İstanbul Modern Sinema, Norveç Büyükelçiliği işbirliğiyle 4-7 Aralık tarihlerinde Norveç sinemasının festivallerde övgü ve ödüller toplayan, son dönem filmlerini bir araya getiriyor. Norveç Film Günleri başlıklı programda öne çıkan filmler arasında bu yılki İstanbul Film Festivali'nde En İyi Lale ödülünü kazanan Eskil Vogt Körlük, yine bu yıl Berlin Film Festivali'nde Altın Ayı için yarışan Hans Petter Moland'ın Buz, Kar ve İntikam ve 2013 Norveç Uluslararası Film Festivali'nden Seyirci Ödülü alan Gunhild Westhagen Magnor'ın İyimserler yer alıyor. Refah ülkesi Norveç'te Yılın Vatandaşı Ödülü'nü alan kar küreyicisi şoförü Nils, oğlunun aşırı dozdan öldüğü haberini alır almaz, cinayetin faillerini bulmak için kollarını sıvar. Kendince peşini sürdüğü izler Norveç'in sosyopat bir mafya liderine ve onun Sırp rakiplerine çıkınca, intikam almaya and içer ve kendini çete savaşlarının içinde bulur. Dondurucu Norveç kışında geçen bu kara komedi-aksiyon, prömiyerini bu yıl Berlin Film Festivali'nde yaptı. Yazar çift Katherine ve Thomas, Norveç'in batı kıyısındaki bir adaya tatile giderler. Katherine'in amacı kitabını tamamlamak iken, Thomas ise çocuk sahibi olmayı arzulamaktadır. Bu fikir ayrılığı sonucu yaşadıkları kavga sırasında Thomas başını vurur ve hafızasını kaybeder. Fırsattan yararlanmak isteyen Katherine ise yeni bir başlangıç yapmak için elinden geleni yapacaktır. Gerilim dozu yüksek bu film, insanların değişen ilişki dinamiklerine nasıl hızla ayak uydurabildiklerini ve hayatlarına öylecene devam edebildiklerini sorguluyor. Görme yetisini yeni kaybeden yazar Ingrid, kocası ve düşünceleriyle baş başa kaldığı, kendini güvende hissettiği tek yer olan evine kapanır. Etrafını çevreleyen dünyayı her ne kadar hatırlasa da, hafızasındaki görüntüler giderek yok olmaya başlar. Bir yandan kocasına güvenini kaybederken, bir yandan da kendi iç dünyasında hayal ile gerçek arasında gidip gelmektedir. Fantezi ve arzularımızın dış dünyayı algılayış biçimimizi nasıl etkileyebileceğini anlatan, gerilim dozu yüksek bu kara komedi, prömiyerini 2014 Sundance Film Festivali'nde yaptı. Yaşları 66 ile 98 arasındaki kadın oyunculardan oluşan bir voleybol takımı, 30 yıl aradan sonra ilk maçlarına çıkmayı planlamaktadır. Rakipleri ise İsveçli emektar erkeklerden oluşan bir voleybol takımıdır. Kazanmak için ise stratejileri bellidir: Bol kahkaha, düzenli idman ve takımdaki arkadaşlık. Yaşlarına ve sağlık koşullarına rağmen yaşam dolu kadınların zafer mücadelesinin anlatıldığı bu belgesel film 2013 Norveç Uluslararası Film Festivali'nden Seyirci Ödülü ile döndü. İngiliz aktörler ve yönetmenden oluşan sekiz kişilik bir ekip, Henrik Ibsen'in Denizden Gelen Kadın adlı oyununu filme uyarlamak için Norveç'in kuzey kıyılarına giderler. Başta kolay gibi gözüken projeleri, Norveç'in hiç bitmeyen gün ışığı ve gerçeküstü doğa koşullarıyla amansız bir mücadeleye dönüşecektir. Çekim süreçleri boyunca yaşayacakları aksaklıklar, anlaşmazlıklar ve heyecan dolu anlar ise ortaya bir başyapıt çıkararak herkesin kariyerinde bir dönüm noktası oluşturacaktır.


LAIBACH: Televizyon, eğitim sisteminden sonra, kitle kontrolünün oluşmasında baş rolü üstlenir. Medya gücünün manipüle edici kapasitesinin farkında olarak, Laibach medyanın gücünü istismar etmektedir. Şu anki durumda biz TV ekranını kullanıyoruz. Sanat, fanatizme ihtiyaç duyan soylu bir misyondur. Laibach, gelip geçici üyelerinin hedeflerinden, amaçlarından, yaşamlarından daha büyük ve önemli hedef, amaç, yaşama sahip bir organizmadır. Devlet değil, parti değil, tanrı değil ve şeytan da değil. Mutluluk kişiliğin toptan reddinde, kişinin kitlelerle beraber kişisel zevklerinden, inanışlarından, yargılarından vazgeçerek kendi öz iradesiyle karar vererek sürüleştirilmesinde, kurban edilmeyi de göze alarak, kendisini daha büyük, güçlü bir sistemle ve ideolojiyle kolektif bir kitle olarak kişileştirmesinde yatar. Biz yaşamın oğullarıyız ve mücadelenin kardeşleriyiz. Umutları daha gerçekleşmemiş olanlarız. Biz bu dünyanın karanlık hayaletleriyiz, üzüntünün çılgınlığını çağıranlarız. Jure Pengov Sizi doğru anladıysam, televizyonu kendi devrimci fikirlerinizi yaymak için kullanmak istiyorsunuz. Şu anda Ljubjana'nın ortasındayız ve bütün Yugoslavya tarafından seyredileceğiz. Umarım Yugoslav halkı bu tehlikeli faşizan fikirlerinizin ve davranışlarınız farkına varır ve gereken tepkiyi verir.


Biz yaşamın oğullarıyız ve mücadelenin kardeşleriyiz, umutları daha gerçekleşmemişleriz. NSK çoğu kişi tarafından 20. yüzyılın son gerçek avant-garde sanat akımı ve bugünlerde Doğu Avrupa'daki en güçlü, durmadan gelişen sanatsal güç olarak kabul ediliyor. NSK kısaltması Neue Slowenische Kunst'ı ifade ediyor, Tito'nun ölümüyle oluşmaya başlayan ve Yugoslavya'nın parçalanmasıyla şekillenen Sloven kolektif sanat topluluğu. Bu kolektifin kompleks ve rahatsız edici çalışmaları -deneysel müzik ve tiyatro, resim, felsefe, yazın alanlarında- güçlü ve özel bir kültürel içerikle uluslararası takip edilirlik kazandı. NSK organizasyonu içinde çeşitli gruplar var, en bilinenleri Laibach, popüler kültürü yıkıcı, devrimci politikayla harmanlamasıyla, üst düzey sanatsallıkla 'underground' tahrik ediciliği birleştirmesiyle zamanının politik ve kültürel kaosunu yansıtmasıyla bilinen bir alternatif müzik grubu. Peki, nasıl oldu da Lacancılık Slovenya siyasal kültüründe böylesine güçlü bir titreşim yarattı? Çünkü Lacancılık pek çok kimsenin gözünde hiç de özgürleştirici bir kuram değildir. Daimi yoksunluğu, imleyene kaçınılmaz bir yabancılaşmayı temsil eder. İşte, kendi kendinize yanıtladınız bile. Özyönetim konusundaki sorun da bu zaten. Yugoslavya'da söz konusu olan, aşırı bir yabancılaşma biçimi, erk yapısı içerisindekiler de dahil olmak üzere hiç kimsenin kavrayamadığı bütünüyle karanlık bir düzendi. Yürürlükte olan iki milyona yakın yasa vardı. Kimse duruma hakim olamıyordu. Çelişki de buradaydı: Tümüyle yabancılaşmamışlık ya da katıksız bir şeffaflık istediğinizde elinize geçen bu olacaktır. Laibach'tan aldığımız ders buydu örneğin. Bizim için baş sloganları şuydu: Daha çok yabancılaşma istiyoruz. Yugoslavya'daki çelişki, sosyalizme yönelik en büyük tehdidin yabancılaşmış bir parti bürokrasinin sultası olduğu varsayımıyla yola çıkan bir ideoloji adına hüküm süren bir Komünist Parti bürokrasisine sahip oluşumuzdu. Kendisini en büyük düşmanı olarak görüyordu. Bunu iyi tutturmuşlardı. Bir dereceye kadar Praxis felsefecilerini bile, kendilerine çekmeyi başardılar.


Nude on Sand, sanatçı Jenny Hval ile gitarist Havard Volden'in müzikal iş birliğinden oluşuyor. Gitar ve insan sesi birlikteliğini yeniden tanımlayan Nude on Sand'in müziklerinde, naif blues'dan tamamen parçalara ayrılmış pop şarkılarına ani geçişlere uygun birçok öge bulunuyor. Şarkı sözlerinin ilginç bir absürtlükle bu beklenmedik değişikliklere uyumlanması şiir kadar blogosferi de temsil ediyor. Nude on Sand'in aynı adı taşıyan ilk albümü bu yıl içerisinde, emprovize müzikte uzman Norveçli SOFA Music etiketiyle yayımlandı.


ve her an aşağı ovadan bir oğul.


lman Sineması denildiğinde 1910'lara kadar geçen süre içerisinde akla pek fazla şey gelmez. 1910'lu yıllarla beraber ise Alman Sineması, ortaya koyduğu dışavurumcu yaklaşımlarla beraber, uluslararası sinema kamuoyunda her zaman bilinir ve takip edilir oldu. Birinci Dünya Savaşı sonrası Alman Devrimi'nin kendisini direttiği ve sonunda kaybettiği bu dönem boyunca Weimar döneminin karamsar ve uğursuz perdesi; yoksunluk, insanın özü gereği kötü/günahkar olduğu, kuşaklararası kaçınılmaz farklılıkları ve Ödipal kompleksi beyazperdeye yansıttı. Gerek teknik yönden gerekse içerik bakımından hem bir muhalefeti hem de uysallığı içinde barındıran Dışavurumcu Alman sineması, bir bütün olarak ise Alman direnişinin ve teslimiyetinin dışavurumu oldu. Dışavurumcu Alman Sineması, bir yandan faşizme entegrasyonunu tamamlıyor ve etkisini kaybediyorken, diğer taraftan da yoksunluğunun yaslandığı toplumsal temeller varlığını sürdürüyordu. Nasyonel Sosyalizmin ve onun 'parlak' çocuğu Gobbels'in yarattığı 'gerçekdışı estetik', hem propaganda filmleri yoluyla hem de müzikal ya da komedi yoğunluklu yapımlar yoluyla kitleselleşti. Ancak II. Dünya Savaşı'nın yenilgiyle sonlanması neticesinde 'heyula' geri döndü. Başta Yahudi soykırımı olmak üzere Alman tarihinde yaşanan kara lekelerle hesaplaşma isteği, Marshall yardımlarıyla tüm dünyaya kültürel bir üstünlük de sağlamaya çalışan Amerika'ya ve onun sinemasına karşı yükselen hoşnutsuzlukla birleşti. 1918 Alman devrimci geleneği ile 1968 hareketi arasındaki dönemi Hitler faşizminin altında geçiren Alman sineması, 1940'lı yıların ortasından 1960'ların başına kadar, üç önemli 'kirlerinden arınma ve yenilenme çabası' gösterdi. Henüz 1946'da Yeni Alman Sinemasıyla ile İlgili Bildirge adı altındaki ilk girişim, kısa sürede henüz yitirilmemiş otantik Alman kültürü motifiyle beslenen bir yerellik ve taşralılık halini aldı. Zamanla birçoğu Nazi iktidarı altında çalışan yönetmen ve senaristler eliyle kotarılan Hollywood'un gişe filmlerinin ucuz taklitlerine yönelen girişim, yeni bir Alman Sineması yaratmaktan uzaktı. İkinci bir girişim 1950'lerin sonunda, belgeselcilerin öncülüğünde kurulan DOC 59 grubundan geldi. Ancak bu hareket kapsamında çekilen filmler de, teknik olarak gerçeklikle hesaplaşmaya çalışmış olmalarına rağmen, Alman tarihinin gerçekleriyle esaslı bir hesaplaşmaya girmediler. Genel olarak kurban ve masum Alman figürü eşliğinde, Nazi dönemiyle hatırı sayılır bir eleştirel mesafe yaratılamadı. DOC 59, yeni bir sinema yaratmaktan çok eski kara günlerin üzerinden atlayarak geçen Alman mucizesi mitine yeniden meşruiyet kazandırmak istedi. Yeterince kitleselleşmediği gibi sinema tarihinde de hatırı sayılır bir iz bırakamadı. İki girişim de, Alman sinemasının ABD sinemasından farklı bir sinema olmasını sağlayamadığı gibi kendisini besleyen bir pazara da sahip olamadı. Dönemin Hristiyan Demokrat iktidarının sinemadan kısmi desteğini çekmesi ve televizyonun yaygınlaşması karşısında Alman Sineması ciddi bir çöküşle karşı karşıya kaldı. Geleneksel Alman sinemasının yıkılışıyla birlikte, bizim tarafımızdan reddedilen bu ekonomik temelli film yapımındaki tavır ve uygulama tarzı nihayet defediliyor. Böylelikle yeni sinema, hayatı değiştirmek üzere geliyor. Alman kısa filminin genç yaratıcıları, yönetmenleri, yapımcıları son yıllarda uluslararası festivallerde çok sayıda ödül kazandı, uluslararası eleştirirmeler tarafından kabul gördüler. Bu filmler ve bu başarılar gösteriyor ki gelecekteki Alman sineması yeni bir sinema dili konuşarak kendini kanıtlamış bu yaratıcıların ellerinde yükselecek. Diğer ülkelerde olduğu gibi, Almanya'da da kısa film uzun filmin okulu, deneysel temeli olmuştur. Niyetimizin yeni Alman sinemasını kurmak olduğunu ilan ediyoruz. Bu yeni sinemanın yeni özgürlüklere ihtiyacı vardır. Yeni sinemayı, bu yerleşmiş film endüstrisinin uzlaşımlarından bağımsızlaştıracağız. Ticari ortaklarının dış etkilerinden bağımsızlaştıracağız. Özel çıkar gruplarının hakimiyetinden bağımsızlaştıracağız. Biz, yeni Alman sinemasını yaratacak somut entelektüel, yapısal, ekonomik kavramlara, fikirlere sahibiz, bunun için hepimiz bir takım ekonomik riskler almaya hazırız. Anton Kaes'in de belirttiği gibi; Manifesto'nun yayımlanması ile birlikte yeni bir aşamasına giren 1960'ların Genç Alman Filmi, hem onun ardılı 1970'lerin Yeni Alman Sineması bir okul veya birleşik bir hareket özelliği sergilemez. Daha çok sıra dışı olmak ve geleneğe karşı çıkmak dışında ortak yanları bulunmayan özerk auteur'ların gevşek bir ittifakıydı. Birçoğu, sinema okullarının dışından gelen ve yaşları henüz yirmilerinde olan bu 'yeni sinemacılar' filmlerinde özellikle belgeselci titizliğiyle beraber giriştikleri deneysel çalışmalarla 'otantik-kendinde' olanın arayışı içine girdiler. Alman toplumunu, kapitalizmini, uyumculuk ve kayıtsızlığını eleştiriyor ve Federal Almanya içinde muhalif bir ses olmak istiyorlardı. Alman tarihinin karanlık yanlarıyla uğraşırken faydalanacakları teorik temelleri ise II. Dünya Savaşı Alman düşüncesinde bulmakta zorlanmadılar. Başta Kluge olmak üzere, yeni Alman Sineması'nın savunucuları, en önemli kaynak olarak Frankfurt Okulu'nu ve temel argümanlarını kullandı. Federal Alman toplumunun hem Nazizme, hem de sonrasında kolaylıkla restore edilen Amerikan tarzı kapitalistleşme karşısındaki duyarsızlığı, 'yabancılaşma' nosyonunun 'yeni sinema'nın köşe taşı olmasını sağladı. 1960'lardan 1980'li yılların sonuna kadar 'yeni Alman Sineması' kapsamında değerlendirebileceğimiz filmler, 'teknoloji' ve üreten sınıfların teknoloji üzerinden büyüyen yabancılaşmalarını konu aldı. Ancak filmlerin ortak bir diğer özelliği, teknolojinin yalnızca edilgen bir kitle kültürü ve taklit dünyası yaratmaya değil, 'bilginin kitleselleşmesi'ne de hizmet edebileceğine dair Benjaminci iyimser fikri de benimsemiş olmalarıydı. Biz bir üretim yasası olduğunu söylüyoruz. Bir işçi bir şey üzerinde çalıştığında o şey kendisine aittir. Birinin elinden üzerinde çalıştığı bir şeyi almak haksızlıktır bizce, üzerinde asıl çalışılması gereken, özel yaşamın en mahrem alanlarında bile işleyen bu üretim alanıdır; çünkü 1933'teki çöküşün kökenleri onun içinde mevcut... 1933'den beri süren bir mücadele içindeyiz. O zamandan beri hep aynı temayı işlemeyi ve aynı soruyu sormayı sürdürüyoruz. Alexander Kluge, 1966'daki ilk filmi Abschied von Gestern 'de Almanya'nın kendi tarihinden kolayca kaçamayacağını Doğu Almanya'dan Batı Almanya'ya kaçan bir Yahudi kadının çaresiz toplumsallaşma çabasını beyazperdeye yansıtarak gösterir. Volker Schlöndorff ise 1966 yılı yapımı filmi Der Junge Törless'de iki Yahudi kökenli öğrenci üzerinden Alman tarihiyle yüzleşmektedir. Film, Hitler döneminde sessiz kalan geniş orta-sınıfların suçlarını yüzlerine vurmayı amaçlamaktadır ve bu eleştiri 'yeni Alman Sineması'nın değişmez temasını oluşturacaktır. Straub ve Huillet çifti, Alman tarihiyle hesaplaşan filmlerine Brechtyen yabancılaştırma efektlerini başarıyla yerleştirdiler ve Hollywood'un ortaya çıkardığı tüm geleneksel kalıpları yıkmak için deneysel çabaları yükselttiler. 1968 gençlik hareketleri ve talepleriyle kesişen sinematografik gelişim, Alman Sineması, uluslararası alanda da sözü edilen bir sinema halini aldı. 1977'de Baader-Meinhoff çetesinin üç üyesinin öldürülüşü, hükümetin sansür ve gözaltı politikalarıyla birleşti ve bu durum Federal Almanya tarihinin en ciddi krizine yol açtı. Aralarında Reitz ve Fassbinder'in de bulunduğu, Yeni Alman sinemasının dokuz önemli yönetmeni, Alman toplumunu ve tarihini sorgulamak adına Deutschland im Herbst (Sonbaharda Almanya, 1978)adlı bir projede yer aldılar ve böylece kriz, yeni Alman Sineması'nın bir kez daha yükselmesi için iyi bir fırsat yarattı. Fassbinder'in ve Wim Wenders'ın Manifestoculardan alarak geliştirdikleri sinema anlayışı, 1960'ların 'yeni Alman Sineması'nı günümüze bağlayan bir köprü vazifesi gördü. İngiliz ve Fransız muadilleriyle beraber Dünya Sinemasını derinden etkileyen 'Oberhausen' ve 'Yeni Alman Sineması' günümüzde de sertliğini yitirmeyen kriz anlarında başvurduğumuz muhalif bir sinema olma özelliğini sürdürüyor. Özetle aradan geçen 50 yıla rağmen 'Oberhausen'in hayaletinin dünyayı halen dolaştığı söylenebilir.


Bazı insanları anlamanın imkanı yok, buna inandım artık... Hatta inanmakla kalmayıp marifetmiş gibi anlayamadığım bir adamın yanında çalışmaya başladım. Uzun zaman düşündüm; bir günah işledim mi diye. Bulamadım sorunun yanıtını. Gerçi var günahlarım, öyle büsbütün de günahsız değilim. Çocukken konu komşunun bahçesine dalıp erik çaldım, ergen oldum, konu komşunun karısını kızını gözetledim, biraz büyüdüm, konu komşunun karısını kızını ayartmaya çalıştım. Okulda yere kalem atıp komşu kızlarının, annemin arkadaşı olan öğretmenlerin bacaklarına baktım... Kopya çektim, yakalanmadığım için günahı olduğunu sanmıyorum... Ama bunların hiçbiri patronum olacak adamla çalışmamı gerektirmiyor Allahım... Ama madem köyü-kasabayı, bahçeyi-çiti bırakıp geldik buraya ekmek parası, edebiyat sevdası diye; katlanacağız artık bu adama. Baharın gelmesiyle bizim patron da işleri hızlandırma kararı aldı anladığım kadarıyla ve cemrelerin tamamlanmasıyla birlikte, kalınca bir kitap getirip masamın üzerine bıraktı. Her zamanki meymenetsiz bakışıyla Şuna bir önsöz yazsana... dedi. Ne yapacaksın, ekmek parası diye ses çıkartamadık tabii, kabul ettik haliyle. Şunu hep merak etmişimdir; kalın kitapları kim okuyor arkadaş? Bilen biri varsa bana söylesin. Çünkü inanın nefret ediyorum kalın kitaplardan. Hem taşınması zor, hem okunması... Haliyle kalın olduğu için de pahalı oluyor ve satmıyor kitaplar. Bunun bir dengesini bulmak lazım acilen. Oblomov yataktan çıkmıyor, o yataktan çıkmadıkça benim uykum geliyor. O uyuyor, ben uyuyorum, rüyamda da önsöz yazdığımı görüyorum. Aslında bakmayın böyle dediğime Oblomov özünde iyi insan. Değişen dünyanın yenik doğmuş bir insanı. Bildiğiniz gariban yani. 1850'lerin değişim Rusya'sında feodalizmin yarattığı son kurban belki de... Gonçarov, Rus insanını çizer Oblomov'la. Onun yok oluşunu seyrederken, ortaya yeni çıkan sınıfı da hayranlıkla izliyor. Güvendiği insanlar tarafından dolandırılır Oblomov, hatta bu dolandırma olayı, bir anlık değil süreklidir. Kahya ve onun adamı çiftlikte kazanılan paranın büyük bir kısmını kendi ceplerine indirirler. Aşık olur Oblomov, kendinden yaşça küçük bir kıza; Olga'ya. Yatağından kalkar, yaşamın içine katışır, hatta bununla kalmaz artık işlerin başına geçmesi gerektiğini bile düşünür, ama işler onun zekasının ve yeteneğinin çok üzerindedir. Olga, bu yitirmiş, ama güzel konuşan ve iyi niyetli adamla evlenme planları yaparken, Oblomov aşkın büyüsünden sıyrılıp kendi gerçeğiyle yüz yüze geldiğinde genç ve güzel bir kadını peşi sıra koşturmanın, kendi gibi onun yaşamını da altüst etmenin doğru bir davranış olmadığına karar verir ve evlilik işi yatar. Bu onun sade dünyasında büyük bir çalkantıdır. Hatta onu altüst edecek büyük bir harekettir, ama Gonçarov'un uygun gördüğü en ağır darbe bu değildir. Sonraları Olga ve Stolz evlenirler. En yakın arkadaşı doğuştan bir burjuva olan Stolz, Oblomov'un son yaşam sevinciyle birlikte olur ve bu darbenin ağırlığı içinde Olga için en hayırlısı olduğunu düşünür Oblomov. Oblomov iyidir, erdemlidir, sevecendir, ama bir kahraman değildir. Kitaptaki tek tembel de o değildir; bir de Oblomov'un yanından ayırmadığı uşağı Zahar vardır. Çalışacak yetenekleri ve meziyetleri vardır, ama o bunların hiçbirini yapmaz, efendisi gibi yatar. Onun ayrılmaz bir parçasıdır ve son ana kadar da kendisini terk etmeyecek hatta romanın son sözünü de o söyleyecektir.


Oyun biletleri temsil günü 18:00'dan itibaren FKM'den alınabilir! Koreograf İlyas Odman'ın geçtiğimiz Mayıs ayında İtalya'nın Floransa kentinde düzenlenen Uluslararası FABBRİCAEUROPE Festivali'nde gösterim ve yapım desteği almaya hak kazanan ve ilk gösterimini aynı festivalde gerçekleştiren Bugün, hiçbir şey.../ Oggi, niente... adlı yeni çalışması Kumbaracı 50'de. Kişinin ölüm gerçeğini ve onu takip eden yas sürecini konu edinen sahneleme, İtalyan yazar Cesare Pavese'nin Yaşama Uğraşı adıyla yayınlanan günlüğünden esinleniyor. Dansını nesneler, gelenekler ve anılar üzerine kuran dansçı İlyas Odman, sahnede geride bırakılmış ve kırılgan bir karakter kurguluyor. Videolarını İtalyan INFLUX. IT video art insiyatifinin müziklerini İngiliz Hana Koriech'in üstlendiği çalışma İtalya'nın değişik şehirlerinde düzenli olarak gösterilmeye devam ediyor. Moving_Movimento, a project by Fabbrica Europa, Santarcangelo dei Teatri, Cantieri Culturali di Prato, Giardino Chiuso/ Teatro dei Leggieri, San Gimignano, Movi|mentale, Interno 5, CDTM, Napoli, Fondazione Teatro Vittorio Emanuele, Noto programı prodüksiyonu ile gerçekleştirilmiştir.


Bu hikaye yarım milyar yıl önce geçiyor. Hayal edilmeyecek kadar uzun bir zaman önce, bizim tarafımızdan tanınamayacak bir durumda olduğu zamanda. ... Karada, rüzgar ve toz dışında hareket eden hiçbir şey yoktu. Rüzgarda sallanan tek bir çimen yaprağı, öten tek bir cırcır böceği ve gökte süzülen tek bir kuş bile yoktu. Bütün bunlar, onlarca milyon yıl sonra, gelecekte olacaklardı. Denizler bile ürkütücü biçimde durgun ve sessizdi. Çünkü omurgalılar da, onlarca milyon yıl sonra, gelecekte ortaya çıkacaklardı. Ama tabi ki halihazırda bir antropolog vardı. Antropologsuz bir dünya neye benzerdi ki? Yine de o, canı sıkılmış ve hayal kırıklığına uğramış bir antropologdu. Çünkü gezegen üzerinde her yere giderek görüşme yapacağı birini aramıştı ve sırt çantasındaki bütün kasetler gökyüzü kadar boştu. Fakat bir gün, canı sıkkın bir şekilde okyanusun kenarında dolaşırken, okyanusun sığ sularında, yaşayan bir canlıya benzeyen şeyi gördü. Pek abartılacak bir şey değildi, sadece peltemsi bir su kabarcığıydı, fakat yaptığı bütün yolculuklar boyunca gördüğü tek olası malzemeydi. Bu yüzden, dalgalarla birlikte aşağı yukarı hareket eden canlının bulunduğu tarafa doğru, sığ suda yürüyerek gitti. Yaratığı kibarca selamladı ve nazik bir biçimde karşılandı; çok geçmeden ikisi iyi arkadaş oldular. Antropolog, elinden geldiğince, hayat tarzları, gelenekler ve adetler alanında eğitim gören bir öğrenci olduğu anlatmaya çalıştı ve yeni arkadaşından bu tür bilgiler rica etti. O da bunu seve seve verdi. Yaratılış efsanesi de nedir? diye sordu yaratık. Bunun üzerine, yaratık hiddetle son derece ciddileşti -en azından peltemsi bir su kabarcığının yapabileceği kadar- ve toplumunun bu tür hayal ürün hikayeleri olmadığını söyledi. Muhakkak, muhakkak. diyerek antropolog ona katıldı.


Oyun, günlük yaşamdan farklı olma bilincini taşıyor bir nevi, istem doğrultusunda ama kuralları ile uygulanabilen, belirli bir amacı, heyecan ve sevinç çerçevesinde deneyimleten bir uğraş oluyor. Oyun'a bu şekilde bakmak, hayatın da başka bir düzenek olduğunu anımsatıyor bana. Bugün, gelişim arzusunun sonsuzluğu yaşamı oldukça pratik bir deneyime çevirdi. Doğaya uyum sağladık, doğa da bizi garipsemiyor artık, çünkü onu son derece dönüştürdük. Dünya artık bizim doğal ortamımıza döndü. Yiyecek temini tarıma geçiş ile planlı, depolanabilir bir hal aldı ve insana üzerine düşünecek çok fazla şey kaldı uzun zamandan beri, hala gelişiyoruz. Evler dönüştü, insanlar ve ürettikleri kurumlar dönüştü, yapılar dönüştü, inançlar dönüştü, kimlikler dönüştü. En azından açlıktan ölmek, vahşi bir hayvan ile karşılaşmak ya da sırf bizden daha güçlü diye sahip olduklarımızı alabilecek insanlar yok. Hayatta kalmak artık başka bir oyun ve biz de bunu öğrenmeyi hayal ediyoruz. Kuralları doğal yolla tayin edilmiş olan oyunu öğrenmiyoruz, yaşama biçimi olarak oyunu öğreniyoruz. Oyun bir nevi insanı hayata alıştıran, bir hayatının olduğunu anlatan ve zor tercihler ile onu karşı karşıya getirecek korku dolu bir kurgunun yolu, pratik, hızlı ve işlevsel. Sen, sen, sen odama! Sen dışarı! Sen şu'sun sen bu! Sen bana lazımsın! Sen ne halin varsa git onu gör! Sen kendine gel! Sen benim kim olduğumu biliyor musun? ... Bu gibi ötekiler ve benler ve de senler yaratılıyor. Okullarda, hastanelerde, iş yerlerinde aile içinde aslında bir arada durmaya, vakit geçirmeyi denediğimiz her yerde. Artık okula başlıyorsun, Şimdi askere gitme vakti, Okulunu bitirip kendi ayakların üzerinde dur, Peki, sen bu yaşta şunu, şu yaşta bunu yap'.' Bunlar ve benzeri klişeler, biçim ve söylem değiştirmiş, dolanıyor. Bunlar hepimizin yaşıyormuş gibi yaptığı, aslında kulak asmadığı ama yaşadığı şeyler ve yapay doğa ile insanın oyunu başlıyor böylelikle. Öğrenmek ve hayatta kalmak için değil, büyümek için oyun oynuyoruz. Bir direnme, savunma, uyanma biçimi olarak oyun'u kullanıp, yabancılaşma ve ironilerle karakterlerini besliyordu. Oyun, bizim toplumlarda, bireylerin sosyal yaşamla, modern alışkanlıklarla, disiplinci kurumlarla ilişkisinde bir uyum sağlama aracı haline geliyor. Çocuğa, hayatı öğreten oyun, bir yetişkinin de sosyal hayatındaki ayrımları belirliyor. Kurumlar arasında, sürekli form değiştirmesi gereken modern birey, bir sahneyi andıran bu alanda nerede nasıl davranması gerektiğini bildiği oranda itibar kazanıyor. Söylemesi gereken kelimeler belli ve birey bu repliklerle iyi bir performans gösterebildiği oranda başarılı oluyor. Bu sahne tasarımı, değişiyor, her grup ve cemaat için bir ritüel zenginliğine olanak sağlıyor. O nedenledir ki Atay, Kelimeler albayım, bazı anlamlara gelmiyor derken, dilin bizi temsil etmediğini, sahnedeki performansımızın beni anlamadaki yetersizliğini vurgular. Benzer şekilde, gerçek, insanların bize uygulamaya çalıştığı tatsız bir ölçüdür cümlesi, sahne performanslarının, yaptıklarınınbireylerin iç dünyalarını, sıkıntılarını ve duygularının yanında seyircinin gözündeki gerçekliğin yüzeyselliğini ön plana çıkarma amacı taşıyor. Böylelikle, modern insanı anlamak doğrultusunda anahtar bir metodoloji olarak oyun'un işlevi sahne arkasında kalan, bir dizi çoklu davranma biçimi oluyor. Bireylerin, birbirinden uzak ama bir o kadar da yakın alanlardaki bu belirlenmişliği tüketim dünyasının alışkanlıklarına adapte edilmiş, bir tükenme biçimi olarak çoğul insanı yaratıyor, kimsesiz bir çoğul insan. Birey, aynı gün içerisinde çok farklı sahnelerde, çok farklı rolleri başarıyla oynayabilmeyi hedefliyor. Kendi kaydını tutması zorlaşıyor bireyin, onu belki günlükler kurtarıyor, belki her gün gidip yan yana oturduğu iş arkadaşları, çoğunlukta çocukluğunu anımsayabilen birileri... ve birey bir biçimde yapay bir oyuna kurallarını ezbere biliyormuş gibi rahat ve bir o kadar da tedirgin başlıyor. Çoğunlukla bir duyduğu da bir duyduğuna uymuyor. Klişeler pratik karşılığını kolay vermiyor bildikleri de uçucu hislere dönüyor. Olması gerekeni izliyor, düşünüyor, hatırlamaya çalışıyor ve deniyor. Oğuz Atay'a oyun bozan diyorlar, kabul edilen ilk insandan bu yana belki de öğrenme biçimimiz olan 'oyun' ile bugün karşılaştığımız kurumlar ve prosedürler dünyasında 'oynamanın kuralları' nı anlatmaya çalışmasından ileri geliyor bu. O düşünülen ve düşlenen dünyanın kurallarını kıyaslamış ve ortaya çıkan dengesizliği anlatmıştır. Hem de en az bir defa bu döneme şahit olmuş her bireyin hissedebileceği kadar anlatmıştır. Tutunamayanlar romanında, okulda söylenenler ile evde söylenenler arasındaki çelişkiyi farkeden karakteri Selim Işık, babasına bu durumu anlatınca, gerçek üzerinde yaşanan bu farklılığı babasının dur bakalım hele diyerek geçiştirdiğini anlatıyor. Bu nedenle romanda, iki sahne arasındaki bu uyumsuzluklar dur bakalım helecilik olarak alaya alınıyor. Gerçeğin kayganlaştığı bu anlar, aynı zamanda oyunun başlama zeminini gösteriyor. Durun bakalım hele. Böylelikle, sessiz veya uyumsuz anlar, oyunla geçiyor. Oğuz Atay'a oyun bozan diyorlar, kabul edilen ilk insandan bu yana belki de öğrenme biçimimiz olan 'oyun' ile bugün karşılaştığımız kurumlar ve prosedürler dünyasında 'oynamanın kuralları' nı anlatmaya çalışmasından ileri geliyor bu. O düşünülen ve düşlenen dünyanın kurallarını kıyaslamış ve ortaya çıkan dengesizliği anlatmıştır. Hem de en az bir defa bu döneme şahit olmuş her bireyin hissedebileceği kadar anlatmıştır. Tutunamayanlar romanında, okulda söylenenler ile evde söylenenler arasındaki çelişkiyi farkeden karakteri Selim Işık, babasına bu durumu anlatınca, gerçek üzerinde yaşanan bu farklılığı babasının dur bakalım hele diyerek geçiştirdiğini anlatıyor. Bu nedenle romanda, iki sahne arasındaki bu uyumsuzluklar dur bakalım helecilik olarak alaya alınıyor. Gerçeğin kayganlaştığı bu anlar, aynı zamanda oyunun başlama zeminini gösteriyor. Durun bakalım hele. Böylelikle, sessiz veya uyumsuz anlar, oyunla geçiyor. Bu durumda, yaşananların doğru fotoğrafını gerçek değil oyun yakalıyor. Zira, gerçek ya da kelimeler, bütün bu uyumsuzlukları öldüren, yok eden/ yok sayan bir cinayet iken, oyun, bu uyumsuzlukları, sessizlikleri canlandıran, günlük hayata katan bir sapkınlık hali oluyor. Oğuz Atay da sanat alanında, oyunbozanlık yapıp, sahne arkasına da mikrofon uzatıyor. Atay, Oyunlarla Yaşayanlar'ın tasarımına giriştiği dönemde günlüğüne Games People Play' i yeninden inceleyelim notunu alıyor. Eric Berne tarafından yazılan ve Türkçe'ye Hayat Denen Oyun adıyla çevrilen kitap insan ilişkilerinde davranış kalıplarını inceliyordu. Bu çalışmasında oyunları; yaşam oyunları, evlilik oyunları, sosyal toplantı oyunları, cinsel oyunlar, yeraltı dünyası oyunları, uzman kişilerin danışma toplantısı oyunları, yer altı dünyası biçiminde kategorize eder. Ona göre sayılan oyunların tümünde insan gerçek benliğinin dışına çıkarak oynar. Atay'ın eserlerinde de oyunun, kurgusal, biçimsel ve düşünsel anlamda önemli bir yeri vardır. Oyun'u derdini ifade etme biçimi, düçüncelerini yazı yoluyla neredeyse somut kılma tekniği olarak ele aldığını fark ettiriyor. Oğuz Atay'ın Türk edebiyatında aralanmaya çalışılan bir kapıyı ardına kadar açtığı dile getirilir. Bu açılım, 20. yy'ın ilk yarısında Batı edebiyatında gerçekleştirilmiş olan 'modernizm' adını alan büyük estetik dönüşümdür. Romantizm ve biçimcilik anlayışına köktenci bir değişim getirir. Türk edebiyatı kendi kabuğundayken, dünya'da Joyce, Kafka Proust, Woolf gibi yazarlar öncülük ediyordu. Bu değişim dönemsel etkiler ve tarihsel izler ışığında bir tepki de barındırıyordu. 60'lı yıllar Batı'da büyük toplumsal çalkantıların yaşandığı bir dönemdi. Kapitalist düzene, teknoloji kültürüne, yeni bir etiğin taşıyıcısı olan tüketim toplumuna karşı hem siyasal hem de sanatsal düzlemlerde güçlü bir başkaldırı yaşanıyordu. Türkiyede'de öğrenci ayaklanmaları, kanlı olaylar, idamlar ve askeri darbelerin dönemine denk geliyor. Tam da cumhuriyet algısının yerleştirilmeye benimsetilmeye çalışıldığı, toplumcu içerikli köy romanlarının baş tacı edildiği türk edebiyatında, Oğuz Atay yaşanmakta olan siyasal, sosyal, kültürel çatlamayı bireylerin içsel aynalarıyla yazmaya başlıyor. 20. yy'da modernizm çerçevesinde yaşanan, kapitalizm kriziyle yükselen refleksif tavırlar, kendi sanatsal ve edebi dilinde yer buluyor. Toplumda ideolojik kutuplaşmalar, kültürel kargaşa, beraberinde yaşanan devlet krizleri toplmudaki çözülmeyi, insan ilişkilerinde 'yabancılaşma' ve 'gerçek' kavramlarının zemininin sesini yükseltiyor. Bir yanda kurtuluş, birlik ve tüketim anlayışları dururken, diğer yanda savaşın, modernizmin ve toplumsal çözülmenin merkezinde 'modern bir kent insanı' olmaya çalışan bireylerin varoluş sancıları duyuluyor. Oğuz Atay demiştir ki, siz insansınız. Ne yapıyorsanız yaparsınız, içinize sizden öte sizden ziyade açılan bir dünya var, ve bu iç dünyaların toplandığı, parçalandığı, kaybolduğu duygular, hisler... Bu aslında yapay ve kuralları yokmuş gibi görünen ya da herkes için aynı sayılan bir oyundur der. Bir nevi danışıklı dövüştür, bireyin toplum karşısında aleyhine çevirilmiş bir danışıklı dövüş. Benim aklım buradan sonra biraz bulanıyor, canım sıkılıyor, yalnız hissediyorum ve belki de oyun'a dair yapılan en klişe metaforu çağırıyor: Bütün dünya bir sahnedir ve bütün erkekler ve kadınlar sadece birer oyuncu; girerler, çıkarlar.


Oğuz Atay'ın arkadaşı Bülent Korman'a gönderdiği mektuptan.


Bilinen ifade sivil itaatsizlik olmasına rağmen, sivil kelimesini, toplumun diğer bir kesimini karşısına aldığı ya da dışladığı için kullanmaktan yana değilim. İtaatsizlik, toplumsal değişimin ya da bireyin kendi yaşamını özgürce sürdürme arzusunun önüne geçen/geçirilen; gelenek, buyruk, hukuk gibi statükocu yapılanmalara karşı geliştirilen bir direnmedir. 'Hayır' demedir. - Eylemin kendisi açık olup, öncesinde bilinen iletişim yollarıyla, topluma açık ve anlaşılır duyurusu da yapılır. Gizlilik ya da yanlış anlamaya yolaçacak davranışlardan sakınılmalıdır. - Eylem şiddet içermez. Şiddetin olmaması, yönetenlere yönelik bir rüşvet olarak algılanmamalıdır. Esas olan tüm toplumun katılımının sağlanmasıdır. - Toplumun genel adalet anlayışına dayanır. Bu ise, hem toplumun hem de bireyin çıkarlarının gözetilmesini ifade eder. Örneğin; bir vicdani retçinin öldürmeme isteğinin toplumun çıkarlarına aykırı olmadığı gibi. Aslında savaşı topluma dayatmak suç olmalıdır. Bu mantık, birey için olduğu gibi toplumsal gruplar ve azınlıklar için de geçerlidir. - Eylemde çifte standart olmaz. - Eylem bir sistem projesi/tasavvuru sunmaz. İktidarı hedeflemez. - Eylem meşruiyetini yasalardan değil toplumun adalet anlayışından alır. Bu anlamda yasadışıdır da. Ancak eylemde; gerek bu durum ve gerekse de bu niteliklerin herhangi birinin diğerinin önüne çıkarılmasına izin verilmez. - Eylemciler, eylemin bedellerine katlanacaklarını bilirler. - Eylem, varolan hukuk sisteminin ya da otoritenin kabulünü değil aksine varolan statükoya karşı bir direnmeyi ifade eder.


Tarihi daha eskiye dayanan ve genel olarak çok irdelenmiş sessiz korku geleneğinde gerçek bir dokümantasyon parçası olmanın getirdiği o sinir bozucu duygu vardır. Şüphesiz o zamanlar bundan habersiz olan Benjamin Christensen'in Haxan: Witchcraft Through The Ages (1922) adlı filmi, Sam Raimi'nin The Evil Dead (1981) adlı eserinde Ash'in The Book of the Dead adlı eserini bulmasına; bazı antik merakların veya eserlerin keşfini anımsatan biçimde sızışı, bu tesadüfi yönü somutlaştırır. Haxan, gerçek bir buluntu filminin aurasına sahip; kara büyü ve şeytana tapma, seks ve ölüm dünyasını araştırmaya meraklı olanlara hakiki bir uyarı havasındadır. Filmden önceki yıl İskandinavya, Victor Sjöström'ün halk efsaneleri ve masallarındaki potansiyele işaret eden ancak daha metaforik amaçlar için kullanan The Phantom Carriage adlı eseriyle korkuya damgasını vurmuştu. Yine de, şaşırtıcı ve yenilikçi bir film yapımcılığı eseri olan Haxan, hem okült korku hem de folk horror'un doğumunu tematik olarak inceleyen, büyücülük hakkında muğlak bir belgesel olarak dikkat çeker. Film, inanç sistemleri ve onları takip eden insanların eylemlerini nasıl kontrol ettikleri ile ilgilidir. Hem büyücülük çevresindeki hem de içindeki dünyayı belgeleyerek bu insanların sözde uygulamalarına bakar ve merakımızın gidermek için onları yeniden canlandırır. Şeytanlar, iblisler, kurbanlar, ortaçağda kazık çakmak, büyücülük, eski işkence yöntemleri; hepsi oradadır. Film gerçekçilikle ilgili olduğu fikrinden uzaklaşamamak için çabalarken, aynı zamanda bilgilendirici bir eser olarak da işlev görür. Christensen'in çalışmasında gerçeğin çarpıtılması, korku içinde okültün olasılıklarına yol açan, fark edilebilir bir fantezi yaratmak içindir. Kötülüğün insanlar aracılığıyla yaratıldığı düşüncesi, onların inançları ve bilimsel anlayışlarının eksikliği ile nitelendirilen eylemleri, alt türlerin kendilerini içine gömecekleri ve tekrar tekrar geri dönecekleri, belirli dönemlerdeki filmleri, toplulukların tarzlarını ve farklı pagan inanç biçimlerini temel alan bir şeydir. Haxan'ın ilk etkisi, sessiz filmin seslere eklemlendiği dönemin sonuna doğru ortaya çıkan ilk dalga korku filmlerindeki etkisi barizdir, alt türler için çok önemli olmasa da. Doğaüstü olaylara ilişkin aynı his F. W Murnau'nun Nosferatu (1922), Carl T. Dreyer'ın Vampyr (1931) ve Robert Weine'in The Hands of Orlac (1924) adlı eserlerinde de görülmektedir ancak bunlar Haxan'ın mistisizmini veya gerçek anlamda gizli doğasını yakalayamaz. Paul Wegener'in Der Golem (1920) adlı eseri de folklor üzerindeki potansiyel korkuyu öngörmüştür, ancak iyi yapılmış bir film olmasının yanı sıra, alt türleri ileriye taşımak için pek bir işe yaramamıştır. 1940 'lardaki korku patlamasına kadar Haxan tarafından keşfedilen temaları gerçekten göremedik aslında. Hiç şüphesiz, Gotik edebiyatın yaygınlığının etkisiyle olsa, Tod Browning'in Drakula'sından (1931) bu yana Universal'in egemen olduğu sadece canavarlarla ilgili filmlerden gına gelmişti stüdyolara. Daha ilginç ve yeryüzüne dair korku çalışmaları belirmeye başladı. Ancak bundan önce, Bela Lugosi, Victor Halperin'in Ak Zombisi'ndeki (White Zombie, 1932) gizemli, daha spesifik olarak voodoo hakkında belirsiz bir şekilde araştırma yapıyordu. Ancak bu voodoo avantajı hem ona hem de Hammer'ın Zombi Vebası'na (Plague of Zombies, 1966) kriterlerimizden farklı bir özellik vermektedir. Haxan'ın öncü olduğu mıntıkada ilk başarılı girişim RKO ve yapımcı Val Lewton'un stüdyoları oldu. İlk yeni okült korku dalgasını tanımlayan bir avuç film üreten Lewton ve yönetmen Jacques Tourneur, okült temaları göz önünde bulundurarak gerilim filmleri yaptı. Bununla birlikte, bu yeni karışıma, Haxan'ın bir dönemi çağrıştıran o orijinal önermesinden uzaklaşan yeni ve nefes açıcı bir yön de eklendi. Haxan'ın sonu, Lewton'un sonradan ne yarattığına işaret eder; yani, modern zamanın insanına tematik olarak yönelmekve onun okülte olan merak duygusuna oynamak. Kedi Kız (Cat People, 1942) açık bir şekilde okült eylemlerle ilgili olmayabilir, ancak ana karakterin sahip olduğu varsayılan özellik, memleketi Sırbistan'daki folklor hikayelerinden gelir. Daha çok okült tema ile uyumlu olan Yedinci Kurban (The Seventh Victim, 1943), kayıp kız kardeşini ararken yeraltındaki bir satanist tarikatı ortaya çıkaran genç bir kadını takip eder. Bu, normalde güven duyulan gelenek fikrinin korkulacak bir şey olarak ifşa eden ve sosyolojik olarak filmdeki karakterler için korkunç bir kavrama dönüştürmenin ilk adımı olur. Bu fikirler bazen okült korkuda ortaya çıkar, ancak folklorik korkuya tam anlamıyla hükmeder. Lewton yapmasaydı bile, folklorik korkunun mini dirilişinin Jacques Tourneur'ün Şeytanın Gecesi (Night of the Demon, 1957) adlı eserinde zirveye çıktığı görülebilir. M. R. James'in Rün Dökümü kısa filmine dayanarak, Haxan'ın ana temalarının mükemmel şekilde yeniden metinleştirilmesidir. Şeytanın Gecesi filminin devamında Londra'da bir konferansa katılan bilim insanı Dr. John Holden gizemli dolandırıcı Dr. Julian Karswell'i ifşa ediyor. Karswell modern bir cadı olarak görülebilir. Okültün, burjuvazi yaşam tarzlarına bağlanmasının ilk örneğidir. Bu tür daha sonraki yıllarda pekiştirilecektir. Lanetler okunur ve bir iblis çağırılır, hepsi Tourneur tarafından detaylara dikkat edilerek yönlendirilir, bu da Şeytanın Gecesi'ni Haxan'ın demonik tahayyülünün ilk gerçek büyük takipçisi yapar. Bundan sonra, 1960'ların başlarındaki kara büyü ve okült eylemlerin kullanımını basit ev içi meselelere zekice nakleden Sidney Hayes'in Kartal Gecesi (Night of the Eagle, 1962) gelir. Genel olarak hakkı yeterince verilmemiş Kartal Gecesi, Haxan'ın cadılarınca ortaya konan kaosa hayranlıktan ziyade, ev halkına yönelmeye çalışan kara büyünün insana dair tarafını gösterir. Belki de benzer başlığı nedeniyle, film cinsiyet ilişkilerinin ve gücün en Freudçu ayrıntısına kadar zengin ve akıllı bir analizine sahip olmasına rağmen, Şeytanın Gecesi'nin gölgesinde kalır. Hammer, 1966 tarihli Cadılar adlı filmde de cadı rolünü üstlenmişti ama bu, türün başka bir özelliği haline gelecek daha üst sınıflara ait unsurlarla başarılı bir şekilde bağlantılıydı. Bundan sonra, büyücülük zenginlerin ve boş zamanların eğlencesi haline gelir. Hammer Horror'un Şeytan Yollarda (The Devil Rides Out, 1968) adlı eseri, neredeyse her karakterin bir malikaneye sahip olması ve satanizm ve büyücülük hakkında bir şeyler bilmesi ile bunun mükemmel bir örneğidir. Filmin adından da anlaşılacağı gibi, öte dünyadan her türlü iğrenç yaratık çağrılsa da bu filmin merkezinde Şeytan'ın kendisi var. Şeytan yavaş yavaş keşfedilmesi gereken moda bir tema haline gelmektedir, sadece okült korkuda değil, aynı zamanda birçok ana akım korku filminde de. Roman Polanski'nin Rosemary'nin Bebeği (Rosemary's Baby, 1968), herhangi bir büyücülüğü göstermek için ayrılan ekran süresi çok az olmasıyla tam kıvamında bir okült filmdir. Karakterler yine zengindir ve bu eğilim garip bir şekilde diğer büyük Şeytan temalı filmlere uzanır; The Exorcist (1973) ve The Omen (1976). Haxan'ın demonik havası modern zamanlara uyum sağlamıştır ve toplumun en zengin ve tartışmasız en aşırı kesimlerinde kendini bulur. Bu, Haxan'ın karakterlerinin tam zıt kutbudur, ancak okülte ilgi ve zenginlik arasındaki bu bitişiklik doğal bir ilerleme gibi görünmektedir. Bu filmlerin karakterleri bu iğrenç eylemleri can sıkıntısından yapıyor gibi görünürler ve Şeytan, başlangıçta hepsi doğuştan kötü olmasa da, Polanski, Freidman ve Donner filmlerinde zengin olmak için çabalamamış, tembel varlık görülür. Folklorik korkuya geçmeden önce izlenecek son bir film bir boşluğu kolayca kapatır. Piers Haggard'ın Şeytanın Pençesindeki Kan (Blood on Satan's Claw, 1971), birbirine çok benzeyen iki alt tür arasında mükemmel bir kesişme noktasıdır. Yine Şeytan çağrılmaya çalışırlar, ancak bu, önceki filmlerden daha çok Haxan geleneklerine uygun ilerler. Ortaçağ Britanya'sında geçer ve film o döneme zar atar, neredeyse izleyiciden Şeytan çağırmanın gerçek bir açıklaması olduğuna inanmasını talep eder. Ayrıca, insanların kötülüklerin gerçek güçleri oldukları ve eylemlerinin nedenini aslında yanlış yönlendirildikleri şeklinde alışılmadık folklorik korku mesajını da ekler. Kırsal kesim ortamı ve Winstanley (1976) tarzı görselleriyle bile, izole edilmiş bir inanç sisteminin çıldırmış olmasının dehşeti ana konudur ve bu yönler, Christensen'in filminin idealleri doğrultusunda devam ederken folklorik korkunun okült gelenekten farkının veren detaylardır. Folklorik korku, İngiliz filmleriyle o kadar eşanlamlı bir alt türdür ki, doğumunu İsveç/Danimarka yapımında bulmak şaşırtıcıdır. Haxan'ın kırsal topluluklardaki eski yaşam biçimlerini ve okült gelenekleri anlatmasının alt türün doğumuna yol açtığına dair şüphe yoktur denebilir. Altmışlı yılların sonları, müzik sahnesinde meydana gelen folk havasını merkeze alan bir avuç filmin yayınlanmasıyla türün oluşmaya başladığı dönemdir. Tigon Films bunların en belirgin ve en iyilerinden bazılarını yapar. Şeytanın Pençesindeki Kan'ın gizli bir üstünlüğü olabilir, ancak Michael Reeves'in Cadı Avcısı (Witchfinder General, 1968) tüm bunları göz ardı eder ve Mathew Hopkins'in cadı avına bakışına kendi gerçeğini dayar. Hüküm giymiş cadıların Haxan'da gösterilen vahşeti ve işkencesi bu kanlı filmde en aşırı uçlara taşınır. İnsanlar yine davanın asıl güzergahı gibi görünür, onların okült üzerindeki paranoyaları ise filmin en saf türden folklorik korku örneği olarak işaretleyen kıyıma sebep olur. Tigon benzer türde birkaç film yaptı ama bu iki filmin kalitesiyle asla tam olarak eşleşmedi. Reeves'in Büyücüleri (The Sorcerers, 1967), Ray Austin'in Bakire Cadısı (Virgin Witch, 1972) ve Vernon Sewell'in Kızıl Sunağın Laneti (Curse of the Crimson Altar, 1968) hepsi folklorik korkunun o pürüzlü kirine sahiptir, ancak potansiyellerini tam olarak yerine getiremezler. Witchfinder General ile bağlantı kurmak için daha iyi bir film, Gordon Hessler'in Ölüm Perisinin Çığlığı'dır (Cry of the Banshee, 1970). Witchfinder General'a bir saygı gibi görünür ancak doğaüstü temaları da vardır. Ken Russell'ın 1971 tarihli Şeytanlar adlı eseri de Fransa'da geçiyor gözükse de işkenceye İngiliz yaklaşımını gösterir. Bahsedilmesi gereken son ve muhtemelen en ünlü İngiliz folklorik korku Robin Hardy'nin Lanetli Ada (The Wicker Man, 1973) adlı filmidir. Bu tuhaf küçük film hakkında çok şey konuşuldu, ancak Haxan'la olan bağlantısı en doğrusu gibi görünüyor. Haxan'ın seyircisini korkutmadaki ana hilesi geçmişi çarpıtarak korku yaratmaktır. Wicker Man bunun yerine günümüzü çarpıtır ve 1970'lerin başlarındaki karşı kültür hareketinin nüvesi olarak hala hayatta ve oldukça etkili bir pagan tarikatını kullanır. Bununla birlikte, Şeytana tapınma yoktur ve filmin temelinde sadece can sıkıntısından ziyade insanların eylemleri için gerçek bir neden yer alır. İnançları, ekinlerin büyümesi için kurban vermesini gerektiriyordur ve Haxan halkının da benzer inanç sistemlerini paylaştığına şüphe yoktur. Bu korku damarı artık zayıf yeniden yapımlarla iyice deşilmiştir. David Keating'in Hammer ile yayımladığı Wake Wood (2011) filminin türe bakışı ve hatta Hardy'nin The Wicker Tree (2010) isimli devam filmiyle folklorik korku iyice didiklenmiştir. İngiltere'den uzaklaşırsak, türde görülen toplulukların izolasyonunun, alt türlerin dışında kullanılan bir mekanizma olduğunu düşünmeden edemez insan. Tobe Hooper'ın Teksas Elektrikli Testere Katliamı'nın (The Texas Chainsaw Massacre, 1974) sonu elbette The Wicker Man filmindeki kurban temasıyla sonuçlanan aynı izole edilmiş cemaatten kaynaklanmaktadır. Amerika, Haxan Film'in ilk çalışması Blair Cadısı (The Blair Witch Project, 1999) ile Haxan'a en bariz selamı yollamış ve sadece Avrupa'nın değil tüm ülkelerin geleneklerinde folklorik korku olduğunu kanıtlamıştır. Charles Laughton'ın Avcının Gecesi (Night of the Hunter, 1955) gibi daha eski filmler bile, farklı bir şekilde başarılmış olsa da, İngiliz folklorik korkusuyla aynı yalıtılmışlık duygusunu veren keskin bir taşra fikrine sahiptir. Özellikle Japon folklorik korkusunun güzel örnekleri vardır. Masaki Kobayashi'nin Kwaidan (1964), Kaneto Shindo'nun Onibaba (1964) ve Kuroneko (1968) diğer bir ülkenin folklorik korkusundaki farklı geleneklerin sadece birkaç örneğidir. Hideo Nakata'nın Ringu'su (1998) bile Henry James stilinde şehir efsanesine dayanır ve modern, kentsel folklorik korku sadece zaman ölçeğinde yer değiştirmiştir.


Doktor sana ne dedi Fuad? Demedi mi hekimlerin cihanı sana beynine yapıştır sülüğü, at kendini sefahate. Yapıştırdı Fuad sülüğü küçük soğanına, verdi kendini afyona ve kadına. Karısı Şaziye söylenir durur, hezeyan-ı tazallümisi tek aşkıdır, deyu. Bu sipsivri taşlarla döşenmiş yolda ayağı çıplak koşar adım yürürken; belalar belalısı bir adam gibi, kendini yitirmiş bir ayyaş gibi, kitabının arasında kurutmaya bıraktığı solucanlar ağzının kenarından sarkarken, bağırsağından özgür bıraktığı tenyaları oraya buraya saçarken kendi kendine söylenir durur. Size anlatmaya mecbur değilim sayın efendimiz, perdedar bir inanışa uzak düşmem vesile oldu. Daire-i esbabın teveccühüne lüzum geldiği üzre, bu dünyadaki varlığımı, 'terk-i hayat' tercihinden yana kullanacağım. O atın terkisinde, o atın bokunun kokusunda nizamsız alem görsün ki, kendi kendimin deney hayvanıyım sadece, fazlası değilim. Annen sana ne dedi Fuad? Demedi mi tıkma beni bu tımarhaneye? Etmedi mi bir beddua da ardından, sen de çıldırasılara gelesin Fuaad Fuaad, diye. Bir yandan vurmuyor muydu şakaklarından kendini duvara? Üzerine kapattıkları yüksek tavanlara sarılmış pencereden çıkıp seni takip etmiyor muydu çığlıkları Fuad? Yapıştırdı Fuad sülüğü küçük soğanına, verdi kendini afyona ve kadına. Fuad bu iş böyle olmayacak deyip, ya Allah girdi dükkana. Kesecekti sakalını yahut bileklerini. Kısacık duraksama anında karar verdi sakalını düzelttirmeye. Bilekler bekleyebilir oysa, bilekler ve doğa, bilekler ve bilim, bilekler ve toplum. Kadınlar o kadar beklemez, afyonevindekiler meraklanır ardından Fuad nerede kaldı deyu, ah Osmanlı! Ah anne! Ahlar içinde vahlar içinde hep aynı terane: Çevir dur kitapları kim okuyacak bu kadar yazıyı. Fuad hissetmişti bir an önünde dört yıl olduğunu. Sadece. Ne kadar yazsa yanına kalacaktır, ne kadar anlatsa yarına kalacaktır artık. İçi titremişti bir heyecanla az hüzünle. Berber sakalını inceltirken inceden okşayarak Fuad'ın, Fuad'ın aklında akşama giderken unutmayayım dediği jilet. Fuad'ın aklında bedenini uyuşturacak, zihnini açık tutacak tüm güzellikler. Fuad'ın aklında gözlemler, deneyler, Fuad'ın aklında sonsuz bir uzay, uzay içinde moleküller, yıldızlar, kraterler ve tozlar. Tozlar içinde yıldızlar içinde annesinin sureti, küçük Namık Kemal'in büyük gözleri. Ne hisseder bir çocuk tam ölürken? Ne hisseder bir anne tam tımarhane kapısında oğluna bakarken? Fuad'ın içi Şaziye'den Fransız kadınına koşar gibi kıpraşmalı, heyecanlı, danışıklı bir titremeyle sarılır, berber sakalı elinden kaydırır, ustura boğazında kan damlası oturtup sıyırır, o anda Fuad atar örtüyü üstünden, giyer fesini en vişne çürüğü renginden, atar kendini çözümünü bulmuş her insan evladı gibi en güzel baldırların sıcaklığına. Baldırlar sıcak zatıaliniz gevşek dünya buhranlara yedek şu kedi kokaine muhtaç bu kitap hakkında bahsedilmeye aç sevgili efendim. Ansızın iç yağından verdiği zayiata bakmaksızın emmeye başlar kanını. Uzuvları sararır, müstağni beyni yekun yaşamını yudum yudum tıraş ederken, hayatta taklid, hayatta düzmece, hayatta iğreti, hayatta sathi ne varsa yanıbaşındaki lambanın fanusuna prangalar. Bir velvele, bir patırtı, bir kıyamet, sonrası rivayet. Bedeninin arkı akar da akar kan kırmızı, yüzü kuru bir yaprak rengi, kapısında kadın takunyalarının sesleri zabıtların tekerlek izleri, kaidelere riayet etmeyen Fuad, gündelik itiyatlarından kurtulmuş Fuad, inancın sancağını olacak en tepeye temayülden hissiyattan eyleme taşımış Fuad. Yaptığına müteessir değil, yetişemediğine pişman, tıbbiye yerine toprağa kefenlediler de cırlak bir amentü ile; derler ki, Istanbul'da ardından altı ay ne hükümet ne halk ne de berber kimseler gözünü yummamış. Dirilir de ilim ilim dilimler deyu.


Oleg Micheyev, mimarlık eğitimi aldığından mı nedir, moda fotoğrafçılığının üzerinde bir konumda bize göre. Aslında sıradan bir Rus kendisi. Oleg Micheyev, çalıştığı bazı isimler, mekanlar: Dresden Dolls, Stomp, Londra Punk Cemiyeti.


İstanbul Modern Sinema, 19-29 Eylül tarihleri arasında Ölesiye başlıklı programla, tutkunun hükmettiği hayatların geçtiği 11 filmlik bir seçki sunuyor. İrade ve yargıları aşan güçlü ihtirasların yaşandığı kara sevdalara, tutkudaki teslimiyet kavramına, tutkuyla tutsaklığın arasındaki çizginin kaybolduğu farklı kaderlere bakan programda, sinema tarihinin farklı dönem ve coğrafyalarından örnekler yer alıyor. Ölesiye programı kapsamında Steven Soderbergh'in Cannes'da Altın Palmiye alan ve James Spader'a da En İyi Erkek Oyuncu ödüllerini kazandıran Seks Yalanları, Andrey Tarkovski'den Cannes Film Festivali'nde Jüri Büyük ödülü ve FIPRESCI ödülünü kazanan Solaris, Berlin Film Festivali'nden Altın Ayı ile dönen Rainer Werner Fassbinder'in Veronika Voss'u, Jean-Jacques Beineix'nin ilk filmi Diva, Luis Bunuel'in Cannes Film Festivali'nde Altın Palmiye ödülünü alan Viridiana, Zeki Demirkubuz'un Altın Portakal'da En İyi Film ve En İyi Erkek Oyuncu ödüllerini alan filmi Kader yer alıyor. Programda Sam Peckinpah'ın kült yapıtı Bana Alfredo Garcia'nın Kellesini Getirin, Atom Egoyan'ın Oscar'a aday olan filmi Başka bir Dünya, Kim ki-duk'tan Yay, Roger Michell'in Ian McEwan'ın romanından uyarlanan filmi Dayanılmaz Aşk ve Peter Brosens ile Jessica Hope Woodworth'ün Beşinci Mevsim adlı uzun metrajı da bulunuyor. Los Angeles'ta geçen bu film cinsel hayatları karmaşık dört kişinin hikayesini anlatıyor. Çiftimizin ilişkilerindeki denge, geçmişten bir arkadaşın hayatlarına girmesiyle değişiyor. Cinsel fantezilerin videoya çekilmesi, yalanlar ve sırlarla ilişkiler daha da girift bir hal alıyor. Seks Yalanları, 29 yaşındaki Steven Soderbergh tarafından Los Angeles'a yaptığı bir seyahat sırasında sekiz günde yazıldı ve çekildi. Film beklenmedik bir gişe başarısı yakaladı ve Cannes'da Altın Palmiye ve Spader'a da En İyi Erkek Oyuncu ödüllerini kazandırdı. Solaris isimli uzay istasyonundan tuhaf sinyaller gelmektedir. Kozmonot ve psikolog Kris Kelvin bu sorunla ilgilenmek üzere oraya gönderilir. Ancak kendisi de bu büyülü, okyanusa benzer gezegende yaşanan doğaüstü olaylara maruz kalacak, yıllar önce ölmüş karısına kavuşarak kendi bilincinin en karanlık katmanlarına doğru bir yolculuğa çıkacaktır. Rus yönetmen Tarkovski, bilim kurgu yazarı Stanislaw Lem'in romanındaki bilimkurgu şablonunu kırarak insan-doğa ve hakikat kavramları üzerine kendi fikir ve duygularını aşılayarak bir başyapıt yaratmıştır. Vicdan muhasebesi üzerine derin bir gerilim filmi olan Solaris, Cannes'da hem Jüri Büyük ödülü'nü, hem de FIPRESCI ödülünü kazandı. Altın Portakal'da En İyi Film ve En İyi Erkek Oyuncu ödüllerini alan Kader'de, Demirkubuz'un 1997 filmi Masumiyet'teki Bekir ve Uğur karakterlerinin geçmişlerine, onları ömürleri boyunca tutsak eden duyguların başlangıcına gidiyoruz. Tanışmalarından başlayarak uzun yıllara yayılan bu tutku ve teslimiyet hikayesinde Bekir'in Uğur'a olan umutsuz aşkı hayatını kemirerek onu tam bir 'tutunamayan'a çevirirken, Uğur ise körü körüne bir hapishane tutkunu olan Zagor'a aşıktır. Kader, izleyicinin yüreğini yakan, ölesiye tutkunun ağırlığını omuzlarımıza yükleyen gerçek anlamda bir kara sevda filmidir. Fassbinder'in 'BRD Üçlemesi'nin ikinci filmi olan Veronika Voss, '50'li yıllardan özellikle de UFA Stüdyoları'nın ürettiği bir melodram kılığına bürünmüşse de, aslında ülkesine dair sert bir hicivdir. Bir zamanların gözde aktrisi Veronika Voss savaş sonrası bir uyuşturucu bağımlısı olarak Münih'te yaşamaktadır. Sinemadaki geçmiş zaferlerinin gölgesinde hayatta kalmak için mücadele ederken bir spor yazarı olan Krohn ile tanışır. Veronika esrarengiz güzelliğiyle onu etkiler, ancak ilişkileri geliştikçe geçmişindeki karanlık sırlar ortaya çıkar. Gerçek bir hikayeden yola çıkan bu melankolik film hem savaş sonrası Batı Almanya'nın ekonomik mucizesine bakıyor, hem de kadın karakteri üzerinden ülkesindeki ahlak ve dürüstlüğü sorguluyor. Bu film katıldığı yıl Berlin Film Festivali'nden Altın Ayı ile dönmüş, Fassbinder birkaç ay sonra odasında ölü bulunmuştu. Fransız Neo-Barok döneminin de ilk örneklerinden olan, Jean-Jacques Beineix'nin bu ilk filmi, gösterişli, stilize bir polisiyedir. Opera tutkunu bir postacı olan Jules, özellikle de Amerikalı diva Cynthia Hawkins'e saplantıyla bağlıdır. Konserinden gizli bir ses kaydı alınca işin içine müzik piyasasındaki korsan çeteler girer. Çürümüş polis teşkilatının olaya karışmasıyla işler iyice içinden çıkılmaz bir hal alır. Bu rengarenk, romantiklikten de vazgeçmeyen distopyada aksiyondan kara filme birçok tür bir arada. Filme ruhunu veren en etkileyici unsur ise Vladimir Cosma'nın operaya çalan müzikleri. Gündüz Güzeli'nin iffetli ama düşmüş sarışını, burada Viridiana'yı oynuyor. Viridiana kendini ebediyen Kilise'ye adamak üzereyken başrahibe eğitimi için gereken masrafları karşılamış olan zengin amcası Don Jaime'ye bir veda ziyareti yapar. Önce ondan kuşkulansa da Jaime masum yeğenine o kadar nazikçe davranır ki, kız onun kendisini baştan çıkarmaya niyetlendiğinden şüphelenmez. Ancak, Viridiana ilaçlı kahveyi içip kendinden geçince, Jaime'nin yüreği ona tecavüz etmeye elvermez. Yine de, kendisini bırakıp manastıra dönmesin diye Viridiana'ya artık bakire olmadığını söyler. Fetişi ve taşlamayı seven bir yönetmen olan Bunuel'den tanıdık bir kara komedi. İnsan doğası üzerine alaycı ve bozguncu film, yetkililerden habersiz olarak İspanya adına Cannes Film Festivali'ne katılarak Altın Palmiye'yi kazanmıştı. Zengin ve güçlü çiftlik sahibi bağırır: Bana Alfredo Garcia'nın kellesini bulun! İki ödül avcısı yola koyulur ve asıl kahramanımız, piyanist barmen Bennie ile bir salonda karşılaşırlar. Film Bennie'nin kelleyi teslim ettiğinde bir milyon dolar ödül kazanacağını inanarak kız arkadaşıyla birlikte çıktığı sarhoş ve şiddetli Meksika yolculuğunu anlatır. Yıllar sonra kült film olarak anılacak bu yolculuk kan ve tekila kokacak, Peckinpah çaresiz anti-kahramanını sevse de ona acımayacak, filmini Western gibi başlatıp daha karanlık bir anlatıma gidecek, tutku ve saplantının sınırlarını sorgulatacaktır. Çocukluğundan beri büyüttüğü genç bir kızla birlikte okyanusun orta yerinde, teknede yaşayan 60 yaşlarındaki bir balıkçının hikayesini anlatıyor Yay. Dış dünyaya kapalı yaşayan bu ikilinin geçim kaynağı teknede balıkçılara ev sahipliği yapmak ve ok atarak fal bakmaktır. Genç kız için hayatın anlamı o tekne ve engin sularken, balıkçı kızı babacan bir tavırla kollar, ona bakar ve evlenecekleri gün için hediyeler alır. Sabır ve bilgelikle kız 18'ine varınca onunla evlenmeyi hayal ederken genç bir delikanlının kızın gönlünü çalmasıyla işler planladığı gibi olmaz. Ahlak, sevgi, tutku, bağlanma ve öldürme derken hikaye kendini mistik bir sona doğru taşır. Holm'un oynadığı büyük şehir avukatı Mitchell Stephens küçük bir Kanada kasabasına gelir. Kasaba halkının başına büyük bir trajedi gelmiş, 14 çocuk bir otobüs kazasında feci şekilde ölmüştür. Stephens kalan ebeveynlere giderek onları birleştirmeye ve suçluya karşı dava açmalarına ikna etmeye çalışır. Bir yandan da kendi kızının uyuşturucu problemiyle uğraşmakta, onu neredeyse kaybetmek üzeredir. Kazadan kurtulan tek tanık Nicole, bu dava için kilittir. Egoyan metaforik mikroskobundan suçun özüne, insan ilişkilerindeki çetrefilliğe bakıyor. Ölümün trajedisinden çok hayatta kalmanın yasıyla ilgilenen yönetmen, ustalığını parlattığı bu filmle Oscar'a aday olmuştu. İsimsiz, sıradan bir Belçika köyü gizemli bir afetin etkisi altında kalır ve köye o yıl bahar gelmez. Belli ki, doğanın döngüsünde bir sorun vardır. Her yıl kış sonu kutlanan şenlik ateşinde otlar alev almayınca tohumlar da büyümemeye, inekler süt vermemeye başlar. Köy halkı panik ve husumetle bir araya gelir; kısa sürede bir günah keçisi aramaktan da çekinmeyecektir. Doğa adeta insanoğlunu cezalandırmaya karar verdiğinde, köyün üç çocuğu Alice, Thomas ve Octave olan biten karşısında hayatta kalmaya çalışırlar. Bu tüyler ürpertici kıyamet filminin ilk gösterimi Venedik Film Festivali'nin yarışmasında yapıldı. Zekice yazılmış, dramatik bir gerilim. Akademisyen Joe'nun hayatı, bir gün piknikte kurtarmaya çalıştığı başka bir adamın ölümüne sebep olan bir balon kazasından sonra değişir. Joe, tanık olduğu kazanın kötü anılarını ve ölümün etkisini üzerinden atmakta zorlanır ve kendi rolünü sorguladığı olayda balonun ipini tutarak yardım etmeye çalışanlardan biri olan Jed, onu bulur. Aralarında Tanrı sevgisi ile birlikte tuhaf bir bağ oluşur. Aşk, kader ve tutkuyu inceleyen film için iki erkek arasında geçen bir tür Öldüren Cazibe, denilebilir. Ian McEwan'ın romanından uyarlanan filmin özellikle nefes kesen açılışına dikkat!


Aslında mağaralarda yaşayıp avlanmak için yaratılmışken, gökdelenlerin tepesine oturtulup, birilerini yönetmeye, aşık olmaya, saat takmaya, konuşmaya programlanan insan, aklımızda kurduğumuzdan çok daha komplike. Geceyarısı içgüdüsel duygularıyla hareket edip, güneş doğduğunda takım elbiseleri ve cilalanmış ayakkabılarıyla sokağa çıkan; televizyonda izlediği filmelerde ağlayıp, pirzolaya saldıran; terapi seanslarına yüzlerce dolar harcayıp, koklayarak yolunu bulan yaratık, açıklanması ve çemberin içine oturtulması oldukça zor olan insan soyunun temsilcisi. Tom, Bob, Catherine, Françoise ya da kendine her ne derse desin, yüzde doksanlık bölümü keşfedilememiş bir macera. Sanırım bu yüzden beni kendisine çekiyor. Her an ortaya çıkabilecek süprizler keyfimi yerine getiriyor. Ve tabii hiç ihtimal görmedikleri birini iyileştirme şansı. İsmim Oliver. Oliver Saks. İngiltere doğumlu olsam da hayatımın çok uzun yıllarını Amerika'da geçirdim. Nöroloji alanında uzman bir doktorum. Ancak işin fiziksel yanından çok henüz keşfedemediğim duyusal entrikaları ilgimi çekiyor. Mantıklı olarak üşüme hissini size açıklayabilirim, ancak televizyonda ödül alan sakat bir sporcuyu gördüğünüzde vücudunuza yayılan titreme dalgasının sebebini hala tam olarak bulabilmiş değilim. Araştırıyorum. Araştırmalarımın çoğu da her gün muayenehaneme gelen insanlarla konuşmak, notlar almak ve sonra bir bilim adamı olarak bunları matematiksel doğrular üzerine yerleştirmek. Yıllardır hareket edemeyen felçlilerler, beyin ölümü gerçekleşmiş komada yaşlanan insanlar. Günlük işim bunu kapsıyor. Krizlerin, uyuşturucu bağımlılarının, sara nöbetindeki çocukların beni çok yorduğunu itiraf etmek zorundayım. Bedenen değil belki ama kalbim yoruluyor. Yaşlandıkça hayatı kabullenmek zorlaşıyor. Doktor bir aileden geliyorum, annem cerrahtı. İnsanları tamir eder ve hayatlarına bıraktıkları yerden devam etmelerine yardımcı olurdu. Üstelik tıp biliminin bundan çok daha az gelişmiş olduğu dönemlerde. Beni altı yaşımda yatılı okula yolladılar. Sanırım savaştan kaçırma taktiklerinden biriydi. Benim gibi paralı ailelerden gelen birkaç oğlanla aynı kaderi paylaştım. Çok vaktimiz ve az güneşli günlerimiz vardı. Dolayısıyla birbirimize dertlerimiz anlatmak yerine, hepimiz kendi köşelerimizde zamanı doldurmaya çalıştık. Benim tutkum kimyaydı. Odamda kurduğum küçük labaratuarda kitaplarda okuduğum elementleri birbirine karıştırarak deneyler yapardım. Kimi zaman ufak patlamalara yol açsam da, çoğunlukla bilimin gelişmesine pek katkıda bulunmayan projelere imza attım. Kokulu sabunlar, parfüm ve de şampuan deneyleri. Büyük bir kaşif sayılmam ama iyi bir uygulamacı olmak da önemli. Yatılı okulun ardından çocukluğumun çoğunu ailemden ve evden uzakta geçirdim. Üniversite'de Oxford'u seçmem ve 1960'da tatil için gittiğim Kanada'da kalmam da hep bu yüzden. Kendimi ve dünyanın başka iklimlerindeki insanları tanımaya olan sonsuz tutkum yüzünden uzun yollara çıktım bu dönemde. Kanada'dan Florida'ya otostopla yaptığım maceralı yolculuk sonunda beni Tom'a ulaştırdı. Aşık oldum ve Güney sahillerinde kaldım. UCLA nöroloji departmanında üç yıllık bir kontrata imza attım. 1965'te New York'a taşınana kadar güneşin ve iş çıkışı kokteyllerinin beni rahatsız ettiğini söyleyemeyeceğim. Amerika'da her türlü insanla tanışmanız mümkün. Ailelerini tarafından tecavüze uğramış kızlar, pasaportu olmayan Meksikalılar, Fransa'dan irtica etmiş sanatçılar, hala 70'lerde yaşadığını düşünen hippiler ve tabii ki karılarını, ailelerini, patronlarını aldatan kronik yalancılar. Hastahane'de olmasa da gitiğim pek çok yerde onların hayatına dahil oldum. Geceleri bana baş ağrısı olarak dönmeleri 1970'de ilk kitabım 'Migraine' in yayınlanmasına neden oldu. Bu yüzden beyinlerinde sakladıkları en minik kuşku hücrelerini benimle tanıştıran herkese teşekkür ederim. Hastahane'de durum biraz daha farklıydı. Duyma özürlüler ve renk körleri, otistikler, parkinson hastaları, epilepsi krizi geçirenler, MS yüzünden işlerini terk etmek zorunda bırakılan gencecik kadınlar, Alzheimer'lılar ve tabii koridorun en sonundaki odaya kapatmak zorunda kaldığımız şizofrenler. Her günü yalnızlık ve bulantı arasında gidip gelen ve mutsuzluklarına neden bulamayacak kadar mecbur olan onlarca insan. Gözlerinde tek bir an da olsa yaşam ışığı görebilmek için çalıştım. Ne yapasınız iflah olmaz bir optimistim. Çalıştığım yerin hiçbir zaman önemi olmadı. Beth Abraham Hastanesi'ne transfer edildiğim gün duyduğum tuhaf heyecan duygusunu bu cümlenin dışında bırakıyorum. Bronx'ta, tüm deliler ve hayattan bezmişler arasında, küçük sokaklardan birinde kendime ev buldum. Bir hayatı anlamak için öncelikle onlardan biri olmalısınız. Çalışmalarımı sürdürdüm. Gündüzleri kliniğe gelen hastalar arasında, geceleri sokaklarda. Bir iki yıl sonra hastaları müzikle iyileştirmek için çalışan 'Institut For Music and Neurologic Function' bölümünü kurdum. Alanında en iyileri işe aldık ve klinik vakalarda çok ilerleme kaydettik. Müziğin insan doğası üzerinde karşı konulmaz bir gücü var. Öfkeyi, tutkuyu, kokuyu, sevgiyi ortaya çıkarıyor. Bir klasik müzik konserinde olduğunuzu hayal edin, Bach sizi oturduğunuz koltuktan koparıp dünyada hiç görmediğiniz bir alacakaranlığa götürdü şimdi. Sıkışmış olduğunuz noktadan uzağa. İyileşme hemen bunun ardından devreye girdi. Ruhunuz notalar arasında yüzmeye başlamışken. Ve o an gözünüzde ilk anın sevinci belirdi. Sıcak, huzurlu, talepkar. Kitap yazmaya biraz herşeyden uzaklaşmak için başladım. Sürekli umutsuzluk içinde yaşamak, yarını hayal etmeye çalışan zavallılığımız için yeterli değil. Hastalarımın isimlerini kullanmam, ama gördüklerimi en ince detaylarına kadar açıklamak zorundayım. Çoğunlukla imkansız olduğu sanılan durumlarla ilgilenirim. Ölmesi kesinleşmiş vakalar, ya da kardeşinın adını bir daha asla hatırlamayacağı söylenen bir alzheimer hastası. Hiçbir şey imkansız değil. Kanseri, vebayı, veremi bile yenmeyi başardılar. Diğerlerinin takipçisi olacağına şüphem yok. Hayatta her şey yer değiştiriyor. Bazen kaybettiklerimiz, gitmeyi düşünmediğimiz ülkelere sürülmek zorunda kaldığımızda yaşadıklarımıza benziyor. Önce korku, ardından alışma ve son olarak da benzersiz bir mutluluk. Yeni bir ruha sarılmaktan duyulan sevinç hissi. 'An Anhropologist On Mars' romanında anlatmaya çalıştığım bu zamansız yolculuk arzusu. Ameliyat yapmadığı zamanlarda bitmek bilmeyen tikleri yüzünden dışlanan inanılmaz bir cerrah, bir araba kazası sonrasında renkler dünyasına veda edip, inanılmaz tablolara imzasını atan bir ressam ve insanlarla hiç anlaşamasa da hayvanlar dünyasını algılama kapasitesi sayesinde profesör olmuş otistik bir adam. Hepsini 'At First Sight' filminde izlediniz. Bu kadar zamanı bambaşka planetlerde yaşayan insanlarla geçirdikten sonra, bunları yazıyor olmam size garip gelmiyordur. Ama bir haberim olacak. Ben kurgulamadım. Gördüklerimi yazdım. Val Kilmer çok başarılıydı, bunu da söylemeden geçemeyeceğim. Ilk filme çekilen kitabım o değildi. Epilepsi krizi yüzünden tüm vücut fonksiyonlarını kaydebeden insanların, yıllar sonra bir doktor tarafından hayata geri dönüşünü anlatan 'Awakenings', Robin Williams ve Robert de Niro'nun başrollerini paylaştığı 'Awakenings' filmiyle perdeye geçmişti. Bu iki büyük aktörle çalışmanın verdiği güç sonraki bir kaç kitaba da yetti. Kelimelerin ekranda milyonlara ulaşmasının tatminini yaşayan çok yazar yok. Hepsine denemelerini öneririm. Bana bilimin şairi diyorlar. Sanırım sadece bilimin düşüncelerinin insanları iyileştirmeye yetmeyeceğine inandığım için. Aklımla anlayamadığım olaylara anlam verme çabasından vazgeçtim. İnsanın ruhuna dokunanların, bedeninde de değişikliklere yol açabileceğini biliyorum. Müziğin notalarının, komada bir annenin koynuna konulan bebeğinin, ameliyata girmeden önce şefkatle sarılan bir eşin hayat kurtarabileceğine inanıyorum. Bu yüzden bildiklerimin ötesinde bir hayale ulaşmam gerek. Beni şaşırtan olaylar karşısında kahkahalar atmam ve on yıldır komada yatan kadının bir gün gözlerini açıp yaşladığını farkedeceğine inanmam bundan.


Zaman çok önemli ve basketboldan insan üç şey kazanıyor. Öncelikle takım oyunu oynamanının yararını kazanıyorsun yani istediğin kadar en iyi oyuncu ol sahada tek oyunucu isen takım oyunu yok ise takım başarılı olamıyor. Bu televizyonda da böyle, özellikle savaş muhabirliğinde, kameranım ile birlikteyken etrafta silahlı adamlar varken hayatın söz konusu iken şakaya götürür bir tarafı yok çok dikkatli olmak zorundasınız. Sadece göz teması ile birbirimizin ne dediğini anlamamız gerekiyor. Bununla da bitmiyor görüntüyü çekip haberi aldıktan sonra bunun montaj süreci var bu da takımın bir parçasını oluşturuyor. Basketbol ile televizyonculuğun, savaş muhabirliğinin böyle bir benzerliği var. Zaman açısına gelince basketbolda kafa saati denen bir saat vardır. Basketbolda skor board'a bakmadan kaç saniye kaldığını bilmek zorundasınız. Oynaya oynaya artık bunu öğreniyorsun ve basketbolda 20 saniye, 10 saniye hatta 2 saniyede maç alabiliyorsun ya da kaybedebiliyorsun. Savaş muhabirliğinde de 30 saniye ölebilirsin, yaralanabilirsin ya da yaşamaya devam edebilirsin. Zamanı çok iyi kullanmak gerekiyor. Benim muhabirlik anlayışım bilgi vermek, olay yerine gitmek, cephe ise cephenin en önüne kadar gidiyorum orada neler yaşandığını öğrenmem lazım. Sonra gelip anlatmam lazım. Ancak o ortamda fazla kalmamak gerekiyor, gidiyorsun gözlemliyorsun doğru kişi ile görüşüyorsun ve geri dönüyorsun. Burada zaman menfuru çok önemli ve çok fazla kalmakta iyi değil çok az kalmakta, bunu ortasını bulmak gerekiyor. Bir başka yansıması sürekli bir dateline var. Sürekli zamana karşı yarışıyorsun. Yani gidip bir savaşa giriyorsun orada bir yerdesin ve olabilecek en kısa sürede en önemli adamlar ile görüşüp doğru görüntüyü alıp geri dönmen gerekiyor ve bunları hızlı yapman gerekiyor. Günlerce ya da aylarca kalamazsın. Bu durum insana ister istemez kriz anında yaşamayı öğretiyor. Ani kararlar vermeyi öğreniyorsun. Basketbolda böyle bir kriz çıkıyor örneğin takım başarız oluyor ani karar verip yeni bir oyun ortaya koyman gerekiyor. Basketbolun, takım olmanın bana öğrettiği çok şey var. Yeteneklerimi keşfetmemi sağlayarak hem hayat ile ilgili hem zamanı kullanma ile çok katkısı oldu. Hayatınız söz konusu. Doğru zamanda doğru yerde yanlış soruları sorarsanız öldürebilirsiniz. Yanlış zamanda yanlış yerde olursanız zaten öldürülürsünüz. Yani hayatınız söz konusu, her şeyi doğru halletmeniz gerekiyor doğru zamanda doğru yerde olup doğru insanlar ile konuşmanız gerekiyor. Bu da bilgi ile sağlanıyor. Dosyana hakim olmalısın. Konuyu çok iyi araştırmış olmalısın. Kimin ne olduğunu bilmelisin, kimin ne tarafata oldugunu nelere dikkat ettiğini bilmelisin. Nelerden rahatsız olduğunu, neleri bildiğini bilmelisin ve bunlara dikkat ederek davranmalısın. Yanlış yerde bulunan birçok arkadaş hayatını kaybetti ya yaralandı ya başlarına ciddi dertler geldi. İsrail'e gidip İsrail askerlerinin yanındaki dedektörden geçerken cebinde mermi taşımak kadar tehlikeli bir şey olamaz. Neyi nerede yapacağını bilmen gerekiyor bazı yerlerde örneğin bazı ülkerlerde gazeteci olduğunuzu belirtmeden iş yapmanız gerekiyor görünmeden hissettirmeden, ama İsrail'de resmen her tarafınıza tv-medya yazmanız gerekiyor. Çünkü İsrail askerleri sizi Filistinli zannedebiliyor. Filistinliler ise sizi İsrail casusu zannedebiliyor. Bu nedenlerle çok belirgin bir şekilde basın olduğunuzu belirtmeniz gerekiyor. Kurşungeçirmez yelek taşımanız gerekiyor. İsrail'de iş yapmak istiyorsanız bu şartlara uymanız gerekiyor aksi takdirde kim vurduya gidebilirsiniz. Öbür taraftan bazı yerlerde Türk gazeteci olduğunuzu ortaya çıkararak daha kolay iş yapıyorsunuz. Özellikle İslam aleminde, bazı yerlerde de Türk olduğunuzu söylemeden iş yapmanız gerekiyor. Bosna Savaşı'nda Sırplara Türk olduğunuzu söylerseniz o anda sizi öldürüyorlardı. Sizi hemen öldürüyordı ve ben, Türk öldürdüm, diyorlardı. Böyle, bir takım nefretlerin inişlerinin, çıkışlarının, ya da sevinçlerin olduğu yerlerde nasıl davranılacağını bilmeniz gerekiyor. Yoksa yanlış yaparsanız bunlardan birini hatalı uygularsanız sadece kendi hayatınızı değil ekibinizde hayatını etkiliyorsunuz. Bunu yenmenin tek yolu da dosyasınıza hakim olmak iyi araştırmak iyi çalışmak. Ben bu işi, TV muhabirliği işini BBC'de öğrendim. Londra'da BBC'de bir kursa gittim. Siyasal Bilgiler Fakültesi Uluslararası İlişkiler bölümünü bitirdikten sonra, İngiltere'de bir grasp bursu kazanadım. Grasp ile birlikte BBC'nin bu kursuna devam ettim. Kursta nasıl çalıştıklarını, haberleri nasıl dikkatlice ele aldıklarını, haber kaynaklaklarını nasıl araştırdıklarını, haber ajanslarından gelen bilgileri nasıl kontrol ettiklerini, nasıl gerçeğe ulaştıklarını öğrendim. Bu çok önemli çünkü herkesin bir doğrusu var. Sizin bir doğrunuz var benim bir doğrum var ama gerçek bir tane. Benim gazeteci olarak o gerçeğe yaklaşmak ve onu yansıtmak gibi bir görevim var. Herkesin doğrusundan geçerek kimsenin doğrusundan etkilenmeden gerçeğe ulaşmanız gerekiyor. Bir haberi 3 ayrı kaynaktan doğrulatmak gerekiyor. Örneğin İsrail-Filistin savaşı ile ilgili haberde İsraililer Filistinliler'i, Filistinliler İsrailler'i suçluyor işin içinden çıkamıyorsunuz bu durumda tarafsız birilerinden haberi doğrulatmanız gerekiyor. Kontrol mekanizmalarından geçtikten sonra haberi, haber olarak sunabiliyorsunuz. Ben bunu BBC'den öğrendim aslında meslektaşlarımız içinde acele kara verenler acele haber yazanlar oluyor bunlar sonra yalanlanıyor bu benim gerçekten çok korktuğum bir durum buna dikkat etmek gerekiyor. Katkıları çok fazla oldu. Ben uluslararası ilişkiler okudum ve dış politika ağırlıklı savaş muhabirliği yapıyorum Amerikan dış politikasını, Türk dış politikasını. Ortadoğu'yu, Afrika Ulusal Kurtuluş Mücadeleleri'ni derslerde okudum. Ben bu temelin üstüne güncel bilgileri koyuyorum. Bu durumda konuları çok daha kolay anlıyor ve kül yutmuyorsunuz. Liderler ile konuşurken konuya hakim olmadığınızı anladığında kendi propagandasını yapmaya başlıyabiliyorlar. Geçmişi bildiğiniz zaman ona daha sert sorular soruyorsunuz o da sizin konuyu bildiğinizi anlıyor ve ortaya haber çıkıyor. Ben mezun olduğum bölümün kattığı artıların lüksünü yaşadım. Basınında uzmanlaşma çok önemli, bizde maalesef muhabir her konuda haber yapabiliyor her konuya bakınca hepsinden biraz biliyor arada kalıyor. Okuduğum bölümün bu meslekte çok yararını gördüm. Öyle bir albüm yapıldı. Gez Göz Pusula adı altında bir fotoğraf ve pusula sergisi açılmıştı bu sergi albümleştirildi. Bunun dışında hatıralarımı yazmamı istiyorlar ama ben çok uzun zamandır yazmıyorum. Başka bir fikir var gerçek olaylar üzerinden roman yazmayı düşünüyorum. 32. Gün'de iken Bosna savaşı ile ilgili bir çalışmam oldu. Bosna'da savaş suçları mahkemeleri kurulsun diye bir mektup kampanyası başlattım ve onbinlerce mektup geldi gelen mektupları da kitap yaptık. Muhakkak, ben tarafsız gazeteceğim diye bir şey yok bunu söylemek yanlış olur. Kişinin bir aile görüşü, bir din görüşü, bir dünya görüşü var. Filistin'e gidelim benzer bir olay görelim iki farlı bakış açısı ile farklı yansıtabiliriz. Ben haber yaparken mümkün olduğunca tarafsız vermeye çalışıyorum. Bunu da bilgi ile yapıyorsunuz. İki tarafı da ya da 3 tarafı da anlatmaya çalışıyorum. Benim görevim muhabirlik, benim olanı biteni görüp anlayıp taraf tutmadan aktarmam gerekiyor. Bugüne kadar bilmeyerek taraflı oldugum hiç haber olmadı ama bilerek oldu. Bosna Savaşı'nda kuşatma altındaki insanlar ile bir bütün olduk onlarla oturduk orucumuzu açtık. İnsan ister istemez etkileniyor. Gençler Sırplar'ın kuşatmasından önce Bosna'yı terk etmişti. Geride kalan yaşlı insanlar Türkiye'den, İstanbul'dan geldiğimizi öğrenince bizim aracılığımız ile oğluna kızına savaş sırasnda ördükleri kazakları gönderiyordu. istanbul'a döndüğümüzde bunları o kişilere teslim ediyorduk. Ve bu sefer çocukları para, et suyu verip ailelerine teslim etmemizi istiyorlardı. Böylece postacılığa başlıyorsunuz ve postacılığa başlayınca ailenin bir ferdi oluyorsunuz. Onların çektiklerini görüyorsunuz ve orada ben 'bu zulüm', dedim. Sırplar'ın yaptığı gerçekten zulümdü ve bile bile isteyerek bunu gösterdim. Bu gibi durumlarda tarafsızlık kalmıyor. Ben insanım yani önce insanım sonra gazeteciyim. Benim haberci olarak bir sermayem var. Bilgim, birikimlerim, aklım, zekam değil inandırıcılığım. İzleyiciler benim anlattığım haberlere inanmaz ise ben dünyanın en önemli kişileri ile haber yapayım beni dinlemezler dolayısı ile inandırıcılık benim için çok önemli ve tek sermayem. Kazanmak çok zor kaybetmek çok kolay benim en büyük korkum haberlerimin yalanlanmasıydı bu durumdan çok korkuyordum ama böyle bir olay başıma gelmedi. Bilmeden yazmıyorum, görmeden yazmıyorum olay yerine gidiyorum. Olay yerine gitmek çok önemli dışardan bakıp yazmak yerine ben olay yerine gidiyorum olayın içine girmek tehlikeli ama o zaman birilerinin sizi yanıltma imkanı kalmıyor ve yanlış yazmıyorsunuz. Böyle bir şey var. Sürekli haber bombardımanı var ve bu kitlelerin duyarsızlaşmasına neden oluyor. Akşam yorgun bir şekilde eve geliyorsunuz, yemeğinizi yiyiyorsunuz, televizyonu açıyorsunuz ve Irak'ta ki savaşta 10 kişi daha öldürüldü haberini duyuyorsunuz bir süre sonra az geliyor bu sayı 130 kişi öldürüldüğünde haber oluyor 10 kişi öldüdürülğünde bakmıyorsunuz. Irak'ta her gün ama her gün 20 kişi öldürülüyor ama Irak her gün haber olmuyor. Duyarsızlaşma gazetecilerde de var. Örneğin ben de şu var, 20 yıldır işin içindeyim bir yerden sonra bütün savaşlar aynı olmaya başlıyor. Bütün savaşlar insan hakları, demokrasi gibi kavramlar altında yapılıyor olsa da temelde insanların yaradılışından beri varolan hırsının mücadelesi var. Bunun sonu yok, insanlardaki bu güç mücadelesi, kendi çıkarlarını düşünme, her şeye sahip olma hırsı olduğu sürece bunları durdrumanın imkanı yok bunun önüne geçmenin tek yolu eğitim. Bilinçli bir eğitim vermek bu da dünyada çok zor herkes bu eğitimi alamıyor. Özel dergi ve televizyonların derdi insanı görmeyi sağlamak ya da belli bir bilinç seviyesini yükseltmek değil. Amaçları kar etmek, para kazanmak her özel sektör kurumu gibi yüksek kar elde etmek. Kamu yayıncılığı yapan devlet kurumları var, TRT gibi onların amacı kar etmek değil, bilinçlerdirmek ama onların zemini maalesef sağlanmıyor. Sağlandığı ülkeler yok mu var örneğin Çek Cumhuriyeti'nde, Çek TV var çok iyi bir kanal çok ciddi bir kanal ve diğer özel sektör kanallarına kök söktüren bir kanal. Şimdi ise baktığımız zaman görmek için değil bakmak için bu aptal kutusu var. Hafif şeyler seyret zaten bütün gün yoruluyorsun eğlenmek için bak yeter ki rahatla görmek içinde yapılan programlar var onların reytingleri daha az daha az para kazanıyorlar. Bu noktada kamu yayıncılıgının önemi ortaya çıkıyor. Kamu yayıncılığının iyi olduğu ülkerlerde kamu yayıncılığı eğitimin en önemli temel taşlarından biri haline geliyor. Türkiye'de ise hala bu kurulamadı. Üç tane nokta var. Birincisi sadece uluslararası haber ajanslarına dayanmamak gerekiyor, kendi muhabirlerinizin de kontrol etmesi gerekiyor. Rahmetli Abdi İpekçi'nin bize öğrettiği bir haberi üç ayrı kaynaktan onaylatmadan haber olarak yazmamamız gerekliliğiydi. Haberin içindeki insanlarlarla konuşursunuz birde haberin dışındaki insanlar ile konuşursunuz sonra haber yapmanız gerekir eğer 3 ayrı kaynaktan doğrulatamıyorsanız bu bir iddaadır. Bu da haber değildir. Amerikan ve İngiliz tipi televizyonculuk ekolleri var. Amerikan TV ekolü gösteriye dayalı olduğu için haberi hemen vermek önemlidir. Fakat İngiliz ekolünde, yanlış anlayabilineceği ya da yanlış anlatılabileceği için bir olayı anada vermek önemli değldir. Örneğin bir adamı başka bir adama saldırıyor olarak görebilirsin ama biraz sonra bakasın ki aslında hayatını kurtarıyordur. İlk ve doğru verebilmek habercilikte çok önemli ama ilk veremektense asıl önemli olan doğru verebilmektir. Var tabii ama zor. Aslında başka bir dert var kutsal topraklar. 3 büyük dinin doğduğu yerler Eski Kudüs diye bir yer var. Yahudiler için en önemli yer ağlama duvarı orada dünyanın birçok yerinden gelen Yahudiler başlarını vurup ağlayıp günah çıkarıyorlar. Onun arkasında Müslümanlar için ikinci kutsal yer olan Mescid-i Aksa ve Kubbetu's Sahra'nın olduğu Haremi Şerif Meydanı var. Burası da müslümanlar için çok kutsal ve buraya insanlar hacca geliyor. Yanında ise Hristiyanlar için, İsa'nın çarmıha gerildiğine inandırıldığı yer var ve o oradaki katetralde bütün Hristiyan mezhepleri aynı anda dua edebiliyor. Bu kadar dolu bir şehir düşünün devlet çatışmaları, dini çatışmalar, askerler, işgaller ciddi anlamda yıkılmalar görmüş. Derinlere giden köklere inildiğinde korku, nefret, zaferler ve kayıplar var. Bundan dolayı da kutsal topraklarda bu mücadeleyi önleyemiyorsunuz. Sivil savaş çok uzun süre sürdüğü zaman kim haklı kim haksız unutuluyor zaman için haklı olan haksız şeyler yapmaya başlıyor haksız olan haklı şeyleri bırakıp haksız şeyler yapmaya devam ediyor o zaman işin içinden çıkamıyorsunuz o zaman başka bir boyutta yer alıyor. Ben ilk defa 1987 yılında İsrail'e gittim. Şöyle bir sarmalı var iki tarafta savaşıyor savaşıyor ve savaştan artık yoruluyorlar hadi barış imzalayalım diyorlar hemen barıştanda yoruluyor ve tekrar savaşa dönüyorlar. Barış zamanında halkta nefret ön plana çıkıyor ne yazık ki çocuklara kadar bu nefret var. Bir bebek doğduğunda o nefretin içinde doğuyor bunu atmak çok zor. Bu bilinçli bir eğitim ile düzelebilecek bir durum. Bir yerde silahlara değil doğru noktalara yatırım yapmak ile ilgili. Bu durumda çok zor çok inişleri çıkışları var. İki farklı akım var. Biri İslam diğeri Arap milliyetçiliği yani zaman zaman belli çağlarda öne çıkıyor. Mesela bir dönem Arap milliyetçiliği öne çıktı. Arap milliyetçiliği etrafında Ortadoğu'ya tekrar şekillendirmeye çalıştılar. O zaman biraz daha rahat olabildik Sonra İslam öne çıktı aşırı radikal islami gruplar kökten dinci gruplar öne çıktı sonra bunlar terör ile birlikte özdeşleşti bu kötü bir yola gitti. İnançlar ve ideolojiler arasındaki dengesizlik Ortadoğu'yu çok kötü etkiledi. Olabilir hem de çok büyük bir ihtimal ile var. İran güçlü bir ülke bir kere toprakları geniş nüfusu çok kalabalık ve yeraltı yer üstü kaynakları çok. Bu gücünü kullanarak ve doğru devletçilik politikası izleyerek nükleer enerjiye ulaşmaya çalışıyor. Nükleer güç ile atom bombası yaparlar mı burası ayrı bir konu sonraki bir tartışma. 1970'lerde kurulan bir proje ile nükleer güç üretebilen bu santral yapacaklardı şimdi yapıyorlar. Amerika'nın derdi bunu durdurmak ama durduramıyor. Özellikele Amerikan ambargosu olduğu halde İran bu ambargo ile yaşamayı öğrendi. Bölgede Orta Asya ile çok iyi ilişkilere girdi. Diğer ülkeler ile ilişkilerini kuvvetlendirdi. Özellikle teokratik bir yönetim olduğu için insanlara istediği şeyi istediği anda yaptırabiliyor. Türkiye-İran ilişkileride çok farklı biz masa üstünde el sıkışırız masa altında birbirimizi tekmekleriz. Osmanlı ne zaman batıya doğru gittiyse İran'dan hep saldırı gelmiştir. Bence Amerika İran'a saldırmayı göze alamayacak. İran Irak değil havadan saldırı, bombalama ya da asker gönderme şeklinde bir müdahale başarılı bir sonuç getirmez. İran'ın hem çok kalabalık hem çok iyi bir ordusu var. Bu özelliği Amerika'yı zorluyor. Sonunda biz Amerika ve İran'ın masada el sıkıştıklarına tanık olacağız. Amerika İran'a, Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı senin nükler tesislerini kontrol etsin ben karışmayacağım, diyebilir. Aksi takdirde eğer İran'a saldırı düzenlenirse bunun sonucu düşünmek bile istemiyorum. Çünkü İran'ın Ortadoğu'da uzantıları var. Hizbullah ve Hamas var. Hizbullah'ın Lübnan'a Hamas'ın İsrail'e uzanan kolları var ve bunlar İran'ı destekliyor. İran'a bir tane bomba düştüğünde Hizbullah Lübnan'ı bir karıştırsa, Hamas İsrail'e saldırsa ortalık birbirine girer Ortadoğu alevden geçilmez ve buna Türkiye'de sürüklenir. Üstelik biz İran'dan önemli miktarda doğalgaz alıyoruz geçen yıl İran doğalgazı biraz kesti bizim sanayi tesisleri durma noktasına geldi. İran ile böyle önemli bir bağımız da var. Aslında keşke böyle bir sürece girsek diyorum. Bu süreç dehset dengesi denen süreci getirebilir. Yani bende bir silah var ve biliyorum ki ben füzeleri ateşlendiğim anda sizde o anda ateşliyorsunuz. Sonuçta ben vurunca biliyorum ki sizde beni vuracaksanız yani durum eşitleniyor. Bu soğuk savaşın temel gerginlik noktalarından biriydi. Dehşet dengesi yani sizde de bende de eşit silahlar var. Birden soğuk savaş değişti ne oldu eskiden kolaydı bir kızılderililer vardı bir kovboylar. Kızılderilerin reisi oturan boğa, kovboyların reisi şerif otururdu alttaki gruplar reise sormadan savaşmazlardı. Sovyetler Birliği yıkıldktan sonra bir grup dağıldı altlarda toplanan ülkeler dağıldı ve birbiri ile savaşmaya başladı. Güç mücadelesine girdiler ve bölgesel savaşlar başladı soğuk savaş bitti sıcak savaşlar başladı. Bu tip süreçler yaşanırken şimdi Amerika özellikle Rusya Federasyonu'nu ciddi bir şekilde sıkıştırıyor. Birçok Doğu Blok'u üyerri olan ülke Amerikan etkisi altına girdi burakarda Amerika üst elde etti. Hatta bu ülkelerin çoğu NATO üyesi oldu. Ruslar bu sıkıştırmaya karşı koymak için eski bir KGB ajanını başkan seçtiler. Putin'de kendisinden bekleneni yaptı Rusya'ya eski gücünü kazandırmak üzere atağa kalktı ve yeniden Amerika ile Rusya arasındaki soğuk savaş başlamaya başladı. Ciddi anlamda Rusya bunun halkalarını örüyor. Bir dönem Rusya'nın Amerika'ya çok ihtiyacı vardı ama şimdi yavaş yavaş ayağa kalkmaya başladılar, Orta Asya'da ki Türki Cumhuriyetler yıllarca Sovyetler Birliği'nin etkisinde kalmış Moskova'dan yönetilmişlerdi. Bunların hepsini Putin tekrar kontrol altına almaya başladı. Karşı çıkanlarda oldu. Örneğin Türkmenistan doğalgaz zengini bir ülke ve Türkmenbaşı çok ciddi anlaşmalar yapmaya başladı Moskovaya relaxation çekti sonra bir gün Türkmenbaşı aniden öldü. İster istemez insanın aklına bir şüphe düşüyor. Yeni gelen Türkmenbaşı bütün doğalgaz antlaşmalarını Rusya ile yaptı. Tekrar Rusya'nın kanalının içine girdi. Orta Asya'da Kafkaslar'da şu anda yeni bir oluşum var ve bunu Türkiye'nin çok iyi takip etmesi gerekiyor. Pakistan Türkiye'nin 10 yıl geriden gelen hali. Çok büyük benzelikler var yani darbeler, darbeler ile gelen generaller, asılan başbakan, kadın başbakan tekrar darbeler, islami grupların ağırlığı, Taliban'ın ağırlığı yani inanılmaz benzerlikler var. Pakistan şu anda zor bir süreçten geçiyor. Amerika müttefiki olarak görünen Pervez Müşerref'e karşı durmaya başladı. Pakistan'da islam üniversiteleri, okulları var bunlar Taliban'ın okulları ve islami kamplar var. Buralarda islami militan yetiştiriliyor, bomba eğitimi veriliyor ve bunları Pakistan durduramaz. Coğrafyasınında zor koşulları içermesi bu anlamda denetimleri güçleştiriyor.


Olup bitene, mutlaka 'sınıfsal' bir gözle de bakmanın önemini ve gerekliliğini anlamam biraz zaman aldı. Böyleymiş. Sınıf düşüncesinden geçmeyen şarkılar biraz eksikmiş. Böyle olmasına böyle de, Vertov'un Sine-göz'ü gibi her şeyi, yalnızca sınıfsal bir gözle izaha çalışmak ne denli isabetli olur: bana öyle geliyor ki 'her şeyin felsefesi', sınıf düşüncesi ölçüsünde 'coğrafya'nın tayin ediciliğini de içermek zorunda. Çünkü insan, 'ev'i kadar doğduğu iklimin de meyvesidir. Olta, balık tutmanın en kitabi gereci ama tek değil. Onlarca farklı türü, yöntemi olmakla birlikte bazen 'ağ' olur balığı yakalamanın ereği, bazen bizatihi el'dir olta dediğin. Babamın doğup büyüdüğü köye gittiğimiz birkaç yaz gününde, köy çocuğu elinin bu işte ne denli mahir olduğunu gözlemlemiştim. Paçaları kıvrılmış pantolon ve çoğunlukla çorapsız giyilen lastik ayakkabıları ile 'dere'ye giren çocuklar, suyun debisine kendisini kaptıran balıkları önce kunduz misali yaptığı sete çeker ve ürkekçe büyük taşların altına gizlenenleri elleriyle kıstırıp karaya fırlatırlar. Bunu, en eski zamanlardan kalma bir av sahnesini temrin ediyormuşum gibi izledim. Bir iki taşın altını da ben yokladım ama yengecin makasını tattım ve geri durdum. Bunun olacağını tahmin eden köy çocukları için iyi bir eğlence olmuştu. Ama hiçbiri sudaki küçük yılanı tutmak için verdikleri kavga kadar şaşırtmadı: her zaman ve her şeyde olduğu gibi, sonunda, en güçlü olana kaldı yılanı tutma hakkı: başından yakaladı, elini yılanla birlikte havaya kaldırıp bir keyif narası attı ve en güçsüz gördüklerinden yana fırlattı yılanı. Bir iki korku anından sonra başladılar yılanı ezmeye: öldüğünden emin olunmalıymış, yoksa intikam almaya gelir miş evlerine. Olta, balık tutmanın en kitabi gereci ama tek değil. Onlarca farklı türü, yöntemi olmakla birlikte bazen 'ağ' olur balığı yakalamanın ereği, bazen bizatihi el'dir olta dediğin. Bir de Melik var. Onu adıyla anmalıyım çünkü kan kardeşiydik, ilkgençliğimiz beraber geçti: çoğu iyi okullarda okumuş, 'meslek sahibi' abilerinin ama daha çok sekiz çocuklu babasının baskısı altında ezilmiş, daha on beşine gelmeden, değil kırk sekiz saat, Doktor Murke'nin Suskunluk Külliyatına benzer bir 'evden kaçma külliyatı' biriktirmiş bir çocuk. Bir gün, Jack London'ın Dönek'te anlattığı Johnny gibi her şeyi ardında bırakıp gideceğini biliyordum. Ama bunu Johnny gibi 'rahat bir hayırsever cömertliği ile' değil, mutlaka bir şeyleri yıkarak, yok ederek yapacağını düşünüyordum. Melik, hadi balığa gidelim demişti bir gün. Nasıl, neyle? Her şeyi ayarlamıştı. Geceden, ikimiz için de birer olta yapmış: avuç içinde kavranabilecek bir çubuğu saran plastik bir ip ve nereden bulduysa belirli aralıklarla bağlanmış basit olta taşları. Bize ya da bana düşen, yalnızca kancaya takacağımız solucanları ayarlamak. Minibüse binip baraj gölüne yakın köylerden birine gittik. Kanal boyunca yürüdük ve suyun göle vardığı çizgiye yakın bir yerde, nemli toprağı eşeleyip solucan topladık. Solucanları kancaya, kancayı suya... Bir saati geçse de oltadan ses gelmedi ama suyun insan bedenini bile sürükleyecek bir hızda aktığı bu kanalın ağzında balık olduğu konusunda ısrar ediyordu Melik. Derken o da razı oldu balık tutamayacağımıza ve eve gitmeden önce, hazır buraya kadar gelmişken suya girmeyi teklif etti. Yüzemediğimi biliyordu ama bir şey olmaz, seni tutarım diye ısrar etti. Sen de girme dememe rağmen dinlemedi, tek başına atladı suya. Üç metrelik beton kanalın karşı tarafına nispeten kolay geçti. Ama dönerken suya karşı koyamadı ve bir süre sürüklendi. Kanalın perdelerine, göle karışmaya yakın tutunabildi ancak. Biraz ürkmüş olsa da neşesi yerindeydi. İyi ki sen girmedin demedi. Oltaları suya attık, solucanları toprağa... Dönüş yolunda sessizdik. Sonraları daha seyrek görüşür olduk. Ortak arkadaşlarımız kalmamış gibiydi. Birkaç ay mı, bir yıl sonra mı, tam emin olamıyorum, Melik'in aynı gün içinde tanıdığı birkaç kişinin cep telefonunu, bi telefon edicem bahanesiyle ödünç alıp ortalıktan kaybolduğunu duydum. Bir daha görmedim kendisini, hakkında bir şey de işitmedim, sonunda gitmişti, gideceği belliydi... Birilerini de yanında götürmek ister miydi, emin olamıyorum. Bir vakit buna niyetlendiğini biliyorum ama.


John Kennedy Toole'un kitabı Alıklar Birliği/A Confederacy of Dunces1 için Walker Percy'nin yazdığı önsöz, başlık Futuristika tarafından uyduruldu. Üçüncü okuyuşumda beni ilkinden de çok şaşırtan bu romanı tanıtmanın en iyi yolu, onunla ilk karşılaşmamı anlatmak belki de. 1976 yılında Layola'da ders verirken bir hanım beni birkaç kez aradı. Akıl almaz bir şey öneriyordu. Bir romanın bir-iki bölümünü yazdığını, ya da dersimi dinlemek istediğini söylemiyordu. Artık yaşamayan oğlu, altmışlı yılların başında bir roman yazmıştı ve kadın bu büyük romanı okumamı istiyordu. Neden okuyayım, diye sordum. Çünkü olağanüstü bir yapıt, dedi. Yıllar bana, istemeyeceğim şeylerden nasıl kurtulacağımı çok iyi öğretmişti. Yapmak istemediğim şeylerden biri de kesinlikle buydu: Ölmüş bir romancının annesiyle uğraşmak, daha da kötüsü olağanüstü olduğunu söylediği, üstelik elle yazılmış, fena halde kirli, güçlükle okunabilen bir müsveddeyi okumak. Ama hanım kararlıydı; çalışma odama girmiş, kalın dosyayı bana uzatınıştı bile. Bundan kurtulmanın yolu yoktu; geriye tek bir umut kalıyordu: Birkaç sayfa okuduktan sonra gerçekten kötü olduğunu görüp hiçbir vicdan azabı duymaksızın elimden bırakmak: Genellikle böyle yapardım. Gerçekten de ilk paragraf çoğunlukla vazgeçmeme yeterdi. Tek korkum, elimdekinin yeterince kötü olmaması, ya da beni ancak okumayı sürdürmek zorunda bırakacak kadar iyi olmasıydı. Bu elyazmasını okudum. Okudum. Başlarda bırakacak kadar kötü olmadığı için canım sıkılarak, sonra içimde kımıldanmaya başlayan bir ilgiyle, daha sonra artan bir heyecanla, en sonunda da şaşkınlıkla; bu kadar iyi olması kesinlikle olanaksızdı. Başlangıçta beni şaşırtan, gülümseten, kahkahalarla güldüren, başımı inanmazlıkla sallamama yol açan şeyin ne olduğunu söyleme dürtüsüne karşı koyacağım. En iyisi okur bunu kendisi bulsun. Ignatius Reilly, okuduğum hiçbir kitapta benzerine rastlamadığım bu kişilik karşımda işte: İnanılmayacak kadar kılıksız, çılgın bir Oliver Hardy, şişman bir Don Kişot, aksi huylu bir Thomas Aquinas karışımı. Modern çağın her şeyine şiddetle karşı çıkan, zamanının çoğunu New Orleans'ın Constantinople Caddesi'ndeki evin arka odasında pazen pijamasıyla geçiren, ancak bir devden çıkabilecek geğirtilerle yellenmeler arasında Büyük Şef marka düzinelerce kağıdı ağır sövgülerle dolduran Ignatius J. Reilly. Annesi oğlunun çalışması konusunda ısrarcı. lgnatius gerçekten de birçok işe girip çıkıyor. Girdiği her işi kısa sürede çılgınca bir serüvene, gerçek bir felakete dönüştürüyor; öte yandan bütün olup bitenlerin kendi içinde, tıpkı Don Kişot'ta olduğu gibi uğursuz bir mantığı var. Kız arkadaşı, Bronx'lu Myrna Minkoff, onun gereksindiği şeyin cinsellik olduğuna inanıyor. Myrna ile Ignatius arasında yaşananlara bugüne kadar okuduğum hiçbir aşk romanında rastlamadım. Toole'un romanının kesinlikle küçümsenemeyecek niteliklerinden biri de New Orleans'ı -New Orleans'ın arka sokaklarını, sapa mahallelerini, tuhaf konuşma tarzını ve beyaz yerlilerini- tanımlayışındaki ustalık; Rastus'un halk ozanlığını hiç çağrıştırmadan, o alabildiğine zeki ve cin fikirli, son derece komik zencideyse neredeyse olanaksızı başarmış. Ama Toole'un büyük başarısı Ignatius J. Reilly'nin kendisi, Gargantua'vari şiş göbeği, gökgürültüsünü andıran geğirtileri, ansızın patlayan öfkesi, hakaretleri, herkese -Freud' a, eşcinsellere, eşcinsel olmayanlara, Protestanlara, çağın her türlü aşırılıklarına karşı açtığı tek kişilik savaşla okuru kızdırabilecek, beleşçi, kaytarıcı, obur biri, bir aydın, bir ideolog. Bozulmuş bir Aquinas düşleyin; New Orleans'a yerleşiyor, bataklıklardan geçerek Baton Rouge'daki Louisiana Eyalet Üniversitesi'ne çılgın gibi dalıyor, bir mamuta yaraşan mide ve bağırsak sorunlarını çözmek için fakültenin erkekler tuvaletinde otururken eski püskü ceketini çaldırıyor. Midesinde, çağdaş dünyadaki 'geometri ve dinbilim' yoksulluğuna tepki olarak sık sık kapanan bir supabı var. Komedi sözcüğünü kullanmakta duraksıyorum -bir komedi olmasına karşın- çünkü akla yalnızca komik bir kitabı getiriyor, oysa bu roman bundan çok daha fazla bir şey. Falstaff boyutlarında yetkin, gurultulu bir fars demek, yapıtı daha iyi tanımlayacak. Commedia dersem biraz daha yaklaşmış olurum. Aynı zamanda hüzünlü de. Bu hüznün nereden kaynaklandığını insan tam olarak çıkartamıyor- Ignatius'un büyük, gazlı öfkelerinin ve çılgın serüvenlerinin altında yatan acıdan, ya da kitaba eşlik eden trajediden belki. Kitabın trajedisi, yazarının trajedisi; 1969 yılında otuz iki yaşındayken canına kıyması. Bir başka acıklı yansa, yeni yapıtların bizden esirgenmesi.