi yönlendirişini anlıyorum. Şair, gerek eril ve dişil duyarlık gerekse has şiir sanatı açısından nasıl bir netliğe ulaşılması gerektiğine ilişkin ipuçlarını ortaya koymaktadır. Entelektüel bir şairdir Cemal Süreya, lirik şiire çağırırken şunları söylüyor: Şiir, insanlık durumunun açımlanışı ve bir somut tarihi deneyin kutsanışıdır. Modern roman ve tiyatro, onu reddettikleri zaman bile, kendi dönemlerine tutunmaktadırlar. Onu reddederken, onu kutsallaştırırlar. Lirik şiirin kaderi daha başkadır. Eski tanrılar ve bilinç tarafından yadsınmış nesnel gerçeklik bir kez öldüklerinde, şiirin terennüm edeceği hiçbir şey kalmamıştır, kendi oluşu sayılmazsa. Ozan şarkıyı terennüm eder. Ama şarkı iletişimdir. Monologun peşinden ancak sessizlik gelebilir, ya da hepsinin arasından umutsuz ve aşırı bir serüven: şiir artık, sözün değil, ama hayatın içinde ete kemiğe bürünecek bundan böyle. Şiirsel kelam, artık tarihi kutsallaştırmayacak, ama kendi başına tarih ve hayat olacak. Yukarıda lirik şiirin bir yandan döngüsel bir devinim içinde sürekli yeniden üretildiğini, bir yandan da bu devinimin her zaman biriken ve katmanlanan bir üretim olduğundan bahsettim. Bunu anlamak için iki ana kavrama bakmak faydalı olacaktır. Bunlar şiirsel eylem ve şiirsel kuramdır. Günümüzde şiirden bahsettiğimizde sıfırdan başlamak söz konusu değildir. Çok belirgin bir fiziksel büyüme hedeflenmediği sürece yeni şiirsel gerçekçilik, mevcut çevre ve şairlerin yeniden düşünülüp yeniden anlamlandırılmasıyla katman katman birikir. Çok radikal değişim kararları olmadığı sürece hiçbir şey silinmez ama hiçbir şey de olduğu gibi kalmaz, kalamaz. Şiirde ister eylem ister kuramsal olsun, yeni anlatılar eskilerinin tekrardan kurgulanmasıyla oluşturulur. Kalıcı ve güvencesizin, değerli ve atılabilirin eş zamanlı var olabileceği, hatta birbirleriyle yer değiştirebileceği bir ortamdır yeni şiirsel gerçekçilik. Bunu kavramak özgürleştirici olacaktır ama sürdürülebilirlik ve özellikle yeni şiirsel gerçekçilik disiplininin adeta laneti haline gelmiş olan imge takıntısına mağlup hissetmektense tam anlamıyla kontrol edemeyeceği bir çevreyi şekillendirmede aktif olabilmenin yollarını aramak yeni kapılar açacaktır. Bu doğrultuda şiirsel eylem ve şiirsel kuram, hem önlenilemez birer olgu olarak hem de yaşamı şekillendirmeye gönüllü aktör-şairler için birer araç olarak karşımıza çıkmaktadır. İmgenin sürdürülebilirliği diye bir başlık altında toplumsal ve kültürel sürdürülebilirlik gibi kavramlardan bahsedilecekse sadece nesnel şiirde değil, öznel şiirde de şiirsel eylem ve şiirsel kuram kavramları göz önüne alınmalıdır. İmgesel sürdürülebilirliğin hedefi, korumacı bir tavırdan çok şiirsel dinamizm ve etkileşimlerin şair yaşamındaki vazgeçilmezliğini sürdürecek bir tavır olmalıdır. Hem koruma hem de dinamizm ve etkileşimlerin niyetiyle gerçekleştirilecek radikal kırılmalar, imgesel sürdürülebilirliğe aykırı edimlerdir. Cemal Süreya okumaya devam edelim. Cemal Süreya'nın bu dizeleri odağında imgeyi kullanışına bakalım şimdi. Şairin bu dizelerini, 'imge'nin sürdürülebilirliği sorununun görünür hale gelmesi ve bununla paralel olarak uluslararası metinlerde konuyla ilgili yeni şiirsel gerçekçi kavramına yer verilmeye başlanması açısından milat kabul etmek çok da yanlış olmayacaktır. Bir yandan insan ve toplum hızla erozyona uğratıladursun, bir yandan sürdürülebilirlik tartışmaları devam ededursun, şiir üretiminin hızı ve hacmi giderek artmaktadır. Cemal Süreya, Bir elinde kızlığın duruyor garip huysuz/ Öbür elinde yetişkin bir günışığı/ Daha öbür elinde kilometrelerce hürlük diyor. O, bir şair olduğu için kasti 'özgürlük' eyleminin yaşadığımız dünyanın değiştirilmesinden ibaret olduğunu eklemek istiyor. Bir şey olacak yaşamımızla hasıl ettiğimiz devingen kainatın akışı içinde ve böylece arzu edilen bir ayrım yapabileceğiz. İşte bu benim yapmak istediğim şeydi, diyebileceğiz. Hamza adlı bu şiirdeki perinin sihirli değneği de bu dizeler olmuştur artık. Değdiği yerde yarattığı ışıltı, gözleri kamaştırmaya başlamıştır. Parıltının altını görmemizi sağlayan ise ancak yaşanan gerçekliklerin büyüteci olacaktır. Zaten daha önce şair, Şiir, duygu ve hayale dayanılarak mı, yoksa gerçek ve hakikat göz önünde tutularak mı yazılmalıdır? derken Hükümet adlı şiiri ile 'özgürlük' hareketine ilişkin kimi olguları ve temleri dile getirmiş, kullandığı metaforlarda egemen şiir ideolojisinden kopuşun geleceğini de sezdirmiştir. Cemal Süreya'daki bu tutum değişikliğinin bir tek nedeni olduğunu düşünüyorum. Şairin şiiriyle sürekli göz göze gelebilmesi, yaşanan gün ve zamanın içeriğini daha iyi kavramasını sağlıyor ve şiirlerinin imgesel düzeyi 'güncel' olanla sarmalanıyor. Belirtilmesi gerekir ki Cemal Süreya, yeni şiirsel gerçekçi şiirlerini yazmaya başladığında şiirsel eylem ve şiirsel kuram sorunları bağlamında yaşamaktadır. Giderek kimliksizleştiğini, yabancılaştığını düşündüğü, gördüğü Türkçe şiir için şairin bu eğilimi, yaşamı kendiliğindenliği içinde yaşayan bir bireyin bilinç düzeyindeki dönüşümü, imlemeye başlar ve şair yeni şiirsel gerçekçi kavramına iki temel özellik atfeder. Birincisi yeni şiirsel gerçekçiliğin imgeyi sürdürülebilirlik değil, şiiri imgeyle sürdürülebilirlik olduğu savıdır. Burada şiiri imgeyle sürdürülebilirlik derken yaşamakta olan 'şiir' kastedilmektedir. Yani halihazırda var olan, biriken, katmanlanan ve aynı şekilde tüketen, tükenen şiir. Bu anlamda şiiri imgeyle sürdürülebilirlik, şiirsel eylem ve şiirsel kurama ilişkin bir edimdir. Şairin atfettiği ikinci özellik ise imgenin yüksek sanat, gelenek, kimlik, aidiyet gibi özelliklerinden öte bulunulan 'zaman'a ilişkin heterojen bir olgu olmasıdır. Bu haliyle 'imge', Cemal Süreya'ya göre şiir siyasasına entegre edilmesi gereken temel bir unsurdur. 1950'li yıllarda İkinci Yeni hareketi içinde birlikte yer aldığı arkadaşı şair Turgut Uyar ise 'imge' anlayışını şöyle açıklıyor: Şiirin kelimelerle değil, imgelerle yazıldığını bilen şairler için, kelime, diyalektik bir ilişkiler yumağıdır; bir kere, anlatacağı imgeyle ikincisi aynı imgeyi anlatmakla görevli öteki kelimelerle, üçüncüsü mısra içindeki özel şiir içindeki genel ses uyumuyla, dördüncüsü imgelerarası birlik ve karışıklıkların gelişme süreciyle bağlantılıdır. Çünkü Kelimenin önemi, imgenin somutlaşmasında oynayacağı role göre değişir, bu rolü belirleyen ise kelimenin çağrışım yükü anlam boyutları ve imgeyle olan diyalektik bağlantısıdır. Özellikle Cemal Süreya tarafından benimsenen 'imgesel icraat' olarak adlandırılabilecek yukarıdaki bu dizeler, şiirde yerleşik paylaşım ve demokrasi bilincini önermektedir. Kendisi de aslında açıkça dile getirmese de imgeyi sürdürülebilirlik önerisini dile getirirken imgesel icraattan oldukça etkilenmiş gözükmektedir. Söz konusu dizelerde görüldüğü üzere imgesel icraatın taşıdığı risk ise bahsi geçen şiirsel eylem ve şiirsel kuramın 'sürdürülebilirlik' bağlamında yapılmasıyla doğabilecek teşhir faktörünün, etkileşimleri biçim, temsil düzlemine indirgeyerek yüzeyselleştirebilecek olmasıdır. Bu noktada tekrar edilmesi gereken imgesel sürdürülebilirliğin korumacılıktan farklı olduğu, hem fiziki hem toplumsal çevre açısından etkileşimlere olanak sağlamasının önemli yeniden anlamlandırmalara sebep olabileceği, bu yüzden de Cemal Süreya şiirinin temel oluşturucu niteliği üzerinde imgesel icraat olarak tanımlanan pratiklere yakından bakılmasının gerekliliğidir. İmgesel icraat, hem gündelik hayata hem de Cemal Süreya şiirinin inşasına yönelik eylemleri içeren bir tanımdır. Cemal Süreya'nın çalışmalarında bu terimi, 'imgenin icrası' olarak Türkçeleştirerek 'imgesel icraat' ile arasında bir ayrım önerilmektedir. İmgenin icrası, bireylerin ve toplumun gündelik hayatlarının bir parçası olarak imgeyi anlamlandırma süreçleridir. Şair imge icra eder, özünde edilgen bir eylemdir bu. İmgesel icraat ise imgenin üretimine de fiziksel şekillenmesine de müdahil olacak biçimde katılır. Bir şairin imgesel icraatı bütüncüldür ve imgeleri üzerinden okunabilir. Öte yandan imgesel icraat yapan şair ve gruplar, şiirin varoluş biçimlerinde dönüşüm yaratabilirler. Eminim ki Cemal Süreya bize şöyle derdi: kırk yıldır şiir yazıyorum ve daktilonun, kaset şeritli bir daktilonun, silicili bir daktilonun, çubuklu daktilonun, küreli daktilonun... Bazı değişkenlik çeşitleri olduğunu öğrendim. Bu kadar basit görünen bir şey için bildiği tüm değişkenlikleri anlatırdı. Onun bu değişkenlik alanı ile çalışarak kendi simgeler dizisini yarattığını düşünüyorum. Şairin dönüştürücü gücü, sıradanlığı, yıpranmayı ve ölümü geriye iterek yeni ve güzel bir dünya kurar. Siz hiç hamama gittiniz mi?/ Ben gittim lambanın biri söndü/ Gözümün biri söndü kör oldum soruları şairin baktığı trajik pencereden betimlenen dünya, mutluluk ve coşkuya çok ender sahne olur. Yan yana yan yana düşünün ama. Özetlemek gerekirse yeni şiirsel gerçekçilik, mevcut şiirin yeni biçimlerini üretirken çok yönlü sürdürülebilirlik tartışması yazınsal ortamda çağdaş, bilimsel, yaratıcı yöntemlerle ve araştırmalarla desteklenmelidir. Bu çok yönlü yaklaşımda ve disiplinlerarası kavrayışta yeni şiirsel gerçekçilik, yeni düşünceleri ve dönüşümü öneren konumdadır. Bu nedenle farklı yöntemleri; okuma, görme biçimleri, sunum yöntemleri, analiz, sentez, güncel sanat, metin, sinema ve grafik tasarımı gereksinecektir. Yeni şiirsel gerçekçilik, ürettiği şiire ait olan şairin ve toplumun fiziksel, sosyal, kültürel, ekonomik ve benzeri şartlarını irdelerken 'sürdürülebilirlik' kavramını farklı boyutların diyalektik ilişkisi içerisinde değerlendirmelidir. Bu bağlamda yeni şiirsel gerçekçiliğin kültürel yaratıcılık potansiyeli, günümüzde önemli bir araca dönüşmelidir. Kültürün toplumla, çevreyle, siyasetle ve emperyal kanon ile ilişkisi yeni şiirsel gerçekçilik alanında da çok yönlü olarak değerlendirilebilir ve bu bakış sürdürülebilirliğin de ana kaynağıdır. 'İmge'nin sürdürülebilirliği açısından bakıldığında bu yaklaşıma destek olmak, geleceğin düşünsel bir sorumluluğudur. Erdost, Muzaffer Bir Şey Söylemeyen Şiir, Pazar Postası, s.6, 23 Aralık 1956., Kahyaoğlu, Orhan, Ölümsüz Şiirin Ölümlü Şairine, Radikal Kitap, Yıl:7, No:390, s.6, 5 Eylül 2008.,


Erkan Karakiraz'ın kurgulayıp yönettiği İlhan Sami Çomak ve Erkut Tokman'ın performanslarıyla katkıda bulunduğu İlhan Sami Çomak üzerine yapılan iki adet kısa video The Anatomy of Freedom ve Not Home Yet bu yıl Venedik'te düzenlenen Luca Curci'nin üstlendiği ve üç ayrı bölümde üç ay boyunca devam eden Borders Sanat Festivali'nin Fragmented İdentities bölümünde Video Art/Installation başlığı altında temsil ediliyor. Venedik'teki Palazzo Albrizzzi-Capello'daki THE ROOM Contemporary Art Space 'de 3 eylül-2 Ekim tarihleri arasında bir ay boyunca sergilenip ziyaretcilere sunulacak videolarda sanatçı olarak Erkan Karakiraz, İlhan Sami Çomak ve Erkut Tokman yer alıyor. Açık Şiir adına, açılış programında, şair ve performans sanatcısı İlhan Sami Çomak'ın sembolik olarak temsil edileceği festivalde şairin vasiyi İpek Özel orada bulunacak ve 3 Eylül'de basına bir röportaj vererek konuşma yapacaktır; ayrıca Erkan Karakiraz ve Erkut Tokman'da online olarak açılışa katılacaklardır.


Y. B. : Hoş buldum sevgili Ferit. Uzunca bir aradan sonra seninle görüşmek çok güzel. Umarım sonraki günlerde de seninle ve diğer edebiyat sevdalısı arkadaşlarla sıkça görüşme olanağımız olur. Y. B. : Bu klasik soruya klasik yanıtlar verilir hep. Hani; küçük yaşta okudum, yazdım gibi. Çocukluğumun uzun bir kısmı İskenderun'da geçti. Bir kısmı da Antakya'da. Çocukluğumun İskenderun'unda sahil civarına, Antakya'da ise Köprübaşı'na kavruk yüzlü, sarkık bıyıklı kitap çerçileri gelirdi. Bu insanlar gezgin olduklarından ne zaman gelip ne zaman gidecekleri belli değildi. Ben de yaşadığım kentte çok gezen biriydim. Bu gezintilerimde sürekli denk gelmişimdir bu kitap çerçilerine. Babam Arap Edebiyatına vakıf biriydi. Arapça şiir yazardı genellikle. Yazdıklarını da paylaşırdı bizimle. Bununla birlikte, Ortadoğu'nun kadim geçmişinde yaşanan gizemli, egzotik ve kahramanlık dolu hikayeler de paylaşımının artısıydı biz sekiz kardeş için. Anter bin Şeddat, çocukluğumun kahramanıdır. Hz. Hamza, Hz Ali'nin cenkleri... İşte bu çerçiler, benim bildiğim bu kahramanların kitaplarını satarlardı. Kaldırım üstünde, kitaplarını satış için sergiler sonra habire tütün içerlerdi. Çerçileri görür görmez bir heyecan basardı beni. Geçerdim sergilerinin karşısına, çömelir, pırlanta gibi seçer alırdım kitapları. Hayber Kalesi, Zaloğlu Rüstem, Anter bin Şeddat, Yunus Emre, Karacaoğlan, Kerem ile Aslı, Leyla ile Mecnun, Arzu ile Kamber, Ferhat ile Şirin, Bin bir Gece Masalları... Kuruşluk okul harçlıklarımı, gözümü kırpmadan sayardım ellerine. Orta okulda Türkçe ders kitaplarındaki metinleri ilk günde okur, sonra tekrar okur, tekrar okurdum. Okumaktaki kıtlık dönemlerimden çıkış yolum buydu. Lise yıllarında, Divan Edebiyatı şairlerinin güçlü ritimli şiirleri, Yunus Emre'nin yalın ve derin imgelerinden çok etkilenirdim. İlk yazdıklarım, etkilendiğim yazar ve şairlerin kötü bir kopyasıydı. En önemlisi benim bunun ayırdında olmamdı. Yazma sanatında, insanın kendi sesini bulması uzun bir süreç içinde, bilinçli bir okuma yöntemiyle; okuyarak, okuyarak ve okuyarak gerçekleşebilir. Yazdığım şiirler ve öyküler, insan eksenli, insan psikolojisini önceleyen, insanın durumunu belirten türdendir. Öykülerimde yaşanmışlık, kurguyla paralel gider. Her iki türde de dili önemseyerek insanı kucaklamak arzusundayım. İlk şiir kitabımı arşivimdeki şiirlerden derlediğim SIĞINAK adıyla yayınladım. Doğrusunu istersen, sesimin tam oturmadığı, etki altında kalınan şiirlerdi. İkinci kitabım, SİZ GÜZELDİNİZ SONRASIZ ZAMANLARDA adıyla Kurgu Kültür Merkezi Yayınları'ndan basıldı. Ortadoğu'daki Türk işçilerini konu edinen KIRBAÇ adlı öykü dosyamı tamamladım. Sanırım öykücülüğümüzde, bölgeyle ilgili işlenmemiş bir coğrafya Ortadoğu. Romanla ilgili serüvenimi söyleşimizin ilerleyen bölümlerinde özel olarak değinmek istiyorum. Çünkü esas olarak romanımın konusunu uzun bir öykü olarak düşünmüştüm. Fakat ana konunun yan öykülerle besleneceğini fark ettiğim için 'tür'ün roman olması kaçınılmaz oldu. Y. B. : İlk şiirlerimden, coşkuyla söylenmiş bir dize. Kendimce az da olsa bir gerçeklik payı var diye düşünüyorum. Her türün kendine özgü güzelliği vardır. Estetik ve biçem şiir ve öyküde farklılık gösterir. Şiirde yetenek, biçim ve dil kullanımı; ardından gelen zeka ile birleşince çok farklı tatlara ulaştırır sizi. Bu nedenledir ki şiir, öykü ve romana göre defalarca okunabilir. Her okuyuşta farklı derinliklere iner, farklı bir estetik duyguyu algılarsınız. Öyküde ise durum farklıdır. Kendini defalarca okutmaz. Bu nedenle öyküye özgü bir yazım işçiliğini kullanmak zorundasınız. Dil yine ön plandadır. Betimlemeleri ve ayrıntıları akıcı bir şekilde vermelisiniz. Yoksa öykü, kuru bir ağaç gibi kalakalır ortada. Y. B. : 'Siz Güzeldiniz / Sonrasız Zamanlarda' insanlığın evrensel bahçesine katkı sunan insanların ölümsüzlüğünü çağrıştırmak için yazılmış bir şiirdir. Y. B. : Ortadoğu'daki Türk işçilerini konu edinen KIRBAÇ adlı öykü dosyam on iki öyküden oluşuyor. Öykülerimde, daha önce söylediğim gibi insanı kucaklayan kardeşlik ruhu ve sevgi var. Bir öykü yazarıysanız roman yazmayı deneyebilirsiniz. Fakat bu, her halükarda roman yazabileceğiniz anlamına gelmiyor. Hiç öykü yazmadan roman yazan yazarlarımızın sayısı az değildir. Roman ve öykü farklı edebi türlerdir. Bunlar birbirinin yazma aşaması değildir. Asıl olan yazma becerisi ve dilin kullanımıdır. Roman yazıyorsanız romanı besleyen kısa yan öykülerden yararlanabilirsiniz. '2006 yılında benim de davetli olduğum Suriye'de düzenlenen edebiyat ve kültür etkinliklerine katılarak Halep, Şam ve Lazkiye kentlerini gezme ve yakından tanıma olanağı buldum. Lazkiye kentindeki etkinlik sonrası grupça yaptığımız turistik kültürel gezide; sessizliğe bürünmüş; yıkık, dökük; fakat oldukça düzenli bir kentin antik çağ kalıntılarından oldukça etkilendim. Rehberimiz harabelerin Ugarit kent devletine ait olduğunu söyleyerek kentin tarihçesini anlattı. Ugarit kent devletinin Anadolu'yu da kapsayan Orta Doğu'nun en önemli ticaret merkezi oluşu, Ugaritlilerin kendi alfabeleri dışında tüm bölge krallıklarına kabul ettirdikleri bir ticaret alfabesini oluşturdukları ve dünyanın ilk müzik notalarının burada yazıldığı, yapılan kazı ve araştırmalar sonunda bilinen en eski şarkının notalarının burada bulunduğu gerçeğiyle yüzleştiğimde, buralara dair bir şeyler yazmam gerektiğini şiddetle hissettim. Y. B. : Yaptığım araştırmalarda Ugarit'in tarihi geçmişi dışında kaleme alınmış bir yapıt bulamadım. Sanırım ilk kez ben yazdım. Y. B. : Romanı yazarken kısa cümleler kurmaya özen gösterdim. Bir de şimdiki zaman ekini kullandım. Cümlelerde zaman kaymasını önlemek için titizlikle çalıştım. Yan öykülerle omurgayı beslemeye gayret ettim. Sanırım tüm bunlar bir araya gelince okura okuma kolaylığı sağlamış oldum. Ugarit Kent Devleti MÖ 1200 yılında talihsiz, trajik bir sonla tarihin tozlu sayfalarına gömülmüş. Oldukça zeki ve çalışkan bir kavmin varlığını gözlemliyoruz Ugarit'te. Bir yanda devasa Hitit imparatorluğu diğer yanda Mısır firavun devleti ve bu iki krallığı deyim yerindeyse parmaklarında oynatan yedi bin nüfuslu Ugarit kent devleti. Bulundukları coğrafyada; kan gövdeyi götürürken görünmez bir dokunulmazlık zırhıyla örülmüş bu kent devletinde yaşayan insanlar, kendi oluşturdukları ticaret dilini tüm coğrafyaya kabul ettirmiş ve kültürleriyle tüm bölgeyi etkileri altına almıştır. Haliyle yüksek düzeyde eğitimli bu kavme zarar gelmesin diye hiçbir krallık bunlara zarar vermemiş hatta her devirde koruma altına almışlardır. Ekonomik, sosyal ve kültürel alanda eğitim veren akademileri vardır. Dünyanın ilk müzik notaları bu kent devletinde yazılmıştır. Tapınaklardaki kutsal ayinler ve törenler Ugaritlilerin geliştirdikleri müzik aletleri eşliğinde gerçekleşmiştir. Kilden yapılan ev ve süs aletlerine cam geçiren ilk medeniyettir. Oyma sanatının sanatsal boyut kazanmasına katkı sunmuşlardır. Zevklerine düşkün, yaşam standartları oldukça yüksektir. Sömürge görünümlü olmalarına rağmen kent demokratik ve laik yönetiminden hiçbir taviz vermemiştir. Dolayısıyla yönetimde geçerli olan çok tanrılı dinlerin yanı sıra tek tanrılı dinlere mensup olanlar da burada oldukça rahat bir yaşama ortamı bulmuştur. Türlü kökene ve dinlere bağlı insanların birlikte yaşama ve içselleştirdikleri birbirlerine katlanma kültürünün ilk izlerine bu kette rastlıyoruz. Şimdiki Antakya'nın sosyal dokusuna benziyor türlü yönleriyle. Y. B. : Teknolojinin gelişmesi insan yaşamına kolaylıklar sunarken bazı alanlarda olumsuz etkilerini ağır hissettiriyor. Okur kitlesinin oldukça az olduğu ülkemizde görsel medyanın katkısı! daha da az okur olmuştur. İnsanlar 'zaman yetersizliğini' geçerli bir mazeret olarak göstermekteler. Bunu göz önünde bulundurarak romanı presledim. En azından; okur, kitabı eline aldığında gözü korkmuyor; 'ha ben bunu kısa sürede okurum' diyor. Bahsettiğim ortalama bir okur profilidir. Bence yazarlarımız, küçük hacimli romanlar yazarak ortalama okur kitlesinin sayısının artmasına katkıda bulunabilirler. Sorunun son bölümüne gelince; ben romanı yazarken bu kent devletinde yaşayan insanların, günümüz insanlarına benzer bir ortamı paylaştıklarını düşünmüşümdür hep. Aradaki tek fark ulaşım ve iletişimdeki hızdır. Romanın derinliğinde sakladığım, okurun bilmesi gereken özel bir mesajım yok. Kişisel bir öngörüm var. Ugaritliler Sami ırkından, Lazkiye'den Antakya'ya kadar olan deniz şeridinde yaşıyorlar. Kent devleti, tarihten silinirken halkından sağ kalanlar önce Asur krallığına sonra da Fenikelilere sığınmışlar. Kanımca bunlar yaşadıkları bu bölgede, günümüzde de yaşayan Nusayriler dediğimiz Arap Alevilerinin atalarıdırlar. Arap Alevilerinin, konuştukları dil dışında Araplarla hiçbir ortak paydası yoktur. Yaşama biçimleri, kültürleri, dünyaya bakış açıları Araplara benzemez. Y. B. : Bölgede yaşayan Nusayri din adamları, atalarının Fenikelilere kadar dayandığını söylerler. Bana göre de önce Asur krallığına sığınan daha sonra da Fenikeliler içinde yaşayan Ugaritliler Nusayrilerin atasıdır. Bu konuda öngörülerimi destekleyecek yazılı bir belgeye ulaşamadım. Ferit Sürmeli : Hocam benim için oldukça keyifli ve verimli bir sohbet oldu. Çok teşekkür eder, yazın alanında başarılarının sürekliliğini dilerim. Y. B. : Benim için de zevkli bir söyleşi oldu. Aynı duygularla ben de teşekkür eder, yazma serüveninde sana başarılar dilerim.


Altay ÖKTEM: Olmadı. Ama hastalarım da, ben de, bir şekilde tanıştığım, birlikte bir şeyler yaşadığım insanlar da, hiç tanımadığım, kafamda kurguladığım, hayalini kurduğum kişiler de, hepsi bir şekilde, bir yerinden sızmıştır yazdıklarıma. Sadece romanlarıma değil, hikayelerime, şiirlerime de sızmışlardır muhtemelen. Çünkü edebiyat, yazarın hayattan damıttıklarının toplamıdır. A. Ö: Hatırlamıyorum. Muhtemelen çok kötü bir şiirdir ve yırtıp atmışımdır. Zaten yazmanın kesin bir başlangıç noktası da kesin bir sonu da yoktur. Eğer bir kişi yazar veya şairse, kendini hayatının herhangi bir anında yazarken bulmuştur, ölmeden önce yazdığı son cümlenin ne olduğunu da eğer çok büyük bir tesadüf olmazsa, muhtemelen hiç kimse bilmeyecektir. Yazmak, başı sonu belli olmayan bir yolculuk gibi. A. Ö: Thomas Dumas, 2000'li yılların ortalarında Penguen dergisinde yazdığım yazılarda zaman zaman sözünü ettiğim bir karakterdi. Hayali bir arkadaş da diyebiliriz. Ben de farkında değildim ama onun hikayesini on yıldan fazla kafamda gezdirmişim. Hikaye o arada kendi kendine olgunlaşmış. Sonra birden kendimi yazarken buldum. Thomas'ı ben yazmadım da o kendini yazdırdı sanki. A. Ö: Öncelikle teşekkür ederim. 80'lerden günümüze kadar uzanan bir dönemi anlatıyor 'Yalan Yanlış Hayatlar'. Aslında bir mahalle hikayesi gibi ama o mahalleye neredeyse bütün dünya sığıyor. Hem uzun bir zaman diliminde geçiyor, hem de söylediğiniz gibi çok fazla karakter var. Bu yüzden, kurguda boşluklar ve hatalar olmaması için ciddi biçimde teknik bir çalışma yaptım. Kişiler, mekanlar, olaylar, yıllar, yaşlar, yıllara göre toplumsal ilişki biçimlerindeki değişimler derken bir mühendis gibi çalıştım. Diğer yandan, yaşanan olayların şaşırtıcılığı, karakterlerin her birinin kendine özgü olması da yazım sürecinin çok zevkli, eğlenceli geçmesini sağladı. A. Ö: Kesinlikle aynı. Her şeyi yalan yanlış yaşıyoruz ama maalesef bunun farkında değiliz. Farkına vardığımızda iş işten geçmiş oluyor ve bu sefer doğrusunu yapalım derken, kendimizi bambaşka bir yalan yanlış hayat biçiminin içinde buluyoruz. Ağlanacak halimize gülerek, gülünecek halimize ağlayarak ama bir türlü dengeyi bulamayarak yaşayıp gidiyoruz işte. Anlatılan bizim hayatımız aslında; hepimizin hayatı. A. Ö: Yalan Yanlış Hayatlar'da olmadı. Hepsi çok farklı karakterler, hatta bir kısmı katil, yolsuz, hırsız falan ama fark ettiyseniz kalplerinde pek kötülük yok. Hayat onları o noktaya sürüklemiş sanki. Kızdığım, kabul edemediğim davranışları olsa da, anlayışla yaklaştım, zıtlaşmadım. Ama 'O Adam Babamdı' adlı romanımı yazarken bu söylediğiniz duyguyu çok yaşamıştım. O kibar, beyefendi adamın, Haydar Bey'in işlediği cinayetlerin bir kısmı, özellikle de cinayet yöntemleri gerçekten kabul edilebilir şeyler değildi. Zıtlaşmak bir yana, roman kahramanıyla ciddi sorunlar yaşayıp uzunca süre yazmaya ara verdiğim dönemler oldu. Ama sonunda o kazandı. Eğer o kazanmasaydı Haydar Bey diye bir karakter çıkmazdı ortaya. A. Ö: Yazmanın kendisi çok büyük bir tecrübe zaten. Kendini anlama, kendini oluşturma ve kendini tamamlama süreçleri, yazma serüveni sayesinde hiç durmadan, bir sarmal şeklinde devam ediyor. Bu süreç bir türlü bitmiyor, ufukta bitme ihtimali de görünmüyor. Ne güzel. Türk edebiyatına katkılarınızdan ve bu güzel söyleşiden dolayı size çok teşekkür ederim.