Yaşam pınarını uyuşmaya karşı gelmekten, olanın yanlış olduğuna dair ateşli bir inançtan, ve olanı olması gerekene dönüştürmeye yönelik etkin bir girişimden alan bir şey nasıl olur da tanımlanır?1 Tanımlar, birşeyi verili herhangi bir noktaya göre tanımlamaya çalışırlar ve Benim, tanımı yapanın, 'anarşizm'in sınırlarını neyin meşru bir şekilde anarşist olduğunu saptama gücüne sahip olduğumu ima eder. O halde, anarşizmin ne olmadığını açıklığa kavuşturarak başlamak muhtemelen daha iyi olacak: bu kesinlikle antik Yunan etimolojisine ilişkin 'an' öneki 'arşi' sözcüğüne bağlandığında anarşizm şu anlama gelir... gibi bir mesele değildir; ne ölüp gitmiş bir beyaz erkeğin ya da bir başkasının yazdıklarının analizi meselesidir, ne Kropotkin ya da Proudhon gibi anarşist ışık kaynakları tarafından yazılmış kitaplara bakacak, ve ardından anarşizmin özünün ya birinde ya da ikisinin kombinasyonunda bulunabileceğini ilan edecek bir yaklaşım tipi, ne de son olarak, Kronstad'ta2 öldürülen asiler ya da İspanya iç savaşında savaşmış anarşistlerin örgütsel sürekliliği meselesidir. O halde bu bir tür tanımsal şiddetten nasıl kaçınırız ve yine de hakkında konuşacak birşeyimiz, yani, 'anarşist' olduğu saptanabilecek birşeyimiz hala elimizde kalır? Birincisi kendilerini gerçekten anarşist olarak düşünen bu insanlara müsaade ederek onların siyasal çalışmalarında, konuşmalarında ve eylemlerinde kendileri açısından belirli anarşist etkiler olduğunu kabul etmemizi öneriyorum. Çünkü eğer bugün anarşizm herhangi bir şeyse, o zaman bir dogmalar ve ilkeler kümesi değil, fakat belirli ilkelerin kendini ortaya koyduğu bir pratikler ve eylemler kümesidir.4 Anarşizm öncelikle ne yazıldığıyla değil ne yapıldığıyla ilgilidir: bu aynı zamanda hem şeyleri oldukları gibi reddetmek, hem dünyayı baskı ve adaletsizlikle dolu olarak görmekten kaynaklanan bir öfke, ve hem de eğer insan birşeyleri burada şimdi daha farklı yapmaya çabalamazsa bu öfkenin anlamsız, amaçsız olacağına duyulan inançtır. Tüm bunları bugünün anarşistinin nezdinde anarşist yapan şey elbette gruptan gruba, kişiden kişiye değişir. Bununla beraber, şimdilik anarşist pratikleri siyasal örgütlenme alanı içinde ve bilinçli bir şekilde hiyerarşileri en aza indirmeye çalışıp hayatın bütün yönlerinde baskıya karşı çıkan pratikler ile kendini komünler, federasyonlar, uyum grupları ve konsensüs arayan yapılar5 şeklinde ortaya koyan bir arzunun anlatımı olarak anlayacağım. Başka bir deyişle, anarşizm bir çığlıktır, bir olumsuzlama değil bir olumlamadır6: reddetmenin ötesine geçmekle ilgilidir, ilk aşamada çığlığı tetikleyen şeye şimdiki zamanda bir alternatif yaratmaya başlamakla ilgilidir.7 Bu anarşist pratiklerin her zaman başarılı olduğunu söylemek değildir gerçekten de bu denemenin ana gövdesinin uğraşacağı şey bizzat anarşizmde kendi hedefine ulaşmasına hangi engellerin mani olduğu meselesidir. Bunun yerine, bu anarşizm tartışması için bize geniş bir referans çerçevesi, deneme ilerledikçe rafine olacak bir çerçeve sağlıyor. Tartışmaya başlamadan önce bir şeyi teslim etmem gerekiyor: Anarşizmin gerçekte ne olduğunu ancak bugünün anarşistlerinin söz ve eylemlerine bakarak bulabileceğimizi öne sürdüğüm için, 'veri'lerimi toparlamak üzere, karşılaştığım anarşistlerle ulaşabildiğim ve okuyabildiğim anarşist metinlere güvenmek zorundaydım. Bunlar, bir çok nedenden ötürü, çoğunlukla Avrupa ve Amerika Birleşik Devletleri'nden. Bu denemede tartıştığım anarşistlerin yüzyüze kaldığı sorunlar bu bağlamdan geliyor ve cevaplar da hiç değilse yalnızca bu bağlamın içinde geçerli. Anarşizmin ne olduğundan bahsedince bir sonraki soru da şu oluyor: anarşizm nerede bulunabilir? Bu küreselleşme, ya da onu eleştiren hareketle aynı şeyle başlamak, ya da hatta bu ikincisinin en büyük kısmı değildir. Bununla beraber, birçok anarşist bu harekete son derece bağlanmış olduğundan burada kullanılacak örneklerin çoğu bu seferberlikten alınacaktır. Buraya çektiğim seslerden bazıları bir büyük şapkanın altından çıkmalarına rağmen anarşizm de şimdiye kadar uluslararası meşhur 'Kara Blok'8 ile aynı şey değildir. O halde anarşistler, seferberliklere ve taktiklere katılmış grupların, insanların ve kimliklerin 'suya batmış bir ağı' (Melucci, 1989), bir karşı-cemaat (Gemie 1994) olarak görülebilir, fakat kendisini bunların içinde tüketmez: insanların farklı yaşama şekilleri inşa etmeye çalıştıkları alt-kültürler, kafeler ve işgal evleri etrafında toparlanan gruplar ve bireyler, Berlin'de ya da Londra'da, Malaga'da ya da Stockholm'de bulunabilir, ki burada anarşistler ve bundan dolayı da anarşizm bulunabilir. Bugün anarşizm siyasal bir eldeğmemişlik içinde onlarca yıl sonra gündeme gelmiş olabilir, fakat 'içeriden', kendisini bir altkültür/hareket olarak sürdürme yetisi açısından olduğu kadar 'dışarıdan', egemen iktidar yapılarına bağlılıktan gelen meydan okumalarla anarşizmin varlığı sıkıntısız olmaktan çok uzaktır. Seattle'dan Cenova'ya ve şimdi de 'teröre karşı savaş'a bu problemlerin ilki, anarşistlerin kendilerini süratle artan devlet baskısından zarar görürken bu şiddetli saldırıya karşı kendilerini savunmak için etkili mekanizmalardan yoksun bulmalarıdır. Bu baskı siyasetine bağlı olarak küreselleşme hareketi içindeki daha ılımlı grupların üyeliğe kabulüne karşı koymak, anarşistleri radikal çevrelerden yalıtılmış halde bırakıyor. Nihayet, sonuncu problem de anarşizmle ilgili 30 yaşının üzerinde birilerini bulmanın son derece zor olması gerçeğiyle izah edilebilir.9 Başka bir deyişle, katılımı sürdürme yetersizliği, sınırlı boyutu ve seferber olma kapasitesi, toplumsal yalıtılmışlığı, ve bunun ürettiği baskının karşısındaki kırılganlığı anarşist altkültürün başına beladır. Bugünün anarşistleri kuşkusuz, zaman içinde ve saldırılar karşısında, gücünü nasıl artırıp mevcut gücünü nasıl aşacağı problemi ile ilk kez karşı karşıya kalan radikal kuvvet değildir. Yaklaşık seksen yıl önce, İtalyan Komünist Partisi'nin stratejisti Antonio Gramsci de kendisine aynı soruyu sormuş ve ileri kapitalizmde iktidar yapısının bir analizini öne sürmüştü, inanıyorum ki bu analizi, onu bu koşullar altındaki her türlü direniş projesi için önemli bir mihenk taşı haline getirmişti: başlangıç noktası şuydu: neden devrim Rusya'da başarılı oldu, ve neden İtalya ya da klasik Marksizmin kapitalist gelişmenin daha ileride olmasından ötürü gerçekleşmesi daha muhtemel olabilir diye öngördüğü Batı Avrupa'nın başka herhangi bir yerinde değil? Bu başarısızlığın sebebinin modern kapitalizmde iktidarın işleyişine dair bir yanlış anlama olduğunu öne sürdü: Marksist devrimci pratik siyasal iktidarın devlet aygıtında yoğunlaştığını varsaymıştı, oysa Gramsci iktidarın aynı zamanda 'sivil toplum'un kurumlarına (Gramsci 1971: 210-276), ya da gündelik hayatın yapılarına ve örgütlenmelerine yaslandığını öne sürdü. Bu yüzden devrim yalnızca devlet iktidarını fethetmekle kalmamalı, fakat çok daha önemlisi, toplumun organik gelişiminde içerilen tüm etkinlikleri ve işlevleri yerine getirebilme yetisi vaad edebilecek olan projenin doğru olduğuna insanların çoğunluğunu ikna ederek cezbedebilmesi gereken alternatif bir sivil toplum yaratmalıydı (Aynı yerde: 16). Bu alternatif toplum bir 'karşı-hegemonya' olarak anılagelmiştir, ben bu terimi 'sürdürülebilir direniş toplulukları' olarak tercüme ederdim. Bundan dolayı Gramsci'nin analizinin anahtarı, direniş örgütlenmesinin bir yolunu bularak iktidar yapısını yansıtması gerektiği varsayımıdır. 2.1. Kim için olursa olsun iktidara hayır! Bu yüzden soru şu hale geliyor: anarşizm gerçekten de tüm iktidar biçimlerinin reddi midir? Bu sorudaki bariz zorluk 'gerçekten' sözcüğünde yatıyor: çünkü eğer doğruysa anarşizm birleşik bir teori bütünü değil bir pratikler kümesidir, neyin 'gerçekten' anarşizm olduğunu çözmek oldukça zor olmalı. Anarşist bir grup tarafından yazılmış herhangi bir bildiriye bakmak genellikle farklı kavramsal konumlarım bir arada var olduğunu, hatta bunlardan bazılarının birbiriyle karşılıklı olarak çeliştiğini ortaya çıkaracaktır. Anarşist söylemde varolan çeşitli 'hatları' çürütmek için, o halde, hepsinin ötesinde anarşizmle tarihsel olarak yaratılmış bir dizi pratikler olarak meşgul olmak gereklidir, yani bugünün pratiklerini şekillendirmiş çeşitli düşünceleri ve söylemleri eleştirel bir biçimde analiz etmek. Bir dereceye kadar anarşizm, hem marksizme paralel olarak hem de ona muhalefet olarak gelişti, anarşizmin bazı tayin edici ilkeleri en iyi şekilde Marksist teorinin eleştirisi olarak tasavvur edilebilir. Marksizm tüm baskının temelde tek bir kaynaktan, üretim araçları üzerindeki denetimden türediğini öne sürdü. Bu yüzden, proletaryanın önce devletin dizginlerini ele geçirip sonra da bir darbede üretim araçlarını toplumsallaştıracağını, tüm baskı biçimlerinden kurtuluşu sağlayabileceğini iddia edebildi. Marksizme göre, yalnızca bir tek düşman, bir tek mücadele ve bir tek nihai olarak tamamına erecek zafer vardı. Buna yanıt olarak, anarşistler baskının yalnızca üretim araçlarından değil, aynı zamanda psişik baskı araçlarının denetiminden de kaynaklandığını öne sürdüler başka bir deyişle, devlet, çıkarları tümüyle sermayenin çıkarlarına indirgenemez olan bir iktidar merkeziydi (Miller 1984: 47-49). Bu, anarşizm için bir problem yarattı, onun tanımlamasına göre en az iki düşman, devlet ve sermaye (ve sık sık kilise de (Marshall 1992: 4-5), zorluklar yaratarak siyasal alanı parçalara ayırdı: a) devrimin ayrıcalıklı faili kimdi, ve b) eğer iktidarın bu kadar çok merkezi, bu kadar çok düşman, bu kadar çok mücadele varsa bu devrim nasıl bir hamlede olabilirdi. Birinci soru Marksizme ya da toplumsal çatışmanın tek bir ana/merkezi kaynağı olduğu nosyonuyla işleyen herhangi bir analize göre yanıtlanması kolaydı, çünkü bu ilişkideki ezilen taraf devrimin zorunlu failine dönüşür, fakat iktidar merkezlerinin yayılımına göre tanımlanan bir analize göre zordur. Benzer şekilde, bu tür bir konuma göre ikinci sorunun yanıtı görünüşe göre 'hiç de değil' olmalıydı. Ve gerçekten, günümüz anarşistlerinin pek çoğu siyasi görüşlerini ortaya koyarken doğrudan doğruya bu geçmişteki iki parçalı toplumsal görüşü referans alırlar. Cenova gösterileri üzerine yazılmış bir denemede, Moore anarşistler için şunu ileri sürer, 'problem iktidardır, ona kimin sahip olduğu ve ihtiyaç duyduğu değil, bundan dolayı tümü birden alt edilecektir' (Moore 2001: 137). Ve bunu göstermek için bu soru kendini yalnızca anarşist yazılarda ifade etmez, pratikte de görülebilir: Temmuz 2002'de Strasbourg'da yapılan ve çok büyük bir ölçüde anarşist-esinlenmeye sahip 'Sınırlara Hayır Kampı' gösterisinde, kampın tuvaletlerinin kurulmasının nasıl organize edileceği ile ilgili bir tartışmaya tanık oldum, tartışmacılardan biri tuvaletleri kimin temizleyeceği sorusunun yalnızca 'teknik' bir soru olduğunu ileri sürüyordu. Bu kulağa saçma gelebilir, ancak eğer birisi tuvaletleri kimin temizleyeceğini tam da bir iktidar sorusu olarak dikkate alıyorsa, ve bundan dolayı teknik olmaktan ziyade siyasi ise o zaman bu argüman, iktidarın, sadece oranın dışına/üstüne ait, ancak, doğal olarak dayanışmacı insanın özüne bağlanan ayrıcalığı ile anarşizmin içinde olmadığı şeklinde anlaşıldığının ifade edilmesi olarak da görülmelidir. Bu 'klasik' hat, bununla birlikte, tek ve gerçek anarşizm olmaktan uzaktır. Yukarıda, anarşistler için çok önemli bir soruyu tanımladım: Marksizmin eleştirisinin öncülük etmek zorunda olduğu iktidar merkezlerinin yayınımına nasıl karşılık verilir? Bununla yüzleşince, klasik anarşistlerin verdiği sadece tek bir cevap alternatifi vardır, mücadeleler birliği fikrinden vazgeçmek ve ani bir tufan gibi tek bir olay olarak devrim. Bununla birlikte, bu sonucu çıkarmaya oldukça az gönüllü vardır -bana göre hiçyoktur-, ve böylece açığa çıkmakta olan ikinci 'açık' hat, gücün/baskının 'yeni' ortaya konulan merkezleriyle meşgul oldu. Örnek olarak, Emma Goldman, (özellikle aile kurumu içindeki) kadınlar üzerindeki erkek-egemen baskıyı anarşist ölçütler arasına eklemiştir (Marshall 1992: 5); daha sonra, Murray Bookchin, anarşist dünya görüşüne, endüstriyel kapitalizmin çevresel sonuçları hakkında bir farkındalık getirdi. (Bookchin 1989). Tüm bu etkinliğin sonucu, toplumu bir tavan ve bir taban olarak gören klasik görüşe, iktidarın çok daha fazla dağıldığı anlayışını ileri sürerek bir meydan okumaydı, bu, tavanlar ve tabanlar dizisinden oluşan bir resimle sonuçlandı. (May 1994: 49). Halbuki klasik görüş, iktidarın mevcut merkezlerinin çeşitliliğini ileri sürse de, genellikle, devrimci değişimin güvenilir temsilcisi olarak -Proudhon'un bazı noktalarda kabul ettiği gibi bu işçi sınıfı da olsa, ya da Bakunin'in 'büyük halk yığını' olarak kutladığı kent merkezleri- tek bir toplumsal grubun ayrıcalığıyla sonuçlanır (Gemie 1994: 355; Newman 2001: 30) -mücadelenin en azından potansiyel olarak eşit, önemli yönlerindeki çoğunluk imajı, tek bir grubun kendi savaşını diğerlerinden gereksinim olarak daha önemli olduğunu iddia edemeyeceğini ima eder. (Laclau ve Mouffe 2001).11 Bu nedenle, anarşizmin bu açık hattı, 'kapitalizm, eşitsizlik, cinsel dışlama, militarizm, savaş, otorite ve devlet' karşıtlığı olarak özetlenebilir (Goodway 7989:2). Bu görünüşteki soyut tartışma çok önemli bir siyasal içeriğe sahiptir: sol-özgürlükçü karşı-hegemonyanın eninde sonunda işçi sınıfına odaklanıp odaklanmayacağı sorusu örneğin etkili broşür 'Eylemciliği bırakın'a hızlı bir bakış- hangi grupların siyasal hareketlenmenin odağı haline geleceğini belirleyeceğinden dolayı siyasi olarak anlamlıdır. Klasik hatla birlikte, çağdaş anarşistlerin anlatımlarında iktidarın çok yönlü olarak bu şekilde anlaşılmasının örneğini göstermek kolaydır: Seattle'daki hareketlenmeler sırasında ve hareketlerin ardından 'otoriter sosyalist' grupların eylemlerinin eleştirisinde, bir eylemci, anarşistlerin 'bizim yerimize düşünmek, söylemek ve hareket etmek isteyen tüm örgütler dahil baskının ve tahakkümün her türlü biçiminden özgürleşmek istediklerini' yazar (Anonim6 2000: 128). Benzer bir şekilde, yeni biçimlenmiş ilk olarak elit-zümreye karşı küresel hareketin koordinatörü olarak ortaya çıkan ancak bugün odak noktasını genişleten- anarşist ağ Halkların Küresel Eylemi kendi siyasal felsefesini ifade etmek, ek olarak da anti-kapitalist bir ağ olmak için kendi 'damgasını' ortaya koyar, 'biz tahakkümün ve ayrımcılığın bütün biçimlerini ve sistemlerini, sınır gözetmeden, ataerkillik, ırkçılık ve tüm inançlardaki dinsel köktencilik de dahil reddediyoruz' . Ve son olarak, anarşizmin güçlü bir geleneğini korurken, iktidarın eleştirisi burada kuşatmayı genişletti, yalnızca görünüşte direnişin 'dışındaki' iktidar yapılarını değil, fakat aynı zamanda baskıya-karşı mücadelenin içinde var olan iktidarı da. Bunu vurgulamak için, Strasbourg'taki eylemci kampında tuvaleti kimin temizleyeceği hakkındaki tartışmaya dönmeme izin verin. Çok yönlü iktidar kavrayışı ve aynı zamanda direniş içindeki boşluklarda var olma, ilk konuşmacıya verilen cevapla ifade edildi: 'Hayır', diğer tartışmacı dile getirdi, 'bu siyasi bir sorudur' işte bu, bu iktidarı içerir. Anarşizmin bünyesi içinde an azından iki değişik iktidar görüşü vardır ne olmuş yani? Genellikle, eylemcilerle, neyin iktidarın 'doğru' anlaşılmasına dair bir tartışma gibi görünebileceği üzerinde münakaşa etmem. Bununla birlikte, bu doğru teori hakkında değil, buna karşın hem içsel hem de dışsal siyasal çalışmalar içindeki farklı iktidar görüşlerinin oldukça görünür etkileri hakkındadır. Ben zaten devrimin asıl temsilcisi olarak bir toplumsal grubun muhtemel ayrıcalığını ifade etmiştim, ve bu bölümde eleştiriyi derinleştirmek istiyorum. Benim iddiam şudur: 'insan doğasının' bazı çeşitlerine yönelik dışsal/karşıt iktidar anlayışı, bir grup insanın/eylemcinin diğerleri üzerindeki tahakkümünü belirsizleştirmeye hizmet ederek doğrudan baskıcı etkilere sahiptir. İddiamı çağdaş bir örnekle izah ederek başlayayım. 'Protesto-bölgeleri' olarak adlandırılan yerde cinsiyet ilişkileri hakkındaki bir yorumda, kadın bir eylemci anarşizmin klasik hattını muhafaza ederek ' kampının tüm konsepti özgür bir toplumdur' fikrini ileri sürerek başlar. Gerçekte, bununla birlikte, bu çeşit kampların 'bir ataerkil-tahakküm çevresi' haline geldiğini ifade eder. Özel olarak, bu, cinsiyetler arası ilişkiler alanında ortaya çıkar, ki burada özgür aşk söyleminin 'özgür aşk idealine uyması için 've bu tip ilişkileri istemeyen kimselere' belirli bir miktar baskı' uygulanmasına son verildi, (Anonim7 1998: 10,12). Burada daha açık görülen şey şu, kadınların artık, kampın özgür sahasında ve sonuç olarak özgür aşk idealine uyarak özgürleşebileği beklentisiyle kendisini ifade eden insan doğasına dışsal olan bir iktidar fikri kendi içinde baskıcı hale gelmiştir: insanın özünün ne olduğuna dair bir ideale uymaları, asla kendilerinin inşa etmedikleri bir ideale göre yaşamaları yönünde kadınlar üzerinde baskı kurar. Öyleyse anarşist pratik kendi içinde baskıcı olabilir, ya da en azından güç ilişkileri gerektirir, özellikle de eğer bu güç, muhtemel iktidardan-özgürleşmiş pratikler düşüncesiyle maskelendiyse. Ancak, bir şey merak edilebilir, bu konuda iki 'hat' arasındaki fark nedir? Tüm bunlardan sonra, açık hat, iktidar merkezlerinin çeşitliliğinin daha ince bir görüşüne sahipse de, toplumsal kevvetlerin, Gemie'nin 'karşı-topluluklar' diye adlandırdığı, devlete karşı sıralanmış (Gemie 1994: 353) bazı gruplar içinde örgütlendiği bu iktidar merkezlerine hala karşı çıkarlar ve bu topluluk içinde, iktidardan-özgürleşmiş bir pratik, muhtemelen gelişebilir. Görülüyor ki, gerçek bir fark yoktur: her iki hat da iktidardan 'gerçekten' kurtarabileceklerini iddia eder. Bununla birlikte, çok önemli bir fark vardır, bu hatların her birinin ve ben inanıyorum ki, anarşizmin kendisinin ilerideki siyasal gelişiminin belirlenmesinde önemini kanıtlayacak bir fark. Yukarıda gösterildiği gibi, iktidardan-özgürleşmiş pratik olarak ya da en azından bunun ihtimalini içeren anarşizm görüşü klasik hattın içsel ve gerekli bir bileşenidir; ancak bununla birlikte, açık hat, kendi mantıksal sonucuna kadar giderek iktidardan-özgürleşmiş bir pratik inancını olanaksız hale getirir. Argümanlar tekrar Marksizmle ve ona karşı başlar: bu ikincisi, kendi tanımlayıcı kriteri olarak 'güç ilişkileri içinde birliği' öne sürer (Holloway 2001: 40). Mücadele edilen iki kuvvet olabilir, ancak fethedilmesi geeken yalnızca bir tane gerçek iktidar-merkezi vardır. Gördüğümüz gibi, anarşizm başlancıçta bu monizmi iki ya da üç iktidar merkezinin varlığını iddia etmek için tartışmaya açmıştır. Klasik hat bu merkezleri yeniden bire indirgeyerek ilerledi, ikinci hat ise, aşağıda tarif edildiği gibi, iktidar merkezlerinin çoğalarak artmasının önünü açarak bu açıklığı destekledi: ikiden üçe, dörde, beşe, .... çokluğa. Hepsi iyi fakat buraya kadar. O halde ne olacak şimdi? Açık ki, bu monizmin ilk kırılmasından itibaren iktidar merkezlerinin yayılımının mantıksal bir sonnoktası yoktur, ve hatta kimi anarşistlerin bir hayli değer verdiği bireyin bütünlüğünda bile durmaz: bir kaç açıdan baskı altından olan bir kişi bile başkaları üzerinde baskıcı olabilir. Bu nedenle, ikinci hattın önermelerini, ve bu suretle içerdiği siyasal mantığını mantıksal olarak takip ederek, tüm toplumu kateden, özneler olarak benliklerimize bile nüfuz eden iktidar krizinin bir resmini elde ederiz. İktidarın tam da kendi hayatlarımıza bu yayılımını göz önünde bulundurunca şu sonuçlara varıyoruz: a) devrimi bir defalık bir olay olarak düşünmeyi sürdüremeyiz, çünkü bu, bir ya da yalnızca bir kaç iktidar merkezi olduğunu ima eder. Eğer iktidar, patriyarka örneğinin yerinde gösterdiği gibi değer yapılarının içerisine gömülü ise, o zaman devrim bir süreç olarak görülmeli, çünkü değerleri ve tutumları bir günden bir güne devrimcileştirmek açıkça imkansızdır.16 ve b) iktidardan kaçamayız, çünkü her insan ilişkisi iktidar ilişkileri içerir, ve bundan dolayı da birisi üzerinde iktidar içerir. Bu nedenle, iktidar heryerdedir. İktidarın kaçılamaz olduğunu böylece gösterince, başka bir meseleyle yüz yüze geliyoruz, başlangıçtaki tüm hiyerarşi ve iktidar biçimlerinden özgürleşme- projesi hem teorik hem de pratik olarak tamamen imkansız hale geldiği için anarşizm kendi kendisini tamamen imha edebilir. Bununla berbaer, burada post-yapısalcı analiz açık anarşizmin mantıksal ve siyasal zorunlu sonuçlarını düşünmek üzere olduğu gibi yardımcı olabilir. Anarşizm ile postyapısalcılığın birbirine uyumlu ve hatta muhtemel teorik müttefikler olduğunu kanıtlamaya çalışmayı çok fazla düşünmüyorum, bu daha önce yapılmıştır17 fakat daha ziyade anarşizm ile postyapısalcılığın pratikte nasıl müttefikler olabileceğini, postyapısalcı analizin anarşist pratiği ilerletmede nasıl kullanılabileceğini anlamaya çalışıyorum. Bu tartışmadaki kalkış noktası bir önceki bölümde en son söylediğimiz şeydir: iktidar heryerdedir. Fakat anarşistler açısından, bu sonuçla çelişir görünen baskı ve iktidar karşıtlığına dair bu ikilik hala mevcut. Foucauşt'nun çalışmaları bu ikilemin dışına çıkan bir yol sunabilir bize.18 Ama bi dakka, Foucault bir postmodernist değil miydi? Bu onun esas olarak bir küçük burjuva nihilisti olduğu, yani herşeyi elinde hiçbir şey kalmayana kadar herşeyi yapıbozuma uğrattığı anlamına gelmiyor mudu? Aşağıda göstereceğim gibi, hem akademisyenlerden hem de aktivistlerden sık sık duyduğumuz19 bu eleştiricilik, anarşistlerin hiçbir pozitif önerisi bulunmayan beyinsiz kiralık serseriler olduğu türünden benzer yaftalamaların teorik eşdeğerinden başka birşey değildir. Ben, bunun bir tür iftira olduğuna inanarak, postyapısalcı analizin böyle toptan reddedilmesine karşı ihtiyatlı olurdum. Öyleyse, bu anarşizme nasıl bağlanır? Bu, örneğin yukarıda bahsedilen protesto kampındaki durumu anlamamıza yardımcı olur: Foucault, iktidarı esas itibariyle baskıcı, ve bundan ötürü de hakikat denebilecek şeye karşıt olarak gören bakışın, gerçekte belirli iktidar ilişkilerini sürdürmenin başlıca yöntemlerinden birisi olduğunu öne sürer, zira bu onların kendi varlıklarını iktidar karşıtı maskesi altında gizlelemelerine imkan verir (Foucault 1990: 86) Örneğimizde, iktidar yokluğu olarak anarşi, belirli aktivist gruplarının kendi iktidarlarını ardına gizledikleri dış görünüştür. Foucaultcu bir analiz, o kadının yazması ve fikrini yayması için gerekli olan bilgiye erişebilmesi olarak iddiasını konumlandırmasına, protesto bölgelerinin anonim eleştirisinin yeterli olduğunu anlayabilirdi: eğer tüm hakikat iddiaları iktidar üretiyor ise ozaman feministler analizinki de aynı şekilde üretmelidir. O zaman, patriyarka, feministler onu bir kategori olarak inşa etmeden önce varolan bir şey değildi, fakat toplumsal cinsiyetler arası iktidar ilişkilerini alt etmek üzere, kadın özgürlüğünün bulunmayışını kadınlar tarafından hissedilen bir eksiklik olarak yaratılarak oluşturuldu, , o zaman da özgürleşmeci etkinliğin kaynağına dönüşüyor.21 Netice: postyapısalcı bir analiz, iktidar ilişkilerini direnişin sahasına doğru genişletmek suretiyle, iktidar ilişkilerinin eleştrisi olarak anarşizmi radikalleştirir. Oysa anarşizm, daha evvelce, iktidar ilişkilerinin direniş mekanlarındaki varlığını bir sapkınlık olarak görmüştü, bu yüzden de anarşist pratiğin potansiyel açıdan ulaşabileceği ayrıcalıklı bir özgürlük mekanı ihtimalini açık tutuyordu; şimdi direniş pratiklerinin kendisinin iktidar ilişkilerinin tesis edilmesi olarak görülmesi gerektiğine dair br resme ulaştık. Her yerde olan iktidar varsayımından heryerde iktidarın olması zorunluluğuna. - Benim buradaki projem bir ölçüde, Ernesto Laclau ve Chantal Mouffe'nin, post-yapısalcı eleştirinin anahtar kavramlarından bazılarını açığa çıkardıktan sonra politik bir hareketi bir stratejiye adapte etmek için ikna etmeyi denedikleri Hegemonya ve Sosyalist Strateji'sinden ilham almıştır. Bununla birlikte, onların argümanlarına kesinlikle müteşekkir iken, başka bir harekete angaje oluyorum ve meydan okuyanözcülük başka bir türdür. Böylece onların çalışmasıyla ilgili benim tartışmam sınırlanacak. - Anlayış dolu eleştirileri ve yorumları için ihmal ettiğim bazı eleştiriler benim sorumluluğumdadır- Ben Day ve Jamie Cross'a olduğu kadar Anarşist Çalışmalar için üç isimsiz eleştirmene de teşekkür ederim. - Gemie'nin 'şimdi standart Godwin-Stirner-Proudhon-Bakunin-Kropotkin yaklaşımı'nı kınamasını karşılaştırın (Gemie 1994: 350). - Ayrıca bkz: Cross 2002. - Ben burada, John Mitchell'in 24/05/2002'de Sussex Universitesindeki bir seminerde dinin antropolojisi üzerine yaptığı bir konuşmada ileri sürdüğü kutsal olan ve içerilmiş olan bilgi arasındaki ayrımları ifade ediyorum. - Anarşizmin kutsal okuması olarak neyin isimlendirilebileceği için bkz: Miller 1984 ve Joll 1969. - Holloway ile karşılaştırın, 2002: 1-10. - Graeber, küresel hareketin anarşist rüzgarının bu önceden canlandırma nosyonuyla doğrudan ilgilidir (Graeber 2002: 62). Bu, hali hazırdaki pratiği, ütopik toplulukların etkisini ya da olasılığını reddedebilecek, daha sistemik bir yaklaşım için yanyana getirilmiş bir politika nosyonu için mücadele eden gelecekteki toplumun önceden canlandırmasını araştırmak olan bir politikayla ilgilidir. - Yüzyüze gösteride Alman otonomist/anarşistler tarafından orijinal olarak bir örgütsel form benimsendi, ki bu gösteride herkesin polis tarafından kolayca tanınmaktan kaçınmak için siyah giysiler giyeceği varsayıldı. Küresel-eleştiri protestolarının başlangıcından beri, kara blok terimi, büyük medya tarafından bütün militan protestocuları veya onların anarşist olarak düşündükleri kişileri ifade etmek için kullanılan bir terim oldu hatta herhangi bir gerçek kara blok pek değişik sayıda siyasal yönelimler içerebilmesine rağmen. - Uzun süredir çevrede olan bazı anarko-aktivistler bu konuda şaşırabilirler, benim burada bahsettiğim anarşist altkültür büyük ölçüde 30 lardan önce oluşmuştur. - İnsanların Küresel Eylem Ağı 'nın pratikte sadece birini tebliğ ettiği Anonim1 2001, ve Anonim2 2000a yazıdaki pek çok örneğin sadece iki tanesidir. - Örnekler için bkz: Gill 2000. - Gramsci, hegemonyanın kilit bir pozisyonundaki bir kişinin liderliği altında farklı sosyal grupların birlikteliğine inanırdı. - Herhangi bir mücadelenin çok açık bir şekilde diğerlerinden daha önemli olup olmadığı, peşin olarak karşıtını da varsayarak, açık seçik analizlerden sonra yanıtlanabilecek bir sorudur. - Gemie 1994 ve May 1994 içinde görülebilecek ilgili anarşism analizleri esas olarak biri daha birci ve diğeri daha çoğulcu olan iki akımdan oluşur. - Anarşistler tarafından hala kullanılan devrim teriminde gerçekten bazı fikir ayrılıkları vardır: Anonim1 2001: 546 ile karşılaştırın. - Bkz: Newman 2001, May 1994, Koch 1993, Schuerman 1986, Easterbrook 1997 ve Muemken 1998. Aynı zamanda, post-yapısalcı analizin anarşist potansiyelini tanıyan Habermas (Habermas 1987: 4-5). - Pek çok diğer post-yapısalcı düşünürler de benzer noktaları örnek göstermişlerdir ve gösterebilirler, örneğin, Lyotard, Deleuze ve Guattari veya Derrida (bkz: özellikle May 1994 ve Newman 2001). - Benim kişisel tecrübelerimin ötesinde, pek çok örnek özellikle Habermas 1987 içinde bulunabilir (Habermasın bir tanıtımı ve O'nun post-yapısalcı düşücenin eleştirisi ile ortaklıkları için bkz: Best ve Kellner 1991: 240-255) ve anarşist bir bakış açısından Zerzan tarihsizdir. - Vurgu orijinali üzerinedir. Ayrıca bkz: Newman 2001: 30 - Kadınların özgürlüğü için bu örnekte Foucault arzunun varlığını tartışır, son söz olan hem arzu hem de onun yokluğu doğrulanmıştır ortaya çıktığından beri, bir güç ilişkisi önceden varsayılmıştır (Faucault 1990: 81).


Abel Paz: Tüm dünya beni Abel Paz olarak tanıdı. Bu advert CNT'de ve Soli'de gazetecilik yaptığım zamanlarda yazdığım yazılarda, kısaca tüm yayınlarımızda kullandığım takma bir advert. Bu yüzden bu takma adı kullanmaya devam ediyorum. 12 Ağustos 1921 de, oldukça kritik bir dönemde, Fas'la topluca savaş münazarasının yapıldığı, Annual dağı katliamının olduğu bir dönemde dünyaya geldim. Bu arada hayatımdan küçük bir hikaye anlatmak istiyorum. Ben doğduğum zaman babam anneme, beni nüfus kütüğüne erkek olarak değil kız olarak kaydettireceğini söylemiş. Annem şaşırıp neden böyle yapacağını sorunca babam oğlumun krala hizmet etmesini istemiyorum diye cevap vermiş. Bu, üç ya da dört yıl babam anneme hayır, onu bir kız gibi görme, ona bir kız gibi davranma, çünkü seni kandırdım, onu bir erkek olarak yazdırdım diyene kadar devam etmiş. Bu küçük hikaye önemlidir, çünkü sadece çingeneler kullanmamıştır bu yöntemi; özgürlükçülerin aşağı yukarı yarısı da bu yöntemi kullanmıştır, çünkü Diyaz del Ethical'ın da dediği gibi zamanında, şimdiki sosyalizmle hiçbir ilgisi olmayan içgüdüsel sosyalizm vardı. Dünyaya sosyalizm nosyonlarıyla sosyalist olarak gelinirdi ve halk gerçek bir sınıf oluşturmadan sınıf bilinci edinirdi. Fakat toplum basit bir şekilde zenginler ve fakirler olarak ikiye ayrıldı ve bizler fakirler olarak zenginlerin karşısında olmalı ve onlarla mücadele etmeliydik. Bu, kendi sınıflarında kimyasal olarak saf olan sınıfların savaşıydı ve halk içgüdüsel olarak böyle tepki gösteriyordu. E. G: Sosyal eşitsizliğe değindiniz. Siz 1921 de Almeria'da dünyaya geldiniz. O dönemde Endülüs'de durum oldukça ürkütücü olmalı. A. P: Daha önce de söylediğim gibi zengin-fakir sınıf ayrımı oldukça belirgindi. Bu sınıfların ortasında başka bir sınıf yoktu. Gerçi şimdi de bir orta sınıf yok. Orta sınıfın mevcudiyeti yanlıştır. Fransa, sınıf bilincinin mümkün olduğunu anlamak için başlangıç noktası olarak kabul edilebilecek bir tarihe sahiptir. Çünkü Fransa'da sağlanan şartlar hiçbir ülkede sağlanamadı. Orta sınıf, sınıfı oluşturan bireylerin kesin sınıf bilincine sahip olma gerekliliğinin dışında, ekonomik açıdan eczane, gıda pazarı ya da büfe sahibi olması gerektiğini söylemek istemiyor. Şimdi Fransa'da da kaybolmuştur bu. O zamanlar orta sınıfın sahip olduğu, sağ ve sol arasında denge olan radikal sosyalistler ortadan kalktı. Şimdi, orta sınıfın sahip olduğu yeri, yani tecnocracia'yı, politik değil de ekonomik bir orta sınıf olan profesörler ve entellektüeller ellerinde tutmaktadırlar. O dönemde İspanya'da geçen küçük bir hikayemiz var; İspanya'nın yabancısı olan biri Unamuno' ya sorar evet ama İspanya'da zenginler ve fakirlerin dışında bir sınıf yok; orta sınıf nerede? ve Unamuno cevap verir evet yok; öyle bir şey yok. A. P: CNT'ye 13 yaşındayken girdim. Almeria'da Genç Özgürlükçülere bağlıydım. 7 yaşındayken bir köylü grevi olduğunu hatırlıyorum. Babam bu tür hareketlerde aktif bir militan olmamasına rağmen, bu harekete fiilen katılmıştı. Ve bir gün bir grup arkadaştan oluşan gizli bir birlik kurmuşlardı. Babam bana dinle, kapının eşiğine otur ve iyi giyimli, şapkalı adamlardan oluşan bir topluluğun geldiğini görürsen bize haber verdedi. Polis mi? diye sordum. Evet dedi. Ben zaten biliyordum. Bizim kuşağımızın oyuncakları yoktu, çikolata da yiyemiyorduk. Doğuştan farklı bir sınıfa aittik. A. P: Pratik hayatın doğru yolunda olduğunu düşünüyordu. Fakat bu yol isyana varabilir. Anarşizmin bir teori olduğunu düşünen çok fazla insan var. Anarşizmin teoriyle bir ilgisi yoktur. Anarşizm doğal bir olaydır. Halkın içinde doğal bir olay olarak ortaya çıkar. Prensibi isyandır. Bazıları yorum yapmak ve ders vermek için anarşist olur. Bu insanları katiyen küçümsemiyorum. Bizler doğal olarak hangi örgütte yer alabilirdik. Ailemizin ve arkadaşlarımızın katıldığı örgütte. Mantıklı olurdu. Siz bunu istemiyorsanız; ideali cisimleştiren fikirleri ve teorileri geniş bir şekilde tanıyan bir özgürlükçü olduğunuz söylenemez. İsyan hayat okulunda, mücadele okulunda karşı karşıya olduğunuz insanlardan öğrenilir. E. G: Yani sizin en iyi olarak kabul ettiğiniz okul, insanları, olayları, nesneleri vb. tanımayı, ayırt etmeyi yavaş yavaş öğreten okuldur. A. P: Hayat en iyi okuldur, fakat bu elbette hayatı nasıl yaşadığınıza bağlıdır. Siz örneğin 5 yada 6 yaşındayken anneniz sabah sekizde hadi oyun oynamaya git diyor, ve siz daha büyüksünüz ya da daha küçüksünüz. Fakat daha büyük olan sürü yayar, sizse gün ortasına kadar yatarsınız, şurada burada dolaşırsınız, kertenkelelerle, yılanlarla oynarsınız. Elbette önce korku verir bu dimension fakat giderek alışırsınız. Öğleyin ıslık çalarak eve girersiniz ekmek kırıntısı ve mısır yersiniz. Bağbozumu zamanı yarısı bozuk üzümler temizlenerek satılırdı. Çünkü Almeria'daki üzümler şarap üzümü değil, gemilere yüklenecek olan yük üzümleriydi. İngiltere, Fransa ve İtalya ile bağlantılar kurulur ve üzümler bu ülkelere ihraç edilirdi. Fakat üzümler, fıçılara doldurulmadan önce temizlenirdi. Tüm kalıntılar, üzüm taneleri ve çekirdekleri istif edilir ve 11-12.5 kiloluk ölçü birimiyle satılırdı. Siz oraya giderdiniz ve çeyrek pesetaya dimension bir yığın üzüm verirlerdi, böylece üzümlü ekmek yerdiniz. Eğer başka bir dönemde olsaydınız, çok az bir para karşılığı ya da hiç para ödemeden incirli ekmek yeme şansınız olurdu. Paramız yoktu, çünkü babam hasata giderdi ve gündelik ücretler arada sırada yükselse de genellikle düşüktü. Cumhuriyetin ilk iki yılı arazilerdeki gündelik ücretler yükseldi fakat iki yıl süren melankolik dönem, 1933-35 arasında gündelik ücretler 3-4 pesetaya kadar düştü. Günlük iş süresi resmi olarak 8 iş saatiydi, fakat aslında bu süre gün doğumundan gün batımına kadar uzuyordu; hatta bu süre çok daha uzun olabiliyordu. Sigar denilen yaprak sigarasını almak pahalıya maloluyordu, greve ve kana maloluyordu. Sabah 10 da işverenin bize tanıdığı çeyrek saatlik süreyi sardığımız sigaraları içerek geçiriyorduk. Daha sonraki çabalamalar bize verilen soğuk çorba içindi. Üzerinde iki parça ekmek olan bol tuzlu ve sirkeli bir çorbaydı ama serinleticiydi ve çeyrek saat daha kaygısızca dinlenmemizi sağlardı. Her ne kadar bunu açıkça dile getirmeseler de tüm bunların greve ve kana mal olduğu inkar edilemez. Halk tarihini unuttu, öncelikle büyük bir öneme sahip olan yazılı tarihini unuttu. Bizler yazılı tarihten önce sözlü tarihi tanıdık. Kış gecelerinin kapının altından sızan ışığında tarihten bahsederdik. Anlatılan hikayeler genellikle eşkiyalarla ilgili olurdu. Bize göre onlar eşkiya değil, adaletin savunucularıydılar. Küçük çocuklara göre ise etkileyiciydiler. Hikayeler büyüklerin bildiklerine bağlı olarak dallanıp budaklanırdı ya da kısa olurdu. Bu hikayeler genellikle fakirlerden taraf olurdu. Zengin-fakir kavramı hep vardı. Büyükler, anlatılan hikayeler hakkında açıklamalarda bulunup yorum yaparlardı. Ben büyüklerimin hemen hepsini tanıdım. Masada oturmuş yemek yerken bazı tartışmalarımız olurdu, çünkü çocukların büyüklerinden farklı düşünmeleri doğal bir olaydı. Biz masada oturup yemek yerken farklı nesiller biraraya gelirdik; büyükanne, büyükbaba, teyzeler, amcalar, kuzenler, akrabalar, annem, babam, herkesin düşüncesi farklıydı. Farklı nesiller birarada yaşarlardı ve bu çok doğaldı, herhangi bir ayrım sözkonusu değildi. Masada her konudan konuşulurdu, şüphesiz belli bir hürmet çerçevesinde. Öncelik büyükbabaya aitti, büyükbaba boş şeylerden bile bahsetse onu dinlerdik çünkü o deneyimin sesiydi. Büyükbabadan sonra söz sırası büyükanneye daha sonra babaya ve anneye gelirdi ve söz sırası ardarda belli bir hiyerarşi çerçevesinde diğerlerine gelirdi. Bu hiyerarşi korkudan değil saygı ve sevgiden ileri gelirdi. 14 yaşıma geldiğimde artık tecrübe kazanmam gerektiğini düşündüm ve evden ayrıldım. Zaten çalışıyordum, gerçi az kazanıyordum fakat kazandığımla geçinebilecek durumdaydım. Hayatımı kurmam gerektiğini düşünüyordum. Evle herhangi bir problemim yoktu. Ateneo'da Özgürlükçü Gençlik'teyken ya da herhangi bir yere gittiğimde eve gece yarısı gelirdim. Beni hiçbir şekilde kısıtlamadılar. Fakat ben evden ayrılmak istiyordum. Bunu anne ve babama direkt olarak söyledim. Onlara arkadaşlarımın evine gideceğimi söyledim. Evet ama neden? Burada iyi değilmisin? diye sordular. Ve ondan sonra eve dönmedim, sadece onları ziyaret amacıyla gittim. Annemin ya da babamın kötü olduğunu, onlarla birlikte yaşamak istemediğim için evden ayrılmak istediğimi söylemiyorum, tam aksine onlarla birlikte gayet iyiydim. Fakat bu bir geçişti ve atmam gerektiğini düşündüğüm bir adımdı. Günümüzde kimileri evden ayrılıyorlar fakat bunu neden yaptıklarını bilmiyorum. Neden olarak babalarının burjuva olmasını gösteriyorlar. Bu da farklı bir olay ve anlaşılması hayli zor çünkü bu zihniyetle ilgili bir drawback, yaşam düzeniyle, toplumla ilgili bir drawback. Tüm sorular cevapsız kalıyor ya da yarım yamalak cevaplanıyor. Sistem bu. A. P: Okumayı hemen hemen kendi kendime öğrendim diyebilirim. Neden bilmiyorum ama annem en çok benimle ilgilenirdi. 5 kardeştik bununla birlikte annem tarafından korunan her zaman ben oldum. Almeria'nın biraz dışında yaşıyorduk. Ovaya doğru u şeklinde yerleştirilmiş 3 ev vardı. Önünde deniz ve meyve bahçeleri olan bir alana kurulmuştu. Tıpkı babası gibi büyükbabamda döneminin federal cumhuriyetçilerinden biriydi, bu yüzden ailemin tüm fertleri okuma yazma bilirdi. Annem dışında. O sürekli ev işleriyle uğraşırdı. Sepetçi denilen çingeneler evimizin yakınına gelip yeşil sazları yontarak sepet örerlerdi, ve daha sonra ördükleri sepetleri satmak için Almeria'ya giderlerdi. Giderken çocuklarını bırakırlardı ve bizler onlarla oynardık. Onlarla kuzen olduğumuzu söylerdik. Çingeneler ve annem ya da babam arasında herhangi bir drawback yoktu. Sepetlerini satmak için gittikleri Almeria'dan döndüklerinde, annem yemeği hazırlamış olurdu ve hep birlikte yemek yerdik. Ertesi hafta yine gelirlerdi. Onlarla oldukça yakın ilişkiler içindeydik. Fakat günümüzde bu gibi ilişkilere pek rastlanmıyor. Şimdi çingenelere karşı bir ırkçılık söz konusu. Bir gün bir çingene kız bizim eve geldi. 3 ya da 4 yaşlarındaydı. Ters çevirdiğim sandalyeye oturmuş annemle çene çalıyordum. Çingene kız beni öyle görünce anneme oğlun yuvarlak masa toplantısı yapanlara benziyor dedi. Yuvarlak masa toplantısı sözü ile parlamentodan, hükümetten bahsetmek istemişti. Bu, annemi bayağı etkilemişti, beni Tomiza Amca denilen bir adamcağızın okuluna götürdü. Orada, sıralar, karatahta, bir masa ve öğretmen Tomiza Amca vardı. Öğretmen, çevik ve süratli hareketlerle oradan oraya koştururdu. Hasır sazlarını parçalayarak hasırdan ipler yapar, dallardan örülmüş çitleri bağlamak için kullanılan ince halatlar örerdi. Orada okuma öğrenmek için ayda çeyrek peseta ödemek gerekirdi. Tomiza Amcanın ıslak gözlerini, pislikten parlayan siyah ceketini hala çok iyi hatırlıyorum. Yalnız yaşardı, 35-40 yaşlarındaydı fakat çok yıpranmış ve çökmüştü. Annem beni oraya götürdüğünde ona Tomiza Amca sana oğlumu getirdim, bakalım ona okuma yazmayı öğretebilecek misin? dedi. Annem ona aylık ücreti ödedi ve bana sen burada kal dedi. Orada kaldım. Orada bir başka çocuk daha vardı. Tomiza Amca sazlardan hasır ip örüyordu. Yarım saat kadar orada öylece durdum. Tomiza amca başını bile kaldırmaksızın hasır örmeye devam etti. Sonra yanımdaki çocuğa bu nedir? diye sordum. Öğretmen sessizliği bozduğum için bana bir değnek attı; değnek çok yakınımdan geçti. Ben de Tomiza Amca'ya mürekkep hokkasını fırlattım ve koşarak oradan uzaklaştım. Eve varınca tüm olan biteni anneme anlattım. Annem oraya gitti ve ödediğimiz parayı geri aldı. Okuma yazmayı ilk öğrenme girişimim de böylece sonuçlanmış oldu. Aradan 2-3 yıl geçti evimize yürüyerek 10 dakika uzaklıkta iki değirmen vardı; orada odun ve çıra devil 70 yaşlarında bir kadın yaşıyordu. Annem bazen beni oraya odun almaya gönderirdi. Yaşlı kadın bir gün bana neden okula gitmediğimi sordu. Ona, annemin beni zenginlerin okuluna gönderecek kadar parası olmadığını söyledim. Onun dışında bir de Tomiza Amca'nın okulunun olduğunu söyledim ve Tomiza Amca'yla ilgili hikayemi anlattım. Bir kahkaha attı ve bana evet ama okuma yazmayı öğrenmek istersin değil mi? diye sordu. Elbette isterim dedim, bana okuma yazmayı öğreteceğini söyledi. Oraya her gidişimde bana harfleri gösterecek ben de evde onun bana öğrettiklerini çalışacaktım. Ve derslere başladık. Bana verdiği küçük kitapçığı kullanıyorduk. Fakat bana okuma yazmayı bedava öğretmiyordu. Ona her hafta 6 centimo vermem gerekiyordu. Tabii ki 6 centimo benim için oldukça fazla bir miktardı ve bunu annemden alabilmek için türlü bahaneler uyduruyordum. Daha sonra kelimeleri birleştirmeye, telaffuz etmeye ve ezberlemeye başladım. Sadece yaşlı kadının bana verdiği kitaptakileri değil, gazetedeki yazıları ve gördüğüm her yerdeki yazıları okumaya çalıştım, fakat anneme hiçbir şey belli etmedim. Ondan neden gizlediğimi kendi kendime sordum fakat cevabını bulamadım. Aslında annem öğrenme çabalarımı bilse bundan büyük memnuniyet duyardı. Evin arka avlusunda okuma alıştırmaları yapıyordum. Öğretmenim eğer yüksek sesle okursam daha iyi öğreneceğimi ve öğrendiklerimi aklımda daha kolay tutabileceğimi söylüyordu. Arka avludaki ağaçların gölgesinde okuyacağım kağıtları yapıştırıyordum. Bir gün annem avluya geldi ve sesimi duydu. Benim kağıtları okuduğumu görünce orada kalakaldı. Nihayet ama sen okuyorsun diyebildi; evet dedim. Bana okumayı kimin öğrettiğini sordu, ne cevap vereceğimi bilemediğim için telaşlandım. Çünkü annemden para isterken ona yalan söylemiştim. Bunun yanlış bir şey olduğunun farkındaydım. Bizler yalana pek alışık değildik. Neden bana söylemedin? Benden 6 centimo isterken neden o aptal yalanları söyledin diye sordu ve ben sana o parayı hiç düşünmeden verirdim diye ekledi. Beni kucakladı, öptü hatta ona bir şeyler okumamı istedi. Beni okurken görünce gözleri yaşlarla doldu. Artık yaşlı kadının yanına giderken acele etmeme gerek yoktu, orada istediğim kadar kalabilirdim. Bu, 1929 yılında Barselona'ya gidene kadar devam etti. İşin ilginç yanı öğretmenim Franko karşıtlarının kurduğu Serbest Eğitim Enstitüsü'nün özgür bireylerinden biri olmalıydı. Çünkü oldukça ileri görüşlü bir öğretmendi. Regular bir okul öğretmeni gibi değildi. Bununla birlikte bana Salmeron'dan bahsediyordu. Onunla vedalaşmaya gittiğimde Barselona'ya gidiyor olmama çok sevindiğini söyledi. Çünkü orası büyük bir şehirdi ve orada iyi bir okula gidebilirdim. Bana bir hediye vereceğini söyledi. Elinde tuttuğu sigara kutusunun kılıfını çıkardı. Kutunun içinde bir dizi 6 centimoluk bozuk para vardı. Bunlar benim ona verdiğim paralardı. Sana iyi bir kitap almak için saklamıştım paralarını. Sen Barselona'ya gittiğine göre orada buradakilerden daha iyi kitaplar bulabilirsin. Bu parayı sana iyi bir kitap alması için amcana ya da büyükbabana ver dedi. Bu iyi kadınla ilgili hatırladığım bir detaydı bu. O benim en iyi öğretmenimdi. Ondan okuma yazmayı öğrendim; böylece 11 yaşında rasyonalist okula girdiğimde okumayı, toplama-çıkarma vb. yapmayı biliyordum. A. P: Bir tekstil fabrikasında. O zamanlar okumayı biliyordum ve rasyonalist okulda iki yıllık bir geçmişim vardı. Bu nedenle aşağı yukarı küçük bir kültür birikimine sahiptim ve temelde pek problemim olduğu söylenemezdi. Amcalarımdan biri bir tekstil fabrikasındaydı ve benim fabrikaya girmeme önayak oldu. Önce deneme aşamasından geçtim. İlk işim büro hizmetlilerine çıraklık yapmak oldu. Daha sonra fabrika içinde hizmete başladım, oradaki işim siparişleri hazırlamaktı. Tuhafiyeler için çalışıyorduk. Paketleme yapıp faturaları hazırlıyorduk. Orada Joaquin adında benden biraz büyük bir delikanlı vardı. O da Genç Özgürlükçüler'e bağlıydı ve bizim yayınlarımızı okuyordu. Onunla aramızda bir dostluk başladı. Tüm bunlar 1936 yılının başlarındaydı. Mart ya da Nisan ayında oradaki gözüpek ve oldukça aktif bir kızla ilgimiz oldu. O ve 30 işçiyle bir sendika kurduk. Fabrikada geçirdiğimiz süre içinde delege olarak ilk militan çalışmamdı bu. A. P: Bu bir eylem değil mi? Bu, tüm eylemlerden daha önemliydi. Propaganda eylemlerini yürüttüm, koşarak bildiriler dağıttım çünkü bu bildiriler yasaya aykırıydı. Sokaklarda gizli propaganda eylemlerini yaydım. A. P: O zamanlar CNT yasaldı. Devrimci bir grev olduğunda sendikalar zaman zaman faaliyetlerini durduruyorlardı. Tüm sendikalar değil de komiteler ve doğal olmayanlar. Fakat genellikle yasallıkla yasaya aykırılık arasında gidip geliyorduk. A. P: 1936 ya kadar CNT ve anarşist hareket, yasaya uygun olmanın sadece resmi bir olay olduğunun bilincindeydi. Fakat savunma durumu açısından sahip olunması gereken şey ikinci bir saftı. Bu durum tüm baskıları gösteriyordu, baskı çok belirgindi. Katalonya'da olmadığım zamanlarda Endülüs'teydim ve bu baskıların hiçbiri sonuç vermedi. O zamanlar ikili bir organizasyonumuz vardı, yani sendikanın, arkasında hiçbir safa ait değilmiş gibi görünen bir kolu vardı. Mahalli komitenin arkasında bir başkası vardı. Organizasyon ikili çalışıyordu. Gizliliğin ortaya çıktığı zamanlar bir oyun gibiydi. Oyundakiler tanınmayan insanlardı ve gizli gazeteler çıkarılıyordu. Sendika kapalı olduğu için bir araya gelemezdiniz. İşlerin yürütülmesi ve hayatın akışını biraz olsun koruyabilmek için bir depoda, meyhanede ya da herhangi bir yerde bir araya gelinirdi. A. P: Kadının rolü erkeğinkiyle hemen hemen aynıydı. Kadın işyerinde erkeklerle birlikte grevlere katılırdı. Onlar fabrikanın delegeleriydiler ve sendikaya bağlıydılar. Eğer kadın, bir işyerinde görevli değilse yaşantısı farklı olurdu, farklı etkinliklerde yeralırdı. Endülüs'te kadınların katılımı daha azdı, çünkü kadınlar tarla işleriyle uğraşırlardı. Çalışan genellikle erkek olurdu, kadın evde kalır ve çocuklarla ilgilenirdi. Fakat tekstil ve işçi sendikasının olduğu Barselona'da 70 bin örgüt üyesi vardı ve bu 70 binin yarıdan fazlasını dokumacı kadınlar oluşturuyordu. Orada kadınlar tezgah başında toplumsal mücadeleye katılırlardı. Kadınlar yerel federasyon ve bölgesel komitede yer alırlardı fakat fazla sorumluluk almazlardı. Fakat fabrika delegeleri ve komiteleri de oldukça fazlaydı. Bunun ardından değişik problemler geliyordu. Şu anda da gündemde olan kadının mutlak kurtuluşu ve cinsiyet eşitliği problemleri. Tam bir eşitlik yoktu fakat eşitliğe doğru bir hareket vardı. Bununla birlikte unutulmaması gereken bir şey var ki anarşizmin 1931 e kadar olan dönemi ile 1931-36 arası farklı dönemlerdi. 1931-36 arası bize katılanlar şüphesiz devrim yapan gençlerdi. Bu genç topluluk diğerlerinden çok daha fazla bilgiliydi. Problemler farklı yönlerden ele alınıyor, erkek kadın ilişkileri farklı yönlerden ortaya koyuluyordu. Genç Özgürlükçüler ve Ateneolular farklı ilişki koşulları yarattılar. Erişilen kültürel düzey sosyal kültüre yansıyınca hareket bir gereklilik haline geldi. Aslında tam bir gereklilik sayılmazdı. İspanya'nın en iyi seksologlarından biri olan Felix Marti İbanez'in hiçbir ücret talep etmeksizin eğitim amaçlı seksoloji danışma bürosu açmasıyla geniş bir perspektif ortaya çıkmış oldu. Özgür aşk kavramı yayıldı. Bu, şu anda anladığınızdan farklı bir şeydi. A. P: Özgür aşk kavramı sadece bir insanla özgürce bir birliktelik olarak anlaşılmıyordu. Bir erkekle bir kadın kiliseye ya da mahkemeye başvurmadan birlikte yaşayabiliyordu. Onlar birbirlerine uyum sağladıkları için özgürce birlikte oluyorlardı. Ve birbirlerine uygun olmadıklarını düşünene kadar da bu birliktelik devam ediyordu. Anarşist ve anarko-sendikalist hareketi karakterize eden mannequin önemli sorulardan birini teşkil ediyordu. Birbirinden farklı yerlerde olan teori ve pratiği birleştirme denemesiydi bu. Örneğin Endülüs'te ilk uluslararası emekçi birliği sistemi yanlılarından sonraki tartışmalar oldukça zarar verici ve ürkütücüydü. Bahis oyunları, sarhoşluk ve ardından alkolizm. Anarşizm bunu ortadan kaldırdı. Bu çok şeye maloldu ve uğruna çok mücadele verildi. Öyle ki biri sendikaya gidip arkadaşını şikayet eder de sarhoş olduğunu, kumar oynadığını ya da kavga ettiğini söylerse sendikadan ihraç ediliyordu. Bu basit bir kovulma değildi, birey üzerindeki manevi baskıydı. Çünkü böylece kollektivitenin dışında kalıyordu. Biz gençler 1936 ya kadar dans etmeye ya da meyhaneye gitmiyorduk. Çünkü konuşmadan kağıt oynamak bize tiksinti veriyordu. Sonunda bunun insan vücudunun olgunlaşmasına bir engel teşkil ettiğini anlamıştık. Barselona'da yazları mayıstan eylüle kadar danslar olurdu. Fakat cuma, cumartesi, pazar günleri oraya giden olmazdı. Çünkü bizler Genç Özgürlükçüler olarak cuma, cumartesi, pazar günlerini kapsayan geziler düzenliyorduk. Herkes battaniyesini yanında getiriyordu, çünkü uyku tulumu yoktu. Kiraladığımız trenle 40-50 km. katedip Barselona'nın biraz uzağında kamp kuruyor ve doğanın ortasında birlikte yaşıyorduk. A. P: Hep birlikte yemek yiyorduk, sohbet ediyorduk, dans ediyorduk, gitar çalıyorduk, özgürce; hiçbir şeyi örtbas etmeye gerek duymaksızın 3 özgür gün geçiriyorduk. Her konuda tartışmalar yapıyorduk. En güzeli içimizde dini baskı ya da saat 10 artık geç oldu diyecek bir anne korkusu yoktu. 12, 13, 14 yaşında kızlar da bizimle üç gün üç gece kalıyorlardı. Anneleri onlar için endişelenmiyordu. Güven duygusu taşıyorlardı. Çünkü eğer kamptan biri kızlardan biriyle yatar da kız hamile kalırsa, kız anne ve babasına bu durumdan bahsetmiyordu; çocuk büyüyordu ya da kız kürtaj yaptırıyordu. Fakat kız karnındaki şişliği gizlemeye gerek duymuyordu. Çünkü ilişki basitçe cinsel duyguları tatmin amaçlı değildi. Bu birliktelikte şiirsellik, tinsellik, değer ve anlayış kavramları vardı. Gençlerin aşkları birçok yönden platoniktir. Elele gezen hatta öpüşmeyen genç çiftler tanıdım. Onlar öyle mutluydu. Özgürlük yanlısı hareketin şiirselliğini şekillendiren gençler 1931 den önceki nesili izleyen tüm riyakarlıkların karşısında yer aldılar ve özgür aşkı ortaya koydular. Fakat farklı bir şekilde, çünkü onlar daha az deneyimliydiler. Bununla beraber bu insanların önünde şapkaların çıkarılmasına da tanık oldum. Onlar 1870 li yıllarda savaşmış olan ve 4-5 milyon kişinin yaşadığı bir kentte iki-üç kişilik anarşist gruplar oluşturan arkadaşlardı. Propagandalarını orada yürütüyorlardı ve orada mahkemeye başvurmaksızın kız arkadaşlarıyla birlikte yaşıyorlardı. Çocuklarını da vaftiz ettirmiyorlardı. Çocuklarına rahip ve rahibeleri göstererek bu amca hırsız, bu teyze fahişe. Onlar köpek gibi yaşıyorlar gibi sözler söylüyorlardı. Bir oyun gibiydi bu. Rahip, bu şekilde bir birlikteliğin uzun süre devam etmeyeceğini söylüyordu. Bu şekilde birlikte olan arkadaşlarımızın bir çok problemleri oldu, fakat ayrılma düşüncesi hiç akıllarından geçmedi. Downside çözümleniyordu ve ayrılık teşebbüsleri olmuyordu. Aldatmaların üzeri biraz kapatılsa bile çiftler hissettiklerini birbirlerine söylerlerdi. Temel oldukça sağlamdı. Ortada rahibin sözlerinde haklı olduğunu düşündürecek bir olay yoktu. O zamanlar üç dört kişilik anarşist gruplar kentin aynasıydılar. Sarhoş olmuyor, kumar oynamıyorlardı. Kadın ve erkek evlerinde uyumlu bir beraberlik sürdürüyorlardı. Bir kargaşa anında onlar önde giderken kent halkı onları takip ediyordu. Çünkü onlar kentin hoşgörüsünü ve sevgisini kazanmışlardı. Bu, kazanılmak istenen davanın propaganda düşüncesiydi. Teoriyle pratiğin birleştirilmesi anarşizmin şimdiye kadarki kazanımlarında büyük ölçüde etkili olmuştur. Teori bir taraftan pratik başka bir taraftan işlerken bir ilerleme olması beklenemez. A. P: Çeşitli yayımlarımız vardı; doğacı, vejetaryen, nüdist ve esperantist yayınlar. O zamanlar herkesin işlediği bir toprağı vardı. Hiçbirimiz vejetaryen, doğacı ya da nüdist değildik. Fakat denizde çıplak yüzüyorduk, et sevmiyorduk; sevmiyorduk çünkü et pahalıydı. Bu yüzden yarı vejeteryandık. Ateneo'da dersler geceleri yemekten sonra yapılıyordu. Edebiyat derslerinde bizim kitaplarımızı okutuyorlardı. Genellikle sosyal içerikli romanlar okunuyordu. Dil sınıflarında daha çok Esperanto dilini gösteriyorlardı. Bu dili öğrenirken üç ay bize kafi geliyordu. Ortak okuma çalışmaları yapılıyordu. Bu oldukça ilgi çekiciydi. Bir kişi herhangi bir kitaptan yüksek sesle bir bölüm okuyordu ve daha sonra diğerleri bu bölümün yorumunu yapıyorlardı, daha sonra başka bir bölüm okunuyor ve o bölümün yorumu yapılıyordu; ve bu böylece sürüp gidiyordu. Yüksek sesle okurken çekingenliğinizi de yeniyordunuz. Bu şekilde de kollektif düşünce de gelişmiş oluyordu. Bu çalışmalar çok iyi sonuçlar vermiştir. Resim yapmayla ilgilenenler atölyelerini Ateneo'ya kuruyorlar ve orada sergiler düzenliyorlardı. Ayrıca toprağı işliyor ve buradan kazandıklarımızı dışarıdan başka bir arazi almaya yatırıyorduk. Özgürlükçü komünizmin gelmesini beklemeksizin hayatımızı yaşıyorduk. Ateneo'da çeşitli edebiyat konuları ve ekonomi prensipleri ele alınıyordu, fakat bizim bakış açımıza göre, burjuva ekonomisinin yolsuzlukları ve tamamen karşıt temellere dayanan farklı bir tipte ekonomiye sahip olduğu gözönünde bulundurularak. Bu yüzden burjuva ekonomisinden faydalanılamayacağı biliniyordu, çünkü bizim ekonomimiz ihtiyaç ve ortak mülkiyete dayanırken onlarınki kara ve özel mülkiyete dayanıyordu.


Sonra zaman geçiyor. Zaman dönüyor. Zaman feci bölünüyor. An be an. Tik. Sonra tikini yapıyor. Anlık çirkinleşme başkalaşma vahşileşme. O diil o tiki yaptığı an. Hoşlanmıyorum. Tikini yapıyor. Yapma diyemiyorum, çok anlık. İğrenç hissediyorum, tik tiksiniyorum. Tak ediyor canıma, boğuyor beni, her an hazırda bırakıyor, hapsediyor. Bağımlısı oluyorum. An be an tikine alışıyorum. An bi an tiki tikim oluyor. Onsuz yapamıyorum. O tiksiz yapamıyor. Ben tikisiz yapamıyorum. O tiki sadece o yapıyor. Tikiyle varoluyor bende o. Yapmasa yap diyeceğim. Anlık vahşetine alışıyorum. Şiddetle yapmasını bekliyorum. O tik olmasa o olmayacak bende. Tutuluyorum. Hala da iğrenç hissediyorum tiki yaptığı an. Hoşlanıyorum. O an tutkum oluyor. Tikini yaptığı an o olmayan hali an be an o oluyor. Sonra tikimi yapıyorum. O benim bu tikimden tak tiksiniyor. Tik yaptığı an be an, ben diilim o an. Başkalaşıyorum çirkinleşiyorum vahşileşiyorum. Hoşlanmıyor, iğrenç hissediyor. Yapma diyemiyor. Çünkü yapıyor. Kendisinden tiksiniyor. Tikine bağımlı olduğumu biliyor. Yapmak istemiyor. Ama yapıyor. İstediğim an tikimi yapabildiğimi fark ediyor. Çünkü istediği an tikini yapmamazlık edemiyor. Bi tikine hakim olamıyor. Bağımlı olmadığımı farkediyor. Kendisini bağımlı hissediyor. Tikini kullanılmış hissediyor. Ama istediğim an yapamıyorum. Tikini yaparsa yapıyorum. Ama yapacağını biliyorum. O da tikini yaparsa benim yapacağımı biliyor. İğreniyor, boğuluyor, canına tak ediyor, her an hazırda bırakıyorum, hapsediyorum, bağlıyorum. Sonra o bi an benim tikime bağlanıyor an be an. Tikimi alışkanlık yapıyor. Tiki olan tikim tiki oluyor. Tiksiz yapamıyor. Tikisiz yapamıyorum. Tikimsiz yapamıyor. O tiki sadece o yapıyor. Bu tiki sadece ben yapıyorum. Tikimle varoluyorum onda ben. Tikim olmasa ben olmayacağım onda. Tikim olmasa o olmayacak. Şiddetle yapmamı bekliyor. Şiddetle kendini bekliyor. Yapmasam yap diyecek. Yapmasa yap diyeceğim. Yapmasam kendine yap diyecek. Yapsa kendine yapma diyemicek. Yapıyor. İğrenç bişi oluyor o an bi an. Hala iğreniyoruz tik yaptığı an. Hoşlanıyoruz. Tiki yaptığı an bi an o olmayan halinin an be an o olmasından dolayı benim tikimi yaptığım aynı an bi an ben olmama halimin ben olması onu o yapıyor. Sonra bi an tikini yapıyor. Tikimi yapıyorum. Tikimin tikini yapıyor. Tikime yaptığı tikine alışmaya başlıyorum. Tik yapıyorum tikimin tikini. Tik yapıyor tikimin tikinin tikisini. O an tikini yapıyor. O an tikimi yapıyorum. O an tikini yapıyor. O an da tikimi yapıyorum. Tam o an bi an tikini yapıyor. Sonra o an be an geçmiyor. O an be an dönmüyor. Zaman bölünmüyor. Zaman başkalaşmıyor çirkinleşmiyor vahşileşmiyor. Bağlanıyor zaman o ana. O ansız yapamıyor. Zamanın canına tak ediyor. Bi an o anı tik yapıyor zaman. Tak ediyor, tik yapıyor. Tik tak oluyor. Tak tik oluyor. Sonra o, ben ve zaman tikimize devam ediyoruz. Etmemezlik edemiyoruz. Tik. Zaman an yapıyor. Tak. O an tikini yapıyor. Ben tikimi yapıyorum. O da tikini yapıyor. Ben de tikimi yapıyorum o zaman. Zaman tak yapıyor o an. Tik. Tak. Tik. Tak. Tik. Tak. Sonra geçmeyen o an bi anın içinde geçiyor zaman an be an. Zaman dönüyor. Zaman feci bölünüyor. İğrenç hissediyoruz. Bağlanıyoruz. Alışıyoruz. Hoşlanıyoruz birbirimizden.


F!: Johan Daisne'in 1947 tarihli romanı, kızlar okulunda öğretmenlik yapan bir adamın öğrencilerinden birine gönül düşürmesi sonrasında yaşadığı kenti ve işini değiştirmesini anlatır. Bilinçdışının anlatıyı yönlerdiği metinde histeri gittikçe şiddetlenir, yavaşça delirmenin dökümantasyonudur denebilir. İbrahim Denker ve Ersan Arsever'in Andre Delvaux ile filmi Kafası kazınmış adam / De man die zijn haar kort liet knippen konusunda yaptıkları söyleşi. Andre Delvaux / Hayır, çünkü anlatılması kolay değil? Ancak film olarak anlatılabilir ve zaten film kendiliğinden bu basit gözüken fakat birtakım uzunluklara girmeden anlatılması mümkün olmayan öyküyü anlatıyor. Ben bugüne kadar öz'ünü kaçırmadan bir -iki dakika içinde filmi düzgün olarak anlatabilmiş değilim. Belki bölüm başları olarak anlatmak mümkün olabilir ama hiçbir şey söylenmiş olmaz bu kez. Basit olarak denebilir ki film bir taşra avukatının kendisine aynı biçimde karşılık vermeyen biri için gizli ve içe dönük bir aşk beslediğini, bu kadını nasıl gözden kaybettiğini, bununla hiç ilgili değilmiş gibi gözüken olayları yaşamak zorunda kaldığını, kadını yeniden nasıl bulduğunu, nasıl onu öldürmüş olabileceğini anlatan bir filmdir denebilir. Ama hiçbir şey kesin değildir. Başka bir şey söyleyemeyeceğim sanırını. İ. D. / Belçika radyosu için yaptığınız bir Söyleşide filmde başlıca üç bölüm olduğunu söylemiştiniz sanırım.. D / Evet, film üç büyük bölüm biçiminde düzenlenmiş. Bu bölümler de iki bölümlük bir sonuçla izleniyor. Birinci bölüm bir okulda, bir okul gösterisi sırasında, sonra taşrada bir nehrin kıyısında 10 yıl sonra bir otopsi bölümü ve bir otel odasında geçen üçüncü bölüm., ve sonuç, çok açık bir dinlenme evi ya da modern bir hapishane olarak tanımlanabilecek bir yerde geçiyor. İ. D. / Ama, sanırım daha ilk ayrımdan, yani ödül dağıtımından önce de, berberde geçen önemlice bir sahne vardı. Filmi anlatamam, hayır, çünkü anlatılması kolay değil? Ancak film olarak anlatılabilir ve zaten film kendiliğinden bu basit gözüken fakat birtakım uzunluklara girmeden anlatılması mümkün olmayan öyküyü anlatıyor. Ben bugüne kadar öz'ünü kaçırmadan bir -iki dakika içinde filmi düzgün olarak anlatabilmiş değilim. İ. D. / Daha somut olarak söyleyeyim: Bu ayrım parçasında uzun bir süre baş çekimi olarak görüyoruz Mierevcld'i, sonra aletler var, gürültüleri filan... Bayağı gerilim yaratan bir sahne, ama filmin geriye kalan kısmına ne şekilde bağlandığını göremiyorum. D. / Size söyledim, filmi iki dakika anlatıvermenin imkanı yok. İsterseniz anlatırım ama o zaman da anlamını veremem. Nitekim, sorduğunuz soru için de adamı evinde, sonra bir müsamerede görürüz, demiştim. Ama siz kalkıp ta, neden berberde, neden evinde gösteriyorsunuz diye sorarsanız, bunları görmek için başka nedenler bulmaya çalışmalı. Ve berber sahnesi, yalnızca bir adamın saçlarını kestirmeye gitmesi anlamı taşımıyor; gene aynı şekilde otopsi sahnesi de, otopsi uzmanı bir hekimin bu işten hiç anlamayan bir adamın yardımıyla çalışma yapması anlamına gelmiyor, yalnızca. Asıl aranması gereken, sahneler arasında bulunan daha derin bağlardır, örneğin bir berberde olup bitenler şunlar: bir adam bir başkasının vücudu üstünde çalışır, bir başkasının kafası üstünde çalışma yapar. Bazı aletler yardımıyla çalışır. Bir otopside de, bir adam bir başkasının vücudu üstünde, bazı aletlerle çalışmakta. Bu çalışmanın amaçları ayrı ayrı gözüküyor: Bu, berberde, saçları kesmektir, çünkü saçlar uzar. Bir otopside ise etleri kesmektir amaç, çünkü etler görülmek istenenin görülmesine engel olur.. Kısaca, bunlar birbirine çok benzerler. Birinci durumda, berberde, Miereveld derin bir duyguya kapılır: berbere gitmeyi çok sevmektedir, çünkü ona öyle gelir ki bu bir çeşit alışkanlıktır, bir zevk alışkanlığı. Ve berberi, bunu çok iyi bilmektedir, bir dizi aletle uzun saçlarla kaplı deriye masaj yapar. Oysa öte yanda, otopsi alışkanlığı bir dehşet alışkanlığıdır, bir zevk değil, fakat çok iyi bilinir ki, dehşet ve zevk, bizim için, ruhsal yönden tek bir duygunun iki görünüşüdür, işte bu noktadan başlayarak iki sahne arasında daha derin ilgiler aranabilecektir. Genç kadınla buluşmaya göre, berber nerede yer alır, otopsi nerede yer alır? Berber büyük sahneden önce, onun Fran'ı bulduğu büyük şenlikten önce; bu şenlik, onun için son derece güzel bir şenliktir, onda büyük bir iz bırakacaktır. Otopsi ise, Fran'la karşılaşmadan önceye gelir; orada erkek kadınla konuşur ve onu öldürür. Yani otel sahnesine göre otopsi nereye yerleşiyorsa, tam tamına berber de okullar sahnesine göre öyle yerini alır. Üstelik, otopsi sırasında uzmanların kullandığı bazı malzemede Govert Miereveld, berberin kullandığı malzemeyle bir benzeyiş bulur, özellikle vibromasör ve onun alternatif hareketinde. Bu, kafatasını, kafatası takkesini kesmeye yarayan elektrikli testereyi akla getirmektedir. Ve onun hareketini. M, tüm bu benzeyişlere karşı duyarlığa sahiptir ve sanıyorum ki, otopsi sahnesini nasıl işledimse berber sahnesini de öyle işledim. Biri ötekine çok benzeyen iki olayın söz konusu edildiği andan itibaren kendi kendime dedim ki, bu iki olayı aynı biçimde niçin işlememen? Niçin, berberde ve otopside gürültülerle o şey arasında varolan büyük ilgiyi çok yakından belirterek göstermemeli? Niçin gürültüler yoluyla tüm bir mekanizmayı düşündürtmemeli? Çok büyük olan ayrım şu ki, M. berberde bir çeşit sevinçle doludur, olup bitenlerin büyüsü altındadır, oysa otopside, olanların aynı büyüsü içinde büyük bir dehşete kapılır. Otopsi yapan hekimden ne ölçüde kaçınabildiyse berberden de o kadar daha az kaçınabilmektedir. Bu bana, sonunda, çok benzer görünüyor. İ. D. / Siz büyülenmeden söz ettiniz: ödüllerin dağıtılması sahnesinde de bir büyülenme vardı sanıyorum, M'in Fran'la olan bağları; M, neredeyse Fran tarafından büyülenmişti. D. / Evet, göstermese bile o, Fran'a göre sürekli bir büyülenme hali içindedir. Şüphe yok, ödüllerin dağıtılması sırasında aşağı yukarı tesbit ettim O halde olabilir ki, M. aynı zamanda hem duygularını başkalarına göstermek istemeyen birisi gibi, hem de büyülendiği kadının onun hakkında beslediği duyguları hesaba katacağım umut eden birisi gibi hareket etsin. Oda sahnesinde, bu tama-miyle başka: M, gene Fran'ın etkisi altındadır, fakat odada konuşur, özgür bir biçimde konuşur, zaten bu tüm filmde bir kez olur; öteki anlarda hemen hemen asla konuşmaz, ancak her gün yapılacak konuşmaların küçük kırıntılarıdır sözleri. İ. D. / Zaten bu sahnede konuşmaktan hiç geri kalmıyor. D. / Odada, konuşmaktan geri kalmıyor. Uzun uzun konuşmaya başlar, son derece uzun monologlar yapar ve sonra konuşan artık Fran'dır. Dana sonra M. yeniden uzun bir monologa girişir, yaşamından söz ettiği tek an burasıdır, burada biz yaşantısı üstüne birkaç şey öğreniriz. Ve sonra kadın monologa girişir ve M'in ondan yaptığı görüntüyü yıkar. Bu anda bitmiştir ve erkek bir sözcük bile söylemeyecektir. İ. D. / Seyircilerin tepkisine gelince, ben ödüllerin dağıtılması sahnesi çok gerçek bir sahnedir, ki, seyirciler bir çeşit sevinç içindeydiler, gülüyorlardı; denebilir ki, onlar belki de toplumsal bir taşlamanın karşısında olduklarına inanıyorlardı Ve siz kadavra sahnesine geçince, ilk anlardan itibaren, ortamda ani bir değişme oldu, hiçbir geçiş yapmaksızın gülüşten dehşete geçildi, iki sahne arasında bir biçim ayrımı olduğuna bile İnanıyorum.. D./ Seyircilerin ödüllerin dağıtılması sahnesine gülmelerini çok olağan bulurum bazı anlarda, ki ben bunları çok iyi biliyorum fakat sanmam ki varolan bir taşra ortamı bir taşlama olarak kabul edilsin. Ben, bu ortamı taşlama yoluyla anlatmak istemedim, bu beni ilgilendirmez. Basit bir şekilde, onların oldukları gibi gösterildiği bir andan itibaren, o bir taşlama tonu kazanıyor, gerçekten bunlar taşrada gülünçtür. Eğer insanlar gülüyorlarsa, bu olayların gülünçlüğünden değil: bazı anlarda filmdeki bazı unsurların yüzünden rahatsız durumdadırlar ve gülüş rahatlatıcı bir araçtır. iki kez gülüş oldu: biri, M. salona girince, çünkü gösteriyi bozduğunu sanıyordu ve önemli kişilerin bakışları onun üstünde toplanmıştı: o anda ona bakan kişilerin sert, öte yandan da biraz gülünç bir havaları vardı. Çünkü vücut yapıları bakılması hoşa giden bir görünüşe sahip değildi; bu durumda boşaltıcı bir gülüşme doğdu; öyle bir durum ki seyirci, salondaki elemanlarla M. arasında başgösteren gelenekçi bir mekanizmayı derhal kavramıştır ve bu ilişkilerden bazı şeyler anladığı için hoşnut kalmıştır. Yargıç Braanting sahnede bir armağanı kabul ettiği zaman bu daha açıktır, sanırım: içinde bir şeylerin olduğu şişeyi alır, onu açıp açamayacağım sorar ve açtığı zaman büyük bir sessizlik olur ve sonra o bir el çıkarır; işte bu anda ben dikkat ettim, bunda hiçbir ayrıklayım durum yok, salonların daima canı sıkılmıştır, insanların kaynağını bilmedikleri bir gıdıklanma içindedir. Bu, gariptir, çünkü bir el armağan edilecek bir şey değildir, bir el hiçbir işe yaramaz. Bu çok çok ilginçtir, insanlar ne yapacaklarını şaşırırlar, ve bu el onlara armağan edilseydi, aynı derecede can sıkıcı olacağından, yargıcın: bunu yapmamalıydınız dediği anda, herkes güler, çünkü herkes bunu kocaman bir şaka diye düşünür: oysa salona karşı bu yapılmamalıydı, herhangi bir insanın anlamsız bir armağan alabileceği salona gösterilmemeliydi. O halde anlamsızlık yok, tersine psikoanalitik anlamlarla tıka basa doldurulmuş: bir el korkunç bir şey, havaya kalkmış parmaklarla bu Tanrı'nın bir işareti olabilir, olabilir... nihayet Freud, onda, herkesin kendi anlayışına bırakılmış azımsanmayacak nice işaret bulmuştur. Alışılagelmiş nedenlerden biri, örneğin el sıkmak yahut bir sadakayı almak için uzatılmış bir el şeklinde olmaksızın bir el gerçekten gösterildiği zaman... o zamandan itibaren, seyirci elin gizli psikoanalitik tüm anlamlarına kendini bırakmaya zorlamaktadır ve salonun gülüşü, bu elin verdiği huzursuzlukla karşılaştırılırsa rahatlatıcı gerçek bir gülüştür. O halde görüyorsunuz ya, bu açıdan gülüşme bana gülünç taşlamadan değil başka bir nedenden doğmuş görünüyor. D. / Evet belki bu sonuncuyla, özellikle kadavraya değil. Fakat, bununla beraber, bir çeşit duygularla ilgili bir sevinç durumu var, muhtemelen. Bildiğiniz gibi, zaten film de bir romandan alınmıştır ve ilk görünüşte, gerçekten, ben romana çok yakın bulunuyorum; roman bana kurduğum yapılar için temeli verdi. Fakat gene de, şurda burda bazı elemanlar değişmiştir. El, örneğin, romanda mevcut değildir romanda, yargıç tama-miyle silik bir armağanı alır, bir çakmak, nihayet bayağı ve herhangi bir nesne. Anlamı, olabileceğinden daha fazla değil. Ancak, filmin özellikle o yerine, başlangıçta anlamı yokmuş gibi gözüken, ancak altında ikinci derecede anlamlar yatan bir simge koymayı çok uygun gördüm. Bir tabanca verildiği zaman, birinci planda bir anlamı vardır, bir insanı öldürmeye yarayan bir silahtır, ikinci anlamı ise tabancanın cinsel ilişkiyi bir başka yönden yansıtmasında aranmalıdır. Hem sonra, bir ikinci anlam çok daha fazla psikanalitiktir. Ancak el, müthiş hareket budur, el'in ilk anlamı yoktur, bir el'dir yalnızca. D. / İkinci anlam da budur işte ve öyle sanıyorum ki insanlar bu yüzden tepki gösteriyorlar. Size söyledim, filmi iki dakika anlatıvermenin imkanı yok. İsterseniz anlatırım ama o zaman da anlamını veremem. Nitekim, sorduğunuz soru için de adamı evinde, sonra bir müsamerede görürüz, demiştim. Ama siz kalkıp da, neden berberde, neden evinde gösteriyorsunuz diye sorarsanız, bunları görmek için başka nedenler bulmaya çalışmalı. Ve berber sahnesi, yalnızca bir adamın saçlarını kestirmeye gitmesi anlamı taşımıyor; gene aynı şekilde otopsi sahnesi de, otopsi uzmanı bir hekimin bu işten hiç anlamayan bir adamın yardımıyla çalışma yapması anlamına gelmiyor, yalnızca. Asıl aranması gereken, sahneler arasında bulunan daha derin bağlardır. İ. D. / Öte yandan, Miereveld'in bütün tutkuları, daha çok tensel tutkulardır denebilir. Otopsi sahnesinde bile, seyirci tensel bir yürek darlığı duyuyor, yanılmıyorsam.. D. / Belki de daha karışıktır bu ve ben de sizinle o denli aynı düşüncede değilim; çünkü tensel demek, ten'e zevk sağlayan şey demektir, bir çeşit nefse değgin şey; ve sonra tensel, madde olarak tenle ilgili, zamanla kendini yok eden ve sonunda toz haline gelecek olan şeyi ifade edebilecektir,. Oysa burada, otopside bu iki anlam birbirlerine karışmış değil, en azından otopside bu çeşit bir nefse değginlik düşünmedim. Bir başka çeşit nefse değginlik vardır ki o daha çok sadizm'e yaklaşır. O da şudur: seyircide, bir dehşet gıdıklanması olarak alacağı fakat aslında kendisine zevk vermek üzere oraya konmuş bir gıdıklanma yaratmak. İ. D. / Öyle sanıyorum ki, bu tensellik Mlereveld'i yeterince gerçek bir kişilik yapmakta, Fran'ın tersine. D. / Evet, mümkündür. Bilmiyorum, Miereveld'in gerçekliği bu tensel'likten mi ileri geliyor; başka şeyden de ileri gelebilir, ama doğru dediğiniz, Miereveld'in gerçekliği konusunda. Fran konusunda haklısınız, gerçek bir kişi değildir, Fran daima Govert'in gözleri arkasından görülmektedir. Fran sürekli olarak, baş kişinin bir yansıtılışıdır, bu da kadın oyuncu için aynı zamanda yönetmen için de bu kişiyi yaratma konusunda bir güçlüktür. Çünkü oyuncu, hiçbir zaman gerçek bir kişiye atıf yapamaz, Miereveld'in duyarlılığı tarafından yansıtılmalıdır sürekli olarak. D. / Herşey denebilir ama sanıyorum ki bunun bir anlamı olmaz. Çünkü hiçbir şeyi sonuçlandırmaz, çözümlemez bir kişiye deli demek, sadece ona çok uygun bir etiket yapıştırmak olur bu. İ. D. / Govert Miereveld'in tutkuları özellikle bir sınıf toplum için çok görünen tutkulardır. D./ Evet, toplum içinde ilginç denilen bir duruma vardığı, ve kendi kendini yıktığı ölçüde. Ama gerçekte yıkmıyor kendini, yaşamı boyunca gerçekleştrimiş olduğu kişiyi yıkıyor. Çok içsel bir şeyler bulup, bunlara uygun düşmek İstiyor. Açıkçası içinde yaşattığı o düşün peşinde. Bu düşe varma çabası içinde ise, onun dışında kalan herşeyi yıkıp atmaya hazır. Görüldüğü gibi büyük bir kapı değildir seçtiği, dar bir kapıdır. Bu dar kapıdan geçerken, belki yeni bir şey bulacaktır. Bir çeşit mutluluk, bir çeşit erinç elde edecektir. Burda, birbirinin karşıtı, iki devinimin bulunduğu bir gerçektir. Miereveld bir yönden toplumsal bir düşünceye varmıştır, bir yönden de bu içinde taşıdığı düşünceyi yıkma saplantısına. İçinde beslediği düşe uygun düşmesi için böyledir bu. Bu iç-dış sorunu, gerçekte bir gerçek-ideal sorunudur. Yazarın bir başka romanına verdiği adı anarak söyleyecek olursak, taş merdivenle, bulut merdivendir. D. / Olabilir. Ama başlangıçta şunu unutmamak gerek: Ersan bir delidir, öyle değil mi? Tabii siz de. Örneğin diyelim ki Ersan gerçekte imkansız bazı şeylere bağlanıp, bu yalnızca düşte bir çözüm yolu bulacak şeyleri günlük yaşamda gerçekleştirmek için direniyorsa bir çeşit delilik içindedir kendisi. İşte Miereveld'in deliliği bu çeşit bir deliliktir. Bana telefon etmek istiyorsunuz, ama çok sık yolculuğa çıktığım için konuşmamız mümkün olmuyor. Sonunda bir deli gibi davranmaya başlıyorsunuz, bu da bir gerçektir. Şunu demek istiyorum bu örneklerle: hepimizin bazı alanlarda böyle deliliklerimiz, çılgınlıklarımız oluyor. Öyleyse bunu Govert Miereveld'de görünce niçin yabansıyoruz? Şunun için: o deliliğinin, çılgınlığının sonuna değin gidiyor. Bunu söylerken ne sizin ne de benim kendi çılgınlarımızın sonuna değin gitmeyeceğimizi söylemiyorum. Kafası Kazınmış Adam'ın anlamı nedir? Gerçekten bilmiyorum bunu. Psikoloji dediniz, ilkin bu sözcükten ne anladığımızı ortaya koymalıyız. Eğer psikoloji bir bireyin başka bir bireyle, ya da bir bireyin toplumla olan ilişkilerinin, tepkilerinin işleyişini bulmaya çalışmaksa, diyebiliriz ki her filim psikolojiktir, örneğin az önce gördüğümüz Kobayachi'nin Harakiri filminde, nedenler hem toplumsal hem de psikolojiktir. Bunun için Harakiri'ye psikolojik bir filim mi diyeceğiz? Ben bu anlamda psikolojik olmayan bir filim tanımıyorum. İ. D. / Ama öyle sanıyorum ki Kafası Kazınmış Adam'da, hemen hemen hiçbir epik öğe yok. Yani toplumsal konumlara bağlanabilecek olaylar yok. D. / Tam tersi. Örneğin, okulda birincilik armağanlarının dağıtılışı, evdeki birinci sekansın tümü epik bir nitelik taşıyor bence. Filmin kişisi hem durup dinlenmeden kendini çevreleyen toplumsal olgulara karşı bir tepki gösteriyor, hem de dıştan bunlarla olan yakın ilişkilerine devam ediyor. içten ise bireysel sorunlarıyla uğraşıyor; ilişkileri onlarla. Bu planda epik bir biçimin karşılığının bulunduğu söylenebilir filmimde. Ama belki yanılıyorum. Eğer kişinizin dış dünyasından çok iş dünyasını yansıtmaya çalışıyorsanız, bu yüzden de yapıtınız epik bir yapıt değil demek istiyorsanız, bunda haklısınız. İ. D. / Bu nokta üstünde durmamın nedeni şu: Filmi gördükten sonra, not defterime şöyle yazmıştım: toplumsal yozlaşma. Ama öyle sanıyorum ki, şimdi bu söylediklerinize bakarak pek o kadar toplumsal bir koşula bağlı yozlaşmanın söz konusu olmadığını görüyorum hiç değilse doğrudan doğruya değil bu. Miereveld'in iç dünyası kendisini çevreleyen dünyadan daha önemli. D. / Ben konuyu biraz değiştirmek, biraz genişletmek istiyorum. Miereveld'in toplum içinde yabancılaşmış bir insan olduğu düşünülebilir. Miereveld yabancılaşmanın bir kural olduğu bir toplumda yaşıyor. Bu toplumda insanlar toplum içinde kendilerini, kendi kişiliklerini gerçekleştirmeyi başaramıyorlar. Başaramadıkları için de başka tip kuralları olan bir toplum yapısına uygun birer insan olabilmek için kendi bireysel ve özel dünyalarını öldürmeye çabalıyorlar. Şimdi bunlara Marxçı bir gözle bakacak olursak, Miereveld'-in bir yabancılaşma toplumunun verisi olduğunu söyleyebiliriz. Ve. tabii kendisi de yabancılaşmış bir veri. Burda hemen şunu da belirteyim ki yabancılaşma sözcüğünü her iki anlamında kullanıyorum: hem felsefi anlamında yabancılaşma, hem de günlük dildeki, çıldırma anlamında. Az önce çılgınlıktan söz ettiniz: Miereveld bir çılgın, bir deli değildir, yabancılaşmış bir insandır o. Kendi öz benliğinin dışında bir insan olmuştur.. Onu yıkan gerçekten toplumdur; böylesi bir yapıya sahip olan toplumdur. Dış yaşamını bütün bir burjuva ahlakının bir burjuva yaşamının içinde kurmuştur. İç yaşamını ise gizli bir biçimde saklamak istemektedir. Örneğin Fran'a karşı duyduğu büyük aşk, ailesiyle, karısıyla, çocuklarıyla, avukat oluşuyla, bir taşra şehrinde öğretmen oluşuyla vb. engellenen bir düştür. Bu noktada, Miereveld bu çelişikliği çözmeyi başaramıyor, dolayısıyla kendi kendini yıkıyor. Bu noktada bazı Yugoslav, Çek, ya da Kus filimlerinde karşılaştığımız işçiler arasındaki yabancılaşma ile aynı nitelikte bir yabancılaşma söz konusudur. Yugoslavlar ve Çekler filmimde hem toplumsal, hem psikolojik bir yabancılaşmanın başarıyla çizildiğini söylediler, öylesine ki, Yugoslav ya da Çek toplumunun bugünkü durumuna konuyu daha açık bir biçimde uygulamak istetecek kadar ilgilendirdi onları. Belçika'da ise, bağnaz Marxçılar kötü gözle baktılar filme. D. / öyle sanıyorum ki giderdi. Aydınlarla küçük burjuvalar tecimenler arasında bir ayrım yapılmasının nedenlerini pek iyi anlayamıyorum doğrusu, içinde yaşadığımız toplumda bir ayrılıkları yok: herbiri değişik ürünleri satıyorlar, ama davranışları aynı. Gerçekte Miereveld hem biri hem de öbürü: bir aydın evet ama aynı zamanda avukatlık uğraşını satıyor, bulunduğu şehirde avukatlık görünüşünü satıyor ve çok ciddi bir kız lisesinde öğretmenlik yapıyor. Miereveld'in düşünce açlığım gidermesini sağlayacak bir kafa yapısı var. Ne düşündüğü, ne yaptığı, ne olduğu üstünde duruyor. Kendi üstüne kapanmış, kendiyle ilgili sorunlar üstünde aralıksız bir mırıldanma durumunda. Sizin dediğiniz gibi aydın olup olmaması bu konularda pek büyük bir şeyi değiştirmiyor sanıyorum. D. / Öyle sanıyorum ki bu hem Miereveld'in kurtulma simgesi hem de filmin yaratıcısının... diyelim ki, burjuva niteliğinin bir simgesi. Gerçekten el işinde, elle yapılan en basit işlerde, düşün planında çalışılmaya başlanıldığında ya da başka bir deyişle, düşünce eylemden ağır bastığında yitirilen bir dengeyi bulmak sözkonusudur. Oysa Miereveld'de eylem hemen hemen sıfır, düşüncelerse aralıksız artıyor. Bu durumda çok basit, çok günlük eylemlerle ayakları yere basmaya, günlük yaşamın içine girmeye başlıyor. Akıl sağlığında bu yöntem çok bilinmektedir. Ama Flaman mistikleri özellikle Orta-çağda bıkıp usanmadan göstermişlerdir bu yolu. insanoğlu coşku yoluyla Tanrı'ya varabilirdi katolik bir dünyadır bu . Bu coşkuya varabilmek için, mistikler ya da bir dize aralıksız coşkuyu sağlayacak yolları, ya da insanoğlunu sürekli olarak Tanrı ile ilişkide tutmayı sağlayacak çile yollarını denerlerdi. Bunun için insanın ilkin çok etken, çok düzenli bir yaşama sahip olması gerekirdi. Özellikle toprağı sürmek, bahçesiyle uğraşmak, odun yontmak gibi çok basit işler yeğ görülürdü. Miereveld'in çok güzel dediği gibi, Tanrı'nın çizdiği yazgıya uygun bir biçim vermek için yontuluyor ağaç. Ortaçağ'ın derinliklerinden gelen mistik bir düşünce. A. D. / Oldukça önemlidir ikisi de. D. / Başlangıçta çeşitli sekanslar arasında ilişkilerin neler olduğunu öğrenmek için soru soruyordunuz. Bu ilişkilerin öykü ilişkileri olmadığını, sekansların görüntü birliğini yaratan, koruyan çok daha derin ilişkiler olduğunu gördük. Bir filmin fotoğraf birliği çok önemlidir, ama ne yazık ki bundan hiç sözedilmez, çünkü genellikle dekoratif ve spectaculaire bir öğe olarak düşünülür, örneğin, eğer bir filmin fotoğrafları çok kesin siyah-beyaz karşıtlıkları taşıyorsa, imgeleri sarsıcı nitelikteyse, ya da doğa sekanslarında ak bulutlar, ağaçlar, su varsa o filmin çok iyi çekilmiş olduğu söylenir fotoğraf yönünden. Seyirci ve jüriler için iyi fotoğrafın hemen hemen eksiksiz bir tanımlanmasıdır bu sıraladıklarım. Gerçekteyse, Dir filmin fotoğrafları kendilerini unutturmayı başardıklarından, filmin derin temasının bütünüyle hizmetinde oldukları zaman başarılıdır bence. Bu yönden Ghislain Cloquet'nin çekiminin hemen hemen eksiksiz olduğunu söyleyeceğim. Bence bütün filim boyunca konuya hizmet etmiştir görüntüler. Bu çeşit fotoğraflar başarılması en güç fotoğraflardır. Çünkü laboratuarlar mümkün bazı hataları giderecek hiçbir olanağa sahip değillerdir. Bunun için çekim tam istenildiği gibi olmalıdır, yoksa iş kökten aksar. Oysa karşıtlıkları yansıtan bir fotoğraf çok yaklaşık koşullar altında çekilebilir ve geleneksel sarsıcı gücünü devam ettirebilir. İ. D. / Ama bu, öyle sanıyorum ki sesli sinemadan bu yana oldukça yaygın sayılabilecek bir görüş. Bazı kişiler sesin klasik dacoupage ın içine okuduğunu söylüyorlar. D. / Bir anlamı yok bunun: bir kadın konuştuğu için güzelliğinden bir şey yitirmez. D. / Sesin arılığı radyocuların ortaya attığı budalaca bir kavramdır. Sesin arılığı, radyoları gerektiği gibi çalıştırmak, ses göstergelerini olması gereken yerde tutma isteminde kendini gösteren merak, bir hastalıktır. Aranan arı ses değildir, çevremizdeki sesler, gerçek zengin, etkili seslerdir aslolan. Bunda arılık kavramıyla bir ilgisi yoktur! Bir filmin zengin sesinin yapımında en zararlı olacak radyoda çalışan ve orda başarılı olan ses uzmanıdır. Hemen söyliyeyim ki, bizler, sinema adamları da, radyo yayınları için çok zararlı oluruz. Çok açık bir şeydir bu: ikimizin de varmak istediği noktalar kökte ayrıdır. Görüyorsunuz ya onlarda bir saygı duygusu vardır, bizde ise saygısızlık duygusu. Bir kadını gebe bırakmaksa, sanırım saygı ile olmaz: bu kişiler radyo alanında hiçbir zaman hiçbir kimseyi gebe bırakmazlar demek istiyorum. öte yandan, gördüğünüz gibi kendilerini çok seviyorum şahsen!


Yakında seksen iki yaşında olacaksın. Boyun altı santim kısaldı, olsa olsa kırk beş kilosun ve hala güzel, çekici, arzu uyandırıcısın. Elli sekiz yıldır birlikte yaşıyoruz ve ben seni her zamankinden çok seviyorum. Kendimle işbirliğinden -kendime dalkavukluk yapmaktan- kaçınmak için, yazarken üçüncü şahıs kullanmaya karar vermiştim. Üçüncü şahıs beni kendimden belli bir mesafede tutuyor, kendi var olma ve hareket etme biçimimin neredeyse klinik bir portresini tarafsız, şifreli bir dilde oluşturmama izin veriyordu. Kitap haline gelen hiçbir metnimi asla tekrar okumadım. Kitabım ifadesinden nefret ederim Kitap artık benim düşüncem değildir; çünkü başkalarına ait bir dünyanın nesnesi haline gelmiş ve benden çıkmıştır. Şunun farkındayım ki; her şey söylenmiş olduğunda, her şey hala söylenmek için kalır, her şey hala söylenmek için kalacaktır daima -başka bir deyişle, söylenmemiş olanı önemli kılan sözdür-, bu yüzden, yazmış olduğum şey, daha sonra yazabilecek olduklarımdan çok daha az ilgilendiriyordu beni. Senden aşkla sevdiğim tek kadın ve birlikteliğimizden ise ikimizin de hayatındaki en önemli karar olarak söz etmek istiyorum. Ama hiç kuşku yok ki; bu hikaye beni çekmiyor İlk defa tutkulu bir biçimde aşık olmak, karşılığında da sevilmek, bu, açıkça fazla bayağı, fazla basit, fazla sıradandı: Evrensele dahil olmamı sağlayacak nitelikte bir konu değildi. Engellenmiş, imkansız bir aşk ise tersine, soylu edebiyatın yaratıcısıdır. Ben başarının ve kabul görmenin güzelliğinde değil, başarısızlığın ve yıkılışın güzelliğinde rahat ediyorum. Şurası doğru ki; hayatında özel olarak birine yer yoktu çünkü kendisi özel bir insan değildi ve ona özel bir insanmış gibi bağlanılması onun için önemli olmazdı. Arabamızın olması, bireysel taşımacılığı, insanlara ortak yazgıdan kurtulma fırsatı sunduğunu iddia ederek onları birbirlerine karşı kışkırtan iğrenç bir siyasi seçim olarak görmekten alıkoymadı bizi. Sen bana tüm hayatını ve olduğu gibi kendini verdin; kalan zamanımız boyunca, ben de sana kendimi tümüyle verebilmek isterdim. Andre ve Dorine Gorz, 22 Eylül 2007 tarihinde, Fransa'nın Vosnon bölgesindeki evlerinde birlikte intihar ederek yaşamlarına son verdi.


Olayımız küçük kameradır abiler! Andre Kertesz gözlerini ufaltıp 1912'de fotoğraf çekmeye başladığında, 1925 yılında piyasaya ilk kez sürülen 35 mm'lik Leica, sadece O'na gönderilmiş bir ilahi bir hediye gibiydi. Her kutsal nesne kendi mesihini buluyorsa, Kertesz de kendi asası gibi hissettiği kamerasıyla mercekten gördüklerini eğip büktü. Derinlik ve perpsektifi değiştirip gören, gördüğünü böyle büküp aktaran Kertesz, bir tramplende zıplar gibi, buzdolabında olduğu halde eriyen dondurma gibi yaydı nesneleri, eşyaların dolaba atıldığı gibi tıkıştırdı, sıkıştırdı gördüklerini. 1894'te orta halli bir Macar ailede, Budapeşte'de doğduktan sonra, 14 yaşındayken babasını kaybeden fotoğrafçının, amcasının sorumluluğu altına girip de ilk iş deneyimini Budapeşte borsasında yaşamasının izahı burada yapılamaz.


Çünkü, Rublev bir dahi. Başka bir deyişle, dünyayı acı verici bir keskinlikle gören, karşılaştığı her şeye, başka insanların çok fazla görüp, çok fazla alışıp artık hiç fark etmeden yanından kayıtsızca geçtiği şeylere olağanüstü duyarlılıkla tepki veren biri. Bir de, bir sanatçı her zaman toplumunun vicdanı olduğu için, Rublev'e yöneldik. Ama bu, cevabın yalnızca yarısı. Rublev karakteri bizi çekti, hakkında kesin olarak bilinen o kadar az şey var ki. Bu da şu anlama geliyor; karakteri yaratma sürecinde Andrey'in kişiliğini kurarken, hakkındaki bir biyografiye ya da yerleşik önyargılara dayanmaksızın mutlak bir özgürlük içinde hareket ettik. Bence, tarih kendi başına sanatın konusu olamaz. Tarihi üslübu, tarzı yansıtmanın, bugünden kaçışa dönüştüğü filmleri anlayamıyorum. Tabii ki mesele doğrudan göndermeler yapmak, çağrışımlar kurmak meselesi değil. Her tür otorite iması ve otoriteye karşı örtülü bir meydan okuma, bir filmi ne çağdaş ne de sağlam kılar. Fazla sıradan bir iş bu. Bana öyle görünüyor ki, tarihsel malzemeyi kendi fikirlerinizi ifade etmenin, çağdaş karakterler yaratmanın bir bahanesi olarak kullanmak daha önemli. Öncelikle bilimsel bakışla, tarihyazımı açısından ya da sanat tarihinin perspektifiyle yargılanacak olmamız çok üzücü olurdu doğrusu. Sanatı bu şekilde ele alan bir bakış açısı, ister gerçek Romalıları, ister gerçek Sezar'ı, ister efsanevi Hamlet'i yazarken olsun, her zaman kendi çağının meselelerine sadık kalan Shakespeare'i bile öldürebilir. Asıl ifade etmek istediğim şey, bir insanın her şeyi tüketen bir fikir, onu tutku noktasına sürükleyen bir fikir adına yanması. Hayata umutsuzluğun hakim olduğu, insanların yabancı boyunduruğu altında ezildiği, adaletsizlik ve yoksulluktan kıvrandığı bir dönemde Rublev, sanatında geleceğe dair bir umut, bir inanç ifade etmiş. Yüksek bir ahlaki very best yaratmış. O dönemde ikonalar, kural olarak, azizlerin genel kabul gören temsillerinden ibaret kült nesnelermiş, başka bir şey değil. Ama Andrey farklıymış. Dünyanın her şeyi kucaklayan uyumunu, ruhun sükunetini ifade etmeye çalışmış. Bu soylu huzuru, ebediliği ve ruhun uyumunu arama fikri, bütün hayatını adadığı bu fikir, onun her zaman önemini koruyacak başyapıtlar yaratmasını mümkün kılmış. Filmde onu ıstırapla arındırmaya, önceden reddetmesine rağmales tutkuda neşe bulmaya yönelttik. Filmimde asıl ifade etmek istediğim şey, bir insanın her şeyi tüketen bir fikir, onu tutku noktasına sürükleyen bir fikir adına yanması. Tarihsel doğruluk ve yanlışlıktan bahsetme konusunda tereddütlerim var. Filme hazırlanırken, önümüze yığdığımız dağ gibi bir belge yığınını inceledik, tarihsel gerçekliğe olabildiğince yaklaşmaya çalıştık. Ne yaptığımızı gören, bakış açımızı hiç çekincesiz kabul eden birçok danışmanımız da oldu. Fakat bu konuda neler düşündüğümü measurement şöyle daha kesin anlatabilirim: Mesele tarihsel doğruluk meselesi değil, filmi çekerken vurgumuzu, niyetlerimiz doğrultusunda kaydırdık, bununla ilgili bir mesele. Amacımız, o dönem yaşanmış bütün olayları en ince ayrıntısına dek göstermek değildi. Amacımız, yaşadığı o korkunç yıllar boyunca Rublev'in izlediği yolun izini sürmek, kendi dönemini nasıl aştığını göstermekti. Bu yüzden de olayları bir şekilde sıkıştırmayı tercih ettik. Yaptığımız vurgu, Rublev'in aşmak zorunda olduğu, esasen ahlaki güçlükleri belirtmek açısından önemliydi. Bu vurgu olmasaydı, filmin sonundaki o zafer duygusu olmazdı -ki filmin varoluş sebebi de aslında o duyguydu. Başka bir nokta daha var. Engels harika bir fikir ortaya atmıştı; bir sanat eserinin düzeyi, ifade ettiği fikir ne kadar derinlere gömülmüşse, ne kadar iyi saklanmışsa o kadar iyidir, demişti. Bizim tutmayı seçtiğimiz yol da bu oldu. Fikrimizi atmosferde, karakterlerde, farklı karakterler arasındaki çatışmalarda boğmayı tercih ettik. Belki de bu yüzden bizim örneğimizde saf, doğrudan Tarih, arka plana atılmamakla birlikte, zamanın havası içinde eriyebildi. Bu, tarihsel malzemeye yaklaşmanın olağan dışı bir yolu olabilir, bazılarının tarihsel yanlışlıklardan bahsetmesine yol açan şey de budur. Yanlış anlamanın kökleri buraya uzanıyor inancındayım. Genel olarak toprağı seviyorum. Çamur görmem ben, yalnızca suyla karışık toprak görürüm, her şeyin doğduğu çamuru. Toprağı seviyorum, toprağını seviyorum. Yönelttiğiniz sorular anladığım kadarıyla bir yandan film yapımıyla, öte yandan izleyiciyle bağlantılı. Ama öncelikle, neden Lem'in romanı Solaris'i uyarlamaya karar verdiğimi açıklamak istiyorum. Ilk iki filmim iyi de kötü de olsa, nihai tahlilde aynı şey le ilgiliydi. Ahlaki bir borca olan sadakatin uç noktadaki tezahürüyle, bunun için verilen mücadeleyle, buna duyulan inançla, hatta bütün bunların bir kişilik krizi noktasına varmasıyla ilgiliydi ikisi de. Inanç kuşanmış bir birey, kişisel bir kader duygusuna sahip bir birey, hiç kırılmamış bir insan ruhunun felaket anlamına geldiğini düşünen bir birey hakkındaydı. Her şeye rağmen son noktaya kadar giden bir kahramana ilgi duyuyorum. Çünkü ancak böyle bir insan zafer kazandığını iddia edebilir. Filmlerimin dramatik biçimi, insan ruhunun mücadelesini ve büyüklüğünü ifade etme arzumun bir göstergesi. Bu kavramı daha önceki filmlerirole kolayca ilişkilendirebileceğinizi düşünüyorum. Ivan da Andrey de kendi güvenliklerini tehlikeye atan her şeyi yaptılar. İlki fiziksel olarak, ikincisi ruhani anlamda. İkisi de very best, ahlaki bir hayat tarzı arayışı içindeydi. Solaris'e gelince; romanı beyazperdeye uyarlama kararı türe duyduğum bir yakınlıktan kaynaklanmıyor pek. Asıl mesele, Solaris'te Lem'in bana yakın gelen bir meseleyi ortaya koyuyor olması: Insanın kendi kaderinin sınırları içinde verdiği mücadele yolunda engelleri aşması, bu yoldaki inançları meselesi, ahlaki dönüşümü. Lem'in romaninın derinliği ve anlamı pek o kadar bilim-kurgu türünden kaynaklanmıyor, Solaris'i yalnızca türü yüzünden takdir etmek de yeterli değil. Solaris yalnızca insan zihninin bilinmeyenle karşılaşmasını değil, bir insanın bilimsel bilgide yeni keşiflerle ilgili olarak gerçekleştirdiği ahlaki sıçramayı da anlatan bir roman. Bu yolda engellerin aşılması, yeni bir ahiakın acılı biçimde doğmasını da beraberinde getiriyor. Solaris'te Kelvin'in ödediği 'ilerlemenin bedeli' bu. Kelvin'in ödediği bedel kendi vicdanının cisimleşmesiyle yüz yüze kalmaktır. Ama Kelvin ahlaki konumuna ihanet etmez. Çünkü bu durumda ihanet etmek ilk düzeyde kalmak, daha yüksek bir ahlaki düzeye çıkma girişiminde bile bulunmamak anlamına gelir. Kelvin ileriye doğru attığı bu adım için trajik bir bedel öder. Bilim-kurgu türü, ahlaki sorunlarla insan zihninin fizyolojisi arasındaki bu bağlantı için gerekli zemini hazırlıyor. Solaris'i uyarlamanın karmaşıklığı, genel olarak film uyarlamalarıyla ilgili bir mesele; bilim-kurgu uyarlamalarıyla ikincil olarak ilgili. Halihazırda yürüttüğüm çalışmanın temel iki meselesi bunlar. tık mesele, genel olarak bir edebiyat eserinin ilkeleriyle ilgili. Nesirler özel bir niteliğe sahiptir, imge dağarcıkları okurun duyusal deneyimine dayanır. Dolayısıyla, şu ya da bu sahne ne kadar ayrıntılı gelişirse gelişsin, okur kendi deneyimi ölçüsünde, kendi deneyiminin,. karakterinin, eğiliminin ve zevklerinin onu görmeye hazırladığı şeyi görür. Nesirdeki en ayrıntılı betimlemeler bile bir şekilde yazarın kontrolünden çıkacaktır, okur bunları öznel olarak algılayacaktır. Düz anlamıyla, yüzeysel anlamda Savaş ve Barış'ı binlerce kişi okumuş, kafasında canlandırmıştır; bu da yazarla okurun deneyimleri arasındaki farklılığın bir sonucu olarak binlerce farklı Savaş ve Barış ortaya çıkarır. Burada en önemli yön, edebiyatın özel olanla ilgisi ve aynı anda birçok yerde mevcut olabilmesidir; isterseniz, edebiyatın demokratikliği de diyebilirsiniz buna. Yazar sunulan, özlü betimlemeden daha fazlasını, daha açıkça görebilmek için bilinçsizce hayali bir okura dayanır. Okur öznel, estetik süzgecinden geçirip eleyerek en acımasız, doğalcı ayrıntıları bile algılayabilir. Nesre özgü betimlemelerin okuru etkileme özelliğine ben 'estetik uyarlama' diyorum. 'Estetik uyarlama' en başta algıyı yönlendirir ve nesir yazarı da bu Truva atının içinde okurun ruhuna girer. Edebiyatta böyle. Peki, ya sinema da? Sinemada izleyicinin bu seçim özgürlüğü nerededir? Her çerçeve, her sahne, her bölüm eylemleri, manzaraları, karakterlerin yüzlerini dışarıdan betimlemez de kelimenin tam anlamıyla kaydeder. İşte burada da izleyici tarafından kabul görmemek gibi korkutucu bir tehlike söz konusudur. Çünkü filmde, somut olan hiç de muğlak olmayan bir biçimde seçilir, izleyicinin kişisel, duyusal deneyimi de buna isyan eder. Bazıları izleyiciye egzotik ve sıradışı gelen şeylerin gerçek bir kaynağı olduğu için sinemanın çekici olduğunu savunabilir. Bu pek doğru değildir. Aslında tam tersi söz konusudur. Sinema -edebiyatın tersine- yönetmenin deneyimini film üzerinde yakalamasıyla şekillenir. Bu kişisel deneyim gerçekten samimiyetle ifade edilirse, bu durumda izleyici filmi benimser. Kendi deneyimlerimle anladım ki, bir filmdeki imgelerin dışsal, duygusal inşası yönetmenin hafızasına, onun kişisel deneyimi ile filmin dokusu arasındaki akrabalığa dayanırsa, o zaman film onu görenleri etkileme gücüne sahip olacaktır. Yönetmen yalnızca filmin yüzeysel, edebi temelini, örneğin senaryoyu izleyecek olursa, bunu en ikna edici, en gerçekçi, en insaflı biçimde yapsa bile izleyici etkilenmeyecektir. Dolayısıyla ve daha önce söylediğim gibi, edebiyatta olduğu gibi izleyiciyi kendi deneyimiyle etkileme becerisinden nesnel olarak yoksunsanız, prensipte buna ulaşamıyorsanız, o zaman sinemada kendi deneyiminizi samimiyetle anlatmanız gerekir. Yarı okur-yazar insanların bile film yapmayı öğrendiği şu günlerde, sinemanın hala bir sanat olmasının sebebi işte budur; aslında yalnızca çok az sayıda yönetmen sinemada ustalaşmıştır, onlar da bir elin parmaklarıyla sayılır. Bir edebiyat eserini bir film çerçevesinin kalıbına dökmek, o eserin sizdeki versiyonunu ortaya koymak, o eseri kendi süzgecinizden geçirmek demektir. Hatırladığım ilk şey, bir buçuk yaşıma ait. Evi hatırlıyorum, açık terası, terasa çıkan merdivenleri, beş-altı basamak vardı yalnızca, parmaklıkları. Evin köşesiyle merdivenlerin arasında devasa bir leylak ağacı vardı. Serin, kumlu bir yerdi. Bahçe kapısından leylaklara doğru alüminyum bir çember atıyordum. Bir an gökyüzünden tuhaf bir ses geldiğini duydum. Öleceğim korkusuyla paniğe kapıldım, leylaklann arkasına saklandım. Gökyüzüne baktım, ses oradan geliyordu. Daha da yoğunlaşan korkutucu bir ses. Dalların arasından bakarken, birden bir uçak geçtiğini gördüm. Sene 1933. Bir kuş olabileceği aklıma bile gelmemişti, çok korkunç bir şey diye düşünmüştüm. Bunu anlatmak zor. Babam evi terk ettiğinde ben daha üç yaşındaydım. Sonraları onu gördük, ama nadiren. İki izlenim kaldı bende. İlki şu: Moskova'nın eski semtlerinden birinde, küçük, iki odalı bir dairede yaşıyorduk. Babam bildiğiniz gibi şairdir; bazen bütün gece oturup yazardı. Daktilo kullanırdı. Her gece anneme bir mısra okuyup, Maruşka, söyle bakalım, şöyle mi daha iyi, yoksa böyle mi? diye sorduğunu duyardım. Genellikle de annemin önerilerini kabul ederdi. İkinci hatıramsa, biraz daha büyük olduğum yıllara ait; okula başlamıştım. Babam bir gece çok geç saatlerde eve geldi. Kız kardeşim ve ben çoktan uykuya dalmıştık, babam mutfakta annemle kavga etmeye başladı. Benim öbür eve gidip onunla birlikte yaşamamı istiyordu. Annemse buna karşı çıkıyordu. O gece tekrar uyuyamadım, çünkü ertesi gün kiminle yaşamak istediğimi bana sorariarsa ne diyeceğimi sorup durdum kendime. Görmediğimde onu özlesem bile, gidip babamla yaşayamayacağımı anladım. Ölümden hiç korkmuyorum, gerçekten hiç korkmuyorum. Ölüm beni korkutmuyor. Beni korkutan şey, fiziksel acı. Bazen ölümün şaşırtıcı bir özgürlük duygusu verebileceğini düşünüyorum. Hayattayken genellikle imkansız olan bir özgürlük. Bu yüzden de ölümden korkmuyorum. Çok üzücü olan şey, sevdiğiniz birinin ölmesi. Açıkçası sevdiğimiz birini kaybetmenin yasını tutarken, onlara karşı işlediğimiz bütün günahlar için bir daha af dileme imkanımız olmayacağını anladığımız için yas tutuyoruz. Mezarlarının başında, onlar için kötü olduğunu hissettiğimiz için değil, kendi adımıza kötü duygular hissettiğimiz için yas tutuyoruz. Çünkü artık affedilemeyeceğiz. Hayatın yalnızca başlangıç olduğu kanısındayım. Bunu kanıtlayamayacağımı biliyorum, ama içgüdüsel olarak ölümsüz olduğumuzu biliyoruz. Bunu açıklamam çok zor, çünkü çok karmaşık. Yalnızca, ölümü görmezden gelen bir insanın kötü bir insan olduğunu biliyorum. İngilizce'de 'sinsice yaklaşmak' anlamına gelen 'to stalk' fiilinden uydurma bir kelime. Bu filmde bu kelime, biraz kaçakçılar gibi özel bir amaçla sınırları aşan ve yasak bölgeye giren birinin mesleğini anlatıyor. Stalker'ın yeteneği bir kuşaktan diğerine geçiyor. Filmimde Bölge, arzuların tatmin edilebileceği yerleri temsil ediyor. İzleyici, Bölge'nin varlığından şüphe edebilir ya da Bölge'yi yalnızca bir mit ya da bir şaka olarak... ya da kahramanımızın fantezisi olarak görebilir. İzleyici nezdinde, bu, gizemini koruyor. Bölge'de rüyaların gerçek olduğu bir odanın bulunması, yalnızca filmdeki üç kahramanın kişiliklerini ortaya sermeye yarıyor. Çok dürüst biri, temiz, entelektüel olarak masum. Karısının deyimiyle 'neşeli' bir mizaca sahip. İz Sürücü, insanları mutlu etmek için Bölge'ye götürdüğünü söylüyor. Hiçbir çıkar gütmeden, kendini tam anlamıyla bu işe veriyor. İnsanları mutlu etmenin tek yolunun bu olduğuna inanıyor. Nihayetinde onun hikayesi son idealistin hikayesi. Insanın iradesi ve becerisinden bağımsız olarak mutluluğun mümkün olduğuna inanan bir adamın hikayesi. Yaptığı iş, hayatını anlamlı kılıyor. Yasak bölgenin rahibi gibi, insanları mutlu etmek için oraya götürüyor. Fakat gerçekte, oraya giden birinin mutlu olup olmadığını hiç kimse söyleyemez. Yasak bölgeye yaptığı seyahatin sonunda oraya götürdüğü insanların etkisiyle insanoğlunun tamamını mutlu etme ihtimaline inancını yitiriyor. Bölge'ye inanan ya da o odada bulunacak mutluluğa inanan kimseyi bulamıyor. Sonunda, insanın saf bir inançla mutluluğa ulaşabileceği fikriyle, kendini yapayalnız buluyor. yal dünyasının bir parçasıysa da hava hoş, bu durum temel meseleyi etkilemiyor. Önemli olan yolculardan ikisinin odaya girmemesi. Öncelikle lz Sürücü girmiyor, çünkü onun girmesi doğru olmaz. Girmesine gerek yok. İnançlarına ters. Ayrıca, her şey onun hayal dünyasının bir ürünüyse içeri girmez, çünkü arzularının orada gerçekleşmeyeceğini bilir. Onun açısından önemli olan şey, diğer ikisinin Oda'nın arzularını gerçekleştirebileceğine inanmaları ve içeri girmeleri. Aslında hiçbir şey olmasa bile bunu yapmaları. lz Sürücü'nün artık hiçbir şeye inanılmayan bir dünyada, bir şeye inanan insanlar bulması gerekiyor. Bilmiyoruz, o da bilmiyor. Yazar, nereye gittiğini de ne aradığını da bilmiyor. Onun yetenekli bir insan olduğunu biliyoruz, ama yeteneğini tüketmiş, eleştirmenlerin, yayıncıların, halkın yazmasını beklediği şeyi yazıyor. Popüler bir yazar, o kadar. O yolda devam etmek istemiyor artık. Başta, Oda'ya girerse daha iyi yazabilecekmiş gibi geliyor ona. Yazmaya ilk başladığındaki insan olacakmış, kendisini, onu aşağı çeken şeyden kurtarabilecekmiş gibi geliyor. Ama sonra düşünceleri değişiyor ve kendi kendine soruyor: Değişirsem, eğer ilham perilerim geri gelirse, neden yazmaya devam edeyim ki? Yazdığım her şeyin dahice olacağını nasıl olsa biliyor olacağım. Yazmanın amacı kişinin kendisini aşmasıdır, başkalarına neler yapabileceğini göstermesidir, daha da iyisini yapabileceğini göstermesidir. Insan kendisinin dahi olduğunu biliyorsa, neden yazsın ki? Geriye kanıtlanacak ne kalır ki? Yaratmak, insanın iradesinin tezahürüdür. Sanatçı en baştan bir dehaysa, sanatı bütün anlamını yitirir. Dahası Yazar, İz Sürücü'nün öğretmeni 'Porcupine'in hikayesini düşünür, 'Porcupine' kendisini asmıştır. Yazar, Oda'da gerçekleşen şeyin insanların istekleri değil, herkesin kalbinin derinlerinde yatan gizli bir hayal olduğu kanısına varır. Bu hayaller, insanın iç dünyasına denk düşen gerçek arzulardır. Örneğin, zengin olmaya can atıyorsam alacağım şey muhtemelen bu değil, kalbimin hakikatine daha yakın bir şey, örneğin gerçekten de ruhunun yaygara kopararak istediği yoksulluk olacaktır. Bunlar gizli arzulardır. Yazar Oda'ya girmekten korkar, çünkü kendine dair bir hayli karamsar fikirleri vardır. Bilimciye gelince, o da içeri girmek istemez. Baştan beri üstelik. Aslında, yanında Oda'yı havaya uçurmak üzere getirdiği bir bomba vardır. Çünkü ona göre, Oda rahatsız insanların gelip dünyadaki hayatı tehlikeye atabileceği bir yerdir. Ama planından vazgeçer, çünkü bütün gücü elinde toplama arzusuyla yanıp tutuşan, bu saikle hareket eden insanların Oda'ya geleceğinden korkmak pek de makul değildir. Ayrıca genel olarak insanları harekete geçiren şeyler son derece temel dürtülerdir: para, statü, seks... Işte bu yüzden Oda'yı imha etmez.