Çevirenin Notu: Çevirenin metine yaptığı eklemeler, açıklamalar vb, ile gösterilmiştir. Biz anarşizmin, feminizmin mantıksal açıdan tutarlı bir ifadesi olduğuna inanan bağımsız bir kadın kolektifiyiz. Bizler, her kadının kendi ezilmişliğinin yegane meşru sözcüsü olduğuna inanıyoruz. Her kadın, daha önceki siyasi bağlılığı ne olursa olsun, kendi ezilmişliğini fazlasıyla kendi içinden bilir; bu nedenle, kurtuluşunun alacağı biçimi kendisi tanımlayabilmeli ve tanımlamalıdır. Neden birçok kadın 'hareketler'den bıkmış ve yorulmuş bir halde? Bizim cevabımız, hatanın tek tek kadınlarda değil, hareketlerin doğasında yattığıdır. Siyasi hareketler, bildiğimiz üzere, siyasi eylemlerimizi kişisel düşlerimizden ayrı tutar ya düşlerimizin gerçekleşmesinin imkansızlığına inanarak onları terk edene ya da düşlerimize sımsıkı sarıldığımız için hareketi bırakana değin. Samimi anarşistler ve samimi feministler olarak, imkansızı düşlediğimizi ve imkansızın tamamen gerçekliğe dönüşmesinden daha azıyla asla yetinmeyeceğimizi söylemeye cesaret ediyoruz. Kadınların kurtuluşu hareketinde iki ana eylem biçimi olagelmiştir. Birisi, en iyisinden kişisel düzeyde baskı ile uğraşmanın en anlamlı biçimlerinden olan, ancak en kötüsünden bir terapi grubu seviyesinin ötesine asla geçmeyebilecek, küçük, yerel, istençle örgütlenen bilinç-yükseltme gruplarıdır. Diğer ana katılım tarzı ise, eylemlerini belirli siyaset çizgileri doğrultusuna odaklayan, kadınların ezilmesini somut, tek bir konuya odaklanan programlara dönüştürmenin çok sancılı olduğu büyük, bürokratikleşmiş gruplardır. Bu tipteki gruplarda bulunan kadınlar genellikle bir süre için resmi sol siyasete katılmış, ancak diğer sol gruplar içindeki cinsiyetçiliğe tahammül edememişlerdir. Ancak solcu erkeklerin yukarıda bahsedilen tavırlarına tepki göstermelerinin ardından, resmi bir siyasi yönelime sahip birçok kadın varoşlarda yaşayan kardeşlerinin 'terapi grupları' olduğunu düşündükleri geçerliliğini kabul edememişler; erkek-hakimiyetindeki Marksist-Leninist, Troçkist, Maoist retorik alanı içinde kalmaya devam etmiş ve tepki gösterdikleri erkek sol grupların kullandığı siyasi örgütlenme biçimlerini kullanmaya devam etmişlerdir. Siyasi yetkinleşmenin, tek konulu programlar etrafında bir hareket 'inşa etmek' anlamına gelmesi gerektiğini, böylece de 'kitlelerin bilinçliliği bizim seviyimize ulaşana kadar sabırlı olmamız' gerektiğini ima eden kadın hareketinin bir kısmında, eski erkek solun seçkinciliği ve merkezileşmesi bu sayede yerleşmiş, zehrini zaten salmış oluyordu. Ezilen bir insana ezildiğinin söylenmesi gerektiğini varsaymak ne de büyük bir alçakgönüllülük! Onun bilinçliliğinin ancak bir konudan başka bir konuya geçerek, azar azar artarak gelişeceğini varsaymak ne büyük bir alçakgönüllülük! Geçtiğimiz on yıllık, belki de daha uzun bir süre boyunca, soldaki kadınlar sürekli olarak kendi kurtuluşumuz için savaşmaktan kaçınmış, tüm kadınların ezilen bir grup oluşturduğu bariz olgusunu göz ardı etmişlerdir. Sayımız o kadar çok ve o kadar dağınığız ki, bizler hata yaparak kendimizi 'erkeklerimizin', babalarımızın ya da kocalarımızın sınıfsal konumuna göre belirlenen sınıfların üyeleri olarak tanımladık. Böylece, bizleri ezilen kadınlar olmanın ötesinde orta-sınıf mensubu olarak gören solcu kadınlar bizi, bizim için öncelikli olan kendi mücadelemize katılmaktan alıkoymuşlardır. Bunun yerine bizler kendimizi diğer ezilen insanların yanında savaşmaya adadık, yani içinde bulunduğumuz kötü durumuma kendimizi yabancılaştırdık. Birçokları, yalnızca beyaz orta sınıf erkeklerin suçluluk tribinden kaynaklanan bu tavrın artık kadın hareketi içinde var olmadığını söyleyecektir; ancak bugün bile otonom kadın hareketleri içindeki kadınlar, kendimizi örgütleme gereksinimine yoğunlaşmaksızın işçi sınıfı kadınlarını örgütlemenin gerektiğinden bahsediyorlar sanki biz halihazırda o düzeyin ötesindeymişiz gibi. Bu, bizim ezilen bu kızkardeşlerimizi daha az sevdiğimiz anlamına gelmez; aksine tüm kurtuluş mücadelelerinde samimi olabilmemiz için en iyi yolun kendi ezilmişliğimizi kabul etmek ve doğrudan onunla uğraşmak olduğuna inanıyoruz. Bizler Marksist-Leninist analiz ve stratejinin reddedilmesinin politik bir naiflik anlamına geldiğine inanmıyoruz. 'Demokratik merkeziyetçi' bir grubun bile, 'öncü' temsilcimiz olarak nitelendirilmesini reddetmenin siyasi olarak naif olduğuna inanmıyoruz. Hareketler 'inşa etmek'le ilgilenen grupların doğası şöyledir: 1) 'fazlasıyla aşırı' düşleri 'gerçekçi' düşlere dönüştürmek ve 2) en sonunda bizzat tiranlığın bir organı haline gelmek. Teşekkürler, kalsın! Modern radikal tarih boyunca, Marksist-Leninist kuram ve pratiğe tamamen zıt giden Bakunin'den Kropotkin'e, Sophie Perovskaya'ya, Emma Goldman'a, Errico Malatesta'ya, Murray Bookchin'e uzanan ayrı bir radikal gelenek vardır; bu Anarşizm'dir. Radikallerin çoğuna yabancı olan bir gelenektir bu, çünkü çok daha örgütlü olan Devlet ve Marksist-Leninist örgütlenmeler tarafından devamlı surette çarpıtılmış ve yanlış gösterilmiştir. Anarşizm, sorumsuzluk ve kaos ile eş anlamlı değildir. Aslında, solun zamanı geçmiş örgütsel ve politika-yapıcı pratiklerine anlamlı alternatifler sunmaktadır. Temel anarşist örgütlenme biçimi, istençle örgütlenen ve devam ettirilen küçük bir gruptur; bu grup, üyelerinin ezilmesini ve onların kurtuluşlarının alacağı biçimleri tanımlama doğrultusunda çalışmalıdır. Kadınların örgütlenmesi, Yeni Sol'da ve Marksist solda, Devrim için birlikler oluşturulması olarak görülür. Ancak biz, mücadeleye katılan her kadının bir Devrim olduğunu iddia ediyoruz. DEVRİM BİZİZ! Toplumun bize dayatmayı hedeflediği davranışlardaki kısıtlılığı ortadan kaldırmak için, içtepi ile hareket etmeyi öğrenmemiz gerekli. Hareket, çoğumuz için bizden kopartılmış bir şeydi. Artık kendimizi bir hareketin üyeleri olarak değil, işbirliği içindeki bireysel devrimciler olarak düşünmemiz gerekiyor. Birbirini kişisel olarak tanıyan ve güvenen iki, üç, beş ya da on bireysel devrimci, devrimci eylemler yürütebilir ve kendi politikamızı geliştirebiliriz. Lidersiz bir ilgi grubunun üyeleri olarak her üye, eşit düzeyde iktidara sahip olarak iktidarın hiyerarşik işlevini olumsuzlar. KAHROLSUN TÜM PATRONLAR! Böylece, hareketin gideceği yönü bizim adımıza liderlerin belirlediği bir hareketin içinde kaybolup gitmeyeceğiz biz kendi hareketimiziz, kendi hareketimizin yönünü biz belirleriz. Bizler, idare edilmeye, adımıza konuşulmasına ve nihayetinde de yatıştırılmaya izin vermeyi reddediyoruz. Bazılarının öne süreceği üzere, Kadın Hareketi'nin bölünmesinin tüm devrimci etkinliğimizin sona ermesi demek olacağına inanmıyoruz. Hayır! Kadının ruhu 'bir hareket' tarafından yönlendirilip manipüle edilemeyecek kadar büyüktür. Kendi başlarına eyleyen ve kendi eylemlerine kendileri karar veren küçük gruplar, devrimci kadınların mantıksal bir ifadesidir. Bu, doğaldır ki çeşitli projeler ve konferanslar için bir arada çalışacak çeşitli grupların varlığı dışlamaz. Bu amaçlar doğrultusunda ve diğer kadınlarla bağlantımızı koparmamak için, Massachusetts, Cambridge Kadın Merkezi içinde otonom bir kolektif olarak örgütlendik. Kadın Merkezi bir federasyon olarak, yani politika-üreten bir grup olarak değil, ancak çeşitli kadın gruplarının bir araya geldiği bir merkez olarak faaliyet gösterir. Gerektiğini düşündüğümüz zaman buna benzer bildiriler yazmaya da devam edeceğiz. Herkesin sesini ve her türden sesi duymaktan gerçekten de memnun olacağız.


Sivil itaatsizlik denince Türkiye'den aklıma gelen ilk ve en güçlü örnek Cumartesi Anneleri / Cumartesi İnsanları. On yıllardır, durmaksızın gözaltında kaybedilen yakınlarını arayan bu insanlar Türkiye insan hakları mücadelesi tarihinde müthiş bir köşe taşı olarak duruyorlar bence. Sivil itaatsizliğin bence en güçlü ve yalın örneği olarak, 90'ların en kötü günlerinden İstanbul Galatasaray Meydanı'nda, her cumartesi günü kaybedilen yakınları için bir araya gelen bu insanlar, haftalarca, her cumartesi günü saldırıya uğradılar, dövüldüler, gözaltına alındılar ama durmadılar. Her cumartesi sessizce oturmaya devam ettiler. Saldırılar dayanılmaz hale gelince, oturmaya ara verildi, 2010 yılından beri ise, kaldıkları yerden devam ediyorlar, her hafta bir kaybın akıbetini soruyorlar. Ben Cumartesi Anneleri'ni sadece ortaya çıkardıkları dil ve direniş biçimi açısından değil, 10 yılı aşkın süredir duruşları açısından da sivil itaatsizliğin önemli bir örneği olarak değerlendiriyorum. Sivil itaatsizlik kanaatimce, insanın sahip olduğu en doğal ve gündelik direniş biçimi. Pasif direnişle birlikte, iktidara ve erke sizin oyununuzu oynamayı reddediyorum demenin kıymeti bence hiç bir şeyde yok. Türkiye'de son 10 yılda gelişen benzeri direniş yöntemlerini de çok önemsiyorum ve derdimizi anlatmada yeni alanlar açtıklarını düşünüyorum. Keşke daha çok, daha kalabalık olabilseler, olabilsek.


Beijing 2008 Olimpiyatları'nın açılışını izlerken, geçit röreni yapan ülkelerin sporcuları arasındaki fark dikkatimizi çekti. Gelişmiş ülkeler, kalabalık gruplar halinde, dişleri temiz, beyaz, gülümseyerek ve şapkalarını sallayarak yürürken, sporcu sayıları az olan, çoğunlukla müslüman ülkeler, az sayıda olma dezavantajını geniş alana yayılarak kapatmaya çalışıyor gibiydi. Gruplarında kadın sayısı azdı, sanki buruk gülümsüyorlardı. Azınlıktalardı ve azınlık hissinin ağırlığı üzerlerine çökmüş gibiydi.


-niye öldürdün karını oğlum, anlat bakayım? -bilmiyorum hakim bey, neden öldürdüğümü bilmiyorum, sadece onu çok seviyorum, hala da seviyorum, biliyor musunuz, ölüm bile yakışıyor ona, silah ateş aldığında öyle güzel yere düştü ki anlatamam, saçları rüzgarda dağılır gibiydi, yüzünü kapadı saçları, hemen gidip yüzünü açtım, yüzü güzeldir, ölüm sessizliğinde bile yüzü güzeldir karımın, bilmiyorum niye öldürdüğümü, ben sadece onu çok seviyorum, başkasının olabilme ihtimali yüzünden olabilir mi bilmiyorum, bir gün benden vazgeçer miydi, öldürmeden önce bunu ona sormalıydım, benim onu sevdiğim kadar onun beni sevdiğini bilmemek, sevgi ölçer yapmayı düşündüm bir ara, iş güç unuttum sonra, otobüste birisiyle göz göze gelmişti geçenlerde, orta boylu benim yaşlarda bir adam, yo, ellerim titremedi, sinirlenmedim, aslında mutlu oldum biliyor musunuz, o benim eşim, dedim içimden, sahip olduğun en güzel şey, o beni kıskansın, adam, bilmiyorum niye öldürdüğümü hakim bey, belki şey olabilir, geçen gün, trende aklıma geldi, o, hep benim olsun istedim, eğer ölürse, benim eşim olarak ölmüş olacak, yani hep benim, bu normal değil mi sizce, ama ben onu çok seviyorum, hiç vurmadım ona biliyor musunuz, nasıl kıyarım ben ona, bir fiske bile, arkadaşlar bir marifetmiş gibi anlatıyorlar, ben, yok, nasıl yaparım, yapmadım da zaten, sevmek cinayet işlemektir, diyor adam, hayır, ne demek, ben onu öldürmedim ki, sadece bedeni, yani, ben onu seviyorum, niye öldürdüm bilmiyorum, ben mi öldürdüm, kendimi mi, sadece bedeni ölmedi mi yoksa? -niye öldürdün karını oğlum, anlat bakayım?


Hwacheon adı çoğu kişi için bir anlam ifade etmezdi bundan altı yıl öncesine kadar. Sadece tarihçiler ve Kore Savaşı sırasında bu bölgede çarpışan askerler bilirlerdi burayı. Hwacheon kenti Güney Kore'de ve Kuzey'e sınır oluşturan bir yer. Hal böyle olunca 36,000 asker ve 24,000 sivil yaşıyormuş eskiden, olası saldırılara karşı hazır olmak amacıyla. Dağlık bir bölgede olan Hwacheon halkının ekonomisi de haliyle askeriyeye bağlıymış. Ancak iki Kore de sınırda asker sayısını azaltmaya karar verince bölge halkı ekonomiyi canlı tutmak için düşünmeye başlamış ve ellerinde bulunan kaynakları ve doğal güzellikleri bir festival aracı olarak kullanmaya karar vermişler. Altı yıl önce başlayan festival Ocak ayında gerçekleşiyor ve dağların donmuş gölleri ve ırmaklarında balık tutmaya dayanıyor. Dondurucu soğukta dizlerine kadar gelen suya giren turistler şort ve t-shirtleri ile çıplak elle balık yakalamaya çalışıyorlar. Amaç birlikte ya da tek başına üç balık yakalamak. Çoğunlukla aile babaları bu iş için uğraşırken eşleri ve çocukları kenardan onları destekliyor. Tek kural hile yapılmaması, sonuçta eğlenmek öncelikli. Tabi festival sadece çıplak elle balık avlama ile sınırlı değil, kar kızağı, buz futbolu, buz bisikleti, kardan heykeller festivali ve daha fazlası. Elleri soğuktan donan ve bir şey hissetmeyecek hale gelen yarışmacılar ısınmak için Gochujang adı verilen acı kırmızıbiber sosuna minik balıkları batırıp canlıyken yiyorlar. Çoğu insan için bu biraz mide bulandırıcı olsa da yeme cesareti gösterenler aldıkları tattan memnun. Isınmak için tek yol bu değil, çiğ balık tercih etmeyenler Kore votkası soju şişelerini deviriyorlar. Altı yılın sonunda festival o kadar ses getirmiş ki yer yıl kış ayında bir milyon turist bölgeye akın ediyor. Kimi çıplak elle kimi oltayla balıkların peşine düşüyor. Kimi ise sadece festivali merak ettiği için gidiyor.


İma C. Özkan, İngiliz yönetmen Mike Leigh'in görüntüler aracılığıyla yazdığı romanlardan en çarpıcısını yazdı. Şöyle düşünüyorum: Bak, şu saman yığınının yanında uzanmış yatıyorum. işgal ettiğim yer öylesine küçücük, evrende bulunmadığım ve umurunda bile olmadığım alanın yanında öylesine ufacık, yok sayılacak kadar küçük ki. Ve yaşayacağım zaman dilimi benim bulunmadığım ve bulunmayacağım sonsuz zamanın yanında öylesine az ki. Oysa bu atomun, bu matematiksel noktanın içinde kan dolaşıyor, bir beyin çalışıyor, birtakım istekleri var, ne kepazelik! ne saçmalık! -Güvenli mi bu postmodern gaz odası? -Hem de çok. -İçerde ne var? -Hiçbir şey, boş. -O halde neyi koruyorsun? -Boşluğu. -Boşluğu mu koruyorsun? Bu hiç de aptalca değil. Evet, biri içeri girip, şu lanet boşluğu her an yürütebilir ve sen boşluğun yok oluduğunu anlamazsın bile değil mi? -Şu an harikadır, şimdi şahanedir. Ama tek sorun, şimdi diye bir şeyin olmayışı. Çünkü o gelecektir, geçmiştir, aslında hepsi aynı kemik torbalarıdır. Az önce gelecek olan şey; şimdi dediğinde çekip gitmiş, geçmiş olmuştur bile dostum. Senin bir geleceğin yok, benim bir geleceğim yok, hiç kimsenin geleceği yok. Her şey dağılıyor, parti bitti görmüyor musun? Aziz John'un Esinlemeler Kitabı'nı hiç duydun mu? Ne deniliyordu Vahiy Bölümü'nde anımsa! 'Sağ eline ve alnına bir işaret koysun diye zorladı herkesi, o işarete; şeytanın işaretine sahip olmadan kimse alamasın, satamasın.' Kehanet bunu mu diyordu? Nostradamus'dan söz etmiyorum dostum, kutsal kitap bu! Bu kadar kesin olan kehanet ne idi? Neydi işaret? İşaret bar-code işte; her yanı sarmış barkod! Üç işaretle bölünmüş barkod ve o üç işaret her zaman 6 rakamı ile gösterilir. 6 ve 6 ve 6 rakamı kimin işareti? Deri altına lazer dövmeler yapılarak askerler üzerinde deneme aşamasında olan bir plana göre nakitsiz bir toplum olacağız. Sağ el ya da alna deri altından bir dövme. Bir de Yedi Mühür; hani yedi borazanın çalınması meselesi.. Hani her şeyin pelinotu gibi acılaşacağı söyleniyordu. Pelinotunun Rusçası nedir biliyor musun?: Çernobil! Demek istediğim dünyanın sonu geldi, artık oyun bitti anlıyor musun Brain! -İnanmıyorum bunlara. Hayat bu şekilde sona eremez. -Hayatın, dünyanın ya da evrenin yok olacağını söylemiyorum; İnsanın sonu geldi. Dinozorların sonu nasıl geldiyse öyle. Hiçbir önemimiz yok, biz lanet bir fikiriz yalnızca. -Sen hiçbir şeye inanmıyorsun! -Elbette inanıyorum Brain. Sence amip, kurbağaya doğru evrimleşeceğini düşünmüş müydü? Ve ilk kurbağa kendini sudan dışarı atıp, bir eş bulmak ya da bir yırtıcıya av olmamak için ses tellerini görevlendirdiğinde, o ilk vıraklamasının dünyadaki bütün insanlara ve edebiyata doğru evrimleşeceğini hayal etmiş midir sence? Ve nasıl ki o kurbağa Shaekspeare'i hiç tasavvur edemediyse, biz de kaderimizi asla tasavvur edemiyoruz. -Ben geleceğimi tahmin edebiliyorum. -Evrim bitti mi sanıyorsun? Hala sürüyor. İnsanoğlu ne tamamen var oldu, ne de tamamen yok olacak. Sadece artık ilave uzuvlar, kanatlar ya da yüzgeçler filizlenmeyecek bedenimizde çünkü, evrimin kendisi de evrimleşiyor. Sen bir varoluşa sahip değilsin. Şimdiye kadar var olmuş ve olacak herkessin ya da her şeysin. Mahşer günü geldiğinde belki mahşerin kendisi evrim sürecinin bir sıçraması olacak. -İnsanoğlu yok olmayacak, hayır bu olmayacak! -Ama yok olmalı. Mahşerin en temel tanımında insanoğlu en azından madde biçimini alıp, doğruca yok olup gidecektir. -Madde biçimi de ne? -Evrim işte, maddenin-ötesi. Saf düşünceden oluşan türlere dönüşecek belki insan. Algı kapasitemizin dışında bir şeye. Evrensel bilince, Tanrı'ya-ki o da aynı mantıkla zamanın ta kendisidir. -Sen Tanrıya inanmıyorsun ki! -Elbette inanıyorum. Sorun şu ki tanrı nefret dolu bir tanrı. Sebebi ise, tanrı eğer iyi olsaydı, şeytanın dünyada ne işi vardı? İyi, kötü tarafından düzülmek için vardır, gel bununla yüzleşelim. İyinin tartışılmaz varlığı, kötünün hava basmasına yarar. Bu yüzden tanrı kötüdür. Kaç geçmişin, kaç geleceğin olursa olsun hepsi acı ya da hastalıkla delik deşik olacak. Brian görüyorsun tanrı seni sevmiyor, küçümsüyor. Yani hiç umut yok. İnsan yalnızca şeytanın kendi kendini yarattığı cihazın bir bileşeni. Özetle şu; yumurtaları kırmadan omlet yapamazsın ve insan kırılmış yumurtadır, üstelik omlet berbat kokuyor. Bu kadar uzun bir diyalogu olduğu gibi aktarmak, sinemanın görsellik edebine aykırı olabilir. Sahiden de biraz edepsizce olduğunu kabul ediyorum. Fakat söz konusu tema odaklı değil; karakter ve diyalog merkezli filmlerin yönetmenine ait en zirve film olunca, bu upuzun alıntı bana kendisini neredeyse dayattı. Mike Leigh'in en çarpıcı filmi Naked bahis konusu. Filmi izlediğim ilk zamanlarda, hakkında yazılmış; belki de yazılabilecek en kapsamlı eleştirilerden birini okuduğum için, yeniden yazma gereği duymamıştım. Ama son günlerde bir-iki başka Leigh filmi izlerken, hiç değilse o değerli makaleye bir ek olması kabilinden yazma gereği duyuyorum. Diyalogların ve şaşırtıcı sahicilikle inşa edilmiş karakterlerin bu biçim öne çıkmalarına rağmen, filmimizin sinematografik bakımdan en ufak hasara uğramamış olması karşısında insan ne demeli! Belki de bu; aynı zamanda iyi de bir tiyatro yönetmeni olan Leigh'in; görüntüler aracılığıyla yazdığı romanlardan en çarpıcısı. Eğer yazılıp çizilenler doğruysa senaryo metinlerini de ekseriyetle kendisi yazan Leigh, diyalogları oluştururken ana duyguyu aktarıp, gerisini bir miktar oyuncuların doğaçlamasına bırakıyormuş. Elbette üst üste kaç çekim yapması gerekiyordu, Tanrı bilir. Ama bu son derece mümkün gözüküyor. Hele de David Thewlis'in İngiliz Dili'nin tüm sokak imkanlarına; aynı zamanda derinlikli mizahla harmanlanmış felsefi düzleme nazır hızlı cümle kurma becerisi ve kelimelerinin şiirselliği göz önüne alındığında, cast'ı aşan bir doğallık seyrettiğimiz sanki. İlginç ekonomi-politik sistemi ile İngiltere tarihinin bir parçası olarak İngiliz Sineması da üzerine daha yeni yeni eğildiğim, ilginç bir sinema estetiği sunuyor. Başta Chaplin gibi bir dehayı çıkaran bu sinemayla, akabinde hemen Ken Loach'u düşünmeden edemiyor insan. Yine ne bileyim Christopher Nolan ve sözgelimi son dönem parlak sinemacılarından İrlanda kökenli Martin McDonagh da tıpkı Leigh gibi çok kayda değer işler çıkarmıştı. Mike Leigh, John Osborne'un o meşhur oyunu olan Look Back In Anger'ı anımsayanlar, oyundaki Jimmy Porter karakterinin, filmimizde Thewlis'in canlandırdığı Johnny'nin belki de öncülü olduğu fikrine katılabilirler. 1950'lerin sonlarına doğru, bu oyunu aynı adla filme aktaran Tony Richardson, Lindsay Anderson ile birlikte Free Cinema olarak bilinen bir tür akım'ın başlatıcısıydı. Leigh de sanki bir bakıma, sonraları Yeni Dalga'ya evrilen yönetmenleri hafiften hatırlatıyorsa da, kendi özgün, tutarlı sinema dilini kurmakta şimdiden onlardan birkaç adım ileride görünüyor bana kalırsa. Hikayemiz, karanlık bir Manchester sokağında, Johnny'nin bir kadına cinsel şiddet uyguladığı sahneyle; son derece kasvetli ve sert başlıyor. Öyle bir uzlaşmasız sahne ki, en baştan itibaren film ile karakter arasına sıkışıp kalıyoruz. Çünkü derhal karanlık dürtülere, tortulanmış arzulara küstahça ayna tutuluyor. Omzunda döküntü bir çanta; adamımız önüne gelen ilk arabayı çalıyor. Yoldayız artık. Tekrarlı müzik, hem yola hem geceye uygun düşüyor; Andrew Dickson elinden çıkma bu müzik. Birbiri ardına kayıp ufalan beyaz yol çizgileri, tedirginlik; yoldayız. Zaten aynı zamanda filmin jeneriği de bu; yola düzülen bir jenerik akışı. Varış: Londra. Bakımsız, dar bir daire; Johnny'nin eski kız arkadaşı oturuyor burada. Ama şimdi evde değil. Onun bir arkadaşı var: Sophie. Onunla sohbete başlıyor Johnny. Film boyunca İngiliz müptelalığına alamet Bir fincan çay alır mıydınız? ların ilki. Siyah, saldırgan kıyafetler içinde Sophie rolünde bizi büyüleyen Katrin Cartlidge 1994'te Before the Rain/Yağmurdan Önce'nin ise Anne'si, iki yıl sonra 1996'da ise Breaking the Waves/Dalgaları Aşmak'nın Dodo'su olarak karşımıza çıkmıştı. Yeniden hikayeye dönecek olursak; olduğu yerde duramayan, ince uzun bedenine sığamayan, üzerinde hiç çıkarmadığı koyu renk paltosu ve diğer giysileri, omzunda içi kitap dolu çantası ile Londra sokaklarını arşınlayan, bazan sadistik bir hoyratlıkla sevişen, bazan bir kutu konserve fasulye için dakikalarca teşekkür eden, binbir türlü insanla karşılaşıp öfke ve umutsuzlukla boyuna onlara zihnindeki şangırtıları döken, dayak yiyen, bazan can kulağıyla dinlenen, aralıksız sigara içen Johnny'nin dervişane gezintisinden ibaret aslında. İyi de neden Naked filmin adı; niye Çıplak? Çünkü felsefi çapı hayli geniş bir zihne sahip ve fakat aynı zamanda da kolayca birini öldürebilirmiş hissi uyandıran; her an bir krizin eşiğinde kıvranan koca bir yılan yutmuş haliyle Johnny'nin tüm o kalın giysilerine rağmen zihni çok çıplak, üpüryan. Yazının başına alıntıladığım konuşma ise, gece yarısı önüne çöküp İncil okuduğu binada çalışan güvenlik memuru Brain ile aralarında geçen diyalogdu. Brian'ı canlandıran Peter Wight, Leigh'in izlediğim tüm filmlerinde irili ufaklı rollerden birinde görünen değişmez adamlardan biri. Johnny'nin karşılaştığı adam ya da kadınların tamamı hayatın bir nevi sillesini yemiş insanlar. Bir biteviye çemberin içinde kalmak zorunda olan; fakat aynı zamanda da kaybetmiş, dışarlanmış, sıradan insanlar. Zaten Leigh filmlerinin hemen hiçbirinde alıştığımız güzellikteki fıstık gibi kadınlar, sportif görünümlü ve iyi giyimli erkekler göremezsiniz. Çünkü o kamerasını, İngiliz işçi sınıfının kaba yürüyüşlü, kaba giyimli, sağlıksız beslenmiş kaba bedenli insanlarına; tramvaylarda, çöp kenarlarında, köhne dairelerde rastladığımız türden, hani o riff-raffe; sıradan insanlara çevirmiş bir yönetmen. Naked'da ilgi çeken bir diğer karakter ise Greg Cruttwell tarafından canlandırılan Jeremy. Bu karakter, bir yandan spor salonlarında gövdesini geliştirmeye çabalayan, beden ululayıcılarından biri olarak; lüks arabası içinde direktifler savuran bir yuppie olarak; pahalı restoranlarda bedensel hazzına en kaba yoldan doyum arayan hedonist olarak Johnny tiplemesine taban taban zıt. Gelgelelim öte yandan şiddete meyilli hali, sadistik cinsel temas girişimleri düşünüldüğünde de Johnny'nin bir karikatürü sanki. Film boyunca sık sık onu çıplak görüyoruz. Çünkü onun mabedi bedeni. Sinir bozucu yapay gülümseyişi ile tüm olanaklarını seferber etse de arzu nesnesi baştan sakatlanmış zavallı bir tatminsiz Jeremy. Biri bedenini canlı bir cenaze gibi gezdiren, zihni çıplak Johnny; diğeri beden tapınmacılığını son haddine vardırmış vücudu çıplak ve zihni kalın örtüler altındaki Jeremy. Her ikisinin de omurgasına yerleşen demir bir yılan. O yılanın dönemsel adı Thatcherizm belki. Çalışanlara yönelik hak kısıtlamaları, para arzı üzerinde sıkı kontrol, sosyallikten mümkün mertebe el çekmiş bir devlet, ölümüne pazar ekonomisi ve elbette Viktoryen değerlerin ihyası, muhafazakarlaşma, durmadan sağa çeken bir direksiyon: İşte karşımızda neo-liberal düzenin sert, soğuk, kaba ve merhametsiz leydisi. Her iki karakter üzerinden şişlenen, delik deşik bir gelecek manzarası, temaşa bu. Yaşasın bireysellik! nidaları altında sınıfsal, psikolojik değersizlik duygusu. Biri beş parasız; hayatı keskin zekasını eleveren mizah ve sarkastik cümleler aracılığıyla kavramayı deniyor, argonun derin sularına pis kokma pahasına dalıp çıkıyor sık sık. Diğeri, aristokrat aksanı, tonla parası ve dahi tatminsizliği ile liberal ekonominin kaymak yalayıcısı. Hiçliğin dolaylarında hiççil bir seyrüsefer. İlk bakışta Johnny bir nihilist portresi çiziyor; bu doğru. Hatta Turgenyev'in malum romanındaki baş karakterinkine çok benzeyen cümleler dökülüyor dudağından. Hemen anımsıyorum mesela, Babalar ve Oğullar'daki şu cümleyi: İnsan her şeyi anlayabilecek kapasitededir; hatta meltemin esişini, güneşteki oluşumları bile. Fakat bir başkasının, neden burnunu başka türlü sildiğini bir türlü anlayamaz. Nitekim Johnny de, hani şu bir çanta dolusu kitapla gezen, gördüğü her kitaba bıkkınlıkla da olsa şöyle bir göz gezdirmeden edemeyen anti-kahraman Johnny, barda tanıştığı kızın evinden sebepsizce kovulunca, Buradan anlaşılıyor ki kaç tane kitap okumuş olursan ol bu dünyada asla ama asla anlayamayacağın bazı şeyler vardır diyecekti neredeyse Bazarov gibi. Yine de bana kalırsa Johnny karakterini nihilist bir tip olarak ele almamak için yönetmenimiz yeteri kadar bilgi de sunuyor bize. Bir defa Johnny idealist. İkinci olarak; eğer Johnny'yi bir nihilist tip olarak görmeye devam edeceksek bile ancak Nietzschevari bir nihilizm olurdu herhalde. Çünkü Nietzsche'ye göre nihilizm, yüksek ideallerin değerlerini yitirmelerinden kaynaklanan olumsuz düşünce biçimi. Bu aşılabilir ve aşılmalıdır da. Korkular, reddedişler, başkaldırmalar, her biri gerçeklik ve değer ideallerimizin çöküşüne delalet eder çünkü. Dolayısıyla Johnny tam da işte bu değer yitimi travması içinde, olumsuzlanan tüm değer ve yargılara sarılarak, belki ancak bu yolla pompalanmaya çalışılan fason değerlerin bulaşıcılığından korunarak her fırsatta gidiyor. Bir başka sokağa, bir başka eve, bir başka bara, bir başka mezbeleliğe, bir başka şehre, bir başka kadına, bir başka adıma, bir başka cümleye, bir başka kitaba, bir başka tiksintiye, bir başka iç dökmeye, bir başta tedirginliğe; ama mutlaka gidiyor. Tüm o şahane ve stilize diyalogları, üstün zekalı ve fakat aynı zamanda kirli bir tecavüzcü paradoksundan serpiyor bize Johnny. Başka türlü olamazdı. Kendisiyle çatışmayan, öfkesiz, sükunetli bir nesil yetişmesi için fazla vahşiydi kapitalizmin bu formu. Yaşasın birey! diyerek fiş cümleleri okuturken; o fiş cümlesi üzerinden en hızlı okumayı sökenlerle-Jeremy- hep kekeleyenleri Johnny-aynı kirli çizgi üzerinde yarıştıran ve ne tuhaftır ki bireyin, şahsiliğin kökünü kurutan bir sosyopolitik sistem bu çünkü. Amansız bir nefret, sunturlu bir öfke ve elbette benliği ortadan yaran keskin bir yabancılaşma zaten bu sistemin yan etkisi değil, bizatihi an-etkisi.


Çizgi roman hemen hepimizin bir şekilde aşina olduğu bir kavramdır. Çizgi romanı tanımlayacak olursak, kabaca çizgi ve yazılarla bir hikayenin kağıt üzerinde canlandırılması diyebiliriz. Bu küçük çizgi bantları halinde de olabilir, seri çizgi öyküler halinde de. Amerika'nın öncülüğünü ettiği çizgi roman kavramı 'comics', artık dünyanın her yerinde çok çeşitli amaçlarla yazılıp, çizilip, okunmaktadır. Çizgi romanın sanatsal kökeni, Rönesans halıları, Mısır hiyeroglifleri, hatta mağara duvarlarındaki ilk resimlere kadar uzanır. Konuşma balonlarının ilk kullanımları, grafik olarak sekans kullanma örnekleri ve 18. ve 19. yüzyıldaki yayınlarda kullanılan ilk illüstrasyonlar Avrupa'da gözlenmesine rağmen, 'çizgi roman' oluşumu ilk olarak Amerika'da görülür. Amerika'da çizgi romana takılan 'comics' ismi, bildiğimiz 'komik' kelimesinden gelmektedir, çünkü ilk 30 sene boyunca ilk çizgi romanlarda mizah dışında bir konu işlenmemiştir. 'Comics' terimi halen bütün çizgi romanlar için kullanılsa da, artık yeni bir terim olan 'graphic novel', yani 'grafik roman' terimi de senaryo kısmı daha ağır basan çizgi romanlar için kullanılmaktadır. Amerikan gazetelerinde çizgi roman oluşumunun, daha doğrusu 'pazar eklerinin' ortaya çıkmasında üç önemli sebep vardır: Basım ve dağıtımın makineleşmesi, nüfusun şehir merkezlerinde yoğunlaşması ve yeni grafik ifadelerin halk arasında kabul görmeye başlaması. Tabii ki renkli basım tekniklerinin gelişmesi de önemli bir sebeptir. İlk çizgi roman olarak kabul edilen 'The Yellow Kid' karakterinin starı olduğu Hogan's Alley, 1896'da Journal ve New York World gazetesinde yayınlandığında yeni bir çağın başlangıcını ilan etmiş oldu. Richard Fenton Outcault, bu seriyi çizmeden önce Joseph Pulitzer'e ait olan New York World gazetesinin Pazar ekine komik illüstrasyonlar çizerdi. Genelde resimleri alt tabakadan insanların yaşamlarından enstantaneler hakkındaydı. Halkın ilgisini çeken bu değişik tarz sayesinde, The Yellow Kid büyük bir başarıya imza attı, ve sadece bir sene sonra kendi magazin dergisini çıkardı (1897). Artık her ürünün ambalajı üzerinde bu sarı gömlekli, garip şeyler yapan, devamlı sırıtan çocuğun suratını görmek mümkündü. Sarı Çocuk, bir iki sene içerisinde ülkenin ulusal kahramanı haline gelmişti. Şimdiki çizgi romanlar ile bağdaşmış her şey bu çizgi roman serisi ile denenmişti: Devamlı görünen karakterler, konuşma balonları, devam eden kareler yardımıyla hikaye anlatımı, düzenli yayın, -ilk zamanlar pazarları- renkli yayın. Outcault'un ticari başarısı sayesinde bu yeni sanat formu hayatlarımıza girdi. Outcault'un bu öncü girişiminden ve başarısından kısa bir süre sonra, Amerika'daki diğer büyük gazeteler de Pazar ekleri çıkarmaya ve günlük çizgi roman bantları yayınlamaya başladılar. Hogan's Alley'nin New York World gazetesindeki ilk yayınından sadece yirmi sene sonra, artık çizgi roman endüstrisi bir sendikaya bağlanmış, ve günlük olarak ve/veya ekler halinde Amerika'daki her gazetede yerlerini almıştı. Her yıl 5.000'e yakın yeni çizgi roman fikri sendikalara sunuluyordu. Bu çizgi romanlar her gün yüz binlerce insan tarafından okunuyor, ve bu yüz binlerce insan sadece çizgi roman bandının sonraki sayısını okumak için gazeteyi ertesi gün tekrar alıyorlardı. O dönemlerden yakın geçmişe kadar çoğu sanatçı benzer malzemelerle aynı yöntemi kullanarak çizgi roman bantlarını üretmişlerdir; orijinal boyutunun iki misli büyüklüğünde, ağır gramajlı kağıt üzerine karakalem eskiz, karakalemlerin üzerine de kaligrafi kalemleri ile hint mürekkebi ve fırça ile geçilir, harfler yazılırdı. Yakın geçmişte ve günümüzde ise daha çeşitli teknikler kullanılmaktadır: Grafit kalemler, değişik uçlu rapidolar, magic marker'lar, kimyasal özellikli kağıtlar, bilgisayarlar ve özel çizim programları, vs. Günlük çizgi roman bantları uzun bir süre boyunca sadece siyah beyaz basıldı. Pazar eklerinin ise büyük çoğunluğu siyah beyaz, geri kalanı da çizerin belirttiği renk paletlerine göre boyanırdı. Genel olarak iki tip hikaye akışı vardı: Devamlı ve günlük. Devamlı olan çizgi roman bantları, 'arkası yarın' mantığı ile günler, hatta haftalarca süren hikayeler anlatabiliyordu. Günlük olan hikayeler ise, önceki veya sonraki günle ilişkisi olmayan, kısa hikayeler anlatırdı. Ancak her iki stilin de ortak bir yönü vardı: Tema, ve vurucu metinler. Çizerler buna kabaca yazarın özgün mizahı diyorlardı. - Koca Ayak metodu, karakterlerin ayak, kafa, burun gibi uzuvlarının abartılı olarak büyük çizilmesi anlamına geliyordu. - Beş Parmak yaklaşımı, genelde Brezilya Dizisi tadındaki ve macera hikayeleri anlatan çizgi romanlarda kullanılan gerçekçi karakter çizimlerine konulan addı. - Orta Yol ise iki stilin karışımı idi; büyük kafaya sahip, ama yine de gerçekçi vücutlara sahip karakterler buna bir örnektir. Ancak çoğu çizgi roman bu tarzların hiç birine tam olarak oturmuyordu. Çizgi romanlar 1929'a kadar mizah dışında bir konu işlemediler, ama 1929'da ilk defa macera konulu çizgi romanlar boy göstermeye başladı. Buck Rogers, Dick Tracy, Flash Gordon, Tarzan ve Prince Valiant bunlardan başı çeken iki örneği olarak verilebilir. 30'lu yıllarda ise hala çok iyi bilinen iki çizgi roman yayınlanmaya başlandı: Kızılmaske ve Mandrake the Magician. Aynı zamanda dönemin radyo programlarından esinlenilerek, pembe dizi tadında çizgi hikayeler çizilmeye başlandı. İlk çizgi roman kitapları, gazetede yayınlanan çizgi roman bantlarının derlenmiş halinden başka bir şey değildi. Ya aynı çizgi romanın, ya da bir kaçının bir dergide bir araya getirilmiş haline, on yıllardır 'comics' diyen amerikan halkı tarafından 'comic book', yani komik kitap ismi konuldu. 30'lu yıllarda arada bir özgün işler görünmesine rağmen, asıl devrimi yaratacak olan çizgi roman serisi 30'lu yılların sonunda ortaya çıkacaktı. 1934'te, Jerry Siegel ve Joe Shuster tarafından yaratılan, insanüstü güçlere sahip, mavi kırmızı değişik bir kostümü bulunan bir süper kahraman olan Superman'i yarattılar. İlk taslakları götürdükleri her sendika onları reddetti; hatta United Feature Sendikası onları olgunluktan uzak işler yaptıklarını belirten bir ret mektubu bile gönderir. En sonunda 1937'de, McClure Sendikası'ndan Max Gaines çizimleri bir çizgi roman kitabı yayımcısı olan, DC Comics'in sahibi Harry Donenfield'a gösterir, ve Donenfield, Jerry ve Joe'dan 13 sayfalık bir çizgi roman hikayesi yazmalarını ister. Haziran 1938'de yayınlanan Action Comics no.1 isimli çizgi roman kitabı, bir sene içinde 900.000 adet sattı. McClure Sendikası da Superman'i günlük çizgi roman bantlarına dönüştürerek astronomik boyutlarda para kazandı. 16 Ocak 1939'da başlayan Superman günlük çizgi roman bantları, iki sene içinde 300 gazetede günlük olarak, ve 90 Pazar gazetesinde yayınlanmaya başlamıştı. Superman'in günlük çizgi bant versiyonu 27 sene boyunca devam etti, ve 1966'da satış azlığı nedeniyle kaldırıldı. DC Comics 1943'te Batman ve Robin'i de günlük çizgi bant olarak yayınlamaya başlamıştı, ancak onların ömürleri sadece üç sene sürmüştü. Superman çizgi romanının yayınlanması ile birlikte, çizgi roman tarihindeki süper kahramanlarla dolu Altın Çağ başlamış oldu. Superman'in başarısını gören Bob Kane de, önceden tasarlamış olduğu Bat-man isimli kostümlü kahramanı Detective Comics'in 1939 Mayıs sayısında ortaya çıkarır, ve kısa sürede başarıya ulaşır. Superman'in aksine Batman, süper güçlere sahip olmayan, ve intikam gibi tehlikeli bir motivasyonla suçlularla savaşan karanlık bir kahramandı. Bu başarıların ardından yeni süper kahramanların çizgi romanların ardı ardına piyasaya sürülmeye başlanır. İkinci Dünya Savaşı sonrası gazete, ve dolayısıyla çizgi roman eklerinin satışlarında doruk noktaya ulaşıldı, ancak savaşın getirdiği ek masraflar, hammadde sıkıntısı ve basım masrafları çoğu alanda kısıntıya gidilmesine neden oldu. Doğal olarak ilk kısıntıya gidilen alan Pazar ekleri ve günlük çizgi bantlar oldu. Önce alan olarak, sonra da adet olarak azaltılan çizgi roman bantları, hem üreticiliği, hem de yaratıcılığı baltalıyordu. 1943'te Amerika'da ayda toplam 25.000.000 çizgi roman dergisi satışı ile doruk noktasına ulaşmış altın çağ, savaş sonrası dönemde gitgide azalan talep karşısında bitmeye yüz tutmuştu. Savaş sonrası Amerika'da ana çizgi roman okur kitlesi olan askerlerin azalması, ve savaş sonrası dönemde ortaya çıkan, yönetimi sorgulayan bir kuşağın ortaya çıkması ile birlikte süper kahramanlı hikayelere olan ilgi bitti, ve 1950'lerde altın çağ kapandı. Artık suç ve korku çizgi romanları prim yapıyordu. Rock'n Roll dinleyen ve yönetimi sorgulayan gençliğin ortaya çıkması ve komünizmin nükleer bir tehdit haline gelmesi, halkı ve mutlu Amerika imajı çizmeye çalışan yönetimi tedirgin etti. Rock'n Roll dinleyen ve yönetimi sorgulayan gençliğin ortaya çıkması ve komünizmin nükleer bir tehdit haline gelmesi, halkı ve mutlu Amerika imajı çizmeye çalışan yönetimi tedirgin etti. O dönemde yayınlanan uzmanlar tarafından yazılmış yazılarda, suç ve korku öğeleri taşıyan çizgi romanların gençleri zehirlediği de söylenince, çizgi roman karşıtları ve yeni nesil çocuklarıyla iletişim kuramayan aileler çizgi romanları topa tutmaya başladılar. Çizgi roman karşıtı gösterilerde toplu çizgi roman yakma eylemleri bile yapıldı. Kongrenin de konuyu inceleme altına alması ile korkan çizgi roman yayıncıları, 16 Eylül 1954 tarihinde 'Comics Code Authority', yani çizgi roman nizam otoritesi devreye sokup oto-sansür uygulamaya başladılar. Üzerinde CCA damgası bulunmayan çizgi romanlar gazete bayilerinde satılamıyor ve okuyucusuna ulaşamıyordu. Bunun bir sonucu olarak dönemin korku ve suç çizgi romanlarının ağırlıklı lideri olan ve onları oldukça geliştirip olgunlaştıran EC başta olmak üzere yayınevleri kapanmak zorunda kaldı. Ayrıca bu hareket çizgi roman dünyasına yeni bir soluk getiren, Amerikan değerleri üzerinde duran, ayırımcılıktan aşırı milliyetçiliğe kadar çoğu güncel konuya yer veren korku romanlarının da piyasadan kalkması demek oldu. EC, sadece yeni çıkardığı bir dergi formu olan MAD dergisini elinde tutmayı başarabilmişti; diğer hiç bir yayınları gazete bayilerinde satılmıyordu. Kamuoyu tarafından yaratılan sansür ortamında, çizgi romanda konu kıtlığı baş gösterdi. Tema olarak tekrar geriye dönüş yaşandı: Süper kahramanlar. Ekim 1956'da, Altın Çağ kahramanlarından olan Flash, Showcase dergisinin bir sayısında yeniden doğuyordu. Ancak, bu yeniden doğan süper kahraman Altın Çağ'daki versiyonundan farklıydı, sadece güçleri aynıydı. Julius Schwartz'ın yarattığı bu yeni sürüm Flash'in nispeten insancıl yanları, ve karmaşık problemleri vardı. Flash'in yeniden doğumuyla birlikte, Yeşil Fener ve Atom gibi diğer çoğu Altın Çağ karakterlerinin dirilişi de gerçekleşti, ve Gümüş Çağ başladı. Bu yeni çağ, süper kahraman akımının çizgi romanın kalbinde olduğunu gösteriyordu. Altın Çağ karakterlerinin Rönesans'taki mitoloji karakterlerine benzer şekilde yeniden kullanılmalarına karşılık, o dönemde bilimkurgu çizgi romanlar yayınlayan Marvel Comics'in yeni çıkardığı Fantastic Four çok büyük bir başarı yakaladı. Diğer Altın Çağ kahramanlarının aksine, bu dörtlü ikonik birer mitoloji kahramanı yerine daha çok bir aile gibiydiler ve normal insanlar gibi görünüyorlardı. Fantastik Dörtlü'yü yaratan Jack Kirby ve Stan Lee, bu yeni süper kahraman akımının devamını getirdiler: Hulk. Hiç alışılmadık olan, kahramanlık yönü bulunmayan bu karakter, halkın oldukça fazla ilgisini çekti. Ve Hulk'tan sonra, Superman'den sonra en çok başarıyı yakalamış olan karakteri Amazing Fantasy'nin 15. sayısında sahne aldırdılar: Örümcek Adam. Bunlar ve diğer Marvel kahramanları, çizgi roman dünyasına yepyeni bir soluk getirdiler. DC'nin aksine, Marvel'ın yarattığı her süper kahramanın insani yönleri daha ağır basıyordu, ve her insan gibi gündelik sorunlarla boğuşuyorlardı. DC insanı başka diyarlara götürürken, Marvel daha çok insana kendi sorunlarını ve içinde yaşadığı gerçekliği gösteriyordu. Çizgi roman kahramanlarındaki bu tarz farklılığı, günümüze adapte edilerek evrimleşmesine rağmen, günümüzde hala bu iki yayınevi tarafından devam ettiriliyor. Süper kahramanlardan ve çizgi roman nizam otoritesinden ayrı olarak, yeni bir tür çizgi roman 60'lı yıllarda ortaya çıkmaya başlamıştı. CCA damgasını ciddiye almayan, küçük ölçekli çizgi roman serileri ve çizgi roman kitaplarından oluşan Yeraltı Çizgiromanları ortaya çıktı. Süper kahramansız, alternatif bir akım olan bu çizgi romanlara verilebilecek en iyi örnek, çoğu tabuyu yıkan, çıplak kadın imgesini serbestçe kullanan Barbarella'dır. Bu çizgi romanlarda uyuşturucu etkisiyle yazılmış ve çizilmiş hikayeler, çok ağır toplumsal yorumlar ve dışavurumculuk ana unsurları oluşturur. Ancak bu akımın ömrü çok uzun olmaz. 70'lerin ortasında konan uyuşturucu yasağının ve küçük yayınevlerinden çizgi romanların etrafa dağılmasını sağlayan dağıtım ağının kaldırılmasının etkisiyle, bu yeni akım da yavaş yavaş ortadan kayboldu. Ancak, artık yetişkinlere özgü ve sanat olarak yorumlanabilecek çizgi romanların kapısı açılmıştı. 70li yıllarda artık DC ve Marvel Comics de, çizgi roman nizam otoritesine rağmen toplumsal sorunları ufak ufak irdelemeye başlamışlardı. 1971'de Marvel, Örümcek Adam'ın yayınlanan iki sayısında (97. ve 98. sayılar), çizgi roman nizam otoritesine göre işlenmesi tabu olan bir konuya değinerek uyuşturucunun zararlarına yer verdi. CCA damgasız bu öykü büyük ölçüde ilgi ve takdir topladı, öyle ki nizam otoritesi tavırlarını yumuşatmak zorunda kaldı. Böylelikle korku çizgi romanları yeniden yayınlanmaya başladı, ve korku unsuru taşıyan karakterler görünmeye başladı. Buna örnek olarak DC'nin Swamp Thing'i ve Marvel'ın Ghost Rider'ı gösterilebilir. Bu tarihlerde çıkan önemli bir Marvel çizgi roman uyarlaması da Barbar Conan'dır. 1975'te Marvel tarafından yayınlanmaya başlayan X-Men de önemli çizgi romanlar arasındadır. 1970'lerdeki punk akımına uygun olarak, doğuştan farklı güçlere sahip ve bu farklılıkları yüzden toplumdan dışlanmış bir grup genci anlatan seri, dönemin kendini dışlanmış hisseden genç çizgi roman okuyucusu ile özdeşleşmişti. 1980'lerde yeniden yapılanmaya giren DC, yeni satın aldığı diğer yayın evlerinden doğmuş çoğu karakterini 'öldürerek', bütün hikayelerini tek bir evrende birleştirme, ve böylelikle her hikayesinin aynı dünyada geçmesini sağlayarak daha anlaşılır olma yoluna gitti. Artık DC okuyucuları çizgi romanları çok daha kolaylıkla okuyordu. Bu temizlik operasyonlarının yanı sıra, Daredevil serisinde Frank Miller'ın realist anlatımı tutulunca, Avrupa ve Amerika'da Sert ve Gerçekçi akımına uygun çizgi romanlar üretilmeye başlandı. Bu konuda öncü olan ulus bu sefer yazar Alan Moore önderliğinde Miracleman ve V for Vendetta çizgi romanlarını üretmiş olan İngiltere oldu. Sert ve Gerçekçi akımına verilebilecek en güzel örneklerden bir diğeri de 1986'da başlayan bir Batman hikayesi olan, Kara Şövalye Dönüyor 'dur. Frank Miller'ın Batman karakterini emekli edip, yaşlı olarak resmetmesi ile çizgi roman tarihinde gerçekçi ve karanlık bir akımın başlangıcı ilan edilmiş oldu. 90'lara doğru yine Alan Moore tarafından yazılan Watchmen, bütün çizgi roman tarihini inceleyen ve kusurlarını irdeleyen, aynı zamanda bütün süper kahramanları gerçekçileştiren, çok sofistike bir seriydi. Bu kadar zengin bir çizgi roman eseri olan Watchmen, Hugo Bilimkurgu Ödülü'nü alan tek çizgi roman oldu. Watchmen'den sonra çizgi romanlar bu ödülün kapsamı dışında tutuldu. Artık çizgi romanlara eskisine nazaran ciddi bir gözle bakılmaya başlandı. 90'larda ise, artık bu karanlık ve sert üslup her çizgi roman üreticisi olarak derinlemesine veya yüzeysel olarak uygulanmaya başlandı. Bunun dışında, DC'nin çıkardığı Vertigo Serisi ve bir çok bağımsız yayın evi gibi alternatif ürünler üreten kurumlar ortaya çıkmaya başladı. Vertigo'nun ürettiği en önemli çizgi romanlardan Sandman, Dünya Fantezi Edebiyat Ödülü'nü alan, hatta herhangi bir edebiyat ödülü alan tek çizgi roman olmuştur. Tank Girl, orijinal çizgisi ve punk çizgisi ile protest bir tema yaratmış, siğer çizgi romanların arasından sıyrılmıştır. Bağımsız üreticilerden Image Comics ise, dünyada bir fenomen haline gelmiş Spawn serisini yayınlamış ve başarıya kavuşmuştur. Spawn sayesinde, Dark Horse ve Malibu gibi küçük yayınevlerinin önü açılmış, ve çizgi roman piyasası artık DC ve Marvel Comics'in tekelinden kurtulmuş, alternatiflerle dolu bir hale gelmiştir.


- Batman: The Movie (1966) - Barbarella (1968) - The Amazing Spider-Man (1977) - The Incredible Hulk (1977) - Captain America (1979) - Flash Gordon (1980) - Conan the Barbarian (1982) - Swamp Thing (1982) - Superman I-II-III-IV (1978-1987) - Supergirl (1984) - Howard the Duck (1986) - Batman (1989) Batman Returns (1990) - Dick Tracy (1990) - Lucky Luke (1991) - The Rocketeer (1991) - The Crow (1994) - The Shadow (1994) - The Mask (1994) - Tank Girl (1995) - Spawn (1995) - The Phantom (1995) - Judge Dredd (1995) - Barb Wire (1996) - Men in Black (1997) / MIB 2 (2002) - Asterix et Obelix contre Cesar (1999) - X-Men (2000) / X-2 (2003) / X-3 (2006) - From Hell (2001) - Road to Perdition (2002) - Daredevil (2003) - Spiderman (2001) / Spiderman 2 (2004) - Hulk (2003) - League of Extraordinary Gentlemen (2003) - Catwoman (2004) - The Punisher (2004) - Hellboy (2004) - American Splendor (2004) - Constantine (2005) - Blade Trinity (2005) - Fantastic Four (2005) - Sin City (2005) - Electra (2005) - V for Vendetta (2005) - Superman Returns (2006) - 300 (2007) - Ghost Rider (2007) - Watchmen (2007) - Spider Man 3 (2007) İlk çizgi romanlar sayılan 'komik' çizgi bantlar, gazete okuyan herkes tarafından okunuyorlardı. Ancak 1930'lardan itibaren macera unsuru işin içine girmeye başlayınca, çizgi roman takipçisi topluluğun yaş ortalaması git gide düştü. 60'lara kadar çok daha genç bir kesime hitap eden, hayal gücünü gıdıklayan çizgi romanlar, zaman geçtikçe daha sofistike bir hal aldılar. Özellikle 80ler döneminde sadece yetişkinlere yönelik çizgi roman serilerinin çıkmaya başlamasıyla hem daha olgun, hem de daha ciddi bir izleyici kitlesi oluştu. 90lardan itibaren oluşan Avrupa, Amerikan ve Japon çizgi roman alternatiflerinin bolluğu sayesinde, her zevke ve her amaca uygun çizgi romanlar piyasada bulunmaktadır. Ana okulu düzeyinden 18+ sınırlaması konulan her seviyede insana göre çizgi romanlar üretilmektedir. Ayrıca sadece İnternet'ten yayınlanan Web Comic, yani web çizgi romanları da artık herkese hitap eden çeşitleriyle, saniyeler içinde ulaşılabilecek durumdadırlar. Günümüzde bir çizgi roman okuyucusunun ortalama yaşı 24 olarak tahmin edilmektedir. Çizgi romanların her zaman için propaganda değerleri olmuştur, çünkü hem algılanmaları çok kolay, hem de okuyucu sayıları oldukça fazlaydı. Özellikle ikinci Dünya Savaşı sırasında, Amerika kendi bünyesindeki çizgi romanları oldukça etkin bir şekilde kullanmıştır. 1940larda popüler olan, ve karakterlerinin zamanla birlikte gerçekten yaşlandığı Gasoline Alley'de Skeezix karakteri askere gider. Savaş bitiminde bütün çizgi roman bantlarında askerlerin geri dönüşü kendi karakterlerinin üzerinden kutlanır. Savaş boyunca morali yüksek tutarlar, ve Superman bile Pazar eklerinde Alman havacılarına karşı savaşır, hatta onları öldürür. Dick Tracy sayesinde savaş ekonomisi için satılan pulların ve savaş hisselerinin milyonlarca dolar değerinde olduğu söylenmekte. Karakterlerine üniforma giydirmeyen az sayıdaki çizer ise, işte böyle barış dolu bir dünya için savaşıyoruz mesajı verip kendi hikayelerini gösteriyorlardı. Daha yakın başka bir örnek için ise 11/9 saldırısına bakmamız yeterli. 11/9 akabinde, bütün süper kahramanların, diğer insanlarla birlikte enkaz arama çalışmalarına katıldıkları sayılar çizildi. İtfaiyeciler ve polisleri kahramanlar olarak betimleyen ve bütün süper kahramanların asıl kahramanların onlar olduğunu vurguladıkları sayılar çıktı. İyi imajı korumak için başta Örümcek Adam olmak üzere çoğu süper kahraman düşmanı kötülerken, ve Amerika Başkanı'nın yanında dururken resmedildiler. Hatta bazı sahnelerde insanların polislere minnetle bakıp, süper kahramanlara Neredeydiniz? sitemini yöneltmeleri, bir anlamda suçu Amerikan hükümetinden alıp hayali kahramanların omuzlarına yıkıyordu. Bu acıklı, vurucu, hatta yas tutmak adına bazı çizerler tarafından sözsüz çizilen sayılar, artık idol haline gelmiş karakterler aracılığıyla kamuoyunda birlik ve düşmana karşı nefret yaratmada yardımcı oldular. Daha küçük ama ilginç bir örnek olarak kadın formunun kullanımına örnek verilebilir. 1940'larda yayınlanmaya başlanan Harika Kadın, ilk çizilen kadın kahraman olma özelliği taşıyordu. Son derece kuvvetli ve kararlı bir kişiliği olmasına rağmen, DC'deki bazı süper kahramanları birleştiren JSA 'nın ilk sayılarında tartışmasız bir şekilde sekreterlik rolü kendisine verildi. Harika Kadın'ı sekreterliğe mahkum sadece dişiliği idi; üstelik bu ayrıcımcılık kendi dengi süper kahramanlar iyilik, doğruluk ve adaletin savunucuları- tarafından yapılmıştı!


Avrupa'daki çizgi roman akımında belli bir dönemden bahsetmek imkansız. Avrupa çizgi romanında süper kahramanlar hiç bir zaman büyük bir yer tutmamıştır. Fransız çizgi romanları daha yaratıcı bir yol çizerken, İtalyan çizgi romanları bazı tarzları ile Amerikan çizgi romanına yakınlık gösterir. Süper kahramanların egemen olduğu Amerikan çizgi romanına karşı, olağan üstü olaylarla karşılaşabilen, ama 'normal', sıradan insanların anlatıldığı Avrupa çizgi romanları vardır. Buna verilebilecek en güzel örnek Tenten'dir. Bunun dışında Asterix, Gaston, Spirou ve Red Kit de Avrupa çizgi romanının önemli serileri arasındadırlar. Bu Fransızca çizgi romanların çoğunun kaynağı olan Belçika, kendisini çizgi roman başkenti olarak ilan etmiştir bile. İtalyan çizgi romanlarına gelecek olursak, Amerikan akımlarından birebir etkilendiği söylenebilir. Amerikan çizgi bantlarına çok benzer hikayeler olan Mister No, Tex, Zagor, Tom Braks serileri gibi türler oldukça boldu. Ancak 1960larda yaratılan 'Diabolik' isimli 128 sayfalık çizgi roman, hem cep kitabı formatının öncüsü, hem de bir kötü adama başrol vererek karanlık çizgi roman devrinin başlangıcı sayılabilir. Ayrıca, erotik çizgi roman da kamuoyu tepkisine rağmen yayılmaya başlamıştı; buna verilebilecek en güzel örneklerden biri çok yerinde pornografik unsurlar taşıyan, ülkemizde ilk sayısından sonra toplatılan Druuna'dır. Önceden çok farklı bir kulvarda gelişmiş olan Japon çizgi romanı 'Manga' ise, son bir kaç senedir özellikle Avrupa ve Amerika'da oldukça yoğun başarılar yakalamıştır. Hatta Avrupa'dan başarılı manga sanatçıları da çıkmaya başlamıştır. Türkiye, çizgi romanla oldukça uzun bir süre tanışamadı, ama Türkiye bir kaç defa çizgi romanlara konu oldu. Sadece arka planda, cami görüntüleri ile çoğu çizgi romanda gözüken İstanbul manzaraları şeklinde, pasif bir rol oynamıştır. Ancak 90'lar döneminde, Amerika'da çıkan bir çizgi roman sayısı Türkiye'nin imajı hakkında yalan yanlış şeylerle dolu idi, ve bu maalesef yüz binlerce okuyucusu olan Justice League of America'nın bir sayısında gerçekleşti. Bizim medyamızda sadece küçük bir haber olan bu olay, Justice League of America'nın Türkiye'ye gelerek, Osmanlı döneminden beri var olan iblislerle savaşmasını konu alıyordu. Türkiye'nin de bir süper kahramanı vardı: Türk bayrağını çarşaf gibi kuşanmış, bir elinde Kanuni Sultan Süleyman'ın sihirli palası, diğer elinde de Merlin'in büyü kitabı olan, bir kadın süper kahraman olan Yeniçeri. Türk insanı modern kıyafetler içerisinde gösterilmesine rağmen, günlük konuşma teması İslam ile ilgili konular olan, ve herkesin aşırı dindar olduğu bir ortam içerisinde resmedilmekteydi. Herkesin iyi Müslüman olmaya çalıştığı bu Türkiye versiyonunda, devamlı dualar ediliyor, Allah kelimesi geçmeyen bir cümleye zor rastlanıyordu. Hatta, sayının sonunda, yeniçeri iblis karşısında secdeye durarak onu iman gücü ile cehenneme geri gönderiyordu. Bu örnek Türkiye'nin yurtdışındaki imajı hakkında bize vahim bilgiler vermektedir. Ancak Türkiye'nin kendini tanıtması konusundaki başarısızlığı üst düzeylerdedir. Türkiye'de çizgi roman konusuna geri dönecek olursak, Türkiye'nin kendi çizgi romanını üretememesinin en önemli sebeplerinden biri, zaten Amerika ve Avrupa'da Türkçeleştirilmeyi bekleyen sınırsız kaynağın bulunması idi. Doğal olarak yerli üretim gibi zahmetli ve pahalı bir sektöre girişmek yerine, hazır olanı Türkçeleştirmek tercih edildi. Amerika'da yayınlanan çizgi bantlar, ilk defa Türk okuru ile Binbirroman dergisi içinde karşılaştı. Çizgi roman formatında ilk olarak yayınlanan işler ise 85 öncesi doğumlu insanların hatırlayacakları Tom Miks, Teksas ve Tom Swing gibi İtalyan çizgi romanlarının Türkçe'ye çevrilmiş halleriydi. Türk insanı için yeni ve değişik olan bu siyah beyaz 'fumetti'ler büyük başarı yakaladılar. Yabancı piyasanın Türkiye piyasasında boy göstermesinin üzerine, 60'lara doğru ilk Türk tarihi maceraları çizilmeye başlandı. Bunlara örnek olarak, Milliyet ve Cumhuriyet Gazeteleri'nde, ve Resimli Mecmua'da yayınlanmaya başlayan Malkoçoğlu, Tarkan ve Abdülcanbaz verilebilir. Bunlar, yayınlandıkları gazete ve dergilere oldukça iyi başarı getirdiler. Kendi çizgi roman kitapları ve bağımsız yayınları için 1970'lere kadar bekleyeceklerdir. 70'li yıllarda Türkiye'de devrim niteliğinde bir dergi yayınlanmaya başladı: Gırgır. Oğuz Aral'ın yönettiği Gırgır, seks ve küfüre yer vermeyen politikasına rağmen, dünyanın en çok tirajına sahip olan bir kaç dergisinden biri haline geldi. Türkiye'de bir çizgi roman üslubu yarattı: Ya kısa ve vurucu hikayeler, ya da mizahi konular çizildi. Gırgır ekolünden yetişen mizahçılar ve çizgi romancılar bugünün mizah ve çizgi roman piyasasını yöneten isimler haline gelmiştir. Gırgır'ın 90'lara doğru Ertuğrul Akbayır tarafından Oğuz Aral'ın elinden alınması ile birlikte bu çok büyük başarıya sahip dergi pratik anlamda bitti. Şimdi devam eden Gırgır, ucuz esprileri ve isimlerini kullanmadan arşivden kullandığı eski çizerlerin işleri ile ayakta durmaya çalışmaktadır. Gırgır'dan sonra mizah ve çizgi roman yayınlayan bazı önemli yayınlar şunlardır: Fanzin olarak Limon, Leman, Hıbır, Penguen, ve Fermuar, aylık dergi olarak da Zeplin, Rh+, Resimli Roman, Rodeo Strip, Darkwood sakinleri, Lombak, Lemanyak, ve son olarak Atom. Şu anda çizgi roman kültürü hakkında başarılı olan Rodeo Strip ve çizgi roman dünyasından genel haberler taşıyan Gerekli Şeyler dergisi dışında, 'çizgi roman kültürü' dergisi kalmamıştır. Ancak mizah ağırlıklı, Gırgır ekol'ünden yetişme çizerlerle yeni çizerlerin buluştuğu Lombak, Penguen, Fermuar, Kemik, Leman ve Lemanyak dergileri yayın hayatlarına başarı ile devam etmektedirler. Karikatüristler dışında Türkiye'nin yetiştirdiği önemli ve popüler çizgi romancılar olarak Necdet Şen, Turhan Selçuk, Suat Gönülay, Galip Tekin, Ergün Gündüz, Kenan Yarar, Ersin Karabulut sıralanabilir. Ayrıca 90'larda kurulmuş olan Çapa çizgi roman grubunun girişimleri her ne kadar başarıya ulaşmamış olsalar da Türkiye'deki çizgi roman geleceği açısından çok önemlidir. Önemli çizerler yetiştiren Çapa'dan çıkma olan Yıldıray Çınar'ın çizer olarak yer aldığı Nothing Face, ve tamamen Yıldıray Çınar tarafından çizilmiş olan, yüzde yüz yerli ilk Amerikan standartlarına uygun dört sayılık Karabasan serisi Türk çizgi romanı için çok büyük önem taşımaktadırlar.


1980 'de Margaret Thatcher başbakan oldu, The Empire Strikes Back Birleşik Krallık'ta en çok izlenen filmdi ve Pink Floyd'un Another Brick in The Wall yıla 1 numaradan başladı; ama aynı yılın Mayıs ayında The Cockney Rejects, West Ham'ın tribün marşı I'm Forever Blowing Bubbles'ı kaydedip listelerde 35 numaraya ulaştı. Bu da demek oluyordu ki 22 Mayıs'ta The Cockney Rejects Top of the Tops'ta, West Ham formalarını giymiş, havada güzel baloncuklarla çevrili bir şekilde ortaya çıktı. Finalde Pat Jennings, Liam Brady ve Frank Stapleton gibi yetenekleriyle övünen bir takım olan Arsenal ile karşılaşacaklardı. Cockney Rejects, The Guardian'dan Alexis Petridis'in bir makalesinde yazdığı gibi tartışmasız 'Oi! janrının ilk örneği. Hey! seslenişini her seviyede daha sert müzik, gitar güdümlü, tribün şarkıları çalan punk esinli işçi sınıfı gruplarının üçüncü neslini tanımlamak için Cockney Rejects tayfasının icat ettiğini iddia ediyor. Görünüşte Punk denebilir, ancak' Oi!' fanlarının gözünde 1970 'lerin sonlarındaki İngiliz sokaklarının gerçek sesidir. I'm Forever Blowing Bubbles'ın B yüzü, o zamanlardaki futbol kültürünün daha az lezzetli bir yönünü gösteriyor.' West Side Boys ', aslında geleneksel bir tribün marşı değildi. Bu dizeler tek başına The Cockney Rejects'in karanlık tarafını göstermektedir. Taraftarların belirli ama önemli bir unsurunun Cumartesi öğleden sonraları hakkında ne hissettiklerini ve futbolun kendisinin genellikle ikincil bir konu olduğunu gösterir. 1980 FA Kupası finali tek bir golle kazanıldı ve Trevor Brooking gol attı. Bu onların üçüncü FA Kupası başarısı oldu ve West Ham tarihinde nispeten başarılı döneminde geldi; 1980/81 sezonunda Birinci Lig'e terfi ettiler ve aynı zamanda Lig Kupası'nda o günlerin haşmetli Liverpool'una karşı kaybettiler. Top of the Pops dizisinde rol alan Cockney Rejects, futbol kültürü ve müziğinin büyük bir geçiş noktasıydı. Performans tarzları, West Ham ve diğer kulüplerin bir bölümünün o dönemde nerede olduğunu örnekler. 1980 'deki' siktir git 'tavrı ve sahnesi hakkında biraz fikir edinmek isterseniz, ziyaret etmeniz gereken ilk şey The Cockney Rejects'in performansıdır. West Ham'a gösterilen tutku etkileyici. Neredeyse komik bir performansta saldırganlık gösteriyorlar. Top of the Pops'un' backing track'i nedeniyle, diğer birçok grubun şov tarihi boyunca yaptığı gibi, onlar da açıkça bununla alay ettiler; belki de en çok Liam ve Noel Gallagher'ın grup içindeki rollerini değiştirerek şovun makyajıyla açıkça alay ettikleri 'Roll With It' ile Oasis bunu geçebilir. I'm forever blowing bubbles, Pretty bubbles in the air, They fly so high, Nearly reach the sky, Then like my dreams, They fade and die. Fortune's always hiding, I've looked everywhere, I'm forever blowing bubbles, Pretty bubbles in the air. Jeff Turner: Bence işler çok daha kontrollü ve herkes biraz sakinleşti. Eskiden ses sistemleri çok iyi değildi ve o zamanlar insanlar daha uçuyordu. Şimdi ülke çapında çalmak gerçekten eğlenceli ve tamamen farklı bir çağ. Evet öyle. Hiçbir hareketin parçası olmak istemedik. Sadece 1980 'de' Oi Oi Oi 'adında komedi olsun diye bir şarkı yazdık Leeds'te çaldığımızda biri grubun eleştirisini yapmış ve şarkı geçişlerinde duyabildiği anlamlı üç kelimenin bu olduğunu söylemişti. Bizi katletmişti herif, ben de gülmek için böyle bir şarkı yazayım dedim. Birçok yönden yanlış anlaşıldı, çünkü orta sınıf sanat öğrencilerine dikilen ilk punk dalgasının bir parçası olan birçok işçi sınıfı çocuğu vardı. Onlara karşı özel bir garezim yok ama mevzu yanlış tanıtıldı. Bazıları çağrışımlara kapıldılar ve aptalca şeyler yaptılar, durum oldukça yanlış anlaşıldı. Bir şeylerin ortaya çıkması güzel olurdu ama yetmişlerde prog rock vardı ve buramıza gelmişti ve insanlar geçmişten kopamıyor bir türlü punk olmak zorundaydı. Bugünlerde bunun olabileceğinden emin değilim çünkü insanlar artık bilgisayarları ve iphone'larıyla çok rahatlar. Şimdi de her şey zaten olmuş bitmiş gibi geliyor. Seksenlerde rap hip hop ile işler biraz karıştı ama şimdi bilemiyorum.


Paradoks Film Akademisi 24 Ekim 2010'da 9-15 yaş arası çocuklar için yeni bir sinema atölyesi açıyor. Çocuk Sinema Atölyesi, çocukların bir film yapmanın temel aşamalarını eğlenceli bir şekilde öğreneceği ve senaryosunu kendilerinin yazdığı bir kısa filmi hep birlikte çekecekleri iki aylık bir çalışmadır.


- Şiir: Turgut Uyar - Görseller: İstanbul Bağdat Olsaydı 2007


Ardan Özmenoğlu 7 Nisan-2 Mayıs 2011 tarihleri arasında VERY CONTEMPORARY! // ÇOK ÇAĞDAŞ! isimli kişisel sergisiyle Maçka Modern' de sanatseverleri ile buluşuyor. eserin karşısında tutsak bırakan eserler üretmiştir. Ardan Özmenoğlu kendisiyle özdeşleşen neon ve kavramsal eserleriyle, hayranlarının karşısına yeni çalışmaları ile çıkacaktır. New York, Viyena ve Belçika'da atölyelerde çalışan ve San Francisco Sanat Enstitütüsü'nde konferans veren sanatçı, yurtiçi ve yurtdışında bir çok kişisel ve grup sergilerine katılmıştır. Janus Pannonius Müzesin de düzenlenen Türk Çağdaş eserleri sergilerine katılmış olup eseri sergi kataloğu kapağıdır. Özmenoğlu alışılmış kalıpların dışında özgün, orijinal fikir ve tekniği ile göz dolduran ender çağdaş sanatçılarımızdan biridir.


Bu nereden ileri gelir? İnsan türünün kötülüğünden. Böyle olmasaydı, bizler baştan sona dürüst olsaydık, o zaman her tartışmada sadece gerçeği günışığına çıkarmaya çalışırdık, bunun ilk dile getirdiğimiz düşüncemize mi, yoksa karşımızdakinin görüşüne mi denk düştüğüne aldırmazdık: Bu hiç fark etmezdi ya da en azından tamamıyla ikincil sayılırdı. Oysa şimdi asıl sorundur. Düşünme yetisi bağlamında özellikle duyarlı olan kibirlilik, ilk öne sürdüğümüz düşüncenin yanlış, muhalifimizin görüşünün ise doğru çıkmasını istemez. Doğuştan kibirliliğe çoğunlukla gevezelik ve doğuştan hilekarlık eşlik eder. Bu kişiler düşünmeden konuşur ve eğer savlarının yanlış olduğunu, haksız olduklarını fark ederlerse, durum bunun tam tersiymiş gibi görünsün isterler. Arthur Schopenhauer / Eristik Diyalektik Haklı Çıkma Sanatı. Gezi Parkı Direnişi boyunca söylenen Haklıyken haksız duruma düşmek istemiyoruz dayatması tam olarak Schopenhauer'ın aktardığı kibre ve kötülüğe denk geliyor. Ülkenin geneline yayılan keyfi yasaklara artık yeter derken, aynı zamanda devletin yıllardır süregelen ve empoze ettiği azınlıkları yok sayma politikasının da bilinçaltından günyüzüne çıkışının bir başka ayağı oldu. Bir haklıyken haksız olma durumu varsa o da tam bu noktadadır. Çünkü eril ve Sünni Türk hegemonyası bastıramadığı bilinçaltını Kürt, Alevi Ermeni, LGBT birey gördüğünde tutamıyor. Aynı amaca karşı birleştiğinizi savunup, alanda yan yana durup, her türlü ayrımcılığa karşıyız, Alevi Kürt- Ermeni- LGBT kardeşlerim deyip özellikle sosyalist, komünist ve anarşist gruplardan bayraklarını indirmesini istemek,''Flamalar indirilsin ve yalnızca Türk bayrağı kalsın'' diye çağrı yapmak, fakat bunu alanda konuşmaya cesaret edemeyip twit yazmak komik olduğu kadar acınası bir tutumdu. Orda bir anda patlayan öfke uzun zamandır haksız sayıldığımız ve hükümetin bu haksızlığa karşı geldiğimiz için yarattığı şiddetti. Yıllardır zulüm gören, memleketleri haritadan silinen, göç etmeye zorlanmış, devletin en alt tabaka olarak gördüğü, her fırsatta cinsel-etnik kimliğinden dolayı katledilmeye devam edilen bir halkın öfkesini haklıyken haksız duruma düşmeyelim argümanıyla yok sayamazsınız. Örgütlü-partizan olanların o ana dek hiç bir direnişte bulunmayıp, kendini apolitik olarak nitelendiren kesimin bir adım önde olduğu gerçeğini kabul edilemedi. Yazılan 140 karakterlik, içinde sen gelme ulan ayı cümlesi geçen twitlerde, örgütsüzlüğün sonuçlarını anlatan bir twit yoktu. Fakat örgütlerin alanda örgütsüzlere nasıl bir zararı dokunduğuna dair bir açıklama gelmedi. Öte yandan bu bir sivil direniş diyenler tribün gruplarına özellikle çarşı grubuna sevgilerini yazmaktan geri durmadı, oysa çarşı da kendi içinde örgütlü bir grup olup direniş sonrası tutuklanmaya varan müdahalelere maruz kaldı. Pasif direnişle örgütlü direniş arasındaki algoritmayı idrak etmek, dahası kabul etmek zor değildi. Pasif direniş de örgütlü olarak yapılabilir ve uzun süre devam ettirilebilir. Burada problem devletin izin verdiği kadar örgütlü olmaktı. Devletin izin vermediği örgütlülüğü kabul edemeyenlerin bir bölümünün şimdilerde siyasi bir parti oluşturmaya kalkması tarihe çizilmemiş bir karikatür ve eğlenceli bir hikaye olarak geçeceği kesin. Alanlarda flamasız eylem yapacakları günü iple çekiyoruz. Ünlü olma kompleksini alanda devam ettirme isteği, her gün analiz yapıp blog yazmak, bazılarına adeta bir fırsat kapısı oldu. Tebrikler. Ünsüzken ünlü duruma düştünüz!


Hakikaten çok jean's bir mevzu! Görünmez bir elin doku duğu Ortadoğu'da, kanlı mı olacak, kansız mı olacak repliği her daim avaz avaz! Bu çetrefil siyasi harita üzerine, eski büyükelçilerden tutun da adını ilk kez duyduğunuz pek çok stratejik araştırma kurumunun yetkilileri ile gazetelerin dış haberler editörleri komple servis komplo teorileriyle müvazi gündemden arta kalan vakitlerde kafaları karıştırmaktalar... Tuzlama sever misiniz? Mühim not: Toplumun geneli düşünülerek, Brahms'ı Sever misiniz? tercih edilmemiştir. Neyse, asli konumuza U turn yapalım, yeni nesil gençlük içün! Ortadoğu'daki bu çok bilinmeyenli denklem için farklı şeyler söyleyebilecek bir Aytunç Altındal'ı dinlemek de artık mümkün değil; çünkü 18 Kasım 2013'te vefat etti. Çok hızlı ilerleyen kanser hastalığında bir bit yeniği olduğunu düşünenlerin sayısının az olmadığını not düşmem gerek. Çetrefil mi çetrefil işler ve filler tepişirken ülkemiz huşu içinde pek mütevekkil. Akfili hatırlayanınız var mı? Denim adı verilen blucin kumaşı, indigofera tinctoria adlı bitkiden elde edilen indigo boyalı iplikle dokunmadığından, yıkama/aşındırma işlemleriyle rengi açılamıyordu. İşte bu Akfil firması, söz konusu kumaşların rengini açıyordu, 1960 yılında KOT adını tescil ettiren Muhteşem Kot için. Muhteşem Kot tarafından 1950 li yıllarda üretilen kot pantolonlar artık yok, onlarca original ve taklit blucin markası arasında. Muhteşem Bey'in oğlu Aytaç Kot, Topkapı'daki fabrikalarını 1992 yılında kapatsa da kot pantolon sözü belleklerde öyle bir yer etmiştir ki değme generic name olarak anılan markaları yaya bırakmıştır. Kot pantolon, sağlamlığı ve ütüyü devre dışı bırakan yapısıyla, zamanında çok tutulmuştur. Kot pantolonun markası ne olursa olsun, aslında Kot bir markaydı! Amerikalı işçilerin, çiftçilerin dayanıklı oluşundan ötürü tercih ettiği ve günümüzde bambaşka göstergelerle bezenen, uçuk kaçık rakamlarla prestij sembolüne dönüşen denim kumaşından üretilen blucinlerin, denizaşırı ülkelerde de boy göstermesiyle övünen bir Türk markasının reklamında bu ürünü 'Jean'lere veya blucinlere olarak kullanması yerinde olurdu. Kullanmamışlardı. Kot pantolon ifadesine yüz verilmemesinin sebebi, Mavi markasına halel getireceği, ucuz ürün algısına yol açabileceği düşüncesi olabilir. Jeans=İş giysisi, blucin, kot pantolon. Önerim; blucindir. Dikkat edelim: Jeans'lere bak yazamamışlardır zamanında. Argoda cins olarak anılmak tatsız bir durum elbette. Cinlere bak deseler, bu kez de üç harfliler devreye girecek... Sakal-bıyık dengesi işi bozuyor; fakat Kıvanç Bey'in, genç kızların çantalarına olan ilgisi hormonal dengeleri yerine oturtuyor. Evet, çantalar güzel! Reklam metinlerinde başıbozukluk öyle böyle değil! Toplumun geneli nasıl konuşuyorsa, reklamlarda da o dil kullanılmalıymış! O yüzden taaaela dedirtti geçmişte Turkcell, Şahan Gökbakar'a... İşte tam da bu yüzden, futbol programlarının ve de reklamların vazgeçilmez ismi eski futbol hakemimiz, yeşilli kırmızlı kordonlu big size kol saatlerinin bilek mankeni Erman Toroğlu bir vakitler OTOMOSYON deyip duruyordu! Bilimsellikten uzak, dayanağı olmayan, dangıl dungul, yeni yetme ağızları bütün bu martavallar! Bu toplum adam gibi roman, hikaye, şiir, deneme okumuyor. Varsa yoksa Elif Şafak, Orhan Pamuk, Ayşe Kulin... Haldun Taner, Muzaffer Buyrukçu, Sait Faik, Vüs'at O. Bener, Refik Halid, Mehmet Rauf, Ziya Osman Saba, Asaf Halet Çelebi okumamış ki! Daha doğrusu okuyamıyor ki! Nobranın ne demek olduğunu Turkcell'in reklamından öğrendi ekşi gençliği! Not düşmeli: 30-40 yıl öncesinin kitaplarını okuyamayan bir toplumu mumla arasak bulamayız! Osmanlıca hamlesi de ideolojik rövanştan öteye gidemeyecek maalesef. Düşük belli blucin giyen reklamcılar Egemen Berköz'ü, Ferit Edgü'yü, Bilgin Adalı'yı, Ege Ernart'ı, Erol Çankaya'yı, Vural Sözer'i, Haydar Ergülen'i, Güven Turan'ı, Süreyya Berfe'yi, Nazar Büyüm'ü, Onat Kutlar'ı okumuş olsalardı utanırlardı. Hani barlarda marlarda çılgınca dans ettikten sonra, bir sıcaklık yerleşir de al al olur ya yanaklarınız... Hah, onun gibi işte! Utanınca da kızarır insanların yanakları. İşte öyle bir utanç!


Ulus devletler çoğunlukla, kendi sınırları olarak algıladıkları bölge içerisinde diğer etnisitelere göre sayısal olarak fazla olan bir etnik grup ya da topluluğun adını alarak kurulmuşlardır. Çoğunluk gruba göre azınlık kalmış gruplardan sık etnik aidiyetlerini bırakıp üst-kimlik olarak sınırları içerisinde yaşadıkları ulus-devletin vurguladığı etnik grubun kimliğini benimsemeleri istenmiştir. Bu süreçte azınlıkta kalan grupların farklılıklarını yok sayarak azınlık olarak görmemek, dolayısıyla ilerde karşılaşılabilecek hak taleplerinin en başından önünü tıkamak, yönetici elitlerin sık başvurduğu yöntemlerden biri olmuştur. Diğer bir deyişle, azı çok olana benzetmeye çalışmayı, ulus-devlete adını veren etnisitenin hakimiyetinde farklı olma iddiasındaki grupları kendi içinde eritmeyi hedef alan yasal olarak da meşru kabul edilen asimilasyon politikaları günümüzde de hala elitlerin alt-kimlik söylemleri ya da post-modernist talepler karşısında kullandıkları en güçlü silahlardan birisidir. Azınlık gruplarının dolaylı ya da dolaysız rızasıyla gerçekleştirilen asimilasyon politikalarının yanı sıra toplum içindeki zehirli otları keserek, azınlık grup ya da gruplarını baskıcı ve illegal yollarla yok etmeyi amaçlayan soykırım uygulamaları da ulusu homojenleştirme projelerinin güçlü bir kolu olmuştur. Her ne kadar zihinlerde kurgulanan mükemmel sosyal mühendislik projeleri asimilasyon ve soykırım araçlarıyla gerçekleştirilmeye çalışıldıysa da, bu araçlar ulus-devlet kabuğundaki çatlakları istenilen ölçüde kapatamamış; aksine tepkisel olarak merkeze karşı çevrede -etnik köken, dil ya da cinsel farklılık temelinde- meydan okumalar başlamıştır. Bu durum da özellikle Amerika ve Batı Avrupa'daki demokrasileri azınlıklara uyguladıkları politikaları gözden geçirmeye zorlamıştır. Özellikle İkinci Dünya Savaşı sonrası şiddetle esen insan hakları, demokrasi ve hoşgörü rüzgarları çok-kültürlülük gibi yeni bir kavramın doğmasına katkıda bulunmuş, Batı Avrupa tarzı yönetimler için de asimilasyon ve soykırım gibi tükaka olarak görülen uygulamaların yerine kulağa hoş gelen, optimist beklentilerle süslenmiş güçlü bir alternatif yaratmıştır. Çok-kültürlülük en basit manasıyla belirli sınırlar içerisinde tek tip bir kültürü farklı kültürler üstüne enjekte etmemeyi; aksine birden fazla kültürün bir arada var oluşunu idealleştirip bunu hoş görü, eşitlik ve karşılıklı anlayış üçgeniyle desteklemeyi ifade eder. Bu kavram, 60ların sonlarında Kanada'da yaşayan İngilizce konuşan gruplar ile Fransızca konuşan gruplar arasında doğmakta olan gerginliğin sıcak bir noktaya gelmesini engellemek amacıyla yönetici elitler tarafından çift-kültürlülük olarak sıkça kullanılmaya başlanmış; Belçika, Hollanda, İsviçre gibi bünyelerinde ikiden fazla dili konuşan gruplara sahip ülkeler için ise çok-kültürlülük kavramı eşitsizlik, asimilasyon ve çatışmanın panzehiri olarak idealleştirilmiştir. İkinci Dünya Savaşı sonrası Batı demokrasilerinde çok-kültürlülükün lehine hem teoride hem pratikte ciddi adımlar atılırken, kendini bu trende kapatan, aksine daha otoriter yöntemlerle eşitsizliği yasalarla meşrulaştıran uygulamalar da olmuştur. İngiliz göçmenlerinin çoğunluğunu oluşturduğu Güney Afrika Cumhuriyeti'nin yönetici elitleri savaştan kısa süre sonra siyah olan yerli halka karşı apartheid rejimi uygulanmaya başlamıştır. Çok-kültürlülük kavramının manasından çok uzakta beyaz ve siyah grupların birbirine karışmasını engelleyen; lakin bunun yanında siyah komünlere beyazların ki gibi hak tanımayan, daha çok siyahların beyazlara göre ikinci sınıf vatandaş olarak algılandığı ve deklare edildiği bu uygulama uzun yıllar boyunca hem insan hakları hem demokrasi hem de liberal hoşgörü tanımlarına derin yaralar atmıştır. Günümüzde ise çok-kültürlülük tanımı sıkça kullanılır ve ihtiyacı daha çok hissedilir olmuştur. Kuruluş aşamasında şimdiki durumuna göre etnik açıdan daha homojen toplumlara sahip olan kimi ulus-devletler iş göçü, insanların serbest dolaşımı ya da birkaç jenerasyon öncesi eski kolonilerden gelen yerel halkların göçü gibi sebeplerle toplumun etnik yapısı açısından oldukça kozmopolit bir yapıya dönüşmüşlerdir. Almanya ve Fransa'nın içinde bulunduğu durum bu tanıma uygun düşmektedir. Nitekim her ne kadar sosyal yapı mozaiğe benzese de yönetici elitlerin daima inisiyatiflerinin gruplar arası hoşgörüyü ve eşitliği geliştirme çabası içinde olduğunu iddia etmek abes kaçacaktır. Toplum içinde çok-kültürlü bir anlayışa olan ihtiyaç hissedilse de, elitler hakim etnik grubun aleyhine karar alma konusunda çok da fazla taviz vermemektedirler. Çok-kültürlü bir toplum projesi samimi niyet ve emek isteyen bir çalışmanın ürünü olabilir. Temelinin sağlam ve derin kazılması, eşit ölçülerle çizilmesi, anayasal kolonlarla da yıkılmaması sağlanmalıdır. Bünyesinde birden fazla etnik grup bulunduran toplumlar için ise böyle bir projenin varlığının ihtiyacı daha çoktur. Çok-kültürlülük anlayışının yaratılması demokratik bir sürecin de parçası olduğundan özellikle Batı rejimleri ve bu rejimden esinlenen diğer yönetimler için bu tür bir sorumluluğun daha fazla olması gereklidir. Bu konuda Hollanda ya da Belçika'nın, uygulamaya koydukları yasalar ve düzenlemelerle insan hakları, demokrasi ve özgürlükler konusunda bir adım öne geçmeleri şaşırtıcı değildir. Nitekim bu ülkelerdeki çok-kültürlülük ün samimiyetle inşası ve dolayısıyla projenin sürekliliği ve dayanıklılığı konusunda hala şüpheler gitmiş değildir. Her şeyden önce çok-kültürlülük projeleri kapalı ya da dolaylı olarak bir asimilasyon projesi gibi algılanıp bu çıkar için kullanılabilmektedir. Projenin, çok-kültürlü bir toplum olmanın ihtiyacı ile özgürlüklere ve eşitliklere verilen önceliğin mi ürünü olduğu; ya da ülkenin bölünmesine ya da sivil savaşa yol açabilecek tepkisel etnik milliyetçiliklerden ya da buna benzer sosyal hareketlerden kaynaklanan korkunun bir ürünü mü olduğu sorusuna en demokratik toplumlarda bile kesin bir cevap verilememiştir. Hükümetlerin faaliyetleri göz önüne bulundurulursa ilk bakışta bunların pluralist, heterojen bir toplumun varlığının lehine olduğu görülse de, aslında bu uygulamaların çoğu zaman ağlayan bir bebeğin ağzına verilen ve hiçbir zaman karnını doyurmayan sahte bir memeden ibaret olduğu anlaşılmaktadır. Uygulamaların hedef ve nitelikleri toplumdan topluma değişse de genel olarak çok-kültürlülük uygulamaları farklı kültürlerin bir potada kaynaşmasından çok, bu kültürleri farklı alanlar içerisine hapsetmekte-aynı zamanda oldukça tatmin eden haklar da vermekte- buna rağmen bu kültürlerin kendi içinde gettolaşmasına neden olmaktadır. Bu durum da dışarıya karşı zenofobiye ve etnik milliyetçiliğe davetiye çıkarmaktadır. Örneğin Hollanda devletinin sınırları içinde yaşayan Türkler ve Flamanlar diğer kültürlere müdahale etmeden kendi sınırları içinde kendi kültürlerini yaşamakta, doğan çocukları da ya Müslüman Türk ya da Hıristiyan Flaman olarak doğmaktadır. Lakin bir türlü birey ya da insan olmak temelinde yükselen bir evrensel kültür inşası başlatılamamaktadır. Bu durumda projenin samimiyetinin önemi devreye girer: Devletin ya da hakim etnik grubun çıkarlarına göre değil; değişen koşullar ve demokrasinin gerekleri doğrultusunda başlatılan bir projenin önemi. Modernizmin büyük anlatıları post akımların uğraşıyla maskesini düşürdü. Kusursuz başlatılan ulus-devlet modeli de yarık ve çatlaklarını artık kapayamıyor. Günden güne heterojenleşen ve kozmopolitleşen toplumlara karşı asimilasyon ya da soykırım silahlarıyla karşı koymak da imkansız. Ten rengi ya da nüfus cüzdanında yazan uyruktan önce birey ya da insan temelinde yükselen bir evrensel kültürün inşasına her şeyden çok ihtiyaç var. Demokrasi ve insan hakları üzerine gündemler geliştirilip çok-kültürlülük adı altında dolaylı asimilasyonun yapılması bu süreci sahte, temelsiz ve kırılgan kılar. Oysa anayasayla garanti altına alınan kültürler arası eşitlik anlayışı, toplum içi çatışmaları ve etnik milliyetçilikleri ulus-aşırı bir boyuta çıkararak eritir ve yerine daha sıkı ve samimi örülmüş bir toplum mozaiği ortaya çıkarır. Gerçek bir çok-kültürlülük anlayışı farklılıklara olan tahammülü artırarak hoşgörü ve toleransı güçlendirir; çıkan çatışmaların çözümü için sopalar yerine havuçları ortaya çıkarır.


Önemli müzik yazarlarından Simon Reynolds, 1994 yılında bir albüm eleştirisinde post rock terimini ortaya attığında, yüksek ihtimalle on yıldan fazla bir zaman sonra yaratacağı etkinin farkında değildi. Kısaca, rock müzik enstrümanlarını rock harici amaçlarla kullanıp akor yapıları yerine ses örgüsü üzerine inşa edilen şarkılar diye nitelendi. Şarkı yapısını bozmak, sözü minimal kullanmak ya da mümkünse hiç kullanmamak, bunun yerine filmlerden, tarihe karışmış işitsel her türlü malzemeden alıntılarla bezeli şarkılarda sakin başlayıp ağır ağır ilerleyen, sonrasında kaotik bir patlama ile doruğa ulaşıp tekrar sakinleşmek, bu türün klasiği haline gelmişti. Özellikle 2000'lerin başından itibaren dünyada artan ilgiyle karşılaşan bu müzik formunun erken dönem önde gelen grupları arasında Mogwai, Explosions in the Sky, Cul de Sac yer alırken, diğerleri arasından sıyrılarak en çok ilgi gören grup hiç kuşkusuz Godspeed You! Black Emperor'dı. Sahneye çift davul seti ile çıkan ve bir gruptan çok, gizemli bir anarşist komün gibi görülen GSY! BE, Efrim Menuck liderliğinde öne çıkarken Montreal çıkışlı post rock gruplarının artmasını sağladı. Hatta, doksanlı yıllarda dikkat çeken Seattle'a benzer biçimde, Efrim'in selamını almış grupların bir araya geldiği Montreal, 2000'lerin ilk on yılında benzer anlayıştaki grupların çekim merkezi oldu. GSY! BE ısrarla yeraltında kaldı. Basına pek yüz vermedi. Duyurulmamış ani konserler verdi. Albüm görselleri ve kitapçıklarında sistemin bir sorunu olduğunu, kendilerinin de sistemle ciddi sorunları olduğunu gösteren işaretler bıraktı. Kulaktan kulağa yayılıp, son derece bağlı bir hayran kitlesi oluşturan GSY! BE, bir gün aniden müziğe ara verdi. GSY'BE ekibinden yaklaşık on beş müzik grubu çıktı ve çoğu yine Montreal merkezli Constellation plak şirketi etrafında toplandı. Fly Pan Am, Hrista ve Set Fire to Flames gibi yoğun elektronik etkili, avangart duruşa sahip bu gruplar arasında ise en etkileyici olan Efrim Manuck'un Thee Silver Mt. Zion Memorial Orchestra & Tra-La-La Band oldu. Her albümünde isim değiştiren bu ilginç grup, GSY! BE'den farklı olarak daha sosyal bir tavırdaydı. Sözler şarkılarda önemli bir yer tutuyor. Görsellik ve özel tasarımlı albüm kitapçıkları yine önemliydi. Rock sonrası döneme işaret eden post rock bile aşılmaktaydı. Altıncı albümleri Kollaps Tradixionales'de, isminden Tra-La-La Band'ı atan ve punk, blues, folk, saykodelik orkestral tonlardaki şarkılarıyla dikkat çeken grup, yeni insanı, yeni zamanları retro bir tarzla işaret ediyor. Çöküyoruz, ama çöktükçe güzelleşen bir müziğe ulaşıyoruz.


Tarihte bunun bir benzerini bulmak için antik Sparta'ya kadar geri gitmeniz gerekir; aradaki temel fark, antik dünyadaki bildiğimiz yegane eğitimin yönetici sınıflara verilen eğitim olmasıdır. Sparta'da verilen eğitim, piyadelerin savaşa hazırlanmasından; yurttaşlara, devletin günlük işlerini yapan ve sayıca yurttaşları oldukça geride bırakan köle sınıfını hizaya getirme tekniklerini öğretmekten ibaretti. Modern dünyada helotların da eğitilmesi gerekiyor; Sparta savaş halinin günümüzdeki muadiliyse bazen savaşın ürünü, bazen de savaşın peşrevi mahiyetinde olan, uluslar arasındaki sınai ve teknik rekabettir. Britanya'nın dünya sanayi piyasalarında başlangıçta sahip olduğu avantajın zayıflamaya başladığı yıl, eğitimin dini içeriği hakkında kuşaklar boyunca didişip durduktan sonra genel ve zorunlu ilköğretimin uygulanmaya başlandığı yıldır; 1870 Yasası'ndan bu yana her önemli gelişme sırf ticari çekişme deneyimiyle değil, aynı zamanda bizzat savaş deneyimiyle de yakından ilişkili olmuştur. 1902, 1918 ve 1944 tarihli İngiliz Eğitim Yasalarının hepsi savaştan doğmuştur; her yeni uluslararası çatışma, ister piyasalar için isterse askeri teknikler için verilen bir çekişmeden kaynaklanıyor olsun, rakip güçler arasında kendi eğitim sistemlerinin ölçeği ve kapsamı hakkında yeni endişelerin patlak verdiğinin bir işareti olmuştur. İlköğretimin ücretsiz, zorunlu ve genel olması gerektiği anlayışı, Britanya'nın 19. yüzyılda hazırlanan kanunlarından çok daha eskiye uzanır. Martin Luther, Almanya'daki tüm şehirlerin Belediye Meclisi üyelerine Hıristiyan okulları kurup yaygınlaştırma çağrısında bulunuyordu; zorunlu eğitim 1536 da Calvinci Cenova'da başlamıştı ve Calvin'in İskoçyalı müridi John Knox, her mahallede bir kiliseyle birlikte bir de okul kurmuştu. Püriten Massachusetts'de ücretsiz zorunlu eğitim 1647 de uygulamaya geçirilmişti. Lewis Mumford şöyle diyor: Devlet okulları, yaygın inanışın aksine 19. yüzyıl demokrasinin geç kalmış bir ürünü değildir: Mutlakıyetçi-mekanik formülde zorunlu bir rol üstlenmişti... şimdi merkezi otorite, Avrupa'nın büyük bir kısmında belediyelerin özgürlüğünün ortadan kaldırılmasıyla birlikte uzun süredir ihmal edilen bu işi gecikmeli olarak üstlenmektedir. Başka bir deyişle, yerel inisiyatifi tahrip eden devlet kendi çıkarı doğrultusunda hareket ediyordu. Tarihsel olarak bakıldığında zorunlu eğitim, matbaa makinesiyle, protestanlığın ve kapitalizmin yükselişiyle olduğu kadar ulus-devlet fikrinin yayılmasıyla da ilgiliydi. Günümüzde milli hükümet ile milli eğitim arasındaki ittifakı eleştirenler, nihai işlevi toplumsal eşitsizliği sürdürmek ve örgütlü sistemde içindeki belirlenmiş yerini kabullenmesi için gençliğin beynini yıkamak olan, cebri ve hiyerarşik kurumları kullanmanın resmi makamların mizacında olduğunu kabul edip savunacaklardır. Yüz yıl önce, God and State adlı kitabında Michael Bakunin halkı, sınavlarını verip öğretmenlerinin bilgisine ulaşmak ve onların disiplini olmadan hareket etmek konusunda açıkçası ilelebet yetersiz kalan ebedi bir çocuk, bir ilkokul öğrencisi olarak nitelendiriyordu. Günümüzde gerek zengin gerekse yoksul ulusların eğitim bütçeleri giderek devasa boyutlara ulaşırken, dünya genelinde devletin eğitimci rolüne bir eleştiri daha getireceğiz: Toplumsal adalet fikrini tahkir etmesi. İyi niyetli reformcular fırsat eşitliğinin sağlanması amacıyla eğitim sistemini yönlendirmeye büyük çabalar sarf ettiler, ancak bu çabaların tek sonucu giderek daha eşitsiz hale gelen bir yarışmaya başlarken teorik ve aldatıcı bir eşitlik olmuştur. Dünyada eğitimle ilgili sektörlere daha fazla para akıtıldıkça, eğitimsel, mesleki ve toplumsal hiyerarşinin en altında yer alanlar bundan daha az faydalanmaktadır. Yaygın eğitim, yoksulların zenginleri sübvanse etmelerinin bir başka aracı haline gelmiştir. Örneğin, okulların azalan vergilendirme biçiminin neredeyse mükemmel bir uygulaması olduğunu söyleyen Everett Reimer, ABD nüfusunun en yoksul onda birlik kesiminin çocuklarının aldıkları eğitimin yaşamları boyunca kamuya maliyetinin kişi başına 2.500 $, en zengin onda birlik kesimin çocuklarının ise 35.000 $ olduğuna dikkat çekiyor. Bunun üçte birinin özel harcamalar olduğu varsayılırsa, en yoksul onda birlik dilimdekilerle karşılaştırıldığında en zengin onda birlik dilimdekiler eğitime ayrılan kamu kaynaklarından on kat fazla faydalanırlar. Michael Huberman, hasıraltı edilen 1970 tarihli Unesco raporunda, dünyadaki çoğu ülke için aynı sonuca varıyordu. Üniversite boyutunu tamamen göz ardı edersek Britanya'da, orta dereceli okulların son iki yılındaki bir öğrenci için modern bir ortaokul mezununun iki kadar harcama yapıyoruz; üniversite harcamalarını dahil edersek, bir lisans öğrencisi için bir yılda yaptığımız harcama, normal bir öğrencinin tüm okul yaşamındakine denk geliyor. Tepedeki toplumsal grup, üniversitelere yapılan harcamalardan en aşağıdaki gruba göre on yedi kat daha fazla faydalanırken, üniversite kaynaklarına ise sadece beş misli katkıda bulunmaktadır. Dolayısıyla, toplumsal ve ekonomik adaletsizliğin kalıcı hale getirilmesinin, devletin eğitim sistemi içindeki önemli bir görevi olduğu sonucuna varabiliriz. Teknik eğitimin en iyi şekilde iş başında verilebileceğine inanır, çünkü gençlerin seçeneklerinin olması, örgütlenebilmeleri ve eleştirebilmeleri koşuluyla, iş başında eğitim işçi yönetiminin en çabuk yoludur. Üniversite eğitimi, zaten bir şeyler bilen yetişkinler içindir. Eğitime yönelik anarşist yaklaşım, öğrenmeyi aşağılama değil, öğrenen kimseye saygı duyma temeli üzerine oturur. Danilo Dolci, eğitimle bağlantıları hapisteyken anarşist bir yoldaştan okumayı öğrenmek olan Sicilyalı haydutlarla tanıştığını söylemişti. Arturo Barea, çocukluğunun geçtiği Madrit'ten sefalet içinde yaşayan iki anarşist pedogogu hatırlıyordu. Birisi, Kuruşçu Öğretmen, Barrio de las Injurias'da benzin varillerinden yapılmış bir kulübede yaşıyordu. Yırtık pırtık giysiler içindeki talebe güruhu, ayda on kuruş karşılığında alfabeyi öğrenmek için açık havada yere çömelip çevresine toplanıyorlardı. Diğeri, Sakallı Aziz ise topladıkları sigara izmaritleri karşılığında talebelerine Plaza Mayor'da ders veriyordu. Kuruşçu Öğretmen anarşist olduğu için hapse atıldı ve orada öldü. Sakallı Aziz'e çekip gitmesi söylendi ve ortadan kayboldu. Ancak, çok geçmeden yeniden ortaya çıktı ve yırtık pırtık kitaplarını okumayı seven talebelerine gizlice ödünç vermeyi sürdürdü. Örgütlü sisteme karşı yapabileceğimiz en yıkıcı eleştiri, etkilerinin eğitici olmaktan alabildiğine uzak olmasıdır. Britanya'da, çoğu çocuk beş yaşındayken okula gitmeye can atar. On beşinde ise çoğu okuldan kurtulmaya can atar. Bu yazıyı yazdığım gün, en çok satan gazetelerimizden birinin ön sayfasında, on üç yaşındaki bir okul kaçağının resminin yanında şu yoruma yer veriliyor: En kötüsü de, sadece iki yıl daha dişimi sıkmam gerektiğini düşünürken okulu bırakma yaşını on altıya çıkarmaları oldu. Bunu duyduğumda içimden lanet olsun dedim. Örgütlü sistemde değişimi sağlayacak en uygun araç, eleştiriden ya da dışarıdan bir örnekten değil, tabandan yükselen baskıdan gelecektir. Okula istemeden devam ettikleri, okulun otoritesiyle keyfi düzenlemelerine kızdıkları ve deneyimlerine dayanarak eğitimin çoğu kez kaybeden tarafta olacakları bir engelli yarış olduğunu düşündükleri için eğitim süreçlerine fazla değer vermeyen bir öğrenci kesimi daima olacaktır. Okulun onlara öğrettiği şey işte budur; tehditlerden artık yılmayan, tatlı sözlere artık kanmayan, fiziksel şiddetle küskün bir kabullenişe artık razı olmayan bu kaybedenler ordusu, okulun dış görünüşte bile anlamlı ya da etkin bir şekilde işlemesini engelleyecek kadar büyüdüğü zaman eğitim devrimi başlayacak. Lorca, Dali ve Bunuel Residencia'nın öğrencileri arasındaydı; hizmet ettiği toplumda hakiki bir işleve sahip gerçek bir bilim insanları topluluğu. Aklıma gelen yegane benzer örnekler, bir zamanlar ABD'deki Black Mountain Koleji ve kişi başına 50 sent ödeyen binlerce öğrenciyle öğretmenin pop festivaline benzer bir atmosferde özgün araştırmalar sunup tartıştıkları, Oxford, Ruskin Koleji'nde yılda iki günlüğüne düzenlenen Tarih Atölyesi. Bu, meritokraside ayrıcalıklı işlerin bıkkın taliplilerinin okuduğu bir olgunlaşma enstitüsü yöneten rektörlerin ve akademik kurulların dünyasının çok uzağında bir bilim festivalidir. 1960 ların sonlarında bir üniversiteden diğerine sıçrayarak dünya geneline yayılan öğrenci ayaklanmalarında, devrimci kendinden yönetim döneminin öğrencilerin karşı karşıya geldikleri gerçek bir eğitim deneyimi olduğu yorumu ortaya çıktı. Bu altı haftada dört yıldır derslerde olduğundan çok daha fazla şey öğrendi ; Herkes deneyim sayesinde zenginleşti ve böylece topluluğu da zenginleştirdi ; Son on gün, tüm üniversite kariyerimin en tatmin edici zamanıydı ; Bu bahsettiğimiz Hull öğrencileri kuşağı, üniversite yaşamlarının en değerli parçası olabilecek olaylara katılma şansına sahip oldular. Hornsey Sanat Koleji'nden bir okutman, bu benim şimdiye kadar gördüğüm en eğitici şeydi derken, bir diğeri ise bunu yüksek öğretim tarihinde eşi benzeri görülmemiş bir yaratıcılık patlaması olarak görüyordu. Gerçek eğitimin, yani kendi kendini eğitmenin, pahalı akademik hiyerarşiyi kapı dışarı etmeyi ya da göz ardı etmeyi gerektirmesi ne kadar hoş ama bir o kadar da tahmin edilebilir bir ironi. Öğrenci ayaklanmaları, iktidar yapısının yerini anarşinin, yani özerk gruplarla bireylerden oluşan bir ağın aldığı, kendiliğinden ortaya çıkan ve kendi kendini yönlendiren faaliyetin küçük bir evreniydi. Öğrencilerin deneyimledikleri şey, kendi kararlarınızı almaktan ve kendi yükümlülüklerinizi üstlenmekten kaynaklanan o kurtuluş duygusuydu. Bu, yüksek öğretimin ayrıcalıklı dünyasının çok ötesine, fabrikaya, mahalleye, her yerde insanların günlük yaşamlarına taşımamız gereken bir deneyim. 1 Frank MacKinnon, The Politics of Education, Londra, 1961. 2 Lewis Mumford, The Condition of Man, Londra, 1944. 3 William Godwin, An Enquiry Concerning Political Justice, Londra, 1793; yeni baskısı Toronto, 1946. 4 Michael Bakunin, God and the State, New York (1916) 1970. 6 William Godwin, The Enquirer, Londra, 1797. 7 A School the Children Won't Leave, Picture Post, 4 Kasım 1944. Gerard Holmes, Prestolee Okulu'nun hikayesini anlatılır: The Idiot Teacher, Londra, 1952. 8 The Teacher, 8 Nisan 1972. 9 Paul Goodman, Compulsory Miseducation, New York, 1964; Londra, 1971. 10 Gerald Brenan, The Literature of Spanish People, Cambridge, 1951.


Colophon, bağımsız dergiler dünyasında dergi yayıncıları, uzmanları, reklamcıları, okuyucuları, tasarımcıları, dergi yayıncılığı üzerine ders verenler, öğrenciler ve ilgili yaratıcı alanlarda yer alan yaratıcı kişilerin katıldığı, Lüksemburg'da düzenlenen bir bienal-sempozyumdur. Bu uluslararası etkinlik, 40'dan fazla ülkeden gelen katılımcılarla birlikte, bağımsız dergiciliğin önde gelen kişlerinin de dahil olduğu uluslararası dergi sektöründe tanışma ve birlikte çalışma imkanı sunuyor. İlki 2007 yılında düzenlenen sempozyumun ikincisi 13-15 Mart 2009 tarihleri arasında Lüksemburg'da gerçekleşecek. Sempozyumda sergiler, seminerler, konuşmalar, workshop'lar/çalıştaylar, çeşitli etkinlikler, deneysel dergi sunumları, katılımcıların ortaklaşa oluşturacakları bir dergi yaratım süreci, partiler, dergi standları, fanzinler çalışması ve herşeyden önemlisi, dergi denen mucizeye gönül verenleri bir araya getiren ortam oluşuyor. Futuristika! da, bu kapsamda Colophon 2009'un medya partnerleri arasında olacak. Nacizane desteğimizi sunduğumuz ve dergiler için çok önemli olduğunuz düşündüğümüz bu sempozyum sonunda tüm dünyada yayınlanacak We Love Magazines isimli kitapta da yer alacağız. Kendileri bizimle küçük bir söyleşi de yaptılar: Burada. Colophon, Lüksemburg merkezli bağımsız yayın grubu Tempo'nun kurucusu ve sahibi Mike Koedinger tarafından düzenleniyor. Grup kaliteli dergiler, şirket yayınları ve etkinlikler düzenliyor. Ayrıca bir reklam şirketi ve tasarım atölyesi de var. Colophon'u düzenleyenler arasında İngiltere merkezli yayıncı John Brown'un Tasarım Direktörü Jeremy Leslie ve İstanbul edisyonu da yayınlanan pek sevdiğimiz LeCool'u yaratan Andrew Losowsky de bulunuyor. Colophon bünyesinde yayınlanan We Love Magazines isimli kitap, dergiler tarihinden önemli anları, unutulmayan kapak çalışmalarını, dergi reklamcılığı hakkında püf noktaları, artık yayınlanmayan ama hep özlenen dergileri anlatıyor. Ayrıca, sanırız basılı anlamda en büyük dergi kataloğu olarak binden fazla dergiye de yer veriyor. Kitap, on değişik kapak çalışmasıyla yayımlanıyor. Kağıt denen nesneye tutkun herkes için önemli bir çalışma. Colophound ise, yine Colophon 2007 bünyesinde yayınlanan ve editörlüğünü Andrew Losowsky, tasarımını Luis Mendo ve Suzanne Hertogs'un yaptığı bir dergi. 2009 versiyonu bu sene yapılacak olan dergi, sempozyum katılımcılarının ortak çalışmasıyla oluşturuluyor. We Love Magazines ve Colophound için buraya bakabilirsiniz. Uzun sözün kısası, Futuristika! Mart ayında Lüksemburg'da, sizi de bekleriz! O ye!


Süre kökenli hata düzgün olmayan bir teyp sürücüsü temelliyse, görüntünün yatayda atlamasına İzleme Hatası'nı işaret eden parazit bantları da eklenebilir.


Özlem Kalkan Erenus, Dimitar Velichkov ve Stefan Balog, Romanya'da tanıştıkları 2000 yılından bu yana, uluslararası sanat kampları, sempozyumlar ve karma sergilerde bir arada yer almış; ayrıca birlikte pek çok sanatsal etkinlik düzenlemişlerdir. Bu etkinlikler arasında, 2001 yılında İstanbul'da düzenledikleri Dostluk Hasadı sergisinin yanı sıra, Bursa, Sofya ve Aiud'da açılan Balkan Dostları sergileri sayılabilir. Sanatsal anlatımları birbirinden oldukça farklı olmakla beraber, birlikte katıldıkları sempozyum ve sanat kamplarında ve ortak atölye çalışmalarında, bir arada üretmenin coşkusunu paylaşmak, üç sanatçıyı geçtiğimiz 10 yıl içinde pek çok sanatsal etkinlikte bir araya getirmiştir. Özlem Kalkan Erenus, Dimitar Velichkov ve Stefan Balog, Erenus'un Ataköy'deki atölyesinde Kasım ayında yeniden bir araya gelecek ve dostlukla beslenen sanatsal coşkularını 27 Kasım 2010 Cumartesi günü açacakları atölye sergisi ile İstanbullu sanatseverlerle paylaşacaklar.