Son derece dindar ve geleneksel bir ortamda büyüyüp kendisi gibi dindar bir hanımla evli olan Gafur, bir gün sokakta karısını bir sokak kadını kılığında görür. Daha şaşkınlığını üzerinden atamadan, kadının karısına ikizi kadar benzeyen bir hayat kadını olduğunu fark eden Gafur, bunu Tanrısal bir işaret olarak görür ve onu bu günah dolu hayatından çekip çıkarması gerektiğini düşünerek kadının peşine düşer. Gafur ile olan karşılaşmasını ve onun ardı arkası kesilmeyen 'doğru yola getirme' ziyaretlerini geçmişiyle hesaplaşma şansı olarak gören, kendisi de aşırı dindar ve baskıcı bir aileden gelen sokak kadını, modern ve gerçek yaşamı Gafur'a tanıtıp kabullendirebilme umuduyla onunla bir anlaşma yapar. Bu anlaşma ile farklı dünyalardan gelen bu iki insan, benliklerini sarsacak bir deneyime yelken açarlar. Finans ve bütçe konularında uzmanlaşmış bir işletmeci, tutkulu bir yazar, yönetmen ve yapımcı olan Başak Büyükçelen, İstanbul Üniversitesi İşletme Fakültesi'ni bitirdikten vebir süre özel sektörde çalıştıktan sonra Kanada'da Vancouver Film School'dan onur derecesi ile mezun oldu. Başak, İZ TV'de de yayınlanan ve kısa bir belgesel olan ilk filmi Kandıra'da Son Sepetçiyi, yönetmen, yazar ve fotoğrafçı Profesör Dr. Özer Kanburoğlu ile birlikte çekti. Başak Büyükçelen, Vancouver Film School'da okurken yapımcılığını, yazarlığını ve yönetmenliğini yaptığı İkilemi ilk kez Vancouver izleyicisinin karşısına çıkardı ve gerek Kanadalı gerekse Türk izleyicilerden son derece olumlu tepkiler aldı. Okulunu bitirdikten sonra Türkiye'ye dönen Başak Büyükçelen, şu sıralar yeni projeler üzerinde çalışıyor. İkilem'in konusu Türkiye'de geçmekle birlikte çekimleri Vancouver'da yapıldı. Kuzey Amerika'daki evleri, geleneksel Türk evlerine benzetebilmek için yalnızca sponsorlardan değil, Vancouver'da yasayan Türk ailelerden de büyük destek alındı. Pek çok kişisel eşya, çekim aşamasında set ekibine ödünç verildi. Çekimde çalışan tüm ekip elemanları, Vancouver Film School mezunu ya da öğrencisi idi. Oyuncular ve yönetmen dışında sette hiç kimse Türkçe bilmiyordu ve ekip, çekimleri İngilizce'ye çevrilmiş senaryo üzerinden izliyordu. Yapım öncesi aşama 3 ay sürdü ancak çekimler 3 hafta içerisinde tamamlandı. Filmin kurgusu ise 6 ay sürdü. Çekim süresince ekibe sağlanan yiyecek ve içecekler, sadece sponsorların katkılarıyla değil, aynı zamanda düzenlenen bağış gecelerinden de sağlandı. Bu filmde tüm ekip gönüllü olarak çalıştı, hiç kimseye ödeme yapılmadı. Pek çok filmin aksine, İkilem'in oldukça uzun süren bir prova dönemi oldu. Yönetmen filme tiyatro oyunu muamelesi yaparak çekim yapılacak mekanlarda 2 aya yakın süreyle haftada 3 gün oyunculara prova yaptırdı. - Çekim ekibi toplam 15 kişiydi. Ancak son dakika aksaklıkları nedeniyle ekipte her hafta değişiklik oluyordu. - Üç haftalık çekimde 3 farklı kamera operatörü çalıştı. Bu durum ekibe yeni katılan her çalışanın senaryoya ve çekim açılarına uyum sağlamakta güçlük çekmesine ve devamlılık sorunlarına yol açtı. Ve çekim açılarına adapte olmakta güçlük çekmesine ve devamlılık sorunlarına yol açtı. - Çekim için 6 farklı mekan kullanıldı. Bunlardan iç mekan olan 4'ü, 2 ev, 1 kafe ve 1 bardan oluşuyordu. - Filmin çekimlerinin en fazla 9 günde tamamlanması gerekiyordu. Okulun sağladığı ekipmanın başka günler diğer öğrencilere verilecek olması yüzünden çekim planında aksama ve gecikmeye yer yoktu.


- Kağıt, basım ve dağıtım maliyetleri - Reklamverenlerin ilgisini çekmede zorluklar - Başarı/risk oranında online yayının daha az baskı altında olması - Online yayıncılıkta daha fazla görsel araç kullanma şansı ve iletişimin daha üst seviyede olması - Online yayıncılıkta, basılı medyanın tersine, okunma ölçümünün, ilgi gösterilen içeriğin daha güvenirlir olarak hesaplanması. Basılı dergilerin göre, x kişinin x sayfayı x dakikada okuması yerine, doğrudan ölçüm imkanları online yayınlarda daha geniş. Belki de, mesela 2020 yılında, dünyada en çok ilgi gören dergi/gazeteler listelendiğinde, bugün uzun bir geçmişi olan birçok dergi ya da gazete dışında, şu an adı bile olmayan yayıncılık örnekleri kaplayacak.


Milli Savunma Bakanı Vecdi Gönül, Avrupalıların yüzde 27'sinin evlilik dışı dünyaya geldiğini belirterek 'Batılı kadın 'Keşke Türk kadınlarının yerinde olsaydık' diye düşünüyor' dedi. AKP'li kadınlarla dayanışma çayında konuşan Gönül, 'Türk hanımları evinin süsüdür, erkeğinin şerefidir' dedi. Dönemin Kadın ve Aileden Sorumlu Devlet Bakanı Selma Aliye Kavaf, dizi filmlerdeki erotik sahnelerin kendisini irite ettiğini ve bunların cinselliği erken yaşlara çeken sebeplerden biri olduğunu belirterek, Ben çok rahatsızım demişti. Umarız rahatsızlığını giderebilmiştir. Yine AKP'li Rize Belediye Başkanı Halil Bakırcı gazetelere çok eşlilikle ilgili önemli demeçlerde bulunmuştu: Güneydoğu'da ikinci eş yaygın. Bu bizim kültürümüzde vardır. Bu bölgelerden evlilik ve hısımlıkları artırarak, devletin de teşvikiyle sorunların aza ineceğine ve çözüleceğine inanıyorum Kürt sorununu çözmek için ikinci eş olacak kadını Kürt kadınlarını ''almak'' dertlere deva olacakmış. Bu formülü hangi matematikle geliştirmiş bilemiyoruz ama tarihe geçeceği kesin. Özellikle sabah kuşağındaki bazı isimler var ki adeta ülkemizin namus timsali. İzdivaç programı sunan Esra Erol'u bilirsiniz, eğer bilmiyorsanız da çok şanslısınız. Programa katılan ve kendisine hayırlı bir kısmet arayan kadına başka bir kadın talip olunca arayan kadını alenen sapık ilan etmişti. Şebnem Kısmaparmak'ın programında başka bir kadın nişanlısı tarafından aldatıldığını söyleyip dert yandığında Şebnem Hanım ''hayatım o bir erkek onun da belli ihtiyaçları'' var diyerek teselli etmişti. Yani evlenmeden olmaz fikrini benimsemeden olmaz. Müge Anlı denen zatı anmadan olmaz; eşini aldatanların, polis taşlayanları, vatan millet düşmanlarının, evden kaçanların, vergi kaçakçılarının, Türk halkının namusunun yegane koruyucusu. Başlı başına bir macera konusu. Fakat ne hikmetse bu sunucuların, bakanlarımızın ve sosyologlarımızın gözden kaçırdırdığı bazı isimler var. Herhangi biri bu zatların ellerine düştüğünde haklarında saatlerce sürebilecek programlar yapılıp, sadece yaptığı sözde ahlaksızlıkla kalmayıp, doğruluğu araştırılmadan üçüncü dördüncü kişilerle yapılan röportajlarla bütün hayatı gözler önüne serilip yapılabilecek en kötü eleştirilerle dünyası kararabilirken, bu isimlerle kendi bağlı oldukları gazetelerde, magazin programlarında gözümüze soka soka yaptıkları halde gıkları çıkmıyor. Ali Ağaoğlu; evli. Bir gün gazelerde eşiyle poz verip, diğer gün sevgilisiyle röportajları çıkıyor. Sevgilisi olacak kadınların da bir standardı var ''20-25 yaşındaki kızlarla çıkarım'' diyor. Kendisi evli olmayı bir emniyet sübabı olarak görüyormuş, boşanırsa diğer kadınlar parçalarmış. Bu korkuyla nasıl baş ediyor, çok üzücü gerçekten. Kendisi Türkiye'nin en zenginlerinden biri olduğundan gazetelerde televizyonlarda her daim muhteşem yapıtlarının reklamları yer alıyor. Yaptığı inşaatlarla hayatımızı zindan etmeye devam ediyor. Erman Toroğlu bir konuşmasında ''Evliyim ama tek eşli değilim. Eşim de bunu biliyor ama zaten aramız limoni...'' demiş. Düzeltmenin bir yolunu bulacaktır elbet. Yılmaz Vural: İki eşim var. Biri Almanya'da diğeri İstanbul'da. Çok iyi kadınlar. Onlara kıyamadım, ikisinden de vazgeçemedim. İki karımı da çok seviyorum. Birbirlerini hiç kıskanmazlar. İyi geçinirler. Birlikte gayet güzel yaşıyoruz. Sağ olsun çok yufka yürekliymiş Yılmaz Bey. İbrahim Tatlıses: Hayatına giren kadınlar topuklarından vuruluyor ne hikmetse. Bir zamanlar beraber olduğu Asena da bunlardan biriydi, daha sonra İnsan Hakları Mahkemesi'ne başvurarak kurtulmak istedi. Bu örnekler en gözümüzün önünde olanlar, danışıklı dövüşle medyadan uzak olanları saymıyoruz. Milli Savunma Bakanı Vecdi Gönül, Avrupalıların yüzde 27'sinin evlilik dışı dünyaya geldiğini belirterek 'Batılı kadın 'Keşke Türk kadınlarının yerinde olsaydık' diye düşünüyor' dedi. AKP'li kadınlarla dayanışma çayında konuşan Gönül, 'Türk hanımları evinin süsüdür, erkeğinin şerefidir' dedi. Kredi ve Yurtlar Kurumu Genel Müdürü Hasan Albayrak devlet yurtlarına giriş saatleriyle ilgili esneklik talebine, O yaşta kız çocuğunun başı boş sokakta dolaşmasını doğru bulmuyorum. Çarşı pazar da açık değil, bara da gitmesin. Hem kız çocuğunun barda ne işi var sözleriyle karşı çıktı. Başbakan Yardımcısı Bülent Arınç yaşam tarzına müdahale konusundaki endişelerin yapay olduğuna işaret ederek içki yasağı konusundaki soruya ise, Hayat içkiden ibaret değil. Hayat seksten ibaret değil. Bir kısım çağdaş düşünceye sahip olduğunu söyleyenler sadece içki ve seksle olaylara bakıyorlar. Evet onlar da bir insan için çok büyük ihtiyaçlar. Çağdaşlığı içki kadehlerinde aramak ve orada bulmak isteyenlere ithaf olunur dedi. Standart öğretiler bize ahlak kurallarını toplumun belirlediğini söylüyor, ve bunun adına da ''toplumsal ahlak'' deniyor. Toplumsal ahlak kurallarının gerekliliği konusunda resmi bütün eğitim kurumlarımız hem fikir. ''Güzel Ahlak'' dini olarak kabul edilen İslam'ın bir parçası sayılan ''hadis''ler de ahlak kurallarının öncülerinden en kutsalı sayılabilir. Oysa görünen o ki aslında ahlakımızı politikacılar ve medya el ele verip çıkarları doğrultusunda yönlendirebiliyor. Bu yüzden ahlak deterministtir. Bu yüzden bazıları imparator, ağa, bakan, devlet adamı sıfatıyla anılır, bazılarıysa fahişe. Bütün bu örneklere rağmen bozulan ahlaki ve manevi çöküşümüzü komünizm ve aşırı özgürlükçü ideolojiye bağlayan, bizi bu yolla düzeltmeye çalışan basın ve politikacılarımıza sevgilerle.


Diaspora topluluklarında müzik önemli bir rol oynar. Üyelerini birleştirir, hatırlama anları yaratır ve Valentina Monsurro'nun savunduğu gibi, aynı zamanda siyasi kontrol için bir araç görevi görür. Etnomüzikolog Monsurro, Eritre diasporasındaki en önemli etkinlik olan İtalya'daki Bologna Festivali'nin durumunu, milliyetçi propaganda ve etnik kimlik arasında bir yerde olduğunu anlatıyor. Eritre'de, her grubun kendi dili, dini ve müzik gelenekleri olan dokuz tanınmış etnik grup yaşıyor. Etiyopya'dan bağımsızlığının kazanıldığından bu yana hükümet, Eritre toplumunun bölgesel ve ulusal sınırlarda birleşik olduğu imajını destekliyor. Bununla birlikte, İtalya'daki Bologna Festivali'nin tarihi Eritreli etnik gruplar arasındaki dengesiz güç ilişkilerine ışık tutuyor ve müziğin onları nasıl yansıttığını ve aracılık ettiğini gösteriyor. Festival, kurtuluş mücadelesi için bağış toplamak amacıyla 1970'lerde başlatıldı ve o zamandan beri diasporanın en önemli etkinliği haline geldi. Aşağıdaki videoda Berhe Gile Meshesh 1990 yılında festivalde sahne alıyor. Eritre diktatörlüğe dönüştüğünde, festivalin rolü savaşın yıktığı ülkeye ahlaki ve mali destek sağlamaktan, Eritre'nin kültür elçileri gibi davranan ve izleyicilere vatansever mesajlar iletilen müzisyenlerle birlikte rejim için bir propaganda aracı olarak hareket etmeye dönüştü. Yabancı müzik dinlemeyin, yabancı yemek yemeyin, yabancı elbise giymeyin Eritre'de artık Tigrinya olan baskın bir kültür var Herhangi bir müzik dükkanına giderseniz, Eritre müziği ararsanız, yüz tane CD Tigrinya müziği varken, rafta Saho müziğini pek zor bulacaksınız. Ali'nin şarkılarının abartılı bir siyasi yorumu olmasa da, Eritreliler arasında daha çok konuşulan diğer diller yerine Saho'da şarkı söylemesi, baskın milliyetçi anlatılara karşı bir direniş eylemi olarak görülebilir. Melodileri gelenek ve moderniteyi birleştirirken, sözleri Saho topluluğunun kültürel mirasını korumanın ve tanıtmanın önemi hakkında farkındalık yaratıyor. Örneğin, aşağıdaki şarkı, Saho ebeveynlerine, gelecek nesiller için korumak için çocuklara dillerini öğretmelerini söylüyor. Ya milliyetçi görüşleri teşvik ederek ya da egemen ideolojinin aksine kültürel kimliğin bir göstergesi olarak çalışarak, diasporada müzik yapmak eylemi Eritre siyasetinden etkileniyor. Bununla birlikte, Bologna'daki muhalif gruplar tarafından düzenlenen ve son on yıllarda giderek daha tartışmalı hale gelen Eritre diaspora festivaline belediyenin verdiği desteği çekmesine yol açtı. Bu olay diasporada eleştiri ve kırgınlığın arttığını gösteriyor. Ayrıca, sansürle mücadeleye katkıda bulunarak ve muhalif Eritrelilerin görüşlerini ifade etme özgürlüğünü yeniden kazanarak müziğin memleketlerindeki siyaset üzerinde nasıl bir etki yaratabileceği konusunda soru işaretleri yaratıyor.


İşte nefes almak bile aklımdan çıkacak o an, hepsine baskın geldikçe sana olan isteğim. Ben de sise savuracağım onu, kızarıklığını alıp götürecek yanaklarımın. Etrafa dağılmaya başladığında her şey, izlemekten kendimi alamayacağım, derken- varmış olacağım kalabalığın içine ve yanıbaşından tek bir harekette bulunmadan geçip gideceğim.


5 mi? Dalga mı geçiyorsun benimle? Alın şunu hemen. Çok iyi diye geçirdi içinden. 20'ye de ikna ederim ben bunu. Suratındaki memnuniyetsiz ifadeyi hiç bozmamıştı. Biri çıksa 50 dese, hatta 100, 150... aynı somurtan ifadeyle bakardı. En fazla sinsi sinsi ellerini ovuştururdu. Öyle yapınca Homer Simpson'ın patronu Mr. Burns'e dublörü olacak kadar çok benziyordu. Bunun yanında Hulusi Kentmen bıyıklarına ve Erol Taş'ın çakmak çakmak gözlerine sahipti. Güven Holding'in patronu Hilmi Bey, gözünüzde bir Picasso figürüne benzememiştir umarım. Hilmi Bey, karşısında bir duvar boyunca sıralanmış insanlara sormaya devam etti. Bir kadın 12 dedi. Yaşlı bir adam 7! diye bağırdı. Hilmi Bey'i bir gölge gibi takip eden sekreteri cevapları büyük bir titizlikle not ediyordu. Şirketin bir başka çalışanı, elinde küçük bir kamerayla adayları kayda alıyordu. Cevaplar belirli bir aralıkta tıkanıp kalmıştı. Sabahtan beri süren bu seçme eziyeti seçeni de seçilmeyi bekleyeni de sıkmıştı. Dışarıda bekleyen 20 kadar kişi daha vardı ama Hilmi Bey çoktan pes etmeye ve çıtı pıtı sarışın kızın verdiği teklife gönül indirmeye hazırdı. 25 metre. Hiç de fena sayılmazdı aslında. Derken sıra ona geldi. Uzun boyluydu. Hastalıklı sanılacak kadar zayıftı. Kemal Sunal'ın şapşal gülüşüne ve şaşılacak şey ama Ayhan Işık'ın bıyığına sahipti. Umarım gözünüzde uyduruk bir karikatür canlanmamıştır. O günün öncesindeki haftada olanları unutmak için Basri'nin esaslı bir şoka ihtiyacı vardı. Ölüme atlayıp da hayatta kalmaktan daha esaslı bir şok da düşünemiyordu. Gazetede Güven Holding'in ilanına rastlayınca tereddüt etmeden arayıp randevu aldı. İşi alacağına emindi. Gerekirse Boğaz Köprüsü'nden atlardı. İstediği tek şey kafasını dağıtmaktı. Çok acı çekiyordu. Ruhunu ızdıraptan kurtarmak için fiziksel acıya ihtiyacı vardı. Nerede okuduysa, ruhumun etleri dökülüyor diye bir cümle dönüp duruyordu beyninde. Sakalları birden uzayacakmış gibi geliyordu. Saçlarının birden ağaracağına ihtimal vermiyordu da sinekkaydı yüzünün aniden karışık, pis bir sakalla kaplanmamasına çok şaşıyordu. Uzun, dağınık ve kirli sakalları olmalı, ama birden olmalı, ruh acısı çekenler öyle görünür çünkü. Acı çekiyordu çünkü anlarsınız işte, bir kıza aşıktı. Kız ona değildi. Basri geceleri kızın evine gidip penceresini izliyordu. Kız başkasıyla evleniyordu. Düğün davetiyesini Basri'nin evinin kapısının altından atıyordu. Bunu bir de telefondan mesaj atıp söylüyordu. Basri'nin gönlü davetiyeyi yerden almaya razı gelmiyordu. Davetiyenin üzerinde Sayın Yıldız Ailesi yazıyordu. Basri'nin ayakları gidip gelip davetiyeye dolanıyordu. Basri'nin aklı dönüp dolaşıp davetiyeye takılıyordu. Uyuyamıyor, yemek yiyemiyor, düşünemiyordu. 24 yaşında, 1,90 boyunda, 64 kilo. Arkaya yatmak bilmeyen diken diken saçlar, ince bir bıyık. İşsiz, çok aşık, çok umutsuz. Ruhunun etleri dökülüyor. Canı çok sıkılıyor. Ölüme atlayıp sağ kalırsa, biraz rahatlayacak. Hilmi Bey, Basri'yi işaret edip Şu çocuğu odama gönderin dedi ve gitti. Seçmeler tamamlanmıştı. El kameralı adam çekimi durdurdu ve şirket adına yarın gazetelere geçeceği haber metnini düşünmeye başladı. Boğaz Köprüsü'nün pavyon estetiğindeki arabesk ışıkları kafasında yanıp sönmeye başlamıştı bile. Sonra seçilen çocuğu düşündü. O aptal gülüşüyle açılmış ağzı, o ağzın üzerindeki çizgi bıyığı. Ha 50 metre, ha 64. Basri için fark etmeyeceğine emindi. Büyük ihtimal onu fark eden, umursayan kimse de yoktu. Bunların hepsi varsayım. Belki bunların tamamını bile düşünemeden kalp krizinden giderdi. Tabii 5 gün önce kalp krizi geçirip ölmeseydi... Oğlunun o kıza aşık olduğunu biliyordu. O kızın düğün davetiyesi kapının önünde yatıyordu. Basri, kapının önünde bir aşağı bir yukarı yürüyordu. Aysel Hanım'ın sinirleri, yerde öylece yatıp oğlunu üzen zarfa çok bozuluyordu. Eğilip almak, yırtıp çöpe atmak istiyordu ama oğlu izin vermiyordu. Ana oğul koridorda volta ata ata düğün saatinin gelmesini bekliyorlardı. Kızımız Yeşim ile oğlumuz Orhan'ın düğünleri bu akşam 20.00'de Sayanora Düğün Salonu'nda yapılacaktı. Annesi düğün saati geçip gidince oğlunun da biraz sakinleşeceğini, eh zamanla da alışıp unutacağını düşünüyordu. Ama Basri saat 19.30 olduğunda iki dirhem bir çekirdek haliyle odasından çıktı. Oğlunun düğüne gitmek için hazırlandığını görünce Aysel Hanım'ın kalbi bir sıkıştı, başı bir döner gibi oldu, bayılayazdı ama ölmedi. Basri, eve girer girmez yerde yatan zarf etrafında attığı voltaya yeniden başladı. Bir yandan da mırıldanıyordu. Aysel Hanım, önce oğlu konuşuyor diye sevindi ama duyduklarını bu kez hayra yoramadı. Yeter! dedi ve zarfı almak için eğildi. Zarfa uzattığı elini oğlu yakaladı. Çıktı annesi, ne yapsın? Sedire oturdu. Evine baktı. Tek katlı, bahçeli bir ev. Bu eve gelin gelmişti. Basri bu evde doğup büyümüştü. Basri'nin babası Yalçın Bey, bu evde doğmuş, bu evde ölmüştü. Yıldız ailesinin toprağı, vatanı bu evdi. Bahçesindeki sedirde oturup oğlunu bekledi. Bekledi. 10 dakika sonra geldi Basri. Yüzü bir garip. Bakışları alevli. Sözü bitmeden büyük bir gürültüyle aydınlandı yüzleri. Basri ve annesi bahçeden sokağa kendilerini atarken, Yıldız ailesinin vatanı çatır çatır yanıyordu. Basri, ne yaptın Basri? diye çığlıklar attı Aysel Hanım ama fazla duyulmadı sesi. Sessizce yere yığıldı. İşte şimdi, Basri'nin annesi kalp krizinden öldü. Güven Holding'in can kurtarmada büyük bir devrim olarak lanse ettiği son teknolojiyle tasarlanmış brandasının sloganı buydu. Basri, foreversurviver'ın reklam yüzü olmuştu ve yarın sabah tüm kameraların hazır bulunacağı bir gösteriyle kendini Boğaz Köprüsü'nden aşağı atacaktı. Boğaz Köprüsü? 50 demişti Basri. Aradaki yükseklik farkı için ne düşüneceğini bilmiyordu. Sağlıklı düşünemiyordu. Evini ateşe vermiş ve annesinin kalp krizinden ölmesine sebep olmuştu. Ve tüm bunlar sevdiği kızın düğününden döndüğü akşam yaşanmıştı. Sonra başka şeyler de vardı. Kötü şeyler. Geriye düşünecek ne kalmıştı ki? Geriye düşünecek, uyuyacak, yiyecek hiçbir şey kalmamıştı artık. Düşünebilse Ölmek mi istiyorsun Basri? diye sorardı kendine. Düşünebilse saniye düşünmeden Evet derdi. Köprünün üzerindeydi işte. Etrafında kendisine çevrilmiş yüzlerce göz. Bir televizyon kanalı canlı yayına geçmişti. Bir mikrofon uzattılar Basri'nin burnuna doğru. Basri, cevap olarak Kemal Sunal'ın filmlerindeki gülüşünü taklit etti sadece. Canı çok sıkılıyordu. Ölüme atlayıp sağ kalırsa biraz rahatlayacaktı. Yeşim'le en son düğünden 2 gün önce konuşmuştu. Zaten düşüşü de o zaman başlamıştı. Zar zor ikna etmişti kızı görüşmeye. Tek bir soru soracağım. Cevap verdikten sonra bir saniye fazla yanımda durmak zorunda değilsin demişti. Yeşim de Telefonda sor o zaman diye üstelemişti. Olmaz demişti Basri. Seni görmem lazım. Telefonda olmaz. Bir çay bahçesinde buluştular. Basri geleli çok olmuştu. Yeşim buluşma için sözleştikleri saatten 40 dakika sonra geldi. Oturmadı. Basri'nin güneş altına oturup, ona gölgede kalan sandalyeyi ayırdığını fark etmedi. Sor haydi, vaktim yok. dedi. Oturdu Yeşim. Basri susuyor, kızın gözlerine bakıyordu. 50 neymiş ki? dedi. Boğaz Köprüsü'nden aşağı düşüyordu. Aşağıda bir geminin güvertesi üzerine gerilmiş onu bekleyen foreversurviver'ın silik, soluk kırmızısı inatçı bir leke gibi büyüyordu. 50, 60, 100 metre... Ne fark eder ki? Bir haftadır düşüyordu Basri. Belki şimdi dibe vururdu. Belki şimdi kurtulurdu düşmekten. Belki ölüme atladığı bu anın sonunda sağ kalırsa, canının acısı ruhunun ızdırabını bastırır, o da biraz rahatlardı. Gazeteler, atlayıştan bir gün önce çok trajik bir ölümü duyurdular 3. sayfalarında. Başlık şöyleydi: 3 günlük dünya Yeni evli çift, evlerinde yanarak can vermişti. Dün sabaha karşı 5 sularında henüz 3 günlük evli Yeşim ve Orhan Güzel çiftinin evlerinde çıkan yangın, ikisinin de feci şekilde yanarak hayatını kaybetmesine sebep olmuştu. Yangının nasıl çıktığı tespit edilememişti.


Yaklaşık 16 yıl önce çizgi roman dünyasının devi Superman çizgi romanlar fazla satmıyor diye Doomsday'de öldürüldüğünde hayranları ayağa kalkmış, yer yerinden oynamış hatta bazı fanatikler süperadam için mezar taşı bile yaptırmıştı. Superman hikayesinin bitirilişi radikal bir karardı, zira süper kahramanlar ne olursa olsun ölmezdi, ölmemeliydi. Ne var ki değişen zaman içinde onlar da işlevlerini tamamlayarak yavaş yavaş bu dünyadan ayrılmaya başladı. Geçen yıl Kaptan Amerika bir keskin nişancının kurşunuyla çizgi roman dünyasına veda etti, şimdi de sıra Batman'de. Gotham şehrinin şövalyesi, Bruce Wayne'in geceleri dönüştüğü yarasa adam artık aramızda değil. Onun koruduğu Gotham da bundan böyle Kara Şövalye'si olmadan diğer kahramanlarıyla ayakta kalmaya çalışacak. Dünyanın varolmayan ama en bilinen şehirlerinden biri olan Gotham'ın kendi tarihçesine sahip olması ise gayet ilginç. Kendi yaşadığı şehrin tarihini araştırmayan, bilmeyen milyonlarca insan varken bir çizi roman kentinin tarihçesinin olması kimilerine ilginç gelmeyebilir. Ancak yaptığı işe inanıp en ufak ayrıntıları düşünmenin başarının anahtarı olduğunu bilenler için bu şehrin tarihine bir göz atmakta yarar var. Ayrıca bize çocukken süper güçler olmadan da kahraman olunabileceğini gösteren adama saygı için onun şehrinin hikayesini anlatmak istiyorum. Batman'in ilk ikametgahının New York olduğu biliniyor, ancak daha sonra yazar Bill Finger şövalyenin başka kimseyle bağdaştırılamayacak bir şehirde yaşaması gerektiğine karar vererek bu yeni kente uygun isim arayışına girer, olduk olmadık her yeri şehrin ismi için kurcalarken telefon rehberinde Gotham Mücevherat ismini görür ve efsanevi şehrin adı da böylelikle belli olur: Gotham. Zaman içinde Gotham'ın tarihçesi yazılırken New York'unkine benzerlikler gösterir. Norveçli tüccarların bulduğu ve ilk binaları inşa ettiği Gotham'ı daha sonra İngilizler ele geçirir. New York'tan tek farkı kurucularının Hollandalı olmasıdır. Kendine özgü bir tarihçesi olan Gotham, Ra'sal Ghul'un şehre Clench adlı virüsü yayıp daha sonra Batman'in yardımıyla bu virüsten temizlenmesiyle farklı bir boyut kazandı. Şehrin 7.6 şiddetinde bir deprem yaşayarak bir dönem ABD'den ayrılması da yaratıcılarına büyük özgürlük sağladı. Devletin şehri artık bir parçası saymaması kanun kaçakları için bulunmas fırsattı. Ne var ki o şehrin koruyucuları; Batman, eski Robin şimdilerde şehrin diğer kahramanı Nightwing olan Dick Grayson, Bean Batman'in belini kırdığında Bruce Wayne'in kimliği açığa çıkmasın diye onun yerine bir dönem Batman'lik görevini üstlenen Jean-Paul Valley halk için görevdeydiler. Şehir semalarında en son görülen Batwoman'ın dışında Batman'in diğer süper kahraman arkadaşları da zaman zaman Gotham'a uğrardı. İşin bir başka ilginç yanı ise Gotham'ın ilk olarak Batman'de değil de Jack Kirby'nin Bay Scarlet adlı 13 Aralık 1940 tarihli hikayesinde ortaya çıkmasıdır. Akan zaman içinde Gotham şehri de değişim geçirdi. Batman'in ilk dizi filminde, daha Batmobil, Joker, Penguen gibi hikayenin en önemli karakterleri ve araçları ortaya çıkmamışken Gotham klasik bir Amerikan şehriydi. Suçluları yakalayan Batman ve Robin alınlarına bir yarasa mührü basıp kulübelerden polisi arar, sonrasında da arabalarıyla mağaralarına dönerlerdi. Batman dizileri yenilendikçe Gotham şehrinde mimari değişimler de göze çarpar oldu. Fakat hiçbiri Tim Burton'ın Gotham'ı kadar gotik değildi. Usta yönetmen kendi hayal dünyasının Gotham'ını aktarmıştı filme. Soğuk, mesafeli ve karanlık Gotham tıpkı kahramanı Batman'in iç dünyası gibiydi. Uzun binaların ve köprülerin olduğu, sokaklarında süper kötülerin gezdiği, yolsuzluğun ve mafyanın cirit attığı şehir ne kadar temizlenirse temizlensin bir türlü renklenmiyordu. Gotham'ın bu karanlık atmosferi sadece Batman'den kaynaklanmıyordu tabii ki. Batman dışında, onunla pek bağlantısı olmayan karakterler de yaşadı Gotham'da, ancak şehri o zamanlar da kendine has bir gizem perdesiyle çevriliydi. Kahramanı kim olursa olsun Gotham kendi varlığını hissettiriyor, adeta rol çalıyordu. Belki de şehrin kahramanından ayrı ama ona benzeyen bir karakterinin olması Batman'in daha da sevilmesini sağlıyordu.


Battle Raper, Japonlar tarafından geliştirilmiş üç boyutlu bir dövüş oyunu. Oyunun amacı dövüşçü kadın karakterlerin elbiselerini zorla çıkarıp çeşitli şekillerde sarkıntılık ve bazen de tecavüz etmek. Oyunun en özel hareketi ise sadece ana erkek karakterin uygulayabildiği -zorla yaptırılan- oral seks. Diğer pek çok Hentai oyunlarında olduğu gibi kamera bu özel hareketin icrasına odaklandığında ekranda görüntü bozulmuş oluyormuş, ne düşüncelilik! Oyunun bir diğer özelliği de konsol başındaki oyuncunun, oyunun diğer karakterleriyle oyun sırasında özgürce seks yapabilmesi imiş. İlk imajda oral sekse zorlanan kadın dövüşçüyü ağlarken görüyoruz, ikinci de ise tecavüze uğrayan kadın dövüşçü baygın düşmüşken. Bu oyunu tanıtan/eleştiren yazıda belirtildiği üzre, gelen uluslararası tepkilerden kaçınmak isteyen yapımcılar oyunun ikinci sürümü Battle Raper 2'de tecavüzü kaldırmışlar, arigato mr. roboto! Pek çok tartışma platformunda en şiddet dolu oyunların müptelası gamerların bile sınırlarını zorlayan Battle Raper'dan bahsetmemin sebebi; ne Japonların ağızlara ciklet olmuş sapkınlıkları, ne bilgisayar oyunlarının çığrından çıkmışlığı, ne de tecavüzün diğer suçlardan ayrı bir şekilde değerlendirilmesi gerekliliği gibi konulara değinmek.


Gayet borgesian bir durum. Borges'in kendisi de buna memnun olurdu sanırım. Yaşamında hiç Borges kitabı okumamış bir kadın, Borges hakkında bir kitap yazıyor. 35 yıldan fazla bir süre, Borges'in evinde ona hizmet sunan hizmetçisi El senor Borges/Bay Borges isimli bir kitabın sahibi. Borges'in onda taktığı isimle Fanny, tüm bu süreçte Borges'in düşlerine, korkularına, annesiyle olan takıntılı- ilişkisine, kötü biten evliliğine ve Nobel ödülü alamayınca yaşadığı hayal kırıklıklarına şahit olmuş. Fanny, Borges ailesinin yanında çalışmaya başladığında, 1950'li yılların ortalarıydı. Önce annesi Leonor Acevedo ile, sonra Borges görme yetisini kaybetmeye başlayınca yazarla ilgilenmeye başladı. Borges, yaşamının son yıllarında doğru ikinci evliliğini Maria Kodama ile yaptıktan sonra, Kodama Fanny'i önce arka plana, sonra da sokağa attı. Bu anılardan, Borges'in hayatından detaylar öğreniyoruz. Okurken, bunları bilmemem gerekli hissi uyanıyor bazen. Borges'in gerçekten varolduğundan sonsuz şüphe duyan her takıntılı okur gibi, Borges'i gerçek hayata yaklaştıran, bir nevi gerçek kılan bu ayrıntılar, Borges okuma serüveninde, bu düşsel yolculukta, aşılması gereken bir engel aslında. Fanny'nin anılarında, Borges'in annesi oldukça otoriter bir kadın olarak beliriyor. 1967 yılında Borges 68 yaşındayken, oğlunun Elsa Astete ile evlenmesini istedi. Oğlunun hastalığının ilerlemesinden endişe duyuyordu. Borges, annesinin isteğine karşı durup Astete ile Dora Otel'deki gerdek gecesine gitmedi. Annesi, Borges'in çekici bulduğu kadınları bildiğinden, Maria Kodama'nın herşeyi nihayete erdirecek kadın olduğunu anlamıştı. Zaten Borges de öyle yaptı. Kodama için vasiyetini değiştirip, hastalığı ilerlemiş olmasına rağmen Kodama ile İsviçre'ye gitti, zaten burada öldü ve gömüldü. Yine Fanny'den alınan bilgilere göre, Borges hep Nobel ödülünü kazanmak istemiş ancak bu ödülün ona verilmediği her yıl, üzüntüsü artmış. Ancak, 1979 yılında Miguel de Cervantes Edebiyat Ödülü'nü aldığında çok mutlu olmuş. Yakın akrabaları, kızkardeşi Norah ile arası oldukça iyi olan Borges, yeğenlerine çok samimi davranırmış ve borges'in evinde hiç televizyon, teyp ya da radyo olmamış. Sadece kitaplar. Borges'in her günün sonunda annesinin kapısında dikilip, o gün neler yaptığının raporunu verdiği biliniyor. Borges körlüğün de tetiklediği sonsuz hayalgücüne, Fanny'nin yardımını da eklemekteydi. Merak ettiği insanları hizmetçisine sorar ve Fanny de onları Borges'e tasvir ederdi. Borges'in Fanny'e en kızdığı an, Arjantin ulusal futbol takımının teknik direktörü Cesar Luis Menotti'nin Borges'i ziyaretinde ona haber vermediği için yaşanmıştı. O yıl, 1978'de, Arjantin dünya kupasını kazanmıştı.


Zamanın akıntısına kapılmış dalgaların üzerinde uçan bir kuştur hafiflik. Bir kanadı geçmiş diğer kanadı gelecek zamandadır. Varlığın tüm şüphesini taşır. Hiçbir zamandan gelmeyip hiçbir zamana uçmazken, her ikisinde de benim yaşamım kadarlık bir parça yeryüzünde yaşar. Hafiftir ve kendi varlığının ağırlığından daha da az olan şeyin, ne var ne de yok olanın kendi kendine dönük yaşayan payıdır o. Bir de farkına varamadığım ama benim yaşamıma ait bir başka şeyin hafif varlığıdır. Bir ırmağın zamanında yaşıyor olmanın ıslanmış tüm varlığıyla ben, başka bir benin zamanına ait bir kayanın aşınmasını izlerim bu yeryüzü duygusuyla. Bu duygu yaşamın tüm yüzüne ve yeryüzüne olan hayranlıktır. Yaşamım, her canlınınki gibi varlığımın yeryüzüne karşı duyduğu hayranlıktır, bana verdiklerine karşı olduğum şeydir hayranlığım. İfadedir, sezgidir bu. Ve daima bir başka farkın biçiminde olasıdır bu hayranlığım. Onda renk olur, ses olur, ışık olurum. Hayatımın tüm varlığı içinde, yaşamım olan şeyin bir başkasının yaşamına doğru ışık vermesinin ve eğer parlıyorsa, bunun benim yaşadığımın kesin varlığı olduğunun farkıdır bu. Hafifliğin bu zamansız süzülüşü içinde, bu hafifliği daha da hafifletecek ve zamansız kalan bir son-anın, kendi kendine süren tüm anlaşılmazlığının anlamıdır bu. ... yaratıcı bir şey mümkünse ve hafif Woolf'a ait bu cümlenin varlığa veya yokluğa fazladan ve ayrıcalıklı bir pay verdiğini düşünmemeli, bir anahtar olarak da değerlendirilip herhangi bir kapıyı açacağını da beklememeli. Uzak yıldızlardan gelen bir mesaj da olmayabilir. Bize edebi incelikler konusunda yeni şeyler çağrıştırırken bu ifade, yazıya dair merkezin çekim gücüne karşı düşünce-dışı sızmalara olanak sağlıyor. Neden söylenmiştir? Kuşku ve canlılık dolu bu ifade neden bu kadar önemlidir?; Edebiyat budur: Edebiyat, hayranlıktır... Yine de kimim ben? Neden daima şaşkınım kim-olmak karşısında! Bu ben miyim? Ben, yaşam mıyım, zaman mı? Tüm sözcükler bir Ahla mı başlayıp sonlanır: Ah, yaşam'ım! derken. Bize edebi incelikler konusunda yeni şeyler çağrıştırırken bu ifade, yazıya dair merkezin çekim gücüne karşı düşünce-dışı sızmalara olanak sağlıyor. Neden söylenmiştir? Kuşku ve canlılık dolu bu ifade neden bu kadar önemlidir? ; Edebiyat budur: Edebiyat, hayranlıktır... Yine de kimim ben? Neden daima şaşkınım kim-olmak karşısında! Bu ben miyim? Ben, yaşam mıyım, zaman mı? Tüm sözcükler bir Ahla mı başlayıp sonlanır: Ah, yaşam'ım! derken. Edebiyat başladığında, bu başlangıcın öncesine konumlanır Virginia Woolf. Sırtını, biçim yönünden başka türden parıltılı ilk cümlelere dayar. Hem başlar hem de başlamaz. Başladığında, yazmak başlar, düşünmek başlar. Çoğu zaman bu başlangıcın gücü onu öyle şaşırtmıştır ki, yazmaya her başladığında, kendisinin yaşam dediği tüm varoluşun başlangıcına, her şeyin öncesindeki bilinmeze bir parça soluk veren zaman denen buluta, o saf bütüne dokunur. Zaman, burada günü ve güneşi olan tüm varlıklara kendi vaktini veren şeydir. Işıktan daha önce ışık olmuş bu yokluk, ama bu yokluktan bile daha önce var olmuş tüm öncesizliğin bu sessiz uykusu gözünü açtığında kendimizi Dışarıda buluruz. İşte burada ışığı, duyguyu, gücü yakalayarak hafifleriz. Var olmanın duygusundan ayrılıp gerçek dünyanın kendi şarkısına karışırız böylece. Başlangıcı ise kendi aşırılığına kadar götürmek istediğimizde de daima Maurice Blanchot'ya bakmalı: Şiir durdurulamayacak bir söze bağlı gibidir, çünkü bu söz konuşmaz, vardır. Şiir bu söz değildir, başlangıçtır ve sözün kendisi hiçbir zaman başlamaz, ancak hep yeniden söyler ve hep yeniden başlar. Daha başlamadan bile kendimizi bu olanaksızı içerden patlatacak bir durumda buluruz. Yazmaya başlarız ve yazmak henüz başlamadı. Woolf için, yazmak, böylesine-dışarıya başlangıç, açılma ve konuşmadır; başlangıcını takip etmeden ve sonuna yaklaşmadan, konuşmaksızın sözü, yazmaksızın işareti, görmeksizin imajı bir başka düşünce biçiminde zamandan ayırıp şimdinin ışığına getirir; ve sonra, sözcükler, düşüncenin kuytularında yoğun yoğun akarak, mendiline atılmış bu sımsıkı katı düğümü çözecek. Woolf, sözden, yazıdan ve imajdan ayrı olarak dördüncü bir kuvveti ararken, kendisi, yaşamı, kitabı ve bunlarla herhangi bir şey arasındaki en canlı ilişkinin, belki de sadece zamanın kendi dilinde konuşmakla olabileceğini düşünür. Woolf için, yazmak, ilkin kendini bu kayaya bağlamaktır, ikincisi iyi edebiyat okumaktır. Ve, edebiyat elimizin altında bulunan, ona istediğimiz zaman sahip olabileceğimiz bir şey değildir. Neden sadece bir duyarlılık? Kendisini ona hatırlatan beklenmedik misafirlerin karşısında Virginia olmak ya da edebiyata sızmış bir ışık taneciği olmak mı mesele? Neden bu iki ayrım, ya da bu ayrımı koyarken biz, hangisinden yola çıkıp düşünmeye başlamalıyız? Yazarken hiç kimseye dönüşebilmenin sakıncası içinde, ağırlıksız bu var olmayla, tepki vermeyen bu titreşime kadar küçülmek, sonra yetmeyen bir silinme içinde, yapıtın sürüklediği şeye doğru, sürüklenmenin sonsuz sürüklenişi içinde, yine gerçekleşmeyenin parıltısı içinde olmak için mi her şey? Yazmak mı? Virginia olmak mı? Woolf, neden edebiyatın en güzel cümlesi olabilecek bu küçük farkı edebiyatın dışında tutar gibidir. Ben bir duyarlılığım derken peki, bunu söyleyen Virginia kimdir? Kendisi olmak mı? Virginia olmak mı? Bütün bunlar bir yana, Virginia olmak daha günceldir; zamana karşı daha zayıf, hassas bir mükemmelliğin tüm nitelikleriyle dolmuş ve tamamen kendisine terk edilmiş olarak durur. İyisi mi, her ikisinin birbiri üzerine uzandığı, birbirlerinin kollarında çözülerek daha da çoğaldığı, tüm atomlarına kadar his olmak içinde geçinip gitmektir. Hissetmek onun için bir tarafının mutsuz diğer tarafının mutlu olduğu anlarda iç-diyaloglarda kaybolmaktır. Ah! çekmenin zamanlarıdır bunlar. Böylesi soruları anlamsızlıkları içinde yanıtlarına kavuşturamayız, ancak yazabilirsek, işte o zaman, bu yazma içinde, her şeyin titrediğini ve oldukça kırılgan varlıklar olan kitaplara doğru toplandığını görürüz. Ve öykülerin varlığına dair bu kuşkumuzla ve olay denen şeylerin varlıkları bizi ister istemez romanlara doğru sürüklerken, Woolf, burada bizi bir kez daha şaşırtır: basitlik neden basit değildir, veya yalınlık neden pek de yalın değildir gibisinden bir tuhaflık mıdır bu? Böylesi soruları anlamsızlıkları içinde yanıtlarına kavuşturamayız, ancak yazabilirsek, işte o zaman, bu yazma içinde, her şeyin titrediğini ve oldukça kırılgan varlıklar olan kitaplara doğru toplandığını görürüz. Ve bu kırılganlıklarıyla kitapların öykü ve olay taneciklerinden etkilenmelerine de şaşırmıyoruz. Düşüncenin en uzağında kendine dönük açıklık ve yalınlığın kitapları olan romanlar, sıradan bir olayın kendi hareketinde sürüklenip yaşamı titretmesidir. Daima yaşamın serseri ufkuna kaçan böyle bir olayın da neden bu kadar çok açıklanamaz olduğunu ise bilemiyoruz. Kuşkusuz bu bir gizem de değildir. Ve yaşama kıyasla daha canlı bir şeyin neden romana yöneldiğini, neden sadece romanda yaşayabildiğini de anlayamıyoruz. Bunun oldukça farkında olan Lawrence da kitapların havadaki titreşimler olduklarını ve yalnız romanda her şeyin tam bir etkinliğe geçirildiğini söyler. Ona göre, romanda kişiler, yaşamaktan başka bir şey yapmazlar; ve roman, yaşamın parlak kitabıdır. Her şey ve herkes orada tam olur: tam bir kadın, tam bir erkek, vs. Woolf, Lawrence'la oldukça ilgilidir, ancak onun kadar kişisel ve ruhsal olanla ilgilenmez. Lawrence için canlı olan önemliyken, Woolf için saf veya kristal olmak önemlidir. Woolf'un kahramanları her romandan sonra daha da silinirken Lawrence'ınkiler daha da görünürler. Yine de her iki yazar, birbirine, birbirini kıskanacak kadar yakınlık duyar. Woolf'da hız ve tutku vardır, Lawrence'da yavaşlık ve aşk. Birinde ışık olan şey diğerinde herhangi bir çiçektir. Ve her ikisinde de güneş tüm gökyüzünü kaplarken, her ikisinde de hiçbir malzeme göz ardı edilmez, kuşların ötüşünün yaprakların yeşilini gölgelemediği sayfalarda tüm duygular da daima taze bir gençliğin kokusunu yayar. Ve şunu rahatlıkla söyleyebiliriz ki, Woolf'un ve Lawrence'ın kitaplarında yaşayan kişiler birbirlerini tanıyabilseydi eğer, birbirlerine duyacakları sevgi ve hayranlığı anlatabilmek için yeni bir roman dili daha yaratmak gerekebilirdi. Belki de burada temel olan şey bu tehlikedir. Yaşama kalkışmak için yazmak zorunluluğu ve yazmaya girişmek için yaşamı yükseltmek gereği, en belirsiz ama bir o kadar da apaçık bir tehlikeyi içerir. Bu tehlike temeldir, çünkü hiçbir ölümle yatışmaz; temeldir çünkü tüm yaşamlardan geçer. Ölüm bile tehlike karşısında kendisini ertelemeye, bir sonraki seferin, bir sonraki gelecek ölümün muhtemel gelişinin arkasına saklanır. Woolf, onu kitabına ulaştıracak ışığın peşindeyken önüne çıkan tehlikeleri tünel kazma süreci diye adlandırır. Buradan çıkışının olmadığını bile bile; ki çıkışsızsa bile bu yeraltı çalışması, onu bir başka yapıta doğru, onu ışığa kestirmeden götüreceğine inandığı yeni taslaklara götürür. İnce çalışmanın çocukluğu içinde, yazmaktan keyif almanın tüm sabırsızlığı içinde, bitirmek istediğine biraz daha yakınlaşır. Yine de aklındaki şey mi olacaktır bu? Hayır, bunu böyle düşünemeyiz; çünkü Woolf, kitabın gücüne inansa da, taslak olanın, henüz bitmemiş olanın ve belki de bitimine kaçmayan çizgilerden oluşan eskizleri tercih eder. Yapıt olmasındansa yazdıklarının yapıttan bir taslak olarak kalmasını ister. Bir yazar olabilme arzusuna sızan piyasa güçlerine çok da aldırış etmeden, hafifçe ve sakinlikle ister bunu. Yine güncesine bakarsak: İnsan bitmiş kotarılmış bir eserde bir taslağın kalitesini koruyabilir mi? Amaçladığım bu. Hem ilginç hem de söylemeye çalıştığı şeyi bir çırpıda önümüze koyar bu sözler. Dokunulmamış ve yeni olana yönelik tutkusuyla Woolf, bir sözcüğün bir başkasını izlediğini bilmeden, zamanın gökyüzünden bir yağmur tanesi gibi, henüz düşmemiş o parlak anın arayışında, her tür düşünceyi kovalarcasına ve her tür düşünceden kaçarcasına, taslak olabilecek yapıtın sıradağ okyanuslarından yüzerek, her bir yaprağının yüzeyindeki kanyonlardan yükselerek, her sözcükteki çiçeğin ortasından dünyanın merkezine atlayarak ve oluş içindeki bunca diğer şeyin yine de düşüncenin dağınık parçaları halinde kalmalarını ister. Çok sevdiği bazı yazarlardan söz ettiği bir denemesinde, onların başyapıtlarında basitliğin tuhaf havası vardır kesinlikle, diyordu. Basitliğe karşı duyulan bu heyecanın izlerini birçok yazısında görebiliriz. Woolf'a hayranlığıyla bilinen Deleuze de, Çocukların Söyledikleri adlı yazısında, Coğrafyayı yazıyla ve düşünceyle kesiştirirken, yeryüzüne ait bir bilinçaltından söz eder: Piramidin en dibindeki kıpırtısız merkez odasıyla birlikte firavunun mezarı, yerini daha dinamik modellere bırakır: Kıtaların ayrılmasından halkların göçmesine kadar, bilinçaltının onun dolayımıyla evreni haritalandırdığı her şey. Kızılderili modeli Mısır modelinin yerini alır: Dünyanın bütün belleği malzemenin içinde kalırken, estetik biçimin, artık bir çıkışın ya da bir varışın anılmasındansa, belleksiz yolların yaratılmasıyla karıştığı, Kızılderililerin bizzat kayalıkların derinliğinden geçişi. Böylesi bir yaşam-oluş hem tarihten hem de coğrafyadan geçer. Dünyanın bedenine ait zamanla benim bedenime ait zamanın birbirini kestiği, hiç durmadan birbirine dolanıp uzaklaştığı bir bilinçaltı okyanusu vardır. Tarih nasıl ki karaya aitse coğrafya da sulara aittir ve suların hareketlerini izler. Dünyanın düşüncesi de onun okyanusudur: bu ise daima dünyanın düşünme halidir. İfade, onu ifade etmek hiç değil! Woolf, en baştan beri yazdıklarının tuhaflığının farkındadır. Kitaplarım için 'roman' kelimesinin yerini alacak yeni bir isim bulmak istiyorum. Virginia Woolf'un yeni...'si. Ama nesi? Mersiyesi. Yazarken Woolf; işte bu parıltılı sıradanlıkta, öylesine yazmanın hiç beklenmedik belli bir anında, her şeyin ses çıkardığını, her şeyin estiğini, her nesnede ve her şeyde bir ruh olduğunu fark eder. Bunları yazmanın onu bir romana götürmediğinin, yaptığının hayattan etrafa saçılmış sonsuz küçük hikayeden geçtiğini de biliyordu. Kitaplarında, kanatlanan kelimeciklerin peşinde, yeryüzünün gökyüzüne doğru yükseldiği, her şeyin ışıl ışıl olduğu bir ruh halindedir. Gün geçtikçe de daha da yükselen bu arayışın her durağında, karakterlerini yaratmak için herkesi ortadan kaldırır. Birini bir diğeriyle konuştururken, her şey uçurumlardan süzülür. Her şey ve her kişi, hangi nedenlerle Woolf için bu kitaplarda olduklarını bilmeden, oraya nereden geldiklerini bilmeden ve bu bilinmezin en kayıp anlarında, en belirgin saydamlıklarda bulur kendilerini. Kişilerimi zamana ve rüzgara karşı yerleştirebileceğim bir konum... der Woolf. Arayışın, biçim arayışının deli-saçması çizgilerinde, sürekli kurulup yıkılan yapıtın kendisinden yükselirken onlar, yine de herkes orada saf kendiliklerden ibarettir. Bütün olarak da bu kitap ortamlardan oluşur. Olay ve zamanın bile bu neşeli sessizliğe kıyasla daha az fark edildiği, olabilecek bir şeyin, kendisi için yeterli zamanı bulamadığı ve en küçük bir anın bile daha zamanı değil'in çekincesine kapıldığı ortamlardır bunlar. Ve Woolf, bu diyarların tek hakimi gibidir: Beynim delicesine çalışkan. Sanki zamanın geçişinin bilincindeymişçesine saldırmak istiyorum kitaplarıma. Burada, ortam, Deleuze'ün muhteşem tanımına karşılık gelir: ... ortam ilk anlamıyla, iki beden arasındaki aralığa ya da daha çok, bu aralığı işgal eden şeyi, bir bedenin eylemini uzaktan diğer bedene aktaran sıvıyı ifade eder... daha sonra, bir bedenin etrafını saran ve bedenin karşı tepkisi ne olursa olsun, ona etki eden ambiyansı ya da kapsayanı belirtir. Akış ve ışıktan fırtınaların, ve dahası bunların aynı hareket içinde toplanıp beni görünür kılmanın, ufuklarımın tüm kişilerine dokunabilmemin ortamlarıdır bunlar. Zaman ın tüm anlarını içeren bu gölde ışıktan bir balıktır, konuşan bir dalgadır Woolf. Su akıyor belkemiğimden aşağı dere gibi. Duyumun parlak okları saplanıyor her yanıma. Sıcacık etle kaplıyım. Kuru yerlerim ıslanıyor, soğuk bedenim ısınıyor, ıslandım, parıltılar içindeyim. Su iniyor aşağılara, sarıyor beni yılan balığı gibi. Şimdi sıcak havlular kavrıyor beni, sırtımı ovalarken onların katılığında kanım mırıl, mırıl. Ağır, yüklü duygular oluşuyor beynimin yukarlarında, aşağılarda günün sağanağı-orman ve Elvedon, Susan ve güvercin. Beynimin duvarlarından akarak, hep birlikte koşuşarak, gün dökülüyor dopdolu, pırıl pırıl. Şimdi pijamalarıma sarınıyorum usulca, uzanıyorum bir dalgayla gözlerime serilmiş ince su örtüsü gibi sığ ışıkta yüzen bu ince çarşafların altına. Ardından uzakları duyuyorum, ta öteleri, belirsiz ve uzak ezgilerin başlayışını, tekerlekler, köpekler, bağıran adamlar, kilise çanları, ezginin başlayışı. Kendini korumaya son vererek, bilince boyun eğmeden, kendini söyleyen bir dilin serüvenidir Woolf'un tarzı. İlk yazdıklarından son yazdıklarına kadar her şey birbirinde açılan, birbirinde söylenmeye devam eden saf ifadelerden oluşan dalgalardan ibarettir. Nietzsche de benzer bir serüvendeyken, çıkışı ve dışarıyı ifadeye yeniden kattığında artık onda dil, gücün, çoğalmanın, yükselişin ve hepsini-ifade-etmenin dili olur. Burada, artık konuşmak dille değil ifade-etmekle olur; böylece ifade, varlığı yetersiz bulup onu dinamitlemiş keskin gözlerin, eşsiz duyumların, kökensiz tutkuların aradığı yeni şeydir. Bundan sonra aradığımız, artık olanı değil, oluşmakta olan şeyi ifade edecek dillerle konuşmaktır öyleyse. Ve zaman eğer varsa, bu konuşmanın diğer tarafı da odur. Benim kendime karşı savruluşum sana karşı, Ah Ölüm.


Ikinci dünya savaşında çoğunlukla İngiliz uçakları tarafından dümdüz edilen Hamburg, Beatles'ın geldiği yıllarda yaralarını yeni yeni sarabilmiştir. Grup üyeleri, Bruno Koshmider adlı Alman işletmeci ile anlaşmıştır ve onun belirlediği kulüplerde çalacaklardır. Fakat bir problem vardır, o yıllarda George henüz 17 yaşındadır. Alman polisinin kendisine sorun çıkaracağını bilen George, ancak yaşı konusunda yalan söyleyerek Almanya'da kalabilir! George'un Almanya'da kalabilmesine sevinen grup üyeleri, çalışmalarına hız verir. Popüleritesi gittikçe artan grubu, dünya tanımasa da Hamburg'lu kızlar çok iyi tanımaktadırlar. Günler, aylar geçer. Liverpool'da bulamadıkları mutluluğu ve parayı Hamburg'da bulduğunu düşünen grup üyelerine şehrin büyük kulüplerinden Top Ten'den teklif gelir. Fakat Top Ten'de çalmak Koshmider ile yapılan anlaşmanın dışına çıkmak olacaktır. Daha da popüler olmanın kötü bir fikir olmayacağını düşünerek Top Ten'de çalmaya başlarlar. Tabii bunu duyan Koshmider, George'un yaşını polise ihbar eder. Alman polisi ise George'un bir an önce Almanya'yı terk etmesi gerektiğini söyler! İngiltere'ye gitmeden önceki gece, kendisinin gitarda çaldığı notaları John'a öğretmeyi de ihmal etmez ki grup yoluna devam edebilsin. Cebindeki son parasıyla Hollanda üzerinden İngiltere'ye gider George. Beatles artık George'suzdur ve bu grubun moralini bozar. Grup üyeleri Hamburg yıllarında bir sinemanın bodrumunda izbe bir odada yaşamaktadır. Fakat Top Ten'den gelen teklif, daha iyi bir konaklama imkanı da sunmaktadır. Sinemanın bodrumundan Top Ten'in üst katına taşınacakları bir gece Paul ile Pete kaldıkları ışıksız odayı aydınlatmak isterler. Bunun nasıl yapılacağı konusunda akıllarına ilginç bir fikir gelir: duvardaki kilimi ateşe vermek! Daha fazla, daha fazla ışık derlerken, Koshmider'e olan nefretin de etkisiyle ateşi söndürmeden odadan çıkarlar. Odadaki kilim nemin de etkisiyle söner, büyük bir yangın çıkmaz. Bu hikayenin yukarıdaki Lewisohn'un anlattığından farklı ve ilginç bir versiyonu da mevcut. Pete geçenlerde verdiği bir röportajda duvara asılı olanın kilim değil, prezervatif olduğunu belirtti. Yani Paul ile Pete duvara preservatif asıp, onları ateşe vermişler meğerse! Beatles gibi dünyaca ünlü bir grubu düşününce, ikisi de birbirinden ilginç geliyor bu ihtimallerin. Ama ister prezervatif, ister kilim olsun, bu ateşe verme olayının gruba büyük sorunlar çıkaracağı malumdur. Sonrasında, odanın halini gören Koshmider, grubu polise ihbar eder. Paul ile Pete karakolluk olup bir kaç geceyi içeride geçirirler. İngiliz konsolosluğuna telefon etme istekleri reddedilir ve eşyalarını toplamak için çok kısa bir süre verilir. Polis, grubun iki üyesine havaalanına kadar eşlik eder, uçaklarına bindirir ve İngiltere'ye gönderir. Almanca bilmemenin de etkisiyle, ne olduğunu anlayamadan Londra'ya inerler. John, Hamburg'da Paul, George ve Pete'siz yapamaz ve o da Liverpool'a döner. Geride bir tek basçı Stuart Sutcliffe kalmıştır. O da Astrid Kirschherr adlı Alman bir fotoğrafçıya aşık olup Almanya'da kalmaya karar verir. Gruptan ayrılmasına sebep olan kadın, Beatles'ın ilk popüler olduğu yıllarda onlara saç modelini de öneren kadındır. Beatles Almanya'da çok şey yaşamış ve oradan dünyayı kasıp kavuracak saç modeliyle dönmüştür İngiltere'ye. Bunları bilemiyoruz ama şurası kesin, daha ünlü olmadan Beatles grubu üyeleri yaramazlıklarından Almanya'da istenmeyen adam ilan edilip şutlanmışlar meğerse. Kimbilir, belki de Beatles'ı zirveye taşıyan temiz yüzlerinin arkasındaki haşarılıklarıdır. Mark Lewisohn, The Complete Beatles Chronicle, 1992.


John Lennon'un asit tribi ile taş taş üstünde bırakmadığı anlarda yazdığı, bir şarkıdan ötesi, bir vecd hali olan I am the Walrus, bir arıza ruhun, tüm edebiyat, müzik ve isyan evrenini bir şarkıya nasıl sığdırdiğı konulu dersidir; her sivilin, Khalkedon yurttaşının çakmadan geçmesi gereklidir. John Lennon kafasındaki birbirinden bağımsız üç şarkıyı birleştirmiş, duyduğu polis sireniyle, evinin bahçesinde tüm İngiliz hali ile otururken ve bir öğretmenin okulda Beatles liriklerini öğrencileriyle incelettiğini duyduğunda yarattığı uydurma dizelerin birleşiminden Walrus'u bestelemiştir. Şarkıda, kaydedildiği 1967 yılına göre büyük yenilik sayılabilecek şekilde yaylılar, gayet ön planda kullanılarak belki de bilmeden, hala çağdaş sayılabilecek bir şarkı ortaya çıkmıştır. Walrus ise, Lennon beyin Lewis Carroll hayranlığının verdiği gazla, Walrus and the Carpenter şiirinden alıntıyla kendini bulmuş, şarkı sözleri boyunca, sayıklama gibi sözler, tekrarlar giderken arada Edgar Allan Poe'nun da adı geçer Man, you should have seen them kicking Edgar Allan Poe ve John Lennon'un James Joyce hastasıyım ben, Finnegans Wake'den iki bölüm okudum ve de ne yazdığını anladım. itirafı arasında en zorlu James Joyce metinlerinden Finnegans Wake'den Goo goo g'joob diye giden kısım da eklenir şarkıya. Şarkıda Edgar Allan Poe'nun adı geçmesi aslında gayet normal çünkü John Lennon ve saz arkadaşlarının bir yıl önce çıkardığı, Beatles'ın hastası olduğu kişiler toplaması gibi bir albüm olan Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band'in kapağında da bay Poe, en arka sırada yer alarak pis pis kesmektedir dünyayı.


2001'de geniş kapsamlı bir proje dahilinde Beckett on Film adı altında on dokuz farklı yönetmenin gözünden Beckett'in orijinal metinleri göz önünde bulundurularak çekilen on dokuz farklı oyunun film uyarlamaları Aralık ayında Mekan Artı'da gösteriliyor. 4 Aralık'ta başlayacak olan gösterimler yedi farklı gün boyunca devam edecek. Beckett'in baş yapıtı sayılan Godot'u Beklerken, 25 Aralık 2011 saat 20.30'da gösteriliyor.


Bizler devrimcileriz. Karşılaştığımız her sorunu sınıflar mücadelesi temelinde ele alırız. Biliriz ki dünyayı ilerleten güç sınıflar mücadelesidir. Sınıflar mücadelesi tarihin ilerletici motor gücüdür. Tarihi sınıflar mücadelesi yazar. Bilim böyle der. Bilimsel yöntem böyle der. Biz de bugünü, yarını ve dünü bilimle değerlendiririz. Her ne kadar gericilik sosyalizmi, devrimciliği taş devrine ait bir düşünce gibi göstermeye çalışsa da bu doğru değildir. Emperyalizmin ekonomik krizi değerlendirilirken Marks tekrar hatırlanmaktadır. Elbette hatırlanacaktır, çünkü Marks bilimin temellerini doğru yerine oturtmuştur ve bize bir yöntem ve metot hediye etmiştir. Böyle baktığımızda Lenin dönemiyle birlikte kapitalizmin emperyalizme evirildiğini görmekteyiz. Günümüz emperyalizm çağıdır. Ve henüz emperyalizmin değiştiğine ilişkin hiçbir belirti yoktur. Dolayısıyla emperyalizm üzerine söylenen her şey halen geçerlidir. Elbette halkların emperyalizme karşı direnişi de geçerli ve gerçektir. Halklar emperyalizmin sömürüsüne, baskısına, terörüne, katliamlarına, işkencelerine direnmektedir. Günümüz dünyasında artık iki sınıf vardır, emperyalistler ve halklar. İşçi sınıfı proletarya ideolojisi ile mücadele eden halklar vardır. Halkların direnişi çeşitli biçimler alabilmektedir. Halklar hemen her araçla mücadele etmektedir. Burada belirleyici olan direnişe önderlik eden güçlerdir. Direnişe önderlik eden güçlerin niteliği halkların direnişinin nereye gideceğini de gösterir. Önderliğin geri bir noktada oluşu o halkın direnişinin amacına ulaşamaması sonucunu doğurur ama halkın tepkisini yok etmez. Çünkü sömürü sorunu devam etmekte ve artmaktadır. İşte böyle bir dünyada emperyalizm halkların direnişlerini sadece topla tüfekle silahla bastırmaya çalışmamakta, bilinçleri bulandırarak kafa karışıklığı yaratmaya çalışmaktadır. Bunun için de olguları farklı kavramlarla anlatmaya çalışmaktadır. SİVİL İTAATSİZLİK kavramı da bunlardan biridir. Bu kavramla halkların emperyalizme tepkisinin, öfkesinin, kininin, verdiği mücadelenin üstü örtülmektedir. Sivil itaatsizlik kavramı ile halklar emperyalizm çelişkisinin üzeri örtülmekte, sonuçları ortaya çıkartan nedenler gizlenmektedir. Örneğin Mısır'da, halkların egemenlere karşı tepkileri yanlış önderliklerle düzen sınırları içinde eritilirken aslında hiçbir sorun çözülmemiş olmaktadır. Ve burada patlayan halkın öfkesi sivil itaatsizlik ya da çeşitli renklerde devrimler olarak açıklanmaktadır. Oysa her şey nettir. Devrimin rengi kırmızıdır. Devrim başka renklerde olmaz. Sivil itaatsizlik de yoktur, halkların sömürüye, baskıya, işkencelere, yoksulluğa, hiçbir sorununun çözülmemiş olmasına tepkileri vardır. Elbette bu tepkilerin kendiliğinden olması sonuç vermeyecektir. İktidarda olanlar halkın bu tepkilerini bir biçimiyle söndürüp sömürü ve zulmü sürdürecektir. Aynı şeyler ülkemiz için de geçerlidir. Ülkemizde dizginsiz bir sömürü ve zulüm vardır. Emperyalist ve tekeller ve yerli işbirlikçilerinin karları her geçen gün artarken halk giderek yoksullaşmaktadır. En basit, küçük sorun bile çözülemez olmuştur. Bu da halkta tepki yaratmaktadır. Sorun burada bu tepkiyi doğru bir şekilde örgütleyebilmektedir. Halkın sorunlarını sadece halk çözer. Başkası mümkün değildir. İşçilerin, köylülerin, memurların, işsizlerin, gençlerin, öğrencilerin, kadınların ve çocukların sorunlarının tümü çözümsüz değildir. Hepsinin adaletli bir çözümü vardır. Ancak bu sorunlar çözülmemektedir. Çözümü mümkün sorunlardan insanlar biner biner ölmektedir. Önlenmesi mümkün açlıktan insanlar biner biner ölmektedir. Bilim böyle der. Bilimde tüm bu sorunların çözümü vardır. Ülkemiz için de durum böyledir. Ülkemizin hiçbir sorunu çözümsüz değildir. Dolayısıyla da halkın sorunlarının çözümü ancak kendi mücadelesi ile mümkün olabilecektir. Sorunların çözümünü hedefleyen, sonuç alıcı, ısrarlı, kararlı bir mücadele yolu izlemek ve kesinlikle öncelikle örgütlenmek gerekir. Halkın tek gücü örgütlü olmaktır. Örgütlü halk bir güçtür ve sorunlarını çözer. Dolayısıyla da devrimciler halka yalan söylemeden, bedelleri olduğunu belirterek örgütlü mücadeleye çağırır.


Ayzenştayn'ın Bejin Çayırı'na dair yazdığı bu itirafnamesinde veya mea culpa'sında dikkatimizi çeken, tabir yerindeyse varlığını kurtarmak için canhıraş halde özeleştiri vermesi değil, okudukça sanki tersine ayar vermiş gibi gelmesi. Geleceğe dönük mesaj vermek istemiş gibi yazması. O büyük hayalkırıklığının/öfkesinin sinsice/akıllıca kendisine yöneltilen saldırıyı emip tarihe not düşmesi. Lakin, kendisine ne yazık ki Errare humanum est, hatasız kul olmaz diyen çıkmamış. _F! Bu soruyu kendime defalarca sordum ve tekrar tekrar kendi değerlendirmemi tekrar tekrar yaptıktan sonra onu görmeye ve anlamaya başladım. Hata, kökleri kökleşmiş entelektüel ve bireyci bir yanılsamaya, küçük şeylerle başlayan ve daha sonra büyük hatalara ve trajik sonuçlara yol açan bir yanılsamaya dayanıyor. Bu, Lenin'in sürekli kötülediği, Stalin'in yorulmaksızın ortaya koyduğu bir yanılsama kolektif ile tek bir demir birliğin dışında, kolektifin kıvrımının dışında 'kendi başına' olup gerçekten devrimci bir iş başarılabileceği yanılsaması. Hatamın kaynağı buydu ve hem şimdiki hem de önceki çalışmalarımın temel eksikliklerini açıklamak için bu büyük çabamda fark etmem gereken ilk şey buydu. Bu entelektüel yanılsama, hataların ve soruları doğru sunma ve cevaplama yolundan kişotik biçimde uzaklaşmanın ana nedeniydi. Bu bireysel ayrışma tasvir edilen olayların politik olarak çarpıtılmasına ve konunun yanlış bir siyasi yorumuna neden oldu. Uzun zaman önce yerini disiplinli Bolşevik bilincine bırakması gereken olgunlaşmamış devrimci duygular, olumlu niyet ve amaçlara rağmen öznel olarak yanılan, nesnel olarak zararlı hale gelen hatanın kaynağı. Bu benim gerçekçilik anlayışımda başıma gelenleri açıklıyor. Aklıma gelmişken, genelleme kavramına çok önem veriyorum. Fakat Marksist gerçekçilik doktrini ile genelleme bize anlamayı mı öğretiyor? Hayır, çünkü benim işimde genelleme bireyi yok eder. Kesin ve tikel yoluyla türetilmek yerine genelleme denemeleri müstakil soyutlamaya ayrılır. Potemkin'de durum böyle değildi. Gücü, tam olarak o epizot aracılığıyla 1905 Devrimi'nin, Ekim Sosyalist Devrimi için kostümlü provanın genelleştirilmiş bir sunumunu vermeyi başardığım gerçeğinde yatıyordu. Bu epizot, devrimci mücadele tarihinin bu evresinde tipik olan her şeyi somutlaştırdı. Ve epizodun kendisi başlı başına tipikti ve yorumu bir bütün olarak mücadelenin karakteristiğini kanıtladı. Bu, Potemkin'in 1905'te büyük bir destanda bir epizot olarak tasarlanması ve daha sonra bir panorama için tasarlanan tüm duygu ve ses kompleksini emen bağımsız bir film haline gelmesi sayesinde büyük ölçüde kolaylaştırıldı. Bejin Çayırı'nda böyle bir şey olmadı. Bu epizodun temelini oluşturan dramatik bir vaka hiçbir şekilde karakteristik değildi. Bir kulak babası oğlunu, bir Yurtsever'i öldürür; bu olası bir olaydır, ancak tipik bir olay değildir. Aksine istisnai, benzersiz ve karakteristiktir. Bununla birlikte, senaryonun merkezine yerleştirildiğinde bağımsız, kendi kendine yeten genelleştirilmiş bir anlam kazanır. Bu anomali, kırsaldaki İç Savaşın gerçek tasvirini çarpıtarak, bir babanın oğlunu infaz ettiği ürkütücü imajlarla gizler. Bu imajlar muzaffer kolektif çiftlik sisteminin nihai konsolidasyonu için son savaşlarla bağlantılı olarak izleyicilerimizin ilgisini çekmesi gereken konulardan ziyade, İbrahim'in İshak'ı kurban etmesi konusuna karşılık gelir. Bu bağlamda, senaryonun ilk versiyonu, bu bölümü temel ve merkezi olarak gördüğü için tamamen tatmin edici değildi. Senaryonun ikinci versiyonunda baba ve oğul arasındaki dramayı 'kendi içinde bir şey' haline getirmek yerine, köydeki sınıf mücadelesinin genel seyrinde bir bölüm olarak vermeye çalıştık. Bu tam olarak ve tutarlı bir şekilde yapılmadı. Senaryonun orijinal konseptinden veya yönetmenin yorumundan tam bir kopuş olmamıştı. Durumdaki sosyal olarak yanlış vurgu kaçınılmaz olarak yanlış bir psikolojik yoruma yol açmıştır. Oğlunu öldüren babanın psikolojik sorunu ilgi odağı haline geldi. Ve bu genelleştirilmiş sorun, ana görevini kulakların kolektif çiftliklere karşı mücadelesinin tasvirini arka plana attı. Durum, gerçekçi bir gerçeklik araştırmasıyla hiçbir bağlantısı olmayan psikolojik soyutlama ile çözüldü. İlk versiyon babayı tüm insan unsurlarından mahrum bırakıyordu; baba-canavar hareketsiz ve ikna edici değildi. İkinci versiyon diğer uç noktaya gider: Oğul katilinin 'insan dramını' tasvir ederken, Sosyalizme karşı mücadeledeki kuduz öfkesi kendi oğlunun öldürülmesiyle durmayan kulak'ın sınıf nefretini gözden kaçırır. Gerçeklikten soyutlanan bu psikolojik anlayış politik gevşekliğe yol açtı; düşmana karşı nefret ortadan kalktı, psikolojik nüanslar genel olarak bir babanın oğlunu öldürmesi konusuna indirgendi. Özelin gerçekliğinden ayrılan genelleme hataları, özneyi sunma yöntemlerinde de göze çarpan bir şekilde ortaya çıktı. İlk hata, fikrin, somut taşıyıcısından, onu filmde somutlaştıran karakterden ayrılmasıydı. Ve bu, insan unsurunun küçümsenmesine ve resimdeki insan imgesinin yaratıcısı olan aktöre karşı ihmalkar bir tutumla sonuçlandı. Bu nedenle, insanlara gösterilen ilgi, ideolojik rollerinin önemi ile değil, onlara kişilik olarak duyulan ilgi ile belirlendi. Kulak'ın canavar görüntüsü her yönüyle ön plana çıkarken siyaset bölümünün başkanı bulanık, solgun ve retoriktir. Ve aynı zamanda filmin kahramanı Yurtsever köyü gerçek sosyal önemi ile orantılı olarak geliştirildi. Bu, köydeki sınıf savaşının Yurtsever'lerin tek başına ve filmdeki Yurtsever'lerin eseri olduğu izlenimini doğurdu. Aynısı filmin montajında da oldu. Dikkat tamamen insana, karakterine, eylemine odaklanmadığından, aksesuar ve yardımcı araçların rolü aşırıya kaçtı. Dolayısıyla ayarların hipertrofisi: kulübe yerine yuva, kamera görüntülerinde çarpık kısalma ve deforme aydınlatma efektleri vardı. Dekorasyonlar, manzara efektleri, ışıklandırma aktör yerine sahne. Aynısı karakterler için de geçerliydi; imaj aktörün yerini aldı. Artık yaşayan bir yüz değil, bir maske oldu, genelleştirilmiş 'tipleştirmenin' aşırılıkları canlı yüzden ayrılmıştı, donmuş bir jeste benzeyen statik bir görüntü belirdi. Özellikle filmin ilk versiyonunda ciddi eleştirilere maruz kalan bu unsurlar tamamen başlangıçta bahsedilen varsayımların sonucuydu. Tüm bunları tüm keskinliğimle yazıyorum, çünkü iki yıllık çalışmam boyunca sinematografik endüstrinin liderliği adına sürekli eleştirilerin yardımıyla eksikliklerin üstesinden gelme yönünde ilerliyordum. İlk sahnelerden son sahneye kadar filmin tüm parçalarını görenler, gerçekçiliğe doğru kesin bir ilerleme olduğunu ve 'geceleri' gerçekleşen sahnelerin yazarın ilk versiyon üzerinde çalışmaya başladığı yanlış pozisyonları terk ettiğine tanıklık ettiklerini göstermişti. Özelden ve gerçeklikten ayrılan abartılı genelleme kaçınılmaz olarak tüm film sistemini mümkün olan tek yöne mitolojik olarak stilize edilmiş figürlere ve çağrışımlara doğru taşıdı. Trajik çatışmanın kanlı, çok taraflılığı 'siyah ve beyaz'da ikili tonlu bir melodrama indirgendi. Sınıf çatışmasının gerçekliği, iyi ve kötü arasında genelleştirilmiş bir kozmik mücadeleye dönüştürüldü. Yazarın bilinçli olarak bir efsane aradığını varsaymak yanlış olur. Ancak gerçekçi sunum yöntemine tutarlı bir şekilde bağlı kalmamanın ve bu yönteme pratikte hakim olamamanın estetik sınırlarının ötesinde bir mesele haline geldiğini ve kompozisyona yanlış bir siyasi önem verdiğini bir kez daha görüyoruz. Ancak, hatalar kime atfedilmelidir? Ve politik hatanın hatalı bir yaratıcı yöntemin sonucu olduğu söylenebilir mi? Tabii ki hayır. Yaratıcı yöntemdeki hatalar felsefi bir hatanın yuvasıdır. Felsefi hatalar yöntemde hatalara, yöntemdeki hatalar nesnel siyasi hata ve gevşekliğe yol açar. Bu, ben de dahil olmak üzere, ülkemizdeki her az çok zeki sanatçı tarafından mantıken açıklanabilir gözükse de, sadece tam olarak anlamamı değil, aynı zamanda hissetmemi sağlamakla kalmadı, felaket yaratan Bejin Çayırı'nın basında ve Sovyet sinematografi endüstrisi çalışanlarının toplantılarında maruz kaldığı sert eleştirileri zorunlu kıldı. Ardışık tüm sahnelerin keskince incelenmesi bana bu konuya yanlış yaklaşımımı tamamen ifşa etti. Yoldaşlarımın eleştirileri bunu görmeme yardımcı oldu. Buna ne sebep oldu? Kırsaldaki sınıf mücadelesinin asıl nedenlerinin ve asıl koşullarının açıklanmaması. Filmdeki durumlar bu neden ve koşullardan kaynaklanmamıştı. Aksine, filmdeki durum kendi çekimlerini dikte ettirmişti. Tüm bunların birlikteliği bile yazarın çabaladığı olumlu devrimci etkiyi üretemedi. Aksine, bu tür hataların objektif olarak ters etki yaratması ve böylece izleyicilerimizin sempatisini kaybetmesi muhtemeldi. Buna ek olarak, yöntemdeki hatalar bu etkileri yoğunlaştırdı ve materyalin çoğunun gerçekçi olmayan bir şekilde sunulmasına yol açtı. Tüm materyali görmeden bile, bu sonucu senaryodan ve hikayeden ayrı çekimlerden çıkarabilirsiniz. Çalışmanın yönlendirilmesinde rol alan herkes tarafından politik bir dikkatsizlik sergilendi. İş durdurulmalıydı. Ek çekimler ve yeniden çekimler kaydedilemedi. Şimdiye kadar sadece çeşitli parçaların değil, bir bütün olarak anlayışın hatasını açıkça görüyorum. Bu yanlış anlayış senaryoda yer aldı, ancak yönetmenin yorumu buna karşı isyan etmedi ve ikinci versiyonda bile ilk hataları tekrarlamaya devam etti. Bunu açık ve net bir şekilde açıklayacağım. Hayattan biraz uzaklaşmıştım. Bu yıllarda gençlerle yoğun bir şekilde çalıştım, tüm enerjimi Sinematografi enstitülerinde öğretmenliğe adadım. Ancak bu çalışma, kitlelerle, gerçeklikle geniş ve yaratıcı bir temas olmadan, okul duvarlarıyla sınırlıydı. Sovyet sinematografisinin 15. yıldönümü beni çok sarstı. 1935'te hevesle işe daldım. Ama içe kapanma ve tecrit geleneği çoktan içime işlemişti. Kendi yakın grubumda öznel olarak çalıştım. Sosyalist gerçekliğimizle tek bir etten kemikten olmayan, bu gerçekliğin soyut görüntülerinden dokunan bir resim üzerinde çalıştım. Sonuçlar ortada. Ve şimdi ciddi eleştirilerin gelişmesi, gerçekten Bolşevik eleştiriler, yani yoldaşça ve yardım ve düzeltmeyi amaçlayan eleştiriler, bir yıkım değil. Moskova film stüdyosundaki kolektifimizin işçilerinin sözleri beni en kötüsünden kurtardı Bejin Çayırı ile yaptığım hataların bir sonucu olarak öfkelenmekten. Kolektif her şeyden önce hatalarımı, yöntem hatalarımı ve sosyal ve politik davranışlarımın hatalarını görmeme yardımcı oldu. Tüm bunlar, çok fazla güç, sevgi ve çaba harcadığım iki yıllık çalışmanın başarısızlığının doğal üzüntüsünü bile gölgeliyor. Neden emin ve kararlıyım? Hatalarımı anlıyorum. Şubat 1937'de Sovyetler Birliği Komünist Partisi Merkez Komitesi genel kurulunun kararı ile bağlantılı olarak ülke genelinde devam eden eleştiri, öz eleştiri, kontrolün ve öz kontrolün önemini anlıyorum. Bakış açımdaki hataları tamamen düzeltmek, içimde yeni bir benliğin kökünü kazımak, Yoldaş Stalin'in yukarıdaki genel kurulda bahsettiği Bolşevizmin tam gelişkinliğine duyulan ihtiyacı derinden hissediyorum. Ciddi bir şekilde kendi bakış açım üzerinde çalışmalı ve yeni konulara derin bir Marksist yaklaşım aramalıyım. Özellikle, gerçeklik ve yeni insan üzerine çalışmalıyım. Dikkatlice seçilmiş ve sağlam bir senaryo ve konuyla kendimi yönlendirmeliyim. Yeni çalışmanın konusu sadece tek bir tür olabilir: ruhen kahraman, içerik olarak militan ve tarzında popüler. 1917 veya 1937 hakkında maddi olup olmadığına bakılmaksızın, sosyalizmin muzaffer yürüyüşüne hizmet edecektir. Böyle bir filmin yaratılışını hazırlarken, bakış açımda ve yaratıcı yöntemimde bireyciliğin son anarşik özelliklerinden nasıl kurtulacağımı görüyorum. Parti, sinematografik sektörün liderliği ve sinematografik işçilerin kolektifi yeni, gerçekçi ve gerekli filmler oluşturmama yardımcı olacak.


Lemis Yayın, Elif Karakaya çevirisiyle Jacques Ranciere'in Bela Tarr: Ertesi Zaman isimli kitabını yayımladı. Öylesi bir dönemden geçiyoruz ki, hayatlarımızı, bizi iki seçilmesi imkansız seçenek arasında bırakan boğuntuya dair, söz ve eylem biçimi öneren bu kitap denk geldi. Hayatımıza kast edenlere karşı da izlenebilir filmlerden bahsediliyor düşüncesindeyiz. Notebook online dergisi Bela Tarr ile konuşmuş, saçma sorularıyla yer yer sinirlendirmiş hatta. Oldukça gereksiz gördüğümüz son kısmı hariç yer verelim istedik. Tarr, kitlesel hezayanı, linci, yokoluşumuzu anlattığını vurguluyor. Emekli miyim bilmiyorum aslında, film okulum ile oldukça meşgulum. Hırvatistan'da açmayı düşündüğünüz diğer okul ne oldu. Hayır hayır hayır kalsın. Dünyanın her köşesinden 35 öğrencim var zaten, 35 farklı sebep, 35 farklı hayalgücü var, üzerimde onların sorumluluğu var. Evet o yüzden bana emeklilik nasıl diye soramazsın. Sinematografınız Fred Kelemen de eğitim veriyor mu orada. Bazen çalışmalara onu da davet ediyorum, ama başka bir sürü kişiyi de çağırıyorum her yandan. Apichatpong Weerasethakul, Carlos Reygadas, Guy Maddin, Pedro Costa, Gus van Sant, Ed Lachman ve birçok başka kişi. Komünist yönetim politik görüşleriniz nedeniyle filmlerinize kaynak ayırmamıştı. Ah evet, ama benim her zaman sorunlarım oldu. Alışığım. Ama biliyorsunuz ki komünist bir düzende büyüdüm, o zamanlar siyasette sansür de vardı, piyasada sansür vardı, şimdi ise siyasette yine sansür var, bir nevi deja vu hissi yaşıyorum. Büyük bir kafa karışıklığı olduğunu görüyorum. İnsanlar, piyasanın güçlü beklentileri yüzünden kendilerini bulamıyorlar. Tabii kişisel ihtirasları farklı olabilir. Şu an gördüğüm, genç sinemacıların yeterince cesur olmadıkları. Cesur olmalılar, herhangi bir beklentiyi umursamamalılar, çünkü beklentiler söner gider, filmler ise kalır. Filmi henüz izlemedim. Sürekli bir şeylerle meşguldum, Ben Macaristan'dayken o yoktu vs. Bana özel bir gösterim yapacak, Temmuz'da izleyeceğim. Çalışmalarınızdan bahsederken sürekli çoğul eki kullanıyorsunuz. Bela Tarr ismi, sadece benden oluşmuyor. En başta, Agnes Hranitzky, Laszlo Krasznahorkai, Mihaly Vig ve ben varım. Bu dörtlü otuz yıldır birlikte çalışıyorlar, ne yaptıysak birlikte yaptık. Bu nedenle çoğul cevap vermek istiyorum. Filmlerin sadece benim olduğunu asla söylemedim, doğru değil çünkü. Son kararlar hep benden çıkıyor. Ama onların sahiden geniş önsezileri var ve bir şekilde, hayat, meseleler ya da herhangi bir şey hakkında konuşurken, aynı görüşte oluyorlar. Tabii, Mihaly müzisyen, Laszlo yazar. Farklı dillerimiz olsa da, bir şekilde hayat hakkında benzer düşünüyoruz, bir film için değil. Hayır, aptalca olur. Alanınız varken, olasılıklarınız da çoktur, neyi dışarıda bırakacağınıza karar vermelisiniz. Hayır hayır hayır... Her şeyi çekmeden önce kararlaştırmış oluyorum. Çekim başladığında, tüm filmi ilk kareden sonuncusuna dek zaten biliyorum. Kariyerinizin başında sosyal konularla ilgili politik belgeseller yaptınız. Adım adım oldu. İzlerseniz, sorunları daha iyi anlamak için, ağır ağır daha derine indiğimi görürsünüz. Sosyal hassasiyetim var diyelim. Filmler politik manalar kazanabilir, ama tamamen politikler denemez. Politik meseleler biraz gündeliğe dairdir ve benim pek işim yok bunlarla. Toplumsal hassasiyetim olduğunu söyledim, ben insanın haysiyetini savunuyorum. Amacım bu, diğer herhangi bir şey umurumda değil. Birilerinin çıkarına mı dokunuyorum filan umursamıyorum, politik mi değil mi, ilgilenmiyorum. Ben sadece ne düşünüyorsam onu anlatıyorum. Yaşama bakışınızda Laszlo Krasznahorkai ile aynı olduğunuzu, bu nedenle romanlarını uyarladığınızı söylediniz. Onun romanlarını uyarlamadım. Kitaplarını keşfettim, sonrasında onun bakış açısını anladım ve birbirimizi bulduk. Laszlo ile çalışmak çok kolaydı. Saçmalık. Benimle ilgisi yok. Alaycı değilim, hele mistik, hiç değilim. Esin kaynaklarınızdan biri, Tarkovski'nin Andrei Rublev'iydi. Andrei Rublev'i severim hepsi bu. Tarkovski dindar biriydi, ben değilim. Ben basit ateistim. Tanrıya inanmıyorum, tamam mı? Bu kadar basit. Torino Atı'nın dünyanın sonu hakkında bir film olmasını istediğiniz söylemiştiniz. Yaşamın sonu. Evet. Çünkü kıyamet ve benzer konularda konuşuyorduk, fark ettim ki hiçbiri doğru değil. Yaşam sadece ağır ağır, yavaşça ortadan kayboluyor. Hepsi bu. Ama soykırım hakkında bir film yaptınız. Hayır, hiç yok hem de. Filmi yaptığımızda, bir nevi peri masalı olsun istedik. Sonunda ise, insanların nasıl her şeyi yok etmek üzere yürüdüğünü ve popülizmin nasıl büyüdüğünü görebiliyoruz. Şimdi, filmin nasıl gerçek olduğunu görüyoruz ve bu beni hiç mi hiç mutlu etmiyor. Ama o ünlü balina sekansındaki mistik titreyiş, bazı dinsel anlamlara da gelebilirler. Hayır, o sikik film üç ana karakter hakkında tamam mı? Her birinin kendine göre sonsuzlukla bir ilişkisi var. Valuska kozmos ile bağlantı halinde, Eszter temiz seslerle ve balina ise uzaklardan, okyanustan geliyor. Her biri sonsuzlukla bağlantıda. Bizler ise günlük hayatların diğer yanını, sonra diğer dertlerini ve sonrasında da insanların bokluklarını görüyoruz ve balinayı değil de o insanları ve karakterleri nasıl yiyorlar nasıl öldürüyorlar, görüyoruz. Andras Kovacs sizin hakkınızda uzun bir monograf yazdı. Evet ama en iyi kitabı kim yazdı biliyorsunuz, Jacques Ranciere. Kitabı sonuna dek okumadım bile. Okurken çekim sürelerini hesaplamak için yaptığı o grafikleri görünce sinire kestim zaten, siktir git dedim. Bıraktım. Benim hakkımda yazıyor mu filan umurumda değil, bana sorarsanız garip bir bok. Katılmıyorum. Asıl sorun, ben film yapımına ve film diline zaman ve uzayı farklı biçimde entegre ediyorum, ek olarak düzlemsel film dramaturjisini de takip etmiyorum. Yaptığım şey budur. Sizin kişisel poetikanızda, modernist bir sinemacı diye niteleniyorsunuz. Tabi tabi. Boşversene sen. Hala yaşıyorum ben. Bu etiketlere gelemem, acıtıyor beni, sadece normal bir hayat peşindeyim. Size hakaret etmek istemedim. Sadece çalışmalarınızın bir döneminin sinemanın o dönemine ilgisini sormak istedim. New York'ta yaptıkları son retrospektifin ismi Son Modernist idi. Canımı acıttı. Son diye bir kelimeyi nasıl kullanabilirler? Bilmiyorum. İnsan Antonioni ya da Godard ile bir arada anılmaktan hoşlanır. Ben sadece sinemacıyım. Basit bir yönetmen. Nietzche bile mi? Torino Atı'nin girişinde yaşadığı sinir krizine gönderme yapmıştınız. Hayır. Filozof olmak istediğimde, liseyi bitirmek üzereydim, kopkoyu bir solcuydum. Genç radikallerdik, komünistlerin yalancı olduğunu söyledik. Felsefeyi filan unutmalıydık. Çok uzun zaman önceydi. Kendimi herhangi bir şekilde sanatçı diye tanımlamam. Ben basit bir sinemacıyım. Damnation'ı yaparken bütçe sorunları yaşadınız, neticede kendiniz hallettiniz. Oldukça uzun bir politik mevzu o, komünizmin son nefesiydi. Bizi gebertmek istediler, yeni nesil sinemacılardık. Sistemin dışında bir film yapıyordum. Film stüdyosunun kamerası vardı. Biraz da parası, birkaç metre film stoklamışlardı, bu kadarı yetti. Film gayet ucuza geldi, düşük bütçeli işti. Paramız yoktu, çekim yaptık sadece. Bunu söylediğimi hatırlamıyorum. Bakın bir film sadece bir filmdir. Sizden tek istediğim sinemaya gitmeniz. Karanlıkta oturmanız, izlemeniz ve giderken: Nasılsınız? Daha iyi misiniz? Daha güçlü hissediyor musunuz? Bir şey aldınız mı? Yoksa sinemaya giren kişiyle aynı mısınız? diye sormanız, bu kadar. Ama örneğin Torino Atı'ndaki o kasvetli, kabus, kıyamet atmosferi. Ama bu bazı izleyicilerin filmi kıyamete dair diye nitelemesine engel değil. Tabii ki, herkes öyle hissedecek diye bir şart yok. Bela Tarr'ın 2011 yılında Torino Atı ile yönetmenlik kariyerine nokta koymasından kısa bir süre sonra bu metni kaleme alan Ranciere, yönetmenin filmlerine ve sinema anlayışına derinlikli bir yorum getiriyor. Ranciere'in müstesna gözlem ve yorumlama gücünün edebi bir anlatımla buluştuğu bu metin, okuru hem Bela Tarr filmlerindeki pek çok ayrıntıya hem de yönetmenin filmografisine yeni bir gözle bakmaya davet ediyor.


Sadece şehirde bir aşağı bir yukarı dolanıp duran ve bu sırada bir balina gören adam hakkında bir film yapmak istedim. Bildiğiniz gibi, çalışırken teorik konulardan konuşmayız. Tek gördüğümüz pratik sorunlardır. Yazar için de aynısı geçerlidir. Genellikle hayat hakkında konuşuruz. Yaşamın sokaklarda nasıl aktığından. Asla teorilerden bahsetmeyiz. Kaostan ya da varoluşsal mevzulardan bahis açmayız. odaya giren biri hakkında konuşuruz sadece, bir şey ister, onun hakkında konuşuruz veya orada yanında oturmuş ve aynı şeyleri istemeyen diğer elemandan konuşuruz. Bu kadar. Nasıl olur biliyorsunuz, başladığımızda hala varolduğuna inandığım çok büyük sosyal sorumluluk hissi vardı. O zaman şöyle düşündüm: Tamam sosyal sorunlarımız var bu politik sistemde, belki de bunlarla uğraşmalıyız. Sonrasında ikinci bir film yaptık ve üçüncüsünü yaptığımızda sadece sosyal sorunlar olmadığını daha iyi anlamıştık. Ontolojik dertlerimiz vardı ve şu anda tüm bu bok yığının kozmostan geldiğini düşünüyorum. İşte sebep. Adım adım, film film nasıl açıyoruz. metafiziksel mevzulardan konuşmak oldukça zor. Hayır. Konu yaşamı dinlemek sadece. Etrafımızda neler olup bittiğini düşünüyoruz. İnsanın kalitesini düşünüyorum ve bok dediğimde ona yaklaştığımı zannediyorum. Her şey bizden büyük, insan sadece evrenin bir parçası. İnsanın sorumluluğu çok fazla, devasa. Belki de en önemli faktör. Bildiğiniz gibi Tanrı'ya inanmıyorum. Sorunum bu. Tanrı'yı düşündüğümde, her şeyden sorumludur deniyor, tamam, ama emin değilim işte. Herhangi bir ayini dinlerseniz, iki it her an kapışacakmış gibi geliyor. Ben ise her zaman şu an neler oluyor onu düşünmeye çalışıyorum. Sürekliliği seviyorum, çünkü kendine has bir gerginliğiniz olur. Herkes kısa çekimlerden çok daha fazla odaklanmıştır. Birşeyleri inşa etmeyi seviyorum, sahneleri doğurmayı, birini nasıl döndürürüz mesela, tüm o çekimlere yerleştirilmiş hareketleri düşünün. Bir oyun gibi, yaşam hakkında nasıl birşeyler anlatabiliriz, nasıl bahsedebiliriz. Film yapmak aslında tam olarak psikolojik bir süreçtir. Hikaye ikinci plandadır. Asıl mevzu insanlara nasıl dokunacağınızdır. Gerçek hayata ne kadar yakınlaşabileceksiniz? Hayat hakkında nasıl bir şeyler anlayabileceksiniz, çünkü bir sürü şey olmakta şu anda, bilmediklerimiz var, şu anda masanın altında neler oluyor mesela, çok ilginç, önemli ve ciddi şeyler oluyor.


2012 yılında Taksim Yayalaştırma Projesi onaylandığından bu yana Taksim Meydanı'nda yaşanan değişimleri kaydeden fotoğrafçılar, özellikle geçtiğimiz Mayıs ayında başlayan direnişin her karesini, her anını unutulmayacak görüntülerle hafızalarımıza kazıdılar. Ellerinde biriken binlerce fotoğraftan bir seçki yaptılar ve Fotoğraf Notları adıyla devam ettirmek istedikleri çalışmanın ilk ürününü, Taksim Direnişi fotoğraflarından oluşan Gezi Direnişi başlığıyla kitaplaştırdılar. Kitabı hazırlayan Belgesel Fotoğraf Topluluğu'ndan Bahar Gökten ve Yücel Tunca ile Meydan Gazetesi, yaşanan bu süreci konuşmuş. Bahar Gökten: Ben fotoğrafçılık okudum, şimdi de fotoğraf çekiyorum. Gezi sürecinde de fotoğrafçı ile direnişçi arasında gidip gelmeler yaşayan, o süreci fotoğrafla anlatmaya çalışan biri diyelim kısaca. Yücel Tunca: Ben eskiden gazeteciydim, 10 yıldır Galata Fotoğrafhanesi'ndeyim. Fotoğraf Vakfı'ndayım ve fotoğraf dersleri veriyorum. Son 7 yıldır, bu çalışmanın pratik kısımlarını Gezi Parkı'nda yapıyordum. Dolayısıyla 2011 sonlarında bu parkın ortadan kaldırılma planlarını yavaş yavaş duymaya başladığımızda, bir şehir refleksinin ötesinde başka bir dikkatle de dinlemeye başladım. Çünkü burası aynı zamanda benim yaşam alanımdı. Bu konuya biraz daha eğildim, Fotoğrafçı İnisiyatifi'nin kurulması da böylece ortaya çıktı. 2012'de projeler belli olmaya başladıkça, burayı elden giden bir şey değil de, savunulması gereken bir şey olarak gördük. O zamanlar Taksim Platformuydu, sonrasında Taksim Dayanışması olarak bizlerinde çalışmalara fotoğraflarımızla destek olabileceğimizi söyledik. Daha sistematik çekimler yapmaya başladık. Belgesel fotoğraf grubumuz da bu konuya özellikle eğildi. Ardından yapılmaya başlanan Taksim nöbetlerine de katıldık. Bununla da yetinmeyip, 20-25 kadar fotoğrafçı kendi fotoğraflarını basıp yine bir Taksim nöbetinde, bir cumartesi günü, çıktık sokağa. Meydanda yürüyüş yaparak, insanların biraz daha bu konudan haberdar olması için gayret göstermeye çalıştık. Çünkü hala o tarihlerde, birçok kişi Gezi Parkı'nın nasıl bir tehdit altında olduğunu bilmiyordu. Böylece yavaş yavaş kendi çevremizde de daha fazla sayıda fotoğrafçı bu yaptıklarımızdan haberdar oldu. Mayıs sonrasında başlayan saldırılarda da, daha önce oluşmuş olan ortak akıl, bundan sonra da beraber hareket edelim demeye başladı. Haziran ayının sonunda da Taksim'den Elini Çek internet sayfası oluşturup, çektiğimiz fotoğrafları orada paylaşmaya başladık. Ağustos ayının sonlarına doğru da bu kitabı hazırlamaya karar verdik. Kasım ayına yetiştirmeyi planlıyorduk ama olmadı. Şimdiye kalmış oldu. Yücel: Kitaptaki fotoğrafların seçiminde belli bir editör olmasın dedik. Herkesin gelip fotoğraflarla ilgili görüşlerini söyleyebileceği bir ortamda fotoğrafları seçtik. Binlerce fotoğraftan, daralta daralta, fotoğraf sayısını 350'ye kadar indirdik. Daha az fotoğrafla Gezi Parkı'nın istediğimiz bütünsellikte anlatılamayacağına ikna olunca, elemeyi durdurduk. Elimizde bir liste oluşturmuş ve birçok başlık belirlemiştik, seçtiğimiz fotoğrafların bu başlıklarda olmasına gayret ettik. Hem temsiliyetler anlamında, yani kadın temsiliyeti, lgbt temsiliyeti, anarşist temsiliyeti, siyasi yapılar, örgütler, hem de revirinden kütüphanesine, bostanından seyyar satıcısına varıncaya dek, tüm o parçalı yapıyı eksiksiz verebilmeyi amaçladık. Dolayısıyla seçkiyi de bu gözle yaptık. Hep geri dönüşler yaparak, eksik olan kısımları doldurmaya gayret ettik. Ama asıl eksenimiz kronolojik bir sıralamaydı. Gezi öncesi günlük hayat, yavaş yavaş başlayan protestolar, inşaat çalışmalarının başlaması, ondan sonra da en son Ağustos ayında başlayan forumlara, yeryüzü sofralarına varıncaya değin bizim tanık olabildiğimiz hemen her türlü eylemliliğin kitaba yansıyabilmesini sağlamaya gayret ettik. Yücel: Aslında kolektif olarak henüz böyle bir karar almış değiliz ama bireysel olarak ben hala Taksim'i çekmeye devam ediyorum. Biliyorsunuz, yakın zamanda belediyenin yayınladığı bir plan var Taksim Meydanı için. Bu plana baktığımızda, birkaç ağaç dışında meydan şimdikinden çok farklı konumda değil. Ve tepkilerin yeniden yükselmesi çok olası. Ağustos'tan sonra biraz daha stabil durumdayız ama seçim öncesi tekrar başladıkları bu durumda taraf olmayı sürdüreceğiz elbette. Mesela, Gezi'nin yıl dönümünde açık hava sergisi düşünüyorduk ama bu planın açıklanmasıyla eylemlilikleri daha önceden başlatacağız gibi görünüyor. Yücel: İki şey mozaikledik; birincisi, cinsiyetçi küfürler, diğeri de iki ya da üç fotoğrafta da fiili eylem halinde olan protestocular, doktor ve sağlıkçıların yüzlerinin net görünmesini engelledik. Fotoğrafın yapısını bozuyorduk. Kişinin yüzünü mozaiklediğimiz fotoğrafta, fotoğrafın da anlamını yitirdiğini gördük, ama biz bunun böyle olması gerektiğini düşündüğümüzden yapacak başka bir şeyimiz yoktu. Bahar: Gezi'de de sıkça bir araya geldiğimizde konuştuğumuz bir şeydi bu. Fotoğrafladığımız kişilerin hayatlarında olumsuzluğa dönüşebilecek birçok şey yaşanabilirdi; yüzlerin görünmeyeceği bir biçimde fotoğraf çekmeye çalışarak bu sorun aşılabilirdi. Bunun farkında olmayan arkadaşların çektiği fotoğraflarda, kameranın bazen polis kamerası konumuna geçtiği uyarısında bulunarak, o arkadaşların da hassas davranmaları konusu çokça konuşuldu. İster istemez bizim fotoğraflarımız bazen delil olarak sorun teşkil edebiliyor. Bahar: Mayıs'ta çalışmalarına başlayan Fotoğraf İnisiyatifi öncesinde de konuştuğumuz bir konu vardı; fotoğrafçıların fotoğraf çekip ortak bir çalışma yürütemediği, o nedenle çektikleri fotoğrafları kendi dosyalarında eşe dosta göstererek ya da kendi kişisel sitelerinde tuttukları. Ama Gezi süreciyle beraber, bunun da aşılmaya başlandığını söyleyebiliriz. Yani bu kitap çalışmasının ve web sitesinin onun için ayrıca bir önemi var, birbirini tamamlayan çalışmalar bunlar. Çünkü hepimiz her yerde olamayacağımızı ve farklı bakış açılarına da sahip olduğumuz için bir araya geldiğimizde çok daha güçlü bir şey yapabileceğimizi, tabii ki biliyorduk. Bu sürecin buna vesile olması çok önemli, çok kıymetli. Yücel: Kitabı dağıtıma vermeyi ve birçok noktada okuyucuyla buluşturmayı istiyorduk ancak, dağıtım firmaları kitabı almak istemediler. Gerekçe olarak da Gezi ile ilgili kitapların satmadığını söylediler. Kitabımız şimdilik, elden dağıtım yaptığımız bazı kitapçılarda ve burada, Galata Fotoğrafhanesi'nde bulunuyor. Bu söyleşi Meydan Gazetesi'nin 16. sayısında yayımlanmıştır.


Akbank Sanat'ın sansürlediği Post-Peace sergisinde yeralması için hazırladığım Ayhan ve ben (2016) videosunun geçirdiği süreci anlatan bir açıklama yapmak ve yayınlamak uzun süredir aklımdaydı. Serginin sansürlenmesiyle öncelikle serginin katılımcıları olarak toplu halde yaptığımız açıklamanın yayınlanmasını bekledim. Grup açıklamamız yayınlandı, sıra benimkine geldi. Bu açıklama, Post-Peace sergisinin küratörü Katia Krupennikova'nın (http://bit. ly/21CBqUy), serginin katılımcılarının (http://bit. ly/1Ygs1zS), Devletsiz Anonim Göçmenler Hareketi'nin (http://bit. ly/24B03Tp) ve 2015 Akbank Sanat Uluslararası Küratör Yarışması'nın bu yılki jürisinin (http://bit. ly/23tKRVu) yayınladığı açıklamalara bir eklemedir. Aynı zamanda, kendi tecrübemi aktarma amacıyla yazılmıştır. Sergiye davet edilen tek Türkiye'li sanatçı olduğum ve sergi için Turkiye'yle ilgili bir video yapma önerisi getirdiğim, ve aynı zamanda bu video önerimin serginin açılmasından aylar öncesinde başlayan bir sansür sürecine maruz kalması dolayısıyla, videonun ve bu sansür sürecinin paylaşılmasının serginin yaşadığı sansür sürecine de bir nebze açıklık getireceğini düşünüyorum. Katia Krupennikova'nın küratörlüğünü yaptığı Post-Peace sergisine Amsterdam'da yapılması planlandığı aşamada küratör tarafından davet edildim. Katia Krupennikova daha sonra bu sergi konseptiyle 2015 Akbank Sanat Uluslararası Küratör Yarışması'na başvurdu ve bu ödüle layık görüldü. Sergi de Amsterdam'dan İstanbul'a taşındı. Katia Krupennikova Kasım 2015'te Akbank Sanat'la yaptığı konuşmalardan birinde onlara ilk kez benim işimden bahsetti. Katia'ya böyle bir işin yapımına aracı olamayacaklarını ve işi gösteremeyeceklerini söylediler. Sebep olarak da Türkiye'deki politik durumu gösterdiler. Katia Akbank Sanat'ın direktörü Derya Bigalı'dan bir cevap almak istediğini söyledi. Böyle bir cevap hiç gelmedi. Katia'yla Amsterdam'a geri döndüğünde buluştuk, ve birlikte Katia'nin Akbank Sanat'ta iletişimde olduğu Zeynep Arınç'a Akbank Sanat'ın direktöründen resmi bir red cevabı istediğimizi yazdık. Bu epostaya da yine Zeynep Arınç kendisi, resmi olmayan bir şekilde bu işin Akbank Sanat tarafından kabul edilemeyeceğini yineleyen bir cevap yolladı. Reddedilen/sansürlenen ilk video önerim Ayhan Çarkın üzerineydi. Ayhan Çarkın, JITEM'in ve derin devletin bir parçası olarak 1990lı yıllarda binin üzerinde Kürt vatandaşı öldürdüğünü 2011 yılında itiraf etmişti. Bu itirafları televizyon aracılığıyla yapmıştı. Bu videolara youtube üzerinden erişim mümkün. Benim yapmayı planladığım video Ayhan Çarkın'ın kişisel dönüşümüyle ilgiliydi, tarihsel gerçeğin nasıl inşa edildiği ve kötülük kavramı üzerine bir video olacaktı. Bu video önerim serginin küratörü tarafından seçilmesine, uluslararası juri tarafından 2015 Akbank Sanat Uluslararası Küratör Yarışması'na layık görülen sergide bulunmasına rağmen, Akbank Sanat tarafından henüz fikir aşamasındayken sansürlendi. Böylesi bir sansür ilk kez başıma geldi. Sergiden tümüyle ayrılmak yerine küratörle birlikte başka bir iş önermenin daha iyi olacağını düşündük. Bu yeni iş önerisi sansürlenen ilk öneri ve sansür sürecinden bahsedecekti, aynı zamanda da Türkiye'deki savaşın imajları üzerine ilerleyecekti. Akbank Sanat bu yeni videonun tam metnini görmek istedi. Buna Katia cevap vermedi, ben de Katia'ya Akbank Sanat'ın o ana kadarki tavrı dolayısıyla bu isteği kabul etmeyeceğimi söyledim. Bunun üzerine 2015 Akbank Sanat Uluslararası Küratör Yarışması'nın kurucusu küratör Başak Şenova'ya akıl danıştık. Başak Şenova önce bize hak verdi, fakat Akbank Sanat'la konuştuktan sonra ilk öneriyi reddetmelerinin anlaşılır olduğunu söyledi. Açıkçası bütün bu tepkiler sonucunda kendimi yalnızlaştırılmış hissettim. Türkiye gerçekten de akıl almaz zor durumlardan geçiyor, ve bir sanatçı olarak bir kurumu nasıl zor durumda bırakıyor olabilirdim bunu sorgulamaya başladım. Aralık ayında bu video üzerine yeniden çalışmaya başladığımda bu süreci olduğu gibi kabul etmenin beni rahatsız ettiğini farkettim. Bunun üzerine süreci yazılı halde basına vermeye, kamulaştırmaya karar verdim. Katia'yla buluştum, jüriye bu durumu anlatan bir eposta yazmaya başladık. Biz bu metni bitirmeden, Ocak ortasında Katia Akbank Sanat'la anlaştığını ve metni görmeden işin yapılmasını kabul ettiklerini söyledi. Bunun üzerine işi yapmaya koyuldum. Bu arada Siyah Bant'la iletişime geçtim, hem bu süreçte yalnızlık hissine karşı çok destek aldım hem de birlikte bu süreci nasıl takip edebileceğimize dair fikir alışverişinde bulunduk. Yaptığım video tüm bu süreçlerin sonucunda oluştu, izlenmesinin bu açıklamayı tamamladığını düşündüğüm için linkini burada paylaşıyorum. Video son halini 23 Şubat'ta aldı, Katia sergideki bütün işleri teknik kontrol için 23 Şubat'ta Akbank Sanat çalışanlarına gösterdi, sergi 25 Şubat'ta iptal edildi, açılışın yapılması planlanan tarih ise 1 Mart'tı. Sergiye dair Akbank Sanat'ın websitesinde ve sosyal medya hesaplarında herhangi bir duyurunun olmaması, ya da Akbank Sanat'ın duvarında serginin posterinin dahi bulunmaması, bu sansürü yapmaya uzun süredir hazırlıklı olduklarını düşündürüyor. Akbank Sanat serginin bileşenleriyle iptal kararı öncesinde bu karara dair herhangi bir iletişim kurmadı. Barış Sonrası sergisinin iptalinin benim işimle ilgili olup olmadığını bilmiyorum, bunu hiçbir zaman bilemeyeceğim ama yine de bu durum başıma gelenleri değiştirmez. Açılış öncesinde Siyah Bant'ın desteğiyle bir basın bildirisi hazırlamıştık. Dolayısıyla, sergi iptal olmasaydı bile kurumla yaşadığım tecrübeyi anlatmayı planlıyordum. Akbank Sanat 90larda Kenan Evren'in resim sergisine imza atmış, geçmişi sansür vakalarıyla dolu bir kurum. Kenan Evren'e bir 'sanatçı' ünvanıyla işlerini sergileme imkanı veren bu kurum, Evren'in ülkenin hala daha korkunç sonuçlarıyla uğraştığı 1980 darbesindeki rolünü es geçmiş ve bu sergiye ve bu sergide aldıkları rolün Türkiye için ne demek olduğuna dair herhangi bir sorumluluk almamıştır. Akbank Sanat herhangi bir serginin gerektirdiği etik ve kavramsal donanıma sahip olmayan, böyle bir niyeti de olmayan bir kurumdur. Son 4 yıldır verdikleri Akbank Sanat Uluslararası Küratör Yarışması ödülü uluslararası sanat alanlarında önemsenen bir ödül, ve elde etmek istedikleri ama bence haketmedikleri prestije hizmet ediyor. Şu yaşadığımız 'hassas' zamanlarda tam da bu hassasiyet sebebiyle bu tür kurumların banka ya da diğer şirket bağlantıları yoluyla kültürel içerik üretimine bu şekilde karışmaları, serginin içeriğini sansürlediklerini kabul etmeyerek sorumluluktan kaçmalarını, bu devlet yanlısı tutumlarını yeniden yeniden ifşanın önemli olduğunu düşünüyorum. Bu kurumlar sanatta sansürü ülkenin içinde olduğu bu durumu kullanarak olağanlaştırıyorlar, aynen Akbank Sanat'ın direktörünün iptal üzerine yayınladığı yazıdaki gibi. Akbank Sanat gibi kurumların bu şekilde devam edebilmeleri, kendilerinde bu gücü bulabilmeleri yaptıkları her haksızlığın hasır altı edilmesinden ve ihtiyaç duydukları desteği yeniden yeniden bulabilmelerinden kaynaklanmaktadır. Bu kurumların bu tavırlarına izin verildikçe kültür ve sanat alanı kuraklaşıyor, mücadele alanlarından uzaklaşıyor, ve aynı zamanda şu zor koşullarda ve dar alanlarda yine de cesurca hareket eden, kendilerine ve digerlerine alan açmaya çalışan kişi ve kurumların da hareket alanlarının kısıtlanmasına sebep oluyor. Kültür ve sanat emekçileri olarak bu duruma susmayı kabul etmeyerek karşı koyabileceğimizi düşünüyorum. Türkiye'de uzun süredir devam eden baskıların uzağında kalan, topluma dokunmayan, toplumun kendisine dokunmasına izin vermeyen, sansüre sansür demeyen, Kürt coğrafyasında devam eden katliamı görmeyen herhangi bir sanatın ve sanat emekçisinin bu baskı organlarının bir parçası olduğunu düşünüyorum. Benim kendi sesimi duyurma kanallarımın olmasının, bu kanallara erişimi olmayan, kendi hayatını tehlikeye atmamak için konuşmamayı tercih etmek zorunda kalan insanları rencide etmesini istemem. İşte tam da bu yüzden, bizim susmamamız gerekiyor. Baskılara direnmenin birçok yolu olduğu gibi 'susmama'nın da birden çok yolu olduğunu düşünüyorum.


uyandığımda yanıma uzanmış bana bakıyorlardı, biri gülümsüyor diğerinin yanağı ıslak. ayakları ayağıma dokunuyor, hızlı hızlı nefes alıyorlar. tam yatağıma düşmüş denizkızları, biri elini uzatıyor diğeri kalçasını gösterecek şekilde üstünü sıyırıyor, parmağı neredeyse boynuma değecek, nefes nefese kalıyorum, bekliyorum. bir yanda birbirlerine sarılmış onları izlerken enseme dokunan eliyle aniden ayağa fırlıyorum, buz gibi soğuk suyu kafamdan aşağı akıtarak ve bir süre aynaya bakıp neler olduğunu anlamaya çalışarak bekliyorum. uykuyla uyanıklık arası o yerde eğer bu uykuysa uyanmamak, eğer uyanıksam kapanan gözkapaklarıma inat hiç uyumamak gerektiğini düşündüğümü hatırlıyorum şimdi. cesaretimi toplayıp odaya dönünce birini yatağa oturmuş, diğerini perdeyi aralamış dışarıyı seyrederken buluyorum, ayaktaki sırtının tüm güzelliğini gösteriyor bize, oturan ise dudaklarında garip bir anlamlı gülümsemeyle benim baktığım yere bakıyor. tabii ki yanına oturuyorum, saçını düzeltiyor ve bir elini bacağıma koyarak bir şeyler fısıldıyor kulağıma, ne dediğini hiç anlamasam da kokusu bana karışıyor. sonra diğeri de pencereden uzaklaşıp bize doğru dönüyor ve ayağını diğer bacağıma dayıyor, boğulacak gibi oluyorum, hiç hava yok odada artık, görüntü netliğini kaybediyor tam herşey karanlığa gömülecekken onun sesini duyuyorum. - kalk artık tembel. - bella e simone! - ne? - yok birşey, hani dün gece yeter artık demiştim ya.. unut gitsin. hiç yetmez.


Daha doğduğumuz gün hayalkırıklığıyız bazılarına. Cinsiyetimiz doğumhane kapısında heyecanla bekleyenlere ilan edildiğinde asılan suratlar, tanıştığımız ilk şiddettir. Doğar doğmaz öğreniriz; bizim memleketin resmi cinsiyeti erkektir. Bu topraklarda kız çocuğu olmak zordur. Türkülerdeki bir yarim var 13-14 yaşında nameleri buralarda her gün gerçek olur. Küçük kadınlar kardeşe anne olur, babası yaşındaki adama gelin olur, öfkeye bedel, töreye berdel olur. Erkek nasıl ki her geçen gün anlar büyüdüğünü, bizim de aklımız tam tersine ermez. Millet oramıza-buramıza bakıp laf atmaya başladığında anlarız artık çocuk olmadığımızı. Sonra ömrümüz bu ülkenin kadınına da erkeğine de yaranamamakla geçer. Karşı komşunun kızı vardır, adı Zeynep filandır, daha 14 yaşındadır, niyeyse pek hamarattır; ne börekler açar, jilet gibi ütü yapar. O'nun yarısı kadar olamayız, yıllardır anamıza söylenmekten bıkıp kafayı bize takan babannenin diline dolanırız. Bizim kafamız daha ondalık sayılara basmazken bilmemkimin kızı seviye tespit sınavında en birinci olur; annemiz komşu gününde bizim kız da çok bir şey Aysel Teyzesi havası atamaz, kadıncağız mahçup olur. Daha baba evinde aileye, evden eksik olmayan akrabaya, mahallede konu komşuya, hatta O'na ne oluyorsa bakkala-çakkala bile yaranmayı bir türü beceremez, hayata 5-0 yenik başlarız. Büyüdükçe sağdan soldan etiketler yapışıtırılır üstümüze, kendimizi korumaya çalışmaktan savaşamayız. Mesela özenir, makyaj yaparız, hemen boya küpü derler, yapmazsın Erkek Fatma olursun. Yıllarca çalışırsın profesör olursun zeki olduğun kabul görür ama elbet bir kusurun bulunur, bir bakarsın çirkin kadın olursun. Miss bilmemne seçilsen, güzel ama aptal olursun. Bir şirkete genel müdür olursun, kim bilir kimlerle yatmıştır derler, kevaşe olursun. 30'una kadar evlenmediysen, kesin kız kurusu olursun. Jennifer Lopez'inki, Beyonce'ninki dolgun kalçadır, seninki koca popodur; onlar alımlı, seksiyken sen patates olursun. Gömleklerin komşununki gibi beyaz ötesi değildir, taa karşı balkonlardan buyrulur beceriksiz kadın olursun. Aldatılırsın, aldatanın ahlaksızlığı sorgulanmaz da sen kocasını boş bıraktığı için gözünü dışarıya diktiren ilgisiz kadın olursun. Ya kendi inancınla ya da aile zoruyla başını kapatırsın türbanlı, göze batarsan sıkmabaş, biraz sesin çıkarsa siyasi simge olursun; eğer canın ister de ayağına spor ayakkabı giyersen üstü kaval altı şişhane olursun. Hayranlık duyulacak bir şey yaptığında taşaklı hatunsundur; erkek sıfatıyla onurlandırıldığına tepki verirsen anında çirkin feminist olursun. Aşık olduğun adamın kaşına gözüne değil; kalbine, beynine vurulursun paragöz damgası yer oturursun. Derdini anlatmak için konuşmak istersin, vırvırcı olursun. Mini etek giyersen tacize razı olursun, tecavüze uğrarsan aranan kadın olursun, gün gelir su yolunda kırılan testi, çok gezersen motor, çok eğlenirsen kaşar olursun. Kendini bu ülkenin kızlarına adarsın, Türkan Saylan olursun; kanser illetiyle acı çekerken yıllarca türbanla uğraştı, sonra türban takmak zorunda kaldı, takdir-i ilahi derler vicdansızların cümlesine özne olursun. Dayak yersin, kolun kırılır yeninin içinde kalır. Sevgilin kıskançlık krizi geçirir, bıçaklar böğründe kalır. Çarşıya, pazara çıkarsın laf atılır, çamuru senin üstüne kalır. Abinin kurşunuyla töreye kurban da gidersin; babanın zoruyla kocaya da. Münasip görülmeyen saatlerde kız başına dolaşırsan yolda tacize uğrarsın, evde tecavüze. Kadın işte. Şiddetin her biçimi her an ensesinde. İlla el kaldırmak da gerekmiyor aslında, her gün başka türlü canlarını yaktığınız kadınlarınız var. Mesela böreğin dağılmış kenarını kendine, iyi tarafını tabağınıza koyan; eline sağlık demediğiniz anneniz, başarılı erkeğinin arkasında sessiz sedasız duran eşiniz, kahveyi bir türlü istediğiniz gibi yapmayı beceremeyen evde kalmış kızınız, sizden daha çok kazanmasının acısını başka yerlerden çıkardığınız kız arkadaşlarınız, kendi hayallerinizi gerçekleştiremediğiniz için başarılarını küçümsediğiniz sevgiliniz, önüne duvar olup adına kararlar aldığınız kız kardeşiniz, küçükken bebeğini camdan attığınız kuzeniniz, 20 dakikada iyi kızdan adi karı ya dönüşüveren iş arkadaşınız, arabayı park etmeyi bir türlü beceremeyen salak komşunuz, üzerinize ne vazifeyse namusuna bekçi, ahlakına polis olduğunuz kızlar... Size bir türlü yaranamayan kadınlar. Dünya Kadınlar Günümüzü kutlayan Bozbaykuşlar'a selam olsun.


Konuşulan dile göre Porto Novo, Hogbonou ya da Adjatche isimleriyle anılan başkenti ile Batı Afrika'da uzun ve ince bir ülke Benin. Eski adıyla Dahomey. Hatırlarsanız, 2002 de Kosta Rika-Türkiye maçını yöneten ve sevgili futbol federasyonumuzu Fifa'bi, adamların ulusal ligi bile yok, nasıl yönetir bu maçı? diye paniklendiren hakem Coffi Codjia'nın ülkesi. Dahomey mitolojisinin en önemli çifti; güneş tanrısı Lisa ve ikiz eş'i, ayrılmaz - - parçası Mawu ay tanrıçası. İki sevgilinin bir'leşmesi evrenin oluşması, her ay ve güneş tutulması sevişmeleri. Gu; demirci tanrı, metal tanrısı, Mawu-Lisa'nın evreni şekillendirmek için kullandığı, demirden bir kılıç şeklinde ilahi araç aynı zamanda. Ne yazık ki demirciliği öğrettiği insanlar silah yapıp savaşınca yüzyıl yüz yıl yüzyıllarca, adı Savaş Tanrısı olarak da kalmıştır. Legba; değişimi, kaderi simgeleyen bilinmeyenin oyunbaz tanrısı. tanrılarla insanların iletişimini sağlar ama sağı solu pek belli olmaz. Bölgelelere göre farklılık gösteriyor Batı Afrika kozmogonisi ve kısa bir yazıyla özetlenebilecek gibi değil pek tabii ki. İşte bu yüzden ama sadece bu yüzden, her ne kadar ruhlar eş'leşse de, lisa na blo ve kpe mawu ton ve tam tersi.