1990 Diyarbakır doğumluyum. Hukuk fakültesinden mezun olduktan sonra 6-7 yıl kadar Kayseri ve Ankara'da serbest avukatlık yaptım, bu süre zarfında sivil toplum kuruluşlarında faaliyet yürüttüm ve şimdi akademide hukuk dersleri veriyorum. İnsan hakları üzerine çalışıyorum. Şiire ilişkin farkındalığım çok geç oluştu belki ama çocukluğumda babamın kitaplığında Sezai Karakoç'un kitaplarını anımsıyorum ve bazı şiir kasetlerini... Marmara FM'i çok dinlerdim, fazlaca şiir seslendirilirdi. Tabi o dönemin ezgilerini de unutmamak gerek, birçoğu şiirlerden bestelenmişti. Bütün bunlar şöyle ya da böyle bende şiirsel bir karşılık bulmuştur. Ama benim gerçek anlamda şiirle tanışmam henüz ortaokul zamanlarında bir komşumuzdan "Su Kasidesi"ni dinlememle olmuştur, bir anda kendimi ne anlama geldiğini bilmediğim yüzlerce sözcüğün ortasında Fuzuli'ye hayran bir çocuk olarak, Fuzuli'yi taklit ederken buldum. Bana divan şiirleri okuyan, eğlenceli şekilde şerhlerini yapan genç bir komşumuz vardı, eski edebiyatta asistandı. Üzerimdeki emeği çok çok fazladır. Ne anlama geldiğini bilmediğim "Su Kasidesi"ni ezberletti bana, ne zaman ki bazı beyitlerin ne anlama geldiğini öğrendim, edebiyat derslerini bir dersten öte görmeye başladım. Sonraki zamanlarda Fuzuli'nin diğer gazellerini de öğrendim, Fuzuli ile ilgili her şeyi çok sevdim. Lisede bu yönelimim, edebiyat kitaplarında yer alan şairlerin kitaplarına uzandı. Mesela lisede Faruk Nafiz'i çok okurdum ve Han Duvarları tanıdık bir coğrafyada geçtiği için başucu kitaplarımdan biriydi, o sırada Kayseri'deydik. Lise son sınıfta yerel edebiyat dergileri ile tanıştım, şiir kitaplığım genişledi ve ilk şiirlerimi yayınlamaya başladım. Üniversite ise Ankara dergileri ile tanışmamı sağladı. Aşağı yukarı şiir duyarlılığım bu aşamalardan geçti. Şiiri bir varlık sahası olarak görmek, bir keşif ya da deney alanına benzetmek ya da şiiri oyunlaştırmak... Bunların hepsi mümkün. Ben ise düşünce biçimim diyorum şiire, şiirle düşünüyorum ya da şiir olarak düşünüyorum. Bunun böyle ifade edilmesi gerektiğini öğrendim, bu bir felsefi eylem değil. Bu; insanın, dili varlıkla irtibatlandırabildiğini anladığı bir süreç, şiir kendi kendini inşa ettiğinde orada insan bir nesne olarak kaldığını dahi hissedebilir. Şiir varlık sebebim mi, hayır, belki varlığımı şiirle anlamlandırıyor, daha doğru bir yere konumlandırıyorum ama varlık sebebim değil, bununla birlikte kendimi anlamlandırmada payı çok büyük. Şiir, yaşadığım hayatın en tartışmalı alanı belki çünkü kendim bir mesele olarak şiirin elinden geçiyorum. Belki Turgut Uyar gibi bakacaksak meseleye: şiirin çıkmazı, insanın da çıkmazı, o yüzden hayatla sıkı sıkıya bağlı. Şiir bir anlayış mı yerleştiriyor insana yoksa insan o anlayışın bir sonucu olarak mı şiir yazıyor, bunu bilmiyorum. Eğer şiir yazmak bir sonuçsa ve hayatımdan şiir çıkacak olsaydı pek bir şey kaybetmezdim. Ama eğer şiir bir şeylere neden oluyorsa ki ben gri alanlarda yürümeyi, griye bakmayı, gri sesleri duymayı biliyorum bu sayede, o zaman şiir gittiğinde ben de gitmiş olurum. Şiir yazımını rahle ile ilişkilendirmek istemiyorum. Şiir elbette bilgi, keşif ve daha pek çok şeyle irtibatlı ama onun, belirgin sınırları, formülleri, katı biçimleri olan bir şeye dönüştürülmesi doğru değil. Usta, bir şaire ne yapar? Usta, bir şairden ancak kendisinin minyatürünü yapar. O yüzden herkes kendi sesiyle, kendi öz hikayesiyle, kendi varlık anlayışıyla ve biricikliğiyle buradadır. Özellikle modern şiir gibi uzlaşmacı olmayan ve şairin kendi sesine sıkı sıkıya bağlı ve biçimciliği ortadan kaldıran bir gerçeklik karşısında bir ustanın bir şair yetiştirmesi pek de mümkün değil. Usta, ancak bir şaire kendi kendisine yetebileceğini öğretebildiği ölçüde ustadır. Usta, arayışı öğretir, belki aramaya yardımcı olur, nasıl şiir yapılacağını değil belki nasıl yapılmaması gerektiğini öğretir. Benim ustam olmadı, benim çok okuduğum şairler ve çok fazla şiir konuştuğum arkadaşlarım oldu. Şiiri divan şiiri ve Sezai Karakoç'tan öğrendim, sonrasında Edip Cansever ve Turgut Uyar'ı okudum. Faruk Nafiz'i anmıştım, İsmet Özel ve Cahit Zarifoğlu'nu, Behçet Necatigil'i, çok okudum. Sohrab Sepehri'yi ana dilinden, Rilke'yi çok kötü tercümelerden de olsa sevdim. En çok da İlhami Çiçek okudum belki. Ve aynı dönemi paylaştığımız şairler... Kendi çağdaşlarımı da ihmal etmemeye çalıştım. Tercümelerden Batı şiirini tanıma uğraşında oldum ve kopamadığım kitaplar var. Dergileri uzun soluklu takip ettim, yeni çıkan şiir kitaplarını mutlaka satın aldım ki bu alışkanlıkları Ertuğrul Rast'a borçluyum. Ve arkadaşlarımla şiir okuyup şiir konuşmaya çalıştım. Nergihan Yeşilyurt, Ertuğrul Rast, Ahmet Sezikli ve Fatih Kutlubay. Yazdığım her şiir üzerine konuşmuşuzdur, dosyalarımı okumuşlar, eleştirilerini yapmışlar hatta didik didik etmişlerdir. Hayriye Ünal ve Zeynep Arkan'ın da iyi birer okuru olmak bir yana, poetik her anlamda onların görüşlerine başvurup şiirlerime geri dönüşlerini önemsemişimdir. Şiirin oluşması sizinle ilgili ama şiiri biçimlendirmek retorik ki bu durumda tecrübeye, bilgiye, estetiğe ihtiyaç duyuyorsunuz; bunlar da okumalarınızın ve şiir ortamının katkısıyla oluşabilecek bir şey. Ama birinin çırağı olmayı kabul ettiğinizde, size dayatılan onun biricik şiir anlayışının dışına çıkmak ve özgünleşebilmek mümkün mü bilmiyorum. O yüzden şiirlerin evetleri için değil ama hayırları için bir usta bulunabilecekse ne ala. Şiir derken kavram üzerinde öncelikle uzlaşmamız gerekir. Poiesis anlamında bir üretimden bahsediyorsak başka bir şey, Arapça köken itibariyle şiirden bahsediyorsak başka bir şey anlatıyoruz aslında. Bugün bu ayrışma biraz daha belirginleşti. Şiire poiesis anlamında bir üretim olarak yaklaşan Batı kökenli sanat teorisyenleri ve eleştirmenler; çağdaş sanatlar, görsel sanatlar ve şiir arasında sınırların şeffaflaştığını öne sürüyorlar ki bu da türlerin biraradalığı anlamına geliyor ve bu noktada poetik bir bilinç olması kaydıyla üretilen her şeye şiir değeri veren bir yaklaşım oluştu. Bu da tipografi barındırmayan görseller de dahil olmak üzere çağdaş sanat içerisinde anlam dogmasına sığınarak her şeyin şiir olabileceği anlamında bir tür artistik kaos oluşturdu. Ben şiiri hala söz olarak anlıyorum, sözün başka enstrümanlardan yararlanabileceğini kabul ediyor ama başka hiçbir şeyin sözün yerine geçebileceğine inanmıyorum. Şiir ve dili bir bütün olarak görüyorum; ikisi de birbiri olmadan işlevsiz. Bu yüzden de görsel çalışmalara doğrudan şiir olarak yaklaşmaktan ziyade; arkaplanlarında poetik bir bilinç dahi olsa, onlara onların söze mesafesi kadar mesafe koyuyorum. Bu ayrımı ortaya koyduktan sonra, modern şiirden bahsetmeliyim. Modern şiir öncesinden konuştuğumuzda şiirin temsil ettiği değer daha çok sanatsal bir boyut iken modern şiirin insan ve insan meselelerini taşıması sebebiyle daha politik bağlamlı bir sanatsal etkinlik haline geldi. Şiire sadece retorik olarak bakanlar açısından şiir, şuur ve şiar açısından bir bağlantı yoktur çünkü onlar şiiri şuur ürünü olarak değil manzume olarak görürler. Ben şiiri bir varlık etkinliği gibi görüyorum. Bu yüzden de bir şuur ürünü. Formüllerin ardına saklanmak, terimlerin boca edilmesi, gıcırtıların taklit edilmesi sözdeki varlığı açığa çıkarmıyor. Söz açığa çıkmak için şaire muhtaç ama benim gündemim sözün gündeminden başka. Ben onun gündemini sınırlandıramıyorum. Bu yüzden de apaçıklaştığında her şey, yani bir nesir gibi mantık altına ve metodoloji altında toplandığında, söz şiir olmaktan çıkıyor belki. Bu yüzden de varlığın kendisini bulma/ifade etme tarzı gibi bir etkinlik şiir. Bunu dille yapıyoruz, konuşma diliyle, kelimelerle... Eğer şiire yan yana getirilmiş ahenkli güzel kelimeler nazarıyla bakarsak şiiri retoriğe indirmiş oluruz. Oysa benim içselleştirdiğim şiir, sınırlama olmaksızın, anlam ve biçim dayatılmadan bir arayışı ifade ediyor. Şuur konusunu da doğru konumlandırmak lazım. Güncelin dayatıldığı, formülizasyona sıkışmış bir şiir; belki şairin şurunu yansıtır ama dili bir varlık sahası olarak konuşacaksak varlığın formülde açığa çıkma imkanı yoktur. Bir de konuşmada başka bir açılım yapayım, çünkü bu konuda ihmal edilmiş bir hadis şöyle der: "Sözün bir kısmı büyüdür ve onda hikmet vardır." Büyü derken, sözün madde aleminde değişiklik yapma gücünü hafife almayalım. Ben neredeysem şiirim oralı değil mi? Mekanın şiire doğrudan dokunan bir tarafı yoktur ama mekan insanı inşa eder, insan şiir söyler, böyle dolaylı bir ilişki belki. Toplumsal süreci yakından gözlemlemek gerek. Şehirlileşme, metropol ve taşra zihin dünyamızın neresinde? Metropollerin, sizi öteki ile bir araya getirme fonksiyonu var, medeniyet böyle bir şey, öteki ile bir arada yaşayabilmek fikri... Bununla birlikte bir akış var, bu akış bir kültür akışı aynı zamanda, buna maruz kalmamak mümkün değil. Toplantılar, söyleşiler, konferanslar, konserler... Bazı filmlerin galalarına dahi katılabiliyorsunuz, bunun sağladığı kültürel konfor benzersiz. Her şeyden önemlisi bir edebiyat kulisi oluşturabiliyor, polemiklere dahil olabiliyorsunuz. Mekanın şair özne açısından böyle bir katkısı var. Böyle olunca daha hızlı bir şiir, daha akışta imgeler oluşuyor belki, taşrada bu kadar hızlı bir şiire imkan olmayabilir. Günümüz şiirinin birkaç büyük handikapı var, bunlardan biri şairin aleladeleşmesi ya da çağdaş/popüler olanın getirdiği bir tür konformizm. Bu aynı zamanda seyirciyi/okuyucuyu kısmen uzaklaştıran bir şey. Bir diğeri anlam dogması. Bir diğer sorun da okura direnme. Bugün için şiire biçilmiş rol, şiirin hafife alınmasına, herhangi bir etkinlikmişçesine değerlendirilmesine yol açıyor. Şiir herhangi bir şeydir ve herkes şiir yazabilir; bugün dayatılan tam olarak bu. Burada karşı çıktığım şey, şiiri ya da şairi kutsallaştırmak değil. Şiirin bir sürecin sonucu olduğunu bilmek. Poetik bir zihin ve poetik bir altyapı gerektiren bir eylem olarak, dili bilen ve dili bozan/kuran/yıkan bir ustalık olarak görmek. Bu ustalık dilde yeni bir gerçeklik inşa eder, imge yapar ve var olan dilin yanında yeni bir gerçeklik yaratır. İlham ya da keşif; her ne denirse densin, bunun işlenebilmesi için dil bilim, şiir olması için de poetik zihin gerekir. İnsanı yapay zekadan ayıran şey onun poetik zihnidir. En çok kafa yorduğum şeylerden biri, yapay zeka bir sanatçı özne olabilecek mi? Bu tam olarak şiire yüklediğimiz anlamla ilgili. Özellikle çağdaş sanatın kaçtığı kolaycılık, şiirde de benzer sonuçları olması açısından önemli. Her deneyin, her çabanın bir poetik ürün olarak dayatılması; her tabağın şiir olarak sunulması... Eleştiri kültürünün yokluğu bunu beraberinde getiriyor, dergiler eleme fonksiyonunu icra edemedikleri gibi şiirin aleladeleşmesine zemin hazırlıyorlar. Popüler edebiyata mal olmuş şiire yeterli bir iştiyak olsa da günümüz şiiri çok kısıtlı bir ilgi ve okur ağına sahip; belki birkaç bin kişinin ancak dikkatini üzerine çekiyordur. Benimki sadece bir varsayım, toplum olarak işitsel hafızamız güçlü ve işitsel olarak aslında şiire yatkınız. Toplumcu veya duygusal temalara hapsolmamış bir şiirin ne okunması ne de işitilip toplumda bir karşılık bulması ihtimali olmadığından belki kabul görmekte zorlanıyor modern şiir ama zaten doğasında bu olmalı, değerli bir azınlık, değerli bir yalnızlık. Sıra gecelerinde divan şiirinden gazeller okunuyor, türküler ve türküleşmiş şiirlerimiz var, bestelenmiş şiirler var... Modern toplum ise şiire yatkın bir toplum değil. Artık modern toplum hatta postmodern toplum bile değiliz. Post truth, post human çağında kaç kişi, duraklayabiliyor ki nefes alabilmek için; şiirle, varlıkla, sözle temas kursun. Söz kendisini en iyi nasıl açığa çıkarıyorsa. Bütün bunları şiirin bir gerekliliği saymak zaten şiirden vazgeçmek demektir. Modern, geleneği bilmeden olmaz. Modern şiirin teması, biçimi, sınırları da olmaz. Modern şiir lirizmi de, epiği de, deneyi de işleyebilmiş, sindirebilmiş olmak demektir. Aynı zamanda hangi çağda konuştuğunuz, şiirinizin hangi dille nasıl konuşacağını da belirliyor. Şiir bugün müzikten/retorikten imaja dönmüş durumda, müzik bir çağın gerekliliği idi; bugün belki görüntü ve gösteri bu çağın gerekliliği; sesten imaja, retorikten imgeye bir zorunlu dönüşüm var. Yarın tekrar şiirin işitsel ya da biçimsel zorunluluklarının olmayacağının bir garantisi yok. O yüzden şiir çağının şiiridir. Hüseyin Cöntürk, Eser Gürson ya da Memet Fuat gibi isimler Türk şiirinin eleştirisine çok önemli mesai harcadılar ve değerli eserler bıraktılar. Bahsettiğim isimlerin dönemleri açısından da güncel poetik ortam açısından da yeterli bir eleştirel ortamın olduğunu söylemek güç. Bunun ilk ayağı, şiir incelemelerini eleştiri sanmamız, bugün çok fazla modern şiir incelemesi yapılıyor ya da deneme denilebilecek metinler yazılıyor. Ama doğrudan eleştiri kategorisinde sayabileceğimiz çok az metin var, bunu söylemek lazım çünkü eleştirinin bir teorisi ve usulü var. İkinci olarak da, güncelin dikkate alınmaması konusu önemli. Her nasılsa edebiyat tarihinden bir türlü günümüze gelemiyoruz, bunu genç yazarlar kırıyor bir nebze ki o da yetersiz. Bugün yazılan şiiri ciddiye alan ve son 20 yılda yazılan şiir üzerine kafa yoran yazar sayısı az, yazanlar içerisinde bugüne odaklananı da bulmak güç. Bu yüzden de genç şairden aynı zamanda yazı yazması, eleştiri yapması bekleniyor, bunun bir taraftan gerekli olduğunu düşünüyorum, bir taraftan da dayatma olacağı için şairin önceliğinin iyi şiir olmadığı durumlarda eksen kayması yaşayabileceğini göz önünde bulundurmak gerekli. Elbette bir şair şiir üzerine kafa yormalı, bu; şiirini doğru bir zemine oturtabilmesi açısından gereklidir; şiir eleştirisi yapabilmeli ki bu da kendi şiir algısını tanımlayabilmesini sağlayacaktır, ama diğer taraftan bunu yapmak zorunda kalmamalı. Bugün için Necmiye Alpay, Hayriye Ünal, Mehmet Can Doğan, Yücel Kayıran, Ali K. Metin, Osman Özbahçe, Gökhan Tunç, Leyla Arsal gibi isimlerin eleştiri ve şiir incelemelerinin yanında Musa Günerigök, Mikail Söylemez, Burak Ş. Çelik, Ümit Güçlü gibi daha genç şairlerin de inisiyatif alarak eleştiri ortamında bulunduklarını görebiliyoruz. Önemli metinler yayınlandı ama şiir eleştirisinin yine şairler tarafından yapılmak zorunda olması edebiyat ortamımızın bir rutinine dönüştü. Ben şiirle bağımı edebiyat dergileri aracılığıyla pekiştirdim. Uzaktan şiir göndererek değil bizzat mutfakta olma fırsatını elde ettiğim için, müktesebatıma doğrudan bir katkıları olduğunu, edebi anlayışımı geliştirmede ve konumlandırmada büyük pay sahibi olduklarını söyleyebilirim. Hece olmasaydı belki ilk kitabım, Buzdokuz olmasaydı ikinci kitabım olmayabilirdi. Bu sebeple dergileri birer atölye olarak görüyorum, popüler edebiyat ve kültür edebiyatı arasındaki çekişmede bizi kültür edebiyatına yaklaştıran mekanlar, dergiler. Bir anlamda edebiyatı meşru kılan hatta üreten yerler oralar. Atılımlar çoğunlukla dergilerde, kararlı bir grup sanatçının öncülüğüyle yapılmıştır. Ben dergi ortamlarından çok şey öğrendim. Çağdaş şiiri, çağdaş poetikayı, çağdaş teorileri ancak o mecralardan takip etmek mümkün. Çağdaş dünyada neler olup bittiği ancak dergilerde derli toplu bir şekilde izleyebiliyoruz. İnsan bugün kendi içine hatta kendi toplumuna kapanamayacak kadar sosyal ve küresel bir varlık artık, şairin dünyaya kendini kapatmasını bekleyemezsiniz. Bu yüzden dergilerin oluşturduğu edebi atmosfer ve şairin çağdaş dünyada yapılan sanatla kurmasını sağlayacağı bağ bana paha biçilemez geliyor. Böyle sorulardan kaçıyorum, ne şekilde açığa çıktığına göre değişiyor şiirler ve şairlerle kurduğum bağlar. Ama değişmeyenlerden ikisi; Suyun Ayak Sesi ve Satranç Dersleri.


Fazlurrahman, Pakistan'ın kuzeybatısında yer alan Hezare şehrinde dindar bir ailenin çocuğu olarak 21 Eylül 1919'da dünyaya geldi. 26 Temmuz 1988'de vefat etti. Kur'an'ı tarihsel okuma ekolünün kurucusu olarak kabul ediliyor. Anadolu'daki tarihselcilerin genel olarak savunduğu bir kısım eleştirilebilecek fikirleri şunlardır: Kur'an'da geçen kıssaların yaşanmadığını, sembolik olduğunu, bir nevi masal olduğunu savunmaları. Kur'an'da ahiret ile ilgili anlatımların, özellikle de cennet tasvirlerinin o dönem Araplarının zihin dünyasına hitap ettiğini, gerçekliğinin tartışılabileceğini savunmaları. Kur'an'da emir sigası ile emredilen yapılması gerekenlerin o dönemdeki insanların yapması gerekenler olduğu, bu zamanın insanları için yapılamayabileceği fikrini savunmaları. Önsöz'de; Kur'an hükümlerinin tarihte kalması, Allah'ın emirlerinin bu çağa hitap etmemesi, Kur'an'ın bir ahlak kitabından ibaret olması gibi iddiaları içeren Kur'an'ın tarihselliği düşüncesi... ifadesi tarihselci anlayışa eleştiri oklarının sıralanacağını haber veren ifadeler olarak okuyucuya işaret veriyor. Her ne kadar tarihselciliği savunanların itiraz ettiği bu tür ifadeler gerçeklik yönü ağır basan ifadeler. Eser Tarihselcilik, Tarihsicilik , Evrenselik, Hermaneutik kavramlarını izah ile başlıyor. Akabinde Oryantalizm ve Tarihslecilik ilişkisi irdeleniyor. Oryantalizm ile ilgili alıntılarda Meryem Cemile alıntıları özellikle dikkat çekiyor. Modernizm konusu irdeleniyor. Tarihselciliğin doğuşu, İslam coğrafyasında tarihselcilik konularına kısaca değiniliyor. Anadolu'da tarihselcilerin iki grup olduğu; Ömer Özsoy, İlhami Güler, Hayri Kırbaşoğlu gibi tarihselcilerin zamanın değişmesi ile hükümlerin değişebileceği görüşünü savunan tarihselciler olduğunu, Mustafa Öztürk gibi tarihselcilerin ise vahyin mana olarak indiğini, Kur'an cümlelerini Hz. Muhammed'in kendisinin oluşturduğunu savunan tarihselci grup olduğu bilgisini veriyor. Bu bilgi bağlamında, Mustafa Öztürk dışında ismi geçen ilahiyatçıların kendilerini tarihselci olarak görüp görmedikleri teyide muhtaç bir bilgidir. Anadolu'da disipline olmuş, bir ekol olarak tasnif edilebilecek bir tarihselci ekol yok aslında. Tarihselciliği farklı yorumlayan ilahiyatçılar var. Bir de son dönemlerde kendi tarihselci anlayışımızı, yerli tarihselcilik veya Anadolu tarihselciliği diyebileceğimiz bir anlayışı oluşturalım diye ses verenler var. Bu arkadaşlara mesajımızı şudur: Batı dünyasının ürettiği bir yöntem ile ne Kur'an ne de islam, doğru anlamlandırılamaz ve anlaşılamaz. Tarihselcilerin en çok delil olarak kullandıkları, Hz. Ömer'in Muelefetul Kulub'a zekattan pay vermemesi ve Hatıb bin Belta'nın hırsızlık yapan kölelerine had uygulamaması meseleleri ele alınıyor. Bunların tarihselciliğe delil olamayacağı savunuluyor. Meselelerin arka planı irdelenerek bir hükmün iptal edilmediği izaha çalışılıyor. Kitabın ikinci bölümünde, Tarihselci anlayışın, Tarihselciliği Kur'an'a uygularken delil getirdiği Kur'an ilimlerine yer veriliyor. Nasih-Mensuh, Esbabı nüzul, kıssalar ve gerçeklikler ele alınıyor. Kur'an'daki kıssaları mitoloji olarak gören, sembolik anlatımlar olarak ele alan tarihselci anlayış, bunu yaparken Batı aklını ya da ayarı bozulmuş modern insan aklını ikna etme çabası gösteriyorlar. Tarihselciler açısından sıkıntı şu ki, ne yaparlarsa yapsınlar o aklı ikna edemeyecekler. Çünkü o akıl ikna olmak istemiyor. Nasih-Mensuh konusu ele alınırken, Kur'an içi bir neshin olmadığı, nesh ayetlerinin, önceki ilahi kitapları nesh ile ilgili olduğu ifade ediliyor. Bu çalışmanın bir tez olma ihtimali kuvvetle muhtemel. Konuların ele alınış şekli, kaynakça vs. bunu gösteriyor. Kitap, sonuç itibari ile şu mesajı veriyor: Tarihselcilik bir yanılgıdır! Kur'an'ın anlaşılma çabası olan her eser değerlidir. Her emek önemlidir. Bu eser, Tarihselcilik konusunda bilgisi olmayanlar için veya bu konuda kafası karışık olanlar için bir fikir verecek ve kafa karışıklığını giderecektir. Tahsin Görgün, Tarihsellik ve Tarihselcilik Üzerine Birkaç Not, Kur'an-ı Kerim Tarihselcilik ve Hermenötik, İstanbul 2003, s. 118. Şevket Kotan, Kur'an ve Tarihselcilik, İstanbul 2015, s. 147. Tarihsicilik terimi bugüne dek değişik anlamlarda kullanılagelmiştir. En bilinen anlamıyla tarihsicilik, toplumsal değişmenin evrensel yasaları olduğunu ve sosyal bilimlerin bunları ortaya çıkartmakla yükümlü bulunduğunu ileri süren her türden sosyal bilim anlayışını kapsamına almaktadır. Başka bir ifadeyle tarihsicilik, tarihin evrensel yasaları olduğu, tarihin zorunlu olarak belli bir ereğe, bu anlamda da bir sona doğru aktığı görüşüdür. Yani, totalitarizmi, determinizmi ve hatta kaderciliği örtük olarak içeren evrenselci tarih görüşünün adıdır.


İnsanın karşılaştığı her türlü etki ve durumu anlamlandırma yeteneğine sahiptir. Şuurun güçlenmesi için anlamlandırdığı kavramları her zaman değişim/dönüşüm halinde tutar. Kabiliyetlerini keşfeder ve geliştirir. Tüm bu süreci kapsayan inanın merkezi haline gelen iyi/kötü değerler vardır. İslam'ı benimseyen bir birey içinde "Tevhid" kavramı vardır. İslam'ın en önemli değeridir. Tevhid, "Allah'tan başka ilah yoktur" ifadesine inanmak ve tanıklık etmektir. Tevhid, genel bir geçerlilik, hakikat, dünya, zaman ve mekan, insan tarihi ve kader görüşüdür. Yafa'lı İsmail Raci el-Faruki, "Tevhid" kitabında Müslüman ile Allah arasındaki bağın şehadet ile İslam inancın ikrarıyla temellendirir. Müslümana ait her yerde, bütün hareket ve düşüncelerinde Allah'ın merkezi konumu olmalıdır. Benimseme ve kabul etme bir bütün halde bir ömrü tamamlamalıdır. Dini tecrübenin özünde Allah vardır, yaşayışta "Tevhid" olmalıdır. Faruki, İslam'ın Allah'ın birliği fikrini ve mutlak aşkınlığı üzerinde üç ilahi dinin karşılaştırması yapar. İslam'ın Allah ile baba, aracı, kurtarıcı, oğul gibi kelimeleri asla kullanmadıklarını belirtir. Başka bir deyişle; insanların yaşamı için zorunlu ve yol gösterici olan tek Allah vardır. Faruki, bilginin kaynağını ilkesini sorgular. Tevhid boyutunda bilginin ilkesi, Allah'ın gerçek ve Tek olduğu şüphe götüremez olmasıdır. Her türlü tartışmanın ve şüphenin O'na havale edildiğini; hiçbir iddianın, sınama ve kesin yargılamanın dışında olmadığını gösterir. Bu görüşün farklı bir boyutu da "İman" ile kavramaktır. Faruki'ye göre şöyledir: bilginin ilkesine ihtimal, tahmin ve belirsizlik şüphesinden mutlak şekilde bağımsız olarak "inanmaktır". İman bir davranış, bir karar, doğruluğu bilinmeyen bir şeyi kabul etme veya ona güvenme önergesi; yani doğruluğu bilinmeyen, talihini şu veya bu sebeple bağlayacağı bir bahis değildir. İman; hakikat ya da bir nesnenin gerçekliği, yüzüne vurduğunda ve kendisini kesin bir biçimde ikna ettiğinde insanın kalbine gelen bir şeydir. İslam'daki iman, Hıristiyanların inancından farklı olarak, insanın safiyetine değil de, aklına verilen hakikattir. Eleştirel, akla uygun şeyler İslam'daki iman doğruları ve önermelerini kapsar. Faruki, son olarak imanı İlmi bir kategoriye sığdırmaya çalışır. Şöyle: bilme ve idrak etmekle; bilgi ve önermenin doğruluğuyla bütünleştirir. Şöyle bir işlevle: teklifinin içeriğinin yapısı mantığın ve bilginin, metafiziğin, ahlakın ve estetiğin ilkesi olduğu için insanın içinde her şeyi aydınlatan bir lamba gibi faaliyet gösterir. Gazali'nin de tanımladığı gibi iman bütün diğer verileri ve gerçekleri doğru bir şekilde anlaşılmalarına uygun ve bunun için gerekli bir çerçeveye yerleştiren bir görüştür, der. Faruki, Gazali ile desteklediği bu fikrini, iman evrenin akılcı bir şekilde yorumlanmasının temelini teşkil ettiğini vurgular. Gerçekte o akliliğin ilk ilkesidir. Faruki, dinler arası diyalog uzmanı olması hasebiyle, Dinler Tarihi ve İslam Tarihi anlatırken belli konularında tarihsel süreç, manevi durum ve karşılaştırmalı analizlerde bulunur. Tevhid, iki özle anlaşılması için bu kitapta bahsedilir. Dini tecrübenin özündeki Tevhid, tüm dini inançların konuları dahilinde açıklamalarda bulunulur. Faruki, burada farklı inançlarda ki tevhidin anlam ve bakış açısını anlatır. İkincisinde İslam'ın özünde Tevhid nedir, sorusuna ve önemine değinirken, İslam'ın dünya kültürüne özel katkısı olan tevhidi bu bağlamda da bilgi verir. Sırasıyla tarih, bilgi, metafizik ve ahlak ilkeleri konu ve bağlamlarında "Tevhid" anlayışını bu başlıklarla anlatır. Bu teorik kısmından sonra pratik kısmı olan; toplumsal düzen, ümmet, aile, siyasal ve ekonomik kısımlara değinir. Okuyucu insan ve toplumu ilgilendiren tüm bu konularda bilgi sahibi olurken, Faruki'nin Tevhid kaidesi ile ilişkilendirerek konuyu anlamlandırır. Tüm bu konuların sonunda "Dünya Düzeni İlkesi" başlığıyla evrensel kardeşlik düşüncesinin nasıl ortaya çıkacağını anlatır. İsmail Raci el-Faruki, Tevhid, çev. Dilaver Yardım Latif Boyacı, İnsan Yayınları 4. Baskı 2006 İstanbul.


Son dönemde Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları genç ama ehil editörlerin desteğiyle yenilikçi yazar-çizerlere fırsat veriyor ve böylelikle doğrudan didaktik telkinlere başvurmaksızın, hikayelere seyreltilerek nüfuz ettirilmiş değerleri ve dolayısıyla dinin özünü okuruna ilgi çekici şekilde aktarmayı başarıyor. Yunus Meşe'nin üç kitaplık dizisi de bu kapsamda tanımlayabileceğimiz uzun hikaye kitaplarından oluşuyor. Yazar, detaylara boğulmayan seyriyle sıkılgan okurlar için bire bir metinler oluşturmuş. Olay ve duygu odaklı hikayelerinde oldukça yüksek bir tempoyla ilerliyoruz. Yazar "Ceza Sahasında" isimli kitabında baş kahramanı Cavit'in futbol sevdasıyla Hz. Adem'in tövbesini bir hikayede buluşturmuş. Derslerle arası pek hoş olmayan Cavit hem içindeki yeteneği ortaya çıkarmak hem de ailesine kendini gösterebilmek için okulun futbol takımına girmek ve şampiyonluk maçının yıldızı olmak istemektedir. Bu yolda takım kaptanı Furkan'la bir rekabete tutuşur ve bu rekabet onu yanlış yollara sapmaya iter. Yanlıştan dönüşe -tövbe seçeneğinin bulunmasına- yardımcı olan ise Cavit'in sık sık rastadığı ama rastlaşmalarına anlam veremediği bir meczuptur. Bireysel yeteneklerin yanısıra takım çalışmasının, iş birliğinin önemine dair vurgular metnin ikincil göndergesi olarak verilmiş. Yazarın temposunu biraz pürüzlendiren bir durum olarak devrik cümlelerinin fazlalığını işaretlemeliyim. Bazı bölümlerde (S. 51-52) anlatıcının devrik cümleleri arasında karakter konuşmalarının da devrik cümlelerle seyrettiğe dahi rastlayabiliyoruz. Metinlerin geneline yayılmış bu devrik cümle silsilelerinin biraz daha ince bir elekten geçirilmesi dili doğal akışına kavuşturacaktır. "Bizim Olan Uzaklar" isimli eserinde Yunus Meşe, taşınma-yeni okul-aşırı disiplin dizgesiyle Kudüs'e bir çağrışım, oradaki zorunlu göç-hapishane ülke-zulüm olgusuna bir benzeştirme yapmaya çalışıyor. Belediye başkanının öğrencilere hediye ettiği Kudüs gezisi sonrasında maruz kaldıkları aşırı disipline boyun eğmemeye karar veren Alber ve kardeşi Remon, tıpkı Hz. Musa ve Hz. Harun gibi arkadaşlarını da yanlarına alarak "Hiçbir Şey Yapmayanlar" kulübünü kuruyorlar. Bir şey yapmak için hiçbir şey yapmıyor gibi görünmek zorunda kalan bu kulüp tek hamleyle karanlık işlere bulaşmış olan okul yöneticilerini alt etmeyi başarıyor. Başarının huzurla, mutlulukla, insani ve ölçülü hazlarla desteklenmediğinde tek başına yeterli olmayacağını, maddi kazançları hedeflerken hayatı kaçırmamak gerektiğini de hissediyoruz. "Biraz Daha Uzağa", annesini kaybetmiş olan Elif'in babasıyla birlikte kurdukları bilinmeyen ada hayalinde ısrar edişlerini, Elif'in kan kanseriyle mücadelelerini ve Eyyüp peygamberin sabrını harmanlayan bir hikaye. Hikayenin sonu da elbette selametle bitiyor. Elif'in hikayeciliğiyle babanın masalcılığı, birlikte inanmanın gücüne ve -annede gizlenmiş- ortak geçmişe çıpalanan öğeler olarak görünüyor. Bu hikayede temponun gereğinden biraz fazla arttığı bölümlere rastlıyoruz. Bazı anlar birbirlerini kovalamadan, birkaç cümleyle daha desteklenerek yer edinmeyi hak ediyorlar. Çizer Merve Karlı'nın her üç kitabın da ifadesine büyük güç kattığını söylemeliyim. Soyutla somutu ustalıkla buluşturan ve seyrek şekilde bölümlere serpiştirilmiş her bir kara kalem çizime uzun uzun bakmak istiyorsunuz. Bunu sağlayan sır detaylarda gizli olsa gerek. Kitapların kapaklarında da seçme çizimler çok şık şekilde kullanılmış. Beyaz arka plan üzerinde tatlı renklerle desteklenen sade yazı tipi ve altındaki çizimlerle yakalanan sadelik oldukça yumuşak bir çekiciliğe sahip. Kısa arka kapak yazıları editörün mü yoksa yazarın mı başarısı bilmem ama kitapları çok iyi özetliyor ve tanıtıyor. Bu dizide birçok farklı yazardan peygamber kıssalarının güncel yansımalarını bulabiliyoruz. Dinin özü günün çocuğuna bu eserlerle ulaşıyor. Sözün eyleme dönüştüğünü, hayırlı amelin bugün de ve herkes için mümkün olduğunu gösteren anlatı, öğüdün yerli yerine ulaşmasını sağlayacak yegane araç olmaklığını koruyor ve güncellenerek yaşamaya devam ediyor. Genç yazar ve çizerlerimize, eğitimciliğini mesleğinin dışında alanlara taşıyan, farklı disiplinleri de deneyen, günceli yakalayan, kendini ve toplumu geliştirmeye zihin yoran öğretmenlerimize "kaleminize bereket" diyoruz.


Kadim Toltek bilgeliğine dayanan "Dört Anlaşma" isimli kitabında, yaşamlarımızı hızla yeni bir özgürlük, gerçek mutluluk ve sevgi deneyimine dönüştürebilen güçlü bir davranış kuralları sunuyor. Toltek; bilgi insanı anlamına gelen Toltek'ler günümüze ışık tutan bilgelikleri ile bize kadim öğretiler bırakmışlardır. Esrarengiz bir biçimde tarihten kayboldukları ileri sürülen Toltek Uygarlığı Amerika uygarlıklarından birini oluşturan halk olup Meksika'daki Aztek öncesi üç kültürden biri olarak kabul edilirler. Meksika topraklarında ilk insan topluluklarına ait izler yaklaşık 20.000 yıl öncesine dayanır. Bıraktıkları eserlerin toprak üstüne çıkarılan kısmı gelişmiş bir medeniyetin izlerini taşır ve özellikle yine karşımıza piramitlerle çıkan birtakım gizemler içerir. Ruiz eserinde hepimizin bir rüyada yaşadığımızı açıklayarak başlıyor. İçinde yaşadığımız dünyayı, yeryüzünde bir tür cehennemde yaşamak olarak tanımlıyor. Hiç bitmeyen bir ceza olarak değil, kişinin ruhunu hazırlamak için bir tür ıstırap olarak belirtiyor. Şu anda zihnimiz uyanık haldeyken biz rüya halindeyiz. Baştan aşağı hepimizin birleşik hayali dünyayı yaratan şeydir: Hukuk, din, kültür, sanat, aile, ilişkiler rüyaları... Toltekler onları hep birlikte yarattığımız bir rüya olarak görür. Kendi sözleriniz konusunda kusursuz olun, olayları kişisel algılamayın, varsayımlarda bulunmayın ve her zaman elinizden gelenin en iyisini yapın; Bu dört sözü yerine getirmek zordur. Yine de, bu dört vaadin farkına vardığınızda işler olumlu yönde değişmeye başladığını görürsünüz. Biz çocukken, bir tür ceza ve ödül sistemi bize belirli şekillerde hareket etmemizi ve davranmamızı öğretti. Bu, nereye gidersek gidelim bizimle birlikte gelen bir inanç sistemi yaratır. Bu inanç sistemi, doğru olduğunu kabul ettiğimiz ve içselleştirdiğimiz binlerce olmasa da yüzlerce 'anlaşmadan' oluşur. Kendimizi nasıl değiştireceğimizi ve ne yaptığımıza, neyin doğru neyin yanlış olduğuna karar vermeyi öğrenerek sonunda kendi "evcilleştiricilerimiz" oluruz. Bunu, bize damgasını vurduğumuz inanç sistemine göre yapıyoruz ki bu, açıkça kendimizin seçmediği bir şey. Bu inanç sistemiyle, Ruiz'in "kanun kitabı" olarak adlandırdığı şeyi kafamızın içinde yaratırız ve bunun için aynı zamanda "iç yargıç" olarak hareket eder, günde birçok kez hükümler ve cezalar veririz. Kişisel gücü daha fazla kazanmak ve hayatlarımızla daha fazlasını yapmak, kendimize izin vermek için bu anlaşmaları bozmalı ve yenilerini yapmalıyız. Ruiz'e göre hepimizin yaratıcı gücü var ve sözcükleri kullanma biçimimiz, bu gücü dünyaya aktararak, konuşulan her sözcükle hem olumluluk hem de olumsuzluk yaratıyor. Ruiz, kelimeleri tohum fikrine benzetiyor ve onlar bir inanca, inançlar ise gerçeğe dönüşecek. Ruiz, gerçekliklerimizi ektiğimiz kelimelerle programladığımız sonucuna varıyor. Bu anlaşmanın temeli, insanların size lafta söylediklerinin sizin hakkınızda söylendiği ama aslında tamamen onlar hakkında olduğu fikrinde bulunur. Şöyle ifade edeyim: İnsanların sizin hakkınızda söyledikleri o andaki duygusal durumlarının bir yansımasıdır. Ruiz buna "kişisel önem" diyor. Kavram, kendimizi evrenin merkezi olarak gördüğümüz fikriyle ilgilenir. Özellikle bilinçaltında. İnsanlar inanıyor, olan her şey onlarla ilgili, başkalarının yaptığı hiçbir şey gerçekten bizimle ilgili değil. Ruiz, varsayımların, olayları kişisel algılamanın yanı sıra dedikodunun da dünyada cehennem yaratmaya yol açtığını belirtir. Bu sorun için oldukça kolay bir çözüm olduğunu öne sürüyor: Kafanızda kurduklarınıza inanmak yerine açıklama isteyin. Ruiz'e göre her zaman elimizden gelenin en iyisini yapmamızın nedeni basit: Elimizden gelenin en iyisini yaptığımızda, artık kendimizi suçlayamayız. Suçlamayı bıraktığımızda, acı çekmeyi de bırakırız. Yapabileceği her şeyi yapan birini suçlamaya gerek yok.Elinizden gelenin en iyisini yapmak aynı zamanda şu anda, burada ve şimdi harekete geçmek anlamına gelir. Eğer yapmazsan, gerçekten yaşayamazsın. Ruiz, dört anlaşmayı alışkanlık haline getirmemiz için bizi teşvik ediyor. Bunu bir hedef haline getirin ve bunun bizim için çok fazla çaba gerektireceğini anlayın. Dört anlaşmaya göre yaşayamayacağımız zamanlar olacağını kabul ediyor. Süreç boyunca öğrenin ve kendinize karşı dürüst olun. O anlarda yeniden başlayın. Suçlamayın veya yargılamayın. Başarısızlığın dönüşümün bir parçası olduğunu bilmemiz gerekiyor. Düşersen, geri kalk.


Filistin için, insanlık için bir şeyler yapmak... Zulme ve sömürüye, insanlık dışı olay ve olgulara, bir direnç, bir karşı duruş sergilemek, içinde insanlığa dair bir kırıntı kalan herkesin yapması gerekli bir davranış biçimi. Dünyanın giderek tuhaflaştığı ve bu tuhaflık boyutunun artarak devam ettiğine şahitlik ediyoruz. Alvin Toffler'un 1974 yılında yazdığı ve dilimize Gelecek Korkusu olarak çevirilmiş eseri, gelecek korkusunun insanlardaki yansımaları üzerine odaklanırken, değişimin yarattığı ikilemleri de ve tuhaflıkları da ön plana çıkartmaktadır. Toffler; yaşanan sürecin yabansı kişilikler oluşturduğunu, on iki yaşındaki çocukların yaşlarının gerektirdiği gibi davranmadığını, elli yaşındaki büyüklerinse on iki yaşındaki çocuklar gibi davrandığını, zenginlerin yoksul gibi davrandığını bunun aksine yoksulların da zengin gibi davranmaya başladığını, tanrı tanımaz papazların, Yahudi Zen Budistlerin ortaya çıktığını ifade etmektedir. Bu gün elli yaşındaki adamların on iki yaşındaki çocuk gibi nasıl da davrandığının bir örneğini Filistin'de gözlemlemekteyiz. İnsanlığın soykırım tarihine yeni bir çentik atıldığının şahitleriyiz. Kitaphaber olarak 16 Mart 2003 tarihinde yayına başlamamız hasebiyle "Bu site, 16 Mart 2003 günü Filistin intifadasında can veren Rachel Corrie'ye ithaf olunur" cümlesi ile insanlık onurunun ayaklar altına alınmaması için mücadele edenlerin yanında olduğumuzu belirtmiştik. Aynı dert ve aynı minval üzerine devam ediyoruz. Filistin'de neler olduğunu görmek, Filistin Meselesinin ve Yahudi Sorununun yayın dünyasındaki yansımalarını anlamak ve aktarmak adına 7.sayımızda "Dünyaların Meselesi: Filistin" dosyasına yer verdik. Bu çalışmanın yapılacak yeni çalışmalara vesile olmasını dilerim. Dosyaya emek verip katkı sağlayan tüm yazarlarımıza teşekkürler.


Herkes günümüzde zamanın hızlandığından, günlerin ayları, ayların yılları hızla kovalayıp geçtiğinden bahsediyor. Halbuki Güney Koreli Filozof Byung Chul Han böyle düşünmüyor. Ona göre bir zaman hızlanmasıyla değil tam anlamıyla bir zaman kriziyle karşı karşıyayız. Zamanın krizi hızlanma değil, zamanın atomlaşması, birbirinden kopuk noktalara ayrılması, bir süremden ve anlatıdan uzaklaşmasıdır. Bir başlangıcı ve bitişi, takip ettiği bir istikameti olmayan, hiçbir zaman tamamlanmayan ve sürekli parçalı ve bütünlükten yoksun bir zamanın yaşandığı dünyayla karşı karşıyayız. Byung Chul Han buna noktasal zaman adını veriyor. Peki, nasıl oldu da insanlık böyle bir zaman kriziyle karşı karşıya kaldı? Bu durumu anlamak için Byung Chul Han'ın üzerinde durduğu üç farklı zaman anlayışını karşılaştırmamız gerekiyor. Han, insanlığın yaşadığı üç farklı zaman anlayışını şu şekilde sınıflandırır: 1. Mitolojik Zaman 2. Tarihsel Zaman 3.Noktasal Zaman. Mitolojik Zaman: İnsanlığın tarih öncesi çağlarda yaşadığı mitik zamanı anlatır. Mitik ya da mitolojik zaman döngüsel bir zamandır. Tanrı zamanın efendisidir. Tanrı zamanı dengeleyen unsurdur. Süremi olan, sonsuz bir şimdiyi sağlar. Mitolojik zamanda anlatısal bir gerilim vardır. Tanrı insana bir anlatı sağlar, onu çepeçevre kuşatır. İnsan bu anlatı sayesinde hayatına bir anlam katar. O yüzden zamanın geçişi ve ölüm insan için çok da korkunç değildir. Hayat döngüsel bir şekilde kendini yenileyecektir. Fakat modernite sonrasında ya da şimdiki adlandırmayla postmoderniteyle beraber bu seküler anlatı da önemini yitirdi. Artık tarihin bir teleolojisi yok. Her şeyi kapsayan bir ufuk, her yeri saran ve her şeye düzen veren büyük bir anlatı olmayınca avarelik ve aylaklık ortaya çıkar. Ama bu avarelik ve aylaklık rahatlık ve huzur getirmez. Tam aksine insan önceki dönemlerden daha telaşlı, sinirli ve huzursuzdur. Noktasal zaman aynı zamanda bir uygunsuz zamandır, insanı olgunlaştırmaz, anlama ve bütünlüğe götürmez. Burada bir hikayenin yarım kalması söz konusu değildir, çünkü ortada bir hikaye yoktur. Bu yüzden insan zamanında ölmez. Çünkü böyle bir zamanda insan yaşadığını hissetmez. O yüzden ölüm de aniden ve davetsizce gelir tıpkı bir hırsız gibi: ''İnsan doğru zaman anlayışını tamamen yitirmiş durumda. Doğru zaman uygunsuz zamana boyun eğdi. Ölüm de bir hırsız gibi uygunsuz-zamanda geliyor.''(S- 12) Ölüm yaşamı uygunsuz bir zamanda sonlandırır. İnsan hep vaktinden önce öldüğü hissine kapılır. Başı ve sonu olmayan, hedeften yoksun anlamsız bir zaman diliminde kısacık insan yaşamı bir hiçtir. İnternetin ortaya çıkmasıyla beraber uzam kavramı da ortadan kalkar. Çünkü internet uzamı gerçek uzamdan birçok yönden farklıdır. Gerçek uzamın bir yönü varken internet uzamı yönsüz bir uzamdır. Birbirinin aynısı bağlantılardan ve linklerden oluşur. Seçenekler arasında bir öncelik ve ardışıklık yoktur. Bağlamdan kopuktur. Her şey yüzer gezer durumda tutulur. Belli bir istikamet olmadığı için belli bir hareket formu da yoktur. Yani gerçek bir mekan değildir. Burada sadece rastgele sörf veya tarama yapılır. Bir anlamda otlanma mekanıdır.


Bilim dünyasının en tanınmış isimlerinden olan Pavlov'u ünlü "klasik koşullanma" deneyi ile tanırız. Yazar'ın Pavlov'un Becerikli Elleri isimli kitabı ile, Pavlov'un hayatından yola çıkarak, hayatındaki kesitler, önemli olaylar, karakteri, mizacı ile Pavlov'u daha yakından tanıyor, başarı ve motivasyon için iyi bir referans taşıyor. Kitap, Pavlov'un çocukluğundan başlayarak hayatını bize heyecanla aktarıyor. Pavlov'un hayat hikayesini merkeze alsa da kitap, okuyucu için bir motivasyon niteliğini taşıyor. Çocukluğu ile başlıyor hikaye. 8 yaşında geçirdiği bir kaza nedeniyle 11 yaşına kadar okula gidemeyen Pavlov, vaftiz babası tarafından hem tedavisi hem de eğitimi ile ilgileniliyor. Manastırda vaftiz babasından son derece disiplinli eğitim alan Pavlov, hayatı boyunca tutku ve çalışkanlığın temelini burada atıyor. O kaza olmasaydı ve vaftiz babası onu özel bir şekilde eğitmeseydi, hayatları ellerinin arasından kayıp giden onlarca insandan hiçbir farkı kalmayacaktı. Hangi ortamda ve kim tarafından yetiştirildiğin çok önemliydi; geleceğe atılan tohum yıllar sonra güçlü bir şekilde filizleniyordu. Pavlov, 1860 yılında çok popüler olan I. M. Seçenenov'un Rus fizyolojisi üzerindeki görüşlerinden çok etkilendiği için onun izinden gitmeyi tercih ederek dini eğitimden fizyoloji eğitimine yöneliyor. Yazar burada hemen okuyucuya yönelerek "sizin ilham aldığınız kişi kim?" diye sorarak okuyucuyu da bir farkındalık yaratmaya çalışıyor. Pavlov, babasının ve çevresindekilerin baskıları ve okudukları kitapların etkisiyle tamamen bilime adıyor kendini. Başımıza gelen her şey bize değerli şeyler öğretir; Pavlov'un hayatında başına gelen en güzel şey: Şerefima ile evlilik. Her başarılı erkeğin ardında bir kadın vardır sözü, bu kitapta daha da anlam kazanıyor. Çok yoksul olmalarına rağmen mutluydular. İlham verici kitaplar arasında yer almalı Pavlov'un Becerikli Ellleri. Bir başarı hikayesi. Hayatında yaşamış olduğu tüm acılar Pavlov'un yaşamında bir eğitim aracı haline gelmiş ve bu durumda onu pozitif yönde ilerletmiş. Bahçe işleriyle uğraşan, yüzen, bisiklete binen, romanlar okuyan, her iki elini de kullanan, dinlenirken bile devamlı aktiviteler yapan, kadın haklarına saygılı, yardımcılarına güzel hitaplarla "becerikli ellerim" diyen, ekip çalışmasına inanan, koşullu refleks buluşuyla hepimizin hafızasından yer eden Pavlov, yazar Mine Şule Enhoş'un kalemiyle okuyucuya eşsiz bir lezzet sunuyor. İkinci dileğim; mütevazı olunuz. Asla her şeyi bildiğinizi düşünmeyiniz. Size ne kadar değer verseler de " Ben bir cahilim " deme cesaretini gösteriniz. Mine Şule Enhoş, İnsan ve Toplum, Kişisel Gelişim kategorilerinde eserler yazmış bir yazardır. Ra'nın Sırrı İle Şifa Anahtarları kitabının yazarıdır. 29 Nisan 1973'te İstanbul'da doğdu. Tamamlayıcı tıp ve koruyucu hekimlik üzerine parapsikoloji, aroma terapi, fitotreapi, biyoenerji, kinesiyoloji, reiki, metafizik ve psiko-akustik eğitimleri aldı. El refleksolojisi ve inversion yöntemi ile kişilerdeki dimetilt maddesini artırarak hastalıkları engellemeye yönelik çalışmalar yapmaktadır. Özellikle eller uzmanlık alanı olduğu için bu kitabı yazmak istemiştir.


Efendim, 1986 yılı Aralık ayının 19'u karlı bir Cuma gününde validemin ifadesiyle tam namaz vakti Bursa ilimizin Yenişehir ilçesinin Günece Köyü'nde gözlerimizi dünyaya açmışız. İlkokulu Günece Köyü ilkokulunda tamamladıktan sonra ortaokulu ilçede taşımalı sisteme geçilmesinden mütevellit Tahir ağa İlk Öğretim Okulunda ikmal ettim. Lise tahsilimi ise Bilecik Ertuğrul Gazi Lisesinde bitirdim. Yüksek Öğrenim Anadolu Üniversitesi Sosyoloji mezuniyetim ile itmam edip Yüksek Lisansım ise Bandırma On Yedi Eylül Üniversitesi Tarih Bölümünde nihayete ermek üzeredir. 2013 yılından itibaren Adalet Bakanlığı bünyesinde devlet memuru olarak kamu görevi icra etmekteyim. Evli ve bir kız evlat babasıyım. Şiir ile ünsiyetim ilk olarak lise çağlarımda başladı. Şehrin tantanasından uzak bir Anadolu köyünden ilk defa şehir hayatı ile tanıştığım lise dönemim bu fakirin hayatında gerçekten müessir bir iz bırakmıştır. Fikir ve düşünce ufkumuzun kıvam aldığı, hayatı anlamlandırma ve bu anlam üzerine bir hayat inşa etme eşiğimiz lise yıllarımızdır. O sıralarda mülaki olduğumuz ocak merhum Akif'in; "Sönmeden yurdumun üstünde tüten en son, Ocak!" mısraında tavsif ettiği Ülkü Ocaklarıdır. Ülkü Ocakları ile başlayan fikri serencamımız bizleri mütefekkir, münevver ve muharrir bazı şahsiyetlerin kitaplarına ulaştırdı. Akif Bey'in nazmında, İstiklal, istikbal, İslam ve hali pürmelalimizi; Namık Kemal'in dizelerinde, vatan ve hürriyet cephesini; Necip Fazıl'ın satırlarında; Sakarya ruhu ve varlıktan yokluğa geçişi; Atsız Bey'de, kahramanlığı, fedakarlığı, Türklüğü ve tarihi şuurla okumanın ehemmiyetini idrak ettik. " Bırak beni haykırayım susarsam sen matem et, Dizeleri bendenizin şiire karşı yaklaşımımı ve düşüncelerimi en doğru ifade eden şeklidir. Şairler bir milletin uyanışına, uyarılmasına, hakikat aşkına, inancına, imanına, irfanına, ilmine, görgüsüne, beşeri aşkına, tutkusuna, zaaflarına, fikirlerine hatta tutkularına dair en fasih ve beliğ cümleleri bir araya getiren mümeyyiz insanlardır. Bizlerde ocak ateşiyle, ocak közüyle yüreğimizi dağlayıp şiir vasıtasıyla Türk milletinin istikbal ve istiklaline; his ve fikir alemine dair kalem cephesinde böylece yerimizi aldık. Şiir, sözün en müessir halidir. Orada his ve fikrin izdivacı vardır. Yani duygu ve düşüncenin evliliği... Hayata şiir gibi bakmak tabirini yerinde kullanmayı severim. Çünkü şiir ruhlu insanlar için gözün gördüğü müşahhas alem görülmek için değil temaşa etmek için vardır. Görmek biraz yavan bir ifade kalır. Temaşa ise alemi zevkle, hayranlıkla seyretmektir. Hikmet nazarıyla müşahede etmektir. Görmekten ziyade temaşa, gözlemden ziyade müşahededir şairin bakışı... İşte o bakış şiir ile nakışa dönüşür. Bir de mavera vardır. Görülen alemin ötesi... His, inanç, iman oraya tekabül eder. Ve insan o mana cihetiyle tekamül eder. Şimdi bu mana deryasından şiiri çekersek ne temaşa kalır, ne müşahede... Temaşa ve müşahede sebep ise şiir sonuçtur. His ve fikir sebepse şiir sonuçtur. Şiir bir nevi kıymet hükmüdür. Bir derdin, ıstırabın, çilenin mahsulüdür. Şiir ve şuur etimolojik olarak aynı kökten gelen kavramlar. Şiiri his ve fikrin izdivacı diye tarif etmiştik. Şuur da o his ve fikrin farkında olmaktır. Günümüz tabiri ile bilincine varmaktır. Hatta o his ve fikri beslemektir. Yeri geldiğinde tımar etmektir; sulamaktır. Şiar ise yine aynı kökten gelen bir kavram... İz, işaret, düstur gibi anlamların yanında bir şeyi benzerlerinden ayıran özellik manasına da karşılık gelir. Burası mühim. Bir şeyi benzerlerinden ayıran özellik? Yani insanı tarif ediyor. İnsan bir varlık. Mevcudat içinde berhayat olan diğer varlıklardan ayırıcı şiarı aklı ve şuuru... O, yaşadığı zaman ve mekanın farkındadır. Şuur, insanı insan yapan vasıf. Kalabalıkları topluluk; toplulukları halk; halkları millet yapan da yine şuurdur. İnsanda var olan ferdi şuur, millette var olan kolektif şuurdur. Şiir, şuurun yansımasıdır. Çiçeği gördüğünde ruhunda karşılık bulan estetik, güzellik, hikmet her neyse onun söze yansımasıdır. O sebeple şiir şuurdan akıp gelen bir pınardır. Şiar ise insanı bu vasfı ile mümeyyiz kılan işarettir. Misal doğum ve ölüm bahsi... Arada mukayyet ve münhasır bir hayat. Beşik ve mezar iki konum arası mesafenin adı hayat. Taşra, kasaba, köy hepsi bizim ama şu metropol bize ait değil maalesef... Şiir olması için bir kere estetik olması gerek. Estetik için ise ruh... İnsanların nasıl ruhu varsa ve ruh esasında cansız olan tene nefaset katıyorsa mekanlarında ruhu vardır. Şehirlerinde ruhu vardır. Bugün hala İstanbul'u seyredip şiir yazabilenler varsa şüphesiz bu göklere erişmek için birbiriyle yarışan gökdelenlerden ilham alınarak yazılmıyor. Ruhsuz, cansız moloz yığınlarının kapladığı, insanın az önce bahsettiğimiz şuurlu birlikteliğinden kopup yalnızlaştığı asri tabirle bireyselleştiği, kuş cıvıltılarının korna seslerinin gölgesinde kaldığı "metropol" lerin şiire katkısı yoktur. Tartıda eksisi vardır. Ancak bir köyde, kasabada duvarları çatlak, kapıları meşe ağacından, pencere kenarlıkları zamanın ince nakışları ile çevrili, önünde mimarisi ile mütenasip çiçeklerle bezeli bir ev gördüğünüzde ruhunuz harekete geçer. Şuur, mekan ve zamandan haberdar olmak dedik ya işte şuur harekete geçer. Ruhunuza o evden bir sıcaklık gelir. Kaleminizle o güzelliği resmeder, dizelerinizle tasvir edersiniz. Bu mana da mesela Süleymaniye'de Bayram Sabahı Yahya Kemal'in muazzam eseridir. Bir sabah namazında acizleri de Bursa Ulu Cami'de " Ulu Cami'de Sabah Namazı" şiirini kaleme alarak mekandan zamana bir yolculuk yaparak tasvir ve tasavvur muhakemesini icra etti. Tarihin eşsiz hatıraları canlanıyor şu semtte. Şiire ilgi var ancak iştiyak maalesef yok. Burayı biraz açayım müsaade edersen kardeşim. Eskiler ilgiyi temayül, şevk, arzu gibi kelimelerle ifade ederlermiş. İlgi söz dağarcığımıza girdikten sonra bu halet ne bileyim böyle cansız kansız kaba saba bir ruh haline dönüştürdü bizi. Ne hissediyorsun? İlgim var. İlgin var da bu ilginin bir derinliği yok mu? Arzu mu? Heves mi? Şevk mi? İstek mi? Cevap yok... Ama ilgiliyim. Resmi yazışmalarda ilgi tutulur cevabi yazıysa ilgiye atıfta bulunarak yazılır. O tarz bir şekil içinde kaldı bu kavram. Şiire de ilgili olanın ancak o yazı da olduğu gibi bir resmi prosedür biçiminde ilgisi var. Yani asla iştiyak çapında değil. Çünkü şiirin o çapta meraklılarının olması için şiir gibi bir ruh ve düşünce dünyalarının olması gerekir. Ruh ve düşünce dünyasını ne şekillendiriyor. Yalnızlığımızdan tutun da, inancımıza; kitaplardan tutun da yaşadığımız eve, şehre ve en önemlisi değerlerimize kadar pek çok şey... Bunlardan canlı olarak elimizde ne kaldı. Biz yaşayan kelimelerimizi bile öldürdük. 100-150 kelime ile konuşan bir neslin şiire ancak ilgisi olur iştiyakı olamaz. "İnsanı yaşat ki devlet yaşasın" şiarıyla devlet kuran bir milletiz. Bakın şiar dedim, çünkü Türk milleti yakıp, yıkmayı, tahrip etmeyi değil inşa etmeyi, yaşatmayı, mamur kılmayı tasavvur eder. Şiarımız yani ayırıcı vasfımızdır bu bizim... Bunun için şiir gibi yürek lazım. Bakın bizim geçmiş devlet büyüklerimize, cenk meydanlarının korkusuz ve cesur savaşçılarına hepsi birer şiir üstadıdır. Medeniyet dediğimiz umman ancak böyle inşa edilir: İştiyakla... İlgi kılıç ve kınının bağlantısı kadar. İştiyak ise kalem ile kağıdın derinliği kadar rabıtalıdır. Artık bu sorunun bir önemi kalmadı. Derdin varsa nasıl daha müessir nasıl daha faydalı nasıl daha dokunaklı ve öğretici anlatıyorsan öyle anlatmalı insan... Şiirin elbette bir formu var. Ölçüsü var, kaidesi var. Çerçevesi tarifi var. Ancak zamanla bu kaidelere ilaveler yapıldı formda da değişiklikler meydana geldi. Atsız bey ki ben gerçekten çok severim. Şiirin tarifi olduğunu ifade ediyor ve vezin ile kafiye ile yazılabileceğini söylüyor. Şayet vezin yoksa kafiye yoksa bu düz yazıdır buyuruyor. Bunun adının nesir olduğunu nazım olmadığını hepimiz biliyoruz. Ancak son zamanlarda nesir tarzı şiir yani serbest şiir yaygınlaştı. Benim de serbest şiir şeklinde yazdığım birkaç şiirim var. Hatta en iyi şiirim olarak şiir tahlili yapan üstatların ifade ettiği "Ulu Cami'de Sabah Namazı" şiiri serbest ölçüyle yazılmıştır. Ancak ekseriyetle şiirlerimi hece ölçüsüyle yazarım. Hecede de 7-11-14 ölçüleri tercih ettiklerimdir. Sanki benden içeri benden öte yerdensin. Artık şuna bakıyoruz, biri var dertli ama müşterek ama münferit fakat dertli biri... Bırakın yazsın kardeşim. Tenkit etmeği bilmediğimiz için nicelerini daha şiir kapısının eşiğinde tahkir ederek boğazlıyoruz. Niceleri bu üslupsuzluk yüzünden kalemine sünger çekiyor. Buna hakkımız yok. Sanat icra edeceksek tenkit muazzam bir yol göstericidir. Ama tahkiri tenkit sanıp buna tahammül edemeyenleri saf dışı bırakmayı marifet zannedenlerle işimiz gerçekten zor. Derginin bence en önemli vazifesi fırından yeni çıkmış bahsettiğimiz onca olumsuzluklara rağmen iştiyakını kaybetmemiş genç kalemlere istinatgah olmasıdır. Niceleri dergilerde yayımlanan şiirleri sayesinde bugün altından anlayan kuyumcular eline kavuştular. Çokları bu nimetten mahrum keşfedilmeyi bekliyorlar. Bir kısmı mahalle aralarına sıkıştı. Orada kaldı. Dergiler bu açıdan bence mukaddes bir vazifenin mihveri konumundadır. Şiirde zirve "İstiklal Marşı"dır. Ama onu bir dereceye tabi tutmaktan haya ederim. Türk'ün asırlara manifestosu olan o muazzam eser zirvenin şeriksiz sahibidir. Akif'in "Çanakkle Şehitleri" manzumesi ve Karakoç'un "Mihriban" adlı muazzam eseri sırayı takip ederler. Bizlere bu kıymetli sohbet imkanını tanıdığın için çok teşekkür ederim Hüseyin kardeşim. Seninle olan rabıtamız ne kadar güçlü biliyoruz. Ve her daim kalemin gücünü temsil ettiğin edebi mücadeleni takdir ve tebrik ediyorum.


Bir "beyaz şehir" olan Porbandar'da 1 Ekim 1869'da doğan Gandhi, içindeki kan dökücü vahşi hayvanı terbiye edip kontrol etmek için yola çıktı. Haksızlığı ve zulmü kabul etmeyen vicdanın sesine kulak verdiği için yola çıktı. Ayrımcılığı, aşağılanmayı kabul etmediği için yola çıktı. O Hindistan ülkesinin gerçek bir aşığıydı, bu yüzden yola çıktı. Ülkesi, vatanı, idealleri için yola çıktı. O bilgi ve aşkı keşfettiği için yola çıktı; çünkü o Mahatma idi. İlhamı kalbinden ve aklından alıyordu. Kalbi ve aklıyla "pasif bir kahraman" olmayı seçmişti. Pasif bir kahraman da kişiye, duruma ya da olaylara göre etmezdi. O bütün bir varlığıyla hakikate bağlıydı. Hakikatin sesi ve sözü olmak için yola çıkmıştı. O Tolstoy'un Rusya bozkırlarında başlattığı yürüyüşü Hint topraklarında devam ettirmek için yola çıktı. Belki Tolstoy aktif bir anarşistti mülkiyetin her türlüsüne karşı çıkmasıyla, Gandhi pasif bir anarşistti sömürünün her türlüsüne silahsız karşı koyduğu için. Sonuçta ikisi de hak ve adalet için yola çıkmıştı. İkisi de sömürü düzenine son vermek için yola çıkmıştı. Tolstoy devrimci bir edebiyatçıydı, Gandhi halk lideriydi. O her şeyiyle bağışlanma ve sevgi doktrinine inandığı için yola çıktı. Onun kalbinde zerre miskal kin ve nefret yoktu. Onun kalbinde sevgi kuşu bağışlanma yuvasını kurmuştu. Sevgi kanat çırptıkça bağışlanma yuvası büyüyordu. O "bilinçli muhalif" olduğu için yola çıktı ve Eylemsizlik Hareketi'ni başlattı. O neyi, niçin istediğini biliyordu. Yıllarca İngiliz zincirleri altında esir tutulan Hint halkını ayağa kaldırmak ve Hint halkını özgürlüğüne kavuşturmak için yola çıktı. O gerçek manada yüce gönüllüdür. Ne içerideki kast koruyuculara göz yumdu ne de dışarıdaki muhterisleri görmezlikten geldi. Hem parya sistemine karşı çıktı olanca iradesiyle hem de sömürge güçlerine karşı koydu pasif direnişiyle. O toprak yürekli bir insandı. Topraklarındaki demir yürekli İngilizleri çıkarmak için yola çıktı. İngilizler makineleriyle Hint Hint halkının topraklarını ele geçirmiş, bedenlerini kirletmiş, emeklerini sömürmüştü. O gücünü Hindistan gerçeğinden ve evrensel hakikatten alan bir toprak yürekliydi. Makineler altında ezildi ama pes etmedi. Yaralandı ama ayağa kalkmasını bildi ve yürüdü. Yolundan hiç geri kalmadı. O acıyla dost olduğu için yola çıktı. Yanında sadece cesur ve iradeli yoldaşları vardı. Acı çekmekten, ölmekten hiç korkmadı. Kaybedeceği hiçbir şeyi yoktu ama kazanacağı özgür bir Hindistan'ı vardı. Terazinin bir kefesine bütün acılarını, bütün ölümlerini, bütün kayıplarını koydu; öbür kefesine özgür Hindistan idealini koydu. İkinci çok ağır bastı. Gandhi insanları iyileştirmek, insanlığı güzelleştirmek için yola çıktı. O hiçbir zaman "kılıç doktrini"ne itibar etmedi. O sadece sevgiye inanıyordu. Bütün peygamberlerden ve filozoflardan, bütün düşünürlerden ve bilge kişilerden sevgiyi almıştı. Gandhi sevginin evrensel bir dil ve din olması için yola çıktı. Sevgi ile konuşmak, sevgiye inanmak. Onun yolunda, onunla beraber ancak sevgiye inanlar yürüyebilirdi. Gandhi halkına asli değerlerini göstermek, halkının boynundaki Avrupa kültürü boyunduruğunu çıkarmak için yola çıktı. O gerçek bir öğretmendi. Her şeyi önce kendisi yapardı. Onun hayatında söyleyip de yapmadığı bir şey yoktur. O bir kök savaşçısıdır. Yabancı unsurların kökünü kurutan bir kök sökücüdür. Halkının zihnini özgürleştirmek için kök şarkıları okurdu. İlk adımı hep kendisi attı. Arkasında birilerinin gelip gelmediğine bakmazdı. Çünkü o Hint köküne inanmıştı, kendini adamıştı. Onun hayatına, mücadelesine "köklü bir öğretmenin kendini halkına adayışı" da diyebiliriz. Onun yaşam öyküsünde kökler ve küller birbirine karışmıştır. Bu yüzden köklerden küllere, küllerden köklere her zaman için bir geçiş yolu vardır. Gandhi yeni ruhuyla, duruşuyla, bakışıyla, işiyle, gücüyle, yaşantısıyla, hayalleriyle ve umutlarıyla yeni bir Hint insanını yaratmak için yola çıktı. Amacını ve hedefini dünyanın tuzuyla yıkadı ve kutsadı, öylece yola çıktı. Attığı her adımda dünyanın tuzuna bulanmış kan ve gözyaşı damlaları döküldü. O manasını Hint geçmişinden ve gerçeğinden alan kan ve gözyaşlarıyla insanlık tarihine damgasını vurdu. O yeni Hint insanıyla birlikte yeni gerçekler, yeni kanunlar yazdı. Hindistan tarihini, Gandhi'den önce ve Gandhi'den sonra diye ikiye ayırabiliriz. Gandhi çağ dönüştürücüdür, devir değiştiricidir. O Hindistan tarihiyle birlikte bütün dünyayı değiştirdi. Ölü küller altında unutturulmaya çalışılan sömürgeci ve köleleştirici İngiliz zincirlerini halkına gösteren ve halkını ayağa kaldırıp esaret zincirlerinden kurtulmasını sağlayan da odur. Onun iki dini dayanağı vardır: Hinduların Dharma'sı ve Müslümanların İslam'ı. Her kesin bir arada kardeşçe yaşaması gerektiğini gösterdi. Hindistan, Hindistan yapan bütün dinlerdir, farklı dillerdir. Hindistan zengin bir dinler ve diller mozaiğidir. Gandhi bu mozaiğin korunması ve gözetilmesi gerektiğini gösterdi. O kadınlara değer verdi. Kadın ile erkeğin eşit olduğunu söyledi. Onurunu koruyan, onurunu korumak için ölümü göze alan kadının yanında oldu. Kadının sezgisine güvenmek gerektiğini söyledi. Kadının sezgisi ile erkeğin bilgisi birleşirse Hindistan'ın dev bir güç olarak ayağa kalkacağını gösterdi. Onda bütün peygamberlerde bulunan samimiyet, dürüstlük ve alçakgönüllülük vardı. Her ne kadar o kendini aziz olarak görmese de o gerçekten de kendini bütün insani zaaflardan arındırmış fevkalade bir şahsiyettir. Yaratıcıdan bir vahit almamıştır ama hep içindeki sese, vicdanına kulak vermiştir. O bir ayağı Hindistan'da, diğer ayağı dünyanın her yerinde olan büyük bir insandır. Hindistan'dan çıkıp bütün dünyaya yürümesini bilmiştir. Fikirleriyle, görüşleriyle bütün insanlığın gönlünde taht kurmuştur. Hiçbir zaman kırıcı, kan dökücü olmamıştır. Hiçbir zaman kimseyi incitmek istememiştir. Hindistan halkıyla beraber insanlığın kutsal kitabını yazmıştır. Gandhi Hindistan halkındaki ilahi ruha olan inancını ortaya çıkarmak için yola çıkmıştır ve amacına da ulaşmıştır. Onun mücadelesiyle Hint insanındaki ilahi ruh gün yüzüne çıktı, ete kemiğe büründü. İlahi ruh insandan asla umut kesmemektir. İlahi ruh yaratıcı ile yaratılan arasındaki bütün bağları yeniden onarmaktır. İlahi ruh her insanın kendi ayaklarıyla sonsuzluğun kalbine yürümesidir. İnsan buradadır ve her yerdedir. Gandhi Hint halkının beşer aynasını ilahi ruha tutmuştur naif elleriyle, saf ruhuyla. O bütün hayır kapılarını sonuna kadar açmak için yola çıktı. Şer odaklarından, olumsuzluk salgılayanlardan, şiddeti kutsayanlardan hep uzak durdu. Sadece iyiye ve güzele, olumluya ve barışa, birlik ve beraberliğe inandı. Dünya her kese yeterdi. Hepimiz dünyanın çocuklarıydık. Kardeştik. Hepimizin kendine yolculuk yapma ve başkalarını tanıma hakkı vardı. Kimseler bu hakkı bizden alamazdı. O bütün dünya kültürlerini Hindistan'a taşımak için yola çıktı. Bunu yapmak için çok ağır bedeller ödemesi gerekti. Bu uğurda hayatını feda etti. Ölümüyle davasında samimi ve haklı olduğunu gösterdi. Önyargı duvarlarını kırmak, şiddet hapishanelerini yıkmak, bağnazlık çitlerini söküp atmak için hep ilk adımı o attı. Ülkesindeki önyargı duvarlarını hoşgörü kültürüyle, empati duygusuyla, yüksek anlayış gücüyle yıktı. Şartsız koşulsuz sevgi anlayışı ile, tüm canlı varlıklarına yönelik şefkatiyle şiddet hapishanelerini yıktı. Yeni bilgilerle bağnazlık çitlerini kökünden söküp attı. Gandhi alın teriyle kazanılan ekmeğin kutsallığını göstermek için yola çıktı. Ona göre kendi el emeğimizden daha güzel bir şey yoktur. İnsan sadece kendi el emeğini yemelidir. İnsanı kendi Dharma'sında tutan kendi el emeği, göz nurudur. Başkalarının el emeğini sömüren başkalarının Dharma'sında kaybolup gider. Kendi el emeğimiz bizi kaderimizde tutar. Kendi el emeğiyle yazılmış alın yazılarını kimse bozamaz, kimse değiştiremez. Sonuç olarak 79 yıllık hayatında, 1893'ten 1948'te fanatik bir Hindu tarafından suikast ile öldürüldüğü ana kadar, yarım asırdan fazla süren siyasal mücadelesinde Gandhi kendi olmak için yola çıktı. Tek gayesi kendisiyle beraber Hindistan halkının da özgürleşerek kendisini gerçekleştirmesiydi. Gandhi'nin bu amacına ulaştığını görüyoruz. Gandhi hem kendini gerçekleştirdi hem de Hindistan halkının kendisini özgürleştirerek gerçekleştirmesine vesile oldu. Fakat şunu da söylemesek eksik kalır bütün yazdıklarımız. Gerçek manada Hint halkı Gandhi'yi anlamadı, onun mirasına sahip çıkamadı. Gerçekten de Hint halkı Gandhi'yi anlamış olsaydı, evvela Gandhi fanatik ve bağnaz bir Hindu tarafından suikast ile öldürülmezdi. Sonra Hindistan'dan Pakistan (1947), Bangladeş (1971) gibi ülkeler ortaya çıkmazdı.


Öncelikle bu başlığa tıkladığınıza göre -hangi açıdan olduğu fark etmeksizin- konu ile ilgilendiğinizi varsayıyorum. Çeviri alanında henüz bir senelik tecrübesi olan taze bir çevirmen olarak sizlere bu konudan biraz bahsetmek istiyorum. Çeviri denilince akla sadece dilden dile aktarım gelmemeli, dille birlikte kültürü de içerdiği bilinmektedir. Bundan dolayıdır ki alana çokça katkısı olan Hans g. Hönig çeviriyi şu sözlerle tanımlar: "Satranç nasıl taşların yerini değiştirmekten ibaret değilse, çeviri de sözcüklerin yerini değiştirmekten ibaret değildir." Absürdizm akımının savunucularından olan Albert Camus ise şöyle der: "Çevirmenler, Babil Kulesi'ne saldıran korkusuz savaşçılardır." Bahsi geçen Babil Kulesi, Çeviri Tarihi literatüründe oldukça bilinen bir efsanedir. Takdir edersiniz ki bu efsane başlı başına bir yazının konusudur. Bu girişten sonra daha sistematik olması adına konuyu üç başlık altında açıklamayı hedefliyorum. Bu başlıkların çeviri konusunda çok yetkin ve yeterli olduğu iddiasında değilim. Sadece konuya ilgi duyan ve mümkün olan en yalın haliyle bir fikir edinmek isteyenlere bu şekilde aktarmak arzusundayım. Çeviri, bir dilden başka bir dile; başka bir deyişle kaynak dilden hedef dile yapılan aktarımdır. Çeviri kaynak dil ve hedef dil arasında tarafsız ve üçüncü bir dil alanı gibi görülebilir. Nitekim Bernhard Waldenfels çeviri dilinin hiç kimsenin hakim olmadığı bir ara bölgede bulunduğu görüşündedir. Çeviri dili kaynak ve hedef dilden bir yönüyle farklı olmasına karşın, bir yönüyle de ondan izler taşımaktadır. Çevirmen türü fark etmeksizin yazar ile karşı taraf arasında köprü görevi gören bir kişidir. Her ne kadar çeviri ediminin özü aynı kalsa da, hayatın her alanında olduğu gibi bu alanda da teknoloji bir takım yenilikleri beraberinde getirmiştir. Bundan dolayı çeviriyi kişi ile sınırlamak doğru olmaz. Yapay zeka çevirilerini de göz önünde bulundurduğumuzda "köprü görevi gören bir araçtır" demek daha doğru olacaktır. Her ne kadar romantik yazarlar çeviriyi özgün bir metin yazmaktan daha üstün tutsalar da çeviri ediminin gerçekleşebilmesi için çeviriye konu olan bir metne ihtiyaç vardır. Bu metni üreten kişiye "yazar" diyelim. "Yazar" özgün olsun veya olmasın metnini ortaya koyduktan sonra "çevirmen" sürece dahil olur. İnsanoğlu tabiatı gereği kıyas etmeye meyillidir. Bu durumda çoğunlukla yazar ve çevirmenin kıyaslandığını görürüz ki bu oldukça gereksiz bir kıyastır. Nitekim yazar ile çevirmenin rolü farklıdır. Dolayısıyla onları bir tutup kıyaslamak mümkün değildir. Şöyle ki yazarın çevirmenden ayrıcalık kazandığı en büyük nokta "özgün olarak bir metin üretmesidir." Çevirmen ise yazarın metnini duygu ve formunu bozmadan yeniden yorumlayan kişidir. Çevirmen, çeviri kimliği ile her ne kadar özgün olarak bir metin üretmiyor olsa da, özgün olarak üretilen bir metni türüne göre erek dile yetkin bir şekilde aktarmak, takdir edersiniz ki oldukça çaba gerektiren bir iştir. Söz gelimi uluslararası tanınırlığı olan, sizin de çok sevdiğiniz bir yazar var. Yeni kitabını heyecanla bekliyorsunuz. Nihayet kitap çıktı. Yazarın kitabını yazdığı dile hakim olanlar çoktan okudular bile. Çok beğenildi, üzerine yorumlar yapıldı. Övüldü, hatta bu senenin Nobel Edebiyat Ödülüne aday olacağı iddia ediliyor. Gelelim kitabın takipçisine, kültürlerin bu kadar iç içe geçtiği bir dönemde takip ettiği bütün yabancı yazarların dilini bilmesi pek de mümkün değil. Büyük bir heyecanla kitabın "çevrilmesini" bekliyor. Evet! Bu sürece işinde yetkin bir çevirmen dahil olmadığı müddetçe, okuyucunun anadildeki kadar edebi ve etkili bir formda kitabı okuması mümkün mü? Yapay zeka çevirileri her geçen gün ilerlese de, edebi metinler gibi alanlarda cümle düşüklükleri, kullanılmayan kelimeler ve bunun gibi hatalara düşmemesi şu an için imkansız görünüyor. Daha sağlıklı olması açısından alanımdan yakın zamanda da şahit olduğum bir örnek vereyim: Her ne kadar Arap Dili ve Belagatı olsa da bu alanda yazılan yüksek lisans ve doktora tezlerinin Türkçe olması beklenir. Ülkemizde yüksek lisans yapan ve anadili Arapça olan öğrenciler, günlük konuşma dilinde kendilerini yeterli olarak ifade edebilseler de konu akademik yazın olan tez meselesine gelince çoğunlukla- yeterli seviyede olamıyorlar. Bu durumdaki bir öğrenci tezini Arapça yazıyor, daha sonra biraz kendisi büyük miktar makine çevirisi ile tezini Türkçe'ye aktarıyor. Şayet bu çeviriye iki dilde de yetkin bir insan eli değmediyse, alana hakim olmayan biri bile metindeki cümle düşüklüklerini ve yaygın olmayan kelime kullanımlarını kolaylıkla fark edebilir. Bunu eleştirmekten ziyade farklı bir bakış açısı olarak ifade ettim. Söylemeden geçemeyeceğim, tıp-hukuk-banka konulu belge çevirilerinde dahi makine çevirisinin bir yerde patlak verdiğine ve kendini belli ettiğine çokça şahitlik ettim. Şöyle ki bu çeviriler proofreading işlemi için başka bir çevirmene sunulduğunda "yapılan çeviri" karşısında dehşete düşecektir. Hal böyleyken bir müddet daha edebi, akademik ve dini metin çevirisinde sadece yapay zeka çevirisinin yeterli olmayacağını söyleyebiliriz. Çeviri edimi oldukça kapsamlıdır. Çok genel bir bakışla çeviriyi yazılı ve sözlü; görsel ve işitsel olarak incelemek mümkündür. Edebi bir içerik veya dini bir metin dışında neredeyse her içeriğin dijital ortamda, çeviri araçlarıyla elbette elle müdahalede bulunarak- çevrilebildiğinden bahsetmiştik. Bu başlıkta işin dijital çeviri girmeyen kısmını; geleneksel çeviriyi esas alacağım. Çeviri salt dilsel bir aktarım olmadığı için bir takım kuram ve yöntemleri de bünyesinde barındırmaktadır. Bundan da önce çevrilebilirlik-çevirilemezlik, serbest çeviri-bağımlı çeviri, eşdeğerlik gibi ifadelerle sıkça karşılaşmaktayız. Çeviri hakkında dil odaklı, işlev odaklı ve söylem odaklı yaklaşımlardan bahsedilebildiği gibi; yabancılaştırma, öykünme, kültürel ödünçleme ve açımlama gibi stratejilerden ve erek odaklı, skopos ve bağıntı odaklı kuramlardan da bahsedilir. Bu kavramlar konu hakkında ilerlemek ve işin ilmini öğrenmek isteyenler için muhakkak öğrenilmesi gereken bilgilerdir. Fakat bu yazı akademik kaygılarla ele alınmadığı için isimleri ve kavramları tek tek, açıklayıcı bir şekilde ele almayacak; belli başlı bilgilerle yetineceğim. Çevirinin devingen karakteri sebebiyle zaman ve şartların değişmesine göre farklı kuramlar ortaya çıkmasına müsait olduğu kanaatindeyim. Bununla birlikte çevirmen çeviri edimini hangi normu göz önünde bulundurarak gerçekleştiğinin bilincinde olmalıdır. Bu soruya cevabım hem evet, hem de hayır. Şöyle ki söz konusu çeviri eylemi ön kabulleri ve kesin sınırları olan matematik, fizik, kimya gibi bilimlerde ve bir takım ezbere dayalı hukuk ve tıp gibi alanlarda yapılacaksa doğru ve yanlışlarının olduğunu düşünebiliriz. İki atasözünde de yazıya konu olan maddenin iki milletin farklı kültürlerinden olduğunu anlamak zor olmasa gerek. Zira daha çok kurak ve kumlarla dolu çöl ikliminde yaşayan bir toplum için kum neyse, yerleşim yerlerini suyun kenarına kuran ve tarım ile uğraşan bir toplum için de su o manadadır. Bir de Çeviri Atölyesi kitabında ele alınan şu örneği zikredelim: Bir grup öğrenciden "Here we are" şeklindeki İngilizce başlığı Türkçe'ye çevirmeleri istenir. Birebir çeviride "İşte Buradayız" olarak aktarılan bu başlık için hoca "İşte Nihayet" ve "Sonunda" "Gözümüz Aydın" gibi başlıkları da bir yere kadar geçerli bulur. Bu durumda çeviriye konu olacak metnin türü ve çeviriye nasıl bakıldığı da önemlidir. Örneğin akademik bir çalışmada yapılan şiir çevirisinde anlamı bozmamak ve birebir aktarmak ön plandayken, edebi şiir çevirilerinde şiirin ruhunu yansıtmak ve kafiyeleri gözetmek adına metnin temeline zarar vermeden bir takım esneklikler yapılabilir. Muhtemelen "Çevirmenler haindir." atasözü de bu esneklik payından olsa gerek. Dolayısıyla esneklik payının genel olarak var olduğunu düşünüyorum. Fakat daha önce de değindiğim gibi hukuk ve tıp gibi çeviriler bunlardan müstesna tutulur. Hatta Çeviri Sanatı: İncelikleri ve Zorlukları isimli seminerde Prof. Dr. İlyas Karslı, çeviriye başlarken bu konuya dikkat çekmiş ve yeni başlayan bir çevirmenin roman, hikaye ve şiir gibi eserlerle başlangıç yapmasını daha uygun gördüğünü belirtmiştir. Nitekim o konularda yapılan hataların da dönüşü insan hayatını etkileyecek sorumluluklar almayı gerektirir. Son olarak şunu belirtmek istiyorum: Skopos kuramının sahibi Hans J. Vermeer çevirinin olası olumsuz bir tepkiye neden olmadan çevrilmesi gerektiğini savunmuştur. Bu durum her zaman böyle olmasa ve baskıcı iktidarlar dönemlerinde farklılık gösterse de genel olarak çevirmen üstlendiği görevle topluma karşı büyük bir sorumluluk almıştır diyebiliriz. Çevirinin tarihini insan varlığının başlangıcına kadar götürmek mümkündür. Bu konuda inançlara bağlı olarak farklı görüşler ortaya atılmıştır. Nitekim dillerin ayrılmasının başlangıcı olarak görülen Babil Kulesi efsanesi de bunlardan biridir. Semavi din inanışlarında var olan Zülkarneyn'in de bazı topluluklarla çevirmen aracılığı ile konuştuğunu biliyoruz. İslam kaynaklarına baktığımızda Hz. Muhammed Yahudilerle yaptığı görüşmelerde kendisine çevirmenlik yapmasını için Zeyd b. Sabit'ten yabancı dil öğrenmesini istemiştir. Çeviri edimi genel olarak müstakil bir alan olarak görülmemiştir. Önceleri kutsal metinler, edebi metinlerin ve milletler arası yazışmalar ile sınırlı kalmıştır. Bundan dolayı çeviri ve çevirmene özgü bir bilim dalı meydana gelmemiştir. Çeviri dilbilim ve edebiyat bilimin ikincil bir alanı olarak görülmüş ve araç olarak görülmüştür. Velhasıl çeviribilimin sistematikleşmesi oldukça yakın bir tarihe, yirminci yüzyıla denk düşmektedir. Bir dilden başka bir dile çeviri için sadece birebir kelime aktarımı yeterli değildir. Bilakis iki dile ve iki dilin kültürüne de hakim olmak gerekir. Sözcükleri birebir aktarmamak, onlara takılmamak gerekir. Günlük dilde kullanılan kelimeler kullanmak, metnin türüne göre yalın ve okuma zevki veren bir formda aktarmak gerekir. Bu durumda çevirmenin kendi dilinde de yetkin olması beklenir. Kitap çevirmenliği konusunda ne yazık ki belli başlı çevirmenler hariç çevirmene genel olarak yeteri kadar değer verilmediğini görmekteyiz. Bir yayınevinin çevirmene verdiği değeri elbette öncelikle telif ücretinde, daha sonra okuyucunun çevirmeni görüp hakkında bilgi sahibi olacağı şekilde kitabın kapağında adının yazmasından, kitabın başında küçük bir özgeçmişten ve türüne göre çevirmene ait bir önsöz yazısından anlayabiliriz. Bazı yayınevlerinin birden fazla kitabını çeviren çevirmenleri için imza günleri düzenlediğini görmek bu konudaki umudumu yeşertiyor. İlk olarak kaynak dili bilmeyen okurlar, bu tür okurlar serbest bir çeviriyi yadırgamaz. Bu şekilde çevrilen metin okurun merakını tatmin edecek seviyededir. Onu düşünme zahmetinden kurtarır, kolayca okumasını sağlar. İkinci tür okur ise yabancı dili öğrenmekte olan okurdur. Bu okur diğerlerinden farklı olarak sadık çeviriden yanadır. Bu tür çeviriler okura öğrenmekte olduğu dilin farklı cümle kuruluşlarının anlamlarını anlamaya yardım eder. Az alışılmış kelimelerin doğru kullanılışlarını gösterir. Üçüncü tür okur ise yabancı dili daha önce öğrenip o alanda eskisi kadar iyi olmayan okur profilidir. Bu okurlar eski bilgilerini anımsatmasına önem verdikleri için çeviri kokan metinleri yeğlemektedir. Suçin, Mehmet Hakkı: Öteki Dilde Var Olmak 2007. İnce, Ülker-Dizdar, Dilek: Çeviri Atölyesi 2017. 1995 yılında Konya'da doğdu. Küçüklüğünden itibaren okumaya ve dillere merakı oldu. Yine küçük yaşlardan itibaren Arapça'ya merak saldı. Hafızlık ve İlahiyat eğitimi de bunu pekiştirdi. Farklı alanlarda ruhu besleyecek eğitimler almayı ve her geçen gün dünyaya farklı bir bakış açısı ile bakmayı hedefliyor. Kitaplarla birlikte insanları okumak da oldukça ilgisini çekiyor. Evli, üç çocuk annesi. Çocuk ve yetişkin kitap çevirilerinin yanı sıra freelance olarak mütercimlik yapmakta. Şu aralar Arap Dili ve Belagatı yüksek lisansını tamamlamak ve çocuk edebiyatı ile ilgilenmekle meşgul. Dil Odaklı Yaklaşım: Çeviriye dilsel düzeyde bakan yaklaşımdır. Bu tür yaklaşımlar dillerin yapı ve anlamlarına odaklanmıştır. İşlev Odaklı Yaklaşım: Dil Odaklı Yaklaşımın statik olması gerekçesi ile geri plana atılması ile ortaya çıkan yaklaşımdır. Çeviriye işlevsel düzeyde bakmaktadır. Söylem Odaklı Yaklaşım: Söylem çözümlemesi ilişkin ortaya atılan bu yaklaşım, dil ve işlev odaklı yaklaşımın yetersiz kaldığı alanları doldurmaktadır. Yabancılaştırma Stratejisi: Kaynak dilin kültürel özelliklerinin hedef metinde alabildiğine hissettirilmesidir. Öykünme Stratejisi: Bir takım ifadelerin yabancı dilden olduğu gibi veya bir bölümünün çevrilerek aktarılmasıdır. Bu tür ifadeler artık hedef dile yerleşmiştir. Kültürel Ödünçleme Stratejisi: Bir kelimenin kaynak dilden alınarak hedef dile olduğu gibi yerleşmesidir. Açımlama Stratejisi: Kaynak metin ile hedef metin arasında bir takım kelimelerde meydana gelen boşluğu doldurmak için çevirmenin ek bilgiyi metin içine dahil etmesidir. Erek Odaklı Kuram: Çevirinin erek yani hedef kültür göz önünde bulundurularak gerçekleştirilmesidir. Skopos Kuramı: Oldukça meşhur olan bu kuram beraberinde bir takım tartışmaları da doğurmuştur. Bu kurama göre çevirideki amaç, metinlerin belli bir hedefe yönelik olarak aktarılmasıdır. Bu kurama göre çeviri metni özgün metne aykırı olmayacak şekilde esnetilebilir. Bağıntı Kuramı: Bu kuramda çevirmen çeviri sürecinde aldığı kararları amaca bağlılık açısından kaynak metinle sınırlı tutmaz. Çeviri metnini ortaya koyarken hedef metinle bağlantılı olmasına dikkat eder.


Eskimo, Norveç, Viking masallarından sonra yakın komşu İsveç'teyiz. İsveç masalları daha yalın bir dille başlıyor. Knös adlı kahramanı anlatan güç, cesaret, gücünün yeteceklerinin farkında olma hikayesini "Lasse, Esirim!" adlı, beklenti-yetinme-tamah üçgeninde dengeyi bulmaya çalışan klasik metinlerden biri takip ediyor. Küçük yaş grubunu muhatap alan bir metin ve açık bir öğüt. Lund Katedrali'nin inşası ile ilgili kısa bir efsane bizdeki Aya Sofya gizemlerine dair söylentileri anımsatıyor. İnsanların yapılardaki anlam veremedikleri detaylarla ilgili hikaye uydurma eğilimi her kavimde ortak anlaşılan. "Skalunda'nın Devi" masalı da Stommen bölgesindeki bir çukuru anlamlandırmak üzere nesilden nesile aktarılmış. Burada dikkatimi çeken devlerle kilisenin yan yana zikredilebilmesi oldu. Pagan inanıştan Hristiyanlığa geçen bu toplumda, muhtemelen Hz. İsa'ya da etfedilen insanüstülük bugüne dek ortadan kalkmadığından bu birlikteliğe rastlıyoruz. Biz ise doğaüstü ile inanç unsurlarımızı somutlaştırıp yan yana koymaz, dönemlerini ayrı tutarız. "Noel Hayaletleri" masalı sanırım zamansız yapılan işlerden sakındırma niyeti taşıyor ancak kurgu zayıf, korkutma öğeleri yersiz. "Silverwhite ve Lillwacker" masalında Knös'ün hikayesinde anlatılan prensesi trolden kurtarma bölümü aynıyla yer alıyor. Ama bu masaldaki detaylar ve hikayenin devamı "Knös" masalındaki boşluğu dolduruyor. Foyası meydana çıkana kadar cesur görünen korkak ve tekrarlanan hilelere karşı gözü açılan kahraman olgusuyla tekrar karşılaşıyoruz. Masalın sonuna, düşünmeden yapılacak hareketlerin pişmanlıkla sonuçlanacağını anlatmaya çalışan kısa bir bölüm iliştirilmiş ancak bu üstünkörü ve aceleci bir ilave olmuş. Bu acele çocukta telafinin gerçek hayatta da bu kadar kolay olacağı zannına sebep olabilir. Söz dinlemeye dair "Genç Kız ve Yılan" masalında öğüdün veriliş tarzı yetersiz. Kurbağa, yılan ve benzeri her çirkinliğin olumlu davranış karşısında güzelliğe, yakışıklı prense/prensese dönüşeceği fikri aşırı ve desteksiz kullanıldığında çalışmıyor. Oysa biraz ilerleyince aynı öğüdün "Kurtadam" masalında daha cazip bir şekilde verildiğini görüyoruz. Norveç masallarıyla birebir örtüşen karakter ve olaylar bir hayli fazla. Bu şaşılacak bir durum değil ama tekrara düşen iki kitaptan birini tercih etmek isteyecek olanlar için belirtmemizde fayda var. "İlk Doğan Önce Evlenir" masalı söze sadakatin, zor da olsa ahde vefanın ve sebatın masalı. "Topal Köpek" ise kibrin karşısına koyulan alçak gönüllülüğü, gözü yüksekte olmamayı, söze sadakati, sevgiliye bağlılığı övüyor. Ancak masalların, eğer küçüklere hitap edeceklerse bugüne uyarlanması gerektiğini ispat eden şu cümleye dikkat! "Ama eğer kader bana bir koca verirse, verdiği koca topal bir köpek bile olsa, onu olduğu gibi kabul etmek beni memnun edecektir." Tahmin edersiniz ki çağırılan kader geliyor ve yine prenses-çirkinlik büyüsüne çarpılmış prens ikilisinin baş rolde olduğu bir "cefaya tahammül sefa getirir" masalıyla karşı karşıyayız. Değinmeye hacet olmayan birkaç masaldan sonra önceki masallarda defalarca okuduğumuz "bağışlamaya müteakip gelen yardım" ve "korkak sahtekar kahramanlar" öğelerini bir kez daha yine metin içinde de bol tekrarlı şekilde "Turna Kraliçe" masalında okuyoruz. Bir masal derlemesinde çeşitliliği düşüren bu tekrarlar o kavmin masallarında sığlık, kısırlık hissine sebep oluyor. Bazı bölümler, bu kitabı serinin okunmasına gerek olmayan kitapları arasına sokuyor. Adeta Norveç ve Viking Masallarının kapsamı içinde bir köşede debelenmiş. "Zavallı Şeytan" masalından alıntılanan ve başlığın altına iliştirilen cümle dikkat çekiyor: "İşler yolunda giderken tanrıya şükrederler ama ne zaman kötü bir şey olsa benim suçum olur." Şeytan tarafından söylenen bu sözün aksine aşinayızdır; bize işler yolunda giderken Allah'ı unuttuğumuz, ne zaman dara düşsek ondan yardım istediğimiz hatırlatılır. Bu kısa masal, kötü kaderi şeytandan bilip, onu bizzat eliyle düzelten şeytan yerine de tanrısına şükrederek şeytanı ikinci kez çileden çıkartan bir köylü komedisi. Smaland ve Schonen diyarlarının yaratılışını anlatan sıradaki masalda da şeytan bizim için içinden çıkılmaz işler yapıyor. Can verme gücünün olması bunlardan biri. "Şeytan ve Kitta Grau" şeytanın başrolde olduğu üçüncü masal. Kitta Grau ise şeytana pabucunu ters giydirebilen bir kurnaz. Sonlara doğru şeytan hikayelerini korku öğeleriyle öne çıkan, kısa ölüm meleği ve hayalet hikayeleri takip ediyor. Dini öğeler de içeren bu masallarda din adına makul bir önerme, öğüt ya da telkine rastlayamadım. Kitabın 156. sayfasında, sonraki sayfada başlayan hikayeden bir paragraf unutulmuş. Muhtemelen düzenleme sırasında taşınmak üzere oraya konan bu paragraf sehven orada kalmış. Bu kısma yaklaşırken peşpeşe üç dört yazım hatası da yakaladığım için düzeltmeyle ilgili bir ihmal olduğunu, baskı öncesi işlerin aceleye geldiğini düşünüyorum. Eğer bütçeniz kısıtlıysa serinin bu kitabını pas geçin derim. Bu ve değerlendirmelerimde işaret ettiğim bazı kitaplar ancak masallar üzerine araştırma niyetiyle yapılacak okumaların nesnesi olabilir. On üzerinden dört ile bu kitabı da kapatalım ve masallarda incelik, erdem, tarih, coğrafya, dil, estetik, ilahiyat, insaniyet, çocukluk aramaya devam edelim.


Sanatçının Gençlik Portesi, tüm otoritelerce dünyanın en iyi öykü kitaplarından biri kabul edilen Dublinliler ve en çok tartışılan, çığır açıcı romanlarından olan Ulylsses'in yazarı James Joyce'un otobiyografik romanıdır. Çocukluğundaki öğrenim hayatını Cizvit okullarında yatılı olarak, koyu Katolik bir eğitim alarak geçiren James Joyce, bu yıllarda yaşadığı bocalamaları anlatısının merkezine alır. Çocukluğunun erken dönmelerinden itibaren babasının çalkantılı iş hayatı ve maddi durumu dolayısıyla, sık sık şehir değiştirmek zorunda kalarak eğitim hayatlarını farklı Cizvit okullarında tamamlamıştır. Kitapta, Katolik eğitimin katılığıyla gerçek dünyanın uyumsuzluğu arasına sıkışan genç Dedalus içindeki sanatçıya tutunur ve temayülün aksine din yolunda gitmekten vazgeçer. Yazarın otobiyografik ayrıntılara bağlı kalma isteği, pek de heyecanlı geçmeyen çocukluk ve gençliğinin sıkıcı tekdüzeliğinden bir olay örgüsü çıkarmasına engel olmuş. Anılar zamansal anlamda atlamalı şekilde birbirlerine iliştirilirken okuma keyfi sürekli sekteye uğruyor. Serbest dolaylı anlatım ve iç monologlarla kahramanın zihnine pek yakın bir noktadan okura hitap eden yazar, kahramanının çocukluktan ergenliğe ve sonrasında gençliğe geçişini daha çok psikolojik-zihinsel bir süreç olarak işliyor. Aşırı dindar annesiyle, dünyevi hazların adamı babası arasında bocalaması kitabın genel konusu. O yıllarda İrlanda bağımsızlık hareketleri zirvede ve Joyce'un babası azılı bir Parnell taraftarı. Joyce/kahramanımız o yılların gözde lideri Protestan eğilimli, seküler fraksiyonları temsil eden bu Parnell figürüyle; gelenekleri, katı Katolikliği, dindarlığı temsil eden annesiyle halası arasında kalıyor. Yazar kitabın yegane gerilimini bu iki kutbun ortasına yerleştirmiş. İrlanda, Cizvit, Hristiyan mezhepler tarihinden; şiir ve mitolojiden yoğun bir şekilde faydalanılması okurun işini daha da zorlaştırıyor. Yazar ayrıca başka yazarlara sürekli metinlerarası göndermeler yapıyor. Eserin bütünüyle sindirilerek okunması bu şartlarda çok mümkün görünmüyor. Bütün bunlara rağmen genç Dedalus ne zaman dünyaya bir göz atsa, doğayı, ışık olaylarını, yüzleri incelese ve kafasından daha somut, daha dünyevi bir şeyler geçirse tam bir edebiyat şöleni başlıyor, Joyce'un müthiş dehası ortaya çıkıyor. Bu denli mecazlara karışmış tasvirlerin gücü, sersemletici ve baş döndürücü vaziyette dalga dalga üzerimize yığılıyor. Yazarın felsefe, teoloji ve edebiyat merkezli çok katmanlı düşünce biçimi okuru algısal anlamda acze düşürüyor. Buna rağmen takip edilebilir, kafada sağlam bütünlük kazanan bir anlatımla karşı karşıyayız. Yazar, en büyüklerde var olan o yazında kendi evrenine sahip olmak, kendi dilini vücuda getirmek gibi meziyetlerini okuru ezmek için kullanmıyor. Joyce bu sorulara bir yanıt ararken okurunu da İrlanda sokaklarından dışarıya pek götürmüyor. James Joyce'un, genel olarak İrlandalı olmaya karşı olumsuz bir bakış açısı geliştirmiş olsa da İrlanda'nın kendine ait bütün kültürel özelliklerinin korunmasını arzu ettiğini söyleyebiliriz. Edebiyat dünyasına bıraktığı büyük bombası Ulysses de bu arayışların ve yanıtların zirvesidir. Çevirmen Fuat Sevimay, İrlanda kültürüne ve tarihine ait, o dönemin şatlarına has birçok ayrıntıyı dipnotlar düşerek metnin okura mesafesinin artmasını engellemiş. Yine de kurgu ve konu olarak ortalama okura pek iç açıcı şeyler vaat etmeyen bu eseri James Joyce dehasını özellikle merak edenlere ancak önerebiliriz.


Brian Tracy, 1944 yılında Kanada'nın Vancouver şehrinde dünyaya gelmiştir. Erken yaşta okuldan ayrılmış ve 20 yaşında seyahat etmeye başlayıncaya kadar bir işte çalışmıştır. Öğrenmeye olan devingen yaklaşımı ABD'de, Kanada'da ve dünyadaki 55 ülkede toplam 5 milyon kişiyi etkilemiştir. Brian Tracy, iktisat, kişisel gelişim, tarih ve iş felsefesi gibi çeşitli alanlarda okumuş ve birçok alanda uzmanlaşmıştır. Aynı zamanda dünya çapında binden fazla şirkete yönetici danışmanlıkta yapmıştır. Brian Tracy, eğitimlerinin sonucu olarak çok kısa zamanda binlerce kişiye hedeflerine ulaşmasında yardımcı olmuş ve birçok dile çevrilen yazdığı 45'in üstünde kitabı ile saygı duyulan bir yazar haline gelmiştir. Brian Tracy'nin "aslında duygularımızın sorumluluğunu alabilirsek onları kontrol de edebiliriz." gibi bir prensibi var. Ayrıca "kendinizi adadığınız hedefleriniz hakkında net olmalısınız; duygularınızın kararlarınızın üzerini örtmesine veya başarıya ulaşma yolunda olumsuz düşüncelerinizin bunu engellemesine izin vermemelisiniz." gibi önemli öğütler de veriyor. "Olumsuz duygularınız, beyninizin verimli çalışmasına engel olur ve bu doğrultuda yanlış kararlar alıp yanlış değerlendirmelerle karşılaşırsınız." diyor Brian. Kitap çoğumuzun bildiği ve kitaba adını veren bir peri masalıyla başlıyor. Yakışıklı bir genç, hain bir cadı tarafından çirkin bir kurbağaya dönüştürülmüş. Bu zalim büyü, sadece kurbağa bir prenses tarafından öpülürse bozulabilirmiş. Güzel prenses bir gölün kenarında çirkin bir kurbağaya rastlamış. Kurbağa, prensese aslında yakışıklı bir prens olduğunu ve prenses onu öperse, daha önce olduğu yakışıklı prense geri dönüşebileceğini anlatmış. O zaman prensesle evleneceğine ve onu ölene kadar seveceğine söz vermiş. Bu fikir prensese çok saçma gelse de, büyük bir isteksizlikle tüm cesaretini ve inancını toplamış ve kurbağayı dudaklarından öpmüş. Kurbağa daha önce anlattığı gibi hemen yakışıklı prense dönüşmüş ve söz verdiği gibi prensesle evlenmiş ve ömürlerinin sonuna kadar mutlu yaşamışlar. Yazar, bu masaldan yola çıkarak hayatımızın mümkün kıldıklarına ulaşabilmek için hangi "kurbağayı öpmemiz" gerektiğini soruyor. Eğer "kurbağayı öpmeyi" öğrenirseniz ve her tecrübenin içerisinde olumlu ve değerli olanları aramayı ve bulmayı bir alışkanlık haline getirirseniz, başarınız için gerekli olan potansiyelinizin kilidini kırarsınız. Kendiniz hakkındaki düşünceleri değiştirebilirseniz hayatınızı da değiştirirsiniz diyor. Yazar, mutlu ve dengeli kişilerin en önemli özelliklerinin sorunların ardına, yani çirkin kurbağalarının yüzüne bakabilmeleri olduğunu, değiştirilemez geçmişimizi kabullenip, dersleri çıkartıp hayatlarımızla ve işlerimizle meşgul olmamızı tavsiye ediyor. Tracy, evrende kontrol edebileceğimiz tek şeyin zihnimizin içeriği olduğunu, bizi mutsuz eden olumsuz düşünceler yerine, olumlu olan " sorumlusu benim" düşüncesine bağlı kaldıkça, sadece saniyeler içerisinde olumlu, iyimser ve tamamen kontrollü bir insan haline gelebileceğimizi iddia ediyor. Çoğumuz mutlu bir ilişki, iyi bir iş veya sağlam bir maddi durumumuz varsa ve bunları bir nedenden dolayı kaybedersek, kendimizi kedere ve pişmanlıklara batmış halde buluruz. Bu durum, çoğu zaman aylarca veya yıllarca sürebilir. Yazar böyle bir durumda ne olursa olsun bunu kabullenmemizi, buna direnmek veya karşı koymayı reddetmemiz gerektiğini vurgulamaktadır. Tracy, affetme sanatının geleceğimize açılan kapının anahtarı olduğunu söylemektedir. Hayatımızda bizi mutsuz eden bir kişinin bize yapmış olduğu hataları ve verdiği acıları hatırlamak yerine, onu kutsayın, onu affedin ve bırakın gitsin önerisini sunmaktadır. Bu şekilde davranmayı alışkanlık haline getirirseniz kişiliğinizin hızla daha iyiye doğru değişim gösterir diyor. Pozitif kendinle konuşma: Duyguların yüzde 95'inin kendinizle nasıl konuştuğunuza bağlı olarak gelişir. Eğer kendinizle bilinçli olarak pozitif ve yapıcı şekilde konuşmazsanız, zihniniz, oluşan boşluğu sizi endişelendiren, korkutan ve mutsuz eden düşüncelerle doldurur. Pozitif görselleştirme: Olayları zihninizde görsel olarak canlandırmak ve hedeflerinizi bu şekilde hayal edebilme yeteneğiniz vardır. Kendinizi içinizde nasıl görürseniz dışarıya da öyle yansırsınız. Pozitif insanlar: Başarılı insanlarla, pozitif insanlarla, mutlu ve iyimser insanlarla ve hayatlarında belli bir yolda ilerleyen insanlarla birlikte olmaya karar verin. Negatif insanlardan uzak durun. Negatif insanlar hayatınızdaki birincil mutsuzluk kaynağıdır. Pozitif zihinsel besin: Kitap okuyun, dergi okuyun, bilimsel, teknolojik veya motive edici ve ilham verici makaleleri okuyun. Zihninizi, yapıcı ve sizi mutlu eden ayrıca kendinize ve dünyaya daha gerçekçi bakmanızı sağlayacak bilgiler ve fikirlerle besleyin. Pozitif olma çabaları ve gelişmeler: Kendinizi öğrenmeye, gelişmeye ve düşüncelerinizde ve hareketlerinizde daha iyi ve daha etkili olmaya odaklarsanız, hayatınızın kontrolünü ele alır ve daha üst seviyelere yükselişinizi inanılmaz derecede hızlandırırsınız. Pozitif sağlık alışkanlıkları: İyi, sağlıklı ve faydalı beslenin, tutumlu ve dengeli yiyin. Dengeli beslenmenin duygularınıza ve düşüncelerinize inanılmaz pozitif bir etkisi vardır. Bizi her türlü negatif duygulara sevk eden bazı faktörler: Kötü beslenme alışkanlıkları, yorgunluk, hareketsizlik ve aşırı çalışmadır. Hayatınızdaki dengeyi sağlayın. Pozitif beklentiler: Beklentileriniz, kehanetleriniz haline dönüşebilirler. Beklentileriniz her ne olursa olsunlar, inançla devam ederseniz, gerçek olurlar. Başarılı olmayı bekleyin. Yeni insanlarla tanıştığınızda, beğenilmeyi bekleyin. Büyük hedeflerinize ulaşmayı ve muhteşem bir hayat yaratmayı bekleyin. Sürekli iyi şeyler beklerseniz, hayal kırıklığına uğramazsınız. Okudum. Akici buldum. Daha ilerisi için kendin özgün bir kitap yazımına başlama zamanın geldi. Yeni girişimin kanimca öyle de olmalıdır..


Aslında kendimi bildim bileli çizim yapıyorum diyebilirim. Anaokulundan beri ressam olmayı hayal eden biri olarak çizilebilecek her yere muhakkak bir şeyler karalardım. Ailemin ressamlığa meslek anlamında çok sıcak bakmadıklarından dolayı onları ikna etmek için odamı sergi salonuna çevirmiş çizim yaptıkça duvara asmıştım. Odama astığım ilk çizimim de Kız kulesi olan bir İstanbul manzarasıydı. Genellikle önce yayınevi veya yazarın beklentilerini sorarım, isterlerse örnek bir çizim yapar uyuştuğumuz noktada projeye başlarım. Her zaman daha keyifli bir süreç olması adına çizeceğim projenin tarzıma uygun olmasını önemserim. Kabul etmediğim projeler genellikle tarzıma uygun olmayan projeler oluyor. Bu anlamda kendimi hep şanslı hissetmişimdir zira çok kıymetli yazarlarla çalışma fırsatı buldum. Ortak bir eser üretmenin verdiği duygusal bağla da olsa gerek çoğu zaman iş arkadaşlığından öteye geçti ve çok güzel dostlar kazandım. Yayınevinden beklentim tabi ki maddi ve manevi anlamda emeğe saygı duyulmasıdır her zaman. Karşılıklı olarak çıkarların gözetilmesi, beklentilerin karşılanması bu işin olmazsa olmazıdır. Bu süreçte demoralize olmak kesinlikle çizimlere ister istemez yansıyor. Aslında işin özünde çocuklar için çalışıyoruz onların dünyasını anlamaya çalışıp onların dilinden konuşmaya çabalıyoruz. Çocuklardan her zaman öğrenecek çok şey olduğunu düşünüyorum, yetişkinlerden daha özgür ruhlular ve tabii ki çok masumlar bu yüzden çocuklara ve onların dünyasına hayranım, ruhumun da hep çocuk kalması için çabalayanlardanım. Kitabın hikayesini, kahramanlarını, hangi zamanda geçtiğini, dönemin kıyafetlerini ve kültürünü çok iyi özümsemek gerekiyor ki bunu çizime yansıtabilelim. Bu anlamda iyi bir araştırmacı olmak da gerekiyor kesinlikle. Okumak en az çizmek kadar önemli benim için, hatta resim kursuna gittiğim dönemde hocalarımız iyi bir imgesel çizmek istiyorsanız çok kitap okumalısınız derlerdi. Başta bir anlam verememiştim ama okudukça hayal dünyasını inanılmaz geliştirdiğini farkettim ve elbette çizimlere de yansıdı bu durum. Çizmeye başlamadan önce bütün metni okur, karakterleri betimler daha sonra gereken araştırmaları yapıp kompozisyonların eskizlerini oluştururum. Renklendirme aşamasında tekrar okur, metnin ruhuna uygun renkler kullanırım. Kitap bitene kadar okumam devam eder. Çizmek ve okumak bir bütün diyebilirim. Aslında her çizeceğim projede daha iyi nasıl olabilir kaygısı yaşadığımdan hiç bir zaman en iyi işim bu oldu diyemiyorum maalesef. Ama sevdiğim çizimleri sosyal medyadan paylaşırım.


Sandöviç... Sandaviç... Sandıviç... Sandivici... Sandövüç... Sandeviçi... Sandawici... Sandwiçi... Yok mu bunu doğrusu? Var tabii, olmaz mı? Eminim ki bu kelime en fazla yazım yanlışı yaşanan kelimeler içinde ilk sıralarda yer alıyor. Eğitim hayatına adım attığımız anaokulundan mezun olunan üniversite kampüsüne, mavi yolculuktaki teknenin mutfağından mavi göklerde süzülen uçağın first class'ının sunumlarına kadar ayaküstü atıştırmanın birinci seçimlerinden bu yiyeceğin Türk Dil Kurumu'na göre doğru yazılışı "sandviç" dir. Yani sandiviç ya da sandüvüç gibi değişik şekillerde okunsa dahi yazımı okunduğu gibi olmamaktadır. Metropolden varoşa her mekanda, her tür sosyal sınıfın yaşam biçimine uygun dolgu malzemesiyle hayatımızda önemli bir yere sahip olan sandviç; ki ekmek dilimi arasına yerleştirilen peynir, domates, marul, et ve çeşitli soslarla yahut yöreye özgü başka gıdalarla hazırlanılan yiyeceğin tarihi büyük olasılıkla çok eski olsa da ona "sandviç" adının verilmesi o kadar eski değil. Hazırlanması son derece kolay bir o kadar da popüler bu yiyecek hakkında Wikipedi'de yer alan bilgide; 18.yüzyılda Sandwich 4. Kontu John Montagu kumar oynarken yemek için ara vermek istemediğinden masasına dilimlenmiş et ve ekmek getirildiği, zamanla bu şekilde beslenmenin moda olduğu ve kontun adıyla tanımlanarak diğer dillere ve kültürlere yayıldığı yer alıyor. Adına dair bu anlatının yan ısıra gastronomi tarihine göre çok eskiden beri insanların muhtemelen bu şekilde beslendiği fakat kayda geçirilmediği yer almaktadır. Ekmeğin dünya çapında tüketilen en yaygın gıda olduğu dikkate alınırsa bu önerme oldukça akla yatkın gelmektedir. Elle ve hiçbir ritüele bağlı kalmaksızın çabucak tüketilebilen, lezzetin kumar masasından kalkmayı zaman kaybı olarak gören bir soyludan bu global yiyecek artık bir endüstri şeklini almıştır. Hazır yemek sektöründe oldukça önemli bir yere sahip olan sandviçle beslenmek birçok yerde gündelik yaşamın parçasıdır. Hatta yeryüzünün bir parçasıdır desek yanlış olmaz. Çünkü Kaptan James Cook Büyük Okyanus'ta 18 Ocak 1778'deki keşfettiği bu gün adı Hawai Adaları olan topraklara ilk ayak bastığında yakın arkadaşı Kont John Montagu Sandwich'in beslenme alışkanlığına atfen "Sandwich Adaları" adını vermiş. Amerika'ya adı 18.yüzyılda gitse de kendisi bir yüzyıl sonra gitmiştir. Sandviçin bu yolculuğu çıkartan İngilizler olmuştur. Amerika'ya göçen İngiliz seçkinlerinin Britanya'yı hatırlatması sebebiyle sıklıkla sandviç tüketerek özlemlerini gidermişlerdir. Kısa yolculukların, yetersiz bütçelerin, zamandan tasarrufun bir numarası sandviçin belki de en ilginci adı "Hot Dog" olanıdır. Hamburgere ilham verdiği bilinen "Hot Dog" adını bir okul kampüsünde sosisli sandviç satan seyyar yemek arabasından almıştır. 19.yüzyıl sonlarına kadar insanların yaygın biçimde sosisleri "köpek" olarak adlandırması ve aynı yıllarda satılan sosislerde at ve köpek etinin kullanıldığına dair yaygın söylenti nedeniyle bu ismi alan sandviç, dış mekanda olduğu kadar evlerde temel besin kaynağı olarak servis ediliyor. Hatta 13 Kasım günü John Montagu Sandwich'e atfen "Ulusal Sandviç Günü" olarak kutlanıyor. Sandviçin sadece günü değil festivali, fuarı, kitapları, eğitimleri olduğu gibi İngiltere'de derneği de bulunuyor. Yiyecek-içecek eğitimiyle olsun, usta-çırak ilişkisiyle olsun sayısız hazırlama tekniğiyle tasarımı da gündeme taşıyan bu küresel yiyecek; görsel sanatların da üzerine en çok çalıştığı, en çok çizimini yaptığı yiyecektir. Squishy Toy ile mutfaktan çocuk odasına yol alan sandviç hayatımızın her yerinde desek yanlış olmaz.


Deneyimler, hayatımızın en değerli hazinelerindendir. Bu deneyimleri biriktirerek paylaşmak ise, toplumsal hafızaya ve insanların hayatına önemli katkılarda bulunur. Bu değerli hazinelerden birini oluşturan, çok yönlü birinden bahsetmek istiyorum: Hasan Söylemez. O, sadece bir yazar, yönetmen ve gazeteci değil, aynı zamanda tutkulu bir seyyahtır. Söylemez, yaşamı boyunca edindiği deneyimlerle sıradan bir gazeteci veya yazarın çok ötesine geçmiştir. Yolculuğa, keşfe ve öğrenmeye olan tutkusuyla, onun hikayesi hem etkileyici hem de büyük bir ilham kaynağıdır. Söylemez, Muş'ta doğup büyüdü. İstanbul Üniversitesi'nde Grekçe ve sosyoloji okudu. Daha sonra gazetecilik dünyasına adım attı. Star TV, Kanal D ve Milliyet gazetesi gibi büyük medya kuruluşlarında çalıştıktan sonra, kendi yoluyla yürümeye karar verdi. 2006 yılında Türkiye'nin en büyük bölgesel haber gazetesi olan Şark Haber'i kurarak, yerel haberlere odaklandı. Ancak onun gerçek macerası burada başlamıyordu. Söylemez, "yolcu" olarak kendini tanımlıyordu ve hayatı boyunca bu tanımın hakkını vermeye çalıştı. İlk yolculuk deneyimini ilkokul 5. sınıftayken evden kaçarak yaşadı. Ancak asıl büyük yolculuklar daha sonra gelecekti. Hayatının sıradanlığından tatmin olmadı, 11 Temmuz 2010'da yanına tek bir kuruş dahi almadan Türkiye'yi bisikletiyle 8.5 ay boyunca dolaştı. Bu yolculuk, onun hayatına yepyeni bir perspektif kazandırdı. Yolculuğunun izleri, onun bakış açısını, düşüncelerini ve hatta dini düşüncelerini değiştirdi. Bu deneyimi 2015 yılında "Hayata Yolculuk" adlı kitabında paylaştı. Söylemez'in macerası sadece Türkiye ile sınırlı kalmadı. Afrika'ya olan ilgisi, onu kıtanın derinliklerine götürdü. Afrika'nın farklı yerlerinde 20'den fazla yerel dilde belgesel ve film çalışmaları yaptı. Afrika'da yaşayan insanların ne tür hayaller kurduğunu araştırarak, Afrika'nın "Hayal Arşivi"ni oluşturan Söylemez, "Hayallere Yolculuk" adlı belgesel serisiyle dünya çapında tanındı. Onun yönetmenliğini ve yapımcılığını üstlendiği "Tenere" adlı belgesel filmi de Afrika'da çekildi. "Tenere" Nijer'in Agadez şehrinden yola çıkarak Libya ve Avrupa'ya ulaşmak için ölümcül çölü geçmeye çalışan Afrikalıların bilinmeyen hikayesini anlatıyor. Kürtçe, Türkçe ve İngilizce bilen Söylemez, şu anda Fransızca, Arapça ve bazı Afrika yerel dillerini öğrenmekte. Afrika'daki çalışmalarını yirmi yerel Afrika dillerinde yapan söylemez, Afrika'da çektiği belgesel ve film çalışmalarını İngilizce ve Türkçe alt yazı ile yayımlamakta. Bu adımları takip ederek, sınırları aşmanın ve yeni ufuklara açılmanın mümkün olduğunu gösteriyor. Onun deneyimleri, insanlarla iletişimin ve doğayla temasın ne kadar önemli olduğunu gözler önüne seriyor. Onun izinden giderek, sınırlarımızı aşabilir, yeni yerler keşfedebilir ve hayatın anlamını daha derinlemesine anlayabiliriz. Söylemez' in hikayesi, sadece bir yazarın değil, aynı zamanda bir hayatın ve deneyimlerin hikayesi. Onun yaşamı, gözlerimizi dünyanın farklı köşelerine açan bir pencere. Onun izinden gitmek, hayatın sadece bir mekanla sınırlı olmadığını, aynı zamanda deneyimlerle şekillendiğini anlamamıza yardımcı olabilir. Onun hikayesi bize, hayatın kendi maceralarımızla ne kadar zenginleşebileceğini hatırlatıyor.