Eco, çirkine dair bu şikayetinde epey haklı. Ancak, durum sanat çerçevesinde ele alındığında, sanatın genellikle- yüzyıllar boyu güzeli konu alışının da oldukça haklı bir gerekçeye dayandığı iddia edilebilir. Ayrıca, gösterilerin halk için yapıldığı, mutlak niteliklerinin de ancak halk üzerindeki etkilerine göre belirlenebildiği kabul edilirse, sanatın, güzel olanla ilgilenmesi olağan kabul edilebilir. Bunların yanı sıra, sanatın bir zamanlar hoşa gitmek için var olduğu tezine göre, sahnesinde güzeli barındırması da oldukça doğal olacaktır. Güzel, sadece sevdiğimiz şey değil ayrıca kendimiz için isteyeceğimiz şeydir. Çirkin ise, hissedilendir. Bu hiyerarşik ikili, aslında birbirinin tam olarak tersi değildir. Sadece biri güzel- daha önceliklidir. Çirkin, tarih boyunca dışlanmıştır, bu dışlanmışlığın yarattığı müphemlik ise, çirkin kavramının uçlarını açık bırakmıştır. Öte yandan, çirkin kavramının sınırlarının belli bir kuramın içine yerleştirilememesinin nedenini, kavramın her dönemde soru işareti taşıması olarak göstermek de mümkün. Çirkinlik olgusunun, her dönemde değişmesi, net olarak tanımlanmasını da güçleştirmekte. Belki de, tek net tanımı 'güzelin ötekisi' olan çirkin, idealize edilen güzelin dışındaki her şeyi kapsar. Charles Feitosa, güzel ve çirkini, duyulan hisler yardımıyla, birbirine bağlar ve birbirinden ayırır. Çirkin, güzel olmayana dair olanı içerir. Sürekli kendi kimliğini inşa eder. Kimi zaman, deliliği, hastalığı, bedensel deformasyonu bünyesinde barındırır, kimi zaman da idealin, normların, genel geçer algının dışındakini... Ancak, korku öğesinden asla vazgeçmez. Çünkü normal insan, delilikten, bedensel deformasyondan, normların dışında olmaktan; çirkine dair olan her şeyden korkar. Peki, çirkin, bu gücünü ne kadar koruyabilir ya da koruyabilirdi? Anlaşılan odur ki, estetik anlayışı başkalaştıkça, güzel sıradanlaşınca, çirkin de bu gücünü kaybeder. Örneğin, Edgar Allan Poe, Berenice adlı kısa öyküsünde, estetik algısının farklılaşmasına değinir. Translar geçirmesine sebep olan bir hastalıktan muzdarip olan ana karakter, eşsiz güzellikteki kuzeni Berenice'i ancak hastalanıp, bedeni deformasyona uğrayınca 'haz verici' bulur. Bu farklı estetik algısıyla, geleneksel anlamdaki kültürün öldüğü öne sürülür. Modernizm ve modern sanat, geleneği yıkma girişiminde bulunup, çirkini popülerleştirmiştir. Modernizm ve modern sanatın, çirkini özellikle gördüğü ve onu evcilleştirdiği iddia edilir. Çirkinin çirkinliği daha az önemlidir artık. Anlaşılan odur ki, çirkin, el birliğiyle demistifiye edilmiştir. Çirkin tek başına iken ehlileşir ancak güzelle birlikte olduğunda hala etkili olmaktadır. Bu anlamda, çirkini tam anlamıyla ehlileştirmeyip, onu kullanan sanatçılar da mevcuttur. İşte, güzel ve çirkini birlikte okuyan, yabancılığı ve tuhaflığı, yakınlığı ve aşinalığı, kompozisyonlarında işleyen, gönül rahatlığını bozmayan bu modern sanatçılardan biri de Jessica Harrison. Sanatçı, tüm dünyada adeta arzu nesnesi haline dönüşmüş porselen figürleri 'parçalayarak' bilinç altına seslenmiştir. Güzelliği kurgulamak için araç olan malzemelerden porseleni, çirkinlik için de kullanmıştır. Yapıtlarında, güzel olmayanı ve korku duyulanı anlatan Harrison, hoşa gitmeye çalışmaz. Çirkinliğe başvurmak, kötülüğün varlığını dışa vurmak için bir araç mıdır? Anlaşılan o ki, Harrison, hem kötülüğü dışa vurmayı çalışmış hem de güzel ve çirkini bir arada okumuştur.


Çarpışma'nın 1995 baskısındaki giriş bölümünde Ballard şöyle yazar: 'Fazla söze gerek yok ki; Çarpışma'nın esas rolü uyarıcı olmasıdır, teknolojik manzaranın sınırlarından bizleri gün geçtikçe daha ikna edici bir şekilde çağıran gaddar, erotik ve parlak dünyaya karşı bir uyarıdır.3' Yine de bu uyarı, Ballard'ın insan davranışlarının tezatlarında da bulunan özgürlüğü ve canlılığı açık bir şekilde övmesiyle susturulmuştur. Günlük hayatın sıradan gerçeklerinden hiçbir kaçış yolu göstermeyen bir manzara, çevremizin uygunluğuna karşı tepki göstermek için bizi kışkırtarak bu beklentilerimizi çok geçmeden altüst eder. Eğer sitüasyonistlerin ölümü avangard sürecin sonunu4 belirtmek için gösterilmişse, o zaman Ballard 60'ların sonu ve 70'lerin başını içeren süre boyunca, bariz bir şekilde sürrealist betimlemelerden ve tekniklerden yararlanarak bir dizi çalışma üretmeye ve romanında modern kent içi bölgelere dair, her sitüasyonist araştırmanın benzerini yapınayı hayal edebileceğinden çok daha detaylı bir psikocoğrafi haritayı derlemeye devam ederek bu durumdan mutlu bir şekilde habersiz kalmıştır. 60'lı yılların ikonik görüntülerine dair parçalar halin deki 'romanı' Vahşet Sergisi'nde, hem sürrealist kolajdan, hem de Alfred Jarry'nin The Assassination of ]ohn Fitzgerald Kennedy Considered as a Downhill Motor Race adlı parodisinde görünen Marilyn Monroe ve john F. Kennedy gibi medyanın ünlü figürlerinin detournement'inden faydalanması bakımından önemlidir. Oysa Ballard kentsel çöküşe dair serbest üçlemesinde (Crash, Concrete Island ve High Rise modern teknolojinin 'kişiliklerimizdeki anormal gerginliklere sonsuz bir bayram sunduğunu'5 anlatır. Bu çalışmalar; kentsel çevre ile insan doğası arasındaki ilişkiyi en iyi kavrayanın teorisyenler değil, roman yazarları olduğunu açık ve net bir şekilde gösterir. Şehri yarı-tükenmiş bir form olarak sayıyorum. Londra temel olarak bir on dokuzuncu yüzyıl şehridir. Ve; yirminci yüzyılın Londra'sında geçen romanlarda yaşayan on dokuzuncu yüzyıla uygun ruh halleri, bugünkü yaşantıda aslında neler olduğunu anlamaya pek uygun değildir. Bence varoşlar, insanların açıklayacağından çok daha ilginçtir. Varoşlarda merkezlenmemiş hayatlarla karşılaşırsınız... Böylece insanlar kendi hayallerini, kendi saplantılarını keşfetmek için daha fazla özgürlüğe sahiptirler.


1963 yılının dondurucu bir Şubat öğleden sonrasında Sylvia ve iki çocuğu, Frieda ve Nick ile Islington'da Barnsbury Meydanı Mountfort Crescent'deki evime geldiler. Önceden, gelebilir miyim, diye sormuştu, dolayısıyla zaten bekliyordum. Geldiği gibi uzandı. Şaşırtıcı değildi. Kötü hissediyordu, onu tanıdığım beş ay boyunca olduğundan daha kötüydü. 1962 Eylül'ünde, Ted Hughes ile ayrılmalarından kısa süre sonra tanışmıştık. Üzülmüştüm. Ona hep saygı duydum ve yeteneğine imrendim. Birlikte geçirdiğimiz zaman keyifli olmasa da arkadaşlığından hoşlanıyordum. Şiir kitabı The Colossus'un imzalayıp hediye etmişti, şiir ve başka birçok şey hakkında konuşmuştuk. Plath'i büyük kızımın odasının olduğu kata çıkardım. Kocam Garry, yatak odamızda nezlenin etkisiyle uyuyordu. Çocukları en ufak kızım, Madeleine'le oynasınlar diye, gürültünün uyuyanları rahatsız etmeyecekleri alt kattaki odaya aldım. Nick hemen hemen Madeleine ile aynı yaşta, bir yaşından biraz fazlaydı. Freida ise neredeyse üç yaşındaydı. Sylvia bir ya da iki saat uyuduktan sonra yanımıza geldi. Gitmesem daha iyi olur, dedi. Ona kal demek kolaydı. İki büyük kızım Claire ve Lucy haftasonu için evden ayrıydılar. Sylvia ve çocuklar için odamız vardı. Fitzroy Road'daki Evinin anahtarlarını uzattı ve evden birkaç parça eşyasını almamı rica etti Diş fırçaları, gecelik, ilaçları, özellikle bir elbisesi, okumakta olduğu birkaç kitabı istedi. Geri döndüğümde banyo yaptırıp Frieda ve Nick ile Madeleine'i yedirdim. Üçü de gece uykuya yattığında Sylvia, Gerry ve kendime yemek hazırladım. Tavuk çorbası Garry için ilaç niyetine hazırlanmıştı ve Sylvia için de iyi gelmiş gibi gözüküyordu. çorbadan sonra Soho'daki Fransız bir kasaptan alınmış biftek ile patates ve salata yedik. Sylvia iştahla yedi ve yemeklerin güzel olduğunu söyledi. Ne hakkında sohbet ettiğimizi hatırlamıyorum fakat içinde bulunduğu zor durum hakkında değildi, onu biliyorum. O zaman bunu konuşmamıştık. Fakat daha sonra yanına gidip oturmamı istedi. Bana haplarını gösterdi, hangilerinin onu uyutup hangilerinin uyandırmaya yaradığını anlattı. Saat 10 gibi uyku ilacını aldı fakat belki de bir saatten fazla süreyle sanki ortak arkadaşlarımızmış gibi hiç tanımadığım insanlar hakkında çene çaldı. Ağzı dolanıyordu, uykusu geldiği için olduğunu zannettim. Daha sonra sesinin tonu değişti. Ted ve Sylvia'yı terketmesinin nedeni olan kadın Assia Wevill hakkında duygusal ve enerji dolu bir tavırla konuşmaya başladı. Sylvia uyuduğunda ve nihayet yatağıma gittiğimde vakit gece yarısına gelmişti. Fakat bir saat sonra Sylvia'nın oğlu Nick uyandı. Bir şişe süt ısıttım ve Sylvia'nın bize seslendiğini duydum. Karnını doyursun diye Nick'i yanına götürdüm. Frieda da annesinin yatağına geldi. Çocukları yataklarına yolladım. Sonra Sylvia uyanması için alması gereken ilaçların zamanının gelip gelmediğini sordu. Hayır, dedim, henüz çok çok erken. Sylvia uyuyamıyordu. Biraz yanında kalmamı istedi. Işığı söndürüp yatağının kenarına oturdum. Odaya sadece koridordan biraz ışık sızıyordu. Sylvia gözlerini kapatmıştı, sonra aniden gözlerini açtı ve yarım doğruldu. Hala yanında olduğumu gördü ve varlığımdan güven duymuş gibi tekrar uzandı. Uyuduğundan emin olunca kendi yatağıma geçtim. Sabah ilaçlarını verdikten sonra ve güzel bir kahvaltının ardından Sylvia çocukların bakımında yardımcı olmak üzere sözleştikleri fakat daha sonra fikrini değiştiren au pair genç bir kadına telefon açtı. İkna etmek için çok uğraştı ancak işe yaramadı. Sylvia'nın doktoru telefon açtı. Dr. Horder'ı, Sylvia'yı tanıdığımdan daha uzun süredir tanırdım. Çocukların her işini yapmamamı, Sylvia'nın yapması gerektiğini söyledi. Sylvia, çocukların ona ihtiyacı olduğunu hissetmeliymiş. Tavsiyeye uydum. Yemek hazırlayıp çocukları banyoya götürdüğümde Sylvia'yı da çağırdım. Nick'in doyurulması ve altının değiştirilmesi gerekiyordu. Fakat Sylvia sabunu ya da havluyu veya kaşığı, çengelli iğneyi tutamıyordu. Hiç bir şey yapmadan izliyordu. Özellikle banyodan çıkıyordum, dönmemi bekliyordu. Çocukları yıkanmamış, doyurulmamış ve temizlenmemiş bırakacak ya da kendim yapacaktım. Daha çok kendim yaptım. Sonraki akşam Sylvia verdiğim mavi ve açık gri elbiseyi giydi. Zaman ayırıp saçlarıyla uğraştı. Neredeyse gülümsedi. Güzel göründüğünü söylediğimde kesinlikle memnun gözükmüştü. Birisiyle buluşacağını söyledi ama kim olduğunu belirtmedi. Frieda ve Nick'e iyi geceler diledi. Frieda kapıya kadar geldi ve Sylvia tam kapıyı açacakken eğilip küçük kıza Seni seviyorum, dedi. Günler sonra öğrendim ki Sylvia'nın o gün buluştuğu kişi Ted'miş. Ted onu bizim eve arabasıyla geri getirmiş. Geldiği saati ya da ne söylediğini hiç hatırlamıyorum. Ertesi gün her zamanki geniş pazar kahvaltımızda masaya geldiğini, çorba, garnitürle fırında et ile peynir ve tatlı yiyip şarap içtiğimizi hatırlıyorum. Sylvia'nın keyif aldığını hatırlıyorum. Nick'in karnını doyurdu. Keyifli olmasa bile en azından kederli gözükmüyordu. Kahve içip sohbet ettik. Çocuklar uyumaya gittiler. Şarap da bizi gevşettiğinden yataklarımıza çekilip dörde kadar kestirdik. Sonra çay yaptık. Gerry iyileşmişti ve çocuklarla oynuyordu. Akşam erken iniyordu. ızlarım Claire ve Lucy yakında dönecekti, herkesi nerede yatıracağımı düşünmeye başlamıştım. Üst katta iki ayrı oda ve banyo vardı ve Sylvia ile çocukları oraya mı yerleştirsem yoksa onları benimle aynı katta tutup kızlarımı mı yukarı yerleştirsem diye karar vermeye çalışıyordum. Sylvia aniden Eve dönmeliyim. Çamaşırları ayırmalıyım. Sabah bir hemşire uğrayacak. Daha önce Nick hastayken gelip yardımcı olmuştu, dedi. Sonra aceleyle eşyalarını toplayıp çantalara yerleştirmeye başladı. O an, hiç görmediğim kadar canlı ve coşkuluydu. Gerry'nin haklı olduğunu biliyordum. Yine de Syliva gitti diye tam olarak üzgün olduğum söylenemezdi. Çocuklarına ya da kendisine bakıcılık yapmak zorunda değildim artık. Kızlarım odalarını bırakmak zorunda değildi. Gecelerim artık bölünmeyecekti. Hepsinden önemlisi, acıma duygusu kalbimi yoruyordu. Tüm bu düşündüklerim yüzünden daha sonra çok uzun zaman azap duydum.


Flaneur Çizgi Roman, yeni albümü Jim Morrison Kaos'un Şairini 8 Aralık Pazar günü çıkarıyor. Çıkardıkları albüm seçimleri, içerik, cilt ve tasarımıyla dikkat çeken ekip, aynı gün Kadıköy Trip'te video-kolajlar, şiir okumaları ve şarkılarla şairin doğumgününü de kutlayacaklarını açıkladı. Şair Morrison memleket sathında böylesi temaşaya neden olurken, biz de şairin William Blake ile ilişkisine hafiften dokunduralım dedik. Şahane hayatlar kısmı Walter Benjamin'den, etki William Blake'den, gerisi Morrison'dan. Göz ile görmüyorsan seni yalana inandırırlar, Blake kendi görü şiirlerinde pencerelerden bakar, Morrison kapıları aralar, her ikisinde de gözler kendilerine sunulan dünyaya karşı boyut değiştirdikleri evrenlere ulaşırken aklı ve niteliksiz duygu yoğunluğunu kenara ittikleri, güvendikleri tek organlarıdır, yol gösteren parçalarıdır. Ray Manzarek'in biyografisinden anladığımız kadarıyla Jim Morrison'ın kitaplardan duvarı vardır. Genel beğenilerin dışında okuması olmasa da kitapları oldukça eklektiktir, sayıca fazladır. 1964 yılında birkaç ay kütüphanede çalışmış Morrison'ın Blake kitaplarına gömüldüğünü hayal edebiliriz. 1965 baharında Blake ve Romantikler için bir makale, ayrıca Bosch için metin yazdığı biliniyor. Bir gün okulun öğretmenlerinden birine Blake uçuyor muydu? diye sorar. Öğretmeni zannetmiyordur. Sağlığında basılmış tek şiir kitabı Tanrılar Yaratıklar'ın temeli olan ilk not defterinin başlığı Görü Üzerine Notlar, Artaud'nun Vahşet Tiyatrosu, Rimbaud ve Blake temellidir. Şamanik birleşme tezahürü Blake ile Milton arasında da yaşandıysa? William Blake, John Milton'un ruhuna girip Milton şiirini yazdırmıştır. Morrison poetikasında, Blake'in kentleri ateşe atması gibi, evlerin cehenneme dönüştüğü tasvirler gibi Amerikan kentlerini tam da savaş zamanında kan ile boyar. Kentler kan gölüdür, güneş kan rengidir, kentler paçalarından aşağı, sokak araları vasıtasıyla, apış aralarından kanarlar. Çocuğunu düşüren bir kadın gibidir dünya. Kendi lanetli çocuğunu kanayarak doğurup, kendi çocuğunu yiyecek, kendini kaybetmiş bir şehvet ve tatminsizlik duygusıdır dünya. Kadın da sevişmenin doruğunda kıyanet görüsüne yaklaşır, şairle bütünleşir. Nihayetinde, Morrison modern zamanda yaşamını kaybettiği binada her yıl çok sayıda hayranıyla anılan, mezarında şarkıların söylendiği, adına dev posterlerin yapıldığı, aurasını sürdüren bir emtia fetişidir. Şair olan ise, orasında burasında gezinip kendisini tatlı tatlı kaşındıran kertenkeleyi kucağında tutmaya çalışırken görülerindeki geleceği anlattığı şiiriyle zamansız bir ifadeyle bakmaktadır.


1993 yılında Çekoslovakya'nın Olomouc bölgesindeki yaşamla ilgili bir proje üzerinde çalışıyordum. Bir gün, Dlouha Loucka Kriva köyüne geldim ve bir avluya gittim. Orada iki yaşlı insan gördüm, bir karı koca, kış için odun kesiyorlardı. Sessizce çalışıyorlardı, yaptıkları işe dikkatlerini vermişlerdi. Yıkık bir ahırdan bir kiriş getirmelerini izledim ama testereye nasıl taşımayı planladıklarını konuşmadılar. Kadın bir yöne, adam diğer yöne bakıyordu. Farkına vardıklarında, kadın sonunda döndü ve kocasını takip etti. Çektiğim resim birçok ilişkinin resmidir her partner farklı bir şey istediğinde, ancak bir anlaşmaya varmak zorunda kaldıklarında, sonunda bir araya gelirler. Çektiklerim, ABD'den Brezilya ve Japonya'ya kadar birçok ülkede sergilendi ve herkes bunu böyle anladı. Ben köyde büyüdüm. Şehirlerden gelen fotoğrafçıların genellikle yaptığının aksine köyleri romantik bir şekilde sunmamaya çalışıyorum. Bununla birlikte, 1989 Kadife Devriminden sonraki yıllarda, Çekoslovakya'nın köyleri bile değişmeye başladı: cepheler onarıldı, iç mekanlar güncellendi, yeni liderler yeni seçimler kazandı, din daha rahatladı. Babam bana kamera için para verdiğinde, 10 yıl sigara içmeyeceğime söz vermek zorunda kaldım. Vsetin kasabasında büyüdüm. Babam fotoğrafçılığı severdi ve ilginç işler yapardı, ama sadece eğlenmek içindi. Köy okullarında öğretmen olarak çalıştı. Kamera almak istediğimi söylediğimde bana unutulmaz bir şey söyledi: Bunun için sana para vereceğim, ama 10 yıl sigara içmeyeceğine söz vermelisin. Bu beni biraz incitti, çünkü hiç sigara içmemiştim. Ama üniversiteye gitmeden önce yine birkaç söz vermemi istedi. Belgesel fotoğrafçılığa ilgi duydum ve bir öğrenci sergisinde yer aldım. Her şeyi ayarladıktan sonra sinemaya gittim ve yanımda güzel bir kız oturdu. Ona nasıl çıkma teklif edeceğimi merak ediyordum. Ben de onu gösteriye davet ettim. O günden beri birlikteyiz, geçen sene 50. yılımızı kutladık. 1982'de, bayrakları, başkanın portrelerini ve çekiç ve orak gibi sembolleri fotoğraflamaya başladım. Onları ironik bir şekilde, dağınıklığın, reklamların, harap olmuş evlerin veya kutsal binaların yanında çerçeveledim. Hafif bir protestoydu, ancak cumhurbaşkanına ve cumhuriyete hakaretten 10 ay ertelenmiş hapis cezası aldım.


Recep Şener İntihar üzerine araştırma yaptığım bir dönem vardı. Konuyla ilgili kitapları, dergileri, şarkıları, filmleri araştırıyordum sürekli. Joachim Trier'i de o günlerde keşfettim. Akın Çetin Ben ilk olarak televizyonda Altın Lale ödül törenini seyrediyorken gördüm Joachim Trier'i. Reprise'ın fragmanı epey ilgimi çekmişti. Trier de ödül konuşması esnasında Yabancı dil derslerinde Türkçe öğrenseymişim keşke gibisinden bir espri yapmıştı. Filme de adama da kanım kaynamıştı. Filmi çok merak etmiştim ama ulaşabilmem epey zaman aldı. Hatta yanılmıyorsam ilk gördükten dört yıl sonra falan izleyebildim filmi. Çok sevmiştim. Yazmaya meraklı insanların başından geçen şeyleri edebiyatta bilinç akışı tekniğine denk düşecek tarzda anlatması çok hoşuma gitmişti. Zaman zaman araya giren bir anlatıcının varlığı da yazılmış ya da yazılmaya çalışılan bir romanmış izlenimi vermişti bana. Çok zekice bulmuştum. Oslo, 31 August'u da festivalde izlemiştim. Filmi heyecanla beklemiştim, çünkü Reprise en sevdiğim filmlerden olmuştu ve yönetmenin ondan sonra neler yapacağını merak ediyordum. Başta enteresan bir deneyim oldu benim için. Çünkü filmden daha önce hiçbir filmden çıkmadığım gibi çıkmıştım. Olumsuz anlamda söylüyorum bunu. Ama bu durumun askerden yeni dönmemle ve o gün aldığım bazı haberlerle de ilgisi olabileceğini düşünüyorum. Movie izlemeye formsuzdum diyelim. Recep Şener Belli konular etrafında dönüp dolaşan yazarlar, yönetmenler her zaman ilgilimi çeker. Joachim Trier de böyle biri. Toplumsal bağları zayıf karakterlerin kendileriyle olan savaşına odaklanmış durumda filmerinde. Reprise ve Oslo, 31 August filmleri farklı hikayelere sahip olsa da benzer yönleri var. Reprise'daki Phillip, Oslo, 31 Augusttaki Anders aynı mücadeleyi veriyor. İlgimi çeken nokta, her iki karakterin de saplantılı olması ve kendi belleklerine gömülmüş bir halde yaşıyor olmaları. Kendi varoluşlarını inşa ederken saplantıları nedeniyle yıkıma uğruyorlar. Oslo, 31 August filminin girişi bu açıdan önemlidir. Philip'in Kari ile Paris'e gidip daha önce çektiği bir fotoğrafı yeniden çekmeye çalışması benzer bir duyarlılığın ürünü gibi gelmişti bana. Akın Çetin Ben de çok seviyorum belli konular etrafında dönüp dolaşan yazarlarla yönetmenleri. Ben de Oslo, 31 August'u izlerken Anders'i Philip'in devamı gibi düşünmeden edememiştim. Kari ile olan saplantısı bir şekilde sona ermiş, o da başka birini takıntı haline getirmiş. Phillip'in Kari ile birlikte geçirdiği o güzel günleri tekrar yaşayabilme ümidiyle Paris'e gitmelerinden etkilenmiştim. O senkronu tutturabilmek çok zor ama. Uzun bir aradan sonra bir kafede tekrar buluştuklarında kurgu sapıtıyordu. Ses bandının üzerine konuşulanlardan bağımsız görüntüler düşüyordu. Bunun görsel bir oyundan ziyade aralarındaki kopukluğun göstergesi olduğunu düşünmüştüm. İkisi de geçmişe takıntılı; biri onu tekrar yaşaması gerektiğini düşünürken diğeri ondan kurtulması gerektiğini düşünse de bir ayağı orada ve oradan kurtulamıyor. Akın Çetin Filmi sevdim. Reprise ve Oslo'ya göre daha iyimser iyi ya da kötü anlamında demiyorum bunu bir filmdi. Görme yetisinin yok olması gibi oldukça ciddi bir meseleyi duygu sömürüsüne kaçmadan, çok farklı bir yerden anlatıyor. Filmin başlarında bir televizyon programında adamın biri soruyordu Kör olmayı mı yoksa sağır olmayı mı tercih ederdiniz? diye. Ben kesinlikle sağır olmayı tercih ederdim. Diğerine göre daha katlanılır geliyor. Kör olsaydım intihar ederdim herhalde. Her neyse. Blind'da en dikkatimi çeken şey Reprise'ta anlatıcının zaman zaman araya girip olasılıklardan söz etmesini burada ana karakter sık sık yapıyor. Gerçeklikle kurgunun harmanlandığı bu sahneleri, o muğlaklığı çok seviyorum. Ayrıca bu bana her iki eserin de yazılmaya çalışılan bir kitap olduğu duygusunu yaşatıyor. Kuvvetli bir edebi tat alıyorum. Recep Şener Filmi geçen yıl İstanbul Trendy'de izlemiştim. Eskil Vogt'un tek başına neler yapabileceğini merak ediyordum. Genel olarak bakıldığında Blind filminin karakteri de senaryosunu yazdığı diğer iki filmde olduğu gibi hayatla uyumsuzluk içinde. Görme yetisinin olmaması sebebiyle kendi içinde yaşayan biri. Korkuları, paranoyaları var. Diğer iki filmde olduğu gibi yine bıçak sırtı bir konu var karşımızda. Durumu dramatize etmeden, gözyaşı avcılığı yapmadan anlatmasını takdir ettim. Blind filmini Oslo ve Reprise filmleriyle yan yana koyduğumuzda Blind daha mizahi duruyor. Eskil Vogt, şartlar ne kadar kötü olursa olsun, en dramatik şeyin bile mizahi bir yanı olabileceğini gösteriyor bize. Bu özelliğini çok sevdim. Diğer yandan kurgu olarak da Oslo ve Reprise filmlerinden ayrılıyor bu movie. Gelecekte yapacağı işleri şimdiden merak ediyorum. Akın Çetin Ben çok sevdim. Belki de bununla intihar üçlemesini tamamlamışlardır diye düşündüm. Bundan sonra nasıl bir şeyle karşımıza çıkacaklarını merak ediyorum. Filmin meselesini yüzleşmek ve kabullenmek diye yorumladım. Bu da bana senden aldığım ve üzerine yattığım Viktor Frankl'ın İnsanın Anlam Arayışı'nı çağrıştırdı. 'Okuduğunu anlamamış, ne kadar da salak' dedirtmek istemiyorum kendime ama Frankl'ın felsefesi kabaca başa gelen kötü bir şeyin iyi bir şeye vesile olması gibi bir şeydi diye anımsıyorum. Ve bu filmin tonuna uygunmuş gibi geldi. Yazılan şeylerin okunduğu ve kimi rüya sahnelerinin canlandırmaları da tarz olarak yine senin tavsiyenle okuduğum Edouard Leve'nin Otoportre'sini anımsattı. Belki çok sevdiğim için bana öyle gelmiştir ve zorlama bir anlam çıkartıyorumdur, bilmiyorum ama Joachim Trier ile iletişim kurabilirsek okumuşlar mıdır, bir etkilenme var mıdır diye sormak isterim. Bir de Richard'ın Isabelle ile ilgili yazdığı makalenin başlığı Life Throughout Wartime'dı. Bir savaş fotoğrafçısı için gayet uygun bir başlık diye düşündüm ama aynı isimli Todd Solondz filmine de bir gönderme olamaz mı diye düşünmedim değil. Çünkü sözü edilen filmde de karakterlerden birisi intihar eden eski sevgilisinin hayaletiyle karşılaşıp duruyordu. Mevcut sevgilisi de sonradan intihar ediyordu. Joachim ile Eskil'in intiharla ilgili meselesi sırf Norveçli olmalarından mı geliyor acaba? Bir de şöyle bir not almışım: Reprise'ta Erik uzun bir süreden sonra Phillip'in yazdığı ilk şeyi okuduktan sonra duygusal uzaklıkla ilişkilendirdiğin su metaforu gibi bir laf ediyordu. Oslo'da Anders suda intihar etmeye kalkışıyordu. Sonra havuza girmiyordu. Havuz sahnesinden sonra eve gittiğinde finalde bir bardak su alıyordu yanına. Recep Şener Bu filmden sonra Trier'in temel meselesinin bellek olduğuna emin oldum artık. Annenin ölümüyle geride kalan aile bireylerinin hem kendi hayatlarıyla hem de birbirleriyle yüzleşip içinde bulundukları durumu kabullenmeye çalışırken, sık sık geçmişe yöneliyorlar. Trier, kim olduğumuzu ne olduğumuzu bellek ekseninde arıyor diye düşünüyorum. Frankl'ın kitabını sana hediye etmiştim diye hatırlıyorum, üzerine yattığını hiç düşünmedim. Frankl'ın İnsanın Anlam Arayışına David Foster Wallace'ın İğrenç Adamlarla Kısa Görüşmeler kitabında rastlamıştım. Wallace'ın kitapla ilgili söyledikleri ilgimi çekince kitabı alıp okumuştum. Wallace, kitaba atıfta bulunurken çok temel bir şey soruyor; sizi siz yapan değerler elinizden alındığında geriye kalan şey nedir? Sevdiğiniz insanları elinizden aldıklarında, onurunuzu, saygınlığınızı elinizden aldıklarında geriye ne kalır? Bu soruyu Trier filmleri üzerinden düşünmek güzel olabilir. Reprise'ta Phillip'in sevgilisiyle Paris'e gidip geçmişte yaşadığı bir anı tekrar diriltmeye çalışması ya da Oslo, 31 August filminde Anders'in movie boyunca sevdiği kadını telefonla arayıp ulaşamaması daha anlamlı bir hal alıyor bu açıdan. İnsan, içinde bulunduğu kötü günlerden kurtulmak için hayatını, kimliğini yeniden kurup inşa ederken ilk başvurduğu şey belleği oluyor, anılarına güveniyor daima. Phillip, sevgilisi Kari ile hayatına devam etmeyi başarıyor bir şekilde ama Anders, Philip kadar şanslı değildi. İntihar etmeden hemen önce son bir umutla telefon etmişti ama telefon yine açılmamıştı. Soruya dönecek olursak; bizi biz yapan şeyler elimizden alındığında geriye kalan anılarımız oluyor aslında. Geçmişle olan bağı ancak belleğimiz, anılarımız ile kurabiliyoruz. Otoportre gerçekten ilginç bir kitap, esenleyici de üstelik. İntihar eden yazarların yazdıklarını okumaya gayret ediyorum. Okuduklarım arasında en çok Edouard Leve'nin yazdığı İntihar kitabını sevdiğimi söyleyebilirim aslında. Öte yandan ürkütücü bir kitap. Sahip olduğu soğuk atmosfer insanı çarpıyor. Trier filmlerinin de soğuk bir atmosferi var ve bu açıdan da Edouard Leve'i anımsatması mümkün. Life Throughout Wartime filmini izlemediğim için bu konuya hiç girmeden Norveçli olma konusuna geçmek istiyorum; Kuzey ülkelerinde intihar oranlarının yüksek olduğu bilinir genelde. Kuzey Avrupa ülkeleri toplumsal refahın yüksek olduğu ülkeler ve buralarda intihar oranlarının yüksek olmasını sanırım kapitalizm ekseninde düşünmek gerek. Oslo, 31 August filminin arka planında kapitalizm eleştirisi var. Anders'in bir zamanlar alem yapıp kafayı çektiği arkadaşı evlendikten sonra burjuva bir aile babası olup çıkıyor, sistemin yarattığı, kurguladığı bireye dönüşüyor. Anders bunu yapmıyor, bunu bilinçli olarak reddediyor. Kapitalizm, yarattığı topluma uyum sağlamayan, sağlayamayan insanları marjinalleştirip kapının önüne koyuyor, aslında olan biten bu. Recep Şener Ben aslında bunun hep tersini düşünmüşümdür. Sevdiğim filmlerin kitapları yazılsa nasıl olur diye düşündüğüm çok olmuştur. Hatta bir ara In Bruges filminin senaryosuna sadık kalarak öyküsünü yazmayı ciddi olarak düşündüğüm oldu. Öykünün girişine de Etgar Keret'in Bir Adım Ötede öyküsündeki Kiralık katiller kır çiçekleri gibidir. Tahmin edemeyeceğiniz kadar farklı türlerde açarlar sözünü yazmayı düşünüyordum. Kitapları olsa da okusam dediğim çok movie var ama sinemaya uyarlanmasını istediğim pek kitap yok. Dürüst olmak gerekirse istediğim bir şey de değil bu. Bir cevap vermem gerekirse Echenoz'ın Bir Yıl kitabını söyleyebilirim. Leve'nin İntiharı'nı Trier gibi bir adam çekecekse kesinlikle hayır demem aslında. Oslo'nun Le feu follet kitabından uyarlama olduğunu biliyordum. Kitabın ilham kaynağı intihar eden Jacques Rigaut. Notos'un İntihar ve Edebiyat dosyasında Jacques Rigaut'nun Genel İntihar Komisyonculuğu öyküsünü okumuştum. Kült Neşriyat, Jacques Rigaut'nun İstiridye Kumsalı'ndaki Ayna kitabını bastı yakın zamanda. Notos'un Genel İntihar Komisyonculuğu ismiyle yayımladığı öykü Kült Neşriyat'ın bastığı kitapta İntihar Genel Ajansı ismiyle yer alıyor bu arada. Akın Çetin Benim de uyarlamalarla ilişkim şöyle genelde: Filmi önce gördüysem kitaba, kitabı önce gördüysem filme yabancılaşıyorum. Önce gördüğümü daha çok seviyorum yani. Reprise'ta Erik'in yeni çıkan kitabını kitaplığa yerleştirirken şu kitapların göründüğüne dair bir not almışım: Tor Ulven Samlede Dikt, Marguerite Duras Emily L., Paal Brekke Aldrende Orfeus, Albert Camus Veba. Recep Şener Erik'in yeni çıkan kitabını kitaplığa koyarken benim bir kitabım olsa hangi yazarın kitabının yanına koyardım diye kendine kendime sormuştum. Akın Çetin Hangi yazarın kitabının yanına koyardın peki abi? Zambra'nın Bonzai'siyle Barış Bıçakçı'nın Bir Süre Yere Paralel Gittikten Sonra'sı arasına koyardım sanırım. Barış Bıçakçı sabit kalırdı ama Zambra'yı Keret'le değişmeli oynatırdım herhalde. Ayrıca para saklayacaksam da Barış Bıçakçı kitaplarının arasına koyuyorum. En güvenilir o geliyor. Recep Şener Bir yanda Zambra'nın Bonzai'si olurdu ama diğer yanda kim olur pek emin değilim, Kafka'nın Dönüşüm'ü olabilir belki. Akın Çetin Reprise: Phillip ile Kari'nin uzun zaman sonra ilk defa birbirlerini gördükleri sahne. Kafede konuşuyorlarken ses-görüntü senkronu bozuluyordu. Sahnenin sonunda da bir köprünün üzerinde ayrılıyorlardı. Aralarındaki kopukluğu anlatmanın çok güzel bir yolu olduğunu düşünmüştüm. Çok güzel bir kısa filmdi o sahne. Oslo, 31 August Bisikletli sahne. Rahat nefes aldıran ender sahnelerindendi filmin. Blind: Kadının markette alışveriş yapıyorken gelen telefondan çocuğunun o hafta sonu yanında olmayacağını öğrendiği ve sonrasında çocuğu için aldıklarını geri koyduğu, sonra tekrar aldığı sahne. Louder Than Bombs: Çocuğun yazdıklarını abisine okuttuğu sahne. Recep Şener Oslo, 31 August : Bisikletli sahne. Bana çok şiirsel gelmişti. Reprise: Phillip'in hastaneden çıktıktan sonra eve döndüğünde annesinin özel eşyalarını kaldırdığını görünce gösterdiği tepki bana çok tanıdık gelmişti. Filmin en güzel sahnelerinden biri değil belki ama Phillip'in orada gösterdiği tepkiyi anlıyordum. Louder Than Bombs: Conrad'ın ağladığı sahne. Sevdiği kızla yolda yürürken kızın çişi geliyor ve işemek zorunda kalıyor. Kolu kırık olduğu için Conrad kızın pantolonu indirmesine yardımcı olduktan sonra arkasını dönüp kızın işini bitirmesini bekliyor. Bu sırada, kızın sidiği yoldan aşağıya doğru akıp Conrad'ın ayaklarının dibine geldiğinde Conrad ağlamaya başlıyor. Hem çok komik hem de çok dramatik bir sahneydi. Replikler: Oslo'nun sonunda Andres'in ailesi hakkında söyledikleri. Oslo'nun açılış bölümündeki sözler. Diğer filmlerden aklıma pek bir şey kalmadı. Benim de uyarlamalarla ilişkim şöyle genelde: Filmi önce gördüysem kitaba, kitabı önce gördüysem filme yabancılaşıyorum. Önce gördüğümü daha çok seviyorum yani. Genel olarak düşüncelerimi söyleyip yavaş yavaş toparlamaya başlıyorum;. Reprise ilham verici bir filmdi benim için. Bir kere çok çok iyi bir ilk filmdi. Yönetmen olsam yapmak isteyeceğim türden bir movie. En sevdiğim filmler listesi yapsam ilk onda yer alır kesinlikle. Reprise'tan sonra takibe aldığım yönetmenlerden oldu Joachim Trier. Sonrasında neler yapacağını çok merak ediyordum. İçimde bir yerlere dokunan işleri oldu. Yakın buluyorum kendime. Bendeki yerleri çok başka.


Joan Baez, uzun zamandır ertelediği Japonya turnesine 1967 yılının Ocak ayında çıktı. Toplam dokuz konser vereceği turneye giderken yanında Menejeri Manny, dostu İra, Susan kız kardeşi Mimi, ve bir Dylan turnesinde tanıştığı o zaman ki sevgilisi Paul vardı. Bavulunda ise; beyaz, koyu mavi, açık mavi ve gri renkte dört elbise duruyordu. Yolculuk boyunca yanındaki Japonca sözlükten Merhaba, Nasılsınız?, İyi akşamlar, Tuvalete gitmek istiyorum gibi, günlük hayatta işine yarayacağını düşündüğü kelimleri öğrenmeye çalışyordu. İlk konserini Tokyo'da verdi Joan Baez. Dinleyiciler oldukçe heyecanlı ve cömerttiler. Joan, eğilerek dinleyicelere selam veriyor, onlar da armağanlarını sahnenin önüne koyuyorlardı. Her şey güzel görünüyordu ancak yolunda gitmeyen bir şeyler vardı sanki. Joan Baez derdini tam olarak anlatamıyordu dinleyicilerine. Onlarla istediği iletişimi bir türlü kuramadığını düşünüyordu. Yaptığı espirilere dinleyiciler tepkisiz kalıyor, Vietnam savaşını finanse etmemek için vergi vermediğini söylediğinde ise salonda küçük gülüşmeler duyuluyordu. Tercümanları olan Deko-san ve Takasaki'nin yeterince iyi çeviri yapmadığı düşünüyordu. Bu kızın çok güzel bir sesi var, onu dinlemelisiniz ama savunduğu politikya gelince o ne dediğiniz bilmezin biri. Çok genç değil. Onun söylediklerine aldırmayın. diyordu. Joan Baez'in Vietnam savaşını finanse etmemek için vergi vermiyorum sözlerini ise; Amerika'da vergiler çok pahalı... diye çeviryordu dinleyicilere. Jaon Baez, Osaka'da tanıştığı ve sonradan tercümanı olan Tsurumi'den öğrenir gerçekleri ve 1 Şubat günü de Japonya'dan ayrılıp Hawai'ye gider. 21 Şubat 1967 günü The New York Times gazetesinin sayfalarında, kendisini CIA örgütünden Harry Cooper adıyla tanıtan bir Amerikalı'nın Japon tercüman Takasaki'ye Bayan Baez'in Vietman, Nagasaki'ye atılan bomba hakkında söylediklerini tercüme ederken sözlerini zararsız bir şekilde çevirmesi için talimat verdiği yazılıydı. Bu iddaları öne süren kişi ise Takasaki'nin ta kendisiydi. Takasaki, Tokya gazetlerinden Asahi Shimbun gazetesine ise; Harry Cooper tarafından baskı gördüğünü, her yıl, iki ay ABD'de çalıştığını, Harry Cooper'ın isteklerini yerine getirmediği taktirde bir daha Amerika'ya gidemeyeceğini, iş hayatında çeşitli sorunlar yaşayacağını, Japonya'da genel seçimler olduğunu için Baez'in politik görüşlerini tercüme etmesi konusunda dikkat etmesi için Harry Coopper'ın kendisine talimatlar verdiğini söyledi. Harry Cooper, Takasaki'ye yardımları için teşekkür edip edip gitmeden birkaç gün önce Tokyo'daki Amerikan elçiliği, Takasaki isimli biriyle hiçbir şekilde bağlantı kurulmadığını, elçilikilerinde Harry Cooper adında bir görevlinin bulunmadığını açıklamıştı bile.


Strummer, yaşasaydı 59 yaşında olacaktı. Her yılbaşında arkadaşlarına kendi eliyle yaptığı kartlardan atmaktan hoşlanan, kelimenin gerçek anlamıyla son mohikan punk'ı, Judy McGuire'ın yaptığı ve bu 2011 Ekim ayından önce hiçbir yerde yayımlanmamış bir röportajdan kesitlerle analım. Hollywood'a gidip, büyük bütçeli hit bir filmi editlerken izledim. Filmi her çarşamba akşamı on yedi yaşındaki çocuklara gösteriyorlar. Sorular soruyorlar. Diyelim ki yirmi kişiden oluşan bu odak grubun cevaplarına göre diğer çarşambaya kadar filmi yine editliyorlar. Bu mevzu sekiz hafta sürüyor. Benim yer aldığım film ise bu sekiz haftadan önceki filmdi. Sekiz hafta sonra ise başka tür bir filmde oluyorsun. Piyasada ve başarılı bir film. Ama şöyle düşünmeye başladım, hiç risk yok. Biz on yedi yaşındayken yetişkin işlerin yer aldığı yetişkin filmleri görmek isterdik. Otomatik Portakal gibi bir şey anlamadığım filmleri izlemek istiyordum. Ossang ile film yapmam da böyle bir şey. Bay Şans'ı Londra Film Festivali'nde gösterdiler. Filmden sonra, bin civarında izleyicinin önünde Ossang ile beni sahneye alıp izleyiciye sorularını sorabileceklerini söylediler. İzleyicilerin tamamı kıpırdamadan öyle durdu. İnsanların kasları bile kıpırdamadı. Çünkü kimse ne bok olup bittiğini anlayamamıştı. İdealizm ya da naifliği yaşatmak için biraz aptallık şart. Aklımı, az ya da çok delirmeden tutabileceğimi biliyordum. Kaçındığım şey kafayı kırmaktı. Bir köşeye kıstırılmış, Harcadılar beni diye zırlamamak. Bundan kaçış yok. Bir girdap gibi. Yaşarken ölmek demekti biliyordum. Dolayısıyla her şey için kendimi suçlamayı denedim ki yüksek ihtimalle en uygun böylesi oldu.


Hayat darladığında yüzünü Joe Strummer'a çevirenler var ne de olsa. Malum, Strummer'ın 1982 yılında ortadan kaybolmasını konu eden filmi Julie Delpy çekecek. Strummer daha sonraları, kimselerin onu bulamadığı o dönemde sokaklarda takılıp Paris havaalanında yaşadığını, merdivenlerden inip çıkarak vakit geçirdiğini söylemişti. Strummer'ın ölmünün onuncu yılı nedeniyle, 17-19 Ağustos tarihleri arasında Strummer of Love isminde bir festival düzenleniyor. Yaşamdan keyif aldım. Çünkü her tür şeyle uğraşmak zorunda kaldım. Başarısızlıktan başarıya, sonra oradan tekrar başarısızlığa... İnsani yanınızı kaybettikten sonra, ünlü olmanın pek bir anlamı olduğuna inanmıyorum. Punk rock sizin, içinden çıktığınız bir olgu değildir. Punk rock biraz mafya gibidir, bir kez olduysanız, artık öylesinizdir. Punk rock bir tavırdır ve bu tavrın özü de, bize gerçeği verin. Tekrar sokaklara dönmek, diyorum. Her şeyi kapatıp yeniden sokaklara çıkmak. Sokakta insanlar olduğu sürece, rock'n'roll yine olacaktır. Kaçıp gitmek iyi fikir değil. Gülümsemeli, ıslık çalmalı, kendinden emin gözükmeli ve deneyip gidişatı biraz da olsa değiştirmelisiniz.


Mahallenin abileri vardır. Biraz haylazdır, bakkal önünde bira içerler. Ama her biri pırlantadır aslında. Bir şekilde mahalleye sıkışmışlardır. Hem biraz çekinirsin, hem de gerektiğinde orada olduklarını bilmek garip bir güven duygusu verir. Artık neye gerekeceklerse? Yıllar sonra farkedersin ki, o hep çekingenlik duyduğun abiler o kadar da sert değillermiş. Naif yanları varmış. Hatta o kadar uzun da değillermiş. Ufak tefek, titreyen elleriyle kahvede oturup, gazetelere bakıyorlarmış saatlerce. Oysa bazıları aklında hala upuzundur, güneşin altında parlayan yüzleriyle örnek adamlardır, öyle kalmıştır aklında. Mahalleden, çeşitli nedenlerle, erken ayrılmak zorunda kaldıklarından olsa, hep iyi hatırlanırlar. Ya birileri gelip almıştır onları ya da haberlerini almışsındır. Strummer da algınızda değişmeden kalanlardan. Gençken de güzel adam, yaşı ilerlediğinde de güzel. Hep güzel şarkılar yapan, anlamını yitirmeyen sözler söyleyen bir adam. Strummer bir yana, tüm punk/reggae/ska alemi bir yana. Hani, leş politikacılara atılan yalaka sloganlardaki gibi değil de, üç büyükler dışındaki ufak bütçeli takımların ya da alt liglerdeki kulüplerin futbolcularına, başkanlarına açılan samimi taraftar pankartlarında yazdığı gibi: İçimizden biri. Bizde her ne kadar, konserleri ya da şarkılarıyla bilinse de, Strummer radyo ve televizyonun, genelde iletişimin gücüne inanırdı. Özellikle, radyo programlarını sevdiği bilinirdi. Röportajlarında hep söyleyecek sözü olan bir adamdı. The Clash sonrasında çok gezdiği bilinir. Ortadan kaybolmuştu. Değişik kültürleri tanımaya çalıyordu. Gerçek anlamıyla aklı ve kulağı, ana akım dışında pek bilinmeyen her sese açıktı. Özellikle The Mescaleros ile birlikte, sağlam, sapasağlam ve eklektik bir punk/rock'n'roll yaptılar. Albümleri ısrarla dinlenmeye devam etmeli. Ancak, yakın dönemde keşfettiğimiz kayıtlar gösteriyor ki, Strummer'ın büyük bir keyifle gerçekleştirdiği radyo programı, onun müzik zevkinin ve kültürünün renkliliğini gösteriyor. BBC World Service'de London Calling ismiyle yaptığı yarım saat süren programlarda, seçtiği albümlerden şarkıları sıralamıyor sadece, ruhunu açıyor. Biz burada, sadece bir programı örnek olması açısından vereceğiz. Tüm programların kaydına, iTunes'dan ulaşılabilir. Ancak naçizane tavsiyemiz, iTunes kayıtlarından uzak durulmasıdır. Çünkü Amerikan tarzıyla editlenmiş o programlar Strummer ruhuna oldukça ters. Oysa, BBC'deki ham haller, bir punk radyo tarzı, kesinlikle büyük keyif. İleride, çocuklarına sadece müzik tarihi değil de, güzel bir insan göstermek isteyenler, bu kayıtları geleceğe saklamalı. Dijital ortam güvensiz olabilir. Kasetlere, bantlara kaydedilmeli. Bir gün uygarlık yeniden kurulursa, bu dünyanın ruhu bu şarkılarda da vardır diyebilmek için. Strummer, radyo programına sevgisini şöyle anlatıyordu: 1960'ların ortasında Afrika'nın sıcak bir geceyarısında, genç bir oğlan, babasının kısa dalga radyosunu, yurdundan birkaç ses duyma umuduyla karıştırırken, Britanya'dan BBC'ye denk geldiğinde hem şaşırmış, hem mutlu olmuştu. Babasının peşinde, Ankara'da doğup, çocukluğunu babasından uzak yaşayan ve Afrika'da, Malawi'de çalışan babasını ziyaret ederken, ülkesinin radyosunu duyup mutlu olan o oğlan, Joe Strummer, bir şekilde vefa borcunu bu programla ödemek istemişti, arzusu o radyoda yer alan bir ses olmaktı. İnsanların, istedikleri her şeyi değiştirebileceklerini söylemek isterim. Dünyada her şey değişebilir. İnsanlar kendi küçük yollarını takip ediyorlar, ben de onlardan biriyim sadece. Ancak hepimiz durmalıyız. Kendi kuyruğunu yakalamaya çalışan bir fare gibi dönüp durmaya son vermeliyiz. İnsanların her şeyi yapmaya muktedir olduğunu anlamaya henüz yeni başladım. Dışarıda birbirlerine kötülük yapan insanlar var, insanlıktan çıkarılmışlar. Kaybedilen o insaniyeti tekrar geri kazanıp yaşamın merkezi haline getirmek zamanıdır. Açgözlülükle bir yere varılmıyor! Times Meydanı'ndaki büyük billboard'lara bunu yazmalılar aslında. İnsanlar olmadan, siz bir hiçsiniz!


YÜZBAŞI : Onu olağanüstü bir varlık yapmak, ya da kendi kalıbıma dökmek istiyorum sanma. Kızıma pezevenklik edip onu evlenme pazarına uygun biri olarak yetiştirmek niyetinde değilim. Çünkü, sonunda evlenemezse, yaşamak bir dert olur kendisi için. Öte yandan, uzun bir yetişme dönemini gerektiren bir erkek mesleğine girmesini de istemiyorum, çünkü evlendi mi hepsi boşa gider. YÜZBAŞI : Hayır. Denemelerini, ünlü bir ressama göstermiştim: Bunlar okulda öğrenilen cinsten şeyler ancak, demişti. Derken züppenin biri geldi bu yaz, sözde daha iyi anlarmış bu işlerden: Kızınız dahi, dedi; bunun üzerine davayı Laura kazandı. RAHİP : Öyleyse Tanrı yardımcın olsun dostum, çünkü ben hiçbir çıkar yol göremiyorum. Ama çok can sıkıcı bir şey bu; bana öyle geliyor ki, Laura'yı destekleyenler de var... Orada. YÜZBAŞI : Bundan emin olabilirsin. Bütün ev silahlanmış bulunuyor; laf aramızda, öbür tarafın savaş yöntemi hiç de yiğitçe değil. (d. 22 Ocak 1849, Stockholm ö. 14 Mayıs 1912, Stockholm) İsveçli oyun yazarı, romancı. Oyunları, romanları ve kısa öyküleriyle tanınır. Yaklaşık yarısı tiyatro oyunu olan 120 kadar eser üreten Strindberg, Avrupa ve Amerikan tiyatrosu üzerinde büyük etkisi olmuş bir yazardır. Toplumsal eleştiriler içeren ve bir yandan da kadın-erkek çatışmasını konu edinen oyunlar yazmıştır; Bayan Julie, Ölüm Dansı, Rüya Oyunu, Hayalet Sonatı gibi oyunları günümüzde de dünya sahnelerinde sıklıkla oynanır.


Küratör Hasan Bülent Kahraman sergi ile ilgili değerlendirmesinde, İnsan evrensel varoluşunu bilerek yaşayan tek varlıktır. Yeryüzünde kendisini meydana getiren tüm olguları, yaşam evrelerini, gerçekliklerini insan bir yandan sezgileriyle yaşar, ama bir yandan da onları bilinçle sınar. Sonunu bilmesine rağmen insan yaşama adanmış bir varlıktır. Aynı şekilde kendi gerçekliğini de yaşamın içinde sınar. Johan Tahon, insanın hayatla kurduğu bağın evrensel olduğu kadar kendi bedensel sınırları içinde de sorgulanması gerektiğini işaret ettiği yapıtlarında, aşkınlık arayışını onları mekanla kökleri çok derinlere inen bir gerilim içinde ele alıyor dedi. Johan Tahon'un sessiz, mütevazı, hayaletimsi heykellerinin pütürlü yüzeylerinin altında koskocaman bir dünya saklı. Kendisine eserlerinin başlangıç noktası hakkında soru sorduğunuzda ise; Tahon, aşka benzer bir duygu çarpması ve hemen onu takip eden kaçınılmaz bir reddedişten bahsedecektir. Heykellerinin temelinde acı veren, ama hiç yok olmayan bir arzu yatar. Acının varoluşçu deneyimi, ani yalnızlık ve hiçbir zaman doldurulamayacak sonsuz bir boşluk temasını işlemektedir. Tahon'un tüm eserlerinde görsel anlamı bastıran duygusal anlamların vücut kazandığını görüyoruz. Heykeller bizi ulaşılamaza ve bilinmeze ulaşmaya davet etmenin yanı sıra yaratıcı değişime geçit veren birer eşik gibidirler.


Buradan nereye gidilir? Bira içmeye mi? Zamanın hava deliğinden geriye? Yirmi dört yıl önce yazdığım Survival Song üçlemesini okuyorum, her biri 250 kopya ile üç cilt basılmıştı, mimeo. Daha dün yazılmış gibi taze ve hedefini bulan bir metin. İspanya'dan biri Bukowski'nin bana saldırdığı bir mektubun yayınlanmış kopyasını e posta attı. Beni o kadınlardan uzak, şair gibi ortada gezen o hüzünlü hıyarlardan biri gibi gösteriyormuş. Hayatı boyunca fabrikalarda çalışmış Bukowski'nin aksine. Kazancını kaybetmekten korktuğu için on yıllarca postanede çalışmış Bukowski'nin aksine. Sanırım mektup, Bukowski'nin sevgilisi Lady King'e çaktığım zamanlarda yazılmış. On beş yaşındayken bütün gün elle patates toplayıp bowling yarışma gecelerinde labut düzüyordum. On yedi yaşındayken okuldan ayrılıp fabrikada çalışmaya başladım. Orduda üç yıl geçirip, ordu sonrasında New Orleans ve San Fransisko'da barlarda çalıştım, kısa süreli tamir işlerinde çalıştım ve son yirmi sekiz yıldır pencereleri silerek hayatımı kazanıyorum, garantim yok, güvenliğim yok, emekliliğim yok. Yani sikeyim Bukowski'yi. San Pedro'da küçük bir sarayda kendisine bakan kadınla yaşayıp BMW'ye binen Bukowski'yi sikeyim. Seksenlerin ortasından beri beni yazıyor, tanıdığı her bir insandan daha çok ve temiz dövüşmüş benden bahsediyor. Bazı yönlerden kendisine siktir çekelim fakat bazı yönlerden şapka çıkaralım. İçinde bir yer var ki en uçtaki korkuları ve güzelliğin farkında. Yüreğimde Mavi Bir Kuş Var şiiri hepsini anlatır. Öyle bir şiir yazan adamı affedebilirim. Ve zaman aktıkça, boktanlığından sıyrılmaya başladı, öldüğünde, gayet şık öldü ve mavi kuşu özgür kaldı. Shunryu Suzuki'nin biyografisi Crooked Cucumber'ı okuyun. Suzuki ve Bukowski arasında paralel bir çizgi çizilebilir. Suzuki, Japon Zen rahiplerinden biriydi. Ticaretin ağırlığına yakalanmıştı, yaşamı adilik ve ego ile çürümüştü. Fakat sonra Amerika'ya geldi, durumlar ufaktan değişmeye başladı. Ölüme yaklaşırken, çok acılı ve ağır bir ölüme doğru giderken, o da tüm ağırlığından kurtuldu. Tertemiz öldü. Ben de ölüme yakınım. Çevremde gördüğüm her şey telaşlı bir delilikten ibaret. Hiçbiri bana bir anlam ifade etmiyor fakat Bukowski ve Suzuki orada yol gösteren işaret fişekleri gibi duruyor.


John Cheever dört roman ve altı hikaye kitabını yazarı. İlk romanı The Wapshot Chronicle 1958 Ulusal Kitap Ödülü'nü kazandı; en son hikaye toplaması John Cheever'ın Hikayeleri, 1979 'da Pulitzer Ödülü'ne layık görüldü. Jo Brans, Güney Metodist Üniversitesi'nde İngilizce öğretim üyesiyken, SMU edebiyat festivalinde konuşmak için Kasım 1979 'da Dallas'ı ziyaret ettiğinde Cheever ile bu söyleşiyi yaptı. Jo Brans: Bu röportaj için senin odana çıkmamızı önerince kendimi John Cheever hikayesindeki bir karakter gibi hissettim. John Cheever: Bana yıllar önce bir kadının benimle yaptığı bir röportajı hatırlattın. Çok yorgundum. Beş söyleşi filan yapmıştım ve dedim ki, Çok yoruldum, neden sen şu yatağa uzanmıyorsun, ben de bu yatağa uzanırım, sonra da sadece uzanırız. O da bunun harika olduğunu söyledi. O zaman benim birkaç fotoğrafımı çekebilir miydi? Ben de Tamam dedim. Gömleğini çıkarır mısın? dedi. Ben de dedim ki, Şey, evet, aslında isterim, çünkü gömleksiz aslında berbat görünüyorum. Sonra birden yatağıma girdi ve üzerimde hiç kıyafet yokken benimle oynaşmaya çalıştı. Ve sonunda dedim ki, Defol git buradan. Dışarı çıkmak istemedi, vizon kürkü vardı. Ben de kapıyı açtım ve vizon kürkü dışarı attım, o da kürkünün peşine çıktı gitti. Akıllıcaymış. Zavallı adam, tüm o agresif röportajcılar. Radio City'de bir mağazanın önündeydi ve eğer televizyona çıkmak istiyorsan ortaya atlardın ve pano taşırdın. Dışarıda isyan çıkmış gibi bir kalabalık vardı. Red Warren'la devam ettim. İkimiz de Ulusal Kitap Ödülü'nü kazanmıştık bu yirmi üç yıl önceydi. Dizide Joe adında bir şempanze de vardı ve tamamen giyinikti, Red ya da benden çok daha iyi giyiniyordu ve çok daha sakindi. Red ve ben akşamdan kalmayız ve Garroway dedi ki, Bay Warren, şiir ve nesir yazıyorsunuz; neden önce birini sonra diğerini seçtiğinizi açıklar mısınız? Red istifini bozmadan şöyle dedi: Eh, kaşınan yeri kaşıyacaksın. Seyirciler pencerelerin dışında Para gönder, hamileyim yazan tabelalar tutuyorlardı. O günlerdeki talk şovlar gerçekten çılgıncaydı. Tüm bu hikayeler nereden geliyor? Hepsini gözlemlemiş olamazsın. Bullet Park'taki trenin altında kalan adam mesela, geride sadece pabucunun teki kalıyor. Benim hissiyatım, tabii ki, edebiyatla çalışırken hafızanın gücüyle uğraşıyoruz şeklinde, rezervuarla değil, hafızanın gücüyle. Kişisel hafızadan bahsetmiyorsun o zaman. Yani bir şekilde insan olan her şeyi hatırlayabildiğini söylüyorsun. Belki de dünyada hatırladığım ilk şey bana bir hikaye anlatılmasıydı. Ve sonra çocukluğumda bana ya hikayeler anlatıldı ya da okundu. Ve hayattaki herhangi bir olaydan şaşkına döndüğümde, bunu hikayenin diline sokmaya çalıştım onu kavrayıp kavrayamayacağımı görmek için. Aşkla ve ölümle yüzleşti. Sanırım dünyada yapacağım son şey, son nefesimde, yalan söylerken ve ölürken ne olursa olsun, kendime bir hikaye anlatmak olacak. Yani, gerçekten kendinizi dışarıdaki tüm bu güçlerle bağlantıya sokuyorsunuz. Her zaman toplanan hikayeleri tekrar okuduğumda bana hep Hıristiyan anlatılar gibi göründü. Evet, on üç yaşındayken falan. Ne saçma bir sapan bir iş! diye düşündüm. Ama sonra bana öyle geliyor ki, yeniden dönüşümümü aşık olmakla birleştirdim. Ve sanırım aşk hayatımın başlarında kiliseye tekrar katıldım. Geri alıyorum. Kafir olmanı istemem. Çalışmalarındaki tüm o Hıristiyan vizyonuna bayılıyorum. Her türlü karanlığın içinde, her zaman beklenmedik ve güzel bir şeyin içinde olan lütuf anları. Hikayelerini alaycı bulmuyorum. Ama bazıları öyle olduğunu söylüyor. Eh, zaman, hikayelerin algılanma biçimini değiştirmiş gibi görünüyor. İnsanların, dünyanın en pahalı reklamlarının sayfaları arasında dar sütunlarda koştukları için alaycı olduklarını düşünmelerini seviyorum. Şu anda oldukça merhametli oldukları düşünülüyor. Ve yakında duygusallıkla suçlanacağımı umuyorum. Kendimi hiç alaycı olarak düşünmemiştim. İftira dolu bir hikaye yazdığımı hatırlamıyorum. Notlarımda var ama neredeyse hiç yayınlamıyorum çünkü insanlar kendilerini tanıyorlar. Sanırım insanlar kendilerini görüyorlar ve evrenselliği tanımıyorlar. Söylesene, çağ daha liberal hale geldiğinde, cinsel açıklığa ve bu tür şeylere karşı, bu sizin için özgürleştirici bir şey miydi? New Yorker hikayeleri oldukça ihtiyatlı olmalıydı, ama insanlar Falconer'daki seksten şok oldular. Evet. Bölümümüzdeki bir öğretmen bana dedi ki, Falconer'ı okuma listeme koydum, sonra kitabı tekrar okudum ve bu konuda öğrencilerle konuşamayacağımı düşündüm. Bu yüzden öğrencilere nasıl hissettiğimi anlattım, onlar da merak etmeyin, biz sizinle konuşabiliriz dediler. Ama mastürbasyon sahnesini kastetmiştim. Hani o su teknesinin oradakini. Hayır, o işler tren istasyonlarında ve havaalanlarında devam ediyor. Bence John'un Ahlaki Kurgu Üzerine kitabı hepimizin sahip olduğu fikirlere bir yaklaşımdı. Bu kurgu, elbette, göze çarpan istisnalar dışında şeytani uygulamalara kendini adamış erkekler hayatın tarafındadır. Kendi kendini deklare eden çöküş. Kurgu hayata doğru bir çabadır. İnsanoğlunun şöhretli olma mücadelesinin tek tarihidir. Yazmanın kendisi ahlaki bir edim değil mi sence? Sanırım ahlaki olanı, yaşamı sürdüren bir şey olarak düşünüyorum. Benim için çağrışımı, belki de New England'dan geliyor olmamdan dolayı, biraz zorlanmış ve esnek değil. Zihnimde yasama organlarıyla, sosyal baskılarla karışıyor. Eğer lisans öğrencilerine bir kitabın ahlaki olduğunu söylerseniz, genellikle bunun seksle ilgili olduğunu düşünürler, ve genellikle de ona karşı biçimde. Sanırım bahsettiğin şey bu. Gardner bir deneme yazarı olduğunu söyledi kitapları uzatılmış denemelerdi. Ahlakın kokusu olarak adlandırabileceğiniz şey Saul'un kitabında çok güçlü. Uygun ve terbiyeli olanın hissi. Saul'dan daha uzlaşmaz bir çağdaş yazar düşünemiyorum. Nobel Ödülü konuşmasında edebiyattan medeniyetin belki de ilk işareti olarak bahsetti. Saul'u mu? Yakından tanımıyorum. Yani birbirimizi çok az görüyoruz. Onu gördüğüme hep sevinmişimdir ama. Varsayıma göre başka bir hayatta tanıştık ve bu yüzden bu dünyada birlikte vakit geçirmek zorunda değiliz. O Chicago'da yaşıyor, ben de Ossining'de. İlk tanıştığımız zamanı hatırlıyorum ama tarihi hatırlayamıyorum. Otuz beş yıl kadar önceydi. Red Warren'la evlenmeden önce Eleanor Clark'ın evinde tanışmıştık. Doğru. Senede yaklaşık iki kez buluşuruz. Kendi çalışmamı okumuyorum çünkü hepsini utanç verici ya da sıkıcı buluyorum. Hepsini sıkıcı buluyorum. Kesinlikle olmaz. Üç satır okurdum iyi olsalardı... Birisi bana Aşkın Geometrisi ni sordu, acı dolu bir hikaye. Taslak gönderildiğinden beri, sanırım, hikayeyi hiç elime almadım. O zamandan bir kenara atmıştım. Faulkner'ın Virginia'da yaptığı sohbetlerde bazı romanlarında ne olduğu konusunda kafasının karıştığını hatırlıyorum. Düzeltilmesi gerekmişti. Çok zevkliydi. Öğrenciler zıplayıp Hayır, yanlış anladınız ya da Adı bu değil derlerdi. Okuduğumda numara yaptığını düşünmüştüm ama belki de çalışmalarını da yeniden okumamıştır. Belki de gerçekten unutmuştu. Etkilenmek istemezsin. Neden bilmiyorum ama bu çok başarılı bir iş. Wapshots'un yeni baskısı çıktığında yapmam gereken uzun bir tren yolculuğu vardı. Tamam deneyeceğim, Chronicle'ı okuyacağım, dedim. Chronicle umurumda değil oysa, 4 Temmuz sabahı bile göz atamam. Sanki çoktan gerçekleşmiş ve sizin için tükenmiş bir üretim süreci gibi. Yarın gece Justina'nın Ölümü nü okumaktan zevk alacağım ama. Gittiğim her yerde, Japonya ve Moskova'da bile Justina yı okudum. Senden okuyup da oturup düşündüğüm ilk metin Falconer'dı. John Cheever'ın New Yorker için kısa hikayeler yazdığını düşündüğümü hatırlıyorum. Hazırlıklı değildim ve roman beni çok şaşırttı. Falconer'ın hala muazzam bir kitap olduğunu düşünüyorum. Açılış cümlesinden sonuna kadar histerik bir şekilde yazdım, Neşelen, sevin. Sekiz ayımı aldı. Birlikte yaşamak için korkunç biri olmalıydım o dönem. Tüm bu ipuçlarını toplamaya devam ediyorum ve senin ve kardeşinin hikayesini ya da bunun kurguyu nasıl etkilediğini anlamıyorum. Ben de anlamıyorum. Yıllar önce Freudçuların tavsiyesini çok ciddiye almıştım. Kardeşimi sevdiğimi ve büyük ihtimalle başkasını sevmeyeceğimi. Ve bununla yaşamayı öğrenmem gerektiğini. Evet. Ve şöyle derlerdi, Erken döneme girip bakalım, değil mi ? Ve bu böyle devam ederdi. Sonra kardeşimden uzaklaştım. Yedi yaş büyük. Ve yaklaşık beş yıl önce ölene kadar içti, sanırım. Evet. Aramızdaki sevginin, kadınlarla düzgün ilişkilerimizle aramıza gireceği çok belli olduğu için ayrıldık. Sadece çantamı topladım. Boston'dan ayrıldım. Evet, veya sadece kolaylık olsun diye oldu da diyebilirim. Hepsi bana özyıkım biçiminde geldi. Sanmıyorum. İki erkek, iki kardeş için Boston'da yaşamak çok mümkün olurdu. Eskiden birlikte takılabilirdik. İki kardeşin hayatını barındıran bir toplum vardı o zaman. Boston topumunun diğer tuhaflıkları kadar doğruydu işte. Bir ev arıyorduk, Boston'da eski bir evde yaşayacaktık. Ben roman yazacaktım, o da pamuk tekstili işinde çalışacaktı ve bu kesinlikle kabul edilebilir bir durumdu. Kurgunuzda bu nasıl devam eden bir motif haline geldi? Örneğin Falconer'daki kardeş katli. Bundan kaçabileceğimden şüpheliyim. Ama bu bana hiçbir şekilde kendimden müdahale gibi gelmiyor. Büyük ihtimalle. Bilmiyorum. Yıllardır o karakterin kafasına taş ve sopalarla vuruyorum. Onu son gördüğümde kardeşime söyledim. Vedalaştık. Tekrar içmeye başlamıştı- Kapımın eşiğinde duruyordu ve dedim ki, Bu arada Fred, seni son kitabımda öldürdüm. Falconer'ı yeni bitirmiştim. O da Güzel, güzel, dedi. Güldü ve Sorun değil dedi. Mutlu olmuştu. Bu konularda Denise kadar cesur değilim. Verdiği cümleyi söylediğini duyunca çok şaşırdım. Bir Gestalt terapisi ya da meditasyondan sonra şairin formun kendisini gösterdiğini hissediyor herhalde. Şimdi böylesi vahiy alanına girmek için hazır olmamam bir yana, kurgunun beni seçtiği bir yere adım atıyor da değilim. Tamamen farklı bir katmana girersiniz, dokunduğunuz ya da nefes aldığınız şeye güvenemezsiniz, ya da nerede olduğunu bile fark etmezsiniz belki. Bence böylesi bir durumu olması takdire şayan ama ben kesinlikle onunla aynı hissi paylaşmıyorum. Ama çok genç yaşta kurgu yazmaya karar verdin. Ama bu çok da sıra dışı bir görev değildi. Çoğu zaman insanlar ahşap işçiliğini karşı konulmaz bulur ya da müzik aletlerini. Romanın ya da kısa hikayenin beni seçtiğini kesinlikle söyleyemem. 17 yaşında New York'a gidip, küçük, kasvetli bir odada yaşamak ve yazmaya başlamak senin için çok cesurcaydı. İnsanın aldığı nezaket aslında hayatta bulduğu en şaşırtıcı şeylerden biridir. Muazzam bir yardım neredeyse herkesten gelebilir. New York'a gitmemin nedenlerinden biri, Boston'dan gelen E. E. Cummings'in beni buna teşvik etmesiydi. Ailem bana eğer herhangi bir yerde başarılı olacaksan bunu Boston'da yapacağını öğretti. Sıkıntıdan öldüysen, bu tamamen senin karakterinden yoksun olmandı. New York berbat bir yerdi. Gitmedin? Fikir şuydu: Boston'dan ayrılmak sizi eksik bir karakter olarak işaretledi, hiçbir şekilde değerli bir karakter olarak değil. Ve Cummings dedi ki, Joey, Joey bana eskiden böyle seslenirdi, Uza buradan. Ve o şahane sesiyle bağırırdı, Çık dışarı, yürü git bir yerlere! Ve tabii ki Cummings bir Yankee'ydi. Ben de dedim ki, Neden Cummings? Ve dedi ki, Boston sıçrama tahtası olmayan bir şehir, dalış yapmaya cesareti olmayan insanlar için sadece. Başka yerlere git. Ve her yerde anlayış ve yüce gönüllülükle karşılandım. Ve hala öyleyim, ve bana öyle geliyor ki sen de öylesin, hepimiz öyleyiz. Onunla Hazel ve Morey Werner adında bir çift aracılığıyla tanıştım. Morey Werner, Cummings'in çok iyi bir arkadaşıydı. Walker Evans'ın senin o kir pas içindeki odanda çektiği fotoğrafı gördüm. Tabii ki son derece berbattı. Çoğunlukla üşürdüm ve hemen hep açtım. Bugünkü kadar korkmuş ya da yalnız olmamıştım. Ortak varsayım, sanatçının bazı büyük sanat eserleri yapma noktasına kadar işkence gören bir insan olduğudur ve sonra kendisini yok eder, çünkü işkencesinden başka bir çıkış yolu göremez. Bu fikir meslekten olmayanlar için çok tatmin edici olabilir, çünkü o zaman insan neden sanatçı olmak istesin, değil mi? Jackson Pollock ya da Hart Crane gibi birinin kendini yok etmesinin izlenirse neşe müstehcen bir hal alır. Sanatçının meslektaşları için pek keyifli edici değildir oysa. Saul Bellow, alkollü intihar etmeyen Nobel Ödülü'nü kazanan ilk Amerikalı yazar olarak herkese büyük katkıda bulundu bence.


John Giorno'nun inatla 20. yy'ı aşıp 21.'yy'a taşıdığı savaş sonrası amerikan şiirinin sesi çınladı çınladı, nihayetinde şairin tamam demesiyle beat şiirinin son kapılarından biri kendi üzerine kapandı. Giorno için öldü denebilir mi, emin olamıyoruz, Budistti, ölmez otuydu. AIDS'in indiremediği cinsel özgürlük mücadelesinin önemli karakteriydi. Şiirinin sözcüklerinden resim yapıldı, tınından müzik duyuldu. Henüz lisedeyken sözüne güveneceği ilk şairi Allen Ginsberg, ilk yazarı Jack Kerouac olmuştu. Dünyanın bu denli büyümediği o günlerde, henüz yeni yetme bir şairken, basbayağı oğlan bir şairken, bir partide önce Ginsberg, hemen ardından Jack Kerouac ile tanıştırılır. O gürültüde birbirlerinin ne dediğini duyamadıklarından, Kerouac iyice eğilir kulağına, işte, dirsekler çarpışır, kulağına fısıldayan Kerouac onun kulağına ıslak bir öpücük kondurmuş olur, kalabalık onları göğüs göğüse çarpıştırır, şiir anlardan yükselir. Andy Warhol'un metin okuma günlerinin sıkıcılığını sorgulamasıyla Giorno, şiiri genişletmeye karar verir. Şiir okunduğu kadar, coşkusunun aktarılma çabasını da içeren bir performansa dönüştürülebilir mi? Buna yeltenirken, zamanın Beatniklerinin cesaretle ortaya koydukları eşcinsel çıplaklığı gösterebilir mi? 1964'te Pornografik Şiir'i yazar. Şiiri beş duyuya iletmek için uğraşmaya başlar. Fransa'da tuhaf işler yapan Gysin ile temasa geçip ses sistemleri üzerine çalışır. New York metrosundan doğaçlama kayıtlar yapıp bunları şiirle karacakları ses parçalarına çevirirler. Burroughs ile bir araya gelip kes yapıştır tekniklerini geliştirmeye uğraşır. Elektronik müzikte önemli icadı the Moog synthesizer'ı ile bilinen Robert Moog'dan bir odayı ses ile adil biçimde nasıl dolduracağını öğrenmeye çalışır. Kafasındaki fikir temelde alanı ses, ter, beden, ışık ile doldurup şiirini duyuların kabul sınırına taşımaktır. Giorno'nun kar amacı gütmeyen Giorno Şiir Sistemleri altında teknoloji, sanat ve şiiri birleştirmede zamanının nasıl ilerisinde olduğu Giorno sürekli deneyler yapıyordu, farklı sanat formlarını birleştiren disiplinler arası projeler üzerinde çalışıyordu. Ocak 1967 'de New York'un taşrasında elektronik müzik öncüsü Bob Moog'u ziyaret etti; ikili daha sonra Giorno'nun şiirlerinin önceden kaydedilmiş okumalarını Moog'un sentezleyicisinde ses kompozisyonlarına dönüştürdü: Sözcüklerdeki doğal müzikal nitelikler olan onomatopoeia, doğal olarak geliştirildi ve vızıltılar, çırpılar, vızıltılar, çizikler, gurultular, çığlıklar, geğirmeler ve gıdaklarla müzikal olarak büyütüldü. Ancak Giorno'nun en önemli ve önemli yeniliklerinden biri, insanların bir telefon numarasını arayıp Anne Waldman ve John Ashbery gibi yazarların şiirlerinin yanı sıra insan hakları konuşmalarını duyabildikleri Dial a Poem'di: Kanadalı filozof Marshall McLuhan'ın Araç mesajdır. Araç ve mesaj ikisi de bizdik. Ve gerçek mesaj bilgelik sesiydi. Sonraki yıllarda, Dial a Poem yeni bir telekomünikasyon çağı başlatacak, milyonlarca insana şiir getirecekti. 1968 in sonlarında başlatılan hizmet devrim niteliğindeydi, ancak Jim Carroll'un The Basketball Diaries adlı biyografisinden alınan The Celia Sisters adlı eserine Queens merkezli on iki yaşındaki bir çocuğun annesinin kızmasıyla proje neredeyse bozuluyordu. Ama telefon şirketi yüz binlerce arayanı bu servise bağladı. Giorno en sevdiği katılımcıyı seçiyor: Ocak 1969 ortasında Vito Acconci 222 Bowery'e geldi ve onu altı şiir okurken kaydettim. Vito en çok sevdiğim şairdi... Onun kaygıları benimkine benziyordu... Bir bütün olma özgürlüğüne sahiptik, ama belirli bir geleneğin değil. Biz ve diğerleri, şiirin cildini değiştirmesinin başlangıcıydık. Andy durakladı, bana döndü ve Yakın çekim için hazır mısın? diye sordu. Dondurucu soğukta Jackie korteje liderlik etti, onu dünyanın dört bir yanından devlet başkanları ve ileri gelenler izledi. O kadar muhteşem ki, dedi Andy. Öğleden sonra, derin üzüntü içinde Jacqueline Kennedy'nin olağanüstü varlığı bunaltıcıydı. Andy, siyah peçeli bir resmini yapmalısın, dedim. Başka insanlar da birkaç hafta sonra Andy'ye bunu önerdi ve 1964 ün başlarında Andy, Jackie'nin JFK suikastı ve cenazesinin gazete fotoğraflarından oluşan bir dizi resim yaptı. Karşılaştığı ilk üstün varlık Allen Ginsberg olmuş: Yıldırım çarpmış gibiydim. Ardından Jack Kerouac: Sadece içimdeki bir şeyi yerine getirdiğini görmek. Sonra çok önemli biri geldi, Andy Warhol: Birbirimizin gözlerinin içine baktık. Bir şey oldu, bir kıvılcım.


John Lennon ve Yoko Ono 1968 yılının asitli günlerinde, çağdaş celebritylerden farklı olarak, tabu kırıcı bir hareket yapmışlardı. 1968 yılının bir gecesini aşk yapmak yerine, deneysel müzik yaratmaya ayırdılar. Ortaya çıkan müzik oldukça avangart içeriğe sahipti. Sabah kadar süren kayıt aşamasının sonunda, John Lennon'ın eklediği reverbler ve looplarla, albüm tamamlanmıştı. Albümden daha ilginç olan ise albümün kapağıydı. Albüm kapağında John Lennon ve Yoko Ono çırılçıplak poz veriyorlardı. Bir söylentiye göre, albümü kaydettikleri ev stüdyosunda değil Ringo Starr'ın evinde kendi çıplak fotoğraflarını çekerek albüm kapağını yapmışlardı. Olumlu ya da olumsuz çok sayıda tepki alan albüm kapağı, dünyaca bilinen bir erkek ünlünün, kendi isteğiyle, çırılçıplak olarak göründüğü ilk yapıt sayılabilir.


Jon Fosse'nin 2010 ve 2019 arası söyleşilerinden yazmak ve yaşlanmak üzerine kısımlardan yapılan bu derlemeyi Ömer Naci Jr. çevirdi. Benim için yazmak bir tür dinlemedir. Ne dinlediğimi bilmiyorum ama dinliyorum! Ve sonra yazı, aşağı yukarı kendini yazar. Sık sık, belli bir noktada, yazdığım şeyin zaten yazıldığını ve kaybolmadan önce yazmam gerektiğini hissediyorum. Ya da bazen zaten orada olan metni bulmam gerekiyormuş gibi hissediyorum. Yaşadıklarımı yazmak beni hiç ilgilendirmiyor. Kendimi ifade etmekten çok kendimden kurtulmak için yazıyorum. Yeni bir evrenin yaratılması, karakterler, ruh halleri, bir hikaye, bana ilginç gelen belirli bir yazma şekli. Ve eğer iyi yazabilirsem, bu dünyaya daha önce var olmayan bir şey getiririm. Ve bu da benim için tamamen yeni. Öte yandan, elbette ne hakkında yazdığım hakkında bir şeyler biliyorum, ancak deneyimlerim yazı yoluyla dönüştürülüyor. Sanırım bu dönüşüm, sizin deyiminizle, neden yazımın bu kadar gezindiğini kısmen açıklayabilir. Septoloji uzun bir roman. Daha önce bu romanın uzunluğuna yakın bir şey yazmamıştım. O kadar uzun olmasını planlamamıştım, ama sadece yazdım, yazının hareketinde ve sonunda 1500 'den fazla sayfa yazdım. Ne kadar yazmayı planladığım hakkında bir fikrim olsaydı, belki yüz elli sayfa derdim. Roman aşağı yukarı kendi kendini yazdı. Uzunluğunu kendisi talep etti. Ve bunu yazarken, yerine getirmeyi başarmanın, sonuna kadar yazmayı başarmanın benim için çok önemli olduğunu hissettim. Ve başardığımda gerçekten mutluydum. Şimdi yazdıklarımı düşündüğümde, Septoloji'de oyunlarımdan ve diğer romanlarımdan birçok unsur olduğunu söyleyebilirim, ancak bunlar yeni bir şekilde düzenlenmiş ve yeni bir ışıkta, bir tür eşzamanlılık, belki de bir yüklü an olarak bir araya geliyorlar. Bazı insanların ölmeden önce ya da ölüm anında tüm hayatlarının geçip gittiğini gördüklerini duymuştum. Kimse böyle olup olmadığını bilemez, ama belki. Kendi yazımı yorumlamak beni çok rahatsız ediyor ama ilk söylendiğinde Septoloji'nin böyle bir an olarak görülebileceğini anlayabiliyordum. Ya da roman bu perspektiften okunabilir. Ama bu elbette bunu yorumlamanın sadece bir yolu bu. Ayrıca yazılarımdan bir tür ışığın çıkmasını istiyorum. Tüm acılarda, tüm kederlerde bir çeşit uzlaşma. Ve böyle bir ışığın mümkün olduğunu düşünüyorum. İhtiyacın olan ışık orada bir yerde. Aslında hiçbir zaman bu ya da bu tema hakkında yazdığımı hissetmiyorum, hakkında yazdığım şey biçim olarak adlandırabileceğim şeyin bir parçası. Ve bu biçim ve içerik birliği, ya da tema, yazıldığı şekilden başka bir şekilde söylenemeyecek çok spesifik bir şey söylüyor. Yine de sanki bir şeyle ilgili değilmiş gibi, bir bakıma neyse odur. Elbette, bu karşılaştırmanın hem Ibsen'e hem de bana haksızlık olduğunu söyleyebilirim. Ama bunun bir sebebi var, ikimiz de Norveçliyiz ve Ibsen'den beri çok fazla Norveçli oyun yazarı yok ortada. Ne zaman bir oyun veya bir etkinlik yayınlansa, Ibsen ve ben oluyoruz, bu yüzden birçok yönden çok bariz bir karşılaştırma oluyor. Genç bir okurken Ibsen'i hiç sevmedim, oyunlarının çok kurgulu olduğunu düşündüm. Tiyatroda çalıştıktan ve tiyatronun nasıl işlediğini belli şekillerde gördükten sonra onun eserleriyle ilgilenmeye başladım. Ama şimdi ona tiyatronun iblisi olarak hayranım. Tüm edebiyat türlerinde tanıdığım en karanlık yazar bence. Ibsen büyük bir kincidir ve bu yüzden ona hayranım. Demek istediğim, Ibsen en azından sonraki oyunlarında, ama ilk çalışmalarında bile, Peer Gynt ve Brand gibi mesela, sürekli hala geçerliğini sürdüren bir şekilde yaşamın yıkıcı güçlerini tasvir ediyor. Bunu merhametsizce yapıyor. Ibsen'e hayranım ama onu sevmiyorum. Strindberg'in nefreti mesela, normal bir nefrettir, çünkü aynı zamanda aşkla da bağlantılıdır. İbsen'in yazılarında sevgi yok, en ufak bir dokunuşu bile. Bu kadar sonuca ulaşmak ve yıkıcılığın böyle bir resmini vermek için bir yazar olarak çok güçlü olmanız gerekir; bir dahi olmalısınız. Benimki mitolojik bir aşka çok yakın. Bu benim görüşüm. Aptalca olan Ibsen'in feminist olarak kabul edilmesi ki bu bana hiç mantıklı gelmiyor. Ibsen feministse, ben de piskoposum diyen James Joyce'dan alıntı yapmalıyım. Mesaj yazarı değildi, harika bir yazardı. Eğer bir yazar olarak bir şey yapmaya çalışırsan bunu ödün vermeden yapman gerektiğine ikna oldum. Bir yazar olarak böyle ya da böyle olmaya ya da bir şeyi başarmaya çalışmıyorum, böyle yazmak mümkün değil. Bence iyi bir yazar olmanın taviz vermemekle bir ilgisi var. Bu yüzden yazarken yarattığı etkiyi düşünmüyorum. Yazdıklarımda mesajını hiç düşünmüyorum. Elbette benim eserimde de çok fazla yıkım var ama içinde biraz da sevgi olduğunu düşünüyorum. Sevgi, ilgi ve bir çeşit uzlaşma. Ve bunu Ibsen'de bulamıyorum. Siyaset bende çok alçak sesle konuşuyor. Eğer bunu yapacaksam, bir yazar olarak değil, bir insan olarak yapıyorum. Norveç'te, ister inanın ister inanmayın, çok güçlü bir Marksist modelimiz vardı. Sosyal gerçekçi doktrini aldık ve birkaç yıl boyunca bu propagandaya hayran kaldım hatta. Ama sonra bu modelin aptallığını fark ettim ve o zamandan beri mesafe koydum, politik olarak dahil olmak istemedim. Ben bir çeşit anarşistim, eğer bana bir şey demek zorundaysan. Bir yerden baskı geldiğinde kimin aradığını bilmezsem telefona cevap vermem. Bjornoson'a kadar uzanan bir geleneğimiz var. Kamusal alanda çalışan halk figürleri. Konuşma yapmaya çok hevesli olan Bjornosone neredeyse Cebrail'in habercisi ve aynı şeyi yapmaya çalışan bir dizi yazar var. Ama bu ben değilim, ben tam tersiyim, ben sadece bir şairim. Altmış yaşına girmek iyi değil. Ama kırk yaşına girdiğimde kendimi iyi hissediyordum, hayatımda çok şey olmuştu ve elli yaşına girdiğimde de iyiydim. Geçmişte altmış yaşlı olarak kabul edilirdi. Bu tür şeyler biraz değişti. Bir zamanlar yetmiş olan bugün seksen artık ve altmış yaşındaki biri belki de artık yaşlı bir adam değildir. Aslında, yaşlanmak umurumda değil, ama ciddi sağlık sorunları olan bazı iyi arkadaşlarım oldu ve buna şahit olmak korkunçtu. Ama biraz huzura sahip olmak, uzun süre yaşamak ve birçok şey yapmak güzel. Şimdiye kadar hiç bu kadar iyi olmamıştım belki de. Altmış yaşında yeni bebeği dahil olmak üzere altı çocuklu olmak. Bebeğimin olması başıma gelebilecek en iyi şeydi. Şu anda bebek sahibi olmanın, daha erken yaşta bebek sahibi olmaktan farklı olduğunu fark ettim. Ama elbette genç bir babaya sahip olmak daha iyidir. Rahmetli arkadaşım Lars Roar Langslet'in de yaşlı bir babası vardı ve ben de bir baba olma konusunda endişelendiğimde beni rahatlatmak için, Ben de işlevsel bir insan oldum, değil mi?! demişti. Her neyse, benden çok daha yaşlı babalar var. İsveçli bir aktöre de şikayette bulundum. Sonra hızlı bir cevap aldım: yetmiş beş yaşındaydı ve aynı durumdaydı, karşılaştırıldığında endişelenecek bir şeyim yoktu.


Buenos Aires'te yayınlanan avangart dergi Megafono'nun 1934 yılı Nisan sayısında yayınlanan yazıda Ben, Bir Yahudi diye seslenen Borges'in bu yazısı, en az bilinen metinlerindendir. Yazının yayınlandığı tarihte Arjantin, askeri dikta ile yönetilmekteydi. Megafono, 1933 yılında bir sayısını tamamen Borges'e ayırmıştı. Dergide Borges övülürken, yerelliğinden dem vurulmuş ve metafiziksel konulardan oldukça etkilenmiş ve kelimeleri iyi kullanan bir yazar olarak bahis açılmıştı. Derginin bu sayısına cevap olarak, o dönemde aşırı sağ/milliyetçi bir çizgide yayın yapan Crisol isimli yayın ise, Borges'in gizli bir Yahudi olduğunu ve Musevi köklerini gizlediğini iddia ederek Borges'e saldırmıştı. Hatta Borges'in metinlerindeki o fantastik göndermelerin de, ataları ile arasındaki kayıp bağı oluşturma çabası olarak nitelendirmişti. Borges, cevaben yazdığı yazıda da bahsettiği gibi, Güney Amerika'da yaygın olan Yidiş cemaatinden olan herhangi bir atası olmasa da, kendini Yahudi hissediyordu. Bunun en büyük nedenleri ise Yahudilerin zamanda yolculuk eden bir kültür anlayışıyla, kitap severlikleri ve mistizmlerine duyduğu saygıydı. İlginçtir, Borges'in Ben, Bir Yahudi yazısı, onun Platonculuğunun tek kanıtı sayılabilir. Benzer dönemde yazdığı Gizli Mucize'de, isim vermeden Kafka'ya saygı duruşunda bulunan Borges'in iş özellikle Kabala'ya geldiğinde ne derece takıntılı olduğu, yazdığı şiir ve öykülerden bilinir. Borges'in tüm bu Yahudi göndermelerinin aslında çok kültürlü gözüken ancak derinlerde, farklı olana güçlü bir tahammülsüzlük eğilimi gösteren Güney Amerikalılar arasında tepki alması bir dereceye kadar tahmin edilir bir hareket olmuş. Öte yandan, bahsedilen askeri cunta sırasında sisteme karşı direnen radikal sol grupların çoğunda Yahudiler etkin yer almış. Bu açıdan da Musevilere yönelik sistemsel baskının arttığı görülmüş. Solcu Yahudiler cuntanın işkencelerinden geçmiş. Tüm bunlar bir yana, Borges Museviliği bir kültür olarak kucaklamış. 50 yaşında, tıpkı Homeros gibi kör olduğunda, körlüğü nasıl alegorik olarak geçersizliğini yitirdiyse ve bakışında bir değişiklik olmadıysa, milliyetçilere karşı kendini savunduğu yazısında da benzer tavrı sürüyor Borges'in. Borges nereye bakarsa, orada göreceğini görür, kimse engelleyemez. Tıpkı Dürzüler gibi, ay gibi, ölüm gibi, gelecek hafta gibi, uzak geçmiş de cehaleti zenginleştirebilecekler arasında yer alır. Sonsuz biçimde dövülerek şekil verilebilir ve ikna edebilir, geleceğe karşı çok daha sorumluyken, çok daha az çaba gerektirir. Mitolojilerin meşhur ve en sevdikleri duraktır. Kim, bir şekilde, bazen atalarını merak edip incelememiştir ki? Et ve kanının tarihine kim bakmamıştır? Ben sıklıkla yaptım bunu ve çoğunda Yahudi olduğumu düşünmek beni hiç rahatsız etmedi. Bu, kimseye hatta İsrail'in ününe bile zararı olmayan, basit ve yer etmiş, kendi halinde bir maceranın temelsiz bir hipotezi hakkında. Sanki benim Yahudiliğim Mendelssohn besteleri gibi, kelimesiz. Ramos Mejia, Rosas'ın beşinci kuşağından bir parça, kendi döneminde o tarihte soyadı Buenos Aires'li olanları listeleyerek hepsi ya da en azından tamamının Portekiz Yahudisi soyundan geldiğini göstermek istemiş. Acevado bu listede yer almış, Crisol'ün belgelemesine kadar Yahudi olduğumu gösteren tek döküman bu. Ancak Komutan Honorio Acevedo göz ardı edemeyeceğim gerekli bazı araştırmalar yapmış. Bu araştırma bana bu topraklara ilk ayak basan Acevedo'nun, Katalan Pedro de Acevedo olduğunu, toprak ağası olduğunu, 1728 yılında çoktan Pago de Arroyosa yerleşenlerden olduğunu, bölgedeki çiftçilerin pederi ve atası olduğunu, Rosario de Santa Fe'nin yıllık raporunu ve Yerel Yönetim'in tarihini sunan adam olduğunu, büyükbabanın, kısacası, iflah olmaz bir İspanyol olduğunu söyler. İki yüzyıl ve Yahudiler hakkında hiçbir şey bulamıyorum, iki yüzyıl ve atalarımı hatırlayamıyorum. Crisol dergisinin sunduğu fırsata müteşekkirim. Ancak umut sönüyor, konu Ekmeğin Masası, Bronz Denizi, Heine, Gleizer, On Sefirot, Kral Süleyman'ın Eski Ahdi Ecclesiastes ve Chaplin'le benim aramda bir bağ bulma keşfime geldiğinde. İstatistik olarak, Yahudiler en küçük azınlık. Dört bin yılına gelindiğinde her yanda Aziz Juan'ların olduğunu keşfeden bir adam hakkında ne düşüneceğiz? Engizisyon sorgucularımız Yahudi aramışlar ama Fenikelileri, Berberileri, İskitleri, Persleri, Mısırlıları, Hunları, Vandalları, Ostrogotları, Etyopyalıları, İlliryalıları, Paflagonyalıları, Sarmatları, Medleri, Türkleri, Britonları, Libyalıları, Tepegözleri ya da efsanevi Lapitleri asla aramamış. İskenderiye'nin, Babil'in, Kartaca'nın, Memfis'in geceleri bir büyükbabayı canlandırmaya yetmemiş; sadece katranlı Ölü Deniz'in kabileleri bu güzelliği vermiş.


Barış: O kitabın, bildiğimiz anlamda Borgesian öykülerin dışında kalması nedeniyle kendisi tarafından dışlanması beni de hep şaşırttı. Gerçekten de, mükemmel bir kitap o. Aynı baskı bende de var ve gözüm gibi bakıyorum. 2012 yılında, metinlerin bilgisayar ekranlarından, akıllı telefonlardan aktığı, yazının yerini mesajlara bıraktığı çağda, tüm kısa metinleri ve epik tarihsel yansımalarla zengin şiiriyle Borges'in zamanımızda kurgu ve okura dair yeri nedir? Eduardo Labarca isimli yazarın Borges'in mezarına işediğini de hatırlatarak sormak isterim. Barış: Twitter da örneğin, tüm kendi bayağılını dışarıda tutarak, bir Kum Kitabı sayılmaz mı? Yeryüzünde o ana dair sonsuz sayıda kelimenin, aradığında bir daha önüne gelmeyecek akışında Borgesian bir hal göremez miyiz? Tam da bu noktada, Borges'in hep iyi bir yazar olmaktansa iyi bir okur olmanın önemini vurgulamasını hatırlatarak, Türkçe edebiyatta Borges'i duyumsadığını düşündüğün kimse var mı diye sormak isterim. Ferhat: Aslında twitter'ı bir Kum Kitabı olarak hiç düşünmemiştim... Ama dediğin gibi olabilir, neden olmasın ki? Postmodern çağın Kum Kitabı belki de twitter'dır... Ama ben onu yani Kum Kitabını daha farklı düşledim hep... Büyükçe maun bir masanın üzerine konmuş cildi yıpranmış tozlu bir kitap olarak düşledim onu. Gözden kaçmışlığı hep bunu hatırlattı bana, mesela Kutsal Kase'deki gibi... Kutsal Kase'nin kutsallığından dolayı ışıltılı ve değerli bir madden yapıldığını düşünürüz ya, aslında o değersiz bir ağaçtan oyulmuş bir tas olamaz mı? Kum Kitabının da böyle bir değersiz görüntüsü olmalıydı. Barış: O metni bilmiyorum ama Savaş abiyi de anmış olalım bu sayede. Borges'in aktardığı bir metin bazen her şeyi anlatmış zaten diyorum: Chuang Tzu düşünde bir kelebek olduğunu gördü, ama uyandığında, düşünde kendini bir kelebek olarak gören bir insan mı, yoksa düşünde kendini insan olarak gören bir kelebek mi, olduğunu bilemedi. Öte yandan, Zahiri ayrı severim. Hem Borges'in Zahirini, hem de Kadıköy Rıhtım'da karanlığın içinde, köşeyi döndüğünde aniden karşında ışıklar içinde beliren el arabasında sandviç satan adamın arabasında yazan Zahiri... O sonsuz sandviçler olasılığını bir araya getiren adamın da Borges labirentlerinden kendini kurtaramamış olduğunu hayal ederdim, uzun ve içkili gecelerin sonunda arabanın başında dikilirken. Borges'in ilginç bir yanı da futbol ile ilgisi. Futbol popülerdir çünkü aptallık popülerdir dediği rivayet edilir, öte yandan Borges'in Arjantin ulusal takımını heyecanla dünya kupası karşılaşmalarında takip ettiğini de biliyoruz. Futbolu güzel seven bir yazar olarak senin de hayat ve futbol arasındaki garip rastlantılara verdiğin önemi biliyorum. Barış: Calvino'dan bahsetmen ne güzel oldu. Sandık Müşahidinin e yayınları baskısı olacak bir yerlerde. Calvino'nun Borges sevgisi malum, özellikle Sandık Müşahidinden Görünmez Kentlere giden o yolda etkileşim açık. Amerika Dersleri'nde Borges'in önemini çok yalın anlatıyor, her Borges okuyucusunun kitaplığında olması gereken bir yapıt diyelim. Borges'i çok ciddiye alıyorum ben. O da ilginç. Borges'in kendisinin de kendisini benim onu düşündüğüm kadar ciddiye almadığını biliyorum bir yandan. Burada bir paradoks beliriyor zaten, benim sevdiğim Borges ile, gerçekte yaşamış Borges'in aynı kişiler olduğundan emin olamıyorum. Ya yoksa diyorum, hepsini ben uydurmuşsam? O zaman emin olmak için işte sana geliyorum, Borges'ten konuşmak için. Ama senden de emin olamıyorum, seni bir yerlerde uyduruyor ya da hayal ediyor olabilirim. Bir Feryat gibi karanlıkta çıkıyor olabilirsin. Ah, o kadar önemli iki isim ki. Ama ben kaderimi biliyorum. Casares, çevirilerinden okuduğumuz kadarıyla biliyoruz ki, müthiş bir hayalgücüne sahip büyük bir yazardı ve Alberto Manguel ise, Borges'e kitap okumak şansına ermişti. Ben bu iki kişi kadar şanslı olamayacağımı biliyorum, ayrıca bu ikisinin kafa kafaya verip Borges namlı bir yazar yarattıkları komplosunu da ima ediyorsun gibi geldi. Ben, sanırım, olmak isterdim, unutulmuş, yersiz, yurtsuz, hiçbir şeye sahip olmamayı başarmış bir adam.


iyelim ki büyük bir şans eseri, Paris ya da New York'da hiç kimse saf bir heykeli deneyimleyip de görü'yü bir yana bırakacak ve açısal, pürüzlü, cam gibi, metalik, yumuşak, tümsekli, içe bombeli ya da sert yüzeyi hissedemeyecek kadar duyularından yoksun değil. Heykel çalışması aslında görseldir ve kendisini neredeyse sonsuza dek tanımlayabiliriz. Çünkü bir heykele neredeyse sonsuza yakın açılarla bakabiliriz. Atlı büstlere gelince ise, konu tamamen epik bir hal alır. Şimdi Gattamelata ve Colleoni'yi hatırlıyorum, Padua ve Venedik sınırlarından birbirlerine bakan o iki bronz heykeli. Güney'deki meydandaki Lee heykelini anımsıyorum, gözleri Kuzey'e bakıyordu. Buda ve Nara'nın oturduğu yerdeki lotuç çiçeğinin taçyaprağına dokunduğum hatırlıyorum, uzun ve korku doluydu. Henry Moore'un, yakında neredeyse insan dönecek ama büyüsünü kaybetmeyecek kocaman şekillerine dokunduğumu anımsıyorum. Çocukça hatırlıyorum mermer bir merdivenin dibindeki iki Viktoryen mermer aslanı, tren garında yılanlarla oynadığımızı. Heykeller, bedenler arasındaki bedenlerdir, insanın evren yaratan diğer icatları arasındaki yaratıcı damlalarıdır, imgesi idealizme göre evrenin kendisi olabilir. Gariptir, malzemesinin karakteristiği muhteşem karakterini vurgular. Her heykel bir Golem'dir. Psikanalistler, özellikle bir kelimenin size neyi çağrıştırdığını sordukları oyunu yaygınlaştırmışlardır. Ben ise burada heykel denen kelimenin bana neyi hatırlattığını yazıp bırakıyorum.


Jorge Luis Borges ile 1984 yılında Buenos Aires Üniversitesi Felsefe profesörleri ve Psikoloji bölümündeki öğrencileri tarafından gerçekleşen bu söyleşi, İngilizce'de ilk kez, bir diaspora dergisi olan Habitus'un Buenos Aires sayısında, Şubat ayında yayınlandı. Dolayısıyla Türkçe'de ilk kez -bize gelen bilgi doğrultusunda- yayınlama keyfi Futuristika'nın oldu. Söyleşinin Futuristika'da yayınlanmasındaki yardımı nedeniyle, Habitus editörü Joshua Ellison'a teşekkür ederiz. RUSSOVICH: B'reshit bara elohim et hashamayin ve et ha'aretz, Tanrı başlangıçta, yıldızları ve yeryüzünü yarattı. ABRAHAM: O zaman bu sözde şaire, felsefe ve şiir arasındaki ilişkiyi sorabiliriz. Her felsefi düşünce kendi özel kanunları olan bir dünya yaratır. Bu modeller fantastik olabilir ya da olmayabilir. Bunun önemi yok. Ben şiir ve fabl'lar ile ilgilendim, çünkü romancı değilim. Ömrümde çok az roman okudum. Bana kalırsa en önemli roman yazarı Joseph Conrad'dır. Hiç roman yazmaya yeltenmedim. Fabl yazmayı denedim. Ömrümü her şeyden çok, okumaya adadım. Bunu yaparken fark ettim ki, felsefi metinleri okumak, edebi metinleri okumaktan daha az keyif verici değil. Hatta aralarında temel bir farklılık da bulunmuyor. Babam bana kütüphanesini gösterdi, ki kütüphane bana sonsuz gibi gelmişti. Ne istersem okuyabileceğimi söyledi. Ancak her hangi bir şey bana sıkıcı gelirse, onu hemen yerine koymalıymışım. Bu durum, mecburi okumanın dışındadır. Okuma eylemi mutluluk vermelidir, felsefe mutluluk vermelidir, bu durum da bir sorunu gözlemektir. Quincey, problemin ne olduğunu keşfetmenin, onu çözmek kadar önemli olduğunu söylemişti. Hiç çözüm bulundu mu bilmiyorum ama bir çok problemin keşfedilmiş olduğu kesin. Dünya daha esrarengiz, daha enteresan ve daha büyüleyici olmaya devam ediyor. Biraz önce, hayatımı okumaya ve yazmaya adadığımı belirttim. Bana göre bu ikisi, eşit derecede keyif veren eylemlerdir. Yazarlar, yazmanın bir işkence olduğunu söylediklerinde, ne demek istediklerini anlamıyorum. Yazmak bana göre bir gereklilik. Eğer Robinson Crusoe olsaydım, kendi ıssız adamda yazabilirdim. Küçükken, asker atalarım gibi kahramanlık dünyasında yaşayacağımı düşünmüştüm. Zengin ve bana ait bir yaşam... Bir okuyucunun yaşamı ise, bazen acı verici biçimde sefil geliyordu bana. Şimdi artık buna inanmıyorum. Bir okuyucunun da yaşamı diğer hayatlar kadar zengin olabilir. Kütüphanesinden ya da Cervantes'in adlandırdığı gibi kitaplığından hiç ayrılmayan Alonso Quijano'yu düşünün, O'nun okuma yaşamı, kendisini Don Kişot'a çevirmeden önce de en az o kadar renkliydi. O'na kalırsa, sonraki yaşamı daha gerçekti, ben onun yaşamını okurken ise, yaşamımın en canlı deneyimlerinden birini tecrübe etmekteyim. Benim yaşımda birinin çağdaşı yoktur. Hepsi ölmüştür. Ve şimdi, seksen beş yaşıma girmenin açıklığıyla, içimde hiç hüzün olmadan, anılarımın dizeler ve kitaplarla dolu olduğunu kabul ediyorum. 1955 yılından beri göremiyorum -okuyucu görümü kaybettim. Ancak, geçmişteki yaşamımı düşündüğümde, arkadaşlarımı, aşkları düşünsem de hemen hemen tamamen düşündüğüm şey kitaplar oluyor. Hafızam, birçok dilden alıntılarla dolu. Felsefeye dönersek, bence felsefenin sunduğu çözümlerle zenginleşmiyoruz, sunduğu çözümler kesin değil, o çözümler keyfi. Felsefe, bizi dünyanın düşündüğümüzden daha gizemli bir yer olduğunu göstererek zenginleştiriyor. Felsefenin bize sunduğu, bir sistem değildir. Biri sanki somut ve şeffaf bir bilgi parçası açıklamış gibi bir şey değildir. Daha çok bir dizi şüpheden oluşur ve keyif veren nokta bu şüpheler üzerinde çalışmaktır. Felsefe çalışmak çok güzel olabilir. Bana göre ölüm umuttur. Yok olmanın akıldışı kesinliğidir, silinmek ve unutulmaktır. İşte bu gizemler arasında, bir gizem gerçek olan, diğeri ise ölümün gizemi. Özgür iradeye inanmıyorum. Bu nedenle, kurgulamıyorum. Fakat geçmişi kastettiğimizde, kötü bir davranışta bulunduğumu düşünün, pişman olmak için herhangi bir nedenim yok çünkü zaten karar verilmiş bir hareketti. Her şey önceden belirlenmiş olduğundan, ceza ve ödül fikirlerinin her ikisi birden yanlış olabilir. Özgür irade yoksa, her şey belirli şartlara bağlı demektir. Ancak bu durum bireyin kişiliğine göre değişiklik gösterir. Belki siz gençler daha özgür hissedebiliyorsunuz. Ancak bana gelince, buna inanmak oldukça zor geliyor. Bunun zorunluluk olduğunu fark ettim. Mesela, evreni uzay olmadan tahayyül edebilirsiniz. Çünkü uzayın kendisi dokunulan ve görülebilen bir yaratımdır. Ancak, dokunma ve görme hissini ortadan kaldırıp sadece bilinç olduğunu varsayacağız. Bu bilinç ya da bilinçler sonsuz olabilirler- kendi, sesimizden ya da müziğimizden kelimelerle iletişim kurmalılar, böylesi çok daha güzel olurdu. Uzay, o boşluk, olmasaydı, çok daha dünyevi bir evrenimiz olurdu. Ancak, zaman olmadan evren, bana göre, düşünülemez. Söz konusu labirent olunca cevap basit: labirent, zihin karışıklığının yeryüzündeki en bilinen sembolüdür. Kendimi tamamen kaybolmuş hissediyorum ve labirent de, kayboluşun simgesi. Ancak, ayna konusu o kadar kolay değil. Birinde Ben olmanın fikri, daha sonra üçüncü şahıs olmaya dönecektir ki bu durum, aynanın görüntüsüdür. Bu konuları ben seçmedim, konular beni seçti. Yazarların konu arayıp seçmeleri gerektiğine inanmıyorum. Konuların yazarları arayıp bulmaları daha uygundur. Hikayede ise, başlangıç ve son kısımları bana her zaman belirirler, başlangıç noktası ile bitiş arasındaki kısım ise muallaktır. Bu şekilde çalışmadıklarını belirten yazarlar vardır. Onların ihtiyaç duydukları bir başlangıçtır, daha sonra en iyi sonu, en iyi çözümü ararlar. Oysa ben başlangıcı ve sonu olduğunu biliyorum, bulmam gereken kısım öykünün kendisi, arada olanlardır. Yanılabilirim de. Bunu fark ettiğimde her şeye yeniden başlamak zorunda kalırım. Tüm bu süreçteki gerçek görülebilmeli, görülmese sıkıcı olurdu. Benim yaşımdaki birinin çağdaşı yoktur. Hepsi göçüp gitmiştir. Zamanımın önemli bir bölümünü tek başıma geçirdim ve bundan şikayetçi değilim. Zamanı, kuşkusuz ki herhangi bir anda nihayete erebilecek bir geleceğe yönelik planlarla çoğaltıyorum. Birçok genç arkadaşım var, ancak, doğal olarak, onlar bana kendi zamanlarını veremezler. Öncelikle, böyle mi bilmiyorum ama, kendisine teşekkür ederim. Ben tabii ki, Buenos Airesliyim, tam ortasında doğdum. Bu şehri çok iyi tanıyorum, ancak o zamanlar daha farklıydı. Esmeralda ve Suipacha arasındaki Maipu'da doğdum. Bloktaki tüm evler alçaktı, sokağa açılan tek bir kapı, üstünde kapı tokmağı zil yoktu-, koridor, iç kapı, veranda, kuyu ve çok yüksek tavanlar. Buenos Aires çok ayrıydı. Aslında bilmediğim birçok bölgesi var. Mesela, Teatro Colon'a hayatımda ilk kez bir yıl önce gittim; Villa del Parque ve La Boca del Riachuelo'da hiç bulunmadım, buraları bilmediğim yerler. Barracas, El Sur, El Centro, Palermo da öyle. Ancak düşlediğim Palermo, Evaristo Carriego 'nun ortadan kaybolduğu bölgedir. Bazı çalışmaların başyapıt olması bana göre yanlış, her çalışma başyapıt olabilir. Bu durumun hangi yazarın okunduğuna göre değişiklik gösterdiğine inanıyorum. Eğer bir günlük okuyorsanız, onu unutmak üzere okursunuz; eğer bir kitap okuyorsanız, hatırlamak üzere okuyorsunuz. Eğer okuduğunuz yazar ünlüyse, daha fazla saygı gösteriyorsunuz. Ancak okuduğunuz metin aynı olabilir. Her iki metin de aynı şekilde geçerli ya da hatalı olabilir. Eksiksiz bir kitabın varolduğuna inanmıyorum. Dahası, belki de her neslin, eski güzel kitapları kendi konuşma şekline ve etkisine göre yeniden yazmakta olduğunu görmelisiniz. Bir hikaye için on ya da on iki adet taslak olduğunu düşüneceğiz, her birinin hikayeyi kendince, tabii ki her biri değerli olan, küçük farklılıklarla anlatması gereklidir. Bu durumda söylenen her şey, zaten kendi içinde hatalıdır. Öte yandan, bu kitaplar okuyucuların nesilleriyle zenginleşmektedir. Hiç şüphesiz ki, Alonso Quijano şu anda Cervantes'in düşlediğinden çok daha kompleks bir yapıdadır. Çünkü Alonso Quijano, mesela Miguel Unamuno ile zenginleşmiştir. Hiç şüphesiz, Hamlet şu anda Shakespeare'in onu orijinal olarak ortaya çıkardığı zamana göre daha karışık bir hal almıştır ve Coleridge, Bradley, Goethe ve diğer birçok kişi tarafından zenginleştirilmiştir. Demek ki kitaplar, yazarının ölümünden sonra yaşamaya devam ediyor. Her okunduklarında, metin, az da olsa, değişiyor. Büyük bir saygıyla okurken, kitapta yazarı tarafından göz ardı edilen zenginlikleri görebiliyoruz. Belki de iyi bir kitap, yazarının onu kurguladığı şekil ile tam olarak örtüşmeyebilir. Cervantes şövalyelik ile biraz dalga geçmek istemiştir ve gerçekten de, eğer hatırlayan birileri varsa, Palmarin de Inglaterra, Amadis de Gaula, Tirante Blanco'ya Cervantes oldukça gülmüştür. Hernandez, Martin Fierro'yu vergileri protesto etmek için yazmıştır, çölü fethetmenin tersine. Gerçekte, tüm bu temalar, tasarlandıkları hallerin dışına çıkmaktadır. İşte, Martin Fierro, yaşayan, acı çeken ve yaşamaya devam edip, Martin Fierro'nun düşündüğünden daha fazla acı çeken biridir şimdi. Her iyi kitabın değiştirilmiş, dönüştürülmüş olduğuna, kültürlerin tarihiyle zenginleştiklerine, neredeyse ikna olmuş durumdayım. Ancak, kendi kitaplarımdan bahsedemem. Onları yazdım ve sonra da unutmaya çalıştım. Ben bir kere yazıyorum, okuyucu defalarca okuyor, öyle mi? Hayır. Yazdıklarım hakkında düşünmemeye çalışıyorum, geçmiş hakkında düşünmek oldukça sağlıksız bir durum. Şikayet örneklerinde olduğu kadar, ağıtlarda da oldukça hüzünlü.


Brezilya asıllı film yönetmeni, oyuncu ve senarist Jose Mojica Marins, 13 Mart 1936'da Sao Paulo'da sıradan diyebileceğimiz bir evde dünyaya gelir. Jose'nin filmlere olan tutkusu erken yaşlarda kendini gösterir. Zamanının büyük çoğunluğunu babasının işlettiği sinemada ailesiyle birlikte geçirmeye başlar. Henüz on sekiz yaşındayken seksenin üzerinde film izlemiştir. Korku filmleri ve kötü eleştirilere maruz kalanlar her zaman ilgisini çekmiştir. Jose, 1964 yılında Brezilya yapımı ilk korku filmi olan At Midnight I'll Take Your Soulda Tabut Joe rolüyle, silindir siyah şapkası ve peleriniyle sahneye çıktığında, karakter kısa süre içinde bir efsaneye dönüşür. Tabut Joe, semt sakinlerinin korktuğu bir ölü gömücü, bir mezarcıdır; kendini başkalarından üstün gören ve insanları kendi amaçları için hunharca kullanan ahlaksız ve şeytani bir karakterdir. Zayıflar için bir avuntu dediği genel ahlak kuralları ve dinden son derece nefret eder. Takıntılı bir biçimde kafasını, soyunun devamına, üstün çocuk fikrine ve onu doğuracak olan kusursuz kadını aramaya takmıştır; ve bu yolda karşısına çıkan herkesi öldürmeye hazırdır. Bir üçleme olarak düşünülen Tabut Joe serisinin ilk ikisi At Midnight I'll Take Your Soul ve This Night I'll Possess Your Corpse 1960'larda çekilmesine rağmen, serinin son filmi olan The Embodiment of Evil ne ilginçtir ki aradan kırk sene gibi bir süre geçtikten sonra Aralık 2006'da tamamlanmıştır. Serinin ilk filminin çekildiği 60'ların Brezilya'sının Katolik kilisenin güçlü etkisi altında olduğunu göz önünde bulundurursak Marins'in kışkırtıcı ve Tanrı tanımaz yaklaşımının ne derece tehlikeli bir tavır olduğunu anlayabiliriz. Tabut Joe, sadece insanların değil aynı zamanda Tanrı'nın da yasasına meydan okumaktadır. Bazı açılardan bakıldığında Nietzsche'nin Zerdüşt'ünü hatırlatır, iyinin ve kötünün ötesinde bir adam. Zerdüşt gibi Tabut Joe da eyleme inanır. gerçek bir varoluşçudur. Onun felsefesi ve yaşamın amacı yaşamaktır. Kutsal değerlere karşı gösterdiği saygısız tavrının yanı sıra 1963'te yapılmış bir film için görülmedik derecede ve çok sayıda vahşet, seks, sadizm sahneleri içerir. Bu sahneleri özellikle rahatsız edici kılan şey aşırı derecede bir açıklıkla sunulmuş olmalarıdır. Fakat her filmin sonunda, Joe'nun planları suya düşer ve öldürdüğü kadınların hayaletleri tarafından doğa üstü şekillerde katledilir ve ilahi adalet yerini bulur. Jose Mojica Marins filmlerinde sahneden taşan korkunç bir enerji vardır. Bu ham enerji aynı zamanda Marins'in karakterini de yansıtır ve pek çoklarını boğabilecek yaşamsal engeller karşısında sinemaya devam edebilmesini sağlayan ödün vermez iradesini. Marins, her ne kadar düşük bütçeli film tarzıyla tanınmış, ilk başlarda arkadaşlarından ve amatör oyunculardan oluşan bir ekiple çalışmış olsa da Dracula, Frankenstein gibi Hollywood korku klasikleriyle boy ölçüşebilecek kalitede bir karakter yaratmayı başarmıştır. Çoğunlukla korku türü filmleriyle tanınmış olan Marins, aynı zamanda exploitation, drugsploitation, sexploitation ve western türlerinde de filmler yapmıştır. Bilhassa Finis Hominis, izlenmeye değer ilginç bir filmdir. Marins' in tuhaf dünyasını merak edenler ayrıca 2001 yılında gösterime giren Coffin Joe: The Strange World of Jose Mojica Marins isimli belgeseli de izleyebilirler. -Kaynakça: Mondo Macabro Pete Tombs