Prof. Dr. Ahmet Şimşek ile yeni çıkan kitabı Tarih Ne İşe Yarar? Bağlamında tarihin neliği ve tarih eğitiminin işlevselliği üzerine konuştuk. Evet, haklısınız. Tarihin çokça tanımına rastlamak mümkündür, çünkü çok zengin bir çalışma alanı. Her bir tarihçinin süreç içinde geliştirdiği metodolojisi çerçevesinde öne çıkardığı bazı unsurlar, tanımlarında belirleyici olabiliyor. Bu karşın bu tanımlarda tarihin modern bir araştırma ve yazım alanı olarak ortaya çıkmasıyla birlikte genel olarak benimsediği argümanların öyle ya da böyle yer aldığını görmek mümkün olabiliyor. Örneğin, geçmiş, yer, zaman, topluluk, belge , neden-sonuç , toplulukların yaşamları, birbirleriyle olan ilişkileri vs. gibi unsurlara büyük ölçüde, öyle ya da böyle yer verdikleri görülür. Dolayısıyla her bir tarihçi farklı tarih tanımı yapıyormuş izlenimi oluşsa da aslında tanımlarda kaçınılmaz olarak pek çok ortaklık yer alır. Şahsen bendeniz, tarihin bir tanımını yapmaktan öte yapılan işi açıklama taraflısıyım. Her tanım, belli bir formülasyonu içermesi yönüyle belki kolaylaştırıcı görülerek cazip bulunabilir. Ancak unutulmaması gereken diğer bir nokta ise her tanımın kaçınılmaz olarak bir "indirgeme" içerme ihtimalinin yüksekliğidir. Bu çerçevede tarif etmem gerekirse tarih, geçmişe ilişkin bir araştırma sürecidir. Şimdiki zamanda yaşayan bizlerin, yaşadığımız dönemin zihniyeti çerçevesinde geçmişe ilişkin önemli bulduğumuz olay, durum, kişi ve kurumları konu olarak seçmemizle başlar. Bu araştırmayı belli bir formasyon almış ve profesyonel beceriler geliştirmiş tarihçi yapar. Tarihçi, hem okuyup anladığı literatürde gördüğü eksiklikleri , hem de kendi kişisel deneyimleri ve yorumları çerçevesinde araştırılacak bir sorun tanımlar, genelde daha önce kullanılmış ve kabul edilmiş kaynak türleri üzerinden araştırır. Araştırma süreci sonunda konusuna uygun kanıtlara ulaşır. Kanıtları okur, inceler. Bunlar sonucunda elde ettiği verileri araştırma amacına uygun biçimde bir araya getirir. Bunları, varsa sorunsalına cevap oluşturabilecek biçimde değerlendirir. Bu süreçte başarılı bazı tarihçiler, elde ettikleri verileri, çalıştıkları dönemin şartları ve imkanları çerçevesinde geliştirdikleri bir tahayyül ile zihinlerinde tasarlar. Sonra da alışık oldukları bir tarzda anlatı kurarak metin oluştururlar. İşte bütün bu süreçlere tarih araştırması, bunun sonucunda ortaya çıkan bilgiye tarihsel bilgi, bu çalışmaların yapıldığı alana da tarih adı verilir. Sanırım bu sorudaki kilit sözcük olan tarafsızlığı nasıl tanımladığımızla ilgili bir açıklama öncelikli görünüyor. Öncelikle modern tarihçilikte "resmi belgelerin filolojik incelemesine dayalı bir nesnellik" ile kastedilenin tam olarak ne olduğunu belirlemek gerekiyor. Ya da modern tarihçilik, gerçekten nesnel eserler ortaya koyabildi mi? Sorudaki nesnellikten, sadece ortaya çıkan bilgiye hiçbir kişi öznelliğinin tabiri caizse "bulaşmamasını" mı anlamak gerekiyor? Tarih araştırması süresince tarihçinin toplumsal bir tutum sergilemesi bunun için yeterli midir? Zira resmi belge, devletin tasarrufunda gelişen, iktidarın doğrudan ya da dolaylı yönlendirmelerini içeren, kaydedenlerin meşreplerinin de etkili olduğu bir obje. Diğer yandan her ne kadar ve karar verilmiş ve açıklanmış bir filolojik inceleme süreci var olsa da bunu uygulayan tarihçinin de insan olduğunu unutmamak gerekiyor. Burada tarihçi araştırmasını, aidiyet hissettiği ya da yaşadığı toplumu öne çıkaracak bir süreç takip ettiğinde kişisel değil de toplumsal davrandığı için nesnel mi kabul edeceğiz? Tarih, konunun belirlenmesi, kanıtların belirlenmesi ve bunlardan niteliksel incelemelerle anlam üretilmesi ve en sonunda da bu üretilen anlamları bir anlatı çerçevesinde metinleştirme süreçlerini içerdiği için bir hayli nesnellik dışı süreçleri kaçınılmaz olarak içerebiliyor. Bütün bunlara rağmen işini yaparken tarihçinin, gerek yararlandığı kaynakları tespit ederken, gerek bunları çözümlerken, gerekse bunlardan anlam üreterek metinleştirirken olabildiğince işe karışabilen "öznelliği"ni bir yana bırakılması haklı olarak bekleniyor. Tarihçinin aynı nesnelliği, kendi toplumuyla ya da başka toplumlarla ilgili araştırma süreçlerinde de isteniyor. Zira buna "meslek etiği" deniyor. Tarihçi elbette ki bir robot gibi nesnel araştırma ve yazma süreçleri sergileyemese de hem kaynak kullanırken, hem de bu kaynaklardan yararlanarak metin oluştururken en azından "hakkaniyetini" ve "vicdanını" çalıştırabilir. Yoksa yapılan işin, ulaşılan sonucun, herhangi tarafgirane bir anlatımından hiçbir farkı kalmaz. Öyle bir durumda tarihsel araştırma, üzerinde "soğukkanlı" incelemelerin ve değerlendirmelerin yapıldığı bir alan olmaktan çıkarak, şimdilerde tv kanallarında çokça şahit olduğumuz gibi her şeyi bilen, her konuda "uzman" olduğunu iddia edenlerin gündem belirlemeye çalıştığı, bütünüyle "kavga edilen bir alan"a dönüşüverir. Bu sebepten her bir tarihçinin "yaptığı işin namusu" gereği hakkaniyetli davranmaya dikkat etmesi öncelikle beklenir. Tarih Okumak, çok yönlü kazançlar sağlayabilen bir olgu. Malum olduğunuz üzere insan hayatı çok kısa ve dünya çok büyük. Yaşadığımız dünya ve ülkedeki gelişmeleri daha sağlıklı çözümleyebilmek, karşılaşılan toplumsal sorunlara daha akılcıl cevaplar bulabilmek için tarih okumaları yıllardır salık verilir. Biz buna bireysel düşünme becerilerinin kazandırılması için tarih derslerinin bir fırsat sunabileceğini de eklemek istiyoruz. Günümüz pedagojisinde düşünme becerilerini geliştirerek, bireylerin çok daha akılcıl ve doğru çıkarımlarda bulunabilmesi için tarih okumak verimli bir yol kabul ediliyor. Tarihle ilgili her konuda kronolojik düşünebilen, araştırabilen, yorumlayabilen, karar verebilen, empati kurabilen bireylerin yetiştirilmesi tarih dersleriyle mümkün görünüyor. Diğer yandan tarih okumak, hiç şüphesiz entelektüel bir süreç. Okuyanı çok daha tecrübeli, birikimli ve derinlikli yapabilir. Bu da toplumdaki diğer bireylere göre fark yaratılmasına katkı sağlayabilir. Üstelik tarih okumak hikaye okumak gibi çok keyifli bir süreçtir, zira her hikaye gibi iyi bir tarih anlatısı da bizi ruhen rehabilite edebilir. Tarih okurken dikkat edilmesi gereken belki başlıca husus, ilgi duyulan konuda yayınlanmış başarılı örnekleri "çaprazlama" okumaktır. Yani mukayese ederek... O zaman görülecektir ki tarih okumak, harika bir şeydir. Tarihçilik, zihniyetteki genel gidişata göre biçimleniyor. Bu kaçınılmaz, zira her tarihçi kendi döneminin insanı olarak var oluyor ve üretiyor. Yaşadığı dönemdeki beklentileri aşabilmiş tarihçi bulmak oldukça zor. Buna rağmen bazı tarihçiler yaptıkları çalışmalar ve ortaya koydukları eserlerle kendi çağlarını aşarak sonraki dönemin tarihçilerini de etkileyebilirler ki bunların sayısı oldukça azdır. Bugünün dünyası ve Türkiye'sindeki tarihçilik yönelimleri, bir süredir devam edegelen post-modern ve post-truth yaklaşımların gölgesinde gerçekleşiyor gibidir. Post-modernistler, bilindiği gibi tarihyazımında makro incelemelerin yerine mikro, ulusal yerine yerel, insansız anlatımın yerine insanlı , cazip bir dille edebi çekiciliğe sahip yaklaşımları öngörmüşlerdi. Bu belki de tarihin daha insani bir yön kazanması bakımından olumlu bir gelişim seyri gibi görüldü. Ancak süreç bununla kalmadı, malumunuz. Her gün yeniden tanımlanan tüketim toplumu ve kitle iletişim araçlarıyla empoze edilen popüler kültür, bireysel yaşamlarımızı belirlediği gibi yaşadığımız toplumsal yapıyı da bir tür yapı-bozuma uğrattı. Toplumsal ve ulusal değerlerin son derece aşındırıldığı, bireyin bir tür "ego patlaması" yaşadığı, gerçeğin gerçeğimsiye dönüştürüldüğü, "her şeyin aceleye getirildiği" bu dönemde tarihyazımının da bunlardan etkilenmemesi beklenemezdi. Bu durum geleneksel medyadan sosyal medyaya kadar geniş bir yelpazede bambaşka boyutlara taşındı ve taşınabiliyor. Bütün bunlarla birlikte dijital araştırma ve yazma imkanlarının son derece arttığı, networklerin sadece yerel ya da ulusal değil, uluslararası da olduğu böyle bir dönemde yapılan tarihçiliğin daha çok niteliksel olması beklenir. Eski kuşak tarihçilerin alametifarikası makro konulara odaklanmaları ve çokça "arşiv tozu yutarak" yetişmiş olmalarıydı. Modern tarihçilik, arşiv çalışmalarını önceliyordu. Bu ampirik çalışma biçimi olmaksızın tarih yazmak da mümkün olamayacaktı. Usta-çırak ilişkisinin çok belirgin ve yoğun yaşandığı bu dönemlerde yetişen tarihçilerin genelde tarihçiliği, arşivcilikle eş değer görmeleri gibi bir sorun hep olagelmiştir. Eski kuşak tarihçi hocaların, işin zorluklarını çekerek yetişmiş olmalarına karşın, tarih düşüncesi bakımından zamanın ruhunu takip edemeyip, genellikle eser ve konuşmalarında 19. yüzyılın geç kalmış romantik ulusçu refleksiyle hareket eder görünümleri çokça eleştirilmiştir. Bugünün tarihçisi olabilmek için nostaljik biçimde anlatılara konu olan "arşiv tozu yutmak" artık çok gerekli görünmemektedir. Buradan arşiv çalışmalarının önemsizleştiği gibi bir anlam çıkarılmamalıdır. Zaman değişmiş, tarihçilik imkanları artmıştır. Örneğin, eskiden sadece arşivlere gidilerek elde edilebilecek pek çok belgeye, dijital imkanlar çerçevesinde evlerimizden ulaşılabilmek bugün mümkündür. Bugünün tarihçiliğinin kaynak imkanları oldukça artmıştır. Genç tarihçi arkadaşların bunun farkında hareket ettiklerini söylemek mümkündür. Onlar dahil oldukları uluslararası networklerin sunduğu imkanlardan daha iyi yararlanmakta, bu da gerek tarihçilik düşüncelerinde gerekse tarihçilik süreçlerinde fark edilir yenilikleri sunmalarına imkan sağlayabilmektedir. Bu bağlamda genç tarihçilerin çok daha farklı kaynaklarla çalışarak, çok daha yeni yaklaşım ve yöntemler kullanarak Türkiye'deki tarihçiliği daha da zenginleştireceklerini söylemek mümkündür. Okullarda tarih, maalesef yıllar yıllı çok kötü planlandı, öğretildi ve öğretiliyor. Eskiden beridir, sadece vatandaşlık eğitiminin bir parçası olarak görülen tarih dersleri, yapılan araştırmalarda "en sıkıcı" ve "işe yaramaz" kategorisinde yer almıştır. İlginç olansa bu sonuçların sadece Türkiye'ye has olmamasıdır. Yani dünyanın diğer ülkelerinde de durum bundan çok farklı sayılmaz. Diğer dünya ülkelerinde de tarih dersleriyle ilgili benzer sorunlar varsa o zaman akla iki ihtimal geliyor: Tarih dersleri ya diğer dünya ülkelerinde de tatmin edici ve cezbedici bir öğretimle sunulamıyordur ya da tarih dersleri gerçekten işe yaramaz olmalıdır. Bunu tarih eğitimcileri yıllardır, çeşitli araştırma ve tartışmalarıyla çözmeye ve çalışırlar. Bazı yeni öğretim yaklaşım ve teknikleriyle işlenen tarih derslerinde sorun, bir parça çözülmüş görünse de genelde devam eder görünmektedir. Öğretim yaklaşımlarının zenginleştirilmesi dersi daha ilgi çekici hale getirmesine karşın, hala "ne işe yarar" sorusuyla yıllardır karşı karşıya kalınır. Yıllardır tarih eğitimi ve tarihyazımı alanlarında çalışan biri olarak bunun iki nedeni olduğunu düşünüyorum. İlkinin, tarih derslerini programlarken maalesef çok fazla bürokratik süreç ve siyasi değişkenin işe karışması, daha çok vatandaşlık eğitiminin bir parçası olarak görülen tarih derslerinin içeriğinin öğretmenlerce tayin edilebilmesine imkan verilmemesi, üstelik yayınlanan müfredatların Türkiye'nin tüm bölgelerinde ve yörelerinde aynı biçimde uygulanma beklentisiyle yakından ilişkili olduğunu söylemek mümkündür. Buna bir de merkezi sınavlara hazırlık kaygısı eklenince, tarih derslerdeki içerik de kaçınılmaz olarak kalıplaşmakta, hatta bir tür seviyesizleşmekte, "işe yarar" olmaktan çok "sınava yarar" hale gelmektedir. Diğer bir sebep ise tarih derslerinin, genelde öğretmen merkezli bir anlatı süreciyle işlendiği için her zaman "anlat anlat heyecanlı oluyor" kıvamında eğlenceli görülmese de gerçeklikten uzak ve çoğu zaman sıkıcı bulunmasıdır. Dijital imkanların bu derece arttığı, görsel, audio daha başka web araçlarının her yerden erişilebilir olduğu bu dönemde, tarih derslerinin çeşitli öğretim materyalleriyle zenginleştirilmesi öğrencilerin sıkıcılık eleştirilerinin önüne geçebilecektir. Oysa öğretmenlerimizi hakkıyla yetiştirdikten sonra mesleki yeterliliklerini geliştirme yönünde çok hassas davranabilsek, süreçte onlara gerçekten güvenebilsek, böylece bir özerklik tanımlayabilsek ve gerektiğinde rehberlik yapabilsek öğretim için var olan müfredatın çok da bağlayıcı olmayacağını sanırım tahmin edebiliriz. Tüm eğitim kademelerinde ve alanlarında olduğu gibi tarih öğretmenlerinin yeterliliklerinin geliştirilmesi ve özerkliklerinin arttırılmasının yollarını planlamamız gerekiyor ki konuyla ilgili, refah düzeyi gelişmiş batı ülkelerindeki öğretmenlerin özerkliklerine bakmanın fikir vermesi bakımından yararlı olacağını düşünüyorum. Tarih bilinci, içeriği genelde göreceli doldurulan bir kavram. Herkes tarih derslerinin bir tarih bilinci kazandırması gerektiğini dillendirir, ama herkesin kastettiği "bilinç" aynı olmayabilir. Tarih derslerinde bu beklenti ulus devlet tarihi ve değerleri çerçevesinde bireyin milli bir bakış açısına sahip olması biçiminde özelleştirilir. Ya da daha reel bir anlatımla bu bilinç, dönemin tarih müfredat kurgusunu yapan iktidarın vazettiği, "kahraman" ve "hainleri" bilmelerini de kapsar. Bu da dönemden döneme, iktidardan iktidara farklılaşabilir. Oysa tarih bilinci, geçmiş-şimdi-gelecek akışında insanın yaşadığı zamana göre kendini konumlandırabilmesidir. Her bir bireyin yaşadığı zamanı kavrayabilmesi için tarih bilincine son derece ihtiyacı vardır. Tarihsel dizi ve filmler bunu sağlayabilir mi? Sağlayabilir görünmüyorlar. Dikkat edilirse tarih bilinci, daha çok bireyin sahip olduğu zihniyeti çerçevesinde anlam kazanabilir, gibi. Tarihsel diziler ve filmler ise üretenin, yayınlayanın bilincini izleyene bir anlamda empoze ediyor. Tabi tarihsel dizi ve filmler buna rağmen, tarihin belli bir döneminin giyinişini, konuşmasını, yaşam alanlarını, gündelik yaşamını olabildiğince gerçekçi resmettiği ölçüde bireyin geliştirmeye çalıştığı bilince olumlu katkı sağlayabilir, ama hepimiz biliriz ki filmlerde ve dizilerdeki olaylar, kişi kadrosu genelde oldukları gibi değil de gösterilmek istendikleri gibi resmedilir. Tarihsel dizi ve filmlerin tarihsel gerçekliğe uygun olmasını beklemek doğru olmayacaktır. Zira film ve diziler artık sanatsal bile değil, genelde eğlence amacına yönelik üretilen, içinde pek çok güncel siyasi mesajı da içeren kültür endüstrisi ürününe dönüşmüş durumdadır. Bunlardan bir "tarih öğrenilmeyeceğini" herkes kabul eder, ama izleyenler, bu dizilerin ve filmlerin izleyenlerin tarihi belirlemeye yönelik ciddi bir etkisinin olduğu da inkar edilemez. Bu durumda kültür endüstrisinin bir ürünü olarak piyasaya sürülen tarihsel içerikli dizi ve filmlerin gerçek bir tarih bilincinin gerçekleşmesine katkı sağlamak yerine iktidarın seslendirdiği "kahraman" ve "hainleri" göstermek ya da çeşitli tarihsel olaylar ve kişiler üzerinden bir tür propaganda yapmak gibi bir işlevinin var olduğu söylenebilir. Bu da açıkçası bireylerin tarih bilincine olumlu katkı sağlayamayacağını gösteriyor. Akademik tarihçilikte ilerlemek isteyen genç arkadaşlarımın öncelikle akademik kültürü olan bir üniversitede alanında ismi temeyyüz etmiş bir danışman akademisyenle öğrenme süreçlerini planlamalarını tavsiye ederim. Öğrenme kavramını kullanmam burada bilinçli bir tercihtir. Zira akademik yaşam, ucu açık bir öğrenme sürecidir. Lisansüstü dersler ise "geçilmesi gereken" değil, bu sürecin bir parçası olarak ortaya çıkan "tecrübe ve birikimden" yararlanma sürecidir. Bu nedenle lisansüstü derslerin lisans gibi değil de öğrencilere uygun biçimde planlanmış araştırmalara dayanması beklenir. Bütün bunlara rağmen her bir öğrenci bu süreci kendisi inşa eder. Genç arkadaşlarımın tecrübeli hocaların birikimlerinden olabildiğince yararlanmaları, mümkünse onlarla ortak çalışmalar yapmaları akademik gelişimleri bakımından son derece önemlidir. Biliyorum, Türkiye'deki tarihçilik alanında ortak çalışma yapma fikri yaygın kabul görmüş durumda değildir. Ancak dünya değişti, tarihçilik eğitimi de farklılaştı. Akademisyenlik "iş üzerinde" öğrenilir. Yani, araştırma olmaksızın sadece teorik bazı kazanımlar elde etmek yeterli değildir. Adayların okudukları her şeyi eleştirel okuma alışkanlığı kazanmak, işin abc'si sayılabilir. Aktarmacılık yerine mevcut imkanlar içinde bir analiz ve değerlendirme yaparak eksikleri ve hataları yakalamak iyi bir başlangıçtır. Bunun yanında genç arkadaşlarımın yaptıkları işi anlamlandırabilecekleri kadar felsefe, toplumlarının gelişimlerini anlayabilecekleri kadar sosyoloji okumaları yapmalarını da son derece önemli buluyorum. Örneğin sosyal teorileri iyi öğrenmek, ilerde yapacakları araştırmalardaki bakış açılarını çokça zenginleştirecektir. Tarih kuramında derinleşmek kadar işin öğrendiklerini özellikle pratikte test etmek metodolojinin akılda yer etmesini sağlayacaktır. Tabi bu arada çalıştıkları alanın filoloji gereksinimlerini de karşılayabilmek adına gerçekçi planlar yapmaları ve uygulamaları da çok önemlidir. Ve roman okumak, sinema takip etmek, tarihçi tahayyül imkanlarını zenginleştiren unsurlar olarak olmazsa olmazlardan. Dijital ortamlarda neyi nerede nasıl arayacağını ve bulacağı bilecek kadar Dijital becerilerini geliştirmiş genç tarihçi arkadaşların diğerleri arasından kolaylıkla sıyrılarak fark yaratmaları mümkün olabilecektir. Görüldüğü gibi başarılı bir tarihçi olmak için edinilmesi gereken pek çok beceri, kazanılması gereken ciddi bir birikim vardır. Genç arkadaşlarımızın bunları yaparak, Türk ve dünya tarihçiliğine önemli katkılar sunabileceklerini düşünüyorum.


Bilirsiniz; Aliya İzzetbegoviç'in "İslam, benim için güzel ve asil olan her şeyin diğer adıdır" şeklinde kulaklara küpe bir ilke sözü-mottosu vardır. İslam, güzel ahlak esaslarını içeren bir bütündür. Allah'ın insanlığa gönderdiği en son din olan İslam, önce iman sonra ibadet ve ahlaktan mürekkeptir. Din adamlarından defaatle işittim. İslam dinini meyveli bir ağaca benzetirler; bu ağacın kökü ve gövdesi İman, dal ve yaprakları İbadet, meyvesi de güzel ahlaktır. Zira güzel ahlakı oluşturan yapının temelden tavana kadar sıkı bir örgüyle kuşatıldığını görürüz. Altyapıda sağlam bir iman, çatıda ihlaslı ibadetler vardır. Diyanet İşleri Başkanlığı'nın 2019'da yayınladığı "İslam'da Güzel Ahlak" adlı eser Dr. Bayram Köseoğlu tarafından yazılmış. Küçük ve cep boy olan bu eser, kuşe kağıda basılmış, 72 sayfa, sevimli, okunası bir eser. Kapakta "Rüzgar mavisi" ile "turkuvaz" arası bir renk kullanılmış ve bu renk kitaba müthiş bir hava katmış. Aynı renk kitabın değişik yerlerinde, dikkat çekici şekilde, öne çıkarılan bazı sözlerin gösterimi / sunumu için de kullanılmış. Kitap ahlak ve edep tanımlarıyla başlıyor. Ahlakın tanımı yapılıp çerçevesi çizilirken konu "nefis" kavramıyla ilişkilendiriliyor. Nefisle mücadelenin, esasen ahlakı çerçeve içine aldığını gösteriyor yazar. Ahlakla ilgili tanımlara değinen yazar, İmam-ı Gazali'nin cümlelerine de yer veriyor. "Nefiste iyice yerleşmiş bulunan bir özellik, kabiliyettir ki, bu özellik sayesinde davranışlar herhangi bir zorlamaya ihtiyaç kalmaksızın kendiliğinden kolayca ortaya çıkar". (İhya, 3, 125). Bu çerçeveyi oluşturan bağlam; nefsin terbiye ve tezkiyesini de kapsıyor kanaatimce. Naçizane Rad Suresi 28. Ayetle tamamlamak isterim: Kalpler ancak Allah'ı zikir ile mutmain olur. Yine kitaba dönersek; ahlakın kişinin nefsine-özüne yerleşen ve onun kişiliğini kuşatan ve ondan ayrılamaz bir yetenek oluşu, davranışların bu yetenekle kolayca ve adeta otomatik olarak yapıldığı ifade ediliyor. İlginç tarafı şu; "Ahlakta asl'olan davranıştan ziyade o davranışın hangi amaçla yapıldığıdır". (S. 8). Yazar bu ifadeye açımladığında da şu yargılara ulaşıyor: "korku ve baskı altında yapılan davranışta ahlak aranmaz. Davranışın ahlaki olması özgür iradeye bağlıdır". Günceli ifade için de şu cümleleri kuruyor: "Kanun, anne-baba, öğretmen ve toplum baskısıyla yapılan davranışlar güzel ahlak örneği kabul edilemez". Bu cümlenin gerekçesi de, Gazali'nin tanımında yer alan ve kısaca "özümseme, içselleştirme" diyebileceğimiz konudur. Edep bahsinde, ahlakla yakın anlamlılık vurgulanıyor. Öne çıkarılan husus, gündelik hayattaki görgü kuralları edep hususunda. Toplumda görgü kuralı olmayı başarmış olan, örf, adet, anane gibi iyi tutumlar, takdire değer davranışlar bu kapsamda. Yazarın çıkarımı şöyle: "edepli olmak güzel ahlakı elde etmeye vesile olacağı gibi hem Allah'ın rızasını hem de insanların sevgisini ve takdirini kazanmaya vesile olacaktır". (S. 11). Yazar, ahlakın kısımlarını incelediği bir bölümde; ahlakın sınırlarını da çiziyor. Buna göre; ahlak hem iyi hem de kötü davranışları ifade eder. Mesela, cömertlik, utanma duygusu, sabır, hoşgörü, kanaatkarlık, şüpheli şeylerden uzak durmak, yumuşak huylu ve ağırbaşlı olmak olumlu; yalan, iftira, tamahkarlık, israf, haset vb davranışlar olumsuz; hepsinin birlikte ahlakı bütünleyen davranışlar oluşu ifade ediliyor. Ne irfandır veren ahlaka yükseklik, ne vicdandır. Ahlakın kaynağı ile ilgili, düşünce tarihi boyunca, pek çok tez ileri sürülmüş ve hemen hepsinin de birbiriyle çatıştığı görülmüştür. Bu konudaki düşünceler ya bir dine veya din dışı bir alana indirgenerek açıklanmaya çalışılmıştır. Mesela E. Kant, her türlü öznel duygu, bedensel istek ve arzuyu, aklın ve ödev buyruğunun egemenliği altına sokulmaları gereken şeyler olarak kabul ederken; Hüseyin Hatemi, "Hukuk ve ahlak kuralları ortaktır hepsinin de kaynağı ilahi sevgidir" der. Hadislerde bu konu çokça işlenir. İki hadis almak istiyorum: "Müslümanların iman yönünden en olgunu, ahlakı en üstün olanlarıdır", "Ben, ahlakın en güzelini tamamlamak için gönderildim". Dinin tanımını yapanlar, genelde ahlaka vurgu yapar. İmanın tanımında da ahlak vardır. Buna bağlı olarak edep tanımında da aynı husus vardır. Hatta "Utanmazsan dilediğini yap" hadisi vardır. Peygamberimiz, bu sözün ilk insanlardan beri söylendiğini de ifade eder. Bu kapsamda bir kombinasyonla karşı karşıya olduğumuz açıktır. Din, iman, ahlak ve edep... Bu dörtlü yapı birbirinin hem içinde hem de birbirinin kaynağıdır. Yazar, bu bahiste, ahlakın kaynağının ilk insanlardan itibaren hep "din" olduğu-kabul edildiği üzerinde durur. Tevrat ve İncil'den örnekler de verir. "Ahlakla dini birbirinden ayırmak, insanı iç dünyasından ayırmaktır, oysa insan, iç dünyasıyla bir bütündür." (S. 16). Müslüman ahlakı ise, ilk kaynağımız Kuran-ı Kerim'in çerçevesini çizdiği şekildedir. Hayatın bütün yönleri ayetlerde bildirilmiştir. "Kuran'ın içerdiği hükümler iman, ibadet ve ahlak olmak üzere üç ana konuda toplanır". (S. 16). Tin Suresi 4-6 arası ayetlerde, insanın en güzel biçimde yaratılması, diğer canlılardan üstün kılınması ama kötü huy ve davranışlarıyla en değersiz konuma düşeceği ifade edilir. İman eden, bunun gereğini yaşayan insan ise istisna kılınır. Ayrıca istisna için ecirden söz edilir. Bu anlatımlarda insan davranışlarının ahlaka dayalı oluşu, ahlakın da inanç gereği açıkça ortaya konulmaktadır. Yazar 18. Sayfada epigraf şeklinde bir cümleyi öne çıkarır, bu cümle imanla ahlakı bir potada eritmektedir: "İman yaratıcıya verilen bir sözse eğer, yaratıcıya iman etmek de onun istediği gibi davranmayı gerektirir". Kitapta bu kısımdan sonra, ahlak bahsinin açılımları olarak; peygamberin güzel ahlakı, bireyin ahlakı, davranış güzelliği, ailede güzel ahlak, toplumda güzel ahlak, çevreye karşı güzel ahlak, güzel ahlakın elde edilmesi gibi konular işleniyor. Bir Müslüman'da Bulunması Gereken Ahlaki Özellikler bahsi açılıyor. Bu bahiste Mevlana'nın meşhur 7 öğüdündeki tavsiyeler sıralanıyor. Bunlar 1. Cömertlik ve yardım etmede akarsu gibi ol. 2. Şefkat ve merhamette güneş gibi ol. 3. Başkalarının kusurunu örtmede gece gibi ol. 4. Hiddet ve öfkede ölü gibi ol. 5. Tevazuda toprak gibi ol. 6. Hoşgörüde deniz gibi ol. 7. Ya olduğun gibi görün ya göründüğün gibi ol. Mevlana'nın tavsiyelerinden sonra bir Müslüman'da ya da Müslüman bir sistemde bulunması gereken değerler tek tek açıklanıyor. Bunlar da şöyle: sadakat ve dürüstlük, adalet, tevazu, sabır, hoşgörü, cömertlik, iffet, merhamet... Kitap bir makale gibi "sonuç" bölümüyle bitiriliyor. Bu bölümde, bir Müslüman'ın sahip olması gereken ahlaki özellikler sıralanıyor. Bu kitap içeriği kadar, dili, anlatımı, baskı kalitesi ve rengi ile de albenisi olan bir yapıya sahip. Bir Müslüman'da bulunması gereken ahlaki her şey anlatılmış. Bendeniz anlatırken zorlayan, teknik bilgileri adeta vermek istemeyen bir üslubu olan kitaplarda geriliyorum. Oysa böyle derli toplu, sözlük karıştırmadan okuyabildiğim, beni itmeyen, kendine çeken, terim ve kavramlarla şişirilmemiş kitapları seviyorum. Siz de seversiniz.


Toplumlar varlıklarıyla ne kadar büyük bir etkiye sahiplerse yokluklarıyla da o denli ıssız bir boşluk oluştururlar. İnsanlar gibi toplumlar da doğar, büyür ve yaşlanır. Her toplumun yaşadığı olaylar kendine has ve biriciktir. Ancak "Tarih tekerrürden ibarettir," sözünü de unutmamak gerekir. Bu bakımdan cemiyetlerin süreçleri benzerlik göstermektedir. Ayet-i Kerime'de geçen: "...Biz o günleri insanlar arasında döndürür dururuz..." beyanı da bu duruma işaret etmektedir. Nasıl ki zifiri karanlık yaşanmadan güneş doğmuyorsa toplumlar için de sancılı dönemler olmadan kurulum sağlanamamaktadır. Çağ ve İlham dörtlemesinin ilk kitabında "Metafizik Gerilim Şartı" derken bundan bahsetmektedir Karakoç. Bu gerilimi anlatırken önceki toplumları ve "izm"leri incelemekte bunların cemiyetlere olan yan/etkilerini anlatmaktadır. Çağın kötülüğünden uzun uzun bahsedip şikayet etmektense yazar, bu kötülüğü gözler önüne serip çözüm arayışına girmeyi yerinde bulmuştur. İlk kitapta yapılan durum analizlerinden sonra umuda dair ışık yakan yazar İkinci kitabında "Sevgi Devrimi"yle değişimin ayak seslerini duymamızı sağlıyor. Karakoç: "Ruhumuzun içinde bir kurtuluş savaşı sürüp gidiyor." (Çağ ve İlham 2/ s.82) cümlesiyle özgürlük için "Bitmeyen savaşımızı," anlatıyor. Ruhunda bu sıkıntıyı yaşamayanlar yenilenme ihtiyacı duymayanlardır. Oysa üzerimizdeki ölü toprağı aşikar içimizdeki diriliş ihtiyacı ise kaçınılmazdır. Gelecek Zamanın Karşısında, Değişme, Devriliş, Dönüşüm gibi başlıklarla cemiyetlerin yapısını incelemeye devam eden Karakoç reçeteyi Sevgi Devrimi olarak sunmuştur. Yazar: "Yüreğinde aşk ve sevgi taşımayan insanlar yeni bir dünya kuramazlar." (Çağ ve İlham 2/ s.153) cümlesiyle bu devrimin ne kadar elzem olduğunu ifade etmektedir. Fakat her eserinde olduğu gibi burada da kavram kargaşasına sebebiyet vermek istemeyen Karakoç aşkı ve sevgiyi kendi cümleleriyle yeniden tanımlıyor. "Tanrı için sevmektir asıl sevgi. Bunun dışındakiler, egonun, nefsin açılımları... Nefs şımartma sevgi olamaz. (Çağ ve İlham 2/ s.154). Dönemin kişisel gelişim algılarının tersine Karakoç: "Evet! İnsan, gerçek sevgiye ulaşabilmek için, önce kendini sevmekten vazgeçmek zorundadır. (Çağ ve İlham 2/ s.155) ifadesine yer verirken "Sevgi aptallık değildir; zekayı aşan bir zeka, duyguyu aşan bir duyarlıktır" (Çağ ve İlham 2/ s.156) cümleleriyle de sevginin durumunu ortaya koymaktadır. Yazgı Seçişi kitabında Sevgi Devrimi'ne uygun sistemin İslam olduğundan bahsediliyor. Karakoç "izm"lerden ve göstermelik sistemlerden sıkıldığını eserlerinde şu cümlelerle ifade ediyor: "Umutsuzluğu umut, çaresizliği çare olarak sunuyorlardı." (Çağ ve İlham 2/ s.172) "Çağımızda ise, insan, ideolojiler için ancak bir obje olabilirmiş gibi düşünülüyor ve davranılıyor." (Çağ ve İlham 2/ s.210) İster hümanizm ister feminizm olsun insanın nesnesi olduğu bu sistemler kimseyi mutlu etmiyor bilakis yeni sorunlara gebe bir halde toplumu ifsat ediyorlar. Dörtlemenin son kitabı "Kuruluş" başlığıyla okurlara sunulmuş. Bu kitapta diğerlerinden farklı olarak bir devletin unutmaması ve yabana atmaması gereken hususlar özetlenmiş Ortadoğu'ya dair iki yazı Avrupa ve Biz isimli değerlendirme ve sonrasında da siyasi pek çok noktaya değinilmiş. Siyasi konulara girmeden önce "Varolma Sancıları," isimli yazısıyla Karakoç: "Bunalım sadece siyasi olmadığından, çözüm içinde sadece siyasi önlemler yeterli değildir." (Çağ ve İlham 4/ s.21) diyerek siyasetten önce yapılması gerekenleri dörtlemesin ilk üç kitabında gözler önüne sermiştir. Bir devletin küllerinden yeniden doğabileceğine inanan yazar: Geçmişi göz ardı etmeden ve İslam'a sarılarak yeni düzenin kurulabileceğini ve sürdürüleceğini delilleriyle ispat etmektedir. Çağa ilham olan düzen ve hayat sistemi İslam'dan başkası değildir. Ondan gayrı hangi sistemi aradıysak hüsranda oluşumuz hep bu nedenledir. Yazı sahibi öz'leri fark etmekte başarıdır. Yazının başındaki "boşluk"teması, izleği gibi..


Eser, müellifin Suriye savaşı sebebi ile Anadolu'ya göç etmesi sonrasında Diriliş Postası gazetesi için kaleme aldığı makalelerin derlemesinden oluşuyor. Tercümesi Fethi Güngör'e ait. Eserin belki de en can alıcı ve etkili yazısı ilk makale diyebiliriz. Müellifin ana fikrini bir çerçeve olarak ifade ettiği yazısı... Rejimleri şiddet yoluyla değiştirme düşüncesi nebevi bir çağrı değildir. Nebevi çağrı, insanları ve yöneticileri doğru yola çağırmaktır. Müslümanların içinde bulundukları kaostan kurtulmalarının tek yolu ilim ve bilgi yolunda yürümektir. Silah ve şiddet yanlısı olanlar kaybetmeye mahkumdur. İnsanlar üzerinde baskı kurarak insanları hakka çağırmak yanlış bir anlayıştır. İnsanlar baskı altına alınmadan hakka davet edilmelidir. Hakkı mı üstün tutuyoruz gücü mü? Bu soruya vereceğimiz cevap bugün İslam dünyasının yaşadıklarını daha iyi anlamamızı sağlayacaktır. Yaşadığımız birçok sorunun arka planında gücü kutsallaştırma ana sebeptir. Müellifin Kurani kavramları yorumlarken/eşleştirirken yeni yaklaşımlar ortaya koyduğunu görüyoruz. Güç ve gücün kutsallaştırılması ile ilgili yaklaşımı buna en iyi örneklerden biri olabilir. Şöyle yaklaşıyor müellif: Hak olmadan güç tek başına bir tağuttur, iblistir. Gücün kutsallaştırılması, güç olmadan hakkın yenileceği düşüncesi büyük bir yanılgıdır. Müslümanlar varlıklarını ibadet ile devam ettirmektedirler. İbadetler varlığı koruma sebebi olduğu gibi Müslümanlar arasında birleştirici bir unsur aynı zamanda. Her insan Kur'an'ı anladığı dilde anlayarak okumalıdır. Gelenekçi ve modernist ekoller arasındaki kadim tartışmalardan uzak durarak şunu ifade etmek yerinde olacaktır. Kur'an, okumak, anlaşılmak ve yaşanmak içindir. Bu açıdan baktığımızda müellif güzel bir yaklaşım ortaya koymuştur. Toplumsal krizlerin asıl suçlusu entelektüellerdir. Çok yerinde ve doğru bir tespit. Yaşadığımız toplumda entelektüel olarak tanımlanan kişilerin kaçı toplumcu ve prangasızdır tam emin olamıyoruz. Batı dünyasında da Doğu dünyasında da yaşanan sosyal ve siyasal krizlerin en büyük suçlusu o toplumun entelektüelleridir. Toplumu bilinçlendirme ve yöneticileri ikna etme konusundaki tembellikleri ve hassasiyetsizlikleri krizleri içinden çıkılmaz bir hale getirmektedir. Maalesef bugün entelektüellerin en büyük sorunu egolarını putlaştırmış olmaları ve kapitalistleşmeleridir. Cihad ve barışçıl yöntemler konusunda yıllardır üzerinde tartışılan cihad kavramını anlam olarak değil fakat yöntem olarak/tercih olarak ikinci planda tutmadığını şöyle ifade ediyor müellif. Barışçıl yöntemler cihadı terk etmek değildir. Sadece şiddeti ret etmektir. Zamanınızı, paranızı, enerjinizi İslam'ın anlaşılması ve yayılması için harcarsanız cihad etmiş olursunuz. Siyasi ve ekonomik yeni modeller üretilmelidir. Bir ara cümle olarak müellif bunu ifade ediyor. Her alanda yeni modellerin üretilmesi belki de bugün İslam dünyasının en önemli konularından biridir. Siyasal ve ekonomik alanda ortaya konulacak her yeni model değerlidir ve önemsenmelidir. Nebilerin asıl gönderiliş amacı adalet ve eşitliği sağlamaktır. Nebilerin gönderiliş amacı ile ilgili farklı düşünür ve ekollerin farklı görüşleri vardır. Müellif adalet ve eşitlik olarak görüşünü ortaya koyuyor. Şirkin en büyük zulüm olduğu anlayışı ile baktığımızda müellifin adalet vurgusu yerindedir. Bütün nebiler yeryüzündeki zulmü/şirki ortadan kaldırmak ve adaleti, tevhidi ve özgürlüğü tesis etmek için çalışmışlardır. Köle düzenlerini ortadan kaldırıp insanların özgür ve eşit olması için çabalamışlardır. Öteki ile ilişkilerin iyilik ve fedakarlık merkezli olması gerektiği vurgusu var. İslam düşmanlığı yapmayan fakat inançsız olan insanlara iyilikle muamele etme ve insani ilişkileri geliştirmekte bir sakınca yoktur. Erdemli ve örnek bir davranış ile bu insanların vahiy ile İslam ile tanışmasına ve iman etmelerine de vesile olabilirler. İnsanlara nezaket ve güzellik ile muamele etmek İslam ahlakındandır. Müellif geleneğin bir kısım görüşlerini terk etmek adına bazen uç görüşlerde serd etmekte. Müslüman olmayan birinin Müslüman toplumunda yönetici olabileceğini ve değişen dünyada kadınların da yönetici olabileceğini savunmaktadır. Bu iki görüşün de arka planında müellifin demokrasiyi içselleştirmesi ve demokratik haklar konusundaki yaklaşımı vardır. Kadının yönetici olması konusunda hiçbir kural ve ilke beyan edilmeden tek cümle ile savunulması tartışmaya sebebiyet verebilecek bir görüştür. Hangi zeminde ve şartlarda kadının yönetici olabileceği ilkeler ve kurallar çerçevesinde ortaya konulduktan sonra elbette yönetici olmasında bir beis görülmeyebilir. Erkek yöneticilerin yönetici olabilmesi için nasıl ki bir kısım ilke ve kurallar vardır, aynı şekilde kadınlar için de aynı durum geçerlidir. Müslüman olmayan kişinin Müslümanlara yönetici olabilip olamayacağı konusu ilk dönem alimler arasında da tartışılmıştır. Yine bu konuda da ilke ve kurallar ile bir çerçeve çizilmeden düz cümle bir savunu olması tartışmaya sebebiyet verecektir. Kişisel kanaatim Müslüman bir toplumu kesinlikle adil Müslüman bir yönetici yönetmelidir. Celal Nuri'nin ittihadı İslam kitabını okuduğunu ve etkilendiğini, Müslümanların birliğinin çok önemli olduğunu ifade ediyor müellif. Kitabın Osmanlıcası 1913'te Arapça tercümesi ise 1920'de yayınlanmış. Celal Nuri, Batıcı ve modern cumhuriyet yanlısı bir düşünür. İstişare kültürü, affetme kültürü, düşünme ve öğrenme kültürü, tarih ilminden yararlanma yolları, barış, güven ve huzurun nasıl elde edileceği, Tevhid ve Şirk, din ve akıl Haricilik, Sünnilik ve Şiilik konularını şiddet karşıtlığı teorisi üzerinden güncel örneklemeler ile okuyucu ile paylaşılıyor. Cevdet Said'in son dönemlerdeki fikir ve düşüncelerini merak edenler için istifade edilebilecek bir kitap. Cevdet Said'in ele aldığı konular henüz üzerinde yeterince tartışılmış ve neticelendirilmiş konular değildir. İslamcı düşünce adamları bu konuları biraz daha öncelediklerinde sahada yaşanan birçok sorunun önünü alabileceklerdir. Sosyal ve siyasal alanlarda yöntem sorunu aşılması gereken en önemli sorunlardan biridir.


Mikael Krogerus, 1976 doğumlu, Das Magazin'de editördür. Daha önce, New York'taki Chat the Planet adlı televizyon gençlik programı ve Zürih'teki NZZ Folio için çalışmıştır. Roman Tschappeler, 1978 doğumlu 2003 yılında film, kampanya ve trans-medya kültürel projeleri tasarlayıp ürettiği stüdyo Guzo'yu kurmuştur. Kitapta önemli iletişim teorilerine yoğunlaşılmış, görsel olarak desteklenmiş ve günümüz zorluklarına uygulanmıştır. Yazarlar ayrıca bu teorileri, pratik ipuçları ve yararlı metotlarla genişletmektedirler. Doğru iletişim için 44 yol belirlenmiş ve teorilerle desteklenmiştir. Bu kitapta, daha iyi bir iş toplantısı yapmanın inceliklerinden kafanızdaki düşünceleri geliştirmeye ya da kaliteli dinleme becerileri artırmanın yollarından, muhabbet etmenin altın kurallarına kadar çeşitli iletişim alanlarından teorik bilgilerin ve iş tavsiyelerinin mizahla birleştirilip pratiğe döküldüğünü göreceksiniz. İş, kişisel iletişim, ilişkiler ve dil gibi konularda öne sürülen fikirlere yalnızca iletişimde neyi geliştireceğinizi değil, nasıl geliştireceğinizi de öğrenmiş olacaksınız. Kitabın dili akıcı bunun yanında çizimlerle desteklenmiş olması da kitabın bir çırpıda okunmasını sağlıyor. Kitaptaki konulara ait kaynakçada teorilerin sahiplerinin gösterilmesi de bilimsel altyapısının olduğunu göstermektedir. Kitabın baskı kalitesi kitabı kolay okunur hale getirmekte ve yanınızda, çantanızda kolaylıkla taşınıp okunabilecek olması da artı bir özellik. Kitabın içeriğindeki bir bölümde modern zamanların sosyal medya bağımlılığının nedenleri üstünde de durulmaktadır. Yazarlar, FOMO adını verdikleri teoriye göre insanlar birebir iletişimden çok Facebook gönderileriyle ya da Whats App grubu kurarak iletişim kurduklarının tespitini yapmaktadırlar. Gerçekte aradığımızın başkalarının bizi görüp onaylamasını istiyoruz. Bu durumun, teorinin belirttiği gibi gerçekte önemli bir şey kaçırdığımıza dair hissettiğimiz duygular ile ilgili olduğu belirtilmektedir. İletişim Kitabı okuyucunun iletişim becerilerini geliştirecek bir rehber niteliğinde keyifli okumalar.


Pürdikkat Cal Newport'un odaklanma üzerine yazdığı bir kitap. Onun tanımlaması ile öğrenmeye bir eylem olarak bakmanın adıdır ''Pürdikkat çalışmak.'' Bir konuda çok uğraştığımız zaman ilgili nöronların etrafında daha çok miyelin birikiyor ve bu beceriyi ileten elektrik akımı daha kolay ve etkin ateşleniyor imiş. Bu işi öğrenme safhasında yoğun bir odaklanma başarılırsa da tekrar tekrar elektrik akımını ateşlemeye zorlamış oluyoruz. Peki, bu bilgi güzel. Ancak güzel olduğu kadar zor olan ne? Tabi ki 21. yüzyıl insanı için: Odaklanmak. Yaptığımız neredeyse tüm işleri düşük konsantrasyon ile aynı zamanda yaptığımız iş dışında muhakkak bir ekrana bakarak, bir sese kulak vererek, sürekli bildirim kontrol ederek yaptığımız için gelişi güzel yapılan ateşlemeler istikrarlı ve işe yarar bir ateşi meydana getirmekte zorlanıyor. "Bu sebeple öğrenmelerimiz oldukça zor ve kalıcılık süresi oldukça kısa olabiliyor. Örneğin A işiyle ilgilenirken ara verip B işine geçtiğimizde esasında tam olarak B'ye geçmiş olmuyoruz. Dikkatimizin bir kısmı A'da kalmaya devam ediyor," diyor Newport. Ancak şahsi kanaatimce A, eğer üzerine düşünülen bir işse, yazı, ezber, proje vs. gibi, bu durum A'nın faydasına olabilir, zira diğer işle meşgulken bir yandan zihinde bilgi işlenmeye devam ettiği için bir nevi demlenmiş olabilir. Cal Newport'a göre ise bir işte başarılı olup hakkını vermek için, uzun periyotlarla, sadece tek bir işe odaklanarak ve dikkat çelici uyaranlardan uzak olarak çalışmak gerekiyor. Bu pek çoğumuz için elbette lüks. Birtakım şanslı azınlık dışında, sadece belli bir işe ayırabilecek uzun zamanlarımız yok. Yine de az da olsa elimize kalan vakitleri yönetme konusunda dikkat kesilmekte fayda var. Örneğin görünürde hiçbir maliyeti olmayan sosyal medya; zaten kısıtlı olan vaktimizi faydasız şekilde ona verdiğimizde, işimizin verimini azaltıp, ibadetimize, dersimize, çalışmamıza odaklanmamızı zorlaştırıyor, uyku kalitemizi düşürüyor ise, esasında bize epey pahalıya patlıyor demektir. Herkesi günlerin yoğunluğundan, meşguliyetlerin çokluğundan, zamanın yetmeyişinden şikayet etmeye iten güdünün sorgulanması için güzel bir kavramı var Newport'un ''verimliliğe eşlik eden meşguliyet.'' İnsanlar yaptıkları işin değerli ve verimli kılacak aleni göstergelerin olmadığı durumlarda başkalarının göreceği şekilde bir sürü işle uğraşmaya başlarlar. Sosyal medyada özellikle fikri manada işler üreten insanların "şimdi 73. çizimimi yapıp 40. yazımı gönderdikten sonra 2 kitap bitirip 1 toplantıya katılıp sonra vakit kalırsa size soru cevap yapacağım" diye sürekli işlerini saymaları bundan olabilir... Bunca "yoğunluk" ve iş sonucu ortada hala telaşla gezinen fikir işçisinin huzursuzluğunu ise, el becerisi ile nesnel yoldan bir şeyleri var etmenin sağladığı tatmin duygusunun insanı sakin, huzurlu ve ağır başlı bir karakter kazandırırken zihin emeğinde bu işlerin epey bulanık oluşu ile açıklıyor yazar. Esasında öz olarak sahip olmamız gereken şey ise ulvi bir iş değil yaptığımız herhangi bir işe karşı ulvi bir yaklaşım geliştirmek diyen yazar, Aydınlanma ile nizam ve kutsiyet kavramlarının kaybolması ile bir çözülme yaşandığını düşünüyor. Her şeyin boşverildiği, dillerde gezen söylemlerin "sal biraz", "koyver gitsin," "rahatla," gibi toptan bir gevşekliğe sevk ettiği dünyada biraz toparlanmak, kendimize gelmek ve hayatı takıntı haline getirmeden ciddiye almak odaklanmayı ve dolayısıyla nitelikli ve verimli meşguliyetlerimiz olmasını kolaylaştıracaktır. Kitap, sanki insanları gün içinde en meşgul eden şey sürekli maillerine bakmalarıymış gibi iyimser ve iş odaklı bir yaklaşıma sahip olması dışında konuyla ilgilenenler için faydalı olabilecek bir kaynak. Yazarın bu kitaptan sonra çıkardığı Dijital Minimalizm kitabı ise, bu kitabın tesiri geçip tekrar koyverilmeye başlandığı bir zamanda hatırlatıcı olarak okumak üzere listeye eklenebilir.


Andolsun ki sen, öldürmek için bana elini uzatsan ben sana, öldürmek için el uzatacak değilim. Ben, alemlerin Rabbi olan Allah'tan korkarım. Habil ve Kabil kıssası Kur'an-ı Kerim'de bu kadar, özlü bir şekilde nakledilir. Başka ayette geçmez. Ve isim de belirtilmez. Gerek 'İsrailiyyat' menşeli tarih ve tefsir kitaplarında, gerekse kısas-ı enbiya türünden eserlerde ayrıntılı olarak anlatılmaktadır. Belki haddimizi zorlayarak Merhum Cevdet Said'e , süper kahraman adı gibi "Sulh Adam'' dedik başlıkta. Dedik, çünkü elimizdeki kitabı, konferans ve seminerlerinin mihverinde "sulh" ve "saldırmazlık" ilkesi ağır basar. Suriye'de iç-savaş başlayınca, bu tutumundan dolayı "dilsiz şeytan" suçlamasına maruz kalmıştır. Daha sonra da terk-i diyar eyleyerek, İstanbul'a yerleşmiş ve geçtiğimiz günlerde İstanbul'da vefat etmiştir. Esere bol miktarda bap-başlığı açılan İslam ilim geleneğine tabi olur. Usulü kadim ancak üslubu yeni olan, saldırmazlık ilkesinin merkezde olduğu, kendisinin "Habil'in Mezhebi" dediği, yeni bir yol/mezhep kurmaya çalışır. Klasik fıkıh mezheplerinin hilafına, Habil'in mezhebinde insanı felaha ve helake götüren, ihya ve imha eden: Rüşd-ğayy, tezkiye-tedsiye, adalet-zulüm, hidayet-dalalet, fesad çıkarıp kan döken-ıslah edip sulhu sağlayan vd. kavram çiftleri esastır. Şiddet karşıtlığı hayat felsefesidir bu mezhebin. Görünen o ki, kendi çevresinde yalnız kalmıştır. "Kendi çevresinde" dedik, çünkü yakın tarihte Said'den bağımsız olarak, Mısır'da, şiddet, mahpus ve zulme rağmen, İhvan-ı Müslimin Teşkilatı mensupları da saldırmazlık ilkesini benimsemiştir. Hindistan'da da, Gandhi ile mücessemleşen, saldırmazlığın Sanskritçe ifadesi olan "Ahimsa" ilkesine hem hayatiyet kazandırılmış hem de epeyce taraftar bulmuştur. İsimlendirme, "Adem'in Oğlu Habil Gibi Ol!",Tirmizi ve Ebu Davud'da geçen sahih bir hadistir. Kitabın önsözündeki düştüğü tarih 1996. Ancak 245. sayfada 2001'deki New York'ta DTM'ye yapılan kamikaze saldırısını zikreder. Demek ki ilerleyen baskılarda kimi eklemeler yapılmış. - "Bilgi ve İktidar" isimli birinci bölümde ilgisini ilim ve yönetime yoğunlaştırır; - "Bilgiden Korkma" isimli ikinci bölümde bilgiyi kuşanmayı ve özgüveni aşılar; - "İki Farklı Kur'an Okuma Biçimi" bölümünde Allah'ın yaratmasını anlamaya çalışarak, insan ihtiyarının sınırlarını çizer; - "'Öteki' Kavramı ve 'Büyük Delilik'" bölümünde Fransız filozof Faucault'nun fikirlerini misafir eder. Kimilerine katılır, kimilerini eleştirir; - "İnsan ve Tarih" bölümünde ise tarihsellik bilincinin, dilin, doğru anlamanın ve birliğin önemine dikkat çeker. Pakistanlı Muhammed İkbal ile hocası Cezayirli Malik Bin Nebi'nin üzerindeki büyük etkisini teslim etse de, fikirleri taklit değil, özgündür. Ele aldığı bütün konuları, menşei Kur'ani olan kavram çiftleriyle ifade eder: Allah-tağut; rüşd-ğayy; nur-zulumat; tezkiye-tedsiye vb. gibi. Celaleddin Rumi, Muhammed İkbal, Malik Bin Nebi eserlerinde kendileriyle konuştuğunu aktarır. "Ben de kendimle konuşurum," diyerek, hem bir türedi değil, açılmış bir izlekten, gelenek üzere yürüdüğüne işaret eder, hem de peygamberlerin suçlandığı "mecnun/delilik" hırkasını giymekten müftehirdir. Habil'in Kabil'le diyaloğunu, kitapta serdettiği fikirlerle harmanlayarak sunar. Bütün ayet, hadis ve iktibaslardan yaptığı referanslar, ikrahsızlığı hakim kılıp, rüşd yolunu yapmak, ğayy yolunu yıkmak üzere kurgulanmış. Raşid Halifelerden sonra ümmet, istibdat yönetimine düşmüş ve çıkamamıştır, Said'e göre. Kullandığı dil, teoloğun ivazsız ve tavizsiz dili değil, bir sosyoloğun ihtiyatlı dilidir. Ezeli düşman fikrinden, inanç kibrine kapılarak, ötekilerin hepsinin batılda olduğu düşüncesinden vazgeçip, güzel olanı örnek almamızı salık verir. Ezen ve ezilen döngüsünden, rüşd ve eşitlik hayatını kurmaya çalışır. Habil-Kabil kıssası, ümmet tarafından Kitabımıza hapsedilmiş görünüyor; Said'in yaptığı onu hür bırakma çabasıdır. Kaosa gark-olmuş kavramları tefrik edecek peygamber varisi ulemayı arar. Antişiddeti, saldırmazlığı nakzeden cihad ve kıtal ayetlerini ve hadislerini müteşabih hükmünde görür. Habil'in yolunu onaylayan ayet ve hadisleri ise muhkem hükmünde değerlendirmektedir. Kur'an'ın sadece Müslümanlar için değil, bütün insanlık için bir yol gösterici, insani marazlara bir reçete olduğu düşüncesi hakimdir. Kur'an'a göre tefekkür ve tezekkür daha üstün bir amacı gerçekleştirmek için başvurulan ulvi bir araçtır; bunun farkındadır Said; bu zihin ameliyesine biteviye başvurur. Rasulullah'ı kocaltan ayetler, ümmeti kocatmıyorsa, okumada büyük sorun var demektir. Öyle okumaya çağırır. Dünyaya ahiret merkezli bakmanın yanında, ahiret cenneti için, dünyayı da cennete çevirmeyi şart görür. Köpük ve faydalı olan ilkesi, rüşd ile ğayy'ı ayırdetme, düşüncesinin mihverindedir. Rüşd ile ğayy: Kur'ani bir terim olup "doğruluk ile eğrilik" demek. Kur'ani köpük yasası şöyle: "İşte Allah hak ile batıla böyle misal verir. Köpük atılıp gider. İnsanlara fayda veren şeye gelince, o yeryüzünde kalır. İşte Allah böyle misaller getirir." Zebed/köpük yasasını, her umutsuzluk pompalayan ifadesinin ardına, bir can simidi gibi uzatır. Fikri mikropların, ümmetin vücuduna yatılı olarak yerleştiğini düşünür. Yaptığı, bir çare ve aşı çalışmasıdır. Eşitlik ilkesi üzerine kurulduğunu düşündüğü AB'ye gıpta ile bakar. Avrupa Birliği'nin kuruluş vetiresi çok sıkıntılı olayların akabinde olmuştur. Kendi aralarındaki Otuz Yıl Savaşları, Dünya Savaşları vb. gibi elim azabı gördükten sonradır ki, tabiri caizse Yunus Aleyhisselam'ın kavmi gibi helaktan önce iman etmişlerdir. Müslümanların da böyle bir birlik kurmalarını can-ı gönülden diler. Ümmeti, tarihsellik bilincini kuşanarak, Müslümanların bir tek adam öldürmediği Mekke Dönemindeki tavrı ihyaya davet eder. Bunu mütercim de okusa hiçbir şey anlamayacaktır muhakkak. Böyle anlamsız cümle epeyce var kitapta. Her baskıda binlerce kişiye ulaştığı düşünülürse, bu hataların asgariye indirilmesi, hatta sıfırlanması elzemdir. Şahsen imla bazında sıfır hatalı çalışmalara şahit olduk. İslam mezhepler tarihindeki kurucusuyla muammer mezheplerden biri gibi; birr, rüşd ve takva yolunda bir çığır açmak için ömür tüketen Cevdet Said'in fikri/mezhebi de, sahibi ile vefat etmiş görünüyor. Kitapları durduğu sürece, fikirleri; mezhebin nüvesi de duracaktır. Kim bilir, yaklaşık iki yüz sene sonra Endülüslü hakim, fakih ve mütekellim olan İbn Hazm tarafından filizlenen, Davud el-İsbehani'nin kurduğu ve kendisi ile muammer olan "Zahiri Mezhebi" gibi; "Habil'in Mezhebi" de, fikre gönül vermiş müstakbel bir ilim ve aksiyon adamı ya da adamları tarafından filizlenebilir.


İnsanın şahsına ve topluma karşı iyilik ve doğruluk duruşu göstermesi, hayatın anlam derinliğini geliştirmektedir. Hayatın anlam derinliği, erdemli ve şahsiyetli insan olmaya götürmektedir. Hayatın anlam derinliğine ulaşabilmek için her çağın kendi şartları içinde çaba ve mücadelesi olmuştur. İslam'da erdemli ve şahsiyetli bireyleri fazilet sahibi olması için takva duygusu ve Allah korkusuna sahip olmayı gaye edinmiştir. Kalpte Allah korkusu ve takva duygusu yerleşmesi için ölçü ve dengeyi korumaları prensibi tavsiye edilmiştir. M. Ü. İlahiyat Fakültesi'ni bitiren, Hadis Anabilim Dalı'nda yüksek lisans yapan ve akabinde doçentliğe kadar gelen Seyit Avcı; Hadis İlmi, Sufilerin Hadis Anlayışı, İbn Arabi'den Hadis Yorumları gibi kitapların yazarıdır. "Allah Katında ki Değer Ölçümüz Takva" kitabında; Takva kavramı, Takva sahiplerinin özellikleri, Takva yolundaki tehlikeler, Takva önderleri, Takvanın kazandırdıkları ve Takva sahiplerinin mükafatı ile altı başlık bulunmaktadır. İnsan doğası gereği kendini ve değer verdiği tüm canlıları 'koruma' duygusuyla hareket eder. Diğer canlılarda da kendini ve başka canlıları bir tehlikeye karşı koruma dürtüsü vardır. İslam inanç değerinde ise 'koruma' kavramı 'Takva' ile ifade edilmektedir. Arapça, "vikaye" kökünden gelen takva kelimesi; koruma ve esirgeme anlamına gelmektedir. İbadet ve taat konusunda takva; ihlas, günah ve masiyetler konusunda da terk ve sakınma manası anlaşılır. Başka bir yönüyle şüpheden uzak durup, netliğe kavuşmaktır. Takvanın anlam olarak arınma ve saflaşma sürecinde berrak ve netlik kazanma halidir. Allah ile kul arasındaki ilişki belli ölçütlerle değerlendirilir. Bunlardan önemli olanı "takva"dır. İnsanların renklerine ve şekillerine bakmayan Yüce Allah; gözlerindeki ışığa, gönüllerindeki saygıya bakar. Başka bir deyişle kullarını takva değer yargısıyla değerlendirir, kıymet biçer. Müminin iç ve dış dünyasının değer ölçüsü takva'dır. Takva'nın getirdiği disiplinle hal ve hareketlerin kontrol edilmesine, söz ve fiillerinin denetim altına alınmasına yardımcı olur. İnsanı gözetleyen ve denetleyen takva duygusu; onu çevresine güven ve emniyet veren teslimiyet ehli yapar. Takva sahibi olmak, peygamberler başta olmak üzere bütün mü'minlerin en büyük gayesidir. Fahri Kainat Efendimiz: "Allah'ım! Senden hidayet ve takva isterim." Duasıyla takvayı arzulamıştır. Takvanın bu özel yönüyle Avcı, kitabında takva sahiplerinin özelliklerini altı başlıkla açıklar. Bunlar: şüpheli şeylerden kaçınma, nefsi hesaba çekme, sabretme, adalet sahibi olma, affetme ve diğer özelliklerdir. Takva ruhunun incelik ve hassasiyetlerine sahip olabildiğimiz gibi bunun aksi durumları da vardır. Zamanın geçmesiyle şekillenen ve değişen şartlarda takva bilincini diri tutabilmemiz için bazı tehlikelerin farkında da olmak gerekmektedir. Kitabın "Takva Yolundaki Tehlikeler" başlığı dünyanın hem nimet hem de külfet yeri olduğuna dikkatleri çekmektedir. İnsanın nimetlere gark olması; hayır ve mutluluk bulurken, kötülüklere dalan bir insanın; bedbaht ve mutsuz olması iki ayrı gerçektir. Takva yolundaki tuzak ve tehlikeli duraklardan oluşan birçok etkeni Avcı, başlık yaparak anlatmıştır. Kısacası: dünya, zulüm, cimrilik ve diğer tehlikelerdir. İnsan iradesinin bir kimliği olan takva mefhumunun timsali olan insanlar vardır. Takva özelliklerini hayatının inceliklerinde bir bütün yaşamış ve temsili olmuş insanların, liderlik, örneklikleri önemli bir yer tutar. Avcı, "Takva Önderleri" konusunda şu başlıklarla ayrıntılı anlatır: Peygamberler, Ashab-ı Kiram, Tabiin, Tebe-i Tabiin ve Sonrakiler. İslam medeniyetinin birey ve toplum ilişkisinde takva mefhumunun örnek şahsiyetlerinin yaşayışları, alışkanlıkları ve toplumdaki konumlarını açıklamaktadır. Takvanın toplum içinde vücut bulmuş halinin nesiller boyu bir yansıması olan takva önderleri, birey ve toplum için birer kılavuzdur. Nesillerin salihleri, zühd ve takva önderleri Allah'ın rızasını ve hoşnutluğunu arayarak yaşadılar. Takva bilincinin sahipleri, yasayışlarıyla ortaya çıkardıkları deneyim ve bilgi ile topluma verdikleri birçok etken vardır. Takva mefhumunun birey ve topluma kazandırdıkları özellikleri Avcı, şu başlıklarla anlatır: İlahi Dostluk ve Yardım, Sıkıntıdan Kurtulma, Anlayış, Rızka Kavuşma ve Cehennemden Kurtuluş. Takvanın bu kazanç dayanaklarını yazar Kur 'an delilleriyle anlatarak konuya açıklık getirmektedir. Allah katında olan değer ölçümüz takva, dünya ve ahiret hayatında doğru ve mutlu olmanın anahtarıdır. Allah'la olan bir iletişim yoludur. Seyit Avcı, "Allah Katında ki Değer Ölçümüz Takva" kitabında insan niteliklerinin inceliklerini ayrıntılı bir yol haritasıyla Allah'a yaklaşmanın istikametini, varacağı hedefi anlatmaya çalışmıştır.


Toplumumuzda tarih ile alakalı uzman olsun ya da olmasın herkesin söyleyecek bir sözü mutlaka vardır. Tarih ile hiç alakası olmayan kişiler dahi söz konusu tarih olduğu zaman kırk yıllık profesörlere taş çıkaracak nitelikte olurlar. Bu da gösteriyor ki toplumumuzun tarihe olan ilgisi oldukça fazla ama bu ilgi temeli çürük bir binaya benzemektedir. İşte bu temelin güçlendirme projesi de Ahmet Şimşek'e ait olan "Tarih Ne İşe Yarar?" adlı eserdir. Eserin dili oldukça sade olup, soru-cevap şeklinde olması kitaba sohbet havası katmaktadır. Özellikle eserde verilen örnekler ve aktarılan konular okuyucuları gündelik yaşamdan koparmamakta aksine yaşanan olaylara farklı bakış açısı ile bakmalarını sağlamaktadır. Eser, giriş bölümü hariç iki ana bölümden oluşmaktadır. Birinci bölüm, Tarih Aslında Nedir? Sorusu ile başlayarak altından farklı birçok soruya cevap verilmektedir. İkinci bölüm ise Tarih Bir İşe Yarar mı? Sorusu ile başlayarak ilk bölümde olduğu gibi farklı sorulara cevaplar verilmektedir. İlk bölümü biraz açacak olursak; burada tarihin konu alanı, tarihin kapsamının ne olduğu ve tarihin tanımı okuyucuya aktarılmaya çalışılmıştır. Bu bölümde birçok farklı başlık olsa da daha önemli gördüğüm iki soru bulunmaktadır. Bunlar Nesnel Tarih de Ne Demek? ve Benden Tarihçi Olur mu? sorularıdır. Çünkü bu sorular özellikle tarih ve sosyal bilimler alanında ilerlemek isteyenler için büyük önem arz etmektedir. İlk sorusu ile yazar aslında bir tarihçinin nasıl olması gerektiğini anlatmaktadır. Yazara göre, tarihçi en başta cesur olmalı, inceleme yaptığı toplumun zihniyetini kavramalı, empati yapabilmeli ve eleştirel bir bakış açısına sahip olmalıdır. Yine yazara göre tarihçi, olgulara mutlak anlamda mümkün olmasa da olgular üstü bir konumdan bakmaya çalışmalıdır. İçinde yaşadığı topluma ait olan kültürün, ekonomik koşulların, ideolojik ve siyasi tercihlerin kendisini etkilemesine karşı boyun eğmemelidir. Nesnel tarih de ne demek? Sorusunun cevabı olarak yazar; belgelerin güvenilirliği, tarihçi ve tarih kitaplarının taraf tutması ve tarih ideolojiyi aşabilir mi? Gibi konuları ele almıştır. Yazar, tarihçilerin bu kaçınılmaz yanlılığını bir özdeyişe şöyle ifade eder; "insan, yaşanan tarih ölçüsünde değil, insan ölçüsünde tarih yazabilir." Ama bu sorun, tamamen yanlı, gerçekten uzak ve işe yaramaz olduğu anlamına gelmediğini de ifade etmektedir. Belgelerin güvenilirliği noktasında ise yazarın özellikle şu tespiti oldukça önemlidir. "İstanbul'un 29 Mayıs 1453'te Sultan II. Mehmet komutasında ki Osmanlı ordusu tarafından ele geçirildiği bilgisi herkesçe kabul edilebilecek, tarihsel bir olgu hakkında nesnel bir tespittir ancak II. Mehmet'in İstanbul'a hakim oluşu Türk tarihçilerine göre fetih, batılı tarihçilere göre ise istiladır. Yazarın bu ifadeleri bize gösteriyor ki belgeler dahi olaya hangi taraftan baktığımıza göre şekillenmektedir. Eserin ikinci bölümünü irdeleyecek olursak; devletlerin tarihten beklentileri, tarihin topluma kazandırdıkları ve neden tarih öğrenmemiz gerektiği gibi konular işlenmiştir. Özellikle devletler tarihten ne bekler sorusunu yazar, Ferhan Şensoy'un Soyut Padişah isimli oyunuyla açıklar. Müellife göre oyunda ki bazı sözler iktidarın meşruiyetini nasıl pekiştirmeye çalıştığının ve bunun için neleri araç olarak kullandığının bir göstergesidir. Buradan da anladığımız üzere tarihçiler tabi oldukları devletlerin veya iktidarların tarihini yazmanın yanı sıra bu iktidar sahiplerinin de güç ve otoritelerini de pekiştirmektedirler. Yine yazarın ifadesiyle modern dünyanın sorunları çözülemez görülebilinir anacak tarihçiler nadiren bu zorluklardan şikayet ederler. Onlar geriye dönüp baktıklarında eski uygarlıkların da modern uygarlıktaki gibi çeşitli sorunlarla karşılaştıklarını görürler ve yine tarih ile hem geçmiş hem de şimdiki dünyamızı şekillendirebilirler. Tarihte olup bitenlere karşı güçlü bir anlayışa sahip olmak şu anda olup bitenleri bilinçli bir şekilde anlamamıza yardımcı olabilir. Sonuç olarak incelediğimiz eser, gerek ele aldığı konular gerekse bunları işleyiş tarzı ve üslubuyla oldukça dikkat çekicidir. Eserin dili, yazar ile sohbet ediyormuşçasına samimi ve sade. Bir çırpıda okunacak ve okuyucuya çok şey katacak bir eser olduğunu düşünüyorum. 1997 yılında Gazi Üniversitesi Kastamonu Eğitim Fakültesi Sosyal Bilimler Eğitimi Bölümünden mezun oldu. Gazi Üniversitesi'nden 2000 yılında yüksek lisans, 2006 yılında doktora tezlerini, tarih eğitimi alanında verdi. Yüksek lisansta "Tarihsel Hikayeleri", doktorada ise "Tarihsel Zaman Kavramının Öğrencilerde Gelişimini" çalıştı. 2010'da tarih eğitimi doçenti, 2016'da ise profesör oldu. Gazi, Ahi Evran, Marmara, Sakarya, İstanbul üniversitelerinde çalıştı. Yazar som 12 yıldır tarih yazımı ve metodolojisi alanında ağırlıklı olmak üzere tarih eğitiminde yayın üretmeye devam etmektedir. Halen, İstanbul Üniversitesi-Cerrahpaşa, Hasan Ali Yücel Eğitim Fakültesinde Prof. Dr. Olarak çalışmaya devam etmektedir.


Avrupa'nın en eski tramvay hatlarından biri Bosna-Hersek'in başkenti Saraybosna'dadır. Başta Viyana'daki tramvayların test hattı olarak kullanılmak suretiyle şehrin doğusu ve batısı arasında sefer yapmıştır. Avrupa'daki ilk tramvay seferini yapan bu hat, 1878'de Avusturya-Macaristan İmparatorluğu idaresindeki Bosna Hersek için oldukça önemlidir. Ülke geneline yaygınlaştırılacak ray projesinin halk tarafından kabul edilmeyeceği yahut planlandığı gibi gerçekleşmeyeceği endişesiyle yetkililer tarafından alınan karar gereği test sürüşleri Viyana yerine Saraybosna'da yapılmıştır. 1884'de başlayan ve bir yıl süren çalışmalar sonrasında ahşaptan yapılan ve atlar tarafında çekilen "ilk" tramvay 28 Kasım 1885'te "ilk" seferini yapmıştır. On yıl sonrasındaysa Saraybosnalılar elektrikli tramvayla tanışmıştır. Günümüzde İlidza-Başçarşı arasındaki 20 kilometrelik mesafede hizmet veren tramvay yolcularını bir zaman kapsülü gibi adeta tarihin sayfalarında gezintiye çıkarmaktadır. İstanbul'da sahnelenen bir tiyatro oyununa mekan olan tramvay şu günlerde Netflix'te yayınlanmakta olan Bosna Ekspresi-Bosnia Express adlı belgesele konu edilmektedir. Belgeselin anlatıcısı; yapımın odak noktasının bölgedeki dinler olduğunu, savaştan sonra ülkeye geri döndüğünü, dönüş sebebinin Bosna Savaşında büyük tek tanrılı dinlerin rolünü araştırmak olduğunu söylemektedir. Bu şehre bir daha dönmeyeceğine dair kendisine söz verdiğini de anlatımına ilave eden anlatıcının açıkladığı konuya rağmen belgeselde daha çok Bosna Hersek'in doğal bir kültür mozaiği olduğu görülmektedir. Siyah-beyaz görüntülerle eski Yugoslavya Sosyalist Federal Cumhuriyeti'nin ilk cumhurbaşkanı olan Tito'yu ve Bosna'nın o dönemdeki günlük yaşantısından görüntülerin de bulunduğu belgesel hakkında basında; Eylül 2021'de İtalyan uzun metrajlı film yarışmasında 7. Milano Dünyasından Belgesel Vizyonlar Festivali'nde ön izleme olarak sunulduğu, 2022 Ocak ayında başkent Fiulano'da düzenlenen 33. Trieste Film Festivali'ne yarışma dışı olarak katılım sağladığı, aynı yıl 1 Şubat'ta Torino'da başlayan turnede yoğun ilgi gördüğü bilgileri yer almıştır. Kadınların önemli bir yer tuttuğu yapımın anlatıcısı erkektir. Birbiri ardınca ve aralarındaki ilintiyi kurmakta zorluk çekilen kurguda anlamayı kolaylaştıran anlatıcı biteviye konuşsa da; her sahne Balkan atlıkarıncasında kaybolmayı vaat etmektedir. Karmaşık çekimlerle aklı iyice karışan izleyicinin zihni, samimi bir yaşantının yanına trajedi ve ironiyi de alarak metaforlarla dolu bir öyküyü anlamaya çabalar. Yer yer lirik bir şiir olsa da soru işaretlerinin puntosunu belirginleştiren yapım Trieste 'de bir gazete kupürünün görülmesiyle başlarken ileride 33. Trieste Film Festivali'ne katılım davetiyesine işaret eder gibidir. Tramvay batı simgesi olarak nitelenmişse de verilen görüntülerde genel olarak doğu şehrine benzerlikler öne çıkmaktadır. Bakır işçiliği görüntüleri, kunduracılar ve yumurta satıcısının saman zeminli sepeti doğu şehri anlatımını olduğu yere sabitlemektedir. Başçarşı için anlatıcının "Bosna 'nın doğu kalbi" benzetmesinde bulunması da düşüncelere ses elbisesini giydirmektedir. Miljacka Nehri çevresinde konumlanan, Dinar Alpleriyle çevrili Saraybosna Vadisi içerisindeki dini çeşitlilikle tanınmaktadır. Müslüman, Katolik, Ortodoks ve Musevi... Tarih boyu bir arada var olagelmişlerdir. Tam da bu sebeple Saraybosna Avrupa'nın Kudüs'ü gibidir. Nitekim bazı sekanslarda cami ve kilise çanı aynı karede görüntü vermiştir. Kiliselerin, camilerin ve sinagogların komşuluğu belgeseldeki siyah beyaz eski görüntülerde de mevcuttur. Anlatıcı hem bu duruma hem de durumun doğurduğu sonuçlara yaklaşımını şu cümlelere sığdırmaktadır: "Bosna Hersek farklı malzemelerle dolu yapraklardan oluşur. Bosna katlandı ve fırına verildi fırından çıktıktan sonra üzerine her tür şurup döküldü, bazen acı ve yabancı olanlardan. İçi nefret ve zehir dolu." Anlatımda açıklıkla dile getirilen ülkenin coğrafi ve sosyolojik özelliklerin her biri her şeye rağmen bir bütünün parçasıdır. Belgeselde yer alan ana sınıfının duvarındaki her bir yaprağı başka renkteki ağaç gibi. Belgeselde sanat önemli bir yer kaplamaktadır. Müzik, tiyatro, dans... Akordeonun diğer enstrümanları temsiliyle Mostar Rock Grubu'nun önderliğinde Balkan Müziği kulakları şenlendiriyor. Bale özelinde dans görsel estetik tozunu serpiyor. Saraybosna Savaş Tiyatrosu'nun varlığıyla Mostar Tiyatrosu her koşulda sanatın nasıl benimsendiğini elle tutulacak kadar gerçek kılıyor. Sanatın her dalı Bosna 'ya göklerden gelen umut gibi resmediliyor. İlk dakikalarda dünyanın en eski tramvayı Başçarşı'ya gidiyor. Koltuklarının renginin kırmızı mı turuncu mu pek anlaşılmadığı eski, yıpranmış koltuklarına yazılar yazılmış. "Bosna Ekspresi" adının tercih edilmesine rağmen 70 dk boyunca vagonları oldukça az görüyoruz. Güzergahı çizilen rota özelinde şehirlerarası yolculukta hareket ve varış istasyonlarının kayda alınması beklentisiyse boşa çıkıyor. Son sahnedeki araç yolculuğu da yapımın adıyla müsemma olabilmesini teminen bir otomobilde değil de bir vagonlarda olması beklentisinin boşa çıkması gibi. Anlatının bir sonuca varmasını bekleyen izleyeni bir sonuçsuzluk kucaklıyor. Her seyirci seyrinin sonucunu kendisi yazsın der gibi bir son karşılıyor izleyeni. Seyirci farkına varıyor ki Mostar 'da yaşam süren gençlerin sistemi mümkün olduğunca görmezden gelerek yaşamaları bu bölgede yaşamanın kapılarını açan bir maymuncuk anahtarıdır. Yazımızı yapımda yer alan bir duvar grafitisindeki "Gerçek kazananlar galipler değildir asla pes etmeyenlerdir." cümlesiyle ve "Saraybosna'da mesafeyi korumak zor: yukarıdan bakarsam savunmasız insanlara vuran nişancıya rastlarım diye korkuyorum. Aşağıdan bakarsam; kurbanlarının mahremiyetini ihlal ederim." anlatısıyla bitirirken şunu ilave edelim: işte bu yüzden Bosna 'yı anlatmak dikkat istiyor, çünkü dengeler hassas. Tabi bunun vicdan sahibi olanlara ve tarafsız değerlendiricilere özgü bir durum olduğunu da belirtmek gerekir.


Distopya genellikle yetişkin edebiyatı alanında okuduğumuz bir tür. Her yetişkinin severek okuduğu ya da okumayı tercih ettiği bir tür de değil üstelik. Anlatılanların karanlık yapısından, orada yaratılan dünyanın kötü olduğunun düşünüldüğünden midir bilinmez herkes bu türe pek yanaşmak istemiyor. Ancak ben distopya yazarlarının öngörülemez bir hayal güçleri olduğunu düşünüyorum. Normal bir kurguyu birçok yazar rahatlıkla ele alabilirken distopyada bambaşka bir dünya yaratmak ve kurgunuzun her ayrıntısını bu dünyaya uyarlamak zorundasınız. Karakterleriniz, mekanlar, olaylar hepsi oluşturduğunuz dünyaya hizmet etmeye mecbur. Ne zaman bir distopya okusam orada anlatılan dünya ile gelecekte karşılaşabilme ihtimalimizin yüksek olduğunu ya da çoktan o dünyanın içinde yaşadığımız hissine kapılırım. Bu yüzden de okunması için mutlaka bir şans verilmesi gereken ve hayal gücümüzü destekleyecek bir tür olduğu kanısındayım. Tuğba Coşkuner bu alanda yerli edebiyatımızda ilklerden olan bir çalışmaya imza attı ve çocuk edebiyatı alanında bir distopya yazdı, Duvarın Ardı. Kitapta bir grup insan yaşadıkları nükleer savaş sonrası bir yaşlı bakım merkezine sığınıyor ve orada hayatlarını devam ettirmeye çalışıyorlar. Merkezi Hugo ve askerleri yönetiyor. İnsanların duvarın ardına geçmelerinin kesinlikle yasak olduğu dünyada tüm hayatlarını Hugo'nun buyruklarını yerine getirerek geçiriyorlar. Evde yemek yapmalarının bile yasak olduğu, yemeklerinin yönetim tarafından belirlendiği, kitapların ya da saant eserlerinin olmadığı bir dünyada yaşıyorlar. Ancak böyle bir dünyadan rahatsız olmuyor, olanları yaşamaları için gerekli görüyorlar. Hugo da bu durumu kullanarak farklı planlar peşinde koşuyor ve her şeyi kendi çıkarına uyacak şekilde düzenliyor. Tek amacı oradaki insanların sorgulamadan, düşünmeden sadece kendisine hizmet etmelerini ve yarattığı dünyada kalmalarını sağlamak olan Hugo, bunun için insanların anılarını silmeye çalışacak kadar ileri gitmekte bile sakınca görmüyor. "Hiç kimse geçmişi olmayan bir insan kadar savunmasız değildir. Kim olduğunu hatırlamazsan, herhangi birinin istediği herhangi biri gibi olmak çabuklaşır." (sf 76) Ancak işler planladığı gibi gitmiyor ve Pika ile arkadaşları olayların seyrini değiştirecek bir maceraya atılıyorlar. Kitap sadece türünde ilklerden olmakla kalmıyor aynı zamanda kuvvetli alt metinleriyle okuyucuyu derin bir sorgulamaya itiyor. Neden yöneticiler insanların kitap okumasına izin vermiyor? Neden evlerinde yemek pişiremiyor onların verdiklerini yemek zorunda bırakılıyorlar? Neden etrafta sürekli askerler geziyor ve insanların her anı kayıt altına alınıyor? gibi onlarca soru zihninizde oluşuyor ve cevapları bulabilmek için art arda sayfaları çevirme bir taraftan da durup düşünme ihtiyacı hissediyorsunuz. Çocuk edebiyatı eserleri birçok konu hakkında çocuklarınızla sohbet edebilmeye vesiledir. Distopya gibi bir konu hakkında konuşmak, oradaki insanların hayatını değerlendirmek, arkadaşlık, dostluk, aile gibi kavramları tartışabilmek için bu kitap en güzel örneklerden bir tanesi. Ayrıca çocuklarınızla zihninizde oluşan soruları paylaşabilir birlikte bu sorulara cevaplar arayabilirsiniz. Ya da çocuğunuzun zihninde oluşan sorulara yanıtlar bulmasına yardımcı olabilirsiniz. Kendisi böyle bir dünyada yaşasaydı nasıl hissederdi, neler yapardı, anıları olmayan bir insanın hayatı nasıl olurdu üzerine hayaller kurabilirsiniz. Yönetilmenin ne demek olduğunu, iyi ya da kötü yöneticilerin özelliklerini tartışabilirsiniz. Tuğba Coşkuner'in muazzam betimlemeleriyle süslenmiş, yeni meslekler, yeni kelimeler öğreten, birçok bitki ismini araştımanıza vesile olan üstelik Türkiye Yazarlar Birliği'nin 2021 Çocuk Edebiyatı Ödülü'nü almış olan bu şahane kitabı 9 yaş ve üzeri herkese tavsiye ederim. Önce yetişkinler sonra çocuklar mutlaka okumalı. Hatta okullarda okuma kulüpleri kurup bu kitabı öğrencilerle tartışabilmek ne güzel olur. Ayrıca kitabın devamının da geleceğini bildirmek isterim. Hugo yarattığı dünyada kitaplara yer vermemişti. "Oysa karşındaki insanın yok olup giden bir hiç olmasını istiyorsan bombalardan daha etkili bir şey vardır: Onu kitapsız ve hayalsiz bırakmak." (sf 191) Sizin dünyanızda kitaplar da hayalleriniz de eksik olmasın. Kitapla kalın.


İslam'ın farklı yorumlanma şekilleri ile ilgili tezler ve eserler yakın zamanda biraz daha artmaya başladı. İslam düşüncesi alanında ele alınan konular ile ilgili çalışmalar biraz daha hız kazanmaya başladı. Bunun sosyo-politik ve sosyo-psikolojik sebeplerden kaynaklandığını söyleyebiliriz. Bu meyanda neşredilen yeni eserlerden biri de Kur'an islamı konusunu merkeze alan bir tez/eser olan "Türkiye'de Kur'an islamı arayışları" adlı kitaptır. Kur'an'a yaklaşım ile ilgili bakış açılarının ilk dönemden modern zamanlara kadar tarihi süreci ele aldıktan sonra birbirine benzeyen fakat özünde farklı olan üç tanımlama üzerinden duruluyor. Kur'an İslamı, Kurancılık ve mealcilik. Bu anlayışların İslamcılık ile ilgisi ve İslamcıların yaklaşımları da ele alınıyor. İslam dünyasında Kur'an'a farklı yaklaşımlara değinildikten sonra Türkiye'de bu konudaki ilk yaklaşımlara yer veriliyor. Kur'an İslam'ı söyleminin Yaşar Nuri Öztürk tarafından popülerleştiğini öğreniyoruz. Türkiye'de Kur'an İslamcılığının etkilendiği iki unsur olarak Oryantalistler ve İslami hareketlerin yaklaşımları üzerinde duruluyor. Burada şöyle küçük bir eleştiri yapabiliriz. Oryantalist etki ve İslami hareketlerin etkisi farklı/bağımsız başlıklar olarak ele alınıp, oryantalist etki üzerinde biraz daha detaylı durulabilirdi. Kur'an İslamı anlayışının gelişmesi ve yayılması konusunda oryantalistlerin eserleri çok fazla etkili olmuştur. Tez/yazar kişi ve ekolleri kategorize ederek konunun daha net anlaşılmasına katkı sağlıyor. Kur'ancıları üçe ayırıyor. İslamcı Kur'ancı, modern Kur'ancı ve modernistler. Bu başlıklara göre kişi, dergi ve kurumlarda tasnif ediliyor. Bu çalışmanın en önemli özelliği, yapılan saha çalışmasıdır. Türkiye'de Kur'an'cı, mealci, Kur'an İslamı söylemini savunan tanınmış birçok yazar ve düşünür ile yapılmış olan mülakatlar belki de ilk defa bir arada toplanmış bulunmakta. Kur'an İslamı görüşünün temel konulara bakış açıları o fikrin savunucularının dili ile okuyucuya sunuluyor. Gelenek, tasavvuf, Risale-i Nur eleştirisi ilk göze çarpan eleştiriler. Kur'an İslamı savunusu yapanların ekserisinin İslamcı görüşlerden de uzaklaştığı tespiti önemli bir tespit. Katılımcıların laiklik ve demokrasi ile ilgili yaklaşımları birbirine çok yakın. İslamcılığın muhafazakarlığa evrilmesi ile ilgili yorumlar da üzerinde durulması gereken bir konu. Milliyetçilik sosu arttırılmış Türk İslamı söylemi de üzerinde kısaca durulan konulardan biri. Kur'an İslamı savunucularının kendi fikriyatlarının temelleri olan konuları ele alışı mülakat yapılan katılımcılar üzerinden okuyucular ile paylaşılıyor. Bu görüşlerin bir kısmını şöyle sıralayabiliriz. Kur'an, dinde tek otorite ve tek kaynaktır. Kur'an'da nesh yoktur. Kur'an'ın bütün ayetleri muhkemdir. Kur'an anlaşılırdır. Kur'an'ı, okuyan herkes anlayabilir. Kur'an devrimcidir. Kavramlara yeni anlamlar yüklemiştir. Sıradan insanlar, Kur'an'ı doğrudan anlayabilir ve yorumlayabilir. Kur'an İslamı, Kur'ancılık, modernist İslam gibi konulara ilgi duyan ve bu konuda derli toplu bir eser arayanlar için istifade edilebilecek bir eser.


İnsanoğlunun, kusurları başkasında görme "mahareti" vardır. Anne babamızla tartışırken, çocuğumuzdan yakınırken, ilişkilerimizde kırıcı tavırlar takınırken kendimizi dışarıdan göremez ama aynı hali en yakınlarımızda dahi gördüğümüzde onları ayıplar, kınar, çekinmeden uyarırız. Çocuklarının beğenmedikleri hallerine devamlı olarak maruz kalan anne babalar, onların bu hallerini kabullenmektense kendi buyurgan ve uyargan hallerini kabullenip günbegün benimseyerek sonunda çekilmez insanlar oluverirler. Niyet iyi, amel yanlış, sonuç felakettir. Ezilen çocuk kendine güvenini yitirir, sevgi görmediği halde başka çaresi olmadığı için ailenin ve evin içindeki konumunu korumaya devam eder ancak ruhen ve zihnen yavaş yavaş oralardan uzaklaşmaktadır. "Enno ya da asfalttaki karahindiba" isimli kitabımızın kahramanı Enno da böyle, annesinin beklentilerini karşılayamadığı için suçluluk ve eksiklik duygularıyla boğuşan, sakarlığı, iş bilmezliği, derslerindeki başarısızlığı ve hepsinden kötüsü; bunlardan sürekli şikayet eden annesi yüzünden karıncalara, salyangozlara, karahindibalara karışmak isteyen, bir yandan da varlığına inandığı Hayalistan gezegenindeki dedesi ve gerçek ailesi hakkında hikaye yazan bir garip çocuk. Mükemmel bir eğitim sisteminde karşımıza bilinçsiz ebeveynin bu hatasını düzelteceğini, aileyi yönlendireceğini umduğumuz bir ya da birkaç öğretmen çıkabilir ancak Enno öyle bir eğitim sisteminin çocuğu değil ki öğretmeni de ona bu konuda destek olamıyor, onu kazanmanın bir yolunu aramıyor. Aksine annenin şikayetlerini körüklemekten hoşlanıyor. Dolayısıyla Enno kendisinden üstün bir çocuk olduğunu kabul ederek arkadaşı Olsen'e ve hayallerine sığınıyor. Neyse ki Olsen onun hayallerinin, zihninin ve kişiliğinin değerini anlayan bir dost ve ondaki cevherin ortaya çıkmasına önayak olacak kadar da aklı başında bir çocuk. Enno üstün zekalı arkadaşı Olsen'in, arkadaş ortamlarında bir karizmaya sahip olmasını sağlamaya çalışırken üstün zekalı ve özel yetenekli çocukların neler yaşadığını bilen Olsen de Enno'ya kendisininkine benzer bir yol çizmeye çalışıyor. Ellerini nereye koyacağını bilemediği için resim yaparken insanların kollarını ve ellerini çizmeyen Enno (S. 56), başarısız çocuk olmanın yüklerini taşırken ablası Elena'dan, babasından ve Olsen'in annesinden de küçük ama cansuyu niteliğinde destekler görüyor. Enno'nun hikayesi, onunkine benzer hayatlar yaşayan çocuklar için bir teselli ve umut taşıyor. Ancak o çocukların ailelerine ulaştırdığı dersler çok daha önemli. Başarısız çocuğun içindeki kırılmaları duyamayan anne babalara dokunabilir. Pedagoji kitaplarından edinilemeyen düsturları, duygusuyla gönüllere nakşedebilir. Ve bir muhasebeye çağırabilir yetişkin okurunu. Olsen Uslucan küresel ısınmanın durdurulabileceğine dair yaptığı bir hesaplamayla, Enno ise evi tutuşturup yangın çıkardığı için gazeteye çıkmış çocuklardır. Enno'nun kardeşi Elena da "Bambaşka" soyadını hak etmeyecek kadar normal, kusursuz hatta süperdir. (S. 25) Çocuklar arasındaki ayırdı dile getirerek başarısız olanı başarılı olana özendirebileceğini düşünen yetişkinlerin hataya düştüğünü aşağı yukarı hepimiz biliriz ama aynı kıyas imkanına sahip olduğumuzda bu hatadan ne kadar kaçınırız? Çocuğumuzun bir konuda, çoğunlukla derslerinde, başarısız olduğundan yakınmak ve bunu koz haline getirmek yerine onun başarılı olduğu bir alanı aramak ve günyüzüne çıkarmak için ne kadar çaba sarf ederiz? Enno'nun Hayalistan'ındaki katil balıklar aslında katil balıklar değillerdi, onlara yanlışlıkla ya da şaka olsun diye bu ismi takan bir yavru göbekli balık yüzünden böyle anılmaya ve bir süre sonra da isimlerinin hakkını verecek kadar korkutucu davranmaya başladılar. Bu sorunu, Alimler Meclisi'ne katılan Enno'nun önerisi çözdü. Bu çok basit bir çözümdü. Karina balıklarıyla konuşup neden böyle davrandıklarını öğrendiler ve sonra göbekli balıkların onlardan özür dilemesini sağladılar. Onlar da bir daha katil sıfatını benimsemedi ve etrafa korku salmadı. Dilbilgisi dersi zayıfın da altında olduğu halde kendi bildiğince yazmak isteyen Enno, Akran zorbalığıyla birleşen öğretmen ve ebeveyn gafletinin çözümünü vermiş bize hikayesinde. Damdan düşenin halinden anlıyor. Ve dahası; farklı olmanın, bütün farkları eksiklerinden ibaret bir "farklı" olmanın düşündürdükleriyle karşı karşıya getiriyor bizi defalarca. Çocuğu istediğimiz gibi düşünmeye zorlayarak onu iteceğimiz tehlikeli bataklığı apaçık gösteriyor. Ama endişelenmeyin; sonunda Enno için bir çıkar yol bulunuyor! Tıpkı çocukluğumuzdan beri etrafımızda olan onlarca "başarısız" çocuğun kendilerine bir yol, bir meslek, bir iş, bir eş bulduğu gibi. Şimdi hep birlikte sınıf arkadaşlarımızı hatırlayalım! Bu satırları okuyan nadirler arasında başarısızlar kulübünden birileri olduğunu sanmıyorum ancak mutlaka başarısız yaftasıyla yaftalanmış arkadaşlarımız vardı. Onlar da bir iş, meslek, eş sahibi olmadılar mı? Çoğu oldu elbette. Bazıları en başarılılarımızdan daha mutlu bile olabilir. Kendilerine uygun birer yol buldular. Ama bu yolda ailelerini geri de mi bıraktılar yoksa birlikte mi yürüdüler. İşte Enno bize "birlikte yürüyelim" diyen çocuk! Onun bu teklifini kabul etmemiz gerekiyor. Olsen'in çaktırmadan yarışmaya gönderdiği Hayalistan hikayesiyle "Umut Vadeden Genç Yazar Ödülü"nü kazanamasa da kitabı yayımlanmaya değer bulunan Enno'nun dilinin çok zayıf olduğunu Almanca öğretmeninden biliyoruz.:) Peki ya kitabımızın dili nasıl? Yazarımız Astrid Frank, anlatıcı Enno ile yazar Enno'yu birbirinden ayırmış. Enno'nun anlattığı ve gövde metni oluşturan kısımlar siyah yazı rengiyle ve usta bir yazara yakışır şekilde. Enno'nun Hayalistan hikayesini yazdığı kısımlar ise kırmızı yazı rengiyle ve dilbilgisi-imla açısından acemi bir yazarın elinden çıktığını belli edecek, konuşma doğallığında. Her iki kısmın çevirisi de gayet başarılı ve yalın. Verim: (1) Çalıştırılan, işletilen, bakılan bir şeyin verdiği sonuç veya bu sonucun niceliği, mahsul, randıman. (2) Ortaya çıkan, istenilen, beklenilen sonuç, semere (3) Elde edilen ürün, hizmet vb.yle onu elde etmek için harcanan iş arasındaki oran. Verimli: Verimi iyi ve bol olan, bitek, randımanlı, mahsuldar, mümbit, müsmir, verimkar. "Verimlilik" kelimesini "verimliliği artırmak gerekiyor" ifadesinde kullandığımızda bir insanın ya da işletmenin verimini artırmak gerektiğini mi kast ediyoruz, yoksa verimli insanların, işletmelerin sayısını artırmayı mı kast ediyoruz. Bu ayırdı yapmaksızın her yerde "verimlilik" kelimesini tercih ediyoruz gibi görünüyor. Bu fazladan ek kullanımları o kadar yaygınlaştı ki çoğumuz "sorum" diye bir kelime olduğunu unuttuk, "sorumluluk" tek seçeneğimiz oldu. "Gerek" ya da "gereği" yerine "gereklilik" ya da "gerekliliği" gibi kullanımlara sıkça rastlamaktayız. Bundan sonra metinlere bir de bu gözle bakacak olursanız sadeliğin güzelliğine varabilir ve en azından kendi tercihinizi değiştirebilirsiniz. Ve zaten tüm köklü değişimler böyle başlar. Biz bu köklü değişimleri yapmadan, dili süt emer gibi emen genç okurlarımızı sağlıklı beslemiş olamayacağız. Değerlendirmemizin sonunda kitabımızın özellikle 5-6. sınıflar olmak üzere ortaokul seviyesine uygun, keyifle okunabilecek bir eser olduğunu belirtelim. Kitabımız, bazıları bölüm başlarındaki imgeler, bazıları tam sayfa sahne alıntıları olmak üzere seyrek bir dağılımla, az renkli, bu yaş grubuna uygun hoş çizimler içeriyor. Kitap 13,5 x 19,5 cm ölçülerinde, seyahat okumaları için birebir. Anne-babalara ve öğretmenlere mutlaka okumalarını, çocuklarıyla bu konuları tartışmalarını, benzer maruziyetlerin çözümlemesi için bu kitabı aracı kılmalarını tavsiye ettiğimizi tekrar ve önemle vurgulayalım. 2017 Zürih Çocuk Kitabı Ödülü aldığını da hatırlatalım.


Günümüzde maalesef sosyal medyada yaşamını sürdüren, son derece sabırsız ve dikkat süresi bir hayli kısalmış tüketici insan tipinin duyguları neyse ki hala sağ. Üstelik sanata ve güzelliğe dair o gizli hayranlıklar da devam ediyor. Hal böyle olunca üreticilerin muhataplarına sunacakları içeriklerde dikkat edecekleri hususlar da bu istikamette şekilleniyor. Tek kurşunluk bir eseriniz varsa seyircilerin ilgisini çekmek için yalnızca sekiz saniyeniz vardır. 2019 yılında ressam Charlie Mackesy tarafından hem yazılan hem de çizilen "Çocuk, Köstebek, Tilki ve At" kitabı 2022 yılında kısa bir animasyon filme dönüştürülerek çok daha fazla insana ulaştı. İçeriğinde birçok anekdot bulunan kitap, film versiyonundaki video kesitlerle sosyal medyada arkasında büyük bir hayran kitlesi bırakarak tanınmaya devam ediyor. Bu yazımızda kitabı konuşurken aynı zamanda Saint Exupery'nin ünlü eseri Küçük Prens'i de ancak, filmi ve kitabımızı bu benzerlikten yakalamaya çalışacağız. Büyük Alman filozof Heidegger'e, "20. Yüzyıl edebiyatının en büyük eseri nedir?" diye sorduklarında o, "En büyüğü Saint-Exupery'nin Küçük Prens'idir." diye cevap verir. Filozofun bu sözü ardından yapmış olabileceği herhangi bir yazılı açıklama elimizde ne yazık ki bulunmasa da günümüzde kutsal kitaplardan sonra en çok basılan, en çok okunan, 300'den fazla dile çevrilerek yediden yetmiş yediye herkesin bildiği bu gizemli kitap ününü ve gizemini korumaya devam ediyor. Exupery'nin hikayesi, çölün ortasında uçağı arızalanan bir pilotla başka bir gezegenden gelen adı "Küçük Prens" olan bir çocuğun karşı karşıya gelmesiyle başlar. Bu hikaye aslında birbirine sorular soran iki kahramanın çıktıkları yolculuktur. İçlerinden birisi sorulara cevap vermeye pek gönüllü olmasa da... Fakat biliriz ki tüm muhteşem hikayeler iki türlü başlamaktadır: Ya bir insan yolculuğa çıkar ya da şehre bir yabancı gelir. Bu kitapta bizi her ikisi de karşılıyor: Uçağı arızalandığı için yolculuğa ara vermek zorunda kalan bir pilot ile yıldızlara bakıp geride bıraktığı Gül'ünü özleyen küçük bir adam. Yazarın ithafındaki gibi Küçük Prens, yetişkine adanan bir çocuk kitabı. Diğer bir değişle, yetişkin romanın içerisinde onunla bütünleşmiş bir çocuğun hikayesi. İşte bu noktada zihnimizin kıvrımları bizi yazımızın asıl konusu olan kitaba, yani "Çocuk, Köstebek, Tilki ve At"a götürecek. Buradaki hikayemiz de benzer şekilde evini arayan, bu kez de ormanda kaybolmuş esas kahramanımız çocukla başlar. Çocuk ilk olarak köstebekle karşılaşır. Bu ikili saf ruh haliyle birbirlerine sorular sordukları, duyguların konuşulduğu yeni bir yolculuğu başlatır. Çocuğa yolculuğunda sembolik bir anlatımla eşlik eden üç hayvanın her biri simgesel değere sahip. Köstebek, çocuğun en yakın arkadaşı, ona yarenlik ediyor. Tilki, yabani biri ve hayat onu incittiği için temkinli. At ise yeteneklerini bastırmış, var olan potansiyelini kullanamamış bir başka sadık dost. Hikayedeki çocuk aslında biziz. Hayatın belli dönemlerinde hassas, fırtınalarla mücadele etmiş bunun sonucunda belki biraz katılaşmış, kimi zaman sahip olduğumuz becerileri kullanmaktan çekinmiş ama her daim gelişen, bazen fırtınanın dinmesini sabırla bekleyen, hayatta durduğu yerle ilgili kimi zaman şüpheye düşen bizler. Yazar ise okura her birimizin özel olduğunu, bu dünyada bir yuvamızın olduğunu hatırlatıyor. Aslında bu temel mesajlar bir olay örgüsü içerisinde de pekala verilebilir. Fakat bu kitapta birbiri ardına gelen anekdotlarla, olay örgüsüne oturtulmadan dolayısıyla herhangi bir geçiş kullanılmadan sayfalara yerleştirilmiş. Bu haliyle kitap istenildiği sayfasından okumaya başlanmasına, belki tersten bile okunmasına imkan veriyor. Film versiyonunda ise doğrudan bu anlatımı benimsemek mümkün olmayacağından basit bir kurguya sahip. Kitapta sanatçının dolma kalemle çizdiği, yer yer sulu boyayla renklendirdiği çizimler hakim. Bazı sayfalarda farklı boyama teknikleri uygulanmış. Bazen bir bardağın sayfada bıraktığı iz ona hayranlıkla baktığımız kocaman bir Ay'a dönüşmüş. Kimi sayfalar ise okuyucunun yorumuna açık metinsiz halde kitapta kendine yer buluyor. Kahramanlarımızın suretleri belirgin resmedilmemiş. Ya yandan ya da mesafeyi koruyarak uzakta arkalarından bakarak izliyoruz onları. Bu şekilde aslında yazar bizi sadece izleyici kılıyor. Bilinçli bir tercih olan bu görsel anlatımla okuyucu olarak bizler çocukluğumuzu ve o uzak hatıraların tamamlayıcısı hassas anlarımızı yetişkinliğe kısa bir mola vererek sadece seyrediyoruz. Genel kanıya uyarak bu kitabı bir çocuk kitabı olarak kabul edersek yetişkin okur her çocuk kitabında olduğu gibi burada da bir çocuk gibi okuma şansı buluyor. Dünyanın hala muazzam bir yer olduğu, her gün yeni şeyler keşfettiğimiz, hayal gücünün o kadar da çekiştirilip törpülenmediği, kalıplara oturtulmadığı ve bir çocuk kitabı okurken ayıplanmadığımız o eski günlere dönme fırsatı veriliyor.


Huzur, mutluluk, sağlık, kimseye muhtaç olmadan yaşamak. Ne istediğini bilememek, neden mutlu olacağını tespit edememek, hayatın anlamını bulamamış olmak, hayatın cana can katan tatları, huzur, öz ile buluşma, huzurun yarattığı konfor, özgürce kullanılan zaman, yaratıcılığı doğru kullanma muhtaçlığı. Para bir ihtiyaç değildir, ihtiyaçlarını karşılamanın aracıdır. Mülk bir ihtiyaç değildir, güç sahibi olma isteğidir, barınma bir ihtiyaçtır. Yazar, Meltem Reyhan, eseri ile niyet etmek ile dilek ve duanın arasındaki ilişkiyi çok sade bir dille okuyucuyla paylaşıyor. Dua ederken, bırakmak istediklerimizi ve buluşmak istediklerimizi söyleyelim. Biz ne istersek verilir, yeter ki tam olarak istediğimizi yani kalbimizin hissedişini dile getirelim. İstek ve arzu olarak da tanımlanan dilek kelimesinin taşıdığı enerjide istek ve arzunun içerdiği keskin enerjiler bulunmaz. İstemekte ısrarcı olmak vardır. Arzulama hali hakimdir. Sonunda egonun tatmini söz konusudur. Dilekte serbest bırakmak vardır, olsa da olur, olmasa da ama olursa iyi olur. Niyet etmeye gelince, bir şeyi yapmayı hayal etmek ve dile getirmektir. Aslında maksadımızı söylememiz ve hayalimizin nereden başlayıp nerede son bulduğudur. O niyet gerçek olduğunda ise ne olacağını beyan edersin. Kitapta yazarın anlattığı en önemli konu; niyetin senin bir şeyi elde etmenden çok hayatında bir dönüşüm yaratabilmen için kendi iradenle aldığın kararlarla bir dönemi, yaşayışı bitirip yeni bir dönem başlatabilmendir. Seni olumsuz bir hale taşıdığını düşündüğün ve içinden çıkamadığın olayların tekrar eden döngüsünden çıkabilmen için kendine, olan bitene ve ifade ettiklerine, talep ettiklerine ve çevrenle olan ilişkilerine odaklanmalısın. Bazı niyetlerim neden oluyor, bazıları neden olmuyor? Konusunu irdeliyor. Yazarın beklenti içinde olduğumuz niyetlerimizin olmadığına dair görüşü var. Beklenti içinde olmak ne demek? Benim dediğim gibi olsun düşüncesi, eyleme geçmekten herhangi bir konuda gelen bir fırsatı yakalamaktan bizi alıkoyuyor. Engellenmiş eylem enerjisi öfkeye dönüşüyor. Öfke adeta ateşin bir duman çıkartması gibi hayatımıza bulutsu dumanlar çıkarıyor. Ve bu önümüzü görmemizi engelliyor. Öfke, korku enerjisi ile birlikte bir kardeş gibi hareket ediyor. Öfke hayatımıza girdiği andan itibaren teklif edilen her ne olursa olsun sanki inat artıyor ve " benim dediğim gibi olacak" dayatması başlıyor. Bu neyi getirir? "Benim dediğim gibi olsun" demek kötü müdür? Biz benim dediğim gibi olsun dediğimizde, olmayacak diye bir şey yok. Oluyor; ama bunun karşılığında acaba ne yok oluyor? Çünkü kainat sadece yaratmak üzerine bir sistemden oluşmuyor, sürekli bir varoluş ve yok oluş evreni içinde yaşıyoruz. Yani bir şeyi biz kendi irademize doğru çektiğimizde bir alanda bir boşluk yaratılıyor. Bir şey var olurken, bir şey yok oluyor. Bunu kainatı seyrederek kendimizde fark edebiliriz. Birçok nesilde, geldiğimiz soyda birçok kişi öldü ve yenileri doğdu. Biz de öleceğiz ve yenileri doğacak. Bunun gibi bir akış ve bir sistemin içerisindeyiz. Bu sebeple katman katman farklı sonuçlara, etkilere götüren niyetlerin, o niyetlerin bizi taşıdığı hallerin içinde yaşıyoruz. Aslında beklenti içinde olmanın içerisindeki ifadeye birlikte bir daha bakalım: Beklenti... yani, beklemek. Beklemek ne demek? Durağanlaşmak, durgunlaşmak, sabitlenmek demektir. Beklentiden nasıl çıkabiliriz? Ya da beklentiden çıkarsak ne olur? Beklentiden çıkarsak kainatın şahane tekliflerine açık hale geliriz? Peki, beklenti içinde çıkmak için ne yapmalıyız? Harekete geçmeliyiz, eyleme geçmeliyiz. Yani birisinin gelip kapıyı çalıp, "siz bir ev istemiştiniz, buyurun tapusu" demesini bekliyorsak, yanılıyoruz. Çalışarak, hesap yaparak, didinerek bir ev almayı hayal ediyorsak da yanılıyoruz. Bir gün birisinden miras kalacağının hesabı içerisindeysek, beklentisi içerisindeysek de yanılıyoruz. Kalpten gelen niyetler bizi mutlu ediyor. Bunu kimi zaman başkasına yardım için yapıyoruz aslında. Hiç hesapsızca adım atıyoruz, harekete geçiyoruz ve kendimiz olmayı kabul ediyoruz. Onaylanmayı, beğenilmeyi, birileri tarafından "haa iyi yapmışsın" demelerini bekliyoruz. Kendimizden kendimizi onaylıyoruz, evet bu işi bırakıyorum ve sevdiğim işi yapacağım. Çünkü sevgiyle yarattığım enerjinin parası, kazancı çok daha bereketli olur. Sevginin içerisinde oluyoruz, mış gibi yapmayı bırakıyoruz.


TANK deyince muhtemelen aklınıza çok fazla görsel gelebilir. Mesela türk medyasında çalışan ve konuya uzmanlığı olmayan bir editörseniz gördüğünüz her paletli aracı tank zannedebilirsiniz. Veya biraz daha meraklı bir kişi iseniz TANK denilen aracın bir namlusu olduğu gerçeğini göz önünde bulundurarak her türlü namlulu aracı tank zannedebilirsiniz. Doğrusu şudur ki ilk tankların ortaya çıkışı tahmin ettiğiniz gibi İkinci Dünya Savaşı zamanlarına dayanmaz! Aynı şekilde ilk tanklar da Alman tankları değildir! Lakin tankları savaş meydanlarına bağımsız bir birlik olarak sürenler İkinci Dünya Savaşı sırasında Almanlar olmuş ve Blitzkrieg ismi verilen Yıldırım Harbi denilen savaş doktrinini geliştirmiştir ve İkinci Dünya Savaşında kullanmıştır . Türklerin tanklarla ilk karşılaşması Filistin cephesinde olmuştur . Son karşılaşması ise 15 Temmuz darbesi gecesi meydanlarda milletin üstüne tankların sürülmesi ile olmuştur. Allah'ın izniyle o gece 251 şehide rağmen ülkemiz FETÖ denilen terör örgütünün eline düşmekten kurtulmuş ve iki binden fazla insan yaralanmış ve gazi olmuştur. T-26 B Seyyar Çelik Kale üst başlığına ve Türk Ordusu'nun ilk Tankı: T-26 B alt başlığına sahip kitabın yazarı Abdullah Turhal. Kuşe kağıda basılmış olan kitap 200 sayfa. Kitap FNSS sponsorluğunda ve FNSS'in özel gayretleriyle yine FNSS tarafından ücretsiz olarak Aralık, 2020 tarihinde yayımlanmış. Kitabın İllüstrasyonları Ertekin Tokur tarafından hazırlanmış. "Herhangi bir ticari amaç veya kar amacı gütmeksizin hazırlanmıştır. Para karşılığı satılamaz" uyarısı kitabın dikkat çeken özelliklerinden birisi oluyor. Kitabın üçüncü bölümünden en dikkat çeken kısım "T-26 B'lerin Envanterden Çıkartılışları" ile "Tank Fabrikası Konusu" oluyor. İlaveten Dördüncü bölüm başka hiçbir yerde bulamayacağınız "Türk Ordusu'nda Zırhlı Birlikler Albümü (1935-1942)" pek çok özgün görseli, her birinin detaylı kaynağını vererek okuyucularıyla buluşturuyor. Kitap "Bitirirken" isimli bir sonsöz ve çeşitli ekler, sözlük, notlar ve kaynakça içeriyor. İtiraf etmek gerekir ki bu kadar güzel ve 100'ü bulan özgün görsele sahip kitaba küçük bir eleştiri getirmek durumunda kalıyoruz. Bu da kitabın sonuna itilmiş olan dipnotlar sebebiyle oluyor. Maalesef dipnotların kitabın sonuna konulmuş olması sebebiyle dipnotlardan gereceği gibi faydalanmak mümkün olmuyor. Kitabın şahsıma ulaşmasını sağlayan FNSS firmasına ayrıca teşekkür etmek istiyorum. İleri Okumalar için lütfen savunmasanayist.com sitesindeki şu iki habere bkz. 1 , 2 . T-26 B Seyyar Çelik Kale Türk Ordusu'nun İlk Tankı: T-26 B, Abdullah Turhal, FNSS Özel Yayın, sayfa 30. Mustafa Salih Köksal'a tankın müzedeki görselleri için teşekkür ederiz.


Yerli fantastik kitaplara bir göz atayım fikriyle internetteki listelerden kitapları belirlemeye kalkınca karşıma çıkan kitaplardan biri "Mo'nun Gizemi" oldu. Yirmiye yakın öne çıkan kitap arasından onu bana seçtiren de tabii ki yazarının Gülten Dayıoğlu olmasıydı. Akranlarımın ilk okuduğu kitapların yazarı olan, bizden öncekilerin ve bizden sonrakilerin de okuduğu, dolayısıyla üç neslin yazarı olarak bilinen Dayıoğlu'nu uzun zaman sonra yeniden okumak ve çocuk edebiyatımızı şekillendiren bir duayenin renkli yazın hayatından bir kez daha feyz almak cazip geldi. Aynı zamanda yazarın 1999'da tamamladığı ve 75. baskısını yapmış olan bu gençlik romanı, eserlerinin içinde en çok satanlardan da biriydi. Yazıma fantastik eser vurgusuyla başladığım için geç olmadan belirtmeliyim ki eser bilim-kurgu macera türüne daha yakın. Hikayenin kahramanları, zaman ve mekan katmanları oldukça belirgin olduğu ve hepsinin de ayakları gerçek dünyaya bastığı için hikayeyi fantezi sınıfına sokmak pek mümkün değil. Metinde bir efsaneye atıf olması tek başına yeterli olmuyor zira efsanenin içinde kaybolmuyor, sadece efsanenin gerçek hayattaki uzantısını kovalayan bir ekibin macerasına dahil oluyoruz. Zaten yazarın bu eseri kurgularken, yayıncının da yayımlarken fantastik roman sınıfına sokma niyeti taşıdıklarını sanmıyorum. Bu, olsa olsa başarılı fantastik eser sayımızın az olduğunu fark eden listecilerin işidir ve yüzeysel kitap tavsiyelerinin, üstünkörü hazırlanmış listelerin hemen hepsinin yaptığı gibi okuru yanıltabilir. İlaveten okur yorumlarını incelediğimde bazı yetişkin okurların, bu kitabın çocuksu bir dille yazılmış olduğundan yakındıklarını da gördüm. Bazı didaktik ve açıklamalı bölümler nedeniyle haklı olabilirler ancak belki de yazarına dikkat etmeden kitabın cazibesine kapılacak okurlar için, eserin çocuk ve gençlik kitapları yazarı olan Gülten Dayıoğlu'nun yazdıkları arasında en üst yaş grubuna hitap eden eserlerden olsa da satış kanallarında zaten gençlik romanı sınıfında satışa sunulduğunu belirtmekte fayda var. Gülten Dayıoğlu, hikayesini bir uçak seyahatinde tanıştığı tuhaf yol arkadaşının kendisine anlattıklarına dayandırmış. Böylece okurun aklına hemen "bu gerçek bir hikaye mi?" sorusu geliyor. Ama aramızda kalsın; yazarların amacı da zaten bu soruyu okurun aklına düşürmektir. Yazar hikayesinin gerçekçiliğini artırmak için anlatının başına uzunca ve sonuna da kısaca uçakta tanıştığı Burç adlı gençle olan anısını eklemiş. Elbette bu anı gerçek olabilir ama kurgu da olabilir. Okur da her zaman bu açmazda kalır ve depreşen merakıyla satırları ardı ardına kovalar. Kovaladığımız hikaye, Burç isimli gizemli gencin yolculuktan bir süre sonra Gülten Hanım'a gönderdiği kasetlerdeki ses kayıtlarının romanlaştırılmasıyla ortaya çıkmış. Bu genç 16 yaşındayken annesiyle birlikte Maldivler'e bir tatile gidiyor, orada 15 yaşında Daphne isimli Amerikalı bir kızla tanışıyor ve tatillerine biraz heyecan katmak için takip ettikleri dört şüpheli tatilci yüzünden genç çiftimizin başlarına beklenmedik işler açılıyor. Kendilerini, önce Maldivler'de efsaneleşmiş ve 2500 yıl önce ortadan kaybolmuş olan Mo isimli üstün özelliklere sahip bir canlı türünün peşinde, sonra da bu canlılarla insanların genlerinin birleştirilmesi üzerine çok gizli yürütülen bilimsel çalışmaların içinde buluyorlar. Bu çalışmaları yürüten biri Çinli diğeri Japon eski karı-koca iki bilim insanının ölümüne rekabetinde ölümlerden dönüyor ama genlerine aşılanan Mo genleri sayesinde de bu çalışmaların en önemli parçası haline geliyorlar. Hikaye bu kitapta açık bir sona kavuşmuyor. Macera iki devam kitabıyla sürüyor. Yani uzun soluklu okumalara sabrı olan genç okurları üç kitaplık bir serüven bekliyor. Yazarın genetik bilimi üzerine düşüncelerinin ve sorgulamalarının bu eseri doğurduğunu anlayabiliyoruz. Genetik bilimi de diğer bilimler gibi kötüye kullanılacak mı, insanlık kendini geliştirebilecek mi yoksa faydadan çok zarar mı görecek, insan fıtratından uzaklaşacak mı, insan kopyalanmalı mı, yoksa çoktan kopyalandı mı, kopya insanlardan nasıl faydalanılabilir, onlardan korkmalı mıyız, onların da hakları olacak mı gibi hem teknik hem etik/ahlaki sorular yazarın boğuştuğu ve okuru da etkisi altına alan sorular olarak karşımıza çıkıyor. Tabii soru olan yerde cevapların olmaması düşünülemez. Bu bağlamda yazarın konuyla ilgili bir hayli araştırması ve dolayısıyla okura akan bilgiler metnin kazanımlarını oluşturuyor. Bunlarla birlikte inanç-örf-adet-gelenek ekseniyle bilim ekseninin, Türk ve Amerikan aile yapılarıyla toplumlarının, sığ bir modernite bağlamında değil, daha içkin şekilde, biraz da ters köşe yapılarak karşılaştırılabildiğine şahit oluyoruz. Yazar önyargılardan ari bir bakışa kavuşmamıza, mutedil kıyaslar yapabilmemize yardımcı oluyor. Bilime bakışını sosyolojik bir bakışla yoğuruyor. Eserin geneline sirayet eden bir sorun olarak cümle yapılarında gereğinden fazla virgül kullanılması dikkat çekiyor. Bu hayallerden birinde, akşam yemeği için, şık giysilere bürünmüş olarak, odasından çıkarken, birden o delikanlı, kapının önünde beliriyordu (S.42). Bu cümlede 2. ve 4. virgüllerin kesinlikle gereksiz olduğunu, diğerlerinin kullanılmamasının da önemli bir sorun yaratmayacağını söyleyebiliriz. Tatil köyünün yemek salonları, öylesine kalabalıktı ki! Açık büfelerin önünde, uzun kuyruklar oluşmuştu. Burç, önce çorba içmek istedi. Annesi, soğuk mezeler büfesinin önünde, sıraya girmişti (S.45). İyi ki, buraya gelir gelmez, evlerin ön ve arka kapılarına, güvenlik kameralarını yerleştirmişiz (S.96). Cümlenin tüm öğelerini birbirinden ayırmaya, tamlamaların arasına girmeye varan bu virgül kullanımları kısa cümleler hariç hemen her cümlede tekrarlanınca akışı kesintiye uğratıyor. Bu tarz, Gülten Hanım'ın mı yoksa editörün tercihi mi sorusu aklıma gelince göz atıyor ve görüyorum ki kitabın künyesinde redaktör, editör, yayın yönetmeni isimleri yer almıyor. Tam sorumluluğu yazara yıkacakken yayınevinin kütüphanemdeki diğer kitaplarına bakmam gerektiğini hissediyorum ve görüyorum ki onlarda da redaktör, editör, son okur isimleri yer almıyor. Köklü bir yayınevi olan Altın Kitaplar elbette bu işlerden kaçınıyor olamaz ancak sorumluluğu alan kimsenin olmamasına şaşırıyorum. Bu önemli bileşenlerin eksikliği ya da zayıflığı nadir de olsa yazım hatalarında, hatalı cümle dizilerinde, farklı seçenekleri olan bazı söz kalıplarının tekraren kullanılmasında kendini gösteriyor. Tom içinden, çok zeki bir genç. Zaten öyle olmasa, Çinli Yuen onunla işbirliği yapar mı? Herhalde babası da Yuen'in adamıdır. Yeni arabanın Türkiye'de üretim hakkını aldığına göre, çok önemli çıkar ilişkileri içinde olmalılar, diye geçirdi (S.92). Zihin kütüphanemde yetişkin romanlarına geçmeden önce okunacak kitaplar rafına yerleştirdiğim bu kitabın, güncel rakiplerinin gölgesinde kalabileceğini söylemeliyim. Hacimli bir kitap olmasına rağmen seyri yavaş, heyecan dozu düşük ve ucu açık kalmış olması hikayenin zayıf yönleri, bilim-kurgu meraklılarını cezbedecek düşün sıçramaları ve Burç ile Daphne arasındaki aşka sıkça dokunuyor olması ise genç okurun duygularını harekete geçirecek kuvvetli yönleri olarak görülebilir. Tabii çeyrek asırı devirmek üzere ve 75 baskısıyla okur kabulüne ulaşmış böylesi bir hikayeyi/diziyi güncel muadilleriyle kıyaslamak haksızlık olacaktır. Diğer yandan usta bir yazarla genç okur, bir nesille bir başka nesil arasında köprü görevi gören bu kitapları okumanın, bilgi ve edebi haz aktarımının yanı sıra bağları kuvvetlendirici bir faydası olduğunu da unutmamak gerekir. Hayal dünyası, geçmişten geleceğe aktarılan düşleri taşımakla, onları yeniden inşa etmekle mükellef olan okurların ve yazarların birlikte inşa ettikleri ve içinde yaşadıkları bir dünyadır. Gerçek dünyanın üstesinden gelmenin en iyi yoludur ve birbirini onaran insanların bulduğu eşsiz bir tedavidir.