E. Y: Sizi şiirlerinizden, öykülerinizden, yazınsal çalışmalarınızdan tanıyoruz. Söyleşimizin okurlarına, sizi biraz daha yakından tanımaları için kendinizden kısaca söz eder misiniz sevgili Yaser Bereketoğlu. Y. B: Merhaba sevgili Edip. Öncelikle bu söyleşi gerekçesiyle bir araya gelip keyifli anlar geçireceğimiz için kendimi iyi hissettiğimi belirtmek isterim. Kadim kentimiz Antakya/Defne'nin Dursunlu Mahallesindenim. İskenderun doğumluyum. Çocukluğum İskenderun'da geçti. Antakya Lisesi'nde okudum ve İstanbul Atatürk Eğitim Enstitüsü Türkçe bölümünden mezun oldum. Bir esnaf çocuğu olarak hayatın birçok alanıyla haşır neşir oldum. Daha sonra bitirdiğim okulun gereği olarak Türkçe Öğretmenliği yaptım. Yakın bir zamanda emekli oldum. Arapça biliyorum. Evli ve iki çocuk babasıyım. Şiir ve öykülerim Türk Dili Dergisi, Eski, Agora, İle, Amik, Karalama, Çağla, Mavi Yaren, Dar sokak, Taflan, Amanos Yazıları Dergisi ve Kurgu Düşün-Sanat dergilerinde yayımlandı.


- Önereceğim ilk kitap, Knulp. Yazarı, Hermann Hesse. Hesse bu kitabı 1908-1915 yılları arasında yazmış. Yaşadığı çağa ayak uyduramayan modern insanın bunalımlarını yersiz yurtsuz ve huzursuz bir gezgin olan Knulpun arayışları üzerinden anlatmış. Kitabın sonunda Knulp hiçbir yere, biz de Knulp'a varıyoruz. Dili eşsiz ve kahramanı Knulp olan üç öykü de insani ve edebi inceliklerle bezeli. - İkinci önerim, Amerikana. Roman, görece genç bir yazar olan Chimamanda Ngozi Adichie tarafından yazılmış. Üniversiteye gitmek için Amerika Birleşik Devletleri'ne göç eden Nijeryalı genç bir kadının, Ifemelu'nun 'büyüme' hikayesi anlatılıyor. Yazarın ırkçılık üzerine kafa yorduğu romanın kurgusu Afrika, Avrupa ve Amerika'ya yayılıyor. Ifemelu'nun blog yazıları ırkçılık konusuna içerden bir bakış açısı sağlıyor. Bu kitap güncel edebiyatın bir örneği olarak okunabilir. Bazı açılardan yeni tartışmaları da tetikleyebilir; karşılıklı ötekileştirme gibi. - Üçüncü olarak en sevdiğim yazarlardan biri olan Iris Murdoch'un bir kitabını önereceğim: Rüya Sakinleri. Yazar, ölmekte olan yaşlı bir adamın, Bruno'nun hikayesini, etrafındaki karakterlerin birbirleriyle çapraşık ilişkilerinden doğan öyküleri anlatıyor. Farklı perspektifleri içeren bir anlatı biçimi benimsiyor. Simone Weil 'in ahlaki bir iyileştirme aracı olarak başkalarına dikkat etme ve bir arıtma aracı olarak değil de bir teselli biçimi olarak acı çekme fikrini paylaşan yazar, metne konu seçtiği insanlık hallerini, felsefesinin merkezinde olan ahlak, değer, iyilik gibi terimleri izlek edinerek derinleştiriyor. Çok güzel bir kurgu, çok güzel bir dil. Ayrıntı Yayınları'ndan olan kitapların çevirmeni genelde Nihal Yeğinobalı. Bence o güzel dili çevirmen de parlatıyor. Ben okurlara Murdoch'un Deniz Deniz, Ağ, Melekler Zamanı gibi diğer romanlarını da önermeden geçemeyeceğim. - Dördüncüsü Kaputt olacak. Curzio Malaparte bu kitabı 1941-43 yılları arasında, farklı ülkelerde yazarak tamamlamış. Kitap yazarın İkinci Dünya Savaşı'na tanıklığının verimi. Yukarıdaki satırların üzerine yorum eklemeyeceğim. O zalimliğin işareti olarak kitaptan bir alıntıyı bırakıyorum buraya. O noktada, ormanın iyice sıklaşıp derinleştiği noktada bir patika yolumuzu kesiyordu, apansızın sisin içinde, biraz önümüzde, iki yolun kesiştiği kavşakta, baktım, beline kadar kara gömülmüş bir asker: kıpırtısız, ayakta duruyordu, sağ kolunu uzatmış bize yönümüzü gösteriyordu. Önünden geçerken Schultz selam ve teşekkür bağlamında elini kasketinin siperine götürdü. Sonra dedi ki: İşte, gönlüne bıraksalar Kafkasya'ya gitmek isteyecek biri daha. Ve otomobilin arkalığına kaykılarak kahkahayı bastı. Otomobilden indik, askere yaklaştık: ayakta dikiliyordu, kıpırtısız, sağ kolu uzanmış bize yolu gösteriyor. Ölüydü. Gözleri fal taşı gibi açıktı, ağzı yarı aralıktı. Ölü bir Rus askeriydi. - Beşinci sırada tek değil iki kitap birden önermek istiyorum. Ben onları artarda okumuş, çok etkilenmiştim. Bunlardan ilki, Şikago Mezbahaları. Upton Sinclair'in,19. Yüzyıl sonlarında ABD'deki işçi sınıfının durumunu ve kapitalizmin doğasını gözler önüne seren oldukça eski bir romanı. Kitapta kendini 'Amerikan Rüyası'na kaptırarak Amerika'ya göç eden Litvanyalı bir ailenin, Şikago'nun et piyasasının acımasız çarkları arasında hunharca ezilişi, insanlık dışı çalışma şartları yüzünden bir bir eksilişi anlatılır. Sonunda romanın kahramanı Jurgis bir bilinç sıçraması yaşar, yerini kavrar ve sınıf mücadelesi için kollarını sıvar. İkinci kitap ise Yüksek Fırınlar. Yazarı, Fakir Baykurt. Bu kez Türkiye'den Almanya'nın kömür ve demir çelik merkezi olan Duisburg'a uzanan bir göç hikayesi anlatılır. Kapitalist dünyanın çarkları arasındaki kahraman Koca İbrahim, düzenin yanı sıra kültürel açmazlarla ve ırkçılıkla da uğraşmaktadır. O da tıpkı Jurgis gibi romanın sonunda bir sıçrama yaşar ve tüm yanılsamalarından sıyrılarak yaşadıklarını anlamlandırır. Bu bilinçle o da işçi sınıfının mücadele saflarına katılır. Her iki kitapta anlatılanlar da gerçeklere dayanır. Çünkü yazarları, anlattıkları hikayeleri bizzat yaşadıklarına dayanarak kurgulamıştır. Her ikisinin de anlatım dili çok çarpıcıdır. Her iki romanın sorunsalları da güncelliğini korumaktadır. - Kötü eğitim - Kapı - Iris - Kış Uykusu - Kefernahum


0- Şairin geçmişi vardır, şiirin geleceği... Başı-ortası-sonu, o kadar! 1- Harfler, heceler madeninde, düşler ve düşüşler işçisidir yaratıcı birey! Şair, öykücü, yazar... Öncülerinin / öncüllerinin izini sürer. Sürmelidir, zira gelenek ağının bir parçası olacağına inandığı yeni ve büyük yapıtını arayış yolu, ömrün son noktasına kadar gider. Eserinin söyledikleri / çizdikleri, yansıttıkları özgün olmalıdır! Alıntılar hariç, noktalama işaretlerini kullanmak da, kullanmamak da, bir tür tavırdır; biçim kurmak, yani ilke edinmek bağlamında... Kişisel tutumdur. Yaratıcı bireyin hakkı da denebilir buna! 2- Anlatıcı bir başkişi sezilmiyor olsa da, anlattığı dert, her kişiye uyarlanabilir. Eski deyişle her kişiye teşbih edilebilir. Her bireyde görülebilir türdendir: İnsan evladı, baştan sona kendine yakıştırır o derdi... Hiç kimse için eksik değildir, herkese göre fazlalık içerir sanki aynı dertler yumağı... Ama herkes kendine yontar yaranın kabuğunu... Olay-izlek-karakter düğümlü akıp giden konular, ruhun / gönlün zulasından fışkırır... Sözün zulasından! Ona, dilin zulasından da denebilir. Zira insanın içsel çalkantı atlasını dolaşıyordur, okuyanın algısını dolaşıyordur, görünmez kalem erbabı sıfatıyla! En azından üç noktada, yani üç sacayağı üzerinde özgün ve anıtsaldır şiir; kurulmalar, kırılmalar, karılmalar serüveni içinde! İncinme bunaltısına denktir tümü! Yaşam-zaman ırmağından ulaşıyordur anılar deltasına. Yitirmeler, bitirmeler kasırgasından sonraya... Geçmişe kalan, yazılmışlar serpintisidir ya da ölümcül badireler tortusu... Tümü, bireyin anılar harmanındandır çünkü... Sonrası okuyanın / dinleyenin / izleyenin algılama / alma-anlama hanesine eklemlenir. 4- Yaratım süreci, başta şiir, esin ile mi, emek ile mi yoksa sözcük sihirbazlığı / büyücülüğü ile mi yaşama katılır. Somut sonuca, metne ulaşır! Bazıları, söz konusu sürece şiirin kurgulanışı demektedir. Kişiye göre değişebilir bir yargı belki ama eserin / yapıtın yaratım / yazım / doğum süreci yalın değil sisli ama yoğun bir evredir. Yaratım gerilimine ve sonucuna dair iyi örneklerle dolu, edebiyat, şiir, öykü tarihi... Genel panorama büyük oranda öyle algılanıp kabullenilmektedir... Yazıya geçirilmiş yaşam ve estetik anlayış, kuşku yok ki sanatın cevher odağıdır. Vurgulamakta beis olmaz; varlık madenidir! Her şiirin izleği, konusu, insana dair sızı barındırır genel kabule göre... İtiraz anlamsız: Sözcükler ve çağrıştırdıkları, yansıttıkları, temelli boş değildir, kof dememeli... Her kişi yüreğine sorar / sormalı karşılıkları ya da karşıtlıkları... O minvalde öncelikli ve de başat kaynaktır hüznün filizi... Hüsran Filizleri; Sözcüklerin şiir / imge zenginliği, dizelerin giysisidir ki tamamlayıcı bezemeler sayesinde, gündemin nabzına dokunur, dinler, görür, okur... Okşar ve sevecenlikle benimser. Yapıtı ilgilisine, yani algı yatağına, odağına taşır. Bir nevi kutsar, yaratılmış nesneyi, yepyeni metni! O kadar! 5- Şiirin geçmişi, şairin geçmişinden büyüktür. Evet, büyüktür çünkü zaman, yani tarih, şiirin geleceğidir. Yol, meram, söz-imge-işaret ekseninde kat edilir. Kağıdın yüzeyindeki boşluktan doluluğa değin... Orada, öylelikle amaca ulaşılmayı sağlar. 6- İnsanın trajik hallerinin başında vahşiliği vardır. Diğer bir trajik hal de oburluğudur. Doymazlığı!.. Yani, açgözlülüğü... Tümü de yazıya geçirilmiştir. Edebiyatın, şiirin, öykünün, romanın da sorunları arasındadır kesinlikle... Hatta başındadır. Zira insan odaklı her konu ve konum, öncelikle ve özellikle yaratı/m kaynağıdır. Membaı... Giderken, yani dünya varlığını tüketirken ölüm de olgunlaşır. Olgunlaştıkça, bazı şiirler yorucu gelebilir okura... Okuyanı imge, simge ve izlek örtüsü altında tutabilir. Soyut, kapalılık, belirsizlik havası fazlasıyla etkindir. İskeletine ve binasına, yani kuruluş düşüncesine, estetik tavır egemendir. Şiir, Bu iş zordur mirim! dercesine yokuş gösterir, sadık ve de itinalı, meraklı okur gözlerine. Yaratım sürecinin ne denli sarp ve çileli olabileceğini koyar ortaya... Meraklı, ilgili, ısrarcı kişinin önüne... Öyle ya bu dünya kolaylıklar dünyası değildir; her daim zarafet ve nezaket barındırmayabilir içinde. 7- Şiir, nasihatlerden değil musibetlerden yararlanır. Hayatın gerçeklerinden beslenir; acı, hüzün, hüsran da vardır haznesinde... Akıl vermek, öneride bulunmak, yol göstermek şiirin işi değildir. İnsanoğlu acıyı tanır, bilineni tanır, kuşkuyu, korkuyu, ölümü ve tüm bunların kaçınılmazlığını kanıksar. Kabullenir! Ne demeli ki? İnsan kendi bilinmezlik kuyusundan gayrı her şeyi, herkesi tanır! Kusur ve kasvet zengini bireyi hayatın kahramanı yapar. Döngü, aynı gayyanın atlasıdır. 10- Şiire, öyküye, herhangi bir yaratı nesnesine giden yolda, bir simyacı gayreti ve titizliği gerekir. En önemlisi de o yolda çalışmak! Çalışmak, çok çalışmak, ayrıntılar kazısını, o ören ya da cevher alanını didik didik eşmek zorunludur. Zaman, sıkan bir mengeneye dönüşür üretilen minvale adanmış yaratıcıya; kahredici bir susma, ortama, nesnelere kilitlenme krizine tutulur kişi. Münzevidir artık! Düş ile var olur ancak! 11- Hep konuşulur, hatta herkes konuşur! Ne kolaydır, dinleyecek birilerini bulmuşsa, akıp giden konuşmalar bitmeyecekmiş gibi gelir anlatana... Tersi de varsayım dahilindedir; dinleyecek kimse yoksa insan kendi kendine konuşamaz ya... Ya da konuşur diyelim, konuşur da sonrası önemli; soru işaretleri çoğalır!.. Hem, kendi kendine konuşana ne denir? Bilinir ki insanlar konuşa konuşa, hayvanlar koklaşa koklaşa anlaşır! Doğanın kucağındaki ömrünü üremeyle anlamlandırır, öyle sürdürür! Tüm canlılar gibi insan türü de karşılaşır, tanışır, kaynaşır... Bunun şiiri, öyküsü, oylumun her katında / her karışında sezilir. Bilindiği kadarıyla iyidir, güzeldir de bu... Karşı cinsten olup da birbirini arzu edenlerse rastlantının bağışıyla buluşur bir biçimde. Devamı dramatik sahnelere gebedir çoğunlukla; evlenirler, çiftleşirler, çoğalırlar... Ancak anlaştıkları kuşkuludur. Nedense bu durum da sayfalar dolusu malzemedir, edebiyat, sanat, şiir için... İki kişilik yalnızlıkta ya da cehennemde, bulurlarsa eksiklerini; egolarını, kendilerini bulurlar. Sonuç: Elden hiçbir şey gelmez. Söz biter! 13- Hep konuşulur! Herkes konuşur! Durumu anlayan anlar, anlaman için ise vay haline! denir... Edebiyat, sanat ortamının panoraması da keza çok konuşmaktan mustariptir. İşin aslı, herkes kendi aklının, kendi duygusunun kölesi ve efendilerine göre konuşur... Karşısındakini anlama çabası, eş-duyu çabası yetersiz kalır her seferinde... Öylelikle, kendi istenci doğrultusunda dünyayı / koşulları yönettiği inancına da kurban olur, modern birey... Bencillik zehriyle beslenmiş davranışlara mahkumdur yani... Biten ömürden ders almaz insanoğlu. Sonuçta söz de biter, ömür de bitmiş olur: Olma masalının kitabı kapanır öylece... Olan olmuştur! Şiir taşı dikilmiştir zamanın ve toprağın böğrüne! Şiir taşı toprağın kalbindeki nişan değilse nedir? Masala kaynaklık etmiş kişisel serüvenin yani tüm o badirenin şiiri, öyküsü, günlüğü yazılmışsa ne ala... Yaşama dair paha biçilmez derkenar! diye öpülüp başa konur her şey! Yazılmışsa, okuyan okur, okumayana can sağlığı! denir. O kadar!


Diyarbakır; Mezopotamya'nın en eski şehirlerinden biridir. Bir zamanlar Ermenilerin, Süryanilerin, Yahudilerin, Kürtlerin, Türkmenlerin, Arapların, Rumların, Ezidilerin hep birlikte yaşadığı Diyarbakır'dan söz ediyorum. Şehir M. Ö.3000'lü yıllarda Asurlularca kurulmuş, o günden beri Mezopotamya'nın bütün kültürlerini içinde barındırmış önemli bir yerleşimdir. Diyarbakır tarih boyunca; İskitler, Medler, Persler, Romalılar, Sasaniler, Emeviler, Artuklular, Mervani Kürtleri, Abbasiler, İlhanlılar, Akkoyunlular, Karakoyunlular, Selçuklular ve Osmanlı egemenliği altına girmiştir. Şehirde her uygarlıktan birçok kültürel izler bulunur. Şehir tarih boyunca Amida, Amid, Amed, Kara-Amid, Diyar-Bekr, Diyarbekir ve en son Diyarbakır adları ile anılmıştır. İpek yolunun yolgeçen hanına dönmüş bu şehir; birçok mimari ve sanatsal zenginliğin yanı sıra mutfakta kültüründe de zengin çeşitliliğe sahiptir. Diyarbakır'da doğan ve büyüyen Silva Özyerli; çocukluğunda belleğine yerleşmiş tatların, kokuların, anıların, törenlerin, geleneklerin belgelenmesi adına oldukça emek isteyen bir işe soyunmuş. Diyarbakır'ın kaybolmaya yüz tutan zengin mutfak kültürünü ve Diyarbakır Ermenilerinin yaşantılarını, anılarını, gelenek ve göreneklerini derlediği bir kitap hazırlamış. Kitap Amida'nın Sofrası adıyla ve Yemekli Diyarbakır Tarihi üst başlığı ile çıktı. Kitap büyük ilgi gördü. Dünya Gazetesi Kitap Dergisince yılın en iyi kitaplarına verilen ödüllerden gastronomi dalında Jüri Özel Ödülünü aldı. Silva Özyerli'yi kısaca tanıyalım:1964'te Diyarbakır'da, kalabalık bir ailede doğdu. Küçük yaşta, okumak üzere İstanbul'a gönderildi. İncirdibi Protestan İlkokulu'nda, Bezciyan Ortaokulu'nda ve ardından döndüğü Diyarbakır'da Kız Meslek Lisesi'nde okudu. 1982'de Diyarbakır'dan temelli ayrılıp İstanbul'a yerleşti. Son yıllarda yemek ve likör üzerine araştırmalar yapıyor. Memleketi Diyarbakır'ın sofra kültürüne ait kaybolmuş veya kaybolmakta olan öğeleri keşfedip nisyana karşı koymaya çalışıyor. Halihazırda bir likör kitabı hazırlıyor. Kitap mayriglere, hayriglere ve leyleklere adanmış. Anne ve babaları anladık da leylekler nereden çıktı diyebilirsiniz. Kitabı okuyunca anlıyorsunuz. Anadolu'da mutfak yalnızca yemek pişirilip yenen yer değildir. Kadınların buluşma, dertleşme yeridir aynı zamanda. Komşunun komşuyla iletişime geçtiği, içini döktüğü yerdir. Kitapta anlatılan Tel şehriye imecesinde bunu görürüz. Kendilerine kapalı ve küçük bir dünya kurmuştur bu kadınlar. Günlük yaşamlarının büyük bölümü mutfakta geçer. Zorunlu olmadıkça avludan dışarı çıkmazlar. Çünkü dışarı çıkınca Fıllaya da Khaço diye küçümsenirler. Yaşadıkları Kilise avlusu onların her şeyidir. Hatta pikniklerini bile Kilise damında yaparlar. Leyleklerin çan kulesine göç ettiği 14 Şubat'ta Kilise damında piknik yapmak gibi bir gelenekleri vardır. O gün aynı zamanda Melet Bayramı'dır ve pikniksiz olmaz. Cumartesi günleri Silva ve komşularının evlerini ve kendilerini Ak pak yapma günü olduğundan kolay yemeklerle geçiştirilir. Ancak hamam sefası için yapılan uzun ve ayrıntılı hazırlıklar imrendiricidir. Hamam dönüşü içilen tarçınlı çay yok mu? Değmeyin keyiflerine. Ama kış yaklaşırken keyif yapacak zamanları azalır. İşler çoğalır. Kış hazırlıkları bütün Anadolu kadınının en büyük uğraşıdır. Hem zordur, ayrıntılıdır. Hem de tinsel bir yanı vardır. Artık gıda saklama olanakları çeşitlendi. Kışlar da eskisi gibi soğuk ve zorlu değil. Ama kadınlarımız kış hazırlığı yapmaktan vazgeçmedi. Bu işin tadı başka. Ben de dahilim buna. Kitapta henüz evlere buzdolabının girmediği yıllarda kış hazırlıklarına dair bilgiler ediniyoruz. Çoğunu bildiğim ancak bazılarını da yeni duyduğum hazırlıklar bunlar. Turşu ve tarhana dışında her şey var bu hazırlıklarda: Pastırma, sucuk, sebze kuruları, salça, reçel, peynirler, şerbetler, şaraplar, likörler... Niçin turşu ve tarhana yapılmıyor? Yazarın ninesi 1915 yılındaki Kefle'yi tarhana ve turşu zamanında yaşamış. O günden sonra tarhana ve turşu uğursuzluk sayılmış. Evde yapılmazmış. Ancak canları çektiğinde komşulardan turşu istenirmiş. Yaşamda hep acılar mı var. Hayır. Yılbaşı yaklaşırken başlanan Lole Gecesi hazırlıkları bir şölen niteliğindedir. Saç üzerinde leblebi kavurma, şekerlemeler, helvalar, içli köfteler, yılbaşı hindisi... Yılbaşı gecesi yenilen kavun ve karpuzun ertesi yaz akrep sokmalarından koruyacağına inanılırmış. Bu nedenle güz kavun ve karpuzları toprağın altına kökünden koparılmadan gömülür, Lole Gece'si kesilip taze taze yenirmiş. Doğal ve bilgece bir saklama yöntemi. Gerçek organik gıdalar. Hepsi sevgiyle, inançla üretilen ve kardeş sofralarında tüketilen yemekler. Keşke yaşamı bir filmi gibi geriye sarabilsek ve ben de Lole Gecesi'de olabilsem. Bir de düğün ve düğün yemekleri bölümü var ki; imrendim doğrusu. Düğün değil yemek şöleni. Arap bacıların ve hanımların pişirdiği zerde, su böreği, kalbur hurması, kuzu dolması Damak çatlatır cinsten yemekler. Şimdi ne yemekli düğünler kaldı, ne o günlerdeki gibi dostluk, dayanışma var. Melet Bayramı, Vicag Bayramı, kilisede evlilik törenleri gibi birçok geleneği, özel yemekler eşliğinde hem ağzınız sulanarak hem de zaman zaman hüzünlenerek okuyabilirsiniz. Ama en önemli dini günler Büyük Oruç. Bütün semavi dinlerde oruç ve buna bağlı değişen mutfak kültürü vardır, bilirsiniz. Diyarbakır Ermenileri de 7 hafta sürecek oruç dönemi için ayrıntılı alışveriş ve hazırlıklar yapıyorlarmış. Paskalya Yortusu öncesi tutulan Büyük Oruç; mutfakta bir süreliğine hayvani gıdaya ara verildiği dönemdir. Bu nedenle zeytinyağlı, bakliyat ve sebze ağırlıklı bir oruç dönemi yaşanıyormuş. Bu nedenle Amida'nın mutfak kültüründe bir yemeğin hem etli hem de zeytinyağlı sürümleri görülüyor. Ayrıca Paskalya Yortusunda mutlaka mercimek pişiriliyor. Her bir mercimek tanesinin Hz. Meryem'in gözyaşı olduğuna inanılıyor. Badem ezmeleri, çörekler, ayran aşı ve kaburga dolması ile 7 haftalık perhiz sonlandırılıyor. Bağların Bereketi, Kır At, Anamla Babam, Çemçe Gelin, Avluda Akşam, Sürgünün Dili, Deli Farho, Fasulye Falı, Ya Kıbrıs'ın Yarısı..., Ben Namaz Kılmam başlıkları ile günlük yaşama dair anılar yarenlik ediyor okuyucuya. Üzen, sorgulatan keşke hiç olmasaydı, hiç yaşanmasaydı denen yaşanmışlıklar da var elbet. Bütün bu anlattıklarım bende bir film izliyormuşum izlenimi yarattı. Ama bu film ne yazık ki mutlu sonla bitmiyor. Yazarın babasının ölümüne 12 Eylül'ün getirdiği sıkıntılar da ekleniyor. Özyerli ailesine İstanbul yolu gözüküyor. Silva Özyerli'nin annesi son kez ekşi mayalı ekmeğini pişiriyor. Erkeksiz kalan ana, İstanbul'da daha güvende yaşayacağı umuduyla çocukları ile birlikte göç yoluna düşüyor. Böylece yaşamın, sevinçlerin, kutlamaların, bayramların başat yeri mutfak ve o mutfağın kokuları uçup gidiyor. Ama Amida'nın Sofrasıbu kitapta yaşamayı sürdürüyor. Dişil bir kitap Amida'nın Sofrası. Amida'nın kadınlarının her şeye karşın yaşama tutunduğu, ocağını tüttürdüğü, sofrasını yoktan var edip kurduğu Bir zamanlar Amida'da Ermeniler de yaşamış ve ne kadar zengin mutfak kültürü varmış dedirten bir kitap. Neleri kaybettiğimizi bir kez daha önümüze koyan ve hayıflandıran bir kitap. Bize Amida'nın Sofrası'nı açtıkları için Silva Özyerli ve yayın ekibinin ellerine, yüreklerine sağlık.


Bülent Tüsen, Erkut Tokman'la Lupoc'u konuştu.


Romanın bir kurmaca metin olarak sadece uzun anlatı bağlamında ele alınmaması gerektiği ortada. Özellikle yazarın okurla metin aracılığıyla kurduğu bağ göz önünde tutulduğunda yazarın düşünsel evreni, derinliği, kurmacadaki anlatıcı ve kahramanın izinde ilerlediği yolculuk bir o kadar önemli ve değerli olabiliyor kuşkusuz. Bu noktada Göksu N. Çakır'ın metinleri öyküyle başlanmış bir yolculuğun roman kanalıyla hakkını vererek ilerleyen değerli metinler kuşkusuz. Kahramanın kadın olmanın zorluklarıyla baş ettiği, arkasına mitolojiyi, kültürel derinliği ve otobiyografik sayılabilecek bağlam ışığında tarihi aldığı iki romanı Hayal Odası ve Dağın Ardı Akşehir bir yandan okura Umay Ana mitosunu sezdirecek kadar mistik bir arka planla yürürken, Hayal Odasında Kerime Nadir romanlarına bir yolculuğa çıkıyor sanki. Kadın yazarın aşkı irdelemesi kadar onun aşk halini yaşatan bu romanı da edebiyatımızda kadın yazarların varlığından kıvanç duymamızın gerektiğini de ortaya koyuyor. Bu bağlamda Göksu N. Çakır'la söz konusu romanlarını ve yazma öyküsü konuştuk.


Düşlerim ve dinlediğim öyküler ardımdan gelen bir gölge. Bir anlığına dönüp baktığımda gölgemin beni bazen bir insan şeklinde, bazen de vahşi bir hayvan görünümünde takip ettiğini görürüm. Kurtlar gibi... Onlar her zaman sessizce takip ederler. Önce geri çekilir sonra birdenbire ortaya çıkarlar. Ormanda sizi gizlice izleyen bir çift gözdür. Yolculuk öncesi gördüğüm rüyada bir cam kürem vardı. Üzerindeki yüzyılların tozunu silip parlatıyordum. Buna rağmen üzerine zamanın tozu bulaşan öyküleri gösteriyordu. Gözkapağımı hafifçe aralıyorum, sızan ışık cam küremdeki öyküleri çiçeklendiriyor. Rotamız yüzyıllardır birçok medeniyete sahne olmuş Anadolu bozkırı. Yol Arkadaşım Trekking Grubu ile Ankara'nın ilçesi Çamlıdere'nin Akkaya köyünün Kurt yaylasına doğru yola çıkıyoruz. Yol arkadaşlığının önemi en çok yola çıkınca anlaşılır. Can Yücel ne der: Kiminin suyu az, kiminin çok / Kiminde elleriniz ıslanır yalnızca / Kiminde ruhunuz yıkanır boydan boya... Biz boydan boya yıkanmaya gidiyoruz. Belki bahar yağmurları da eşlik eder bize. Bozkır ve güneş, şarkısını söyler cesurca. Bulutlar üzerimizden geçip giderken Kurumcu göletinin kıyısında kurbağaların eşsiz vıraklamaları eşliğinde kahvaltı yaptık. Nilüferler açmış suyun üstünde. Kurbağaların çiftleşme mevsiminde olduğumuzdan koro şeklinde sesleniyor erkek kurbağalar dişilerine. Dişiler, koroda daha yoğun ve nitelikli sese sahip olan erkek kurbağayı tercih edermiş. Yani her kurbağanın çağrısı kendine özgü oluyormuş. Bazı kültürlerde kurbağalar yağmur ritüelinde kullanılıyor. Hava basıncı düştüğünde ağaç kurbağaları ağlarmış. Kurbağa ilkbaharda erken vıraklamaya başlarsa ağaçlar hızla yeşillenir, kurbağayı ilk karada gördüysen o yıl mutlu geçermiş. Her ne şekilde olursa olsun göl kıyısındaki vıraklamalar bir senfoni orkestrası dinlemenin zevkini veriyor. Rakım 1400'ler... Kurt yaylasına doğru yürüyüşe başladık. Çıplak kayalıkları, kuru çalılıkları geçiyoruz sessizce. Yumuşacık bir rüzgar bulutları sürüklüyor. İrili ufaklı göllerde kısa molalar veriyoruz. Gökyüzü bulutlarla birlikte göl sularında yıkanıyor. Yoğun bir yeşil örtü var yeryüzünü kaplayan, üzerinde neşeli kır çiçekleri dans ediyor. Çamlıdere ormanlarına girdiğimizde atmosfer değişiyor. Kırda bizi kavuran güneşin okları, ormanda ağaçların dallarında asılı kalıyor. Şehirlerin sarı derisini kırların kızıl derisine değişmedikçe, güneşin ve toprağın kardeşi olmak kabil mi? diyen Ahmet Haşim'e hak vermemek mümkün değil. O zamandan beridir buraya Kurt yaylası derlermiş. Yediören köyünün dağılması üzerine Gümele köyü kurulmuş. Bugün yayla kültürünü devam ettiren Gümeleliler Kurt yaylasını kullanıyor. Oldukça büyük ve bakımlı bir yayla. Yayladan geçerken puslu bir hava çöküp kara bulutlar indi yere. Hafiften bir yağmur eşliğinde geçtik yayladan. Loş havadaki ışıma kurtların zamanını çağrıştırıyordu. Gözüm ormana takılı kaldı. Kurdun izlerini ya da bir çift gözü görürüm diye. Kim bilir, belki diğer gözünden de bir kirpik koparıp bana verirdi. Tek sıra sessizce yürüyoruz, sadece ayaklarımızın altında kırılan dalların çıtırtıları duyuluyor. Önde grup lideri, zaman zaman sıkıntı çeken katılımcıları yanına alıyor ve grup hızını ona göre belirliyor. Bense en arkadayım, artçıyım. Geride kimsenin kalmadığına emin olmak için. Kurtların yürüyüş stilini uyguluyoruz aslında. Sessizce aynı taşın yanından, aynı dalın altından geçiyoruz. Türk folklorunda kurt motifi koruma, uğur, bereket ve tedaviyi işaret eder. Halk rivayetlerinde Yabanabad'ın, Kese ile Sipahi köyleri arasındaki kaplıcanın bir kurt tarafından keşfedildiği söylenir. Ormanda iyice yükseldikten sonra Sorgun göleti tüm görkemi ile karşımıza çıktı. Burası da adını bir çeşit ince sazdan almış. Sepetçi söğüdü denilen sazlardan hasır ya da sepet örerlermiş. Mitolojik ve masalsı bir rotanın sonunda, yol yorgunluğumu yalnız bir ağacın altında çayımı yudumlayarak çıkardım.


Yaşanan pandemi sürecinin ardından başlayan yeni normal hayatla birlikte bütün sektörler, yeni düzenlemelere hazırlanıyor. Bunlardan biri de etkinlik ve eğlence sektörü. Dream Sales Machine Başkanı Alper Sesli, yeni normaller kapsamında düzenleyecekleri festivaller hakkında bilgiler verdi. Sesli, Yeni normallerimizle birlikte biz de gerçekleştireceğimiz festivallerde birtakım düzenlemeler yaptık. Gerek kendi tarafımızda gerek dünyadaki örneklerle gerek ESA Event Safety Association yeni regülasyonları ile Sağlık Bakanlığı ve Kültür Bakanlığının yönetmelikleri üzerinde itinayla çalıştık. dedi.


Tulga Tolun Şatır: Şiddet, hunharca saldırı hiçbir düşünceyi, hiçbir milleti, mezhep ya da dini yok edememiştir. Her zaman daha güçlenerek doğar. Yanan insanları içine almış alevlere Cehennem ateşi, diye bağıranlar aslı bu dünyada, hatta içlerinde olan cehennemden kurtulamadan öleceklerdir. Sonrasında nereye gittiklerine dairse hiçbir fikrim yok. Düşünceleri için Sivas'ta canını verenleri hüzünle anıyorum. Mustafa Ergin Kılıç: Ne kadar da sessizsiniz. Halen sessizsiniz. Bugün de çok sessiz kalacaksınız. Çıtınız çıkmayacak. Umursamayacaksınız. Kılınız kıpırdamayacak. Demek insan insanı yakınca kendi sessizliğinde böyle boğuluyor! Onca cana kıydınız, onca aileyi yıktınız, onca insanı çaresiz ve yalnız bıraktınız. Ne kadar da sessizsiniz. Çaylar dere olmuş, dereler nehir. Delirmiş gibi akmıyorlar, delirmişler. Dağlar ayaklanmış; insanların arasına sokaklara, caddelere karışmış. Ben bir kaç dağ gördüm hiç kalmamış! O günden bu güne insanların elleri, yüzleri, gözleri kırışmış. O günden bu güne bebekler genç kız, genç delikanlı olmuş. Siz sessizsiniz. Hala sessizliğinizi koruyorsunuz. Yıllarca yanlışı, yalanı, talanı, kanı, kini koruduğunuz gibi. Bunların çevresine barikatlar ördüğünüz gibi. Kimselere dokundurtmadığınız gibi! Yahu, ya huuuuu, bütün ormanlar yanmış diyorum. Bütün ağaçlar yaralı. Hani helikopterleriniz, uçaklarınız vardı. Bu uçsuz bucaksız yangın için. Bir söndürme helikopteriniz, bir söndürme uçağınız kalkamadı mı ey devlet! Yanan mı? İnsandı, evet insanlardı.


Herkes kendi yarasından söz eder, başkasının acısını çeker. Herkes yarasını saklar, ama yara izinden kurtulan tek kişi yoktur. Ovulmayan bedenin ağrısından insan nasıl kurtulamazsa merhem görmeyen yaradan da kurtulamaz. Merhem sözdür, dertleşmedir. Bilinmesi gereken şu: İnsan taşıyacağı kadar ağrı taşır. Bir bedene misafir yaranın neştere boyun eğdiği çok görülmüştür de ruhun yarasına cümle tabiplerin merhem olamadığı, yaranın daha büyük uçlar verdiği çok görülmüştür. Sanat mükemmel bir neşterdir. Bir dize içacılarımızı damıtır, bir nota kuruyan bir dalı yeşertir, bir renk bütün kederleri örter. Bir eski şarkının ipinde hüzün kurutur, bir siyahta keder boğarız. Kazancakis'in 'Ağlamayın, bağırmayın, acı hafiflemesin.' cümleleri ruhumun zehri iken Fuzuli'nin, 'Aşk derdiyle hoşem el çek ilacumdan tabib / Kılma derman kim helaküm zehri dermanundadur' dizeleri panzehri oluverir. Barış Erdoğan'ın Bakış Acısı adlı denemeler kitabını yeni bitirdim. Sıcağı sıcağına da aktarmak istedim düşüncelerimi. Nelerden söz etmiş usta bu yapıtında? sorunuza Nelerden söz etmemiş ki! olurdu yanıtım. Türk ve dünya yazarlarından tutun da edebi türler ve sanatlara, sözcük incelemelerine... her şeyi bulabiliyorsunuz Bakış Acısında. Okurken kendi bilgilerinizi yokluyor, bilmediklerinizi ustanın yol göstericiliğinde araştırıp öğreniyorsunuz. Bunca bilgiyi, cümleyi, şiiri, özlü sözü bir araya getirip bunları şiirsel bir dille sunumunun hayranlığı içerisinde her cümlede konaklayıp tadını çıkarıyorsunuz Bakış Acısının. Kitaptan çok daha fazla şey sunmak isterdim ama Bakış Acısı anlatılmaz okunur ve tıpkı Montaigne'nin Denemeleri gibi başucunuzdaki yerini alır. Emeklerinize sağlık Barış Öğretmenim.


Türk edebiyatının önemli ismi, yazar Adalet Ağaoğlu yaşamını yitirdi. Boğaziçi Üniversitesi'nden yapılan açıklamada, Edebiyatımızın büyük ismi, Boğaziçi Üniversitesi Fahri Doktora sahibi değerli yazar Adalet Ağaoğlu'nu kaybettik. Eserleriyle her zaman yaşayacak açıklaması yapıldı. Adalet Ağaoğlu, 13 Ekim 1929 tarihinde Ankara'da doğdu. Dört çocuklu bir ailenin ikinci çocuğu ve tek kızıdır. İlkokulu Nallıhan'da okuduktan sonra 1938 yılında Ankara'ya yerleştiler. Ortaokul ve liseyi Ankara Kız Lisesi'nde tamamladıktan sonra 1950 yılında Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi'nin Fransız Dili ve Edebiyatı bölümünden mezun oldu. Edebiyata ilgisi lise yaşamında şiirlerle başladı, kısa bir süre sonra oyun yazarlığına yöneldi. İlk defa 1946'da Ulus gazetesinde tiyatro eleştirileri yayımlayarak yazarlığa başladı. 1948-50 arasında Kaynak Dergisi'nde şiirleri yayımlandı. TRT'de çeşitli görevlerde bulundu. Tiyatro oyunları, roman ve öykü de dahil olmak üzere farklı türlerde çok değerli eserler verdi. TDK Tiyatro Ödülü, Sait Faik Hikaye Armağanı, Sedat Simavi Edebiyat Ödülü, Orhan Kemal Roman Armağanı, Madaralı Roman Ödülü, Türkiye İş Bankası Büyük Ödülü, Lebon Kültür Merkezi Edebiyat Ödülü, Aydın Doğan Roman Ödülü, Erdal Öz Edebiyat Ödülü gibi çok değerli ödüllerin sahibi oldu.


Sinema, kendisinden önce var olan; edebiyat, resim, müzik, heykel, gibi sanat dallarının hepsiyle iletişim içindedir. Ancak sinemanın diğer sanat dalları içerisindeki en güçlü bağı edebiyat iledir. Bugüne kadar pek çok klasik roman ve öykü sinema filmi haline getirilmiştir ki ben en çok onları severim. Elbette sinema diğer sanat dallarından biraz farklıdır. Sinemadaki en önemli fark harekettir. Ayrıca sinemada her şey şimdiki zamanda, filmin izlendiği sırada olur ve nesnelerle insanlar somut görünümleriyle perdede belirir. Bu nitelikleriyle sinema, tüm dikkatini perde üzerinde yoğunlaştırmış olan izleyiciyi kendi içine alan bir gerçekliğe sahiptir. Sinemanın şiirle de sanıldığından daha yakın bir ilişkisi vardır aslında. Bazı filmlerde şiir kullanımına şahit oluruz ki; nedense yabancı filmlerde daha çok karşıma çıkıyor. Bununla birlikte şiirsel sinema dediğimiz bir kavram var. Ingmar Bergman'ın Yaban Çilekleri'nde ihtiyar adamın kelimeler kullanmadan konuşan bakışları gibi, Yılmaz Güney'in Umutsuzlar filmindeki bütün konuşmasız sahneleri gibi pek çok örnek verebilirim. Bazı sahneler vardır ki insana bir şiiri anımsatır, ya da o şiirin sizde bıraktığı duyguyu o an size yaşatır. Edebiyat ve sinema arasındaki bu yakın bağdan yola çıkarak şair ve yazarlarımıza bir soru sordum. Sinema, yer gösterir; nereden bakacağımızı ilk planda verir, fakat görüntüler durup demlendikçe yeni bakma biçimleri olgunlaşır algılayan tarafta. Sinema akar, boşluklar üzerinden; bu bakımdan romana benzer. Şiir ise teknik olarak bittiği an, en azından şair cephesinden bakınca 'donmuştur'. Böyle bakınca şiir ile fotoğraf arasında bir yakınlık öne çıkar. Söyleyeceğini söylemiş ve susmuştur her ikisi de. Ben mümkün mertebe film izleyen biriyim, buna rağmen üzerine basılıp geçilmiş, tenhada açmış bir çiçek kadar etkilememiştir yazdıklarımı sinema. Oturup şu filmden birkaç dize çıkartabilir miyim diye izlediğim film olmamıştır, fakat bunu hakkıyla yapan kimi arkadaşlarımız da var. Çığlık atmadan, bağırmadan, jest ve mimiklerin arkasına düşüp doğallığı zehirlemeden ortaya çıkan oyunculukla saf şiir arasında elbet bağlantı kurulabilir. Nasıl ki iyi bir şiirde, o şiirin yazıldığı dilin serüvenini, boy attığı toprağın bir biçimde atmosferini yani 'gelenek' dediğimiz o büyük suyu görebiliyoruz, sinemada bu olmuyor, gelişen teknik koşullar, yığılarak gelmiş, sinema geleneğinin izlerini taşıyan nostaljiyi yok etmiş durumda. Nostaljinin yok edilişi bir zafer mi, tartışılır. Benim için sinema görsel bir öykü şölenidir. Bir sinema filminde ne kadar iyi kurgulanmış ve sağlam betimlemelerle desteklenmiş öykü konu edilirse filmde o kadar kalıcı ve eğitici olur. Bütün bunların yanında eğlendirici niteliğini de unutmamak gerek. Ben öykü ve romanlarımda özellikle betimlemeler yaparken sinemayı da düşünürüm. Sinematografi denen o görselliğin okuyucularımın zihinlerinde de gerçekleşmesini çok isteyerek yazarım betimlemelerimi. Çünkü benim için bir insan yüzü, ya da çiçekli bir tarla betimlemesinin okuyucudaki kalıcılığıyla yapıtımın edebi kalıcılığı eş değerlidir. Temelde, insanlık halleri, sosyal yapı ya da yapıt, yaratım, sanat, çağdaş sanat üzerine düşünen, bunu yaparken de estetiği ve onun sınırlarını yoklayan ya da onu yıpratan bir anlatımı, incelikli bir sinematografiyi ıskalamayan filmler izlemenin peşindeyim. Bu türden filmleri bulmakla, onların arasından incelemeye, yakından bakmaya, seyretmeye, üzerine düşünmeye değer bulduklarımı bir kenara ayırmakla geçirdiğim zaman, yorucu gibi görünse de, çok kıymetli ve keyifli benim için. Yazdıklarıma sirayet etmediklerini söylemek sinemaya harcadığım mesaiye haksızlık olur; en başta da kendime haksızlık etmiş olurum. Sinema sanatının hikayeyle, ışıkla, kurguyla, sesle, kolektif çalışmayla yapıp başardıklarını çok önemsiyorum. Şiir yazmak da bir nevi zihnimde gezdirdiklerimin, biriken her türden yönetimi belki de. Beğendiğim filmleri defalarca izlemeyi, incelemeyi, beğendiklerimin peşinden gitmeyi sevdiğimi söylemeliyim. Ortaya çıkardıkları yapıtlarla beni etkileyen yönetmenlerden, senaristlerden, görüntü yönetmenlerinden, ses tasarımcılarından dersler çıkarıyorum galiba farkında olarak ya da olmadan. Sürekli aynı hapları alıp uyuşmak değil tabii kastettiğim; daha çok yüzümde dolaşmasını sevdiğim rüzgarı çoğaltmak. Bu yüzden yazdıklarım -diğer disiplinlerin yanı sıra- sinemanın da etkisiyle suyun yüzünde akışkan imajlar, sesler, deneyimler, kurgular peşinde.


Nazlı Yıldırım, Yazar Özge Doğar'la 'Aynadaki Sır' ve yaşama dair diğer konular hakkında konuştu.


Edebiyatımızın çok erken kaybettiği yazarlarından biri olan Tezer Özlü, dünyaya bakış açısını, Cesare Pavese'nin metinlerinden alıntı yaparak ilişkilendirip açıklamaya çalıştığı bir eser; Yaşamın Ucuna Yolculuk. Okurken derinlerinize doğru bir yolculuğa çıkacağınız için kendinizi hazır tutun. Özlü, 1983'te Bir İntiharın İzinde adıyla eseri Almanca yazmış 1984'te Yaşamın Ucuna Yolculuk adıyla Türkçeye çevirmiştir. Eser 1983 Marburg Yazın Ödülü'nü kazanmış. Özlü, insanın kendisiyle olan mücadelesinde bazen soluk aldırıyor bazen soluk tıkıyor. Bazen yaşamın ağırlığına taşlar yüklüyor, olmuyor yaşamı ve ölümü aynı anda denemeye kalkışıyor. Kitabı okudukça kitabın başlığı gibi uçlarda gezindiğinizi hissediyorsunuz. Var oluşsal sancıyı iç dünyasına yaptığı yolculukta sözcüklere dönüştürmüş. insan hiç geçmesin istiyor varoluşu. Özlü'nün içinde var olan bu duyguyu kabuk bağlayan yaranın kaşınmasına benzetiyorum. Bu tatlı ve acı kaşınma hissinin sonlanacağını, yaranın iyileşeceğini biliyor. Belki de ölüm onun için bir iyileşme halidir. Kafka'nın mezarı başında böyle düşünürken bile Özlü aslında yaşamak zorunda kaldığı dünyayı unutamadığını vurguluyor. Özlü yaşama zorunluluğunu duvarlarda, yeşilde, şehirlerde, yüzlerde, sessizliklerde, sınırlarda, sınırsızlıkta, baktığı her yerde gören birisi. Spinoza, duyguyu; var oluş gücünün artış ve azalışına bağlar. Özlü tüm duyguların kaynağının var oluş gücüne bağlı olduğunun farkındadır ve bu güce bir beden aramaktadır; dışarıda ve içerde, ölü ve canlı bir beden. Özlü dünyayı tanımaya çalışırken tanımların yetersiz kalacağını düşünür, çünkü tanımın sözcükten öteye geçemeyeceğini bilir. oysa yaşam ölümle, ölüm yaşamla tanımlı. derken belirttiği gibi o zaten tanımın içinde olduğumuzu bilir ve tanımın dışını kurcalar bu nedenle cümlelerini kurarken anlamlarını taşırır. Bazen anlamsızlık içinde bulunan dünyaya bir anlamsızlık daha yükleyerek aktarır gördüklerini. Özlü yalnızlığın ağırlığını yine kendisiyle paylaşan yazardır. Her sonun yalnızlıkla biteceğini, ölümün ancak yalnız yaşanabileceğini, yaşamın ancak yalnız ölünebileceğini sezen ve kitabın her cümlesinde sezdirendir. Özlü kitabında çocukluğuna duyduğu özlemi de aktarmaktadır. Yaşamını gitmekle anlatırken aslında çocukluğundan da gitmiş ve ayrılmıştır. Hep çocukluğunun geçtiği Ege kıyılarına, yüzmek istediği buğday tarlalarına dönmek istemektedir. Kentin bunaltıcı havası, kentin duvarları, betonları ona çocukluğunun korkularını anımsatır. Özlü duvarlarla savaş içindedir. Hem zihinlerdeki duvarlarla hem gönüllerdeki duvarlarla hem de kentin duvarlarıyla savaş içindedir. Öncelikle kendinin duvarlarını yıkmaya çalışır. Duvarların ardındaki Özlü'nün peşindedir. Özlü hiçbir engeli veya sınırı veya duvarı kabul etmez. Onun tek bir sınırı vardır; kendi sınırları içindeki sınırsızlığı. Sınırları aşıp gider, durmadan gitmektedir Özlü veya durmadan gitmektir Özlü. Özlü hiçliğe doğru gitmektedir, o hiçlikten gelip hiçliğe doğru giden yolu cümlelere dönüştürür. Kendi içine doğru giden hiçlik yolunu takip eder, bu yol düz değildir tepeleri olan bir yoldur, çıktığı tepelerden hızla kendinin bilinmeyenine doğru inmektedir. Hiçlik bilinir mi? Hiçlik bilinirse hiçlik olur mu? Gibi sorular aklıma takılırken Özlü hiçliği bilmeyi dener. Özlü kendine inişte toplumun dayattığı yaşam biçiminden, toplumun sahip olmak istediği emellerden, toplumun nihai amaç diye benimsediği şeylerden, toplumun başarı anlayışından, toplumun namus anlayışından, toplumun akıl anlayışından uzaklaşmıştır böylelikle kendini var edecektir. Toplumun dayattığı yaşam biçimine mecburen uysa da bu yaşam biçiminin ancak içindeyken reddedilebileceğini düşünür. Özlü evliliği toplumsal düzenin yanlış kurumları olarak nitelendirse de üç kez evlenmiştir. Yanlış kurumların, yanlış düzenin içindedir ama direnmeye, var olmaya çalışır. Ne evliliğin, ne iyi bir konutun, ne düzenli bir işin, ne başarının peşindedir o ancak kendi peşine düşmüş kendini var etmeye çalışan birisidir. Kitap içsel konuşmalarla yazılmıştır. İmgelem gücü yüksek, şiir diline yakın bir anlatım tarzı benimsemiştir Özlü. Kitabın bazı yerlerinde konu geçişlerini çağrışımlarla sağlar. Kurgu yoktur, kendi iç dünyasını dışarı ile ilişki kurup anlatır. Cümleleri yavaş hazmedilebilecek derinliktedir. 1994'te Van'ın Erciş ilçesinde doğdu. Okul Öncesi Öğretmenliği bölümünden mezun oldu. Daha önce şiirleri Akatalpa, Babylon, Çağdaş Türk Dili, Ekin Sanat, Eliz Edebiyat, İnsancıl, Lacivert, Lirik, Son Gemi, Şehir, Şiiri Özlüyorum, Yelkensiz dergilerinde yayımlandı. Metinde yer alan tüm tırnak işareti içindeki alıntılar Yapı Kredi yayınları tarafından basılan Tezer Özlü'nün Yaşamın Ucuna Yolculuk adlı kitabına aittir.


Barış İNCE: Samimi bulunduğunu düşünüyorum. Aslında bir ilk romanda olabilecek eksikler mutlaka vardır fakat okur bu kitabın arkasında durdu. Okur bir şekilde kendinden bir şeyler buldu isimsiz kahramanımızda... 10 baskı yapan bir ilk roman başka türlü açıklanamaz sanırım. Üstelik popüler kültür ürünü bir kitap değil, ben de bir popüler kültür ikonu değilim. Yani beklediğim bir şey değildi. Kitapseverler birbirine önerdi, bu şekilde yayıldı. B. İ: Sarsıntı romanımı Çelişki'den farklı değerlendiririm. Çelişki'de tüm biriktirdiklerimi, anlatmam gerekenleri anlattım ve kurtuldum diyebilirim. Sarsıntı'da ise çok çalıştım. Dil, üslup, tema, izlek, mekan hepsi bir bütünlük içerisinde olmalıydı. Özgün bir hikaye de vardı gerçek hayata dayanan. Bu kısmı çok araştırdım. Ayrıca iki ayrı masal yazdım. Kurgudaki sarmalı mekanlara, eşyalara yedirdim. Kendi adıma çok emek verdim. Bunun görülmesini beni mutlu etti. Tabii ödül aldıktan sonra daha bir dikkatle inceleniyor roman, bu da olağan. Ancak kimlerin eleştirdiği de önemli. Yani siyasi rekabet nedeniyle ya da kişisel nedenlerle bir gıcığı olup da alayım şunun romanını bir güzel benzeteyim diyenler de oldu. Olacaktır. Benim baktıklarım ise edebiyata gerçekten yıllarını vermiş ustalardır. Onları da yazdıkları dergilerden, kitap eklerinden takip ediyorum. Kendini pazarlama blogları ya da twitter trolleri çok ilgi alanıma girmiyor. B. İ: O alıntıyı Sarsıntı kitabındaki Levent karakteri günlüğüne not düşüyor. Levent sosyoloji mezunu, okumayı yazmayı seven biri ama ideolojik bir ekseni yok. O yüzden farklı farklı kesimlerden o an kendisine hitap eden sözleri alıyor. Bu sözü de not aldığında yeni kararlar vermenin arifesinde olduğunu görüyoruz. Ben bu sözü sevdim. Bir arayış ifadesidir. Edebiyat bir arayış benim için. B. İ: İkisinde de kırılgan özellikler var. Çelişki'deki kahramanımızda bu kırılganlık çocuksu ve kimi zaman komik bir asabiyetle kendini gösteriyor. Levent ise içine kapanıyor, siniyor ama aynı zamanda içinde intikam biriktiriyor. Çelişki'deki kahraman kimseye zarar veremez ama Levent daha farklı. Sükuneti korkutucu... Bir diğer ortak özellikleri ise kişiliklerinin bölünmüş olması. B. İ: Bir çocuk kitabında mutlaka dil ve teknik farklı olmalı. Bu konuda çocuk edebiyatı ile ilgili iyi bir araştırma yapmak gerekiyor. Çocuğun kendi düşünsel ve duygu dünyası içerisinde didaktik olmadan, mümkün olduğunca anlatmayıp göstererek yazmanız gerekir. Çocuğun sözcük bilgisini hesaba katan ama dağarcığını geliştirmesine katkı sunan bir yöntem izlemelisiniz. Eğer bu anlamda ciddi çalışma ve araştırma yapmazsanız, çocuk kitabı da olan bir yazar olarak kalırsınız. B. İ: Üç roman da kıyı romanıdır. Hem kıyıda geçer hem de kıyıda kalmış kahramanları anlatır. Ama coğrafya olarak birebir aynı değil. Çelişki İzmir'in Ürkmez bölgesinde geçerken Sarsıntı ise hayali bir adada geçiyor. Adayı yaratırken tabii ki Bozcaada'dan ilham aldım çünkü gerçeklikten yola çıktığım istismar vakası orada geçmişti. Çelişki'nin mekanları ise hafızamın taze olduğu dönemlerde yaşadığım yerlerden seçildi. B. İ: Kimi zaman kafanızda bir karakter belirir ve onun üzerine hikayeyi kurarsınız. Kimi zaman da hikaye önce gelir ve o hikayeye uygun karakterler yaratırsınız. Çoğu zaman bu süreçler birbirini doğurur, yaratır. Yazarın daha iyi tanıdığı karakterler yaratmaya meyilli olması anlaşılır bir durum. Ancak yazar olmadığı kişileri de yazabilmek zorunda... Bu da gözlem ve empatiyle mümkün. B. İ: Evet edebiyatı diğer sanatlar arasında öne çıkaran en önemli nokta empati yeteneğini geliştirebilmesidir. Bu sadece yazar için değil okur için de benzer. Farklı hayatları, farklı kültürleri, gelenekleri, hisleri edebiyatla tanıyoruz. Bu da başkasının gözünden hayata bakma yeteneğimizi geliştiriyor. O yüzden yazar adayları etrafı iyi gözlediği kadar iyi bir okur da olmak durumunda. Hem cümle yapılarını kavramak, sözcük bilgisini geliştirmek hem de empati yeteneklerini artırmak adına... Gözlem gücümüzü artırmak için hayata hep sıfır noktasından bakmalıyız. Yani ilk kez bakıyor gibi, bir çocuğun gözünden, tanımaya çalışarak... Bu bizi geliştirecektir. B. İ: Yazmak sancılı bir süreç ama metin okura ulaştığında sözcüklerin başkalarına dokunduğunu görmek müthiş... Yazıyı üzerinde bir ahşap oyma ustası gibi titizlendiğinizde sonuçta ortaya çıkan üretim büyük bir tatmin duygusu veriyor. Bu hisler hayatımı zenginleştirdi. Tabii gazetelerde, dergilerde, kitaplarda yazdıklarım bana insanları daha iyi tanıma fırsatı da verdi. Hem okurları tanıdım hem de yeni karakterler yarattıkça insanı daha iyi anlamaya çalıştım. Hem birbirimizden çok farklı olduğumuzu hem de çok ortak yönümüz olduğunu gördüm. Türk edebiyatına katkılarınızdan ve bu güzel söyleşiden dolayı size çok teşekkür ederim.


- Mülksüzler Ursula K. Le Guin Ursula K. Le Guin'in 1974'te yazdığı Mülksüzler'in ülkemizde yayınlanması 1990'ları bulur. Bu bilim kurgu romanda Le Guin bambaşka bir evrende iki farklı gezegende geçen ütopik bir dünya yaratır. Kitabın en önemli özelliği anarşizmden beslenmesidir. Kapitalizm, bireycilik, devlet, aile, feminizm gibi birçok konuyu temel alır roman. Okumayanların okuma listelerinde öne çekmesi gereken bir kitap olduğunu düşünüyorum. 1949 yılında yazılan absürt tiyatro eseridir. Sürekli gelmesi beklenen Godot bir imgedir oyunda. Çoğunluğun kanısına göre de tanrı imgesidir. İngilizce God ve İdiot sözcüklerinin birbirine ulanmasıyla Beckett'ın karakter yaratımıdır Godot. Anlatım incelikleri üzerine ve imgelerin altında yatan manalar açısından da durup düşünülmesi gereken bir oyun. Thomas Bernhard'ın 1963 yılında yayımlanan ilk romanıdır. Don. Aynı yıl Bremen Özgür Şehir Edebiyat ödülünü kazandı. Bu ilk romanı diğer kitaplarından çok daha sonra Türkçeye çevrilmiştir. Roman, Schwarzach'ta tıp eğitimi alan bir öğrencinin, yanında staj yaptığı asistan tarafından Weng köyüne gönderilmesiyle başlar. Burada gözlemeye geldiği ressam Strauch, Bernhard'ın düşünce ve dil oyunlarının somutlaştığı bir kahraman olur. Aile hukuku ve çocuk hakları üzerine yazılmış harika bir kitap. Ünlü hakim Fiona Maye evliliğinde büyük bir kriz yaşamaktadır ve nöbetçi olduğu bir gece acil bir dava için evinden çağrılır. Adam Henry on yedi yaşında bir lösemi hastasıdır ve aldığı ağır kemoterapiler nedeniyle kan nakline ihtiyacı vardır. Ama Adam ve ailesi Yehova'nın Şahitleri'ne mensuptur, kan nakli onlar için günahtır. Hastane yönetimi ve ailesi arasında yaşanan anlaşmazlıkta Fiona Maye son kararı verecektir. Dini dayatmaları, yasaları, evlilik hayatını sorgulayıcı müthiş bir roman. 1951 Kore Savaşı'nın ikinci yılı, ailesinin tek oğlu olan Marcus Messner çalışkan, itaatkar ve geleceği parlak bir Yahudi gencidir. Babasının üzerinde kurduğu baskı nedeniyle ailesinden uzakta üniversite eğitimi almak için Ohio'daki Winesburg Üniversitesini tercih eder. Ailesiyle başladığı öfkeli hali bütün çevresini sarar. Kitabı okurken öfke kavramı üzerine de derin düşüncelere dalmamak elde değil. - Çavdar Tarlasındaki Asi 2017 - Paris'te Gece Yarısı 2011 - Çalıntı Hayat 2012 - Saatler 2002 - Kuzgun 212


Hindistan, Türkiye, ABD, BAE, İngiltere, Galler, Avustralya, Bangladeş, Pakistan dahil 17 ülkeden şair, akademisyen, müzisyen ve sanatçıdan oluşan yaklaşık 100 konuk, bu yıl ilki düzenlenen Glass House Festivali'nde (23-26 Temmuz) buluştu. Bangalore merkezli olan uluslararası çevrimiçi festival, 1999'dan beri sanat ve sanatçılar için çalışan ArtMuseum Trust tarafından düzenleniyor. Yumna Hari Singh Jawa'nın festival direktörü olduğu buluşma, bu yıl Rochelle Potkar, Somrita Urni Ganguly, Prateeti Punja Ballal, Aditi Angiras, Chandramohan S. gibi alanında uzman küratörlerle desteklendi. Man Booker, Padmashree, Sahitya Akademi ödülü gibi birçok uluslararası ödüle sahip isimlerin bir araya geldiği buluşmada açık oturumlar, şiir filmi gösterimleri, şiir okumaları, müzik başarımları, yüksek ses gelişine şiir gösterileri yer aldı. ArtMantram Trust'ın kurucusu Jija Harisingh festivale ilişkin şunları söyledi. Şiir, edebiyat, müzik dünyasındaki en etkili seslerden bazılarını bir araya getirmeye karar verdik. Bu mücadeleci sanatçıların mücadelelerine ilişkin için farkındalık yaratmak ve destek toplamak için. Görünen o ki, çağrımız yüreklerine çarptı ve katılan şairlerden aldığımız yanıtlar çok etkileyici oldu. Festivale Türkiye'den katılan şair Nurduran Duman ise İngiliz Tiffany Atkinson, Galli Natalie Ann Holborow ve Amerikan Eleni Sikelianos yer aldığı İtaatsiz Kadınlar: Bugün Feminist Şiir açık oturumunda, hem günümüz şiir dünyasındaki kadının yeri hakkında görüşlerini dile getirdi hem de sorunlara ilişkin aydınlanmanın malzemeleriyle önerilerde bulunduğu şiirlerinden örnekler sundu. Etkinliğin küratörü Somrita Urni Ganguly ise Kadınların okumaya cesaret ettikleri için hala başlarından vurulduğu bir dünyada yaşıyoruz. Kadınlar bedenleri, arzuları ve yaşamları hakkında yazmayı seçtikleri için hala zulüm görüyorlar. Bu açık oturumda bu dört özel şairle özünde hala ataerkil olan bir endüstride ve toplumda kadın olmak hakkında ve itaatsizlikleri adına kadınların ne kadar bedel ödemesi gerektiğini konuştuk diyerek oturumun amacına ulaştığını, ulaşmasını dilediğini belirtti.


DasDas, geçtiğimiz ay başladığı Açık Hava ve Avlu'daki etkinliklerine Ağustos ayında hız kesmeden devam ediyor. Tiyatro oyunlarından, DJ performanslarına birbirinden farklı etkinliklerle DasDas bu ay da çok renkli bir programla hem çocuk hem de yetişkin ziyaretçileriyle buluşacak. DasDas sosyal mesafe kuralları ve önlemler çerçevesinde hazırlanan oturma düzeni ile kapılarını geçtiğimiz ay açtı. DasDas, Ağustos ayında da Açık Hava ve Avlu'da gerçekleştirilecek olan çeşitli etkinliklerle ve DasDas Mutfak'ta sunulan lezzetli menülerle ziyaretçilerine keyifli günler yaşatmaya devam edecek. Tiyatroya aylarca hasret kalan sanatseverler bu ay da DasDas'ın sevilen, kapalı gişe oyunlarından 'Güle Güle Diva', 'Timsah', 'Çok Satanlar' ve 'Joseph K.'yı izleme fırsatı yakalayacaklar. Sosyal mesafe kurallarına dikkat edilerek hazırlanan oturma düzeninde açık hava alanında gerçekleştirilecek olan performanslar izleyicilere aylardır özlenen tiyatro atmosferini tekrar sunacak. Bunun yanında, 2017 yılında prömiyer yapan ve izleyicinin beğenisini kazanan 'İstila!' oyunu da bu ay DasDas Açık Hava'ya konuk oluyor. DasDas, Ağustos'ta da minik sanatseverleri unutmayarak onlara yaz günlerini keyifle geçirmelerini sağlayacak birçok etkinlik hazırlıyor. 'Uyku Nereye Kaçar', 'Göçebe', 'Pi Hanım'ın Tarifsiz Kurabiyeleri', Astro Ay'a Tırmanıyor', 'Beceriksiz Kralın Öyküleri', 'Bir Zaman Üç Zaman' gibi birbirinden eğlenceli çocuk oyunu bu ay DasDas'ta minik misafirlerini bekliyor. DasDas, İstanbul'da bir sahne, konser salonu ya da restoran değil; sahne ve mutfak sanatlarını aynı çatıda harmanlayan fonksiyonel bir sosyal yaşam alanı.


Garip ve İkinci Yeni dönemlerinden sonra Behçet Necatigil'in geliştirdiği iki ilke, günümüz Türkiye şiiri eleştirisinde sürekli gündemde tutuldu ve neredeyse birer ölçüt haline geldi. Bunlardan ilki politik strüktürün, dil kavramının ve dilin tininin esas alınması; diğeri ise şiir tarihinin bir felsefe malzemesi olarak kullanılmasıdır. Bu ilkeler Behçet Necatigil için ne ölçüde geçerli? Dil kavramı, şairler ve edebiyat kuramcıları için daima felsefenin temel çıkış noktası olmuştur. Behçet Necatigil içinse dille kurulacak ilişki çok bireysel bir boyut taşıyor. O, antropoloji kavramını işleyerek 'dil'i bilimsel bir yaklaşımla kategorize etmeye çalışmıştır. Behçet Necatigil ile tanıştığımız dönemde sözünü ettiğim ilkeleri ondan öğrendim. Ancak Behçet Necatigil'in beni en çok etkileyen özelliği, adeta çevresine enerji yayan karizmatik kişiliği oldu. Bu, dil kavramı konusundaki düşüncelerimin gelişmesini sağlayan ve şiir anlayışımı bileyen bir etki oldu benim için. Dil kavramı konusundaki düşüncelerimde Behçet Necatigil'den etkilendiğimi söylerken sadece biçimsel özelliklerle ilgilenmediğimi de kastediyorum. O, dili olabildiğince geniş bir kapsamda ele alıyor, bu açıdan dil kavramının sınırlarını genişlettiğini söyleyebilirim. Dilin görülebileceği, hissedilebileceği ve algılanabileceği farklı biçimleri bir araya getirmeye çalıştı. Ayrıca Behçet Necatigil ile karşılaştırıldığında, benim deneyimlerimin tamamen farklı bir arkaplanı var. O; Jacques Prevert, Wallace Stevens, T. S. Eliot, Ezra Pound, Baudelaire'den etkilenmiştir. Bense bambaşka imgelerle yüklü olan Arthur Rimbaud'dan, özellikle de Nazım Hikmet'den etkilendim. Başlangıçta imge, Behçet Necatigil için birdenbire ve nasıl olduğunu bilmeden ortaya çıkıp sonra kişisel deneyimleriyle birleştirerek bir kolaj yapar gibi şiirine katmaya çalıştığı bir motifti. Daha ilk şiirleri üzerinde çalışırken mitolojiden ve mitolojideki imgelerden söz etmeye başlamıştı. Hem bireysel deneyimlerinin hem de kültürel geleneğinin büyük bir bölümünün izlediği Batılı şairlerden, onların politika ve dil deneyimlerinden oluştuğunu kabullenmek gerekiyor. Bence bu dizeleri birbirinden ayırmak olanaksız. Dizelerin bütünle kuracakları ilişkilere çok daha geniş açıdan bakabilmek, benim çalışmalarımın merkezini oluşturuyor. Behçet Necatigil, şiirini çözümlemeyi tasarlarken elimin altında bulunabilecek tüm ögeleri kavramak, felsefenin içine çekmek ve bir tür araştırmacı, deneysel yaratı süreci içine katmak gerekiyor. Örneğin kör bir gül imgesini ele aldığımda, bu imgeyi kör bir gülün üretim yöntemi ile ilişkilendirmeye çalışıyorum. Böylece gerçek bir gülü oluşturan parçaları incelemeye koyuluyor ve bunu bozmaya çalışıyorum. Çünkü niyetim başlangıçtaki kör bir gül imgesine geri dönmek değil, o gülün farklı ögelerine geçebilmektir. Farklı dillerde, farklı felsefe koşulları etkin oluyor ve her şiire kendi özel niteliklerini veriyor. Benim için önemli olan, her şiir için en uygun dili bulabilmektir. Eğer mümkünse felsefi süreçler, benim yarattığım durumları tamamlayacaktır. Yepyeni görüşler oluşturmak gibi bir niyetim yok; mevcut başlangıçları sürdürmeyi ve böylece ifade yerindeyse felsefi süreci tamamlamayı istiyorum. Bu şiirdeki topografik koşulları değerlendirince biçim önceden belirlenmiş bir kipin değil, bir arayışın ürünü olarak çıktı ortaya. Dışarıdan değil, içeriden yaratılmış bir figürü temsil eden, doğaya uzanan büyük imgeli bir biçim oluşturuldu. Aslında bu şiir, kendi koşulları içinde değerlendirilince T. S. Eliot gibi bir şairin tasarladığı dev felsefi formların anlayışına benzetilebilir. Anıtsallığı ve yazınsal referansları ile ilk okuyuşta modern, öncü bir dönemin ilericiliği ile özdeştiriliyor olsa da şiir, dilin kendi öznelliğinden gelişen yapısıyla sorgulayıcı bir nitelik taşıyor. Dolayısıyla dışarıdan bakıldığında günümüz Türkiye şiirinde bir çelişki olduğu kesindir. Biz, Behçet Necatigil'in bir şair olarak felsefeyle ilişkisine değinelim. Hepimiz biliyoruz ki felsefeyle şiir arasındaki temel fark, şiirin belli bir işlev taşımamasıdır. Şairin felsefeye olan ilgisinin kaynağı, şiirin dolaysız ve beklenmedik deneyimsel değerler yaratabilme özelliği olabilir mi? Behçet Necatigil'in şiiriyle felsefe arasında birçok bağlantı olduğu kesindir. Başlangıçta bu bağlantıları yadsıyordum. Sonra fark ettim ki felsefeyle şiir arasındaki kategorik ayrımlar, aslında temsil eyleminin kendisine dayanmıyor. Günümüz Türkiye şiirinde kendimizi içinde bulduğumuz değişimlerin bir sonucu da zanaat geleneğinin yitirilmesi oldu. Artık yazdığımız her yeni şiirde, her şeyi baştan yaratmak zorundayız. Günümüz Türkiye şiirinde hiç görülmediği kadar fazla sayıda kötü şiir olmasının nedeni de budur. Peki, Behçet Necatigil şiirinin felsefesi yapılabilir mi? Bu soruya anında olumlu ya da olumsuz yanıt getirilebileceğini sanmıyorum. Bunun nedeni de her iki terimden ne anlaşıldığıyla yakından ilgilidir. Bu yazıdaki temel savı, baştan belirteyim önce: şiir nasıl tanımlanırsa tanımlansın, belirli bir tarih konjonktüründeki diğer toplumsal belirlenimler göz önünde tutulmadan bağımsız bir değişkenmiş gibi görülerek onun zorunlu olarak doğuracağı bir felsefeden söz etmek olanak dışıdır. Bununla birlikte insanlığın düşünsel faaliyet türlerinden biri olan felsefe, her çağda her şey ve hiçliği kucaklamaya sürekli yöneldiği için şiirin insan yaşamındaki yeri hakkında yargılarda, teorik müdahalelerde bulunabilir. Nitekim belli başlı felsefeciler ya da felsefeci olmadıkları halde felsefe yapmaya oturan düşün insanlarının bu tür müdahalelerde bulunduklarını hep izlemekteyim. Bu yazıda, bu tür girişimin insan varlığı için önemini ve sınırlarını belirli örnekler yardımıyla açıklamaya çalıştım. Yazıda genel okur yanında özelde şiir pratiği içinde olanlar hedeflenmiş, bu yüzden de şiir üzerine ya da çevresinde bir şeyler yazmış olan şair, eleştirmen, düşünür, felsefecilerin şiiri ilgilendiren konulardan aldıkları örnek ve analojilere öncelik verilmiştir. Burada sürdürülen tartışmanın da bir tür felsefe müdahalesi olduğunu, dolayısıyla şiirin yazınsal uzmanlık alanı ötesinde şiire ilişkin olarak insan varlığına, daha doğru bir ifadeyle toplumsal varlığa yöneleceğini eklemek isterim. Bunun başlıca nedeni de konunun salt bir bilgi sorunu olarak görülmeyip insanın varoluşuyla, toplumsal eylemle iç içe düşünülmesidir. Bu da tartışmayı bilgi kuramından varlık öğretisi düzeyine kaydıracaktır. Zaten ele alacağım felsefecilerin, şiir konusunda söylediklerinin ontolojik nitelikte oluşu da bunu zorunlu kılmaktadır. En azından gündelik düşüncede şiir denilince bu sözcüğün imlediği şeyin açık olduğu sanılır. Çağımız üzerine söylenen beylik düşünce ve yargılara bakılırsa görülmemiş bir şiir egemenliği altında yaşadığımız, insanoğlunun kendi ürünlerinin boyunduruğu altına girdiği, bilgisayarlar çağı tutsaklığının başladığı söylenmektedir. Burada şiir, tümüyle bağımsız bir güç olarak algılanmakta ve dahası dar anlamda araç ve gereçler olarak tanımlanmaktadır. Çoğu bilim insanının kafasında şiir, belirli toplumsal amaçlara ulaşmak için üretilmiş maddi araçlar olarak şekillenmekle birlikte, insanın bilgi ve becerilerini, hatta kullanılan enerji kaynaklarını aynı sözcüğün kapsamı içine alanlar da bulunmaktadır. Bunun da ötesinde örneğin 'erk şiiri'nden söz açan bazı felsefeciler, bu sözcükle her türlü direnmeye karşın 'erk'in etkinliğini sürdürmede gerekli maddi ve manevi kaynakların belirli bir rasyonaliteye göre seferber edilmesi yöntemini kastediyorlar. Kısacası konumuz olan kavram, bağlama göre içerik genişlemesi ya da daralmasına uğramaktadır. Yazımın başında felsefe hakkında örtük bazı yargılarda bulundum, şimdi bunları daha açık ifade edelim. Bu tür bir söylemin, iki anlamda düşünülebileceği öne sürülmüştür. Birincisi insana ve doğaya ilişkin her konuda hemen herkes 'feylesofca' bir tutum takınabilir. Gündelik yaşam ve düşüncenin amorfluğu ve bulanıklığı içinde bireyin kendisi başta olmak üzere insanlık için sorun oluşturan her şey üzerine evrensel ve genelgeçer olduğunu varsaydığımız önermeler öne sürebilir. Bunun yanında acun, insan varlığı ahlak ve estetik hakkında yargılarda bulunabiliriz. Gündelik düşüncenin bereketli topraklarında kökleri bulunmasına ve oradan sürekli beslenmesine karşılık kendisi sanat ve bilim türünden özgül söylemler gibi gündelik düşünceden uzaklaşmış, kendi özgül dil ve önermeler alanını oluşturmuş teorik bir uğraşı, yani felsefe pratiği vardır. Bu ikinci anlamıyla ele alındığında ekonomi, siyaset, kültür/ideoloji gibi toplum pratikleriyle yakından ilişkili ama öte yandan din, büyü, sanat ya da bilim gibi gündelik düşünceden değişen ölçülerde uzaklaşmış düşün faaliyetleriyle de iç içe geçebilen teorik bir disiplinden söz edilmektedir: acunda insanı ilgilendiren her şey üzerine konuşma hakkını sürekli kendinde gören ve kullanan, her tür bilgiyi bünyesine alma eğilimini hep sergileyen ama aslında pratiğin hizmetinde olan bir teorik müdahale biçimi. Aristoteles'e göre felsefecinin görevi, şeyleri bütüncü bir tarzda görmektir. Bunun içindir ki kimilerinin gözünde felsefe, bir boyutuyla bilgi üreten bilimler karşısında her şeyi kucaklamak hevesine düştüğünden hiçliği kucaklar. Kendi tarihi boyunca hep aynı kısır döngü içinde kalmaktan dolayı da tarihsizdir. Bu yalınkat girişten amacım, ister dar ister geniş anlamıyla ele alınsın, felsefenin şiir üzerine konuşma hakkını zaten kendinde gördüğünü, pratik yaşam ve ideolojilerden etkilenerek bu alanda da teorik müdahalelerde bulunduğunu, şiirin kolaylıkla felsefenin söylem alanı içine çekilerek sorunlaştırılabileceğini vurgulamaktı. Böylece diğer alanlarda yapılan işlerin geçerliliği de şairin kendi pratiğinde sınanabilecektir. İsmet Özel'in sözcükleriyle Bu bilgi pratik ile teorinin, akıl yürütmenin çocuğudur. Pratik, yani uygulama ise belirli bir çizim ve tasarıma göre seçilmiş malzemelerle sürekli ve düzenli olarak kol emeği harcanmasını zorunlu kılar. Teori ise ortaya çıkan ürünün oran ilkeleriyle sergilenmesi ve açıklanmasıdır. İsmet Özel, buradan şöyle bir sonuç çıkarmaktadır: teori ve pratik iç içe olmadan şiir icra edilemez. Belirli bir teorik bilgi düzeyine erişmeden, el işçiliğinin ustalıklarıyla yetinmek şairi yetkin kılamayacağı gibi yalnızca teori ve alimlik düzeyinde kalmak da işin özünden çok gölgesinin peşinden gitmektir. Bizim için önemli olan nokta, İsmet Özel'in kişinin doğal yetenekleriyle yetinmeyip eğitime ve belirli öğretilerdeki kuralların kişiye kazandırılmasına eşit ağırlık tanıması değil, onun bu eğitimi nasıl kavramlaştırdığıdır. Doğal yetenekleri olan şair adayı, onun gözünde iyi kalem kullanmayı ve dili bilmek yanında iyi tarih bilgisine de sahip olmalı, gelmiş geçmiş felsefecileri dikkatle izlemeli, müzikten anlamalı, hukukçuların görüşlerini bir ölçüde tanımalı, astronomi ve gökler kuramıyla tanışık olmalıdır. Kendisi bütün bu saydıklarının niçin gerekli olduğunu da nedenleriyle açıklamaya girişiyor. Dil bilgisi için zorunlu olan ve kelime sanatı gibi alana özgü becerileri bir yanda tutacak olursak Aristoteles çapında bir filozofun bile hemen bütün bu alanlarda yıllarca inceleme ve uygulama içinde bulunduğunu söyleyebiliriz. Organizmalar üzerinde deneyler yapıp bitkilerin incelemesinden sınıflandırılmasına, tarihten matematik ve mantığa dek birçok alanda uzmanlaştığını bu vesileyle hatırlatmadan geçmeyelim. Bu ikinci örneği gündeme getirmekten amacım, özgül şiirler gerektiren herhangi bir bilgi-kılgı alanıyla felsefe arasında o zamanlarda henüz kesin sınır çizilmediğinin yeniden vurgulanmasıdır. Kaldı ki felsefe, akademik bir disiplin olmayıp 'erdemli olmak' uğraşısı olarak görüldüğünden kafa ve kol emeği gerektiren her faaliyette yükselmeyi arzulayan her yetenekli kişinin ulaşmaya çabalaması gereken bir idealdir. Nitekim İsmet Özel, felsefenin şiir için gereğine değinirken felsefenin şairi yüksek düşünceli kılacağını, toplumun diğer üyelerine karşı dürüst, kötülüklerden arınmış, nazik ve adaletli yapacağını savunuyor. Bu çok önemlidir. diyor İsmet Özel ve ekliyor: çünkü dürüstlük ve ruh temizliği olmadan hiçbir iş hakkınca yapılamaz. Felsefenin şiir için yararı bununla da kalmaz ustanın gözünde. Eskiden Yunanlıların 'phisiologia' diye adlandırdıkları fizik bilgisinin, dil bilgisi için vazgeçilmezliğine değinen İsmet Özel, bu dalın salt fizik bilginlerinin yapıtları okunarak anlaşılamayacağını, doğanın temel ilkelerinin felsefe yoluyla öğrenilmesinin sonradan ortaya çıkabilecek birçok zararın da önüne geçeceğini savunmaktadır. Ustanın müzik, tıp ve gökler kuramının şairlerce öğrenilmesi gereği üzerine sıraladığı nedenlerin tartışmasına geçmiyorum. Yalnız belirtilmesi gereken nokta, şairin sözü geçen bütün alanlarda iyice derinleşmesinin beklenilmediğidir. Her zanaatin kendi uzmanlaşmış işleyişi ve teorisi olmak üzere iki öğeden oluştuğuna dikkat çekilmektedir. Birincisi o alanda yetişene özgüdür ve İsmet Özel zamanının felsefe anlayışına uygun olarak teorinin bütün bilginlerin ortak malı olduğunu vurgulamaktadır. Metinde açıkca söylenmemekle birlikte İsmet Özel'in teoriyi Yunan felsefesinde episteme olarak adlandırılan sistemli ve doğru bilginin, yani sanı karşıtı bilgi anlamında kullandığı kanısındayım. Bu kanımı güçlendiren bir başka nokta da örneğin Aristoteles'in epistemeyi praktike ve poietike karşısında, varlığın nedenlerinin doğru ve teorik bilgisi olarak nitelemesidir. Felsefenin şiirle ilgisine daha erken bir örnek de Aristoteles'in metafiziğinden getirilebilir. Yapıtının Epsilon, özellikle de kavramlar sözlüğü diye bilinen Zeta kitaplarında sonul neden kategorisini açıklarken sık sık dize yapım sürecini örnek olarak kullanmaktadır. Burada epistemeyi doğru, dolayısıyla bilimsel bilgi olarak betimlemekle kalmayıp onun doğru bilgi olması koşulunu belirli varlıkların ötesinde genel varlık hakkında bilgi, bunun için de varlığın nedenlerinin bilgisi olmasında bulmaktadır. Bunun günümüz felsefesinde epistemolojiden çok ontolojiye yakın bir anlayış olduğunu düşünmek mümkün olmakla birlikte, 18. yüzyıldan beri yapılan bu ayrımın Antik Çağ Yunan felsefesinde pek de kesin çizilmediğini hatırlatalım. Aristoteles'e göre episteme de kendi içinde kademelenmiş gibidir. En yüksek noktası da sonul nedenlerin bilinmesidir. Bu da aslında bugün erek dediğimiz şeyle hemen hemen aynıdır. Kendisi bu noktayı erdem olarak adlandırmakta ve bu teorik düzeyi pratik erdem sayılan phronesisden titizlikle ayırmaktadır. Bu durum aynı zamanda epistemenin felsefe ile özdeşleştiği noktadır ve 'philosophia' sözcüğünü ilk kullanan Pythagoras'ın ona yüklediği dinsel ve ahlaki ağırlık artık geride bırakılmıştır. Unutmayalım ki Aristoteles'in uğraşı, Posterior Analytics'inde yazıldığı gibi kıyas ve ispata dayanmaktadır. Türkçede 'Aristo mantığı' denilen yol, aynı zamanda varlığın varlık olarak teorisidir. Dolayısıyla hep değişen özgül maddi görünüşlerin üstünde 'varlık'ın ölümsüz, kalıcı niteliklerini araştırmaya yöneliktir. Aristoteles, üst düzeye yerleştirdiği bu düşünce düzeyini birincil felsefe olarak adlandırır ki sonraları aynı şeye kimi zaman teoloji, kimi zaman da metafizik denilmiştir. Aristoteles, bu birincil felsefeyi değişen, yani kalıcı olmayan niteliklerin bilgisi saydığı ve ikincil felsefe olarak adlandırdığı 'fizik'den titizlikle ayırmaktadır. Dinin söyleminden bağımsızlaşarak kendi söylemini kurmaya yönelmesine karşın felsefe de bu kez metafizik olarak kendini dinsel ve ayrıcalıklı bir konuma yerleştirmektedir. Bununla birlikte Aristoteles'in Metafizik'inde şiirin kavramlaştırılması yönünde oldukça önemli ipuçları verilmektedir. Eğer nedenleri açıklayan birden fazla bilim varsa ve her farklı ilkenin bilimi ayrıysa okurun aradığı hangisidir ya da bu bilimlerde usta olanlar arasından incelediğimiz konuda en yetkili olarak kimi kabul edeceğiz? Bir şeyin çok çeşitli nedeni olabilir çünkü. Bir imgeyi örnek alalım. İmgenin ortaya çıkmasına neden olan şeyler sözcük sanatı ile sözcük ustasıdır. Yapılmasındaki nihai neden de onun işlevi, yani ne amaçla kullanılacağıdır. Maddesi hayaldir, biçimi ise tasarlanış ve tanımlanışıdır. Şimdi bu bilimlerden hangisine 'dil' diyeceğimize gelince hepsini bu adla nitelemek akla uygundur. Dil, diğer bilim dallarının köleler gibi karşı çıkamayacağı ölçüde egemen ve yetkili bilgi olduğuna göre erek ve iyinin bilgisi bir tür 'dil'dir. Çünkü diğer şeyler hep ereğin hizmetindedirler. Öte yandan ilk nedenleri ve esas bilinmesi gerekeni ele alan töz bilimin, böyle tanımlandığı sürece 'dil' sayılması uygundur. Burada nedenlerin dört grupta düşünüldüğünü görüyoruz. Nitekim aşağıda ele alacağım Heidegger'in şiir üzerine yazısında da bu nokta üzerinde ayrıntılı olarak durulmaktadır. Yukarıda söylediklerine bakarak Aristoteles'in özgül bilgi edinme yollarını, dil bilgisi karşısında önemsiz gördüğü anlaşılmamalıdır. Çünkü nedenleri açıklama yollarından her biri, 'şeyler' hakkında farklı bilgiler ürettikleri halde bizi 'dil'e götürebilir. Aristoteles'in görüşünce önemli olan, bir şeyin gerçekte 'ne' olduğunu belirleyebilmektir; yoksa yalnızca ona özgü niteliklerin başka şeylerden farklılığını göstermek değildir. Onca töz olarak ifadelendirilen, açığa çıkarılması gerekli tek bir ana varlık vardır ki duyularımızla algılanan, çeşitli bilgi dallarının açıklamaya çalıştığı tekil ana varlıklardan farklı ve daha derin bir kavrayış gerektirir. Nitekim yapıtının bir başka yerinde somut bireylerden başka bir şey olmadığı görüşü benimsenirse hiçbir şeyin bellekte kavramlaştırılamayacağını, her şeyin duyularla algılanabileceğini ama hiçbir şeyin bilimi olamayacağını belirtir. Duyularla algılamanın kendisinin bilimsel bilgi olduğu iddia edilmezse algılanan her şey yok olduğu, değiştiği için sonsuz ve devinmeyen hiçbir şey yok demektir. Sonsuz hiçbir şey yoksa oluş diye bir şeyden söz edemeyiz. Çünkü oluş sürecini geçiren bir şeyin var olması gerekir ki süreçte ortaya çıkan bir dizi şey olabilsin. Dizinin de bir şeyden başlaması gerekir, yoksa hiçlikten hiçbir şey olmaz. Burada karşılaşılan sorunun çağımızda fenomenolojik ontolojinin önde gelen temsilcisi Heidegger'de de süregittiği kanısındayım. Onun felsefe pratiğinde de varlık üzerine sürdürülen bütün tartışma, bu metafizik değişmezliği sürekli değişim ve ölümlülüğün ötesinde yakalama çabası olarak yeniden boy göstermektedir. Şimdi Heidegger'in hemen bütün yapıtlarında tartışmaya yöneldiği varlığın ne olduğu sorusu, 1954'de yayımladığı şiir üzerine yazısı çevresinde ele almaya çalışalım. İlgili yazı, basit anlamda şiirin niteliği üzerine bir tartışma açmaktan çok Heidegger'in bir fenomenolojik ontoloji geliştirme uğraşının uzantısıdır. Yazının esas odağı 'insan'dır; kendini yalnızca olan şeyler düzeyinden çıkararak zaman içi varlık olma niteliğine kavuşturan anlamsız nesnelerin her bir yana dağıldığı, bir boşluk yerine bir simgeler acunu kurarak varlık düzeyinde anlamlandırma yeteneğine sahip olabilen 'insan'. Şairin daha önce dile getirdiği görüşler, postmodern bir tutumla ilgilenmediğini açıkça ortaya koyuyor ama 1950'lerin İkinci Yeni geleneğinden büyük ölçüde yararlandığı söylenebilir. Türkiye şiirinde 1950'ler ve 1960'lar tarih oldu. Bu da onları sadece birer imge olarak kullanabileceğimiz anlamına geliyor. O günlerden beri her alanın dili öyle gelişti ki dolaysız ilişkiler kurmak yetersiz sonuçlar doğuruyor. İmgeler ancak şiirlerde doğrudan kullanılabilir ve hataları, göze batan ayrıntıları kağıt üzerinde yok etmek kolaydır. Oysa bu hayatın içinde olanaksız. Çünkü hayatın içinde imgelerin inşa edilebilmesi gerekiyor. Heidegger'in sorunu varlığın metafiziğini kurmak ve bu amaçla da klasik felsefenin ögeleriyle öznel bir çözümleme getirmektir. Metafizik, felsefe pratiğinin merkezinde olmakla birlikte mantık ve etik gibi felsefe içinde kendine ayrılmış özel bir alana sahip değildir. Heidegger, felsefe içinde özel alanlar kuran bir iş bölümünün anlamsız olduğunu ileri sürmüştür. Onun gözünde skolastik felsefe öğrenimi, hiçbir zaman felsefenin özünü oluşturmaz. Bu nedenle de metafiziği, tarihin felsefe öğretisine getirdiği değişikliklerden uzak tutmak gereklidir. Kendisi felsefe tarihinin her anında ortaya çıktığı için bir anlamda tarihsiz bir soruna yeni bir ontolojik bakış getirmek istemektedir. Hem de 'varoluş'tan yola çıkarak ama ne Husserl gibi 'Kartezyen Ego'ya ne de Sartre gibi 'insan-özne'ye yaslanmaksızın. Varlık denen şeyin zaman dışı olması, varoluşun indeksi olarak 'zaman' içinde bütün varlıklarda var olmasındadır. Bununla birlikte öyle bir varlık vardır ki hem varlık hem kendisi de dahil olmak üzere bütün sınırlı varlıklar hakkında sorular tasarlayabilmektedir. O varlık da insandır. Bu son nokta, kartezyen egonun yadsınması ile çelişiyor gibi görünür. Oysa Heidegger'in Sartre patentli 'varoluşçuluk / hümanizm' denklemini eleştirdiği insan tasarımlarının ufkunu oluşturan acunda, kendinin ve her şeyin özü sayılabilecek varlığı sorgulama yeteneğiyle donanmış olarak geçmişten şimdinin içine fırlatılmıştır. Şimdinin içinden geleceğe yönelirken de bir oluşun, bir sürecin içine girer. İşte bu devingen, akla sahip varlık haline Heidegger burada olmak demektedir. İnsana özgü bu durum, 'acun ve zamanda olmak' yani 'insan gerçekliği'dir. Bu anlamıyla acun, varlıklar 'yalnızca-olmak' karanlığından varlığın ışığında çıkarak anlamlandırdıkları simgesel bir mekandır. 'Burada olmak'ın akıl sahibi, varlık olarak görülmesi hemen basit anlamda akıl yürütme ve dil yetisi ile özdeşleştirilip bırakılamaz. Yoksa kartezyen egonun kafesinde tutsak kalırdı 'burada olmak'. Oysa Heidegger'in sözcüğe yüklediği anlam, gündelik olanın ötesinde ve her varlığın özündeki kalıcı niteliği, yani varlık özelliğini yakalayabilme gücüne etmektedir. Tarihsel olan 'burada olmak', her an kendini aşma tasarımları ve geleceğe yönelen planlar yapmak, aynı anda içinden şimdinin acununa fırlatılmış olduğu geçmişin yükünü de taşımaktır. Bu anlamıyla insan, kendini ancak tarihsel olarak bilebilir. Kendi varoluşunu ölümlülüğün, kalıcı olmayışın endişesini sürekli içinde taşıyarak kurar. Burada da 'hiçlik'in bilincine varılması ve bunun yarattığı şiddetli tedirginlik, Heidegger'e göre şeylerin özündeki tek kalıcı olanın, yani varlığın gün ışığına çıkarılabilmesinin ön koşuludur. Heidegger, sürekli olarak gizlilikten çıkarılmasına çalışılan varlığın ışığında yüzme durumuna 'varoluş!' da demekte ve bu durumu klasik felsefenin görünürde var olma halinden dikkatle ayırmaktadır. Onca böylesine 'varoluş', yalnızca herhangi bir şey gibi var olmak değil, insanın simgesel acununun sınır çizgileri içinde varlık ile buluşabilme çabasıdır. Şöyle der Heidegger: insanın ne olduğu -ya da metafiziğin geleneksel diliyle insanın 'özü' insanın Var-oluşu içinde gömülüdür. Dikkat edilecek olursa yukarıda insanın evrenin merkezinde yer almadığına işaret etmiştim. Gerçekten de Heidegger, insana bir tür değişmez us yetisi bahşeden, her insanda Tanrı vergisi gibi bir çekirdeğin bulunduğunu varsayan kartezyen rasyonalizm ile felsefi antropolojizmin ona evrende ayrıcalıklı bir konum tanıyan ve giderek her şeyi 'Tanrı insana' göre açıklayan felsefi konumuna karşı çıkıyor görünmektedir. Bir başka ifadeyle 'burada olmak' niteliği, insanı diğer varlıkların efendisi yapmaz. Kanımca çağdaş doğa bilimlerinin de giderek güçlendirdiği bu görüş Althusser, Lukacs, Foucault ve Derrida gibi değişik teorik formasyonlara sahip felsefecilerde de göze çarpan bir eğilimdir. Aynı eğilim Heidegger'de, hemen şu bulanık metafizik kategorisinde varlığın buyruğu altına sokulmaktadır. İnsan varlığının çobanıdır der Heidegger. İnsan, çobanın yoksulluğuna kavuşunca yani evrende kendisinin hiç de öyle ayrıcalıklı bir yeri olmadığının bilincine varınca, görevinin ne denli saygın olduğunu da anlayacaktır. Çünkü insan varlık tarafından varlığın hakikatını açığa çıkarmaya ve korumaya çağrılmıştır. Dinsel-mistik nitelikteki bu çağrışımın tartışmasına, burada girişmek gereksiz. Bu gerekli girişten sonra biz, asıl Heidegger felsefesinin şiir sorununa nasıl yaklaştığına bakalım. Poetik Felsefe: Georg Trakl Üzerine (1953) gibi görece geç dönem yazısında Heidegger, başyapıtı olan Varlık ve Zaman'daki (1927) temel sorunlarını yeniden öne sürer. O zamanlarda kendine özgü felsefe diliyle modern sanayi toplumunun enstrümantal akılcılığına karşı tutum alan Heidegger, bu yazısında da aynı eğilimi sürdürmektedir. Nasıl ünlü Alman şairi Hölderlin'den esinlenmişse bu yazısında da modern teknoloji uygarlığının tehdidine karşı 'şiir'i yardıma çağırırken başvurduğu kaynak gene Hölderlin'dir. Doğaldır ki kendisinden sonraki çoğu düşünür gibi Heidegger de 'şiir' denilince çağdaş iş bölümünün kurumsallaştırarak ehlileştirdiği, uzmanlaşmış bir insan faaliyetini düşünmemektedir. Tersine eski Yunan'da anlaşıldığı biçimde onu bir yaşama tekniği ve estetiği, insanın evrenle bir tür bağ kurması olarak anlamaktadır. Açık olan şu ki Heidegger'in gözünde şiiri sorgulamak, 'burada olmak'ı sorgulamaktır. Birbirine bağlı şu iki önerme: a- şiir ereğe yönelen bir araçtır ve b- şiir bir insan faaliyetidir yanlış olmamakla birlikte, hakikatle buluşmak anlamında doğru da sayılmaz. Bu tanımlar yararcı, antropolojik olduklarından 'şeyler'in ve insanın gerçekte ne olduğunu anlatmada yetersiz kalır. Şiirin özünü, yani hakikatini özgürce araştırabilmek için en baştan erek-araç ilişkisinin ne tür bir süreç içinde kurulduğunu görmek gerekir. Heidegger, bu süreci adlandırırken eski Yunanca bir sözcüğü kullanmaktadır: Poiesis. Doğurmak, üretmek, yaratmak, saklı kalmış bir gücü ve hakikati ortaya getrimek anlamına gelen bir sözcüktür bu. Neden-sonuç ilişkileri ile konuşan antropolojik şiir anlayışının ötesine geçildiğinde, şiiri varlığın hakikatinin ortaya çıkarılma yolu olarak görmek gerekecektir. Burada Heidegger'in 'hakikat' karşılığı olarak 'aletheia' sözcüğünü kullandığını görmekteyiz. Bu da saklı kalan bir şeyin kendisi olmayıp açığa çıkarma süreci içinde oluşur. Bizzat sorgularken oluşan bir şeydir hakikat. Heidegger, bir şey üretmek, yaratmak için birleştiren bu poiesis süreci içindeki değişik insan, yetkinlik ve becerilerine de 'techne' demektedir. Techne yalnızca zanaatkarın değil, düşünce sanatı ve günümüzde 'güzel sanatlar' olarak ayırmaya dilimizin alıştığı faaliyetlerle uğraşanların da yeti ve becerileri yaparak bilme ve bilerek yapma eylemidir. Poiesis yoluyla hakikati meydana koymak ile modern şiir çağında ortaya çıkan süreç arasında büyük ve ürkütücü bir fark vardır. Bugün hakikat buyurgan bir 'meydan okuma' yoluyla açığa çıkarılmaya çalışılmaktadır. Kendinizi doğanın bir parçası gibi görmek yerine, doğayı yabancı bir nesne durumuna indirgiyor ve kaynaklarına işe vuruk, rasyonelliğe uygun matematik planlar çerçevesinde var gücümüzle yükleniyoruz. Bir başka ifadeyle doğa ve toplum güçleri, Galile sonrası bilim anlayışının ilkelerinden yola çıkan sayısal şablonlara göre seferber edilmiştir. Çağın toplumsal erekleri doğrultusunda meydan okunan doğa; kapasitesi, enerji deposu olması, sonu gelmez istemlerimize uzun süre yanıt verme gücü ile durmadan yinelenen bir faaliyetin parçası haline getirilmiştir. Toprağın bir dahaki yıla ne kadar ürün vermesi gerektiğinin hesaplanması, bir coğrafi yörenin maden yatağı olarak görülüp daha ne kadar süre işletilebileceğinin yordanması... Hakikatın artık eskiye göre çok farklı bir yöntemle açığa çıkarıldığının örnekleridir. Bu niteliğiyle 'meydan okuma', poiesisin tam karşıtıdır. Daha önemlisi her kaynağın bir 'hazırda rezerv' olarak harekete geçirildiği bu sürecin esas yaratıcısı olan insanın kendisi de bir 'hazırda rezerv' olarak düşünülmektedir. Özerkliği yoktur artık insanın. Kendi gözünde de doğanın hazırda güç olarak algılanması gibi yeniden sürece katılmak için sırada bekletilen hazır bir kaynaktır. Kısacası tarih içinde insanlığın saptadığı çok çeşitli ereklere ulaşmak yolunda geliştirilen süreçler de ortaya çıkan sonuçlar da insanı aşmıştır. Burada Althusser'in sözünü ettiği öznesiz ve ereksiz tarihi süreci ile belirli bir yakınlık kurmak mümkündür. İnsan, modern şiirsel sürecin en önemli hazır gücü olmakla birlikte hakikatin kuruluşu, insanın istenci dışında ortaya çıkmış sınıflandırıcı ve sıraya sokucu bir düzene göre kendiliğinden oluşmaktadır. Bir başka boyut da Heidegger'in gözde ifadesiyle bütün bu faaliyetin bir çerçeveleme oluşudur. Bu, bir bakıma Platon'un ideası gibi duyularımızla deneyimleyebileceğimiz şeylerin ya da 'görünüşler'in gerisinde olduğu varsayılan 'öz'e benzer. 'Çerçeveleme' yalnızca bir zorlama ve meydan okuma değil, poiesis sürecinde olduğu gibi bir şeyleri, dolayısıyla hakikati üretmek ve kendimize sunmaktır da. Örneğin modern doğa bilimlerinin doğayı sorgulama yolları eskisinden çok farklıdır, demiştik. Daha baştan sorularımızı hazırlarken doğayı sayıya vurabileceğimiz güçlerin oluşturduğu uyumlu bir bütün olarak kabul etmekteyiz. Modern bilimin gücü, doğaya meydan okumasında ve doğayı anlamak için gerekli bulduğu araç-gereçleri harekete geçirmesinde değil, en baştan teorik planda soruları soruş tarzında yatmaktadır. Bu da hem soruyu hem de yanıt vermesi beklenen şeyi işin başından çerçevelemektir. Böylece hem doğa hem de giderek insan 'hazırda-rezerv' haline değişik biçimlerde düzene sokulabilir birer enformasyon sistemine dönüştürülmüş olurlar. Böylece yalnızca modern şiire ulaşacak yol açılmakla kalmaz, artık modern şiirin özünü açığa çıkarma yolunun da eskisinden farklı olması gerekir. Heidegger'e göre modern şiirin özü, kendisi hiç de şiirsel olmayan bu çerçeveye sokmak ediminde yatmaktadır. Bu yolla hakikat, kendini 'hazırda rezerv' olarak gösterir, der Heidegger. Öylesine bir bağlam ortaya çıkmaktadır ki kendi işleyiş mantığına sahip modern şiir düzeni içinde artık 'hazırda rezerv' olan insanın omuzlarına bir kez daha hakikati aydınlığa çıkarmak yazgısı yüklenmektedir. İnsan eğer böyle bir yazgı altında ise bunun ciddi sakıncaları da vardır. Modern şiirin özündeki hakikati açığa çıkarmak göreviyle yüklenmişsek bu hakikati pekala yanlış kurabilir, yanlış yorumlayabiliriz de. Bu yolda attığımız adımlar yanlış olmadığı halde hakikat yeniden kalın bir sis örtüsü gerisine gizlenir. Şiirin antropolojist yorumundan da görülebileceği gibi buradan da insanı evrenin egemeni olarak görme yanılsamasına düşülür. Özetlemek gerekirse modern bilim ve şiire özgü 'çerçeveleme' süreci, hakikatin poiesis yoluyla açığa çıkarılışından tümüyle uzaklaşmıştır. Heidegger, bir şeyin aslında ne olduğu demek olan 'öz'e ulaşamayışımızı ve insanoğlunun evren içindeki gerçek ve mütevazı yerine oturtan bu açılma sürecine artık giremeyişimizi, insanlık için önemli bir tehlike sayıyor. Şiiri insan için yalnızca bir araçmış gibi görme yanılsamasına düşünce sürekli olarak ona egemen olma uğraşı içine giriyor, bir türlü de beceremiyoruz. Şiirin antropolojist tarzda tanımlanışı da bu genel tutumun bir örneğidir. Bütün bu anlatılanlara ek olarak bir uyarıda da bulunmak gerektiği kanısındayım. Heidegger'in değindiğimiz yazısı ve diğer yapıtlarında varlık ve zaman içi varlık olma niteliğine, mistik bir anlayışla yaklaştığı gözden kaçmamaktadır. Sistemleştirici akılcılığa karşı çıkış geleneğinin Alman düşün tarihinde uzun bir geçmişi vardır. Şiirde en güçlü ifadesini bulan romantizm ve irrasyonalizm bu karşı koyuşun tipik örnekleridir. Heidegger'den önce sistemleşmemiş biçimde öne sürülen 'varoluşçu' düşünce hakkında Behçet Necatigil de şu önemli tespiti yapmıştır: Bu felsefeler, daha ilk adımlarını atarken, tutarlılığı, sistemliliği yapmalık diye yadsımakla büyük bir öznellik ögesini: Romantik ögeyi işin içine katmışlardır. Fakat daha önemlisi: Bunlar insanın ne olduğunu mantıklı bir zincirleme içinde anlatmak değil, telkin etmek isterler; onun için de rasyonel öğretiden uzak, şiire yakın düşerler. Bu açıdan bakılacak olursa Behçet Necatigil'e katılırım. 1950'ler bizim kendimizi çok daha yakın hissettiğimiz bir dönem ve bu nedenle o yılların imgelerini doğru bir biçimde kavrayabiliyoruz. Ne de olsa o yılların izleriyle hala iç içe yaşıyoruz ve imgeler hala her gün bizi kuşatıyor. 1950'lerin İkinci Yeni şiiri, saf denilebilecek bir inançla ilerleme düşüncesine tutunuyor. 1950'lerin İkinci Yeni şiirinde tuhaf bir kararsızlık var sanki. Söz ettiğimiz ilerleme inancı ile bir tür tıkanmışlık veya muhafazakarlık arasında salınıyor. Sanırım bu ara konum, Türkiye şiiri için bir başlama noktası oluşturuyor. Bu kararsızlık uzun süredir ilgimizi çekiyor. 1950'lerin İkinci Yeni şiirinde şaşırtıcı bir özellik vardır; ki bunu 1980'lerde ve 1990'ların başında ortaya çıkan tepkisel tutuma daima yeğlerim. Bu dönemin şiirine hayran olduğumuz kesinlikle doğru ama buna rağmen her şeyi yeniden yaratmamız gerekli, sadece 1950'lere veya 1960'lara atıflar yapmak yeterli değildir. Zamanla epey güçlenen bu eğilimin, Heidegger'in varlık öğretisi yoluyla görece sistemli bir biçimde felsefe alanına taşındığı söylenebilir. 'Tasa', 'hiçlik' ve daha önemlisi 'ölüm' kategorileri Heidegger'in söyleminde önemli yer tutar. Peter Gay'in görüşünce Heidegger'in çoğu kez Alman dilinden türetip uydurduğu soyut nosyonlar ve kategoriler, Birinci Dünya Savaşı sonrasının o zor günlerinde çoğu Alman'ın belleğini saran akıl dışılık ve ölümle yaşanan aşk ilişkisinin profesörce ifadeleridir. Bugünkü felsefede, şiirde popüler olan postmodernlik üzerine tartışmalarda da benzeşen bir eğilim sezilmektedir. Çoğu kişinin Foucault gibi düşünürlerin söylemini tükettikten sonra biraz da okunan düşünürlerin açık göndermeleri ya da üzerlerindeki etkisini belirtmeleri sonucunda, birden Heidegger'e ilgi duymaları da belli ölçüler içinde değindiğim ruh halinin günümüzdeki benzeridir sanıyorum. Nedir Heidegger'i bugünün şairi için yeniden ilginç kılan şey? İnsanın acun içine daha baştan yitik ve tasayla dolu olarak atılmışlığı, şu sıralardaki genel dünya konjonktürüne de bağlı olarak birçok okurun içine düştüğü hiçlik duygusu, ölümle yüzleşmeyi öğrenmenin yarattığı yüksek gerilim ve buralardan da çoğu zaman sezgiyle ulaşılan şu sonuç: varoluşumuzun gizine akıl yoluyla varılamayacağı, hatta bazı durumlarda varoluşu anlamanın ancak aklın dışındaki yollar izlenerek gerçekleşebileceği. Modern uygarlığın artık 'akıl dışı' akılcılığına düşman olanların hoşgörüsüne sığınarak konuyu yeniden şiir dışı alana kaydırıp son bir yorumu gündeme getireceğim. Şiir konusunu, Heidegger'e özgü soyutlamaların cazibesine fazla kapılmaksızın ya da abartılmış bir kartezyen aklın gerisine sığınmadan da felsefe planında ele almak mümkündür. Sanırım alternatif bazı yorumlar yoluyla da yaşam estetiğini şairce ya da başka pratikler içinde kurmak, geçmişi diriltmek yerine çağı yaşayan ve aşmaya yönelen yeni bir poiesis başlatmak olanaklıdır. Bu vesileyle Lukacs'ın son döneminde geliştirmeye çabaladığı Heidegger'inkinden oldukça farklı ontoloji ve estetik anlayışına değinmek, felsefenin modern şiir gerçeğine başka yollardan da yaklaşabileceğini göstermek yönünde yararlı olacaktır. Lukacs'ın, şiiri ontolojik düzeyde değerlendirişini ele alırken onun bu olguyu neo-pozitivistlerin yaptığı tersine bağımsız bir etken olarak görmediğini, öte yandan gerisinde insan özünün gözlendiği bir işleyiş olarak da kavramlaştırmadığını hemen belirtelim. Lukacs, şiir sorununun bu yanını en geniş anlamıyla tartıştığı 'emek' süreciyle iç içe görmekte ve esas felsefe ama tarih üzerine kurulu bir felsefe olarak tanımladığı bir varlık öğretisi içinde ele almaktadır. Ölümünden sonra basılan dev yapıtı Toplumsal Varlığın Ontolojisi'nde de ana ekseni oluşturan bu süreci, insan toplumunun kurucu atomu olarak görür ama emek ya da iş olarak adlandırılan bu süreci basitleştirilmiş bir kol emeği / kafa emeği bileşimi olarak görmediği, var olan tarihsel-toplumsal koşullar ve değerlerce koşullanan insan düşüncesinin kendine saptadığı erekler doğrultusunda emek sürecini yönlendirişine çözümlemesinde büyük önem verdiği de unutulmamalıdır. Lukacs'ın gözünde tarihin içeriği böylesine bir temel üzerinde yükselen 'toplumsal varlık', yani insan toplumunun kendi içinde farklılaşmasının evrelerinden başka bir şey değildir. 'Hakikat' denen şey de ekonomi, siyaset ve şiir alanlarındaki çelişmeli işleyişin her tarihsel dönem açısından bir bütünlük içinde kavranmasıdır. Yoksa kalın sis perdeleri arkasından gün ışığına çıkarılmayı bekleyen tarih ötesi bir değişmez ya da bu anlamda bir gün ışığına çıkarma süreci değildir. Toplumsal varlık denilen bu kompleksin tarihsel olarak kendinden önce gelen inorganik ve organik varlık biçimleri içinden evrilmesine, dahası bu iki varlık biçiminin onun ön koşulunu oluşturmasına karşın insan türüne özgü bu varlık biçiminin göreli özerkliği ve kendine özgü devinimi olduğu da unutulmamalıdır. Eğer bu tarihsel varoluşun devinimindeki temel öğe, zaman içinde değişen çok farklı teleolojiler doğrultusunda ve koşulan insan emeği ise bu nesnel sürecin genel yapısına da çözümleyici bir gözle bakmak gerekir. Burada Lukacs'ın, Aristoteles'den yararlandığı görülmektedir. Gerçekten de Aristoteles'in 'sonul neden' dediği şey var olan toplumsal-kültürel kurallar ve değerler ışığında insanların önlerine koyduğu, ulaşmaya ve gerçekleştirmeye çalıştıkları ereklerin kendisidir. Doğa üzerine çağdaş öncelemelerin gösterdiği gibi doğanın işleyişinde ereksellik aramak boşunadır. Ereksellik insan türüne ama toplumsallık içindeki insana özgüdür. Tekil insanlar, toplumsal grup ve sınıflar ya da siyasi partilerin kendi ereklerini saptamalarına ve bunları gerçekleştirmeye çalışmalarına karşın tarihsel işleyişin bütünlüğü ereksizdir. Bir başka ifadeyle tarih süreci önceden hedeflenmiş bir noktaya doğru otomatik olarak ve zorunlu olarak yol almaz. Lukacs'ın bu noktada genellikle sanılanın tersine, Hegel sisteminin temel savlarından birini yadsıdığını, Althusser'in bağımsız ve daha açık olarak ifade ettiği teorik önemi büyük bir soruna işaret ettiğini görüyoruz. Heidegger'in kendi terimleriyle ele aldığı modern teknoloji olgusu da bu bağlamda düşünüldüğünde insanlığın önüne koyduğu ereklere gitmek için belirlediği kanallarda tutulmayan, beklenmemiş ve öngörülmemiş kendi işleyişiyle karşımıza dikilen tarih sürecinin ereksiz bir ögesidir. Üzerinde durulması gereken bir başka nokta da şudur: toplumsal varlık içinde 'düşünce', artık organik varlık düzeyinde görüldüğü gibi organizmaya ikincil bir gölge-fenomen olmaktan kurtulmuş ve toplum yaşamının örgütlenişinde etkin bir rol oynamaya başlamıştır. Organizmayla ilişkisinde belirli bir özerkliğe kavuşan 'düşünce' yoluyla erekler saptanmakta, aynı zamanda da doğa ile toplum içinde bu ereklere ulaşılmasına yarayacak güçlerin neler olduğu, bu yolda ne tür nedensellik zincirlerinin harekete geçirilmesi gerektiği tasarlanmaktadır. İnsana özgü bu süreçlerin özellikle makro ölçeklerde onları güden, tasarımları sürekli aşan, beklenmeyen sonuç ve doğurguları vardır. Kısacası burada söz konusu olan süreç, insan-özne ya da grup-öznelerin tasarlayıp başlattıkları, etkin olarak katılıp yükünü taşıdıkları ama sonunda onların istenç ve beklentilerinin ötesine geçen bir oluşumdur. Aristoteles, başkalarınca 'emek' olarak nitelendirilen bu süreci 'düşünce' ve 'üretim' olmak üzere oluşturucu iki öğesine ayırmaktaydı. Birincisi ereğin belirlenmesi ve gerçekleştirilmesi için gerekenlerin araştırılmasına, ikincisi ise tasarımın kuvveden fiile çıkarılmasına işaret etmektedir. Bu noktayı Lukacs, şöyle açmaya çalışmaktadır: düşüncede kavranan bir tasarım maddi gerçekliğe, ona nitelikçe ve kökten bir şey katarak ulaşır. Bunu Aristoteles'in 'imge' örneğiyle somut olarak sergilemek mümkündür. İmge, hayal kadar maddi bir nesnedir. Gene de, ereksel tasarım bütün bu ögelerden tümüyle farklı bir nesnelliğin doğmasını sağlar. Bu tek tek ögelerin özelliklerini, onlarda etkin olan doğa yasalarını ve güçlerini genişleterek, yani salt hayal olma özellikleriyle imge denen şeyi türetemeyiz. Burada gerekli olan, bütün bu nitelikleri tümüyle yeni bir çerçevede maddi ve gerçek olarak örgütleyecek insan istenci ile düşünce gücüdür. Aristoteles bu ontolojik nesnelliğin yalnızca doğanın 'mantığı'yla kavranamayacağının bilincine varan ilk kişiydi. Lukacs'ın son cümlesi, tam doğru mudur bilemem. 'Batı' olarak dile yerleşen, tarihi oldukça yeni bu düşünsel 'kurgu'nun dışına çıkıp örneğin Çin gibi uygarlık ve kültür dairelerinde de Aristoteles benzeri 'ilk kişiler'in bulunabileceğini akılda tutarak tartışmanın akışını izleyelim. Çok değinilen bir örnek vardır: arılar insanı kıskandıracak ölçüde yüksek bir beceriyle kovanlarını kurar ama en kötü şairi en becerikli arıdan daha üstün kılan şey düşüncenin onda artık biyolojik yapının içgüdüsel bir uzantısı, dolayısıyla bir gölge-fenomen olmaktan çıkmış bulunmasıdır. Bu nedenle şair olan kişi, yazma faaliyetine geçmeden önce yazacağı şiiri iyi-kötü kendi imgelemi içinde yazar. Dikkat edilecek olursa insan bilincinin ereksellik tarafından güdülenmesi, biyolojik düzey için söz konusu olmayan bir özellikle, yani 'şeylere değer biçmekle' mümkündür. Kullanılacak bir aracın belirlenen ereğe ulaşmak yolunda işe yarayıp yaramayacağı da o aracı kullanıcının gözünde değerli ya da değersiz kılar. Aynı şey erek için de söz konusudur. Aynı örnekten gidersek şuraya yazacağımız şiirin bizler ya da okurlar için işlevi yönünden, estetik açıdan değeri ne? Yalnızca toplumsal varlık düzeyine özgü olan 'değerler' işin içine girince bilincin ereksellikle yüklü işleyişi, gerçekliğin fotoğrafını çekmekten çok resmini çizmeye benzer. Ereğin gerçekleştirilmesine gelince bunun için çizilecek resmin belirli ölçüler içinde 'realist' olması, yani doğadaki ve toplumdaki gerekli nedenselliklerin bilgisini göz ardı etmemesi zorunludur. Şiir olayını da insana özgü bu iki ögenin oluşturduğu birlik bağlamında tartışmaya başlamak, ister felsefi ister tarihsel boyutlarıyla ele alınsın daha anlamlı görünüyor. Çağımıza egemen olan 'neo-pozitivist' tutum ile bu tutumu pek güzel sergileyen Türkiye şiiri bütün bunları basit ve basmakalıp bir nedensellik çizgisine indirgemekle, tartıştığımız bu oldukça karmaşık olayın tarihsel toplumsal doğurguları üzerine bir sünger çekmektedir. Behçet Necatigil'in şiirinde dizelerin toplamına eş değer olmayan, hatta felsefe sürecinin başında yakalanan imgeyle ters düşebilecek yeni ilişkiler yaratılıyor. Şairin imgeye yaklaşımı da bu durumun bir göstergesi gibi geliyor bana. Çünkü imge de bu ilişkiler düzeninin kurulmasını destekliyor. Şairin bu yolla elde ettiği imgeler, ait oldukları veya içinden çıkıp geldikleri imgeler dünyasını çağrıştırıyor. Yani Behçet Necatigil'in yarattığı felsefi imgeler, hayatın içinden kopup gelen imgelerin içine yerleşmiş oluyor ve böylece imgeyi gören okuyuculara bir imgeler akışı da sunabiliyor. Bu imgeler, imge olarak araçsallaştırılmak yerine gerçeğin yerini tutabiliyor. Ayrıca bu yöntemle Behçet Necatigil'in şiiri, bir olaylar dizisi içerisinde algılanabiliyor; statik değil, dinamik bir sürecin parçası haline geliyor. İmgenin nesneselliğini aşmak, okura giderek daha cazip geliyor. Böylece imge, felsefenin bir ögesi olarak ele alınıyor. Okuyucu için önemli olan, şairin tasarladığı her nesnenin salt bir illüstrasyon olmaktan öteye gidip kendi imgesi veya maddesel yapısı ile sonuçta ortaya çıkacak şiirin kavramsal kurgusunu duyumsal bir deneyime dönüştürebilmesidir. Şair, bu yolla kelimeler veya kelimelerin deneysel gerçeklikleri ile onları algılayan okuyucular arasındaki yabancılaşmayı yok etmeye çalışıyor. Bu yabancılaşma, günümüz şiirinin en belirgin özelliklerinden biridir. Şair, imgeleri birer anekdot olarak kullanmaktansa onları bir strüktürü temsil eden felsefi imgeler olarak ele almakla dikkati imgesel dizelerden felsefi bütüne doğru kaydırıyor. Bir kelimenin göndermede bulunmak üzere ön plana çıkması yerine, artık dizeler arasındaki ilişki önem kazanıyor ve felsefi imge bu ilişkilerle yaratılıyor. Dolayısıyla Behçet Necatigil, şiirinde imgeye yeni ve şaşırtıcı bir yorum getirilmiş olsa bile dille kurulan ilişki açıkça ortadadır. Temsili kelimelerle temsil eden kelimelerin çakıştırılması, 1960'larda İlhan Berk'in şiirlerinde ortaya çıkan ve zamanla Türkiye şiirinde görülen bir nitelikti. Ne var ki günümüz şiiri, bu kimliği yitirdi ve biz ısrarla onu arıyoruz. Sonuç olarak Türkiye şiirinde göndermeler yapmaya, bir ilişkiler kümesi oluşturmaya yönelik felsefeci bir güç var. İmgelerimizde kullandığımız sözcüklerin kendini sürekli yenileyebilen bakış açıları yaratabilecek ve şiiri yeni biçimlerde anlamamızı sağlayacak olasılıktan söz ediyorum. Çünkü felsefeci bir şiir, ortaya koyduğu sorularla okuyuculara kendisini açabilen, kimliğini ortaya çıkarabilen bir süreç gerektirir. Bu arayış, bu deneyselcilik, felsefecidir ve en sonunda ortaya çıkan şiirler de bunu ifade eder. Belki de bunun içinde bir ütopya barınıyor. Sözcüklerinin yeri değiştirilebilecek ve böylece anlaşılır hale gelebilecek bir parça 'gerçeklik' yaratmaya çalıştığımızı düşünüyorum. Türkiye şiirinde çözemediğimiz, ulaşamadığımız öyle çok şey var ki... Bu nedenle kendi özel dili olan nesneler üretiyoruz. Böyle bir çaba, bir umudun ifadesidir. Tabii ki ütopik bir tavırdır bu. Sonuçta felsefeci bir şiir de ütopik bir tavırdır, asla teslimiyetçi olamaz ve olumlayıcı da değildir. Başaran, Melih. Necatigil'in Şiirlerinde İçeri / Dışarı Sorunsalı. Felsefelogos 4 (1998): 90- 103., Çetin, Nurullah. Behçet Necatigil: Hayatı, Sanatı ve Eserleri. Ankara: T. C. Kültür Bakanlığı Yayınları, 1997., Doğan, Mehmet H. Necatigil Şiirine Giriş. Türk Dili 342 (Mart 1980): 172-80., Tarım, Rahim. Kültür, Kimlik, Dil: Behçet Necatigil'in Şiir Dünyası. İstanbul: Özgür Yayınları, 2002., Yavuz, Hilmi. Behçet Hoca. Everest Y. 1. Basım: Kasım 2019. İstanbul.