Astronomi : Gökcisimlerinin özelliklerini ve birbirleriyle ilişkilerini inceleyen bilim dalı. Airy Disk Parlaklık Faktörü : Yıldızlar dünyadan çok uzakta oldukları için teleskopla bakıldığında disk şeklinde değil, nokta şeklinde görünürler. Ancak yıldızın görüntüsünü çok fazla büyütürsek teleskoptan kaynaklanan disk şeklinde bir görüntü belirir. Yani yıldız teleskobun görüş alanının merkezinde olduğunda, yıldızın bu büyütülmüş görüntüsünde iki şey göze çarpmaktadır : Birincisi Airy Disk adıyla bilinen parlak bir merkezi alan, ikincisi ise Kırınım halkaları adıyla bilinen bir halka veya sönük halkalar serisidir. Açık küme : Sarmal gökadaların disklerinde yer alan, yüzlerce genç ve büyük kütleli yıldızladan oluşan gevşek yıldız topluluğu. Açıklık : Bütün teleskopların asıl fonksiyonu ışık toplamaktır. Teleskobun açıklığı demek, merceğin yada aynanın çapı demektir. Açıklık genellikle " ile tanımlanır. 1" = 2.54cm dir. Açıklık ne kadar büyükse teleskop o kadar fazla ışık toplar. Daha çok ışık toplanması ise daha parlak ve daha iyi bir görüntü oluşmasını sağlar. Andromeda : Zincirli prenses takımyıldızının latince adı. Aynı isim takımyıldız içindeki gökadamıza en yakın gökadayada ismini vermiştir. Astroid: Güneş sistemi'nde, çoğunlukla Mars ve Jüpiter arasındaki astroid kuşağında bulunan, ama bazıları Dünya'nın yörüngesiyle kesişen yörüngelerde ilerleyen, çapları üçyüz kilometre kadar olabilen kaya parçaları. Aurora : Kuzey ışıkları olarakta bilinir. Dünya'nın manyetik alan çizgilerinin açık olduğu kutup bölgelerinden içeri giren Güneş kaynaklı yüklü parçacıkların, atmosferimizdeki gazları ışıtması sonucu oluşan renkli görüntüler. Beyaz cüce : Yüzey sıcaklığı yaklaşık 100.000 C olan, birkaç bin kilometre çapındaki küçük yıldız. Güneş benzeri yıldızların evriminin son basamağıdır. Bulutsu : Gökyüzünde bulanık bir ışık lekesi olarak gözlenen, gökadamızdaki bir gaz bulutu ya da başka bir gökada olabilecek gökcismi. Çıkış Açıklığı : Açıklık / Göz merceğinin gücü olarak tanımlanabilir. Gözmerceğinden çıkan dairesel olan ışık demeti için kullanılmaktadır. Çift yıldız sistemi : Birbiri çevresinde dönen iki yıldızdan oluşan sistem. Çözümleme : Bir teleskobun daha fazla ayrıntıyı gösterebilme yeteneğine denir. Çözümleme ne kadar yüksekse, teleskop o kadar ince ayrıntı verir. Çözümleme Gücü : Birbirine çok yakın olan çift yıldızları ayrı ayrı görebilmemizi gerçekleştiren teleskop yeteneğine denir. Dev yıldız : Yarıçapı Güneş'inkinden çok daha büyük olan yıldız. Galaksi kümeleri : Yüzlerce ya da binlerce gökadanın bir arada olduğu topluluklar. Galaksi : Kütlesi Güneş'in kütlesinin yüz milyon katından bir milyar katına kadar olabilen dev yıldız sistemleri, örneğin Samanyolu. Gökadalar şekillerine göre elips biçimli gökadalar, sarmal ve düzensiz gökadalar olmak üç grupta toplanırlar. Gezegen : Güneş etrafındaki yörüngeleri sabit elipsler olan ve belli büyüklüklerdeki gökcisimleri. Gökküre üzerinde sabit nokta şeklinde görülen yıldızlardan farklı olarak hareketli oldukları için bu adı almışlardır. Gezegenimsi bulutsu : Kırmızı bir dev yıldızın dış katmanlarını uzaya püskürtmesi sonucu oluşan, merkezdeki sıcak ve sıkı yıldız tarafından aydınlatılan gaz kabuk. Görüş Alanı : Teleskop ile görülebilecek gökyüzü parçasına gerçek görüş alanı denir. Bu açısal alan yay derecesi cinsinden ölçülür. Formülü : Teleskobun gücü / Gözmerceğinin görüş alanı dir. Güç : Teleskobun gücü, teleskobun kendisi ve kullanılan göz merceği arasındaki ilişki olarak tanımlanabilir. Teleskop alınırken açıklık ve teleskobun gücüne çok dikkat edilmelidir. Büyütme = Teleskobun odak uzaklığı / gözmerceğinin odak uzaklığı formülü ile hesaplanır. Normal şartlar altında en yüksek büyütme teleskobun açıklığının 60 katına eşittir. Mesela 3.5" lik bir teleskobun max. büyütmesi 210X dir. Genelde amatör astronomlar gözlemlerinin çoğunu açıklığın 20-25 katı bir büyütme ile yaparlar. Işık Toplama Gücü : İnsan gözü ile teleskobun kuramsal olarak ışık toplama yeteneğinin karşılaştırılmasıdır. Kara delik : Çökerek, ışığın bile kurtulamayacağı kadar yoğunlaşmış maddenin bulunduğu bölge. Karanlık madde : Varlığı, yaydığı ışınım yoluyla değil de dinamik yöntemlerle saptanabilen madde. Kontrast : Elde edilen görüntünün daha net ve daha parlak olmasıdır. Kontrastın iyi olabilmesi için hava ve görüş koşullarının iyi olması gereklidir. Kozmik ışınlar : Güneş'te, nötron yıldızlarında, süpernova patlamaları sırasında ya da kara deliklerde üretilen ve Dünya'ya ışık hızına yakın hızlarla ulaşan elektrik yüklü atom parçacıkları. Kozmoloji : Evreni bir bütün olarak inceleyen bilim dalı. Kuazar : Gökada çekirdeklerindeki, optik ve morötesi ışınım yayan sıkı ışınım kaynakları. Optik fotoğraflarda yıldız gibi görünürler. Yıldızımsı cisim güçlü bir radyo kaynağı ise kuazar olarak adlandırılır. Kuyrukluyıldız : Güneş etrafında çoğunlukla parabolik yörüngelerde dolanan ve ufak partiküller ihtiva eden buz yapı. Güneşe yaklaştıkça eriyen gökcisminden arta kalan maddenin kuyruk oluşturması ve Güneş ışığını yansıtması nedeniyle bu adı almıştır. Küresel kümeler : Gökadaların halelerinde bulunan, bir milyon ya da daha fazla sayıda yıldız barındıran, yoğun yıldız toplulukları. Messier M1-M103 : 18. yüzyılda yaşamış Fransız gökbilici Charles Messier tarafından derlenen bulutumsu gökcisimleri katalogu. Nötron yıldızı : Madde'nin, nötronları birbirine değecek kadar sıkışık olduğu, yalnızca 10-20 kilometre çapındaki küçük, ölü yıldız. Odak Oranı : Odak Oranı = Odak Uzaklığı / Açıklık ile hesaplanır. Odak oranı size teleskobunuzla fotoğraf çekebilme hızını verir. Odak Uzaklığı : Odak uzaklığı = Açıklık Odak Oranı olarak tanımlanabilir. Ya da mercekten veya birinci aynadan itibaren teleskobun odak noktasına kadar olan uzaklığıdır. Odak uzaklığı uzun olan teleskopların gücü daha fazla olup, elde edilen görüntüde daha büyüktür. Oküler : Teleskopta oluşturulan görüntüler, farklı oranlarda gözmercekleri tarafından büyütülürler. Optik Dizayn Sapınçları : Görüntünün oluşumu sırasında ortaya çıkan hatalara denir. Renk sapıncı, Küresel sapınç, Koma, Astigmat, Alan eğriliği ve Alan bozulması bazı teleskop sapınçlarıdır. Parlaklık Sınırı : Parlaklık birimi kadir dir. 7.5 + 5 logA formülü ile görsel parlaklık sınırı hesaplanır. Pulsar : Hızla dönen, güçlü manyetik alana sahip nötron yıldızı yapısında olan ve atmalar halinde radyo dalgaları yayan kaynak. Radyoteleskop : Gökcisimlerini araştırmak için kullanılan uzun dalgaboyuna duyarlı alet. Salma çizgisi : Bir kaynağın tayfındaki, belirli bir elementin atomlarının belirli bir dalga boyundaki ışık salmasından kaynaklanan parlak çizgi. Soğurma çizgisi : Aynı tayftaki karanlık çizgi. Süperdev: Işıma gücü çok yüksek olan dev yıldız. Süpernova : Yıldız evriminin bir basamağında; yıldızın içerdiği maddeyi uzaya fırlatmasıyla sonuçlanan büyük patlamalar. Takımyıldız : Bakış doğrultumuza göre bir toplulukmuş gibi görünen, gökyüzünde belirgin şekiller oluşturan yıldızlar topluluğu. Tayf : Bir kaynaktan gelen ışığın, örneğin bir prizma yardımyla çeşitli dalga boylarına ayrılması. Yağmur damlaları prizma etkisi yaparak güneşin tayfını gökkuşağı şeklinde gösterirler. Tutulum : Dünya çevresinde dönerken, Güneş'in bir yıl içinde gökyüzünde izler gibi göründüğü büyük çember. Tutulum düzlemi, Dünya'nın yörünge düzlemidir. Uydu : Bir gökcisminin çekim alanı nedeniyle belli bir yörüngeye oturmuş cisim. Yapay uydular Dünya etrafında dolanır. Ayda Dünya'nın uydusudur. Yakın Odak : Görsel veya fotoğrafik çalışılabilecek en yakın yer cisminin odaklanabileceği en yakın uzaklıktır. Yıldız : Çekirdeklerindeki nükleer tepkimeler sonunda enerji yayan büyük kütleli gökcisimleri. Zodyak ışığı : Güneş ışığının Güneş sistemine dağılmış toz parçacıkları tarafından saçılması sonucunda burçlar kuşağını boyunca ortaya çıkan ışık kuşağı.


Eski çağların en büyük astronomları, İÖ 7. yüzyıldan sonra Babil ve Mısır astronomisinin bütün mirasına konan Eski Yunanlılar arasından yetişti. Bu bilginler " durağan " yıldızların doğuş ve batışlarını saptadıkları gibi, gökyüzünde " gezen " , yani durağan yıldızlara göre sürekli yer değiştiren beş tane de parlak gökcismi gözlemlediler. Eskiden Yunanca'dan türetilmiş planet sözcüğüyle anılan bu gezegenler aslında kendi ışığı olmayan, ama Güneş ışınlarını yansıttıkları için parlak görünen gökcisimleridir. Dünya'mız da Yunanlılar Güneş Sistemi'ndeki dokuz gezegenden yalnızca beşini biliyorlardı: Merkür, Venüs, Mars , Jüpiter ve Satürn. Eski Yunan'ın ilk büyük astronomi bilginlerinden Miletli Thales (İÖ yaklaşık 624-546) Ay ve Güneş tutulmalarının zamanını önceden saptamayı başarmış, ama tutulmaların nasıl gerçekleştiğini açıklayamamıştı. Bu bilgin Dünya'nın bir tepsi gibi düz olduğuna ve su üstünde yüzdüğüne inanıyordu. İÖ 6. yüzyılda yaşamış olan Sisamlı Pisagor, o çağdaki meslektaşlarının çoğu gibi hem astronom hem de ünlü bir matematikçiydi. Pisagor'a göre Dünya yuvarlak, daha doğrusu küre biçimindeydi ve evrenin merkezinde hareketsizdi; Güneş, yıldızlar ve gezegenler de onun çevresinde dolanıyordu. İÖ 3. yüzyılda gene Sisam Adası'nda yetişmiş olan Aristarkhos, Güneş'in Dünya'nın çevresinde değil, tam tersine Dünya'nın Güneş'in çevresinde döndüğünü söyleyen ilk astronomlardan biri oldu. O zamanlar hiç kimsenin inanmadığı bu savıyla gerçeği yakalayan Aristarkhos, Dünya'nın Güneş'e olan uzaklığını hesaplarken aynı başarıyı gösteremedi. Güneş'in Dünya'ya uzaklığını Ay ile Dünya arasındaki uzaklığın 20 katı olarak hesaplamıştı; oysa Güneş Dünya'mıza Ay'dan 400 kat daha uzaktadır. Eski Yunan'ın en büyük astronomlarından biri İÖ 2. yüzyılda yaşamış olan Hipparkhos'tu. Trigonometri denen matematik dalını kuran bu bilgin, geliştirdiği trigonometri yöntemleriyle pek çok yıldızın konumunu belirledi. 850 kadar yıldızı kapsayan bir katalog hazırlayarak, bu yıldızları parlaklığına göre altı sınıfa ayırdı. Hipparkhos'un bu sınıflandırması bugünkü astronomların kullandıkları sistemin temelini oluşturur. Parlaklığı birinci dereceden ya da " kadir " 'den olan yıldızlar uzun süre gökyüzünün en parlak yıldızları sayıldı. Ama çağımızda bu değerler yeniden gözden geçirildiğinde, parlaklığı sıfırın altındaki eksi kadirlerle ölçülen birçok yıldız olduğu anlaşıldı. Çıplak gözle belli belirsiz görülebilen en sönük yıldızlar ise altıncı kadirdendir. Eski Yunanlı astronomların son büyük temsilcisi olan Klaudios Ptolemaios ya da Arapça'dan dilimize geçen adıyla Batlamyus, İS 2. yüzyılda Mısır'daki İskenderiye kentinde yaşadı. Pisagor gibi o da Dünya'nın evrenin merkezinde hareketsiz durduğuna ve yıldızların Dünya'nın çevresinde dairesel yörüngeler çizerek döndüğüne inanıyordu. Batlamyus'a göre, Güneş'in ve gezegenlerin Dünya'nın çevresinde dolanırken çizdikleri bu yörüngeler basit birer çember olamazdı; çünkü gezegenler arada bir yörüngeleri üzerinde geriye dönüyormuş gibi görünüyordu. Batlamyus bunu açıklamak için " ilmek " kavramını ortaya attı. Bu karmaşık sisteme göre her gezegen, Dünya'yı merkez alan büyük bir çemberin çevresinde daha küçük çemberler çizerek dolanıyordu. Aynı zamanda küçük çemberlerin merkezleri büyük çemberin üstünde batıdan doğuya doğru kayarak ilerlediği için ilmek denen eğriler çiziyordu. Batlamyus bu evren modelini " Matematik Derlemesi " adlı kitabında açıkladı.İS 2. ve 14. yüzyıllar arasında bu bilim yalnızca Arap astronomların katkılarıyla gelişti. Batlamyus'un çalışmalarını kendi incelemeleriyle geliştiren Araplar, bu ünlü astronomun kitabını el-Mecisti adıyla Arapça'ya çevirdiler. Bu çeviri bütün dünyanın ilgisini çekti ve yapıt Almagest adıyla anılır oldu. Parlak yıldızların bugünkü adları da Araplardan kalmadır. Astronomideki Eski Yunan geleneğini ve bilgi birikimini 8. ve 15. yüzyıllar arasında İspanya'daki Mağribiler aracılığıyla Avrupa'ya taşıyan da gene Araplar oldu. Çağdaş astronomi Polonyalı bilgin Mikolaj Kopernik (1473-1543) ile başladı. Dünya'nın hem Güneş'in çevresinde dolandığını, hem de 24 saatte bir kendi ekseni çevresinde döndüğünü saptayan Kopernik bu bulgularını " Gökyüzü Kürelerinin Dönmesi Üzerine " adlı ünlü kitabında açıkladı. Kopernik yalnız Dünya'nın değil bütün gezegenlerin Güneş'in çevresinde dolandığını belirtti. Dairesel yörüngeler üzerindeki bu dolanımı Batlamyus'un ilmek modelinden daha iyi açıklamış, ama tam doğruya varamamıştı. Kopernik'in görüşleri uzun süre benimsenmedi ve insanların yaşadığı Dünya'yı bütün evrenin merkezi olarak gösteren Batlamyus modeli 17. yüzyılda bile egemenliğini sürdürdü. Danimarkalı bir soylu ve çok titiz bir gözlemci olan Tycho, gezegenlerin hareketlerini kendisinden önceki bütün astronomlardan daha doğru olarak gözlemledi. Kepler de bu gözlemlerden yola çıkarak Güneş Sistemi için yeni bir model geliştirdi. Kepler'in modeli gezegenlerin hareketine ilişkin üç yasaya dayanıyordu. Bilgin bunlardan ilk ikisini 1609'da, üçüncüsünü ise 1618'de açıkladı. Yörüngeler yasası denen 1. yasaya göre gezegenler Güneş'in çevresinde çember değil, hafifçe basık elips biçiminde yörüngeler çizerek dolanır; Güneş de bu elipsin odaklarından birinde yer alır. Alanlar yasası denen 2. yasaya göre bir gezegenin dönme hızı, yörünge üzerinde bulunduğu noktaya bağlı olarak değişir; gezegenlerin hareketi Güneş'e en yakın oldukları noktada en hızlı, en uzak oldukları noktada en yavaştır. Dolanım süreleri yasası (3. yasa) ise, iki gezegenin dolanım sürelerinin karelerinin birbirine oranı ile bu gezegenlerin Güneş'e olan ortalama uzaklıklarının küplerinin birbirine oranının eşit olduğunu belirtir. Bu yasaya göre, gezegenlerden birinin Güneş'e olan ortalama uzaklığı ve dolanım süresi ile ikinci bir gezegenin dolanım süresi bilinirse, bu gezegenin Güneş'e olan ortalama uzaklığı hesaplanabilir.1969'da Ay'a ayak basan iki ABD'li astronotla insanoğlu ilk kez Dünya dışındaki bir gökcismine ulaşıp araştırma ve gözlem yapmayı başarmıştı. 1970'lerde de sürdürülen bu Ay yolculuklarında önemli bilimsel deneyler yapıldı ve Dünya'ya Ay taşlarından örnekler getirildi. 1980'lerin sonlarında ise Merkür'den Neptün'e kadar uzanan gezegenler insansız araştırma uydularıyla incelendi. Güneş Sistemi konusunda elde edinilen bugünkü bilgilerin çok büyük bir bölümünü bu uzay araçlarına borçluyuz. Ama Güneş Sistemi'nin ötesindeki gökcisimlerini inceleyecek astronomların güvenebilecekleri tek aygıt, eskiden olduğu gibi gene teleskoptur.


1. Hareketin, 2 boyutta 2 farklı türde hareket olduğu öğrenciler tarafından kavranamıyor. Bunu açıklayabilmek için yatay atış hareketini x ve y doğrultularında ayrı ayrı formülleri ve grafikleri vermeliyiz. x doğrultusunda Newton'un I.kanununa göre cisme net bir dış kuvvet etki etmediği için cisim sabit hızlı hareket eder. Öğrencilere hareket formülleri ezberletildiği için, formülde işaretini gören öğrenci cismin düzgün yavaşlayan hareket yaptığını düşünmektedir. 2. Aynı açı ve aynı hızla atılan farklı kütleler aynı noktaya aynı sürede ulaşacaktır. Bunu enerjinin konumundan yararlanarak açıklayabiliriz. 1. Cisim 2 boyutta 2 farklı türde hareket yapar. Öğrenciler burada grafikleri ve formülleri yorumlamada zorluk çekmektedirler. Cisim x doğrultusunda sabit hızlı hareket eder. Cisim y doğrultusunda T noktasına kadar düzgün yavaşlayan T noktasından sonra düzgün hızlanan hareket yapmaktadır. Konum formüle bakarak öğrenciler cismin hareket boyunca düzgün yavaşlayan hareket yapacağını sanmaktadırlar. Öğrenciler grafiğine bakarak grafik çizgisi doğrultusunda cismi atılıyor sanmaktadırlar. y = Voyt -1/2gt2 ifadesinde hareketin başlangıcından itibaren geçen toplam süre t olarak yazılabilirken, T noktasından sonra cisim yatay atış hareketi yapıyor gibi düşünüldüğünde yatay atış hareketine ait formüller kullanılıyorsa, geçen süreyi yazarken T noktasından itibaren geçen süreyi almalıyız. 3. Atış açısı 0 < x < 45 arasında 45 'ye yaklaşırken menzil uzaklığı artmakta 45 'den 90 'ye doğru gittikçe menzil uzaklığı azalmaktadır. Öğrenciler bunun nedenini açıklayamamaktadır. 4. Birbirlerini 90 'ye tamamlayan açılarla atılan cisimler aynı noktaya düşmektedir. Öğrenciler bunların aynı anda aynı noktaya düşeceğini düşünmektedirler. 1. Dairesel hareket için kuvvet gerekli değildir. Cisme direk etkileyen bir kuvvet yoktur. Bu yüzden öğrenci dairesel harekette kuvvetin gerekmediği izlenimine kapılır. Liselerde okutulan fizik kitabında merkezkaç kuvvetinden hiç bahsedilmemiş. Fakat bazı kitaplarda merkezkaç kuvvetinden bahsediliyor. Bu yüzden öğrenci bu kuvvetin gerçek bir kuvvet olduğunu düşünüyor. Öğrencilere merkezkaç kuvvetinin yalancı bir kuvvet olduğunu, bir eylemsizlik kuvveti olduğunu söylemeliyiz. 3. Sabit hızlı dairesel hareket yapan cismin ivmesi yoktur. Öğrenciler, hızın sadece büyüklüğünde bir değişme olması sonucu ivmenin olacağını düşünüyorlar. Oysa hızın yönün değişmesiyle de ivme doğar. Bunu öğrencilere ispatlamak gerekir. 4. Dairesel hareket yapan cisim serbest bırakıldığında dairesel harekete devam eder.Öğrencilere hareketin devam edemeyeceği deneyle ispatlanmalıdır. 1. Sıkıştırılmış duran yayın kinetik enerjisi vardır. Bu yanlış algılamayı ortadan kaldırabilmek ve öğrenciye daha iyi anlatabilmek için yayın hareketine ait çizimleri tek tek yapmalıyız. Sürtünmesiz yatay bir düzey üzerinde kayan bir blok hafif bir yayla çarpışır. Yay sıkışırken, blok üzerine sola doğru bir kuvvet uygular ve sonunda blok durur. Blok + yay sisteminin ilk enerjisi, bloğun ilk kinetik enerjisidir. Blok, yayla çarpıştıktan sonra durduğunda kinetik enerjisi sıfır olur. Yay kuvveti korunumlu olduğundan ve sistem üzerinde iş yapabilecek başka dış kuvvet bulunmadığı için, sistemin toplam mekanik enerjisi sabit kalmalıdır. Mekanik enerji, bloğun kinetik enerjisi ile yaydaki esneklik potansiyel enerjisinin toplamıdır. O halde bloğun kinetik enerjisinden, yayda depo edilen potansiyel enerjiye bir enerji aktarımı vardır. Sonunda, blok zıt yönde hareket eder ve kinetik enerjisini kazanır. Sıkıştırılmış duran yayda sıkışma maksimumdur ve hız sıfırdır. Buna göre, Görüldüğü gibi sıkıştırılmış duran yayın kinetik enerjisi sıfırdır ve potansiyel enerjisi maksimumdur. 2. Yalnızca, sıkıştırılmış duran yayın bir potansiyel enerjisi vardır. Herhangi bir x yer değiştirmesi için bloğun hızı v olduğunda kinetik ve potansiyel enerjilerin toplamı, toplam mekanik enerjiye eşittir. Yayın herhangi bir x yer değiştirmesinde de enerjisi vardır. 3. Sadece salınım hareketi yapan yayın bir enerjisi vardır.Yay sıkıştığında blok durur ve hız sıfır olur. Bloğun kinetik enerjisinden yayda depo edilen potansiyel enerjiye bir aktarım vardır. Yani enerji tümüyle potansiyel enerjidir. Salınım hareketi yapmayan yayında bir enerjisi vardır.


Atom numarası: Bir atomda bulunan proton sayısı, elementi tanımlar ve atom numarası olarak adlandırılır. Atomda bulunan proton sayısı aynı zamanda, elementin kimyasal karakteri hakkında da bilgi verir. Periyodik tabloda sıklıkla karşılaşılan görünüm, yandaki gibidir. Burada, element simgesinin altında verilen "bağıl atom kütlesi", proton ve nötron sayısının toplamına eşittir. Element simgesinin üstünde verilen atom numarası da, proton sayısına eşit olduğuna göre, bu iki sayının farkı elementin nötron sayısını verir. Örnek: Kalsiyumun nötron sayısı: Bağıl atom kütlesi Atom numarası = 40 20 = 20'dir. Bu gösterim, periyodik tablonun dışında, örneğin herhangi bir anlatımda elementin adı geçerken de kullanılabilir. Bazı durumlarda, bu iki değerin yeri tam tersi şekilde de olabilir. Ek olarak, simgenin sağ tarafında, elementin + ya da yükü de gösterilebilir.


Leptonlar ve kuarklar şimdiki bilgilerimize göre elementer parcacıklardır. Yani, kendilerini oluşturan başka parçacıklardan yapılmamışlardır. başka parçacıklardan yapılmamış olarak kabul edilmektedir. Elementer parçacıklar içinde adını James Joyce dan alan parçacıklar Kuarklardır. Kuarklarda spin ½ ve elektrik yükleri 2/3 veya -1/3 olan parçacıklardır. Çekirdek Nukleon adını verdiğimiz proton ve nötrondan meydana gelmiştir. Elektron ve çekirdek, içindeki Nötron ile Proton kararlı parçacıklardır. Çekirdeği ilgilendiren parçacıklar ailesi iki kısımdır. Baryonlar ağır parcacıklardır, mezonlar orta ağır parçacıklardır. Baryonlar ve Mezonların hepsine Hadronlar adı verilir. Nötron UDD kuarklarından, Proton ise UUD kuarklarından meydana gelmiştir. ve 2/3+2/3-1/3 = 1 yüklü Proton olduğu görülür. ortaya konulmuştur ve bu olayda en çok rol oynayan mezon pi mezondur. Ortalıkta fazla görülmeyen bu maddelerin ömrü çok kısadır. Yüklü pi mezon 10 8 sn yaşar. parçalanması olur bunu sağlayan zayıf etkileşimdir. Doğada varolan ve şimdilik bilinen 4 temel kuvvetin bağlantı kuantasına Gluon adı verilir. FERMİ istatiklerine, tamsayılı spin'e sahip olanlar BOSE istatiklerine uyarlar. Bu nedenle Spinler göz önüne alındığında parçacıklar iki kısma ayrılırlar. Fermi istatistiklerine uyan parcacıklar aynı anda aynı konumda olamazlar . Bose istatiklerine uyanlar ise aynı anda konumda olabilirler . Tüm bahsedilen parçacıkların bir antiparçacığı da olduğunu, ki buna antimadde diyoruz. Unutmamakta fayda var. En çok bilinen örnek Pozitron yani antielektrondur. karmaşık hale gelmektedir. Korunum yasaları, Pauli dışarlama etkisi, Parite, Nötrinolar leptondur. Yüksüz ve sıfır veya çok küçük kütleye sahiptirler. Bu yüzden diğer parçacıklarla neredeyse hiç etkileşmezler. Bir çok nötrino, bir kere bile etkileşmeden yeryüzünün içinden geçerler. Nötrinolar değişik bozunma ve etkileşmeler ile üretilir. Örneğin, bir nötron bir proton, bir elektron, ve bir anti-nötrinoya bozunur. Aslında, fizikçiler nötrinoların, radyoaktif bozunmaların dikkatli gözlemleri sounucu varolduklarını varsaymışlardır. Örneğin, bir nötron, bir elektron ve bir protona bozunduğunda, elektron ve protonun momentumları toplamı başlangıçtaki nötronunkine eşit değildir. Bu yüzden, kayıp momentuma karşı gelecek başka bir parçacık olmalıdır : yani, nötrino. Nötrinolar çok sayıda üretildiklerinden ve maddeyle çok nadir etkileşmeye girdiklerinden, Evrende çok büyük miktarda bulunurlar. Eğer kütleleri varsa, Evrenin toplam kütlesinin çoğuna katkıda bulunacak ve genişlemesini etkileyeceklerdir.


Atomaltı parçacık, atomdan küçük olan ve atomu da oluşturan maddelerdir. En bilinen örnekleri proton, elektron ve nötrondur. Bu örnekler dışında henüz yapıları tam anlamıyla keşfedilmemiş olanlar ise ışık, bozon, mezon, fermiyon, baryon ve gravitondur. Parçacık fiziği ve nükleer fizik kapsamında değerlendirilen bu parçacıklar aralarındaki etkileşimler ve atomik olmayan maddeler üzerine yoğunlaşmıştır. Doğada yalnızca Hidrojen atomunda izotopu bir proton ve bir elektrondan oluşmaktadır. Hidrojen dışında tüm elementlerde çekirdekte nötron bulunmaktadır. Atomaltı parçacıklar için yük ve kütle dışında önemli iki ayrı özellik bulunmaktadır. Bu özelliklerden ilki her parçacığın sahip olduğu spin adı verilen açısal momentum, ikincisi ise her bir parçacığın sahip olduğu anti parçacıktır. Atomaltı parçacıkların bir diğer önemli özelliği ise kuantum parçacıkları olarak da adlandırılmalıdır. Parçacıklar dalga gibi davranabildikleri için aynı anda çift yarıktan geçebilir ya da kırınım, girişim gibi dalga davranışları gösterebilir. Atomaltı parçacıkların oldukça küçük kütlelere sahip olması kütlelerinin klasik yöntemler ile ölçülmesini engellemektedir. Bu parçacıkların kütleleri ölçülürken deneysel ve kuramsal yöntemler kullanılmaktadır. Elektriksel yüke sahip parçacıklarda kütle ölçümü, yüksüz parçacıklara oranla çok daha kolay olmaktadır. Bunun temel nedeni yükse sahip parçacıkların elektromanyetik alandan etkilenebilmesidir. Bir örnek vermek gerekirse, proton ve elektronun kütlelerini ölçmek için manyetik alanda ki hareketlerden faydalanılabilir. Bu hesaplamada manyetik kuvvetlerin hareket yönüne dik olması parçacık enerjisini etkilememektedir. Fakat bu kuvvet, parçacığın ivmelenmesi ve hareket yönünün değişmesini sağlayabilir. Hesaplamada kullanılan mekanik yasalar ve kuramlar, parçacığın takip edeceği yörüngede yarıçapın r= olduğunu göstermektedir. Bu denkleme göre hız ve elektriksel yükü bilinen bir parçacığın kütlesi büyüklüğü belli olan bir manyetik alanda yörüngesinin yarıçapı kullanılarak ölçülebilmektedir. Aksi durumda elektriksel bir yüke sahip olmayan parçacıkta elektromanyetik alandan etkilenmemeli nedeniyle kütle ölçümü daha zor olacaktır.


Hindistan'ın Udaipur kentinde düzenlenen uluslararası bilimsel konferansta konuşan Amerikalı araştırmacı Lawrence Taylor, Ay'dan alınan mineral numunelerinin, uydumuzda helyum 3 adı verilen gazın bol miktarda bulunduğunu gösterdiğini belirtti. Helyum 3'ün hidrojen izotoplarından döteryumla birleştiğinde bol miktarda enerji açığa çıktığını hatırlatan araştırmacı, Ay'ın yüzeyini kaplayan toz tabakasında büyük miktarda helyum 3 bulunduğunu kaydetti. Uzay mekiğiyle getirilecek 25 ton helyum, ABD'nin bir yıllık elektrik enerjisini karşılamaya yeter diyen Taylor, Ancak bu iş hiç kolay değil. Ay toprağından helyum çıkarabilmek için kayaçları 800 derece ısıtmak gerek. Bir ton gaz elde edebilmek için de 200 milyon ton toprak gerekir diye konuştu. Hindistan Devlet Başkanı Abdül Kelam da, Ay'daki helyumun, yeryüzündeki bütün fosil enerji kaynaklarından 10 kat fazla enerji içerdiğinin tahmin edildiğini kaydetti. Amerikalıların ünlü Los Alamos laboratuvarından D.J. Lawrence da, Ay'daki helyum 3'ün kullanılabilmesini sağlayacak teknolojinin, henüz emekleme aşamasında olduğunu belirterek, o teknolojiye ulaşıncaya kadar yapılması gereken şeyin, Ay'daki helyum rezervlerini belirlemek olabileceğini söyledi. Lawrence, Helyum 3, gerçekten gelecekte yakıt olarak kullanılabilir. Tehlikeli olmaz bu. Bilimkurgu değil bütün bunlar dedi.


Avrupa Uzay Kurumu ESA'dan bilim adamları, Ay toprağına çok benzeyen bir toprakta kadife çiçeği yetiştirmeyi başardıklarını açıkladı. Ayda bitki yetiştireceğimiz günler, bir adım daha yaklaşmış olabilir. ESA'lı bilim adamları bunun gelecekte olası bir Ay üssünde yaşayacak insanların nasıl besleneceği çalışmalarında önemli bir aşama olduğunu söylüyor. Araştırmacılar kadife çiçeklerini Ay'a çok benzer, parçalanmış taşlarla dolu kaplara dikti. Bu kaplara, çiçeklerin ihtiyacı olan besinleri doğrudan taştan çekecek bakteriler eklendi. Kadife çiçeklerinin aynı yöntemle Ay yüzeyinde de yetiştirilmesi teorik olarak mümkün. Ancak hala su ve karbondiokside ihtiyaçları olacak. ESA kaynakları şimdilik Ay'a kadife çiçekleri göndermek gibi bir amaçları olmadığını, bunu belki de asla yapmayacaklarını söylüyor. Fakat şu sıralarda Ay'a yeniden ilgi duyan pek çok ülkeden biri, belki bir gün Ay'da bayrak yerine bitki dikmeye çalışabilir.


1,5 metre yüksekliğinde, 200 kilo ağırlığındaki robot araç, gerçek zamanlı görüntü geçebilecek, Ay toprağını kazıp analiz edebilecek ve Ay yüzeyinin 3 boyutlu görüntülerini gönderebilecek. ANKARA Çinli bilim adamları, Ay'a 2012'de yapılması planlanan insansız uçuşta kullanılması olası tekerlekli Ay robotunun tanıtımını yaptılar. Çinli mühendislerin Şanghay enstitüsünde tanıttıkları 6 tekerlekli aracın rakipleri ise Pekin ve diğer bilimsel kuruluşlarda geliştiriliyor. Ay yüzeyinin keşfinde kullanılacak araç ise henüz belli değil. Araçlarının tanıtımını yapan Şanghay Havacılık ve Uzay Sistemleri Mühendislik Enstitüsü, robot için Ay yüzeyinin koşullarını sağlayan özel bir laboratuvar kurdular. Amerikan NASA'nın Mars'taki ikiz robotlarının güneş enerjisiyle dolan lityum-iyon bataryalarının aksine, Çin'in Ay aracı, radyoizotop termoelektrik jeneratörüyle çalışıyor. Bu cihaz, radyoaktif bir kaynaktan sağlanan ısıyı elektriğe çeviriyor. Erken dönem Amerikan ve Rus araçlarından daha iyisini yapmayı planladıklarını belirten Çinli mühendisler, saatte 100 metre hızla ilerleyebilen robotun, tepeleri hesaplayabildiğini ve başka cisimlerle çarpışmasını önleyecek otomatik sensörlere sahip olduğunu kaydettiler. Ay'ın keşfi için üç aşamalı bir plan öngören Çin, Chang'e-1 adlı bir yörünge aracını Dünya'nın uydusuna bu yıl içinde göndermeyi planlıyor. Bunu 2012'de insansız bir sefer için Ay'a yumuşak bir iniş ve 5 yıl sonra örnek toplanması öngörüsü izliyor. ABD ise Ay'a yeniden insanlı uçuş başlatılması için 2020 yılını hedefliyor.


Japon uzay ajansının Ay'ın yörüngesinde bulunan aracı Kaguya, ilk kez özel bir kamerayla 'Dünya'nın doğuşu'nu yüksek çözünürlüklü biçimde görüntüledi. TOKYO JAXA'nın yayınladığı görüntülerin alt bölümünde Ay yüzeyi, ufukta da her sabah yeryüzünde güneşin doğuşu gibi, 'Dünya'nın doğuşu' an be an görülüyor. İlk kez böylesine yüksek görüntü kalitesiyle çekilen film, JAXA ve Japon radyo televizyon kurumu NHK'nin teknik imkanlarıyla uzaydan Dünya'ya geçildi. 14 Eylül'de Japon yapımı H-2A füzesiyle fırlatılan Kaguya uzay aracı, Ekim başında Ay'ın çekimine girdikten sonra, Dünya'nın uydusundan 100 kilometre kadar mesafede, gözlem için istikrarlı yörüngeye oturmuştu. İsmini geleneksel bir Japon hikayesindeki bir prensesten alan Kaguya, Ay yüzeyinin ve alt tabakasının ayrıntılı haritasını çıkaracak. ABD'nin 1960 ve 1970'li yıllardaki Apollo programlarından beri en önemli Ay projesi olarak sunulan Kaguya projesi 1 yıl sürecek.


Kısa bir arada sonra bilimsel gösterilerimize bir yenisi ile devam edelim. Sayfaları içiçe geçmiş kitapları birbirinden ayıramayacaksınız. Bant yok, yapıştırıcı yok, hile yok. Hadi bakalım nasıl oldu, neler oldu.. 1. Birbirine benzer iki kitap bulmaya çalışın. Kitapların sayfa sayısları hemen hemen aynı olsun. Sayfa sayıları en az 100 olmalı. 2. Yandaki şekilde görüldüğü gibi kitapların sayfalarını iç içe geçirmeye başlayın, tüm sayfaları hızlıca içi içe geçirin. Bire bir eşleşme olması daha güzel olur ama tek tek uğraşmanıza gerek yok hızlıca yapın. 3. Kitaplar şekildeki gibi içiçe geçmiş olacak. 4. Kitapları şekildeki gibi tutun ve birbirinden ayırmaya çalışın. Bu imkansız mı? İnanılmaz!! Burada olan olayın nedeni sürtünmeden başka bir şey değil. İki kağıdı üst üste koyup birini çekmeye çalıştığınızda bu iki kağıda bir sütünme kuvvet etki edecektir fakat bu 100 kağıt çiftinin sahip olduğu toplam sürtünme kuvvetinin yanında oldukça küçük bir değerdir. İşte buradaki 100 kağıt çiftinin neden olduğu sürtünme kuvveti oldukça büyüktür ve biz bu iki kitabı birbirinden ayıramayız.


Eğer hızları birbirine eşit olmayan iki gözlemci bir cismin hareketini gözlerse ikisi de farkı sonuca ulaşır. Mesela aynı hızlarla uçmakta olan uçaklar için her bir uçağın pilotuna göre diğer uçakların hareketsiz görünmelerine karşılık yerdeki bir gözlemciye göre bütün uçaklar aynı hızla uçmaktadırlar. Bir cismin hareketi, farklı hızlara sahip gözlemcilere göre farklı algılanır. Aynı hareketin iki ayrı gözlemciye göre farklı algılanması bu iki gözlemcinin birbirine göre nasıl hareket ettiklerine bağlıdır. Bir cismin herhangi bir referans sistemindeki bir gözlemciye göre olan hareketine bağıl hareket, sahip olduğu hıza da bağıl hız adı verilir. Cisimlerin hareketlerinin tanımlanması ve hızlarının ölçülmesi referans kabul edilen sistemlere göre değişir. Referans sistemi, koordinat sistemiyle zaman göstergesinin beraber düşünüldüğü bir sistemdir. Hareketi izlemek için seçilen noktada bir gözlemcinin bulunduğu varsayılarak bu nokta koordinat sisteminin başlangıç noktası kabul edilir. Hareketin gözlendiği bu koordinat sisteminin seçimi tamamen isteğe bağlıdır. Örneğin düz yolda ilerleyen bir arabanın hareketini incelemek için koordinat sistemi, yolun herhangi bir noktasına veya hareket halindeki başka bir araca sabitlenebilir. Referans sistemlerinin değiştirilmesiyle, gerçekte cereyan eden fiziksel olaylar değil, yalnızca olayları izleme noktası değişir. Referans sistemi olarak nereyi seçersek hareketi de oraya göre tanımlamış oluruz. Burada ise bir cismin hareketini, yine hareketli olan başka bir cisme göre tanımlayarak cisimlerin birbirlerine göre olan hızlarını inceleyeceğiz. Hız vektörel bir büyüklük olduğundan bağıl hız, vektörel işlemlerle hesaplanır. Bu hesaplama yapılırken bütün hızlar ortak bir referans sistemi olan yeryüzüne göre tespit edilir. Bağıl hızı, tek boyutta ve iki boyutta olmak üzere iki ah başlık halinde inceleyeceğiz. Kitabımızda incelenen bağıl hız konusundaki bütün hızlar sabit hızlardır. Bağıl hız konusunda değişken hızlar yani ivmeli hareketler üzerinde durmayacağız. Konu anlatımında veya problem çözümlerinde hızların sabit oldukları vurgulanmasa da bütün hızların sabit olduğunu biliniz. Bir hareketlinin başka bir hareketliye göre hızını bulmak için gözlenen cismin yere göre olan hızından gözlemcinin yere göre olan hızı vektörel olarak çıkarılır. Eğer hızları birbirine eşit olmayan iki gözlemci bir cismin hareketini gözlerse ikisi de farkı sonuca ulaşır. Mesela aynı hızlarla uçmakta olan uçaklar için her bir uçağın pilotuna göre diğer uçakların hareketsiz görünmelerine karşılık yerdeki bir gözlemciye göre bütün uçaklar aynı hızla uçmaktadırlar.


Şilili bilimadamlarının yaptığı bir araştırma, bağımlılığa, beynin bir bölgesinin etkisiz hale getirilmesiyle son verilebileceğini ortaya koydu. Araştırmacılar, amfetamin bağımlısı farelere, beynin kulağın biraz gerisine denk gelen bölgesinde yer alan, vücudun durumunu ve psikolojik ihtiyaçlarını süzdüğüne inanılan insulayı 20 dakika boyunca uyuşturacak bir madde enjekte etti. Daha sonra biri karanlık, diğeri aydınlık iki odalı kafeslere konulan farelerin alışkanlıklarını değiştirerek karanlık odaya gittikleri, uyuşukluk geçtikten sonra ise daha önce amfetamine alıştırıldıkları aydınlık odaya geçtikleri görüldü. Böylece araştırmacılar, insulanın geçici olarak etkisiz hale getirilmesinin farelerin bağımlı olduğu maddeye ihtiyaç duymamalarını sağladığını, bunun bazı tedavilerin istenmeyen etkilerini de gidermeye yardımcı olabileceğini anladı. Bilimadamlarının daha önce yaptığı araştırmalarda, insula hasarının sigara içenlerin nikotin ihtiyacını büyük ölçüde azaltabileceğini göstermişti. Özellikle kalp krizinin neden olduğu insula hasarının ardından 19 sigara bağımlısından 12'si sigarayı rahatlıkla bırakmıştı.


Okyanuslarda yaşayan mikroskobik canlılar, yeni bir araştırmaya göre boyutlarının ötesinde bir iş başarıyor. Planktonların, insanların bir yılda tükettiği enerjinin 5 katını ürettiği belirlendi. Bilim insanları denizler yaşayan ve besin zincirinin en alt halkalarından olan planktonların her yıl yaklaşık 63 terawatt enerji ürettiğini tespit etti. 1 terawatt 1 trilyon watt'a eşit; 2001 yılında insanlar yaklaşım 13.5 terawatt enerji tüketmişti. Araştırmacılar ayrıca planktonlardan besin zincirinin en üstündeki balinalara kadar tüm deniz canlılarının topyekün hareketinin, okyanus tabanındaki soğuk suyu yüzeye kaldırdığını vurguluyor. Bu topyekün canlı hareketi, Dünya okyanuslarında küresel bir su hareketini tetikliyor, deniz akıntılarına ve yeryüzündeki iklimin oluşmasına da katkı yapıyor. Araştırma Journal of Marine Research dergisinde yayımlanıyor. Araştırmacılar ayrıca planktonlardan besin zincirinin en üstündeki balinalara kadar tüm deniz canlılarının topyekün hareketinin, okyanus tabanındaki soğuk suyu yüzeye kaldırdığını vurguluyor. Bu topyekün canlı hareketi, Dünya okyanuslarında küresel bir su hareketini tetikliyor, deniz akıntılarına ve yeryüzündeki iklimin oluşmasına da katkı yapıyor. Araştırma Journal of Marine Research dergisinde yayımlanıyor.


Metre'nin milyarda biri ölçeğindeki yapılara nanometrik deniyor. Gelecekte tıp ve elektronik başta olmak üzere birçok alanda kullanılacak olan nanometrik cihazların üretimi için, yine nanometrik üretim bandları gerekiyor. İsviçre'nin Zürih kentindeki Robotik ve Zeki Sistemler Enstitüsü ve Çin'deki Zhejiang Üniversitesi uzmanlarının ortak projesinde, dünyada sadece az sayıda laboratuvarda bulunan nano-manipülatör cıhazıyla nanometrik yapıları elektrik akımıyla birleştiriyor. Araştırmacılar, 'nanorobotik' ismini verdikleri teknikte nanotüpleri birbirine katlıyor. Bunun için eriyik bakır yapıştırıcı olarak kullanılıyor. Araştırmayı yürüten uzmanlardan Lixin Dong tekniği şöyle anlatıyor: Nanorobotik üretim bandında, bakır dolgulu 50 nanometre çapında karbon nanotüpü yerleştiriyoruz. Daha sonra tüpün içinde düşük bir voltaj vererek bakırı eriyik hale getiriyoruz. Nanotüpler eriyik bakır sayesinde birbirlerine bağlanıyor. Bakır eriyik bir anlamda 'elektro-çimento' gibi işliyor. Dong, karbon nanotüplerini kendi deyimiyle 'katlanma' tekniğinin gelecekte elektronik cihazlarda elektrik bağlantılarının daha pürüzsüz hale gelmesini sağlayacağını belirtiyor. İngiliz bilim dergisi New Scientist'e konuşan Dong, nanotüplerin bakır eriyikle birbirlerine bağlanarak nanometrik transistörler oluşturulabileceğini ve gelişmiş elektronik cihazlarda akım geçişlerinin ayarlanmasında kullanılacağı vurguluyor. Nano-manipülatör adlı nanometrik cihazla, devre, bakır eriyik dolgulu nanotüplerdeki çiftli elektrodlardan akım geçirilmesiyle oluşturuluyor. Dong bakır eriyiğin daha az enerji tükettiğini ifade ediyor. Ancak bakır eriyikle katlama tekniğinin tek avantajı bu değil, aslında bu sayede çok sayıda bağlantı kurulabiliyor. Dong, bu sayede akımın nanotüpler üzerinden aktarıldığını dile getiriyor. Araştırma İngiliz bilim dergisi NewScientist'te yayımlanmıştır.


Enzim-bazlı yakıt hücreleri daha küçük uygulamalara olanak verecek, bu sayede küçük cihazlarda kullanılabilecek. Enerji üretimi için daha küçük ve basit bir mekanizma gerektirdiği için, gündelik yaşama daha kolay entegre edilebilecek; örneğin bugünkü pillerin yerini alabilecek. Yakıt hücreleri hidrojenle oksijeni kimyasal bir reaksiyondan geçirerek elektrik üretirken, atık madde olarak sadece su buharı çıkarıyor. Geleneksel yakıt hücreleri iki aşamada çalışıyor. Hidrojen proton ve elektronlarına ayrılıyor, daha sonra oksijenle birleştirilerek su üretiliyor. Reaksiyonlar ayrı elektrotlarda gerçekleşiyor, elektronlar karşılıklı kurulan bir devrede hareket etmek zorunda kalıyor. Bu sayede elektrik akımı oluşturuluyor. Bu işlem metal bazlı birtakım katalizatörlerin kullanılmasını gerektiriyor, bunların başında da pahalı bir metal olan platinyum geliyor. Oxford Üniversitesi araştırmacıları, biri bakteriden diğeri de mantardan iki farklı enzim kullandı. Her bir elektrod enzimlerden biriyle kaplanıyor. Bakteri enzimi, doğası gereği hidrojeni parçalara ayırıyor, mantar enzimi ise yine doğası gereği hidrojenle oksijeni birleştiriyor. Bilim insanları, böylece doğada bulunan metabolizmaların tekil davranışlarından koordinasyonlu olarak enerji üretiminde istifade etmiş oluyor. Doğal enzimlerin bir diğer avantajı da, platinyumlu geleneksel yakıt hücrelerinde hidrojen ve oksijeni ayrı tutmak için ekstra membran kullanımı mecburiyetini ortadan kaldırması. Bu da mekanizmanın daha küçük ve ucuz olmasına olanak sağlıyor. Oxford uzmanlarının geliştirdiği basit mekanizmada enzim kaplı iki elektrod bulunuyor. Cam mekanizmanın içindeki havanın yüzde 5'i kadar hidrojen sıkılıyor, enzimler harekete geçiyor ve küçük bir elektrik akımı doğuyor. Prototip yakıt hücresi 700 millivolt elektrik enerjisi üretti. Bir saati çalıştırabilecek kadar enerji üretebilen bu sistem, gelecekte birçok taşınır cihazın biyo-yakıt hücresiyle çalıştırılmasının yolunu açacak.


"Acemi görünüm, Erdal İnönü'de, yalınlığın, iyi niyetin, çıkarsız çabanın sadece kabuğu ya da süsü değil, tanıtım ilanıdır da. Cemal Süreyya Erdal İnönü'yü böyle anlatıyor. Ona göre Erdal İnönü demokrasimizin utangaç jokeri"ydi. Atatürk'ün vasiyeti gereği mirasından ayrılan tahsisatla eğitimini tamamladı. Caltech'ten fizik doktorası aldı. Siyasete hiç girmek istemedi. Ama görev başa düşünce de reddetmedi. O siyasete girse bile hiçbir zaman ilk aşkı "fizik"i terk etmedi. Hatta Bakanlar Kurulu topantısı öncesinde herkes harıl harıl tartışırken fizik problemi çözdüğü kameralarla tespit edilmişti. Siyasette de hep hayattaki gibi alçakgönüllü oldu. Üniversitenin yemekhanesinde öğrencilerle birlikte yemek yedi. Bankada işlem yaparken sıra numarası aldı, araba kullanırken bile samimi gülüşünü yayalardan eksik etmedi. Hayatı seven ve yaşamaktan zevk alan biriydi. Zamanında cumartesi akşamları Ankara'da dansa gidilirdi. Mutlaka giderdi eşiyle birlikte. El ele dans ederlerdi. Zekası vecizelerine de yansıyordu. "Bir ülkenin gelişmişliği kanalizasyon hatlarının çapıyla doğru orantılıdır" demişti mesela bir kez. Ona "niye bu kadar sevildiğinizi düşündünüz mü?" diye soran Milliyet muhabirine "Ben diyorum ki fazla bir şey yapmadım, fazla bir şey yapmayınca daha çok seviliyorsunuz. Yapınca bu sefer eleştiriler ortaya çıkıyor, sevgi azalıyor. o yüzden de bizi seviyorlar" diyordu. Ama muzip ve nüktedan kişiliği hafızalarda hep yer etti. "Ölürüm yoluna" diye seçim otobüsünün önüne atılan kadına "dur! bir oy bir oydur" diyecek kadar ince bir espri anlayışı vardı. Karısı "Erdal yetiş fare var" diye çığlığı basıyordu. O sakin "Bana ne Sevinç, ben kedi miyim?" diyordu. Salih Memecan bizimcity karikatürlerinde Erdal İnönü'yü "Fizikçi" olarak çizer. Bu karikatürlerden birinde "Fizikçi hayatının hesabını yapar". İnönü bir sürü işlem yapmış, bütün tahtayı doldurmuş, sonunda sıfır bulmuş ve pencereden çıkmaktadır. Siyasetten elini çektiğinde Leman dergisinin kapağında Avni'den pembe Panter'e kadar tüm çizgi karakterler "keşke gitmeseydin. Güle güle" git diyorlardı.


Katı sıvı ve gazlar ağırlıkları nedeniyle bulundukları yüzeye bir kuvvet uygularlar. Kuvvetin kaynağı ne olursa olsun birim yüzeye dik olarak etki eden kuvvete basınç , bütün yüzeye dik olarak etki eden kuvvete de basınç kuvveti denir. Basınç ile basınç kuvveti arasında; P=F/S bağıntısı vardır. Katı cisimler ağırlıkları nedeniyle bulundukları yüzeye basınç yaparlar. Taban alanı S, ağırlığı G olan katı bir cisim, bulunduğu yüzeye; P=h.d kadar bir basınç uygularlar. 1. Katılarda basınç kuvveti daima katının ağırlığı kadardır. Dolayısıyla katı cismi hangi yüzeyi üzerine koyarsak koyalım basınç kuvveti değişmez. 2. Düzgün katıların zemine yaptıkları basınç P=h.d ile de hesaplanabilir. Burada h cismin yüksekliği, d ise özkütlesidir. 3. Katılar uygulanan kuvveti kendi doğrultusunda aynen iletirken, basıncı aynen iletmezler. Katılarda basınç genel olarak yüzeyle ters orantılıdır. Bundan yararlanarak kesici ve delici aletler yapılır. Bir kaptaki sıvı ağırlığı nedeniyle bulunduğu kabın her noktasına basınç uygular. 1. Sıvının yoğunluğu ile doğru orantılıdır. 2. Sıvının üst yüzeyine olan uzaklıkla doğru orantılıdır. 3. Sıvının derinliği aynı kalmak şartıyla kabın şekline ve içindeki sıvı miktarına bağlı değildir. Pascal Prensibi: Sıvılar basıncı aynen her doğrultuda iletirler. Sadece doğrultu ve yönünü değiştirirler. Bundan yararlanarak su cenderesi, hidrolik fren... gibi sistemler yapılabilir. Şekildeki su cenderesinde basıncın etki yüzeyi değiştirilerek istenilen büyüklükte basınç elde edilebilir. 'dir. F kuvvetinin yaptığı basınç her noktaya aynen iletileceğinden, P1=P2 den F1/S1=F2/S2 olur. Açık hava basıncı (P0): Atmosfer adını verdiğimiz ve kalınlığı kilometreleri bulan hava yerküreyi kuşatmaktadır. Açık hava hem yeryüzüne hem de içerisinde bulunan bütün yüzeylere ağırlığı nedeniyle bir kuvvet uygular. Bu kuvvetin yüzeyin birim alanına düşen kısmına açık hava basıncı yada atmosfer basıncı denir. Toriçelli 80-90cm uzunluğunda bir cam boru alarak tamamen civa ile doldurmuştur. Daha sonra civa dolu cam boruyu ters çevirerek, içerisinde civa bulunan civa kabına koyduktan sonra burudaki civanın bir kısmının civa kabına boşaldığını ve 76cm yüksekliğini alacak şekilde dengede kaldığını gözlemiştir. Civanın tamamen boşalmamasının sebebi, açık hava basıncının borudaki civa basıncını dengelemesidir. Yani borudaki civa basıncı kaptaki civanın üst yüzeyine etkiyen açık hava basıncına eşittir. Toriçelli bu deneyi değişik kesitteki borularla denemiş ve sonucun değişmediğini gözlemiştir. O halde civa yüksekliği borunun kesitine bağlı değildir. Toriçelli bu deneyi deniz kıyısında ve sıcaklığın 0 C olduğu bir günde yapmıştır. Açık hava basıncını ölçen aletlere barometre denir. Barometredeki civa seviyesi her 10.5m yüksekliğe çıkıldıkça 1mm düşer. Bundan yararlanarak rakım ölçülür. 1. Hacimle ters orantılıdır. Sıcaklık sabit kalmak şartıyla hacim azaldıkça basınç artar. 2. Hacim sabit kalmak şartıyla, sıcaklık arttıkça basınç artar. 3. Molekül sayısı ile doğru orantılıdır. Hacim sabit iken molekül sayısı arttıkça basınç artar. boşaltırız,suyun basıncı kaç kg m3 dür.böyle bir sistemden elektrik üretmek mümkünmü. mümkünse kaç kw elektrik üretiriz.zor bir soru oldu. şimdiden cevabınız için teşekkürler.


Geç İskenderiye Dönemi'nde yaşamış ünlü bilim adamlarından birisi de Batlamyus'tur. Hayatı hakkında hemen hemen hiç bir bilgiye sahip değiliz. Müslüman astronomlar 78 yaşına kadar yaşadığını söylerler. Belki Yunan asıllı bir Mısırlı, belki de Mısır asıllı bir Yunanlıdır. Yunanca adı Ptolemaios'tur, ama harf uyuşmazlığı nedeniyle Ortaçağ İslam Dünyası'nda Batlamyus diye tanınmıştır. Batlamyus astronomi, matematik, coğrafya ve optik alanlarına katkılar yapmıştır; ancak en çok astronomideki çalışmalarıyla tanınır. Zamanına kadar ulaşan astronomi bilgilerinin sentezini yapmış ve bunları Mathematike Syntaxis adlı yapıtında toplamıştır. Bu eserin adı, daha sonra Megale Syntaxis olarak anılmış ve Arapça'ya çevrilirken başına Arapça'daki harf-i tarif takısı olan el getirildiği için, ismi el-Mecisti biçimine dönüşmüştür; daha sonra Arapça'dan Latince'ye çevrilirken Almagest olarak adlandırıldığından, bugün Batı dünyasında bu eser Almagest adıyla tanınmaktadır. Almagest, onüç kitaptan oluşur; Birinci Kitap, kanıtlarıyla birlikte Yermerkezli Dizge'nin anaçizgilerini verir; İkinci Kitap, Menelaus'un teoremiyle, küresel trigonometri bilgilerini ve bir kirişler tablosunu içerir; burada örnek problemler de çözülmüştür; Üçüncü Kitap, Güneş'in hareketini ve yıllık süreyi ve Dördüncü Kitap ise, Ay'ın hareketini ve aylık süreyi konu edinir; Beşinci Kitap aynı konularla ilgilidir, Ay'ın ve Güneş'in mesafelerini tartıştığı gibi, bir usturlabın yapılışı ve kullanılışı hakkında da ayrıntılı bilgiler sunar; Altıncı Kitap'ta gezegenlerin kavuşumları ve karşılaşımları incelenir ve Güneş ve Ay tutulmalarına temas edilir; Yedinci ve Sekizinci Kitap, durağan yıldızlarla ilgilidir, meşhur presesyon tartışmasını, Ptolemaios'un durağan yıldızlar katalogunu ve bir gök küresi aleti yapabilmek için gerekli olan yöntem bilgisini içerir; geriye kalan beş kitap ise devingen yıldızların, yani gezegenlerin hareketlerine tahsis edilmiştir ve yapıtın en özgün kısmıdır. Batlamyus, bu eserinde anaçizgileriyle göksel olguları anlamlandırmak maksadıyla kurmuş olduğu geometrik kuramı tanıtmaktadır; Aristoteles fiziğini temele alan bu kuramda, evren küreseldir ve Yer bu evrenin merkezinde hareketsiz olarak durmaktadır. Şayet günlük veya yıllık görünümler Yer'in hareketleri sonucunda meydana gelseydi, her şey uzaya saçılır ve Yer parçalanırdı. Ay, Merkür, Venüs, Güneş, Mars, Jüpiter, Satürn ve sabit yıldızlar Yer'in çevresinde, muntazam hızlarla, dairesel hareketler yaparlar. Sabit yıldızlar küresi evrenin sonudur. Ancak, Yer'in merkezde olduğu ve gök cisimlerinin de onun çevresinde muntazam bir şekilde dolandıkları kabul edildiğinde, kuramın bazı gözlemleri, örneğin Ay ve Güneş'in Yer'e yaklaşıp uzaklaşmalarını, bazen hızlı, bazen yavaş hareket etmelerini açıklaması olanaksızdı. Bunun için Batlamyus Yer'i belli bir ölçüde merkezden kaydırmıştır. Klasik astronomide bu düzenek dış merkezli düzenek olarak adlandırılır. Gezegenlerin gökyüzünde ilmek atmalarını, yani durmalarını ve geriye dönmelerini açıklamak için de, taşıyıcı düzenek adı verilen başka bir düzenek daha kabul etmiştir. Batlamyus, Almagest'in girişinde trigonometriye ilişkin kapsamlı bilgiler vermiştir; çünkü küresel astronominin sınırları içinde kalan klasik astronomiye ait hesaplamalar, küresel geometriye dayanmaktadır. Batlamyus'tan yaklaşık olarak üç asır önce yaşamış olan Hipparkhos (M. Ö. 150) açıların kirişlerle ölçülebileceğini bildirmiş ve bir kirişler cetveli hazırlamıştı; ancak bu konuya ilişkin yapıtı kaybolduğundan, bu cetveli nasıl düzenlediği bilinmemektedir. Bazı yayların kirişlerinin bulunması çok kolaydı ve bu kirişlere ana kirişler adı verilmişti; ama bunların dışındaki yayların kirişlerinin bulunması uzun işlemleri gerektiriyordu. Bu nedenle Batlamyus kirişler cetvelini hazırlarken bir dairenin içine çizilmiş dörtgenlere ilişkin Batlamyus Teoremi'ni kullanmak suretiyle, açılar toplamı ve farkının kirişlerini (kiriş , kiriş , kiriş A/2 , kiriş 2A gibi) bulma yoluna gitmişti. Batlamyus, coğrafya araştırmalarına da öncülük etmiş ve Coğrafya adlı yapıtıyla matematiksel coğrafya alanını kurmuştur. Bu kitap Kristof Kolomb'a kadar bütün coğrafyacılar tarafından bir başvuru kitabı olarak kullanılmıştır. Almagest'ten sonra yazılan Coğrafya, sekiz kitaba bölünmüştür ve matematiksel coğrafya ile haritaların çizilebilmesi için gerekli olan bilgilere tahsis edilmiştir; Almagest gibi Coğrafya da derleme bir eserdir; Batlamyus bu kitabı hazırlarken Eratosthenes, Hiparkhos, Strabon ve özellikle de Surlu Marinos'tan büyük ölçüde yararlanmıştır. Coğrafya'nın Birinci Kitab'ı Dünya'nın veya doğrusunu söylemek gerekirse Yunanlılar tarafından bilinen Dünya'nın büyüklüğü ve kartografik izdüşüm yöntemleri hakkında ayrıntılı bilgiler verir; İkinci Kitap'la Yedinci Kitap arasında ise tanınmış memleketlerdeki önemli yerlerin, yani önemli kentlerin, dağların ve nehirlerin enlem ve boylamları verilmek suretiyle Dünya'nın düzenli bir tasviri yapılır; enlem ve boylamlardan, yani bir başlangıç dairesine enlemsel ve boylamsal uzaklıklardan söz eden ilk bilgin Batlamyus'tur; Batlamyus'un enlem ve boylam tablolarıyla betimlemeye çalıştığı Dünya, kabaca 20 Güney'den 65 Kuzey'e ve en Batı'daki Kanarya Adaları'ndan, bunların yaklaşık olarak 180 Doğu'sundaki bölgelere kadar uzanmaktadır; bunun dışında kalan bölgeler ise Yunanlılar ve dolayısıyla Batlamyus tarafından tanınmamaktadır; söz konusu tablolar, haritaların çizilmesini olanaklı kılmaktadır ve nitekim bu haritalar belki de eserin eski nüshalarında mevcuttur; çünkü astronomik bilgileri kapsayan Sekizinci Kitap'ta bunlara belirgin atıflar yapılmıştır. Ancak Batlamyus'un coğrafya anlayışı yeteri kadar geniş değildir. İklim, doğal ürünler ve fiziki coğrafyaya giren konularla hiç ilgilenmemiştir. Başlangıç meridyenini sağlam bir şekilde belirleyemediği için, vermiş olduğu koordinatlar hatalıdır. Ayrıca, Yer'in büyüklüğü hakkındaki tahmini de doğru değildir. Ancak Kristof Kolomb bu yanlış tahminden cesaret alarak, Batı'ya doğru gitmiş ve Amerika'ya ulaşmıştır. Aynı zamanda, bu dönemin önde gelen optik araştırmacılarından olan Batlamyus, daha önceki optikçilerin çoğu gibi, görmenin gözden çıkan görsel ışınlar yoluyla oluştuğu görüşünü benimsemiştir. Ancak, görsel yayılımın fiziksel yorumunu da vermiş ve bu yayılımın, kesikli ve aralıklı bir koni biçiminde değil de, kesiksiz ve sürekliliği olan bir piramid biçiminde olduğunu belirtmiştir. Şayet böyle olmasaydı, yani ışınlar gözden sürekli bir biçimde çıkmasaydı, nesneler bir bütün olarak görülemezlerdi. Buna rağmen, Batlamyus'un görsel piramid fikri, optikçiler arasında tutunamamış ve görme söz konusu olduğunda daha çok koni göz önüne alınmıştır. Nitekim kendisinden sonra, İslam Dünyasında, bilginlerin görsel koni fikrine dayandıkları ve görme geometrisini bunun üzerine kurdukları görülmektedir. 1. Aynalarda görünen nesneler, gözün konumuna bağlı olarak, aynadan nesneye yansıyan görsel ışın yönünde görünür. 2. Aynadaki görüntüler nesneden ayna yüzeyine çizilen dikme yönünde ortaya çıkarlar. 3. Geliş ve yansıma açıları eşittir. Bu prensipler çizim yoluyla yandaki şekilde gösterilmiştir. Buna göre, AY ayna, G göz, B nesne, B' görüntü, O ışının aynada yansıdığı nokta, TO Normal'dir. Bu üç prensipten ilk ikisini kuramsal, üçüncüsünü ise deneysel olarak kanıtlayan Batlamyus, ayna yüzeyine gelen ışının eşit bir açıyla yansıdığını gösterebilmek için, üzeri derecelenmiş ve tabanına düz bir ayna yerleştirilmiş olan bakır bir levha kullanmıştır. Bu levhaya teğet olacak biçimde bir ışın huzmesini ayna yüzeyine gönderip, gelme ve yansıma açılarının büyüklüklerini belirlemiş ve bunların birbirlerine eşit olduğunu görmüştür. Batlamyus bu deneyini küresel ve parabolik bütün aynalar için tekrarlayarak, ulaştığı sonucun doğru olduğunu kanıtlamıştır. Batlamyus, dioptrik konusuyla da ilgilenmiş ve ışığın bir ortamdan diğerine geçerken yoğunluk farkından dolayı yön değiştirmesinin nedenini araştırmıştır. Bu araştırmanın sonucunda, az yoğun ortamdan çok yoğun ortama geçen ışının, Normal'a yaklaşarak ve çok yoğun ortamdan az yoğun ortama geçen ışının ise Normal'den uzaklaşarak kırıldığını ve kırılma miktarının yoğunluk farkına bağlı olduğunu ileri sürmüştür. 1. Görsel ışın az yoğundan çok yoğuna veya çok yoğundan az yoğuna geçtiğinde kırılır. 2. Görsel ışın doğrusal olarak yayılır ve farklı yoğunluktaki iki ortamı birbirinden ayıran sınırda yön değiştirir. 3. Gelme ve kırılma açıları eşit değildir; fakat aralarında niceliksel bir ilişki vardır. 4. Görüntü, gözden çıkan ışının devamında ortaya çıkar. Batlamyus ortam farklılıklarından dolayı ışığın uğradığı değişimleri, aynı zamanda kırılma kanununu da içerecek şekilde deneysel olarak göstermeye çalışmış ve çeşitli ortamlardaki kırılma derecelerini gösteren kırılma cetvelleri hazırlamıştır. Ancak verdiği değerler küçük açılar dışında tutarlı olmadığı için kırılma kanununu elde edememiştir. Batlamyus, daha önce Babil ve Yunan astronomları ve astrologları tarafından derlenmiş bilgi birikimden yararlanmak suretiyle astrolojiyi de sistemleştirmiştir! Dört bölümden oluştuğu için Tetrabiblos olarak adlandırmış olduğu yapıtında, gezegenlerin nitelik ve etkileri, burçların özellikleri, uğurlu ve uğursuz günlerin belirlenmesi gibi astrolojinin sınırları içine giren konular hakkında ayrıntılı bilgiler vermiştir. Ortaçağ ve Yeniçağ astrolojisi bu kitabın sunmuş olduğu birikime dayanacaktır. Astroloji bir bilim değildir, ama astronomi ile birlikte doğmuş ve yaklaşık olarak 18. yüzyıla kadar, bu bilimin gelişimini, kısmen olumlu kısmen de olumsuz yönde etkilemiştir; bu nedenle astronomi tarihi araştırmalarında astrolojiye ilişkin gelişmelerden de bahsetmek gerekir.


Evrenin derinliklerindeki iki minik kırmızı nokta, astronomlara ilk kez ilk galaksilerin oluştuğu dönem hakkında bilgi verdi. Washington'daki Carnegia Gözlemevi'nden Ivo LabbZ, Spitzer uzay teleskopuyla bu döneme ait yıldızların yaşını ve kütlesini belirledi. İncelenen iki galaksi, Hubble Ultra Deep Field topluluğuna dahil. 12,7 milyar ışık yılı uzaklıktaki bu galaksilerin ilk patlamadan 700 milyon yıl sonra oluştukları bilinmekte. LabbZ ayrıca iki bebek galaksinin içindeki yıldızların yaklaşık olarak 50-300 milyon yıl yaşında olduğunu hesapladı. Bu da iki galaksinin ilk patlamadan 500 milyon yıl sonra oluşmuş olabileceği anlamına gelmekte. İki galaksinin toplam kütlesi, Samanyolu gibi çağdaş galaksilerin sadece yüzde biri kadar. Araştırmacılar bu nedenle galaksilerin çok çabuk büyüdüklerini sanıyorlar.


Evren'in nasıl ortaya çıktığını tam olarak bilen yok.. Gerçi neredeyse sonsuz sıcaklıkta ve sonsuz küçüklükte bir noktanın 13-15 milyar yıl önce büyük bir patlamayla aniden genişlemesiyle varlık kazandığı yolunda yadsınamayacak kanıtlar var. Ama başlangıçta bir bütün olan dört temel doğa kuvvetinin nasıl ayrıştığı, Evren'in neden oluştuğu, yoğunluğu, biçimi kesin olarak bilinmiyor.Oysa nasıl sona ereceği neredeyse kesin: Öyle anlaşılıyor ki, gidişimiz, gelişimiz gibi görkemli ışık gösterileriyle olmayacak. Bunu kanıtlayan yeni gözlemler var. Başta, Evren'in artan bir hızla genişlemesi geliyor. Gözlemler, ortaya bazı güç sorular da çıkarmıyor değil. Ancak, bu soruları yanıtlayacak araçlar, kuramsal planda da olsa geliştirilmiş bulunuyor. Son yıllarda genişlemeyi açıklamak için kütle çekiminin tersi bir etki yapan bir kozmolojik sabitten söz edilir olmuştu. Şimdiyse fiziğin can simidi, "beşinci kuvvet" diye adlandırılıyor değişken bir boşluk enerjisi. Nedeni, gözlemlerimizin bize Evren'in genişleme hızının arttığını göstermesi. Evren'in genişlediğini Amerikalı gökbilimci Edwin Hubble'ın 1929 yılında uzak gökadaların bizden, yakındakilere göre daha büyük bir hızla uzaklaştıklarını göstermesinden bu yana biliyoruz. O zamandan bu yana, daha güçlü teleskoplarla yapılan gözlemler, Evren'in büyük patlamadan bu yana sürekli olarak genişlediğini kuşkuya yer bırakmayacak biçimde gösterdi. Genişlemenin bir kanıtı da Evren'in her yerini dolduran mikrodalga fon ışınımı. Büyük patlamadan yüz binlerce yıl sonra Evren'in yaklaşık 3000 C'ye kadar soğuması ve protonların elektronları yakalamasıyla ışığın serbestçe kaçtığı noktayı gösteren bu ışınım, Evren'in genişlemesiyle bugün elektromanyetik tayfın mikrodalga tayfına kaymış ve enerjisi, yaklaşık 2,7 K sıcaklığa karşıt olacak kadar azalmış bulunuyor.Ancak genişleme, tek başına sonumuzun ne olacağını göstermiyor ki...Bir kere kütle çekiminin bu genişlemeyi yavaşlatması gerek. Kütlenin aslında enerjiyle eşlenik olduğunu görmüştük.Geleneksel kozmoloji, Büyük patlamadan belirli bir süre geçtik'ten sonra Evren'in maddenin egemenliği altına girdiğini varsayar. Böyle olunca da Evren'in geometrisine, buna bağlı olarak da içindeki maddenin yoğunluğuna bağlı olarak genişlemenin üç yoldan birini izleyeceğini söyler. Eğer madde yoğunluğu belirli bir kritik değeri aşarsa, Evren "kapalı" demektir. Yani genişleme bir noktada duracak ve daha sonra büzülme başlayacak ve sonunda Evren kendi üzerine çökerek yok olacak. Yoğunluğun kritik değerin altında olması halindeyse Evren "açık" demektir.Bu durumda genişleme sonsuza kadar sürecek. Yoğunluğu n kritik değere eşit olduğu durumaysa "düz Evren" deniyor: Genişleme gene sonsuza değin sürecek, ama giderek azalan bir hızla. Aslında enerji yoğunluğunun, kritik yoğunluğa eşit yada çok yakınında olması gerekiyor. Çünkü Evren'in başlangıcından bu yana en az 13 milyar yıl geçtiğine inanılıyor. Eğer yoğunluk kritik değerin altında yada üstünde olsaydı, çok daha kısa sürede, bizlerin ortaya çıkmamıza olanak vermeden genişlemesi, yada hemen geri çökmesi gerekirdi. Evren'in kritik yoğunlukta olduğunu varsaysak bile sorunumuz tam anlamıyla çözülmüyor. Bir kere madde, bu yoğunluğu tek başına sağlayamaz. Çünkü Evren'in yarıçapında meydana gelen her bir misli artışın, enerji yoğunluğunu sekiz kat azaltması gerek. Üstelik son yıllarda yapılan gözlemler, baryon dediğimiz, tanıdık parçacıklardan oluşmuş maddenin, Evren'in çok küçük bir bölümünü oluşturduğunu ortaya koydu. O halde nasıl oluyor da, enerji yoğunluğu kritik düzeyde kalıyor?Gözlemlerin doğruluğuyla ilgili kuşkular giderildikten sonra gözler ister istemez Evren'deki karanlığa çevrildi. Evren'deki bu olağanüstü boşluğu dolduracağına inanılan "karanlık madde" arayışları başladı. Bu ışıma yapmadığı için görülemeyen maddenin bir bölümünün, gezegen, sönmüş yıldızlar, kara delikler gibi bildiğimiz madde biçimleri olabileceği düşünüldü. Hele son derece zayıf etkileşimli nötrinoların, çok küçük de olsa bir kütleye sahip olduklarının kanıtlanması, bilmecenin çözümü konusunda yeni umutlar yarattı. Bu arada, bildiğimiz madde türleri dışında, zayıf etkileşimli egzotik parçacıklardan oluşan karanlık madde türleri için yürütülen aramalara da hız verildi.Gene de bütün bunlar enerji açığını kapatmaya yetmedi. Üstelik Evren'in genişlemesiyle ilgili son bulgular, sorunu daha da çetrefilleştirdi.Evren'in hangi hızla genişlediğini bilmek için standart ışık kaynakları gerekli. Hubble, 1920'li yılların sonunda yaptığı hesaplamalarda, gökadaların tümünün aynı parlaklıkta olduğunu varsaydı. Ona göre parlak gökadalar daha yakın, sönük olanlarsa daha uzak olmalıydı. Hesaplamadığı şey, gökadaların çok farklı büyüklerde olabileceği gibi, aynı gökadanın da zamanla olgunlaşacağı ve dolayısıyla parlaklığının değişebileceği gerçeğiydi. Bu nedenle gökbilimci, kendi adıyla Hubble Sabiti diye anılan genişleme oranını yanlış hesapladı. Hubble, gökadaların her megaparsekte (3,26 milyon ışık yılı) saniyede 500 kilometre artan bir hızla uzaklaştıklarını açıkladı. Bu oran, günümüzde hala tartışmalı olsa da, Hubble Sabiti'nin değeri 55-70 km olarak kabul ediliyor. Daha sonra, 1970'li yıllarda kozmologlar standart ışık kaynağı olarak muazzam ölçülerde ışık yaydıkları için çok uzaklardan gözlenebilen ve enerjilerini, gökadaların merkezlerindeki büyük kütleli kara deliklerden alan kuasarları benimsediler. Ancak kısa sürede görüldü ki, kuasarlar kendi aralarında gökadalardan bile daha fazla farklılaşıyor.Sonunda kozmologların imdadına la türü denen çok özel bir süpernova biçimi yetişti. Normalde süpernovalar, çok büyük kütleli yıldızların yakıtlarını tüketerek merkezlerinin çökmesiyle meydana gelen patlamalar. Bu çöküşün yarattığı şok dalgası, yıldızın hidrojen ve merkezde pişerek daha ağır elementlere dönüşmüş dış katmanlarını büyük bir padamayla uzaya saçar. la türü patlamalarsa, Güneş benzeri yıldızların başına gelen özel bir son. Bu yıldızlar, ömürlerini tamamladıklarında dış katmanlarını bir gezegenimsi bulutsu biçiminde yavaşça uzaya bırakırlar.Merkezleriyse sıkışarak ısınır ve giderek soğuyup gözden kaybolacak, yaklaşık Dünya boyutlarında bir "beyaz cüce" haline gelir. Sıkıştığı için kütle çekim gücü olağanüstü artan bu beyaz cücelerden bazıları, zaman içinde yakınlarından geçmekte olan bir yıldızdan madde çalmaya başlar. Üzerine çektiği maddeyle irileşen beyaz cüce, 1,4 Güneş kütlesine vardığı anda merkezindeki karbon ve oksijen yanmaya başlar ve çok hızlı bir zincirleme tepkimeyle yıldız patlar. Kütlesini oluşturan tüm madde saniyede 10 000 km hızla uzaya saçılır. Bu patlamalar öylesine güçlüdür ki, bizden milyarlarca ışık yılı ötedeki gökadalarda bile kolaylıkla saptanabilirler. Ayrıca biliyoruz ki, hepsi aynı süreci izlediklerinden, parlaklıkları da aşağı yukarı aynı. Bu durumda gökbilimciler, parlaklık değişimlerini inceleyerek patlamaların olduğu gökadaların uzaklığını, en çok yüzde 12 hata payıyla saptayabiliyorlar. Bu tip süpernovalar çok yaygın olarak gözlenen olgular değil. Tipik bir gökadada 300 yılda bir görülebiliyorlar. Ancak binlerce gökadayı izlediğinizde, yaklaşık her yarım saatte bir bu türden bir süpernovayla karşılaşabiliyorsunuz. Evrendeyse o kadar fazla gökada var ki (en az 150 milyar), her birkaç saniyede bir, la türü bir süpernovanın ortaya çıkması gerek.la türü süpernovalar, güvenilir bir standart ışık kaynağı olarak kendilerini kanıtladılar. Ancak fizikte her zaman olduğu gibi, ortaya attıkları sorular, yanıtlayabildiklerinden çok daha fazla:Bundan 5 milyar yıl kadar önce çok uzaklardaki bir gökadada çoktan ölmüş bir yıldız, birdenbire 1 milyar Güneş'ten daha parlak bir patlamayla yok oldu. Patlamanın ışığı, giderek sönükleşerek ve genleşerek uzay-zaman içinde yol almaya başladı ve nihayet patlama sırasında henüz oluşmamış olan Dünya'ya ulaştı. 1997 yılında bir gece bu ışınımdan arta kalan birkaç yüz foton 10 dakika süreyle Şili'deki bir teleskopun aynasına çarptı ve bilgisayarlarca kaydedildi. Bu tür süpernovaları inceleyen kozmologlar ekibiyle benzer araştırmalar yapan rakip bir grup, bu ve benzeri patlamalar üzerinde yaptıkları çalışmalar sonunda şu sonuca vardılar. Bu patlamalar, olması gerekenden daha zayıftı. Önce ışığın aradaki toz bulutlarından etkilenip etkilenmediklerini baktılar. Toz, daha çok mavi ışığı perdelediği için, tozdan geçen ışık, olduğundan daha fazla kırmızı görünür.Gözlemcilerse böyle bir etki saptamadılar. Ayrıca değişik yönlerdeki patlamalardan gelen ışığın parlaklığında, toz bulutlarının etkisine bağlı olması gereken oynamalar da görülmedi. Araştırmacılara göre gözlemler iki biçimde yorumlanabilirdi: Bunlardan birincisi, Evren'in sanıldığı gibi düz değil, negatif bir eğriliği olması, yani geometrisinin eğer biçiminde olması. Çünkü bu biçimdeki bir evrende, eski bir süpernovanın oluşturduğu geniş ışınım küresi, düz bir evrendekine oranla daha geniş bir alana sahip olur. Böyle olunca da ışınımın kaynağı, olması gerekenden daha zayıfmış gibi görünür.Uzak süpernovaların şaşırtıcı zayıflığının bir nedeni de bunların, kırmızıya kayışlarının gösterdiğinden daha uzakta olmaları. Başka bir açıdan bakılınca, bu uzak süpernovaların taytlarındaki kırmızıya kayış, beklenenden daha düşük görünüyor. Bununsa olağanüstü önemde sonuçları var: Demek ki, Evren, geçmişte sanıldığından daha düşük bir hızla genişlemiş. Demek ki genişleme hızı geçmişe oranla artıyor.Daha doğru bir ifadeyle, kütle çekiminin genişlemeyi yavaşlatma hızı düşüyor. Peki bunun anlamı ne? Anlamı şu:madde yoğunluğu geçmişte daha yüksekti. Bunu zaten görmüştük. Evren'in yarıçapı bir misli arttıkça içindeki madde yoğunluğu sekiz kat azalıyor. OyS! madde yoğunluğu demek enerji yoğunluğu demek. Enerji yoğunlununsa sabit olması gerekiyor. Evren'in ilk anlarındaki enerji yoğunluğu neyse, işlevi de aynı olmalı. O halde Evren'e bugünkü düz görünümünü veren bir enerji olmalı. Araştırmacılar şaşırmakta haklı değil mi? Şimdiye kadar kozmik ölçekte etki yapan tek kuvvet kütle çekimi değil miydi? Bu kütle çekiminin de gökadaları birbirine yaklaştırması, ve Evren'in genişlemesini frenlemesi gerekmiyor muydu? Oysa eğer genişleme hızlanıyorsa bir şeyin kütle çekimine ters yönde etki yapması gerekiyordu...cisimleri birbirine yaklaştıracak yerde uzaklaştıracak bir kuvvet; çekme yerine itecek bir kuvvet. Ama ortada görünen bir şey yok. Yalnızca boşluk var. Bu durumda bu işi yapabilecek, muazzam büyüklükteki gökadaları birbirinden. uzaklaştırması nedeniyle merkezde boşluk kalıyor. Ama boşluk nasıl olur da bir yay gibi davranabilir? Evren, ancak bildiğimiz madde ve ışınımdan çok farklı bir şeyden oluşmuşsa bu olası hale gelebilir. Gelgellim, işi çözümleyebilecek bu yöntem de gene yeni sorular çıkartıyor ortaya: Bu gizemli kuvvetle ilgili hesaplar, bunun gözlenenden çok daha büyük olması gerektiğini gösteriyor. Ayrıca bu kuvvetin neden eskiden değil de şimdi ortaya çıktığı sorusu havada kalıyor.Yeni gözlemlerle doğrulanan la türü süpernova verileri, araştırmacıları ister istemez ilk kez Einstein'ın "Evren'i statik kılmak için" ortaya attığı, ancak sonra "en büyük hatam" diye denklemlerinden çıkarttığı "kozmolojik sabit" aracını yeniden kullanmaya götürdü. Aslında Einstein'ın kütle çekim kuramı, bu kuvvetin itici olabilmesini de açıklıyor. Genel Görelilik denklemlerine göre kütle çekimi iki unsur tarafından belirleniyor: Bunlar, bir cismin enerji yoğunluğuyla, basıncı. Basınç da aslında bir enerji biçimi. Örneğin bir kabın kenarlarına çarpan gaz parçalarının böyle bir enerjisi var. Bunu bilmesine rağmen Einstein, basıncı özellikle enerji yoğunluğuyla birlikte denklemlerine katmadı. Nedeni, Evren'in "kendi basıncı olan" özel bir maddesi olacağı yönündeki sezgisi olabilir.Einstein'ın denklemlerine göre enerji yoğunluğu değerini, basınç değerine eklediğinizde eğer artı bir sonuç elde ediyorsanız, kütle çekimi çekici olur; ama eğer sonuç eksi bir değer veriyorsa, kütle çekimi itici hale gelir. Peki ama bu değerler nasıl olur da eksi değerde bir sonuç verir? Evren'de madde için olsun, ışık için olsun, bu denklem hep artı sonuç veriyor. Çünkü gerek maddenin, gerek ışınımın enerji yoğunlukları pozitif, basınç değerleriyse, ciddiye alınmayacak kadar önemsiz.Ama önemli büyüklükte bir negatif iç basınca sahip bir madde ortaya çıkarsa iş değişir.Aslında negatif basınç, ilk bakışta görüldüğü gibi garip bir kavram değil. Bu, gerilmiş bir lastikteki, içeriye doğru çeken kuvvet gibi bir şey. Yani uzay, büyük bir gerilime sahip garip bir maddeden yapılmışsa, bir yay gibi davranabilir. Ama bu biraz garip değil mi? İçe doğru çeken bir gerilime sahip madde, gökadaları nasıl birbirinden uzaklaştıracak? ışığın, uzaydaki negatif basıncın çevresine hiç etki yapmaması. Çünkü kuvvetler, eninde sonunda basınç farklarının bir ürünüdürler. Oysa uzayda her bölge, hepsi de aynı basınca sahip bölgelerle çevrilidir. Ortada basınç farkı bulunmaz. Böyle olunca da, negatif basınç yalnızca bir biçimde etkili olabilir: Genel görelilik aracılığıyla itici kütle çekimi yaratarak. O halde uzayın neden genleşir gibi göründüğünü anlamak için, muazzam bir negatif enerjiye sahip olduğunu kabullenmek zorundayız. Kozmologlar bu enerjiye sahip olduğunu varsaydıkları maddeyi "Lambda kuvveti" yada kozmolojik sabit diye adlandırıyorlar.Bu itici boşluk düşüncesinin bir avantajı da, kozmologları uzun süre meşgul eden kritik yoğunluk sorununu çözmesi. Daha önce gördüğümüz gibi kura m ve gözlemler, Evren'in kritik yoğunlukta olmasını gerektiriyor. Ne var ki, madde, bu kritik yoğunluğu oluşturmanın çok ötesinde. Bilinenini, bilinmeyenini, açığını, karanlığını, normalini, egzotiğini bir araya katsanız, Evren'deki tüm madde, gerekli enerji yoğunluğunun %30'dan fazlasını vermiyor. Geleneksel kozmolojide kuramcılar, bu %70 açığı görmezden gelme eğilimindeydiler. Oysa şimdi buna gerek yok, varlığını göremediğimiz ama etkisini duyduğumuz bu gizemli madde sayesinde sorun çözülmüş oluyor.Evren, eğer kütlesinin %30'u bildiğimiz ya da bilmediğimiz türden madde, %70'i de sahip olduğu enerji nedeniyle kütleye sahip itici boşluk tarafından oluşturuluyorsa kritik yoğunlukta kalabiliyor.Bu çözüm, gökbilimcileri rahatlatmış görünüyorsa da, fizikçiler için yeni karabasanlar anlamına geliyor. Çünkü iş boşluğun enerji yoğunluğunu hesaplamaya gelince, uzay boşluğu kuramı boşlukta asılı kalıyor. Kuantum mekaniği, doğadaki temel parçacıkları, Evren boyunca uzanan kuantum alanlarındaki uyarımlar olarak yorumlar. Bu kurama göre örneğin fotonlar, elektromanyetik alandaki yerel pürüzlerdir. Elektronlarla pozitronlarsa, eIektronpozitron alanındaki pürüzler vb... Tüm bu alanlar, bir gitarın telleri gibi, sonsuz biçimde titreşirler. Ancak yapamadıkları tek şey, gitar teli gibi sıfır uyarı düzeyine düşmek. Kuantum mekaniğinin temel taşlarından olan Belirsizlik İlkesi gereği, hiçbir şey, hatta hiçlik bile kesin olamayacağından, bu enerji düzeyleri hiçbir zaman sıfır olamaz. Demek oluyor ki kuantUm kuramı, tüm titreşim biçimleri için sıfırın üzerinde bir alt sınır belirliyor. "Sıfır, virgül enerji" (0,1 gibi) diye adlandırılan bu enerji düzeyi çok küçük olmakla birlikte tüm kuantum alanlarındaki sonsuz sayıdaki titreşim biçimlerine karşılık gelen küçük enerji düzeylerini üst üste koyduğunuzda elde ettiğiniz sonuç sonsuzluk oluyor. Bu alanların en alt enerji düzeyleri de boşluğa karşılık geldiğine göre, kuantum kuramına göre boşluğun sonsuz büyüklükte bir enerji yoğunluğu olması gerekiyor.Açık ki, böyle bir şey doğru olamaz. Aksi halde tüm Evren'in çok çok önce bir kara delik halinde çökmesi gerekirdi. İşte fizikçiler, bu açmazlar karşısında çaresiz kalıyorlar. Princeton Üniversitesi'nden Paul Steinhardt "böylesi bir mahcubiyete katlanmak kolay değil" diyor. Boşluğun kuantum resminin fizikçileri bunaltan bir başka paradoksu da şu: Fizik kurallarına göre boşluk, ne yaparsanız yapın değişmez bir enerji yoğunluğuna sahiptir. İtici boşluk için de bunun böyle olması gerekiyor.İster Lambda Kuvveti deyin, ister kozmolojik sabit, isterse yaylı boşluk yada itici uzay, bu garip kuvvetin yarattığı kuramsal sıkıntılar bununla da bitmiyor. Sonsuz bir enerji yoğunluğu, fizik kurallarınca olası bir şey değil. Çünkü Planck enerji yoğunluğu denen ve kütle çekim kuvvetinin, kendisinden çok daha güçlü öteki doğa kuvvetleriyle eşit hale geldiği enerji düzeyinde bilinen fizik kuralları işlevlerini yitiriyorlar. O halde sonsuz olduğu söylenen boşluk enerjisinin bu Planck düzeyini aşamaması lazım. Yani böylece bu "sonsuz" enerjiye bir üst sınır getirmiş oluyoruz. Oysa bakıyoruz, Planck enerjisi düzeyi, ölçülen boşluk enerjisinden 1O12J kat fazla.. .Nobel ödülü sahibi fizikçi Steven Weinberg, "bu, bilim tarihinde yapılan en büyük katlı çarpım hatası" diyor.Bazı fizikçilerin kafalarını meşgul eden bir açmaz da şu: Günümüzde uzayın enerji yoğunluğu, neden maddenin enerji yoğunluğuna bu kadar yakın?Anımsayalım: Evrenimizde bugün maddenin, ancak kritik yoğunluk için gereken enerji düzeyinin yalnızca %30'unu meydana getirdiğini söylemiştik. Geri kalansa, boşluk enerjisinden oluşuyordu. Yani madde enerjisinin, boşluk enerjisine oranı, yakın sayılır. Gene gördük ki, Evren'in toplam enerji yoğunluğu hiç değişmez.Büyük patlamanın hemen sonrasında da aynıydı, şimdi de aynı. Oysa başlangıçta madde enerjisi, boşluk enerjisinden 101 0 kat fazla.Peki biz neden tamda bu oranın 1010 o denle düştüğü zaman ortaya çıktık? Steinhardt, bunu açıklayacak bir yol bulmuş. Bu, kozmolojik sabit gibi egzotik, ama ondan oldukça farklı yeni bir kuvvet icadını gerekli kılmış. Steinhardt ve arkadaşları, bunu "beşinci kuvvet" diye adlandırıyorlar. Araştırmacı "bu kavramı, Dünya'nın temel yapıtaşlarını toprak, ateş, su ve hava olarak betimleyen eski Yunanlılardan çaldık" diyor. "Filozofları, bir de daha saf olan bir kuvvetin, bir beşinci kuvvetin bulunabileceğini de öne sürmekteydiler". Kuramcılara göre beşinci kuvvet, tıpkı kozmolojik sabit gibi bir boşluk enerjisi. Tıpkı onun gibi uzayda bir "skalar alan" olarak bulunuyor. Kuvvet alanları genel olarak uzayda her noktada yön ve büyüklüğe sahip alanlardır. Örneğin elektromanyetik alan. Skalar alansa, yalnızca büyüklüğü olanlara verilen ad. Fizikte böyle alanlar bulunabiliyor. Steinhhardt, "Büyük Patlama ardındaki kozmik şişmeyi, çok daha enerjik olmakla birlikte buna benzer alanlar yönlendirdi" diyor.Kendisine göre, arkadaşlarıyla araştırdığı düşük enerjili alan, doğadaki temel parçacıkları küçük sicim parçalarının farklı titreşimleri olarak yorumlayan süper sicim kuramında ortaya çıkabilir.Peki bu beşinci kuvvet madde ve bilinmeyen enerjinin yoğunlukları arasındaki garip orantıyı nasıl açıklıyor. Steinhardt ve arkadaşlarına göre, ışığın, beşinci kuvvetin, kozmolojik sabit yada öteki adıyla Lambda kuvveti gibi daima sabit kalma gereğini duymaması. Yalnızca uzay ve zaman içinde değişim göstermekle kalmıyor, aynı zamanda negatif basıncıyla enerji yoğunluğu arasındaki ilişki de zaman içinde değişiklik gösterebiliyor. Oran sorununu da bu yolla çözümlüyor.Kurarncılar, beşinci kuvvetin, boşluğun bir parçası olarak büyük bir üstünlüğe sahip olduğunu söylüyorlar. O da, madde ile etkileşebilmesi. Bu yolla maddenin enerji yoğunluğunu izleyerek kendisinin de o değeri alabilmesi.Steinhard bu nedenle beşinci kuvveti bir "izleyici alan" diye adlandırıyor.Çünkü hangi enerji düzeyi ile yola çıkmış olursa olsun, sonunda maddenin enerji düzeyini benimsiyor.Steinhardt ve arkadaşlarının duyduğu heyecana karşın, fizikçiler kozmolojik sabitle beşinci kuvveti tümüyle ayırtmaya hevesli görünmüyorlar. Kendilerine göre ikisi arasında bir seçim zor. Kozmolojik Sabit, Evren'le birlikte büyüyor. Böylece bir an gelecek sıradan madde ve ışınımın yol açtığı kütleçekimine tümüyle üstün gelecek; Evren'i sonsuza kadar genişletecek ve sıradan maddenin yoğunluğunu neredeyse sıfıra indirecek. Beşinci kuvvetin taktiğiyse başka: Maddenin enerji yoğunluğunu hedef aldığından her ikisinin yoğunluğu birbirine paralel olarak azalacak. Ama onunda götüreceği yer aynı: Sonsuza kadar genişlemiş, yoğunluğu sonsuza kadar azalmış bir Evren.Bazı fizikçilerse, meslektaşlarının bazı gözlem sonuçlarından böylesine aşırı yorumlara varmasını endişeyle karşılıyorlar. Fermi Ulusal Laboratuarından Richard Kolb, "Bizim kozmoloji topluluğu ipin ucunu kaçırdı" diyor. "Tek bir gözlemden yola çıkarak acele sonuçlar çıkartmayalım; unutulmamalı ki Evren bize daha önce de oyunlar oynadı" diye ekliyor.Uzak süpernova patlamalarının dışında, kozmolojik sabit yada beşinci kuvvetin etkileri konusunda ipuçları verecek bir anahtar da, mikrodalga fon ışınımı. Princeton İleri Araştırmalar Enstitüsü'nden Max Tegmark'a göre, fon ışınımındaki küçük oynamalar, ölçümleri yapan COBE uydusunun yetersizliklerine karşın kozmolojik sabitin etkilerinin işaretlerini taşıyor. Şimdi kozmologlar, büyük düğümün çözümü için umutlarını NASA'nın gelecek yıl uzaya göndereceği Mikrodalga Anizotropi Sondası ile, Almanların 2007 yılında fırlatacakları Planck uydusunu n gözlemlerine bağlamış bulunuyorlar.


Robot teknolojilerine yatırım yapan Japon otomotiv şirketi Honda, bilimkurgu filmlerine konu olan bir fikri hayata geçirdi. Honda bilim insanları, insanın beyin dalgalarını algılayan bunları yerine getiren bir robot geliştirdi. Honda uzmanları, teknolojinin gelecekte klavyenin yerini alacağını, düşünce gücüyle yazı yazmaya olanak vereceğini belirtiyor. Beyin dalgalarını algılayabilen bilgisayarlar gelecekte fiziksel engelliler için de akıllı tekerlekli sandalye olarak kullanılabilecek. Tokyo'da yapılan gösterimde, insanın beyin dalgaları MRI tarayıcısından geçiriliyor ve robotun sensörlerine gönderiliyor. Robot MRI verilerini işlemcisinden geçirerek komutlara çeviriyor. Denemede MRI tarayıcısında oturan komut-verici insan yumruğunu sıkıyor, sonra parmaklarını açarak bir 'V' işareti yapıyor. Bunu gören robot da, aynı hareketi tekrar ediyor. Honda uzmanları, daha karmaşık hareketler ve komutlar için daha fazla araştırma yapılacağını ifade ediyor. İnsanın beyin dalgalarını okuyan robotun işlemcisinin daha küçük, cebe sığacak boyuta geleceğini belirten uzmanlar, ayrıca robotun tam olarak kullanıma girebilmesi için kabloların da kalkması gerektiğini düşünüyor. Honda yetkilileri beyin dalgalarının makineler tarafından algılanmasına dayalı teknolojilerden otomobillerde de yararlanacaklarını dile getiriyor. Beyin dalgalarını okuyan bilgisayarlar, otomobillerin güvenlik tarafında görev alacak.


Beyin: Gizemli Yolculuk Sergisi Rahmi M. Koç Müzesi'nde açıldı. Doğa'nın en gelişmiş tasarımını konu alan, yenilikçi, etkileyici, interaktif bir sergi olan Beyin: Gizemli Yolculuk, Rahmi M. Koç Müzesi'nde beynimizin sırlarını keşfetmek isteyenleri bekliyor. The Partners firmasının proje koordinasyonu ve Türkiye temsilciliğini yaptığı, doğanın en gelişmiş tasarımını konu alan Beyin: Gizemli Yolculuk adlı interaktif sergi, Rahmi Koç Müzesi'nde beyninin sınırlarını keşfetmek isteyen ziyaretçileri bekliyor. Sergiyle ilgili AA muhabirine bilgi veren The Partners firması kurucu ortaklarından Aslı Ekşioğlu, 2004 yılında Danimarka Experimentarium Bilim Merkezi tarafından oluşturulan serginin, tamamıyla bilim adamlarının üzerinde çalıştığı bir proje olduğunu söyledi. Ekşioğlu, "Beynimiz; İnsan Beynine Genel Bakış", "Düşünen Beyin; Beynin İşlevleri" ve "Beyin ve Vücut: Hareket Kontrolü ve Yön Duygusu" şeklinde 3 ana bölümden oluşan serginin, en önemli özelliğinin kişilerin kendi kendilerini deneyebilecekleri tüm bölümleri destekleyen ve beynin işleyişini anlamaya yardımcı eğitici ve eğlendirici "Vücut saatinizi inceleyin", "Sol ve sağ yarım kürelerin hangisiyle işitiyorsunuz?", "Müzik ve meditasyon", "Hangi gözünüz daha baskın?", "Akıl oyunları", "Kısa dönem hafızanızı test edin", "Eller beyni aldatır", "Duygularınızı test edin" gibi başlıklardan oluşan ve 5 duyuyu harekete geçirebilecek 42 interaktif aktiviteden oluşması olduğunu belirtti. Serginin geneline bakıldığında hislerin, davranışların ve algıların, bütün vücut ve duygusal fonksiyonların her birinin merkezinin beyin olduğunun anlaşıldığını anlatan Ekşioğlu, "Galiba o yüzden de tıpta beyin ölümü gerçekleştiği zaman ancak insan hayatına son veriliyor. Her alanda olduğu gibi burada da birtakım mucizeler gerçekleşebiliyor ama tıbbın son noktayı koymaya karar verebileceği durum bu oluyor sanırım" diye konuştu. Ekşioğlu, aktivitelere bakıldığında kadın ve erkek beyni arasında birtakım belirgin farklar gözlemlenebildiğini ifade ederek, "Hepimizin beyninin ne kadar birbirinden farklı çalıştığını, bazı konularda nasıl daha iyi olduğunu, bazı konularda daha geliştirilmeye açık olduğunu deneyimleme fırsatı buluyoruz bu sergide" dedi. Serginin bu özelliği ile 7'den 70'e çok geniş bir kitleye hitap ettiğini dile getiren Ekşioğlu, çocuklara, öğrencilere, yetişkinlere ve sağlık sektöründeki profesyonellere kendileri hakkında birbirinden ilginç ve şaşırtıcı deneyimler sunulduğunu anlattı. Ekşioğlu, hem serginin Türkiye'ye adaptasyonu hem de ziyaretçilerin daha ayrıntılı cevaplar gerektirebilecek soruları için sağlık sektörünün ileri gelen kişilerinden danışmanlık hizmeti aldıklarını da söyledi. Aslı Ekşioğlu, Türkiye'de aile eğlencesi anlayışının "çok kısıtlı olduğunu gördüklerini ve ailelerin vakitlerinin büyük bir kısmını alışveriş merkezlerinde geçirdiklerini" ifade ederek, bu boşluğu doldurmak için Türkiye'ye getirdikleri "Leonardo: Evrensel Deha" ve "Einstein" sergilerinden aldıkları olumlu geri bildirimler sonucu bu sergiyi de Türk ziyaretçisiyle buluşturma kararı aldıklarını aktardı. Ekşioğlu, Danimarka, Macaristan, Polonya, Fransa ve Yunanistan gibi ülkelerde 1,5 milyon kişiyi aşkın kişinin ziyaret ettiği sergiyi, İstanbul'dan sonra Ankara ve Kıbrıs'ta sergilemek istediklerini bildirdi. Sergi süresince konuyla ilgili düzenlenecek çeşitli seminer, panel ve 4-14 yaş arası gruplar için workshoplarla ziyaretçilerin ufkunun genişletileceğini anlatan Ekşioğlu, "Sergi, vücudumuzun merkezi olan beyni daha iyi anlamaya çalışmak adına bir başlangıç. Beyninin ne şekilde çalıştığını, kendi beynini merak eden herkesin bence sergiyi ziyaret etmesi lazım. Sergi hem eğlenceli, hem eğitici" diye konuştu. Nörolojik Bilimler Vakfı Başkanı Prof. Dr. Mustafa Ertaş da, serginin insanın en gizemli ve en merak edilen organı olan bedenin kumanda merkezi, beyni gözler önüne serdiğini söyledi. "Beynimiz hakkında çok fazla kulaktan dolma bilgilere sahibiz. O yüzden sara nöbeti geçirenlere hala soğan koklatılıp patates bağlanıyor, sol tarafı felçli kişilerin durumu kalp solda diye tehlikeli görülüyor. Beyninin sanıldığından çok daha esnek bir yapıya sahip olduğunu anlatan Ertaş, "Beyin ihtiyaca göre kendini yeniden düzenleyebiliyor. Örneğin görme ile ilgili bir bölge ihtiyaca göre başka bir fonksiyona kayabiliyor veya daha gelişen duyularımıza beyin de daha fazla yer ayırıyor" dedi. "Aslında bedenimizde birçok hastalıkla savaşmak için gizli veya gömülü silahlarımız var. Örneğin morfinden binlerce kat daha güçlü ağrı dindirici olan endorfin beynimizden salgılanıyor. Depresyon, beynimizdeki bazı maddelerin dengesinin bozulmasının bir sonucu. "Böylece kendi yaralarımızın merhemini kendimiz üretiyoruz. Olumlu düşünme, beynin bu salgı fonksiyonlarını tetikliyor ve ruhsal ve fiziksel olarak daha güçlü, daha dayanıklı olmamıza olanak sağlıyor. Beyniyle ilgili daha ayrıntılı bilgiye sahip olmak isteyenler, sergiyi 30 Hazirana kadar gezebilecek.


Evrenin nasıl meydana geldiğini anlamak için gelecek hafta büyük bir atom parçalayıcıyı çalıştırmaya hazırlanan bilim adamları, dünyayı yutacak bir kara delik meydana geleceği endişelerinin yersiz olduğunu söyledi. Büyük Hadron Çarpıştırıcısı projesinin yeni güvenlik analizinde, yapılacak deneyin, dünyanın her gün yüksek enerjili kozmik ışınlarla çarpışmasından farksız olduğu vurgulanıyor. Deneyi yapacak olan Avrupa Nükleer Araştırmalar Örgütü'nden beş fizikçinin hazırladığı analizde Doğa bugüne dek bu deneyi yaklaşık 100 bin kez yapmış durumda ve gezegenimiz hala ayakta deniyor. Özellikle internette dolaşan bazı mesajlarda, atom parçalayıcının 10 Eylül Çarşamba günü çalıştırılmasıyla bir kara deliğe yol açacak güçlü enerji alanlarının ortaya çıkacağı ya da garip bir parçacığın oluşarak, dünyayı sıcak bir sıvıya çevireceği söylentileri yer alıyor. Büyük Hadron Çarpıştırıcısı, Fransa-İsviçre sınırında, Cenevre yakınlarındaki 27 kilometre uzunluğundaki bir tünele yerleştirildi. Tünel Jura Dağları'nın altında, 50-175 metre derinlikte bulunuyor. Alet Çarşamba günü ilk kez çalıştırılacak ve birbirine zıt yönlerde hareket eden, iki paralel proton demeti yollayacak. Protonlar ışık hızına yaklaştığında, çarpıştırıcının içindeki süperiletken mıknatıslar ışın demetlerinin yönünü değiştirerek, protonları muazzam bir hızla birbiriyle çarpıştıracak. Amaç, 14 milyar yıl önce evrenin meydana geldiği Big Bang/Büyük Patlama'dan mikrosaniyeler sonraki ortamı yeniden yaratmak. Çünkü bugünkü evrenin temel taşlarının o anlarda şekillendiği düşünülüyor. Bilim adamları çarpışmadan doğacak enkazı inceleyerek, evrende bugüne dek sır olarak kalan bazı konulara ışık tutmayı umuyor. CERN bilim adamlarının hazırladığı yeni güvenlik raporu, ortaya çıkacak kara deliklerin mikroskopik boyutlarda olacağını ve büyüyecek, hatta varlıklarını sürdürecek enerjiden yoksun olacakları için hemen yok olacaklarını savunuyor. Fransa hükümeti ise resmi bir kuruluş olan Nükleer Güvenlik Kurumu'ndan ayrı bir rapor istedi. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi de 29 Ağustos'ta deneyin durdurulması için yapılan başvuruyu reddetmişti. Başvuruyu Almanya'daki Tübingen Üniversitesi'nden bir biyokimyacı liderliğindeki bir grup vatandaş yapmıştı.


Önde gelen araştırma şirketlerinden Gartner analiz firması uzmanı Steve Prentice, bilgisayar faresinin 3 ila 5 yılda ortadan kalkacağı tahmininde bulunarak, bunun yerini, dokunmatik ekran ve yüz tanıma cihazları gibi harekete duyarlı bilgisayar sistemlerinin alacağını belirtti. Fare, masaüstü çevreyle iyi çalışıyor, ama ev eğlence sistemleri için veya dizüstü bilgisayar ile çalışırken artık bitti diyen Prentice, bu tahminini, oyun dünyasından esinlenerek yeni interaktif arayüz üreten tüketici elektroniği firmalarının çabalarının yönlendirdiğini kaydetti. Ev eğlence elektroniği yüz tanıma sisteminde Panasonic şirketinin liderlik yaptığını ve klasik uzaktan kumanda yerine kullanıcı bir elini kaldırdığında cihazın verilen komutu anladığını kaydeden analist, Hem yüzünüzü de tanıyor ve sizin siz olduğunuzu biliyor, ardından ekrana sizin menünüzü getiriyor. Elinizi hareket ettirerek, istediğinizi seçiyorsunuz diye konuştu. Prentice, Sony, Canon ve diğer video ve fotoğraf makinesi üreticilerinin de gerçek zamanlı yüz tanıma sistemleri kullandıklarını belirterek, Bunlar siz gülseniz bile sizi tanıyor. Bunların hepsi daha akıllıca şeyler için bilgisayarın gücünü kullanmak dedi. 20 yılda 500 milyondan fazla bilgisayar faresi satan Logitech firmasının üst düzey yöneticisi Rory Dooley de, yakında farenin ölümünün beklendiğini belirterek, insanların bilgisayarlarla iletişim kurabilme yollarının giderek arttığını, kendi şirketinin de bunların birçoğunu ürettiğini söyledi. Dooley, bu yıl içinde bilgisayar faresinin doğumunun 40. yıl dönümünü kutlamaya hazırlanırken, Gartner firmasının tahmininin gelişmekte olan ülkelerin internete bağlanmakta olduğu bir ortamda çok iç karartıcı olduğunu da sözlerine ekledi. Bilgisayar faresi Dr. Douglas Engelbart tarafından Stanford Araştırma Enstitüsü'nde icat edilmiş, ancak PC devriminin fareyi gerekli kılmasından önce, 1987'de patent süresinin dolmasından ötürü, Engelbart hiçbir zaman bu buluşundan maddi kazanç sağlayamamıştı.


Bilim adamları, evrenin mükemmel bir küre değil köşeleri bastırılmış elips şeklinde olduğunu düşünüyor. Bilim adamları, evrenin atom altı bir parçacıktan genişlediğini düşünüyor. İtalyan bilim adamlarının bu düşüncesi, Amerikan Havacılık ve Uzay Dairesi'nin Big Bang'den geriye kalan ısı dalgasını ölçen Wilkinson Microwave Anisotropy Probe aracının son ölçümlerine dayanıyor. İtalyan bilim adamları, evrenin elips şekline, bir manyetik alanın tüm kozmosa yayılması veya uzay ve zamanın dokusunu etkilemesinin yol açmış olabileceğini belirtiyor. Bilim adamları, Big Bang'den bu yana evrenin 13.7 milyar yaşında olduğunu, ilk atomların Big Bang'den 380 bin yıl sonra oluştuğunu ve evrenin yüzde 5'inin gerçek maddeden, yüzde 25'inin kara maddeden ve yüzde 70'inin de kara enerjiden oluştuğunu tahmin ediyor. bölgelerin galaksileri oluşturduğu tezini ortaya atmışlardı. soğukluğa 400 milyon yılda ulaştığı tahminini yürütüyor. Bu sürenin daha önce 200 milyon yıl olduğu tahmin ediliyordu. bu ısı dalgası evrenin en eski ışık kaynağı.


Bilim adamları güneş sistemi dışındaki iki uzak gezegene bugüne kadar hiç bakmadıkları kadar yakından baktı. Ama gördüklerine değil göremediklerine şaşırdılar. Bilim adamlarından oluşan üç ekip NASA'ya ait Spitzer Uzay Teleskopu'ndan aldıkları verileri kamuoyu ile paylaştı. Yüzlerce trilyon kilometre uzaktaki iki Jüpiter benzeri gezegenin atmosferinde gaz halinde bile su bulunmaması ekipleri çok şaşırttı. Reuters'in haberine göre gezegenlerden birinin atmosferinde tıpkı güneş sistemimizdeki gezegenler gibi kum benzeri partiküller görüldü. Pegasus takım yıldızı üzerinde bulunan HD 209458b ve Vulpecula takım yıldızı üzerinde yer alan HD 209458b adlı Jüpiter büyüklüğündeki gezegenler, Spitzer Teleskopu tarafından çok detaylı görülebilen ilk güneş sistemi dışı gezegenler. Bilim adamları bugüne kadar 213 tane güneş sistemi dışı gezegen keşfettiler fakat bunlardan sadece 67 tanesi incelenebilecek bir görüş açısına sahip. NASA Spitzer Bilim Merkezinden Carl Grillmair, bu buluşları çok önemli olarak nitelendirerek, "Kesinlikle su molekülleri bulacağımıza emindik fakat yoktu!" diye konuştu. Güneş sistemimizdeki dokuz gezegenden sadece iki tanesinde su molekülleri bulamadıklarını belirten Grillmair, "Bunlardan biri Merkür ki onun zaten bir atmosferi bile yok. Diğeri de çok değişik bir yapıya sahip olan Venüs. Ama bu iki yeni gezegenin atmosferlerini inceleyince hava tahmini bile yapabiliyoruz. Mesela 209458'de bugün hava çok sıcak, kuru ve rüzgarlı. Sıcak derken; yaklaşık 750 derece, rüzgar ise saatte 500 ila 2000 mil hızla esiyor" diye bilgi verdi.


Olağanüstü bilgileri ve üstün becerilerine rağmen birçok bilim kadını, erkek meslektaşlarının gölgesinde kalmıştır. Marie Curie gibi bazı istisnalar dışına bu başarılı kadınlar pek tanınmazlar. Diğer birçok alanda olduğu gibi bilim dünyasında da geçmişte hep erkekler egemen olmuştur. Einstein, Newton veya da Vinci isimlerini eminiz hepiniz biliyorsunuzdur. Peki ya Ada Lovelace? Ya da İrene Curie veya Sophie Germain size hiç tanıdık geliyor mu? Ünlü fizikçi Marie Curie gibi istisna bilim kadınları dışında birçokları hep gizli kalmıştır. Kadın araştırmacılar, genelde erkek meslektaşlarının kıskançlığı ve çekememezliği yüzünden yeteneklerini topluma açıklama olanağını bulamamıştır. Kadınlar erkekler tarafından, akıl ve bilim dünyası için yetersiz ve histerik bulunuyordu. Bilim alanında başarılı olan kadınların erkek meslektaşları tarafından engellenmesi olağan durumlardı. Erkeklerin kendilerini üstün görme alışkanlıkları ne yazık ki günümüzde bile sürmekte. Geçmişte bilimsel meraklarını sürdürmek isteyen bazı kadınlar ilginç yöntemlere baş vuruyorlardı. Mesela 1776 yılında doğan matematikçi Sophie Germain de bunlardan biriydi. Germain bir erkek ismi kullanarak ünlü matematikçi Carl Friedrich Gauss ile mektuplaşarak bilgi alışverişinde bulunmaya başarmıştı. Bilgisayar çağının öncülerinden biri olan Ada Countess of Lovelace'nin adını duyan var mı acaba? İngiliz şair Lord Byron'un kızı olan Ada, matematikle ilgileniyordu ve "Analytical Engine" olarak adlandırılan ilk bilgisayarın geliştirilmesinde Charles Babbage ile birlikte çalışmıştı. Programlamanın temellerini geliştiren bu kadın matematikçi, bilgisayar teknolojisindeki yaşanan gelişmeler sayesinde bir gün bilgisayarla müzik bestelenebileceğini ya da resim yapılabileceğini öncelemişti. Program dili "Ada" işte bu yüzden matematikçinin ismiyle anılmakta. Neredeyse tümüyle unutulan diğer bir bilim kadını da DNA yapısının asıl buluşçusu olan Rosalind Franklin'dir. Franklin'in uzmanlık alanı katı maddeleri röntgen ışığıyla incelemekti. Kalıtım molekülü DNA'nın yapısı hakkında kesin öncelemelerde bulunmasına rağmen, kaynaklarda adı neredeyse hiç geçmez bile ve bağımsız olarak araştırarak önemli bilgilere ulaşmasına rağmen genelde hep erkek bilim adamlarının asistanı olarak tanıtılmakta. Alman kadın fizikçi Lise Meitner, çekirdek füzyonu kavramını ortaya atan ve çekirdek bölünmesi için teorik temelleri sunan başarılı bir fizikçiydi. Otto Hahn ve Max Planck gibi ünlü bilim adamlarıyla birlikte çalışan Meitner, Albert Einstein ve Marie Curie gibi ünlü bilim insanlarıyla da görüşüyordu. Bir pasifist olan Meitner, atom bombasının üretimine karşı çıkmıştı. Olağanüstü başarılarına rağmen ne fizik ne de kimya alanında ödüllendirilmemiştir. Fakat birlikte çalışmış olduğu fizikçi Otto Hahn, 1944 yılında Fizik Nobel ödülüne layık görülmüştü. Ülkemizde kadınlar ilk kez Cumhuriyet döneminde Atatürk sayesinde bilim dünyasına adım atabildiler. Çünkü daha önce kadınların üniversiteye gitme şansları yoktu. İlk bilim kadınlarımızın birçoğu da cumhuriyetten önce eğitimlerini yurtdışında sürdürmüşlerdir. İlk kadın kimyageri Remziye Hisar, Fransa'da Sorbonne Üniversitesi'nde Marie Curie'nin ders verdiği dönemlerde okudu ve kendi alanında Türkçe ve Fransızca kitaplar yayımladı. İlk Türk kadın doktor Safiye Ali ise eğitimini 1921 yılında Almanya'da tamamlamıştır. Güzide Lütfü 1928 yılında İstanbul Barosu'na 1127 sicil numarasıyla kayıt olan ilk kadın avukat idi. Ve hepinizin bildiği gibi Sabiha Gökçen hem Türkiye'nin hem de dünyanın ilk kadın savaş pilotuydu. Gökçen kendi isteği ve Atatürk'ün izniyle Dersim harekatına savaş pilotu olarak katılarak büyük başarı elde etmişti.


Isparta'nın Keçiborlu ilçesi yakınlarında düşen uçakta Türkiye'nin en önemli biliminsanları da vardı. Bugün onlardan ikisi, Boğaziçi Üniversitesi Fizik Bölümü öğretim üyesi Prof. Dr. Engin Arık ile araştırma görevlisi Özgen Berkol Doğan için görev yaptıkları üniversitede tören düzenlendi. Türk Fizik Derneği Başkanı Prof. Dr. Baki Akkuş da, kazada hayatını kaybeden 6 bilim şehidine rahmet dileyerek, ateşin bu sefer düştüğü yeri değil, tüm Türkiye'yi yaktığını söyledi. Bu 6 kişinin Türk Hızlandırıcı Merkezi Projesinde birlikte çalıştığını belirten Akkuş, Engin Arık ve Özgen Berkol Doğan'ın Türk Fizik Derneği'nin bilimsel etkinliklerine katkı yaptıklarını ifade etti. hedeflediğini ve bunun için çaba harcadığını dile getiren Akkuş, Arık'ın Avrupa Nükleer Araştırma Merkezi'nde de çok önemli çalışmaları olduğunu bildirdi.Akkuş, Türk Hızlandırıcı Merkezi Projesinin Türkiye'nin teknolojisinin gelişmesini sağlayacağını belirterek, Arık'ın bu projeyi ülkemizin projesi olarak gördüğünü ve herkesi buna destek vermeye teşvik ettiğini söyledi. Prof. Dr. Baki Akkuş, 2017 yılında bitmesi planlanan projeyi el birliğiyle gerçekleştireceklerini kaydetti. AK Parti Genel Başkan Yardımcısı ve İstanbul Milletvekili Egemen Bağış da, kuzeni olan Engin Abat'ın çok zor şartlarda okuduğunu söyledi. Abat'ın, kendisinin ilk web sayfasını yaptığını dile getiren Bağış, Meclis'teki bütün arkadaşlarının bilgisayarla ilgili bir konuda sorunları olduğunda ilk olarak Abat'ı aradıklarını kaydetti. Abat'ın yaşasaydı rektör olacağına inandığını ifade eden Bağış, kazada hayatını kaybedenlere rahmet diledi. European Organization for Nuclear Research deki cast deneyinin lideri Prof. Dr. Konstantin Zioutas da yaptığı konuşmada, Arık'ın dünyaca tanınmış bir fizikçi olduğunu belirterek, onun çok aktif ve akıllı bir insan olduğunu söyledi. Türkçe Kadere karşı gelinmez diyen Zioutas, Arık'ı mükemmel bir insan olarak hatırlayacağını ifade etti. Zioutas, 2 farklı dünyada yaşadıklarını dile getirerek, Her zaman kalbimizde olacaksınız. Bunu biliyorsunuz. Sizi seviyorum dedi. Topbaş, Arık'ın aynı bölümde öğretim görevlisi olan eşi Prof. Dr. Metin Arık, kızı Yasemin ve oğlu Yavuz Arık, Doğan'ın annesi Ferhan, babası Nevzat Doğan, ailevi nedenlerden dolayı aynı uçağa son anda binmekten vazgeçen Doç. Dr. Serkan Ali Çetin ile çok sayıda akademisyen ve öğrenci katıldı. Boğaziçi Üniversitesi'nde, Arık ve Doğan için taziye defteri de açıldı.