Helezon dergisi, Nisan 2023 sayısıyla birlikte, Türkçenin İzini Sürenler adlı yeni bir projeye başlıyor. Bilindiği gibi Türkçe, gerek anlatım gücü, gerekse söz varlığı açısından güzel ve zengin bir dil. Uzun bir geçmişi olan dilimizin, günümüze gelinceye dek pek çok aşamalardan geçtiğini biliyoruz. Biz, bu projede, dünyanın farklı ülkelerinden Türkçeye gönül vermiş ve bu konuda çalışmalar ortaya koymuş isimlerle Türkçenin geçmişini, bugününü ve geleceğini konuşuyoruz. Minahanım Nuriyeva, Azerbaycan'ın yetiştirdiği önemli Türkologlardan birisidir. 1983 yılından itibaren filoloji ilimleri sahasında çalışmakta olup 2006 yılında profesör unvanını almıştır. Bilimsel çalışmalarında daha çok Rus yazarların eserlerindeki Türkçe unsurların incelenmesine büyük önem vermiştir. Bundan başka Türklerin dünya kültüründeki yeri, Türk kültür mirasının araştırılması, Türk dillerinin tarihi vb. konularında da araştırmalarına devam etmektedir. Bilimsel araştırmaların yanı sıra sanata da ilgi duyan Prof. Minahanım Nuriyeva, Türk dünyasının efsaneleri ile büyük şahsiyetlerin hayatlarının portrelerini kaleme almaktadır. Vugar'ımı O Dağlardan Aldım, Sarı Gelin ve Sırrımı Bilmedin eserleri, yazarın bu yönünü yansıtmaktadır. Minahanım Nuriyeva, akademik çalışmalarının ve yazarlığının yanı sıra radyo ve televizyon programlarında dil, tarih ve edebiyata dair konuşmalar yapmaktadır. Bugüne kadar farklı ülkelerde düzenlenen birçok Türkoloji konferanslarına katılmıştır. Son yıllarda Kaşgarlı Mahmud Türk Ocağı'nın San Yarlığı, Kafkas-Medya Kuruluşunun Cesur Kalem ödülü ve Yazarlar Sendikasının Vatan ödülüne layık görülmüştür. Aynı zamanda Azerbaycan Yazarlar Birliği üyesi olan Minahanım Nuriyeva, çok sayıda bilimsel kitap ve makalenin de yazarıdır. Başlıca eserleri arasında Türk Asıllı Ruslar, Türk Kitabı, Türkoloji Etütler ve Türk İmzası sayılabilir. Minahanım Nuriyeva TEKELİ: Aslında böyle bir kitap yazmalıyım. Bunu bütün dostlarım bana söylüyor. Hayatım onlara meraklı geliyor, oysa kendime hiç değil. Çok çocuklu ailede doğmuşum. Evimiz hastanenin yanında idi. Sağlık görevlileri ile sanki bir aile kadar yakın olmuştuk. Doktor olmak istiyordum ve çok okuyordum. Kitapları alıp bir köşeye çekiliyordum. Evimiz oldukça büyüktü, alanı genişti. Gizlenmeye yer çoktu... Elime aldığım kitabı bitirmeden açığa çıkmıyordum. Aç kalsam da beni arayan annem bana seslense de... Tarihi edebiyat kadar, edebiyatı ve ana dilimizi tarihimiz kadar seviyordum. Bu gün imzam tanınıyor. Bunu, zahmetimin semeresi olarak kabul ediyorum. Zaten ben dinlenirken yoruluyorum. Çalışırken tüm yorgunluğum çıkıyor. Öğrencilik yıllarımızda sık sık Türk sinemalarına giderdik. Şehir, bayramlardaki gibi sevinirdi Türk filmi geldi diye. Fakat bu filmler Rusça olurdu. O zamanlar Moskova, o filmleri çevirip dağıtıyordu. Bir film vardı: Kızgın Toprak. Fatma Girik, eşinin gelişini görünce yüksek sesle bağırmıştı: Geldi! Bir tek o kelimeyi duyduk. Tüm salon el çırptı. Ben o bir kelime ile mutlu olmuştum. M. N. T: Sınırlar kapalı... Radyo dalgaları bile kesilmişti. Yani ne kadar güçlü radyo olsa da Türkiye radyosunun sesine karşı gür motor sesleri, duyulmasına engel oluyordu. Ben ders çalışırken, çoğunlukla da sınavlara hazırlanırken bazı geceler çok oturuyordum. Saat 3-4 den sonra tahminen 2 saat sakin kalan radyodan bal gibi Türkçe akıp geliyordu. Türkçenin altın gibi kıymetli ahenk kuralları var. Bu kurallar, dile gereken düzeni vermekle birlikte musiki havası da hissettiriyor. Bu dilin mükemmel bir cümle kuruluşu var, cümlede sözün boncuk gibi mantıklı dizilişi var... Konuşmamızı dinleyen bir yabancı neredeyse bizim şiir okuduğumuzu ya da şarkı söylediğimizi zanneder. Keşke bu güzelliği koruyabilsek, kadrini bilebilsek... Bu dil, benim için vatan kadar, inancım kadar azizdir. Bu dil, bana ana öğüdü, ruhumu okşayan ninni gibidir. 4000 yıllık ulu ecdadımın asırlar arkasından gelen sesidir. Nesimi bu dilde yazmış, Fuzuli bu dili övmüş. Tarihimiz bu şirin dilin aşkıyla dolmuş. Mahmud Kaşgari'dir, Kutadgu Biligtir Türkçemin solmayan sayfaları. Bu dil, benim vefalı dostumdur. Ben, Dedem Korkut'u da Kadı Burhanettin'i de Mehmet Akif' i güçlük çekmeden okuyorum. M. N. T: Evet. Bu uzun tarih, Türk diline öyle bir inkişaf seviyesi kazandırmış ki ben okuduğum kitaplarda Türk dilinin kibarlığına, ifade zenginliğine hayran kalıyordum. Maalesef bu keyfiyetler o kitaplarda kaldı... Konuşmaların bayağılaşması beni üzüyor. O nezaketli, kibar ve eşsiz ünsiyeti bulamıyorum. Rus dilindeki kitapları çok okurdum. Hayranlıkla okuduğum büyük Rus yazarlarının edebi dilinde çokça Türkçeye rastlardım. Rusçada Türk Sözleri monografim bu şekilde ortaya çıktı. Rusya'yı gezdikçe aslında bu topraklarda eski Türk medeniyetinin iz düşümü gözlerim önüne gelirdi. Böylelikle başka sınırlara dahil olan, geçmiş Türk diyarlarından bahseden Türk Kitabı: Unutulan Tarih, Türk Asıllı Ruslar, Merkezi Rusya'nın Türk Coğrafyası', Türkoloji Etütler vs. kitaplarım meydana geldi. Türkoloji sahasında yıllarca süren araştırmalarımın sonuçları olan kitaplarımın yayımlanmasından gerçek manada kendimi bahtiyar sayıyorum. M. N. T: Türk edebiyatını en az kendi edebiyatımız kadar seviyorum. Benim için M. A. Ekber Sabir ile Zeki Paşa, Hüseyin Cavid ile Mehmet Akif Ersoy, Y. V. Çemenzeminli ile Halit Ziya Uşaklıgil ve Mirze Celil ile Aziz Nesin aynıdır. Şimdiye kadar okuduğum bütün kitaplar, bana Türk insanının hayatını, Türk insanını ortaya koyuyor. Kendime yakın biliyorum onları. M. N. T: Kesinlikle zor değil. Sevgi her bir zorluğu defeder... Profesör Afad Kurbanov, benim tez danışmanım idi. Tüm üniversitelerde en uygun ders kitabı olan Muasır Azerbaycan Edebi Dilini tekrar yayına hazırlıyordu. Zaten hocamın kitaplarında yer alan örnek metinleri ve cümleleri edebi kaynaklardan ben seçmiştim. 405 sayfalık kitabın ilk sayfalarında Azerbaycan Türkçesi ile Türkiye Türkçesi kıyaslanıyordu ve çok güzel dörtlükler vardı. Hocama, Bu Türkçe alıntıları nereden elde ettiniz? diye sorduğumda şöyle cevap vermişti: Yaz tatilinde Erivan'daki dükkanlardan tane tane satılan Türk şekerleriyle sakızlarını çocuklara alıyordum. Onlarda şiirler yazıldığını gördüm ve kağıtlarının hepsini biriktirdim. Bu şiirler, işte o biriktirdiğim kağıtlardaki manilerdir. Tabii ki bizim dükkanlarda Türk malı bulunmuyordu. Ama Türkiye'den, Erivan'dan gelen turistler bazı dükkanlarda az da olsa Türk malı satabiliyorlardı. M. N. T: Namık Kemal, Tevfik Fikret, Halit Ziya Uşaklıgil, Samipaşazade Sezai, Ömer Seyfettin, Mehmet Akif, Orhan Veli, Hüseyin Rahmi Gürpınar, Peyami Safa gibi kalemleri olan bir dil zengin olmalı, söz varlığı muhteşem olmalı. Ana dilimizin açar, katar, sürücü gibi kelimeleri varsa anahtar, tren, şoför sözcüklerini tercih etmenin gereği var mı? O da doğru. Dil başka dillerle alakasız yaşayamaz. Çünkü halklar arasında ekonomik, medeni, sosyal ve siyasal bağlar, dilin etkileşiminde rol oynamıştır. Yeniden her gün açarmış kanayan rengiyle. Gönlü her yerde buhurdan gibi yıllarca tüter. Bu, Yahya Kemal Beyatlı'nın Doğu'nun kırmızı güllerinin kokusunu veren, Şark dünyamızı hatta bütün dünya zevkimizi canlandıran, ruhumuzun tercümanı olan Rindlerin Ölümü şiiri idi. O anda şairin, o sırlı dünyayı sanki bir buket gül şeklinde bana armağan ettiğini hissettim. O gün bugündür her açılan sabahların gülü, çöken akşamların bir bülbülü olup Türk edebiyatının esiri oldum. M. N. T: Türkiye tarihini öğrensinler. Çok kitap okusunlar. Türk edebiyatı zengindir. Kadimdir. Türk dilimiz bizim milli irsimizdir... O korunup sahip çıkılmayı talep ediyor bizden. Her millet, kendi tarihini bilmeye ve tarihi, medeni mirasına sahip çıkmaya borçludur. Bütün Türk ülkelerinde genel Türk tarihinin ve medeniyetinin öğretilmesine yönelik çalışmaların yapılmasını ve devam ettirilmesini önemli buluyorum. Bu çalışmaya, ilk etapta Türk halklarının tarihinin yazılması ile başlamak gerekir. Bana göre bu çalışmayı, farklı araştırmacıların sorumluluğuna bırakmak doğru değildir. Aksine bu sahada tanınmış bilim adamlarının belli bir koordinasyonu çerçevesinde idare edilerek yürütülmesi, bunun en verimli biçimi olacaktır. M. N. T: Şimdilerde kütüphanelerin fonksiyonunu çoğunlukla YouTube ve diğer sosyal medya hesapları yerine getiriyor. Dinlemek yahut indirip okumak mümkün. İtiraf ediyorum ki beni Türk klasikleri; özellikle de Memduh Şevket Esendal, Ömer Seyfettin, Mehmet Rauf, Halit Ziya Uşaklıgil, Nabizade Nazım, Osman Cemal Kaygılı gibi isimler cezbediyor. M. N. T: Biz bir millet, iki devlet olarak vasıflandırılıyorsak bir millet olmamızın önemli bir şartı, dilimizin aynı yuvadan yani Oğuz-Selçuk yuvasından doğmuş olmasıdır. Halk birliğimiz de malumdur. Tekelerin yarısı burada, yarısı orada; Dulkadiroğulları, Develi, Bayat, Karamanlar vs... Biz hakikaten bir milletiz; dilimizin ortak yönleri bu yüzden çoktur. Birçok ortak yönler halk şivelerinde kalmakta. Bir dil örneğinin ya Anadolu ağızlarında veya bizim bölge ağzında bulunması güzeldir. M. N. T: İlk çalışmam, Karadeniz'in Kafkas kıyılarından Sibirya'nın son noktasına kadar tarihi Türk topraklarındaki coğrafi adların değiştirilmesi konusunda oldu. Binlerce Türk adı silinmiş, esasen Rusça adlarla değiştirilmişti. Türk yer adlarının büyük ansiklopedisinin oluşturulmasını ve bu tarihten itibaren silinmiş Türk adlarının ansiklopedide yer almasını çok istiyordum. Bunun üzerine daha ciddi araştırmalara başladım: Rus Dilinde Türk Sözleri. Ama bu bir linguistik araştırma değil, Türk kültürünün büyük, güçlü etkileri demekti. Türkoloji Etütler kitabım bunları ifade ediyordu. Bir de beni bu hususta Rusya'nın Türk bölgeleri çok düşündürüyordu. Böylece Türk Kitabı ve Merkezi Rusya'nın Türk Coğrafyası da bu nedenle ortaya çıktı. M. N. T: Doktora tezimi tamamlamıştım ama son noktayı koyamıyordum. Bu güzel konunun bitmesine asla gönlüm razı değildi. Bunu yakın dostlarımın hepsi biliyordu. Bana, Kürsüye çık ve savun. diyorlardı. Bense sanki bir masaldaki gibi mağaraya girmiştim ve hazine bulmuştum. Bir türlü dışarı çıkamıyordum. Ta ki bana Tezini savun, sonra o konuyu yine araştırmaya devam edersin. dediklerinde rahatlamış ve savunmamı yapmıştım. Bu çalışmalarımla, Türk Dünyasına Hizmet Ödülünene layık görüldüm. Bu, beni çok sevindirdi. Bu sevince ilave olarak, bu iki ödüle Prof. Mustafa Kafalı, Prof. Halil İnalcık, Osman Karatay, -oldukça ilginç ve önemli bir televizyon programı olan- Tarihin Arka Odası ve Kırgızistan'ın Manas Üniversitesi ile birlikte layık görülmek benim için ayrıca onur verici olmuştur. M. N. T: Araştırılmayı bekleyen konular çoktur. Benim bilimsel danışmanlığım altında doktora tezleri hazırlanmaktadır. Doktora öğrencilerimin bir kısmı diğer Türk ülkelerinden olup esas itibarıyla Azerbaycan-Türk dillerinde karşılaştırmaya yönelik konular üzerinde çalışıyorlar. Ama sırf Türkoloji mevzularında çalışabilecek araştırmacı yolu beklemekteyim. Bu tür konulara, biraz zorluğundan ve zahmetinden dolayı gönülsüz yanaşılıyor ama ben gözlemekten usanmıyorum. S. S: Değerli Hocam, son olarak, büyük bir nezaket gösterip bizimle röportaj yapmayı kabul ettiğiniz için Helezon dergisi adına çok teşekkür ederiz. M. N. T: Türk diline, kültürüne gösterdiği ilgiden ve bu konudaki çalışmalarından dolayı Helezon dergisini tebrik eder, yayınlarının devamını dilerim. Bu kıymetli projeye davet ettiğiniz için ben de size teşekkür ederim. Türkolog ve yazar Prof. Minahanım Nuriyeva Hanımefendi, Türkçenin İzini Sürenler projesinin ilk konuğu oldu. Kendisiyle Türkçe hakkında röportaj yaptık. Harika ve tatlı üslubuyla sorularımıza cevaplar verdi. Buradan kendisine çok teşekkür ederiz. Ben size teşekkür edirem... Sayğınız, dikkatınız karşısında minnettarlığımı bildirirem. Kıymetli Hocam, her zamanki gibi çok naziksiniz. Güzel çalışmalarınızın devamı dileğiyle. Selam ve hürmetler. Minahanım Nuriyeva Hanım'ın, Türkoloji sahasında çok kıymetli kitapları var. Bu röportajın, Hocamızın bu değerli eserlerin tanınıp okunmasına vesile olmasını ümit ediyorum. Helezon dergisi edebiyat ve kültür sahasına kıymetli katkılarda bulunuyor. Türkçenin İzini Sürenlerprojesi de çok anlamlı. Zaman içinde bu çalışmalar daha çok kimseye ulaşacaktır.


Türkiye ile kardeş Türk devletleri arasındaki ilişkiler, 1990'lı yıllardan itibaren artmaya başlamıştır. Kırgızistanlı Türkolog Gülzura Cumakunova da o yıllarda Türkiye'ye gelmiş ve Türk-Kırgız dil bilimi, sözlük ve edebiyatları alanında birçok güzide çalışmalara imza atmış önde gelen bilim insanlarından biridir. Onun en önemli çalışması, Türkçe-Kırgızca sözlükler ve Kırgız edebiyatının önemli temsilcilerinin eserlerini Türkçeye kazandırma alanındadır. Gülzura CUMAKUNOVA: Ben, Prof. Dr. Gülzura Cumakunova. Ankara Üniversitesi emekli öğretim üyesiyim. Kırgızistanlıyım. Bundan 30 yıl önce Ankara Üniversitesinin daveti üzerine Türkiye'ye geldim. O zamandan beri ailemle birlikte Ankara'da yaşıyorum. Eşim Razak Saydilkanov. 3 çocuğumuz var. G. C: Mesleğim itibari ile Türkolog olduğum ve tezimi de Manas Destanı'nın tarihi ve karşılaştırma incelemesi üzerine yaptığım için bir şekilde Türkiye Türkçesiyle önceden de temasım olmuştu. Fakat aktif konuşma becerisi farklı oldu tabii. 1993 yılında Türkiye'ye gelince Ankara TÖMER Dil Öğretim Merkezinden tam kurs alarak öğrendim. En ilginç şey de öğleden önce Türkçe dersi alıp öğleden sonra ise Kırgızca dersler vererek çalışmam olmuştu. Hızla yol aldığımı, 4 ay sonra Türkçe Öğreniyoruz kitabının Türkçe-Kırgızca Sözlükünü hazırladığımı hatırlıyorum. Türkçenin yapısı özellikle şekil bilgisi, Kırgızcadan epeyce farklı. Örneğin, fiil zamanlarından sadece di'li geçmiş zamanın tam uyduğunu, diğer zaman kalıplarının hepsinin farklı olduğunu söylersem anlaşılır. Genel olarak baktığımızda, çok işlek olan Türkiye Türkçesinin gramer yapısı, Kırgızcaya göre çok daha kolaylaştırılmış unsurlara sahiptir. G. C: Türk dilini bütün diğer Türk dillerinden ayıran en iyi şey, kendi kendine yeter düzeyde olması yani Türk toplumunun bütün kesiminin tüm ihtiyaçlarını herhangi bir başka dile ihtiyaç duymadan karşılayabilmesidir. Türk dili, ülkenin devlet dilidir. Böyle de olmalıdır ki bazı ülkelerde olduğu gibi iki dillilik karmaşıklığına kapılmasın. İsteyen, elbette ihtiyacı olduğunda başka dilleri de öğrenebilir ve kullanabilir. Ona engel ya da zorlama yoktur. Bizim gibi eski SSCB'den ayrılan bağımsız ülkelerde günümüzde de ulusal dillerimiz tam bağımsızlığına kavuşmuş değildir. Hala Kiril alfabesini kullanan da tam olarak kendi alfabesine geçen de kısmen geçen de ülkeler bulunmaktadır. Fakat hepsinin de imlası, terminolojisi hala Rusçanın etkisi altındadır. G. C: Yukarıda belirttiğim gibi, ben önce Kırgız Bilimler Akademisinin Türkoloji Bölümünde çalıştığım ve ilk araştırmalarım hep karşılaştırmalı Türk dilleri üzerine olduğundan, bu sahaya erken adım atmıştım. Türkiye'ye geldikten sonra bir yüksek öğretim kurumunda çalıştığım, derslerimi lisans, lisansüstü seviyelerde Türkçe yürütme zorunda olduğumdan o seviyeye göre uygun dil becerisini geliştirmem ve bunu sağlamak için büyük çaba harcamam gerekiyordu. Ben onun üstesinden çabuk gelebildiğimi düşünüyorum. 1993 Mart ayında gelmeme rağmen, 1995 Ağustos ayında ilk monografim olan Manas Destanı, Kırgız Dilinin Tarihi Kaynağı adlı kitabımı yayınlamayı başarmıştım. Manas Destanı'nın 1000. yılına hitap eden bu kitap, aynı zamanda da bir Kırgızistanlı Kırgız'ın Türkiye'de Türkçe yazıp yayımladığı ilk eser sıfatına da sahiptir. G. C: Kırgız dili, edebiyatı, tarihi, etnografyası, Türk dilleri tarihi, Türk sözlük bilimi, halk bilimi, Manas Destanı, Aytmatov araştırmaları gibi alanlar üzerine Amerika Birleşik Devletleri, Azerbaycan, Güney Kore, İngiltere, İsveç, Rusya, Kazakistan, Kıbrıs, Kırgızistan, Kosova, Macaristan, Makedonya, Özbekistan, Romanya, Tataristan, Türkiye ve Türkmenistan'da uluslararası 81, yerel 19 olmak üzere toplamda 100 bilimsel toplantıda bildiriler sundum. Bunların bazıları Kırgızca, Rusça ve İngilizce sunulmuş olmakla birlikte, çoğunluğu Türk dilinde yazılmış ve sunulmuştur. Türk diline, daha doğrusu, Kırgız diline yaptığım en göze görülür katkım, herhalde akademik seviyede hazırladığım ve yakında ikinci baskısı da çıkmış olan Türkçe-Kırgızca Sözlüktür. İlki 2005 yılında yayımlanmış 50 bin kelime kapasiteli bu sözlük, sözlük biliminin bugünkü taleplerine göre yapılmış, hayatımın dokuz senesine mal olmuş bir yayındır. Ayrıca 25 yıllık eğitimci tecrübemin meyvesi diyebileceğim Türkçe Açıklamalı, Uygulamalı Kırgız Grameri kitabım da yoldadır. Gramer kitabının Türkiye'de birçok üniversitede açılmış Çağdaş Türk Lehçeleri ve Edebiyatları Bölümlerindeki önemli bir eksikliği dolduracağını düşünüyorum. G. C: Bağımsızlık öncesi yıllarda Türkiye, dolayısıyla Türk edebiyatı bize kapalı vaziyette idi. Yazarlardan Nazım Hikmet, Aziz Nesin ve Reşat Nuri Güntekin'in bazı eserlerini Kırgızca, Rusça çevirilerinden okuyorduk. Yaşar Kemal ve Zülfü Livaneli'yi Cengiz Aytmatov önderliğinde oluşturulan Isık-Köl Forumu vasıtasıyla tanıdık. Buraya yerleştikten sonra Cahit Sıtkı Tarancı, Atilla İlhan, Sabahattin Ali, Orhan Kemal, Orhan Pamuk gibi şair ve yazarların başını çektiği zengin Türk edebiyatı ile tanışma ve sevme imkanımız oldu. G. C: Evet, ülkem Kırgızistan'da Türkçe çok iyi tanıtılıyor. Üniversitelerimizde Türkoloji kürsüleri bulunmakta olup en çok okunan ve araştırılan dillerden biri de Türkçedir. Hem Türk edebiyatı hem Türk dili üzerine araştırmalar, tezler yapılmaktadır. Türkiye'ye gezmeye veya çalışmaya gelecekler için açılmış özel dil kursları bu konuyu daha ileri boyutlara taşımaktadır. Türkiye tarafından açılan ve Türk dilinde eğitim veren Kırgız-Türk Manas Üniversitesi ile özel sektöre ait Ala-Too Üniversitelerinin başarıları, onlara olan dolayısıyla Türkçe olan talebin gittikçe artmasına vesile olmaktadır. Türkçenin yaygınlaşmasında Türk dizilerinin de yadsınamayacak rolü vardır. Türk dizileri çevrilmiş ya da altı yazılı gösterilmeleri sayesinde halkın çoğunun Türkçeye epeyce aşina olmasına da vesile olmaktadır. G. C: Türkçe, asırlar boyunca üç kıtaya hükmeden bir imparatorluğun dili olarak tabii ki hem zengin, hem yaygın bir dil olarak gelişmiştir. Onun çok çeşitli alanlarda kullanılması kullanım kapasitesini, anlatım çeşitliliğini artırmıştır. İyi ki de öyle olmuştur. Çünkü bu sayede önümüzde örnek alabileceğimiz bir kardeş dilimiz vardır. Yeni bağımsızlığını kazanmış Türk dillerinin, Türkçenin tarihi gelişimi ile özellikle de Atatürk tarafından başlatılan, halen de sürdürülmekte olan dil reformundan öğreneceği çok şey vardır. G. C: Genel Türk dilleri konjonktüründen bakıldığında, Türkiye Türkçesinin hem yurt dışında hem yurt içinde kapsamlı çalışmalara tabi tutulduğunu söyleyebiliriz. Örneğin Kırgızistan'da Kırgız-Türk Manas Üniversitesi, Ala-Too Üniversitesi, Kazakistan'daki Yesevi Üniversitelerinde yapılan araştırmalar, Türk Akademisi tarafından yapılmakta olan ortak çalışmalar buna örnek olarak gösterebilir. Ayrıca Türk Dil Kurumunun son yıllarda çıkardığı farklı sözlükler ve üniversitelerde yapılan yüksek lisans ve doktora tezlerindeki konu çeşitliliğinden de bunu görmek mümkündür. Bugünlerde TDK tarafından çok kapsamlı bir proje olarak Türk Dillerinin Karşılaştırmalı Sözlüğü projesi yapılmaktadır. Ben de o çalışmada Kırgız Türkçesini temsil etmekteyim. Bu çalışmanın dillerimiz arasındaki büyük bir boşluğu dolduracağına inanıyorum. G. C: Bizlere ya da kendi dilini iyi bilen Türk kökenlilere Türkiye Türkçesinin öğrenilmesi zorluk teşkil etmeyecek, fazla uzun da sürmeyecektir diye düşünüyorum. Çünkü Türkçe mümkün olduğu kadar kolaylaştırılmış işlek bir dildir. Ama farklı dil gruplarından gelen öğrencilere tabii ki zor olacaktır. Türkçe bir eklemeli dil olduğundan fazla kelimeye ihtiyaç duymaksızın cümle yapısını eklerle düzenleyebilecek imkanlara sahip. Fakat başka dillerin böyle bir imkanı olmadığı için aynı anlamı verebilmek için bir sürü kelime kullanması gerekmektedir. Örneğin, ben öğrencilerime 36 harften oluşan bir Kırgızca soru kelimesini yazarım: Kırgızcası: Tegirmençilerdikindegilerdensizderbi? Türkçesi: Değirmencilerdekindekilerden misiniz? Rusçası: , ? İnglizcesi: Are you one of those who stays in the millers' house? Fakat Türkçede de bu eklerin sıralanması, sıralanırken değişimleri, her ekin anlamları bilinmesi gibi zorlukların aşılması gerekmektedir. G. C: Türk kökenlilere Türkçenin söz varlığındaki Arapça, Farsça ve diğer dillerden Türk yapısına uydurulmuş alıntılar zorluk yaratabilmektedir. Çünkü Türk dillerinin çoğu alıntıları Rus dili vasıtasıyla ve Rus imlasına göre aldıkları için dilin bu katmanı ile ilgili karmaşıklığı çözmeleri de bayağı bir zaman alacaktır. Uluslararası terminolojideki farklılıklar de benzer zorluklar yaşatabilmektedir. Latin alfabesine Türkiye Türkçesinden farklı alfabelerle geçmiş olan kardeş dillerdeki durum da belli engellerin aşılmasını zorunlu kılmaktadır. G. C: Türkçe, dünyada bugüne kadar bütün Türk dillerinin temsilini yapagelmiş bir dildir. Dünyanın en uzak köşelerinde bile bir Türk restoranını bulabileceğiniz gibi Türkçe konuşan kardeşlerimizi de bulabileceğinizi unutmayınız. Türkiye'den çok uzak Türk dili temsilcisi de olsanız, derdinizi çat pat anlatabilirsiniz ve yalnız olmadığınızı anlarsınız. Ama ciddi öğrenmek isterseniz, bu dilin en az 600 yıllık cihan devlet dili tecrübesine ve her konuda yazılı eserleriyle büyük bir havuza sahip olduğunu da bilmeniz gerekir. G. C: Bir yıl, öğrencilerime Konstantin Kuzmiç Yudahin'in 40 bin kelimelik Kırgızca-Rusça Sözlükünün Kırgızca-Türkçe tercümesindeki ortak kelimeler üzerine bitirme tezleri yaptırmıştım. Sonuçta 7 binden fazla ortak kelime bulunmuştu. Genel olarak ortaklığın organ adları, sayılar, renkler, hayvan ve coğrafi terimler gibi söz varlığının temel gruplarda daha fazla olduğu ortaya çıkmıştı. Bu, tercümansız anlaşabilecek düzeyde ortak kelimeye sahip olduğumuz anlamına gelmektedir. Kırgızca ile Türkçe mesafe olarak en uç noktalarda bulunan diller arasındadır. Söz dizimi kalıplarının de benzer olduğuna göre gramerlerdeki farklılıkları uygun yöntemlerle hafifleterek direkt konuşabilme imkanlarını yaratma üzerinde çalışmalıyız. G. C: Türkçe, esas Türkçe kelimelerin yanı sıra tarihi komşularından kendi yapısına uydurarak oluşturduğu zengin söz varlığını milli gramer ve söz dizimi kalıplarına mükemmel oturtabilen; son iki yüzyılda bilinçli Türkçeleştirme politikası sayesinde halk dilinden yoğun beslenerek sözlük kapasitesini sürekli artıran; uluslararası kelimelerin kimini kendi sistemine göre uydurarak kimine güzel eş değerler bularak çağa uygun sözcük ve terimler oluşturabilen; ahenkli, yumuşak telaffuzu sayesinde Dünyanın Beşinci En Güzel Dili unvanını kazanan; Türk Dünyası'nda en fazla konuşma sayısı ve oranına sahip tarihi tecrübesinden örnek alınabilecek güçlü bir dildir. G. C: Helezon dergisinin, bugün bana yöneltildiği gibi güncel ve aktüel konular üzerinde yayınlar yaparak okur kitlesini artıracak başarılar elde etmesini, popüler bir dergi haline gelmesini temenni ediyorum. İ. T: Vakit ayırıp bizimle röportaj yaptığınız için çok teşekkür eder, iş ve aile hayatınızda başarılar dileriz. Gülzura Cumakunova, Orta Asya ülkelerinden gelip de ilk prof. luk ünvanını alan değerli bir ilim adamı ve Türkologdur. Onun bu alandaki en önemli katkısı yetiştirdiği öğrenciler ve Kırgızca -Türkçe olarak karşılıklı hazırladığı sözlüklerdir diyebiliriz. Gülzura Eceye bundan sonra da başarılar diliyorum.


Mehmet Haşim Salihi, Iraklı gazeteci ve yazardır. Yükseköğretim tahsilini Musul Üniversitesinin Jeoloji Bölümünde yapar. Türkçeye ilgisi şarkı ve şiirlerle başlayan M. H. Salihi, zamanla kendisi de Türkçe eserler kaleme almaya başlar. İlk eseri Yurt gazetesinde yayımlanan yazar, bugün Arap ve Türk dillerinde 10 eserin müellifidir. Onun Covid-19 ile ilgili Arapça romanı, Irak'ta Coronavirüs vakası hakkında yazılan ilk roman olur. M. H. Salihi'nin faaliyetleri yazı ve kitap çalışmalarıyla sınırlı kalmaz. Bununla birlikte Irak tarihine dair makaleler kaleme alıp konferanslar düzenler. Ayrıca 1 Nisan 2018 tarihinde Kerkük'te radyo kurar ve bu radyo aracılığıyla radyo oyunları ve programlar yazıp sunar. Yazarın son eseri Türkçe bir roman olup halen bu kitabı üzerindeki çalışmaları devam etmektedir. Mehmet Haşim SALİHİ: Ben Mehmet Haşim Salihi. 07.09.1970 tarihinde Irak'ın Kerkük şehrinde doğmuşum. Babamın mesleği röntgencilik olup devlet memuru olarak çalışıyordu. Annem ise tarih öğretmeniydi. İlk, orta ve lise öğrenimimi Kerkük'te tamamladım. Musul Üniversitesi, Fen Fakültesi, Jeoloji Bölümünden 1994-1995 eğitim ve öğretim yılında mezun oldum. Arapça ve Türkçe basılı 10 eserim var. Son olarak 15 Plakalı Kerkük adındaki Türkçe romanım üzerinde çalışmalarım devam ediyor. M. H. S: Türkçe'yi önce şarkılardan ve şiirlerden duydum. Sonra Türk müziğini sevdiğim için türkü sözlerini ve şarkı güftelerini ezberlemeye başladım. Daha sonra kendim de yazmaya heveslendim. Yazdım, çizdim ve nihayet Türkçe yazdığım şiirlerimin gazetede neşredildiğini gördüm. İlk eserim, 1988 yılında, Bağdat'ta Türkçe basılan Yurt gazetesinde yayımlandı. M. H. S: Yazmanın oldukça önemli olduğuna inanan bir insanım. Zira konuşulanlar savrulup giderken yazılı her şey sonsuza kadar kalır. Arapça eğitim görmemize rağmen kendi ana dilimizde de roman yazmıştım. Önce kısa hikayeler, sonra sahne oyunları ve piyes, daha sonra da roman yazmayı denedim. İlk romanımı Arapça yazdım. Roman, Covid-19 döneminde, Kerkük'teki devlet hastanesinde oksijen bittiğinden dolayı -aralarında kardeşim de olmak üzere- boğularak hayatını yitirenleri ve 26 Temmuz 2021 Salı günü olup bitenleri anlatıyor. Yazdığım bu roman, Irak'ta Coronavirüs vakası hakkında yazılan ilk roman olmuştur. Şimdilerde üzerinde çalışmakta olduğum Türkçe bir roman var. Romanın konusu Kerkük hakkında. 1991 senesinin 20 Mart'ında Kerkük, silahlı güçlerin saldırısına maruz kaldı. Bunun üzerine resmen bir hayalet kentine dönüştü. Sivil insanların evleri yağmalandı. Bizim de evimiz yağmalandı hatta aracımız bile çalındı. İnsanlar artık Kerkük'ü terk etmeye başladılar. Oraya yakın bir kasaba olan, Kerkük-Erbil arasında, 30 km uzaklığındaki Altunköprü'ye sığındılar. 8 gün sonra yani 28 Mart günü Saddam'a bağlı ordu Kerkük'ü geri aldı ve Kerkük'ün kuzeyinde olan Altunköprü kasabasına sığınan Türkmenlere büyük bir katliam yaşatıldı. Irak rejimi Amerika ile anlaşarak yeniden güçlendirildi ve asker önce Kerkük'ü daha sonra Altunköprü kasabasını ele geçirdi. Altunköprü ele geçer geçmez sivil ve silahsız insanlara saldırıldı. Çocuk, kadın, yaşlı ve genç demeden insanlar açık bir arazide kurşuna tutuldular. Böylece 101 Türkmen o olayda şehit düştü. Ben olayı şahsen yaşadım ve birebir detaylarına vakıf oldum. Aklımdan hiç çıkmayan bu acı günleri ölümsüzleştirmek için roman şeklinde yazdım ve olup bitenleri bir kitaba sığdırmaya çalıştım. Genel şartlar gereği basılı kitaplarımı kendi hesabıma bastım ve yaptığım faaliyetlerimin birçoğunun maliyetini kendim üstlendim. Hep zorluklar içinde çalışmalarımı sürdürdüm. M. H. S: Bir gazeteci, herhangi bir olayı kaleme aldığında bir milletin adına yazmış oluyor, o milletin öz geçmişinin bilinmesini sağlıyor. Irak, 1918 senesinde İngiliz işgali altına girmiştir. Bu tarihten sonra okuduğumuz tarihlerin birbirini tutmadığının farkına varınca kendim farklı tarih kaynaklarını araştırmaya başladım ve halkımızı gerçek tarih ile tanıştırmak için pek çok makaleler yazıp konferanslar düzenledim. İnsanların bu hususta aydınlatılmasını üzerimize düşen bir sorumluluk olarak kabul ettim. İster Arapça isterse de Türkçe yazdığım makalelerde bu konu üzerinde hep durdum ve durmaktayım. M. H. S: Radyo, dış dünyaya açılan penceremiz olduğu için onu çok sevdim. Başucumdan eksik olmadı ve radyo dinlemeden uyuduğum gece de neredeyse hiç olmadı. 1999-2002 senelerinde Bağdat Radyosu Türkmence Bölümünde folklor programı sundum. Daha sonra TV programlarını da uydu kanallarından sundum. Radyo sevdam program sunmakla da sınırlı kalmadı. 1 Nisan 2018 tarihinde Kerkük'te radyo kurma şansım oldu. Bu radyo aracılığıyla programlar ve radyo oyunları yazıp sundum. Irak gibi kaoslu ortamlarda radyo oldukça önem arz etmektedir. Zira elektrik olmadığı için iletişim en iyi radyo aracılığıyla sağlanmaktadır. Arabada, iş yerinde ve tarlada insanlara en kolay bir şekilde ulaşılabilir. M. H. S: Türk edebiyatı beni kendine bağladı. Yaşadığımız ülkenin Arap, kültürümüzün de Arap kültürü olmasından ötürü Türk edebiyatında farklı bir güzellik olduğunu sezdim. İnsana ait duygular, Arap edebiyatında olduğundan farklı anlatıldığı için Türkçe'ye bağlılığım daha da arttı. M. H. S: Birden fazla dilde yazıyorum. Her dilin kendine özel bir yönü vardır. Gramer ve cümle kurmak dilden dile oldukça değişmektedir. Türkçenin de kendine özgü kuralları vardır ve bu özellikleri benim için bir ayrıcalık olmuştur. Türkçeye vakıf olmak için bu hususiyetleri hep aradım ve araştırdım. Geçmişten bugüne Türkçe çok değişmiş. Değişen yönlerinin büyük kısmının olumlu olduğunu bir kısmının da olumsuz olduğunu fark ettim. M. H. S: Türk edebiyatına şiir ile başladığım için öncelikle Yunus Emre, Fuzuli, Orhan Veli, Yahya Kemal Beyatlı, Necip Fazıl Kısakürek gibi şairlerin etkisi altında kaldım. Daha sonra Aziz Nesin, Namık Kemal vb. gibi birçok hikaye ve roman yazarını takip ettim. M. H. S: Yöresine göre Türkçenin öğretimi değişebilir. Öğrencilerin isteklerine göre öğrenme kabiliyetleri de farklı olur. Türkçe'de Arapça kelimelerinin oldukça fazla kullanılması yüzünden, Araplar arasında Türkçe öğrenmenin başkalarına göre daha kolay olduğunu fark ettim. Latin alfabesi ile Türkçenin çok daha kolay öğrenilebilir bir dil olduğunu söyleyebilirim. M. H. S: İlkokuldayken saz çalmaya merak saldım. Benim sazım yoktu ve Kerkük'te de saz fazla satılmıyordu. Amcam, 1978 senesinde yaz tatili için Türkiye'ye gitmişti. Fırsat bu fırsat diyerek kendisinden bana bir bağlama getirmesini istedim. Geri dönmesini sabırsızlıkla beklediğim amcam, bana istediğim hediyeyi getirdi ve düşlerim gerçek oldu. Sazı bir annenin çocuğunu kucaklarcasına kucağıma bastım ve bağlama çalmayı 10 yaşındayken öğrendim. Daha sonra saz ekiplerine katıldım. Irak'ta düzenlenen Uluslararası Babil Festivali'ne, 1992-1993 senelerinde bağlama çalarak katıldım. Bağdat, Kerkük, Erbil vs. illerde yapılan birçok festivalda bağlama çaldım. Kerkük Televizyonu ile Bağdat Radyosunun Türkmence bölümlerinde ses sanatçılarının kayıt yaptıkları türkülerde saz çaldım. Aslında bir insanın tek bir merak üzerinde odaklanmasını çok daha iyi görüyorum. Tek bir ilgi alanına yoğunlaşan insan mutlaka merakını geliştirmekte ve dikkatini dağıtmadan eser ortaya koymakta daha şanslı olur. Birden fazla konulara merak duyan insan ise tutkuları arasında çoğu zaman dağılır kalır. Ben hislerimi bazen hat ve resim sanatıyla aktarıp bazen de müzikle ifade ediyorum. Zaman zaman da sahne oyunları, hikaye ve roman yazarak iç dünyamı yansıtıyorum. Kimi zaman sanat ve kültürün bu dallarının biri, beni diğerinden alıkoymuştur. M. H. S: Türkçe zengin bir dildir. Orta Asya'dan Avrupa kıtasına kadar geniş bir coğrafyada konuşulan Türkçe, zenginliğini bir kez daha artırmıştır. M. H. S: Irak'ta Bağdat Üniversitesi başta olmak üzere Türkçe okutulan bütün üniversitelerde nitelikli tezler hazırlanmaktadır. Bunun yanında yazarlar da Türkçe hakkında iyi sayıda kitaplar ortaya koymuşlardır. Tabii ki yeterli olmadığını düşünüyorum ancak iyi bir miktarda olduğu da bir gerçek. Türkçeyi öğrenmek isteyenlere tavsiyem çokça dinlemektir. Önce kulak, sonra dil. Türkülerdeki sözleri, Arkası Yarın radyo tiyatrosundaki seslendirmeleri ve sesli öyküleri dikkatlice dinlemek ve kelime fonetiğine vakıf olmak. Daha sonra sesli okumak ve Türkçe kurallarına göre cümle kurmak. M. H. S: Evet, çok iyi tanıtılıyor. Müzikten sinemaya, tiyatrodan TV dizilerine kadar birçok yayınlar, Türkçenin adına iyi bir propaganda vesilesi olmuştur. M. H. S: Arap öğrencilerinin karşılaştığı sıkıntıların başında sesli harflerin çıkarılmasıdır. Zira sesli harfler, Türkçe'ye özel olup başka dilde olmadığı için öğrenciler başta zorlanırlar. Bunun yanında ö-u-ü gibi ünlü harflerin arasındaki farkı çok zor öğrenirler. M. H. S: Bir cümleyle Türk dili bir şiir dilidir. M. T: Değerli Hocam! Son olarak, vakit ayırıp bizimle röportaj yaptığınız için Helezon dergisi adına size çok teşekkür ederiz. M. H. S: Türkçenin İzini Sürenler projesinde bana da yer verdiğiniz için ben de size teşekkür eder, çalışmalarınızda kolaylıklar dilerim.


İyi bir hatip veya edip olmanın alamet-i farikalarının başında kelimeler arasındaki incelikleri bilmek ve ona göre kullanmak gelir. Kelime incelikleri esasında birbirleriyle ilişkili sözlerde görülür. Böyle kelimelerdeki münasebet üç çeşittir; 1. Aynı anlam. 2. Yakın anlam. 3. Zıt anlam. Lügatler genellikle bir kelimenin kazanmış olduğu tüm manaları veya bir ilim sahasındaki mana/manaları verilerek hazırlanır. Bu durumda çoğunlukla birinci anlamıyla farklı bir sahaya, ikinci, üçüncü.. farklı anlam gruplarına dahil olabilir. Elektronik tercüme programları da bu temel prensiple hazırlanırlar. Kelimelerin hangi anlam sahasına ait olduğu kelimenin köküne bakılarak değil ilişkide olduğu diğer kelimelerle tespit edilir. Bu bakımdan bir dilin sinonim ve antonim sözlüklerinin hazırlanmış olması çok kıymetlidir. Yani sinonim bir kelimenin kaç manaya sahip olduğuna değil bir anlam grubunda kaç kelimenin bulunduğuna bakılarak tespit edilir. Türk dilinin sözlükçülük tarihinde bazı dar kapsamlı sinonim ve antonim sözlükleri vücuda getirilmiştir. Bu çalışmalardan üçünü burada zikretmek yerinde olur. Ali Seydi Bey'in hicri 1324 (1909) yılında hazırladığı Defter-i Galatat lügatidir ki Şişman (2019) bu lügatlerin yeni harfle tab'ını yapmıştır. Bu lügatte 700 civarı elfaz-ı müteşabihe ve müteradifenin kısa kısa izahları yapılmıştır. 1989'da Emine ve Yavuz Kandemir bir Eş Anlamlı ve Karşıt Anlamlı Kelimeler Sözlüğü hazırlamışlardır. Bu sözlükte 2500 kadar kelimenin 185 sayfada izahları verilmeden ve nüans farkları açıklanmadan sadece kelime grupları verilmiştir. Türk Dil Kurumu'nun sayfasında da bir dönem elektronik ortamda Eş Anlamlı ve Karşıt Anlamlı Kelimeler Sözlüğü kullanıma açılmıştı. Bunlarla beraber kimi divan ve edebi eserlerde kullanılan sinonimler de listelenmiş ve izahları yapılmıştır. Bunlardan birisi Mirzaahmad Olimov'un Boburnoma'da Kullangan Sinonimlar Lugati isimli eseridir. Anılan çalışmalara ilaveten internetteki bazı derleme listeler haricinde Türkçenin kapsamlı bir müteradifat lügati yazıl mamıştır. Lügat-i müteradifat veya sinonim adıyla Arapça, İngilizce ve Urduca gibi dillerin müstakil lügatleri vardır. Bazen sinonim sözlüklerinin zıt kelimelerle birlikte basıldığı görülür. Bir sinonim sözlüğünde neler olmalı veya yapılmalıdır? Ekseriyetle üç veya daha fazla kelime bulunan başlıklar derlenmiş olmalıdır. Nüans farkları olan kelimeler izah edilmelidir. Her bir alt madde için mümkün oldukça aslen Türkçe yazılmış edebi eserlerden misaller derlenmelidir. Çünkü bir kelimenin diğer bir dile geçtiğinin en muteber ölçüsü yazılı edebi eserlerde kullanılmasıdır. Tarama sözlüğü, Derleme sözlüğü ve Kamus-i Türki gibi temel eserler böyle bir lügatin omurgasını teşkil etmelidir. Bu ana eserlerle beraber Hemşirelik terimleri, coğrafya terimleri, edebiyat ıstılahatı gibi sözlükler de çalışmaya dahil edilmelidir. Lügat ana konular, ana konuların altındaki alt başlıklar ve her bir alt başlık altındaki maddelerden meydana gelmelidir. Misal verilecek olursa mutfak ana konusunda tencere başlığı altında maddeler ve örnek kullanım cümlelerinin verilmesi gibi. Hayır: Yok, öyle değil, olmaz anlamlarında onamama, inkar ve ret bildiren bir söz. Na: Olmayan şey, istisna veya hariçte tutmak için kullanılan ön ek. Ör: Gün olur bir olmaz hayale dalar, La: Genellikle edebi eserlerde hayır ve olumsuzluk manasına gelir. Evet: Öyledir anlamında kullanılan bir doğrulama veya onaylama sözü, olur, oldu, peki, tamam, ya, beli, ha, he. Hay hay: Evet kabul ediyorum, olur, baş üsütüne manalarında kullanılan bir ünlem. Olur: Evet anlamında kullanılan bir kabul sözü. He ya: Halk dilinde evet, öyle. Bir gün böyle bir kapsayıcı lügate Türkçenin de sahip olması temennileriyle..


İlginiz ve dikkatiniz için çok teşekkürler! Sağ olun.


Ne şöhret, ne mansıp ne de devlet, Ey gönül! Dünyada ancak sen ümit iste!.. Hasret de hicran da değil korkunç. Bir yıl bir an gibi görünür bana. Hasret, vüsal, keder hoş gelir bana, Ümit ver bana! İman ver bana! Bahtiyar Vahabzade, Azerbaycan'ın Şeki şehrinde dünyaya gelir. Küçük yaşlarından itibaren edebiyata ve şiire ilgi duymaya başlar. Ailesi, tıp fakültesine kaydını yaptırır. Bir türlü sevemediği bu fakülteden kaydını alıp gizlice edebiyat fakültesine geçirir. Genç yaşlarında ilk şiirleri dergilerde yayımlanmaya başlar. Milli ve manevi değerleri işlediği eserleri halkın takdirini kazanır. Sovyet Dönemi'nde manevi değerlere vurgu yapması idareyi rahatsız eder. KGB tarafından sorgulanır, görev yaptığı Bakü Devlet Üniversitesindeki vazifesinden uzaklaştırılır. Rejimle verdiği mücadeleden dolayı birçok araştırmacı kendisine İstiklal Şairi'' payesini verir. Ümit başlıklı şiirini, baskı ve tazyiklerin birçok insanın kabusu haline geldiği 1967 Sovyet iktidarında kaleme alır. Kim bilir şair onca zulüm ve baskıdan yorulmuş olmalı ki dostlarından hayallerinin gerçekleşmesi için, haklı olarak, ısrarla ümit ister. Yaşadığı dönemde yakınları kendisine istediği ümidi vermiş midir, bilinmez ama hayatının son döneminde özlemini çektiği, eserlerinde dillendirdiği hayallerinin çoğuna erişmiştir. Ruhu şad olsun!


Salınan bir endam rüzgarı okşuyor gibi. Umutla dopdolu olmak ne güzel. Kaleminize sağlık. Hisleri de de sözü de derin hocam. Evet, çok Güzel olmuş gerçekten de. Anların, saliselerin asra döndüğü, sanki zamanın genişlediği ve bir türlü bitmek bilmediği, sıkıntılı yüreklere bir nebze sevinç ve guzel duygular katan harika bir parmak bal olmuş bu güzel şiir. Yoğun duygu selinin etkleriyle kelama dönmüş, ruhun coştuğu kanatlanıp empati gemisiyle yola çıktığı yolculuk olmuş adeta. Benim küçük oğlum bu duyguyu ve heyecanı daha minicikken şöyle tarif ederdi. Evet iyiyim, cok mutluyum sanki ben, ???? iki eliyle, pencerenin hızla şiddetli rüzgarda açılıp kapanmasını tarrif ederek, çünkü kabimin pencereleri o akadar hızlı hızlı çarpıyor ki.... dedi. Buda yarihe boylece not olsun minik bir hatıra ile çalışmalarınızın devamını dileriz.


Gece, bir kabus gibi çökmüştü, sabaha kadar ışıkları sönmeyen güzelim şehrin üstüne. Şafak bir türlü sökmek bilmiyordu. Uzun kış gecelerinden biriydi ve gitmemek için direniyordu. Bu uzun gecenin sabahına uyandığımda her yer korkunç seslerle irkiliyordu. Halbuki yaşadığım şehir, bu tür hadiselerin yaşanma ihtimali en az olan yerlerden biriydi. Biraz korku biraz da ürpertiyle karışık olarak odanın bir sağına bir soluna baktım. Oysa ki canım annem bu seslerden etkilenmeyeyim diye her yeri sıkı sıkıya da kapatmış. Hayatın bütün coşkusuyla sabaha dek uyumazdı bu göz kamaştırıcı şehir. Şehir yine uyanıktı. Ancak bu sefer farklıydı zira havada kavis çizen mermiler bir şimşek gibi ortalığı aydınlatıyordu. Silah seslerinden başka hiçbir şey fark edilmiyordu bu atmosferde. Yataktan fırladığım gibi annemin bulunduğu odaya giderek ne olup bittiğini anlamaya çalıştım. Ancak anlamı olmayan şeyleri anlamak hiç de kolay değildi. Mevsim sonbaharı geride bırakmış ve ağaçlardaki yapraklar gülkurusu bir renge bürünmüştü. Hatta bazı ağaçlar çoktan güz mevsimini sona erdirmiş ve bütün yapraklarını dökerek kışın sert soğuğundan en az etkilenmenin tedbirini almıştı bile. Havanın iyiden iyiye soğuduğu bir demdi. Evimizin camları ha şimdi ha birazdan kırılacak ve soğuktan donacağız endişesiyle titremeye başladım. Uçakların alçaktan sorti yapmasıyla sarsılan pencere camları, sanki dışarıdaki korkunç atmosferi bize haykırıyordu. Biraz daha uyumak istediğim halde bir türlü uykunun rahatlatan gölgesine giremiyordum. Meğer savaşta çocuk olmak ne korkunç bir şeymiş! Bu savaş, yaşadığı hayatı bir oyun zanneden her çocuğun masum hayallerinin içinde bir yanardağ gibi patlamıştı ve yanardağ lavlarının her şeyi alıp götürdüğü gibi hayallerimizi de alıp götürmüştü. Çünkü kurşun ve bomba sesleri arasında bir siper aramak, ürperten bir korkuyla sığınılacak bir mekan bulmak ve iletişimin tamamıyla çöktüğü bir ortamda yaşamaya çalışmak, hayal ötesi korkunç bir durumdu. Sevdiklerin savaş ortamında birer birer yiterken elinden hiçbir şeyin gelmeyişi... Aciz ve mazlum olmak, dahası sivil insanlar arasında çocuk olup hiç dikkate alınmamak meğer ne acı bir şeymiş! Konuşurken düz cümleler kuramamanın, hissedilen şeyleri söyleyemeden karşıdakinin yüzüne bakmanın ne kadar acınası bir durum olduğunu içten içe duymak. Ezkaza bir kamera çekiyorsa şayet, o güne kadarki sükutun çığlıklarını bir anda muhabirin yüzüne haykırmak! Ya da avazın çıktığı kadar savaşa lanet yağdırmak. Hayatı kanıksamak ve hiçbir anlamının olmadığını fark etmek. Yaşanan her bir şeyi oyun sanmakla beraber yalan olmadığını da bilmek meğer ne büyük bir çaresizlikmiş! Oysa bugüne kadar her şeyi bir oyun sanmış ve hayallerimi televizyonlarda gördüğüm korkunç silah oyunlarıyla süslemiştim. Benim oyuncaklarımın hepsi silahlar, bombalar ve mermilerden ibaretti. Bu yüzden olsa gerek silahların bu denli korkunç şeyler olduğunu hiç düşünmemiştim. Arkadaşlarımla beraber oyun oynadığımda oyun gereği bazımız yaralanıyor bazımız da ölüyordu. Aslında bu çok normaldi. Ancak gerçekte ölüm denen şeyin yüzü ne kadar da soğukmuş! Sahipsiz cesetlerin görüntüsü ne kadar da korkunçmuş! Patlayan silahların sesiyle akli melekesini kaybeden hayvanların anlamsız bakışları ne kadar da yürek yaralayıcıymış! Bir barikat gibi yol kesen dikenli teller de neymiş öyle? Geçiş noktaları diye bir şey mi olurmuş? Mehtaplı bir gecede denizde tekne turuna çıkmışken azgın dalgalara mağlup olmak hiç olacak şey mi? Sabahın erken vaktinde ayçiçeği tarlalarında fark edilmeden yol almak... Kaçakçıların o korkunç ve bir o kadar da korkutan Hadi sessiz ve hızlı hareket edin. cümlesi bir yarış pistinde yarışçılara söylenecek sözler değil miydi ki? Nehrin ortasında suyun akımına kapılan botun üzerinde yol almak niye korkutuyordu annemi? Hayat ile ölüm arasında kenara çıkmış iken bir daha geri dönememek? Suyun bu yakasına piknik yapmak için geldiğimizi sanırken bu polis amcalar da neyin nesiydi? Yanlış bir şey mi yapmıştık? Yoksa biz buraya ait değil miydik? Neler oluyor? Bunların hepsi bir rüya olmalıydı. Keşke bunların hepsi bir rüya olsaydı. Çocukların uyanacakları güzel sabahları, yanı başlarında aileleri, oynamaktan korkmayacakları sokaklar ve eskitebilecek spor ayakkabıları... Savaş dursa, mermiler sussa... Bombaların, mermilerin nereye geleceğini, nereye düşeceğini bilmeden sokağa çıkıp oyun oynamak ne güzel olurdu. Bugün bunların hepsi ama hepsi uzak birer hayal. Çünkü hayallerimizi bize sormadan alıp götürdü bir hiç uğruna savaşanlar. Kirli emelleri uğruna duygularımızı kirlettiler. Rengarenk düşlerimizi soldurdular. Kısacası çocuksu saf zihinlerimizi allak bullak ettiler. Ama şimdi her şey yarım kaldı. Evde yapılan mis kokulu kekler yarım kaldı. Gardıroptaki güzelim elbiseler sahipsiz kaldı. Eskimiş, eskimemiş ayakkabılar ve futbol topları vestiyerde kaldı. Pencere kenarına dizdiğim yarış arabalarım, bahçemizde oynadığım ok ve yayım, dahası bıraktığım yerde kaldı. Arkadaşlarımla yarış yaptığım dağ bisikletim, sanal ortamda oynamak için para verip aldığım oyunlarım... Sabun kokulu çarşaflarım, kuş tüyü yastığım, elyaf yorganım ve hepsinden öte kırmızı Ferrari araba yatağım, hepsi ama hepsi terk etmek zorunda kaldığım evimde kaldı. Anneannem, babaannem ve dedelerim, oynamaya doyamadığım kuzenlerim, şimdi adına gurbet dediğim vatanımda kaldı. Velhasıl hatıralarımı ve hayallerimi süsleyen her şey ama her şey savaşın tam ortasında kaldı. Umutlarım mı? Biraz flu olsa da onlar hala tükenmedi!.. Bu yazarımız savaşın o acımasız yüzüyle karşılaşmış olmalı. Zira masa başında bu kadarı yazılamaz. Gerçekten çok güzel tasvir edilmiş. Tebrik ediyor ve 2023 ve diğer yılların savaşsız bir zaman dilimi olmasını umuyorum.


Madem öyle, peki. Kimseye ayıp olmasın. Kızımı arka koltuğa yerleştirdikten sonra arabayı çalıştırdım. Direksiyona geçip üniversiteye doğru yola çıktım. Bizim evden üniversiteye daha kısa sürede ulaşmak için geniş caddeden sürerek, Karakamış Mahallesi'nin tam ortasına geldim. Kavşağa yaklaştığım sırada arkada oturan kızım omzuma dokunmaya başladı. Ne diyorsun? Dikkatimi dağıtıyorsun. Az sabırlı ol, dedim dikiz aynasına bakarak. Baba, Babaa! Şuradaki kanala daha önce gelmiştik değil mi? Ağabeyim suya girmişti. Şura... Şuraya baksana. İlerde çocuk yuvası var. Ben o çocuk yuvasına gitmiştim değil mi? Baba, işte trafik ışıklarına yaklaştık. Şu ilerdeki binalar da devlet babanın evi. A, bak! Gülümse Market. Bizim evimiz de şuradaydı. Biz şu evde yaşadık değil mi? İşte, şu dördüncü kattaki, penceresi açık olan evde... Biz o evde yaşamıştık. Ben pencereden caddeye bakardım, değil mi? Baba, lütfen arabayı durdur, arabayı durdur! Kızım ağlamaya başladı. Ne olduğunu tam anlamasam da yol kenarında boş bir yerde arabayı durdurdum. Bu sırada elim ayağım birbirine dolanıyor gibi hissettim. İçimden bir şey koptu sanki. Kızım arkamdan boynuma sarılmaya çalışarak hıçkıra hıçkıra ağlamaya başladı. Baba, arabadan inelim, tamam mı? Ne olur inelim! Arka kapıyı açtıktan sonra emniyet kemerini çözüp arabadan indi. Daha önce oturduğumuz apartmandan tarafa yürümeye başladı. Vücudum hafiften titrerken çaresizce kızımın ardından yürümeye başladım. Eski evimizin yanına gidelim baba. Peki kızım, tabii ki kızım! Kızım elimden tutarak hızlı adımlarla yürüyordu. Yol kenarındaki dört katlı apartmana yaklaşıyorduk. Elim ayağım titriyordu. Bu minik kalpli, yumruk kadar kızcağızdaki heyecan, onun elindeki ılıklık benim damarlarıma da ulaşıyordu. Yüreğimde daha önce bilmediğim, hissetmediğim bir özlem duygusu alevleniyor, boğazıma kadar gelip orada birikiyordu. Kendine has yaşam tarzı ile şehirde farklı bir yere sahip olan, çocuklarımın doğup büyüdüğü bu seçkin apartmandaki dairemizi satarak, dört sene önce, odası daha fazla olan başka bir ev satın almıştım. Sekiz yaşına daha yeni giren kızımın hafızasına o kadar yerleşebilen bu kutlu yer karşısında, şu an kendimi çok suçlu hissediyordum. Kızım elimden tutup beni çekiştirircesine yürürken, ben de onun peşinden taş gibi sert bir halde yürüyordum. Sonunda apartmanın önüne geldik ve içeri girdik. Ben istemsizce kızımın ardından adımlıyordum. Hızlı bir şekilde merdivenlerden yukarıya çıkıyorduk. Kalbim yerinden çıkacak gibiydi. Göğsüm hızla kalkıp iniyordu. Dördüncü kata çıktık. İşte, şu sol taraftaki kapı, 60 numara. Hala o şekilde kalmış, hiç değiştirmemişler. Artık burada başka insanlar yaşıyor, kızım. Peki baba! Hiç olmazsa merdivenlerde birazcık oturalım, dedi. Baba, sen git. Ben sana yetişirim, dedi. Çaresizce merdivenlerden aşağıya inmeye başladım. Omzumda ne olduğunu bilmediğim birşey beni eziyordu sanki. Üçüncü katta durdum ve arkama hafifçe dönüp kızımı takip etmeye başladım. Kızım dairenin kapısının yanındaki duvarları okşuyordu. Bir ara kapının önünde durdu, yavaşça öptü ve nihayet ardına dönerek merdivenlerden aşağıya inmeye başladı. Ben hızlı bir şekilde girişe ulaştıktan sonra kurşun gibi atılarak dışarı çıktım. Arabaya bindik. Gözlerim nemliydi. Biraz kendimi toparladıktan sonra yolumuza devam ettik. Kızım arabanın arka camından apartmandan tarafa, eve el sallayarak kendince vedalaşıyordu. Üniversiteye yaklaşmıştık ki cep telefonum çalmaya başladı. Filozof arkadaşım arıyordu. Nerede kaldın? Öğrenciler büyük bir sabırsızlıkla seni bekliyor. Senin şu geç kalma alışkanlığın yok mu! Ya hu, senin aklın yerinde değil mi yoksa? Üniversiteye. Vatan hakkında söyleşi yapacaktın ya! Hayır, ben gelemem! Benim bu konu üzerinde konuşmam için daha çok hazır olmam, konuyu önce iyice özümsemem gerekmiş. Maalesef ben gelemeyeceğim, diyerek telefonu kapattım. Öğrencilerin karşısına geçip vatan hakkında öylesine konuşmamak için! Aslında anlaması kolay. Bir topluluğun önünde vatan hakkında konuşmadan önce, nerde doğduysan o doğup büyüdüğün evi, göbek bağından damlayan kan nereye düştüyse orayı ziyaret etmeyi, o ziyaretin anlamını kavrayabilmeyi, o evi kalbinin baş köşesinde taşımayı öğrenmek lazımmış. Bu dediklerimi hafife alma. Ben bunu bugün, az önce öğrendim. Kızımdan! İlkokul ikinci sınıfta okuyan kızım öğretti! Vallahi, resmen delirmişsin. Bu gidişle, yakında gideceğin yer de belli gibi! Evet, belli. Şimdi doğrudan tren istasyonuna gideceğim. Bilet satın alacağım. Hava karardığında trene bineceğim. Kendi köyüm olan Möminkul'a gideceğim. Babamın evi, anamın kapısına başımı eğerek tazim edip bahçemizin her tarafına, avlumuzun her duvarına yüzümü süreceğim. Biliyor musun, neden? Çünkü yüreğimde bu zamana kadar uyanmayan bir şey uyandı sanki. Bırak bu saçmalıkları! Delirdin mi ne! Ben, seni bu zamana kadar gözümde büyütmüşüm meğer! Telefonun diğer yanından gelen ses kesildi. Sonra köydeki erkek kardeşim Talı'yı arayıp bugün köye gelmek üzere yola çıkacağımı haber verdim. İyi düşünmüşsün, ağabey! En son, Samadil yürümeye başladığında gelmiştiniz! Şimdi iyice büyümüştür. Allah'a şükür, büyüyor. İlkokul ikinci sınıfa gidiyor. Şimdi yanımda, kendisiyle konuşabilirsin. Arkaya baktığımda, Samadil koltuğa başını koyarak sanki uyuyormuş gibi gözlerini kapatmıştı. Şair ve yazar. 1968'de Surhandarya eyaletine bağlı Altınsay ilçesinin Möminkul köyünde doğdu. 1992'de Taşkent Devlet Üniversitesinin Gazetecilik Fakültesinden mezun oldu. Koçkar Narkabil'in Avucumdaki Kızcağız, Faziletli Alem, Pencere Kenarındaki Çiçek isimli şiir kitapları ile Derya Arkasındaki Ağlayış, Gülümse, Kıymetlim, Güneşi Kim Uyandıracak?, Gözlerini Görmeye Geldim, Afgan 2. Bölük, Buralarda Hayat Başkadır isimli nesir türünde eserleri bulunmaktadır. Yazdığı birçok oyun sahnelenmiştir. K. Narkabil, Özbekistan Yazarlar Birliği üyesi olup 2001'de gazetecilik alanında, Özbekistan Yüksek Hizmet Ödülü almıştır.


Keşke türkü formunda bestelense. O kadar güzel. Ümidi hissettiren bir şiirdi. Kaleminize sağlık Erhan Bey.


Bu yazıda Saraybosna'dan 90 km ötede bir cennet parçasını ziyarete çıkacağız. Buranın en eski yaşam izleri İliryalılar döneminden (İ. Ö. 1500). İllik kavimleri Otariatlar ve Ardilerin yerleşiminden kalma 3500 yıllık tarihi bir şehir. Onların kalıntıları yakınlarda bir yerde bulunmuş. Daha sonra bu bölge Malavico adıyla Roma eyaletinin bir parçası haline gelmiş. Böylece sadece vadinin değil tarihin de derinliklerinde bir seyahat bizi bekliyor. Yolculuğumuza Via Drina adı verilen ve Drina Nehri'nin aktığı vadinin bir kısmından da devam edeceğiz. Vişegrad'a gidiş ve dönüşümüz iki farklı yoldan olacak. Sabah en geç dokuzda yola revanız. 40 km sonra Trnovo bizi karşılıyor. Durmadan devam ediyoruz. Yarım saat kadar daha ormanlık vadi içerisindeki dolambaçlı yolda ilerliyoruz. Foça'ya girmeden önce on beş dakikalık bir orman yolundan sonra meşhur kum piramitlerini görüyoruz. Peri bacalarını andırıyor. Fotoğraf çekiminden sonra Foça'ya ulaşıyoruz. Foça'da çok durmadan son Bosna Savaşı'nda yıkılan ve daha birkaç yıl önce yeniden inşa edilen Alaca Camii'nin fotoğraflarını çekip devam ediyoruz. Foça, Drina Nehri kenarında ormanlık bir dağın eteklerine kurulmuş küçük bir şehir. Biraz ileride Osmanlı Devleti'nin günümüz Bosna sınırları içindeki ilk giriş noktası olan Ustikolina bizi bekliyor. Burada 1448'de Bosna'da inşa edilen en eski camii olan Turhan Emin Beg Camii'ne uğruyoruz. Bu cami de savaşta yıkılmış ve tekrar inşa edilmiş. Drine Nehri kenarında devam ederken bir sonraki durağımız Gorajde olacak. Yarım saat daha yolumuz var. Bu arada bu nehre neden Drina dendiğine dair bir rivayet paylaşayım. Osmanlı askerleri Ustikolina-Gorajde yakınlarında ilk defa ırmağı geçmek istediklerinde derinliğini ölçmek durumunda kalıyorlar. Bir yeniçeri ırmağa dalıyor. Yüzeye çıkınca suyun derinliğini soran diğer çerilere Amma derin ha! diyor. Zamanla amma derin ha drina şekline dönüşüyor:) Gorajde'ye girerken Drina ortasında insanların yazları ırmağa girdikleri Ada bizi karşılıyor. Gorajde'de ilk durak Drina kenarında Kayseri Melikgazi Belediyesi'nin inşa ettirdiği Kayseri Camii. Burada namaz kılmak isteyenler ve ihtiyaç gidermek isteyenler için duruyoruz. Ardından kısa bir yürüyüş yapıyor ve eski taş köprünün yerine yapılan yeni betonarme köprüye kadar 500 metre yürüyoruz. Burada şehirde savaş sırasında hayatını kaybeden anne ve çocukların hatırası için yapılan anıtı ile savaşta vurulmamak için köprü altında yapılan ahşap köprüyü görüyoruz. Eski taş köprünün nehirdeki ayaklarının temelleri hala duruyor. Ardından Gorajde'de savaşın ilk başladığı nokta olan nehrin batı tarafındaki Rorovi Parkı'na arabayla çıkıyoruz. Harika bir şehir manzarası var. Sırp ordusundan kalma uçaksavarlar ve bir tank bu parkta sergileniyor. Gorajde'ye Sırplar saldırmadan önce altı ay burada hazırlık yapmışlar. Çok durmadan 25 km ötedeki Bijela Voda'ya gidiyoruz çünkü orman havasında iyice acıktık. Burada kısa bir kayak parkuru ve Avrupalı geyik avcıları için küçük villalardan müteşekkil bir orman oteli var. Havuz kenarındaki lokantasında orman manzarası eşliğinde öğle yemeği yiyoruz. Kahvelerimizi yudumladıktan sonra enfes Drina Vadisi manzarası eşliğinde Gorajde'ye geri dönüyoruz. Ağustos ayında yaban mersini de bol bulunur yol boyunca toplamak isteyenlere. Gorajde'den hemen sonra yolun dağdan yana sol tarafında Tito'nun yaptırdığı sığınak bulunur. İçine girmedik ama epeyce uzun olduğu söyleniyor. Vişegrad'a yaklaştıkça birbiri ardınca uzunlu kısalı tünellere girip çıkıyoruz. 30 tane olduktan sonra saymayı bırakıyorum. Vadi ortasında Drina Nehri'nin baraj gölü iki tarafında yemyeşil dağlar... İyice şehre yaklaştık. Vişegrad ile ilgili ilk kayıtlar 1433'te Ortaçağ şehri Dobrun'un güçlü Pavloviç hanedanı zamanından kalma. Tepenin üstünde ve hemen Drina Köprüsü'nün yakınında eski şehrin izlerini ya da Pavlovina olarak da adlandırılan kalıntılarını görebilirsiniz. Son dönemeçten önce eski şehrin harabeleri vardır ki iki yerde bulunur ve Gornji grad ve Donji grad olarak adlandırılır. Drina kenarına indikten sonra yarım saat daha yolumuz var Vişegrad'a. Gelin, biraz daha tarihinden bahsedelim. Zamanında buraya Alman madenciler Saselerin gelmesiyle bugün Vişegrad'ın bir kısmı Sase olarak da adlandırılıyor. Bölgede Constantinus I ve II olarak adlandırılan Roma sikkeleri, Vişegrad Nehri üzerindeki Zupa'da bulunmuştur. Ayrıca VI. ve VII. yüzyıllarından kalma Slovenik seramik kalıntıları, Saraybosna'daki Doğa Bilimleri Müzesi tarafından 1966 yılında Musici köyünde yapılan araştırmalar sırasında ortaya çıkarılmıştır. Bu kazı, Slovenlerin bölgeye yerleşmesinin kanıtıdır. Sayısız ortaçağ Stecak yerleşim yerlerinden en ünlüleri Velika ve Mala Gostilja olan yakınlardaki Vişegrad'dır. Vişegrad coğrafi, stratejik ve ekonomik konumu nedeniyle çok hareketli bir geçmişe sahip olup tarihte birçok kez orduların hedefi de olmuştur. Stefan Nemanja zamanında bütün bölge Sırp Nemanjici ülkesinin bir parçası haline gelmiştir. 14. yüzyılın ortalarında Sırp kumandanı Nikola Altomanoviç'in kontrolü altına girmiştir. Daha sonra bölge, Bosnalı Kral Tvrtko tarafından yönetilmiş ve Bosna Krallığına katılmıştır. Vişegrad'ın eski yerleşim yeri olan Stari Grad'ın alt kısmında yaklaşılması zor kayaların tepesinde, Drina'nın nöbet kulesi olarak kullanılan Kraljevic Marko Kulesi adlı bir nokta yer alır. Kaçakçılığın önlenmesi ve Sırp ayaklanmalarını bastırmak için, Türk yönetimi sırasında taştan örülmüş ve yüksekliği 8 m olan oval bir binadır. Evliya Çelebi, Sokollu Mehmed Paşa'nın 1577 yılında Vişegrad kasabasını kurduğunu yazar ancak şehrin biraz yukarısında Vişegrad olarak adlandırılan eski bir yerleşim yerinin de olduğu sabittir. Türk kaynaklarına göre kent, Osman Paşa tarafından 1544'te alınır ve o tarihten sonra 1878'de bütün Bosna'nın Avusturya-Macaristan tarafından ele geçirildiği Berlin Kongresi'ne kadar Türk yönetimi altında kalır. Avusturya-Macaristan'ın gelişiyle Vişegrad daha derli toplu bir kent merkezi haline gelir. Su şebekesi inşa edilir, tapu kayıtları tutulur, dar ölçülü demiryolları ve diğer devlet binaları yapılır. Birinci Dünya Savaşı'ndan sonra Vişegrad, Bosna ve Hersek'in de bir parçası olduğu Yugoslav Krallığının bir parçası haline gelir. Günümüzde Vişegrad, Bosna-Hersek'te özerk Sırp Cumhuriyeti'nin bir şehridir. Bu kadar bilgiden sonra şehri görelim artık değil mi? Gözetleme kulesini gördükten bir iki dakika sonra karşımızda tüm endamıyla Sokollu Mehmed Paşa'nın Drina Köprüsü... Bosna Hersek ve Doğu Avrupa'daki köprülerin mimari bakımdan en güzellerinden biri olan yapı, 1571-1577 yılları arasında inşa edilmiş olup Sokol köyünün yakınındadır. Köprü, tarihte Bosna eyaleti ile Osmanlı Devleti'nin başkenti olan İstanbul arasındaki ana yol üzerinde inşa edilmiş ve etrafının gelişmesinde kilit rol üstlenmiştir. Köprü araç trafiğine kapalı günümüzde. Arabamızla altı kilometre ilerideki yeni beton köprüden geçerek Sokollu Mehmed Paşa'nın hamamında ter atıyoruz. Yorgunluğa sıcak kaplıca suyu çok iyi geliyor. Önceden yer ayırtınca saatlik özel havuz kısmı kiralanabiliyor. Öte yandan büyük havuz kaplıca suyu ile herkese açık. Bir saatlik kaplıca sefası sonrası şehre dönüyor ve köprünün diğer başındaki ücretli park alanına bırakıyoruz. Artık akşam oldu. Köprüye sadece 20-25 metre uzaklıktaki lokantanın balkonunda Drina'dan tutulmuş alabalık ile akşam yemeğimizi yiyoruz, yanında yaban mersini meyve suyuyla. Ardından açık havada kahvelerimizi yudumlayıp dinlenmeye çekiliyoruz. Otelimiz lokantanın üst katında. Harika bir ışıklandırması var. İsteyen arkadaşlar köprü üzerinde gezintiye çıkıyor. Aslen Saraybosnalı Müslüman bir ailenin çocuğu olan Sırp film yönetmeni Emir Kusturica burasını 2003-2004 yılları arasında Life is a Miracle filmi için inşa ettirmiş. Sırbistan'ın batısındaki Mokra Gora köyünün yakınındaki bu sinema köyü, Kusturica'ya, 2005 yılında Philippe Rotthier Avrupa Mimarisi ödülü kazandırmış. 2008'den beri köyde her yıl dünyanın her yerinden film ve müziklerin sergilendiği Küstendorf Film ve Müzik Festivali yapılmaktadır. 2010 yılında aktör Johnny Depp tarafından ziyaret edilmiştir. Drvengrad'daki kahve içimi sonrasında bir sonraki etkinliğimiz 15 dakika uzaklıktaki tarihi Sargan tren istasyonuna yürümek. Turistik tren yılın belli aylarında açık. Tren belli saatlerde kalkıyor. Ormanlık tren yolunda eski çufçufla farklı bir eğlence sonrası Vişegrad'a geri dönüyoruz. Vişegrad'ın kalbi yerindeki turistik Andriçgrad'da margarita yiyeceğiz. Andriçgrad iki ırmağın birleştiği noktada bir yarım ada üzerine kurulu. Üç tarafı su. Ücretli otoparka aracı bıraktıktan sonra pizzalarımızı yiyoruz. Az ilerideki küçük meydandaki kafelerden birinde birer kahve ısmarlıyoruz. İsteyenler ırmak kenarında fotoğraf çekiyor. Ayrıca meydanda İvo Andriç'in heykeli var. Kapıdan girişte de Sokollu Mehmed Paşa ile abisinin heykelleri yer alıyor. Turistik köyün girişinde üç farklı mimaride inşa edilmiş kuleler bulunuyor. Bunlar şehrin tarihteki üç dönemine ait: Roma, Bizans ve Osmanlı. Bu meydan yıl içerisinde birçok sanat etkinliğine ev sahipliği de yapıyor. Kısa bir alışveriş ve gezinti sonrası arabayla beş dakika ilerideki Vişegrad Köprüsü'ne ulaşıyoruz. İlk işimiz Kaptan Igor'un teknesiyle Drina üzerinde yarım saatlik bir tur. Kişi başı 5 euro. Kaptanımız Vişegrad'ın tarihini, İvo Andriç'in yaşadığı evi, Sokollu Hamamı'nı vs. anlatıyor. Şehir üzerine yazılmış enfes bir sevdalinka olan U lijepom starom gradu Visegradu çalıyor. Teknemiz Sokollu'nun köprüsünün ayaklarının arasından geçiyor ve dönüyor. Biraz daha vaktimiz var. Onun için köprünün diğer tarafındaki tepelikten yol kenarına inen Ziplinela kayanlarımız da oluyor. Son olarak Saraybosna dönüş yolundayız.


Beasley graduated from Thomas Jefferson High School for Science and Technology. Earned a BA degree in English from the University of Virginia, and later received an MFA degree from American University. For several years, she worked as an editor for The American Scholar before leaving the position to write full-time. Beasley is the author of the poetry books; Theories of Falling (New Issues, 2008) and I was the Jukebox, (W. W. Norton, 2010), as well as the memoir, Don't Kill the Birthday Girl: Tales from an Allergic Life (Crown, 2011). Her poetry has been rewarded in The Best American Poetry 2010, Poetry Daily, Verse Daily, and Best New Poets 2005. She has received fellowships to the University of Mississippi, the Sewanee Writers' Conference, and the Virginia Center for the Creative Arts, among other honors. She serves on the Board of the Writer's Center and is also a member of the Arts Club of Washington. Dear Sandra Beasley, firstly I would like to thank you for accepting to have a conversation with us as a part of the journal Helezon's five continents five poet project. I would like to start our conversation with this question. Sandra Beasley: If asked to describe what my poems speak about most freely over my entire collected works, I would say that I try to be very honest about the fickle and flawed aspects of the human heart. That's no great surprise; most poets write about that. As topics go, love and family dynamics are both entirely subjective and oddly universal. What's probably more distinctive about my recent work is examinations of disability politics, whiteness as a cultural construct, and the perils of American patriotism. In taking on those topics in poems, I push myself to speak as freely and frankly as possible. That often means voicing difficult truths about my personal experience, and our larger culture. S. B: I do not ascribe to the advice, Write every day, for the sake of writing. That kind of routine can work for some, but for others especially those who take care of others, or who work grueling jobs, or who live with illness that advice can be stifling. I may go weeks without creative drafting, or even months. In the meantime, what matters is doing other things that will ultimately feed my creative work. For me, those things include reading; looking at art in museums in the company of my husband, who is a painter; and traveling, especially by car. That said, I understand calling it a vicious cycle of not-writing. I can sympathize with writers who are craving tricks to get themselves out of what might feel like a dry spell or a writing block. So I'll share two of my favorite approaches. One approach is writing what I call a doorstep poem: Imagine a door opening. The door can be personal to you, part of a room or a house you recognize, or it can be something entirely made up. What's the creature or danger or discovery waiting on the other side of that door? Wherever you go from there, it'll be an interesting journey. The other approach is writing what I call a failed poem. Put the word right there in the title: A Failed Poem About. Worst case scenario, you write something that fails. Just maybe, you write something that succeeds. Have fun with it! You've taken the pressure off yourself, right? Frequently, we worry a poem will fail because it is about a familiar topic, one many have written about before: music, or love, or death, or the rain, or the moon, or birds. But there are very good reasons poets turn to these topics over and over. They are inexhaustible. Write a failed poem about one of those topics, then find out what you've now given yourself permission to say. S. B: In praising poems that arouse curiosity, I encourage writers to research the literal world that informs verse usually by educating themselves about science or history relevant to what their poem captures instead of simply reflecting their first, immediate level of observation about the subject. Don't merely show me how beautiful the bird is; explain to me why its beak is shaped that way, or the ritual it uses when mating, or how its feathers were used as a form of currency back in 1743. Help me appreciate that to live in this world means being constantly surrounded by the astonishments of natural and invented bodies, and the visceral passage of time through the Holocene Era. Direct images are important, and a poem that delights is fine, but I'm most excited to read a poem that makes me wonder and question. S. B: I try to avoid characterizing my experience with allergies as a struggle, in a literary context or otherwise. In my community, we emphasize understanding a person as a whole and disabled person, without regret. I can't imagine who I would be without my food allergies, nor would I accept a cure for them if you offered me one tomorrow. Not everyone approaches disability on these terms. For example, I realize that in a larger society, it can be a useful organizing tool to fight certain chronic illnesses in terms of fundraising and research. We need to critique socio-economic and environmental decisions that are causing a rise in allergies and asthma, especially since that increase is disproportionately felt in certain communities. But as an individual, it is important to model that I'm someone who thrives with my allergies, not someone who suffers from them. That doesn't mean I don't carry medicines, or what I don't do everything I can to avoid reactions or mitigate their severity; I'm not foolhardy with my life. But I embrace who I am, as I am. S. B: Wow, not sure I can measure up to those examples! I need to have an uncluttered surface, a desk or table, that is facing a window. Hmmm... I'll have to invest in a face-painting kit. S. B: Anything, any sight or sound or moment of dialogue, can become the catalyst for poem. In recent years I have drawn on the scenery and politics of my home regions of Washington, D. C., and Virginia, where I was raised. I'm particularly fond of writing about food traditions, animals, and the codification of monuments and memorials. In terms of poets who are important to my work, I return again and again to Gwendolyn Brooks, Sylvia Plath, and Elizabeth Bishop. I'm fortunate to have been mentored by extraordinary poets during my time at the University of Virginia, including Rita Dove, Lisa Russ Spaar, and Gregory Orr; as well as during my MFA program at The American University, where I workshopped with Myra Sklarew, Cornelius Eady, and Henry Taylor. Their words echo in my head every day. S. B: The virtual world is a facilitator of poetry, especially in a pandemic-shaped era when readings can be distributed via livestream internet. We can and should do better in terms of embedding sign language interpretation, CART, captioning, and other accessibility tools. My capybara-themed poem, Unit of Measure, has been read by people who never may have read it otherwise thanks to social media, being hosted at the Poetry Foundation's website, and the undeniable charm of capybaras. My disability-justice poem, Say the Word, was emailed to the inboxes of thousands thanks to the Academy of American Poets' Poem-a-Day series. I don't use all the digital platforms, but I don't disdain them. Anyone who begrudges the power and potential of the digital world is waging a larger, embittered battle against time. S. B: A real poet is someone who loves reading poetry as much as they love writing it. Here's what I don't think matters to being a real poet: record of publication. S. B: Translation is an astonishingly important, difficult, and gorgeous art. Is encountering a translated poem the same as encountering the original poem, as a speaker native to the language in which the original poem was written? No. But that's beside the point. The more international the dialogue is in poetry, the better, particularly if you understand your responsibility to learn more about the place and era that yielded the poems in question. Valzhyna Mort and Ilya Kaminsky have been very helpful in guiding my thinking about this. I am always embarrassed to admit that I am not fluent in a second language. The non-American poet who has most influenced me, in the canonical sense, is Wis awa Szymborska, thanks to her translator Clare Cavanagh. I enthusiastically steer people toward the work of two younger, contemporary poets who work nimbly as both translators and poets: Ron Winkler, of Germany, and Senem Gökel, of Cyprus. I also admire the translations of Polish poet Tomasz Rozycki by American poet Mira Rosenthal, and the translations of Albanian poet Moikom Zeqo by American poet Wayne Miller. S. B: Don't worry about writing a universal poem. Write a poem that means everything to you, in the brightest and most specific language that you can. People will connect with that, across languages and across eras. The fight for freedom and human rights is big and ongoing. For as long as poetry gives people energy to live and love, poetry is contributing to that fight. H. T: Dear Sandra, Thank you so much for your warm and sincere response to my interview request. We would like to thank you as Helezon Journal for having a conversation with us.


Ya Bir Gün Kavanoz Kapakları Biterse? Şeyma Çekici'nin yazdığı, fırından yeni çıkmış, sıcacık ekmek tadında 10 öyküden oluşmuş bir kitap. Kitabı okumak için elime aldığımda hava buram buram sonbahar kokuyor, hafiften yağmur yağıyordu. Ben de çay, battaniye ve kitap üçlüsünün eşliğinde öykülerin derinlerinde kaybolmayı becermiştim. Okurken ani bir heyecanla ayraç bulma çabasına girişerek kitabı kapatıp bir kenara koydum. Hemen sonra edebiyatla yakından ilgili bir dostumu aradım ve bir okur olarak zihnimde canlanan sahneleri kağıda dökmeyi, kitabı tanıtmak için zihnimde tasarladığım projemi aktardım. Dostum ne dese beğenirsiniz? Bu şekilde bir tanıtımın çok orijinal olacağını düşünüyorum. Eminim ortaya çok güzel bir çalışma çıkacak. Merakla bekliyorum.'' Böyle dostlar eksik olmasın hayatlarımızdan. Artık hiçbir bahanem kalmadığına göre aklımdakileri kağıda dökme zamanı. Altı çizilmiş cümlelerin çokluğuyla ve her sayfasına not iliştirilmesiyle yıpranmış olan bu kitap, içindeki her öykünün verdiği umutla canlılığını koruyor. Şeyma Çekici, bu eserinde de kendi tarzını hissettiriyor. Her öykünün kahramanı kendi hayatında zorlukları aşma çabasında oldukları halde hiçbirisi ümidini yitirmiyor. Yeri geliyor öykülerin ana karakterleri umut oluyorlar, yeri geliyor umut ara karakterler tarafından yardıma koşuyor. Yazarımız da bu konudaki ince dokunuşunu dikkatli okuyucuların fark etmesine bırakarak; Kendini yalnız hissedenlere ve umuda ihtiyacı olanlara...'' mesajıyla kitabına başlıyor ve Umut, iyi ki var!'' başlıklı öyküyle sonlandırıyor. Yazar, Ya Bir Gün Kavanoz Kapakları Biterse?'' öyküsünde sizi samimi, meşgalesi başından aşkın, hayatın anlamını mutfaktaki başarısında bulan, konserve yapmayı hayatın enerjisi olarak gören Menekşe Hanım'la baş başa bırakıyor. Nice Menekşe Hanımları göz önünüze getirip üzülmeye başlamışken Muharrem Bey karakteriyle, birbirine tutunan sadık yaşlı çift portresi oluşuyor sonra. Menekşe Hanım da tatlı üslubuyla; Bundan gayrı Muharrem bana hiç gül almadı ama koca bir poşet kapak aldı!'' diye aralarındaki derin sevgiyi dile getiriyor. Tatlı mı tatlı yaşlı çiftimizi ele alır da gençlerin evlenememe sorununu ele almaz mı yazar? Gitgide büyümekte olan sosyoekonomik problemlerden biri, evlenmeden önce kız tarafının bitmeyen alınacaklar listesini bitirmeye çalışmak ve beraberinde gelen türlü türlü sıkıntılar... Adem karakterindeki damat adayımızın çektikleri ve bitti dediği anda açılan kapılar... Hayal kırıklığı, çaresizlik ve umut üçlemesine şahit olacaksınız. Bir tüp çikolata genç kızın kalbini fethetmeye yeter mi? Ataerkil kültüründe büyüyen ve varoluş sebebi Belki bu sefer oğlan olur! beklentisiyle gerçekleşmiş bir Son Gül hikayesi düşünün. Bir tüp çikolata, çocukluk arzularının toplamı haline gelir. İşte Sütlü Çikolata Aklımda, tüm Songüllerin sevgi ihtiyacını içinde barındıran bu öykünün adıdır. 1 Resimlerin çiziminde teknik ve bolca motivasyon açısından yardımını eksik etmeyen Ayşe Merve YAĞMUR'a çok teşekkür ederim. Harika bir yazı ve harika çizimler olmuş. Yeni bakış acisiyla böyle bir çalışmayla karşılaşmam inanılmaz keyif verdi.. Tebrikler Zebunniso hanım. Özgün ve sempatik bir kitap tanıtımı olmuş. Çok beğendim. Özellikle çizimler de harika. Emeğinize sağlık. Yeni çalışmalarınızı okumak dileğiyle. Orijinal, samimi ve akıcı bir çalışma olmuş. Kaleminize, gönlünüze sağlık.


Bugün yeryüzünde 6000 civarında dil konuşulmaktadır. Yerküre her dil için bir renge boyansaydı dünyamız farklı çiçeklerin bulunduğu bir bahçe gibi rengarenk olurdu. Bunca dilin konuşuluyor olması farklı milletlerle irtibata geçmemize, onlarla iletişim kurmamıza, elbette mani olamamıştır. Yüzyıllardır ekonomik, kültürel, siyasi vb. birçok sebepten ötürü kendi dili dışında başka dilleri öğrenmek için insanlar değerli vakitlerini feda etmektedir. Zahmetli, uzun soluklu ve sabır gerektiren bu süreç, birçok insanı farklı arayışlara sevk etmiş/etmektedir. Pek çok düşünür, bazen insanı canından bezdiren bu vetireyi kısaltmak, zamandan tasarruf etmek maksadıyla harekete geçmiş ve herkesin kolayca anlaşabileceği suni diller dahi icat etmiştir. Sınırlı söz varlığına ve basit gramer kurallarına sahip olan yapay dilleri insanların istifadesine sunmuşlardır. Suni dillerin tarihi çok eskidir. İlk suni dil, mucidi olan Mehmet Muhiddin'in, 1580 yılında kurallarını tespit edip insanlara sunduğu ve dilsizlere dil veren'' anlamına gelen Baleybelen'dir. Bugüne kadar kimsenin yapmadığı bir hizmeti icra ettiğini belirten müellifin eseri Arapça, Farsça ve Türkçeden alınan 10.000 kelimeden oluşmaktadır (Koç, 2015). Mehmet Muhiddin'den sonra Alman Papaz Johann Martin Schleyer, 1879 yılında İngilizce, Almanca, İtalyanca, Rusça, Fransızca, İspanyolca ve Latinceyi örnek alarak Volapük adlı dili geliştirir (İlkhan, 2013, s. 168). Daha sonra suni dil denemeleri devam eder. 1887 yılında Polonyalı Doktor Ludvig Zamanov, kelime türlerinden isim sonlarına -o, fiil sonlarına -i, sıfat sonralarına -a, zarflara da -e harfi getirmek suretiyle tertip ettiği Esperanto (Baykal, 1966, s. 563) dilini insanların hizmetine sunar. Esperantonun restore edilmiş varyantı olan İdo dili de bu gruba dahil edebileceğimiz yapay dillerdendir. Bahsedilen suni dillerin dışında daha birçok dil icat edilmiştir. Bugün de tecrübe ettiğimiz gibi kısa sürede herkesin öğrenip ünsiyet kurması planlanan yapay diller insanların yarasına, maalesef tam merhem olamamıştır. Bu dillerde hedeflendiği gibi iletişimi kolaylaştıracak pratik çözümler de henüz keşfedilmediğine göre, önem derecesine ve ihtiyaca göre kendi tabii seyrinde teşekkül etmiş dilleri öğrenmenin tek çözüm yolu olduğu görünmektedir. Hal böyle olunca dil edinimindeki süreyi en aza indirecek teknik ve metotlar geliştirilmiştir/geliştirilmektedir. Binlerce uzman farklı çalışmalar yapmış yapmaya da devam etmektedir. Elbette çevre, uygulanan metotlar, dilin ana dilimizin dışında farklı bir dil ailesinden olması, yaş, motivasyon düzeyi, zaman, araç ve gereç gibi etkenler dilin ediniminde önemli rol oynar. Fakat bütün bunlara rağmen bahsedilen süreci kısaltmak ve efektif fayda sağlamak mümkündür. Yeni bir dili öğrenmek için yola çıkanları, öncelikle seslerden telaffuza, kelimelerden manaya, kelime gruplarından mecazlı anlatımlara kadar iç içe girift yapıların yanında farklı kültür, inanç ve yaşam tarzından beslenen zengin ve çetrefilli bir dünya bekler. Her birisi binlerce yıldan beri toplumun kullanageldiği ve toplumsal anlaşmayla mana kazanan, binlerce kelimeden oluşan bu yapının her geçen gün bir çocuk gibi büyüyüp gelişmesi de işin cabasıdır. Yabancı bir dil öğrenimini beş başlık altında ele almak mümkündür: Kulağa hitap eden yönüyle dinleme, farklı seviyelerde farklı söz varlığına sahip metinleri okuma-anlama, benimsenilen kelimelerle meramını anlatmaya yönelik konuşma, herhangi bir konuda dilin kurallarına uygun yazma ve dilin kurallarını ihtiva eden gramer. Dil ediniminde birbirleriyle iç içe olan bu yapılar aynı anda yürütülmelidir. Ana dili ediniminde çocuk anne karnından itibaren dilinin seslerine aşina olur. Doğduğunda etrafında dilini konuşan insanların olması ve kısa sürede bazı kelimeleri telaffuz etmeye başlamasıyla çocuk önce konuşmayı öğrenir ve dilin ses sistemini benimser. Ne yazık ki yabancı dil öğrenimi her zaman konuşulan dilin ortamında olmayabilir. Bahsedilen eksiklik dinleme, telaffuz çalışması, farklı sesleri ayırt etme gibi etkinliklerle telafi edilebilir. Malumdur ki yeni bir dilin ediniminde kulağın seslere aşina olması önemli bir basamaktır ve zaman ister. Hedefteki dilden dilimize geçen kelimeler dahi farklı bir ses yapısına bürünmüş olabilir. Arapçadan aldığımız mucize kelimesini Arapçada olduğu gibi ayn harfini bastırmak suretiyle Araplar gibi telaffuz etmeyiz. Ayn'' sesi Türkçede olmadığı için kendi dilimizin ses sistemine uydurur, dilimizin fonetik yapısına uygun telaffuz ederiz. Yabancı dil öğrenirken ses cihazlarımızı kendi dilimizden farklı olarak kullanmaya zorlayan yeni bir ses örgüsü ile karşılaşırız. Ses yapısının farklı olmasından dolayı çoğu zaman yabancı kelimeleri kullanırken ekstra çaba harcamamız gerekir. Bundan dolayı da associated press'' gibi yapıların ses cihazlarımız tarafından teşekkülü bir hayli meşakkatli olur. Dilin fonetik yapısına kulağın alışması ve bu süreci kısa sürede tamamlamak önemlidir. Diğer taraftan bu evrede edinilen kelimelerle konuşmak, sözcükleri benimsemek ve telaffuzun yerleşmesi açısından elzemdir. Bu süreçte kitle iletişim araçlarının yanı sıra kelimelerin telaffuzunu o dili konuşan birisinden de duymak birçok kelimeyi somut hale getirir. Okuduğunu anlama; bir metinde geçen temanın ana fikrini ve konusunu tespit etme, dil öğreniminin önemli basamaklarındandır. Bu, metinleri çözme ve kelime hazinesini artırmada da önemli rol oynar. Bulunulan seviyeye göre farklı ihtisaslara ait metinleri okumak ve kelimelerin farklı anlamlarda kullanıldığı yerleri görmek dil edinim sürecini hızlandırır. Yani kelime hazinesini zenginleştirmenin yolu, farklı alanlara ait metinleri okumak ve anlamaktan geçer. Kelimeler, tanıştığımız insanlar gibidir. Yeni tanıştığımız birisi ile ne kadar sık karşılaşırsak o şahsı daha sonra hatırlamamız ve tanımamız da o kadar kolay olur. Yeni tanıştığımız birisiyle aradan uzun süre geçtikten sonra karşılaştığımızda bazen, Sizi bir yerden gözüm ısırıyor ama...'' şeklinde kurduğumuz cümleler oldukça yaygındır. Kelimeler de öyledir. Diğer taraftan metinleri çözmede yeterli söz varlığına sahip olmak önemlidir. Bu aşamada farklı metotlar denenebilir. Aynı kökten gelen ve farklı şekilde karşımıza çıkan kelimeleri birlikte öğrenmek zamandan tasarruf etmemizi sağlarken birçok kelimeyi edinmemizi kolaylaştırır. Arapçadan dilimize geçen alim, muallim, ta'lim, i'lam, allame vb. kelimeler ilm kelimesinden türemiştir. Her dilde Arapçadaki gibi vezinlerle kelime türetme söz konusu olmasa da aynı kökten ekler vasıtasıyla türetilen kelimeleri öğrenmek, anlamları farklı olsa da yeni kelime ediniminde önemli bir metottur. Dilimizden ya da bildiğimiz yabancı dillerden yeni öğrendiğimiz ve aynı zamanda bizim o dilden ödünçlediğimiz kelimeler, fonetik değişikliğe uğrasa da dil edinim sürecini hızlandıracaktır. Yeni dil öğrenen birçok insanın çekindiği, hata yapmaktan korktuğu bir alandır konuşma. Dil öğrenmeye başladığımızda belli bir süre yeni öğrenilen kelimeleri kendi dilimizdeki gibi telaffuz ederiz. Ses cihazlarımızın kendi dilimize aşina olmasından dolayı bu süreç gayet normaldir. Öğrendiğimiz kelimeleri pratiğe dökme diyebileceğimiz konuşmada anadili olan biriyle sohbet etmek gerekir. Böylece kelimelerin telaffuzunu, söz kalıplarını, eş anlamlı kelimelerin nerede ve nasıl kullanıldığını, kelimelerin vurgusunu, her şeyden önemlisi, zihnimizde bir yerlerde yarım yamalak hatırlayabildiğimiz yeni kelimeyi kullanmakla konuşma fobisinin üstesinden gelinmiş olur. Bu süreci hızlandırmanın yolu, öğrendiğimiz kelimeleri yalnızken sesli olarak tekrar etmek veya bir metni yüksek sesle okumak konuşmada kısa sürede mesafe katetmemizi sağlayacaktır. Kendi gibi aynı dili yeni öğrenen birilerini dinlemek ve konuşmasına şahit olmak yabancı dil ediniminde Ben yapamam.'' ön yargısını Benim neyim eksik?'' noktasına taşımada önemli bir eşiktir. Tabii ki yabancı dili, ana dili olan birisiyle konuşmak, kelimelerin telaffuzunu ve hangi anlamda kullanıldığını görmek önemlidir. 50 dil bilen Johan Vandewalle bir röportajında, Türkçe öğrenirken saatlerce pratik yapacağı konuşma arkadaşları bulduğunu ve onlarla sürekli konuştuğunu söyler. Söz Vandewalle'den açılmışken onun yabancı dil öğreniminde belli noktaya gelenlere, Bir dili öğrenmeye başladığınızda o dili öğrenmek isteyen birilerine öğrendiklerinizi öğretin.'' tavsiyesi de çok manidardır. Malum bu metot bir zamanlar medreselerde uygulanmıştır. Derse başlayan bir öğrenci, ilk dersinden itibaren, bir sonraki yıl gelecek öğrencilere öğrendiklerini okutmak düşüncesiyle dersleri takip eder ve öğrenir. Yabancı dil ediniminde yazma, birçok duyu organımıza aynı anda hitap etmesinden dolayı kelimelerin yazılışını öğrenmede ve benimsemede önemli bir süreçtir. Cümleleri kurmada, yeni öğrenilen kelimeleri farklı kelime gruplarında kullanmada ve dilin sentaks düzeyine taşınmasında yazma, önemli bir faaliyettir. Bir yönüyle sözün sesle, kelime ve kelime grupları ile somut bir hal alması diyebileceğimiz yazma eyleminde öğrenilen bütün yapıları bir araya getirme söz konusudur. Gramerde öğrenilen kuralların burada hayata geçirilmesine imkan verir. Serbest metin yazma becerisi yanında bir edebi metni kopya etmek de farkına varmadan birçok yapıyı öğrenmemize yardımcı olur. Mehmet Kaplan; belli bir yaştan sonra, İngiltere'de İngilizce öğrendiği dönemde, öğrencisi Orhan Okay'a yazdığı mektuplarında, İngilizce öğrenirken bir kitabı günde üç saat ayırarak baştan sona yazdığını anlatır. Dilin en önemli yapı taşlarından birisi de gramerdir. Yabancı dil denildiğinde sadece gramer öğretimi gündeme geldiğinden bazen dil bilgisi öğretimi eleştirilmektedir. Çoğu zaman hedefteki dilin konuşulduğu yerde olmadığımızdan, dilin genel yapısını kavrama, gramer unsurlarının cümleye kattığı anlamı fark etme ve hepsinden önemlisi dilin yapısına mahruti bir bakış kazanılması açısından gramer öğrenimi önem arz eder. Elbette yabancı bir dilin öğrenilmesi de hemen gerçekleşecek bir süreç değildir. Bazen aylarca çabalama neticesinde konuşulanı anlamadığımızda Hala anlamadığım, bilemediğim kelimeler var, bu iş olmuyor duygusu ile sık sık karşılaşmamız mümkündür. Bu süreçte ümitsizliğe kapılmamak, pes etmeden ısrarla öğrenmeye devam etmek dil edinimini yarıda bırakmamıza mani olur. Kitle iletişim araçları ile dünyanın küçüldüğü çağımızda materyal bulma, seviyelere göre ses kayıtlarına ulaşma, istediğimiz zaman değişik konularda yapılan konuşmaları dinleme ve çeşitli kaynaklara erişme, yabancı dil edinme sürecine ivme katmıştır. Yeni bir dil öğrenme sürecine girenlere netice elde edinceye kadar sabretmek ve sürekli çalışmak düşüyor.


Çok teşekkür ederim Gülseher hanım. Duygularınızı nazım olarak ne güzel ifade etmişsiniz. Çok beğendim. Bilmukabele diyor, selam ve sevgilerimi gönderiyorum.


Nasılsın? Ben yine sana yazmaya nereden başlayacağımı bilemediğim bir mektubun başındayım. Zaten sen gittiğinden beri yaşamaya bile nereden başlayacağımı bilemediğim sabahlara uyanıyorum. Her geçen gün türlü türlü handikabın içinde kayboluyorum. Bazen öyle yazmak geliyor ki içimden, kalbimden, ruhumdan... Dünyadaki tüm kağıtları, kalemleri tüketecekmişim gibi... Bazen de kalemim hiç oynamıyor; ne yazsam zaten söylenmiş, yazılmış gibi... Bunca yaşananların üzerine yazılacak bir harf dahi kalmamış gibi... İşte bu ikilem, beni kafes gibi sardığında nefes alamıyorum. Aklıma ilk gelen seni aramak oluyor. Seninle dertleşmek, sesini duymak... Sonra artık seni arayamadığımı hatırlayınca dipsiz bir kuyuya düşerken buluyorum kendimi. Yokluğunun beni ittiği bu dipsiz kuyuya bugün bir isim verdim: ''Yalnızlık kuyusu'' Gittiğinden beri kana kana içiyorum. Yaşadığım kalem tutulmasının bu kez ne kadar süreceğini bilmiyorum. Hayatımın kaçıncı kez altı üstüne geliyor, zaman kaçıncı kez donuyor, bilmiyorum. Yazacağım tüm hadiseleri içimde sıraya koydum. Biliyorum, anlatmazsam altından kalkıp üstesinden gelemeyeceğim. Delirecek gibiyim. Pencereleri açsam, bağırsam avazım çıktığı kadar; atsam kendimi yollara ve koşsam, koşsam, koşsam... Dizlerimin üzerine yığılsam, düştüğüm yerlerden sen kaldırsan beni. Çıkamıyorum bu kuyulardan. Hayatın terazisinde bir kefeye sensizliği koyuyorum; diğerine ne koyarsam koyayım sensizlik ağır basıyor. Keşke gitmeden bu duyguyla nasıl başa çıkacağımı da öğretseydin. Belki de ilk kez bu kadar kızgınım sana. Yokluğunla nasıl dertleşilir bilemediğimden her mektupta aynı yörüngede turumu tamamlayıp vedalaşıyorum seninle. Sonra sahile gidip tek başıma saatlerce denizi izliyorum. Bana kilometrelerce uzun gelen iskelede sana yazamadığım onca yükün ağırlığıyla yürüyorum. Bu sahile ilk geldiğim zamanlar, içimden seninle konuştuğumu bilmediği için dertli duruşuma bakarak iskeleden atlayacağımı sanan memura acı bir tebessümle selam veriyorum artık. Sonra ne mi yapıyorum? Denize karşı oturup hiçbir açıdan yüzümün görünmediği o bankta gözyaşlarıma kavuşuyorum. Gözlerimde yaş, kalbimde sızı... Kulağımda Barış Manço şarkısıyla birlikte içinde olduğum kafesten, üzerimden uçup giden kuşların özgürlüğünü izliyorum. Belki senin yanına göç ediyorlardır diye onlarla uçtuğumu hayal ediyorum. İnsanın hayalleri de tutsak olamaz ya! Hayat kimileri için tek bilinmeyenli bir denklem iken kimileri için sonsuz bilinmeyenli bir çıkmazmış. Sen gittiğinden beri benim denklemimin bilinmeyenleri her geçen gün çoğalıyor. Şimdi sonsuz bilinmeyenli bir çıkmazdayım. Hangi bilinmeyene ne değer verirsem vereyim, yok çözülmüyor. Nefes alamıyorum. Bak ellerim de titriyor ve yine aynı yörüngede tamamlıyorum cümlelerimi. Kalemi bırakır bırakmaz sahile gideceğim. O bankta yalnızlığı içerken deniz kokusunu sığdırabildiğim kadar çok sığdıracağım içime. Ve yarın kahvenin en acısını yapıp bitip tükenmeyecek bir kalemle içimi tümden dökeceğim sana. Yarın. Mektup yazmayı sevdiğim kadar okumayı da severim. Mektup almadım sanırım ama mektup açacağım oldu benim. Kullanamadım. Ellerinize sağlık. Devamı gelir umarım.


Eksik olma İbrahim abi, çok teşekkür ederim..


Akıllı yazılımların hayatın her alanında kullanıldığı günümüzde, edebiyatın bundan etkilenmemesi elbette kaçınılmazdı. Geliştirilen Yapay Zeka programları, henüz dört dörtlük olmasa da şimdiden senaryodan şiire, tiyatro oyunlarından romana kadar her dalda klavye oynatmaya başladı bile. AI terimini ilk defa 1956'da bir konferansta kullanan John McCarthy'di. O günden bu yana AI'nın gelişimi ve kullanımı hızla arttı. Artık arabamızı tek başına süren AI'lar, yüzlerini tarayarak suçluları bulup güvenliğimizi sağlarken günlük ajandamızı ayarlayıp satrançta dünya şampiyonlarını yenebiliyorlar. Ünlü edebiyat teorisyeni Roland Barthes, Okurun doğuşu, yazarın ölümü pahasına gerçekleşmelidir. derken, muhtemelen yazarı bir bilgisayar programının öldüreceğini öngörmemişti. Yine Barthes'e göre metin, sadece bir anlam taşımaz; kültürün farklı kaynaklarından beslenen alıntılarla var olur, bu yüzden yazarın özgünlüğünden de bahsedilemez. Beğenerek ve etkilenerek okuduğumuz bir kitabın yazarının kim olduğu aslında o kadar önemli değil gibi, onu yazan bir bilgisayar olsa bile. İşte geçtiğimiz aylarda AI alanında son büyük atılım gerçekleşti ve GPT-3 yayımlandı. Şu ana kadar yapılmış en büyük insan dillerini taklit programı olan bu AI, kendisine sorulan pek çok alandaki soruyu cevaplarken farklı dillerden çok hızlı tercümeler yapıyor, istenilen başlık ve konularda şiir, hikaye, senaryo hatta roman bile yazıyor. Hatta bunu yaparken belli bir yazar veya şairin üslubunu taklit edebiliyor. Programın yayımlanmasından sonra pek çok insan ve özellikle bazı araştırmacılar, AI ile ilgili deneyimlerini paylaşmaya başladılar bile. Bunlardan biri olan İsveçli araştırmacı Almira Osmanoviç Thunston; programa 500 kelimelik akademik bir makale yazdırdığını, AI'nın iki saat içinde uygun alıntı, kaynak gösterimi ve doğru bir akademik dil kullanımıyla görevi başarıyla tamamladığını belirtiyor. Yazar Jennifer Lepp ise %80'ini yazdığı romanının yayınevine teslim tarihi yaklaşınca aynı AI programıyla romanını hızlıca tamamladığını ve küçük düzeltmelerle vaktinde teslim edebildiğini anlatıyor. Bir başka romancı Joanna Penn, bu konuda eleştirel yaklaşanlara Zaten AI destekli bir yazarsınız, Amazon'u alışveriş yapmak için kullanmıyor musunuz? Google'ı araştırma için kullanmıyor musunuz? diyor. Bu konudaki belki de en kayda değer çalışma ise Japonya'da gerçekleşti. Bir Bilgisayar Roman Yazarsa adlı bir bilgisayarın yazdığı roman, katıldığı roman yarışmasında seçmeleri başarıyla geçti. Yarışmanın hakemleri bu yöntemle yazılan 2 romandan birinin ilk elemeyi geçmesi yönünde oy kullandılar. GPT'nin ilk sürümleri yayımlandığında ortaya çıkan ürünlere bakıp alay ederek gülenler, şu anda az da olsa panik havasına girmiş durumdalar. Her geçen gün kalitesi artmaya başlayan AI ürünleri, geçimini yazarak sağlayan yazarları henüz endişeye sevk etmese de yayınevleri ellerini ovuşturmaya başladı bile. Sonuçta yazarın ölümünü dört gözle bekleyen yayınevleri, edebiyatın makineler tarafından yapılmasına sıcak baksalar bile AI'ların kullandığı algoritmalar, yine insan yazarların eserlerinden etkilendiği için yazarların bir şansı olduğunu söylemek hala mümkün. AI programları elbette sadece yazma üzerine kurulu programlar değil. Yazara çok faydalı olacak işlevleri de var. Ne kadar iyi yazarsa yazsın yine de hata yapan yazarlar için harika düzeltme programları mevcut. Üstelik bu düzeltmeler sadece yazım ve noktalamayla sınırlı değil, her türlü cümle yapısını düzeltme imkanına da sahip. Özellikle akademik çalışmalar yapanlar için intihal kontrolü yapan AI programları da her geçen gün geliştirilmeye devam ediyor. Yapıları değiştirilmiş cümleleri tespit edip orijinaliyle kıyaslayan programlar, bu konuda ciddi sonuçlar elde etmeye başladı bile. Uzun metinleri hızlıca tarayıp okuyucuya sağlıklı ve kısa özetler yapan programların yanında, hedeflenen içerikleri en kısa zamanda ve en doğru şekilde karşınıza çıkaran programlar da AI'nın sağladığı önemli avantajlardan birkaçı. Bu yüzden AI'yı ve gelecekte yazar üstündeki konumunu kabullenmeye başlamak belki de ondan korkmaktan çok daha faydalı. Sonuç olarak, AI, edebiyatın tabutuna çakılan bir çivi mi, yoksa onu başka evrelere taşıyacak bir yeni araç mı? sorusuna şu an için cevap vermek zor olsa da şimdiden Nobel Edebiyat Ödülü kazanacak ilk AI'nın hangi program olacağına dair bahisler dönmeye başladı bile. AI ile yazılan romanlar, ileride içerik ve kalite açısından insan yazar ürünlerinden daha iyi olsalar da hep bir şeylerin eksik kalacağı duygusu, aklımızın bir köşesinde durmuyor değil. Zannedersem o da okur için atan bir kalp olacaktır.


Hafif rüzgarda hışırtı çıkarır bir yaprak, Göğe kanat açan kavağın en ucunda. Bulutu gömlek eder, dumandan eşarp örter. Çok sürmez, boynu bükük sessizce düşer. Hayatın türlü derdi başlar en başından. Ardından iz bırakarak gökte yol alan uçak, Kırgızistanlı şair Ömürbek Tillebayev, 1961 yılında Oş eyaletinin Kara-Suu ilçesine bağlı Miyalı köyünde doğdu. 1979 yılında Kara-Suu Lisesi'nden mezun olduktan sonra, 1984 yılında Kırgız Milli Üniversitesi'nin İletişim Fakültesi'ni bitirdi. Tacikistan Özerk Pamir Bölgesi'ndeki Murgab ilçesinde öğretmenlik yaptı. Mugalimder Gazetası, Erkin Too gibi gazete ve dergilerde edebiyat sayfası editörü olarak çalıştı. İlk kitabı 1987 yılında Kün Cıtı adıyla, son kitabı 2004 yılında Kut Cıldız adıyla yayımlandı. Çeviri şiirleri oldum olası sevmem zaten. Bu çeviride şiir kumaşı yok. Keşke daha kaliteli bir çeviri yapılmış olsaydı. Derseniz ki şiirin orijinaline yakın bir çeviri yaptık, o zaman da şiir çok kaliteli değilmiş demek zorunda kalacağım. Şiirin kırgızcasını da koysanız güzel olurdu bence. Her şeye rağmen insanın faniliğini hatirlatiyor. Şiiri her zaman sanat olarak bakmak gerekmez sanirim.


Farz edin ki şu an güvende değiliz. Duymak istemediğimiz sesler, görmek istemediğimiz görüntüler var. Aklımıza neler gelir ya da neler gelmez? Yaralı bir meleği gördüğümüzde, gözlerimizi kapatıp susabilir miyiz? Kulaklarımızı Munch gibi kapatıp haykırmak işe yarar mı? Güvende değilsek çepeçevre sarılmayan benliğimizle eksile toplaya hayatımıza nasıl devam ederiz? İlk önce kendimize Neler oluyor? diye sorarız. Bundan sonra farkında olduğumuz güvensiz durumdan kurtulmak için yardım bekler ve herkesin duymasını isteriz. Sonrasında her şey biter. Her şey! İnsanlık, yaşadığı olumsuzlukları DNA sarmalına kodlarken yeni nesillere aktarmaya devam eder; bunlardan birisinin adı 'savaş' olarak kalır. Bencil, düşüncesiz, bozguncu kişilerin iyi insanlardan hep daha az olduğunu varsayarım. Nitekim baskın dil, genellikle olumsuzu konuşur. Eylemlerde bu dil daha etkindir. Bir kısım insan, idealleri uğruna hırslarına yenik düşerken bir kısım insan da huzuru arar. Hatta ses olmak için hikayeler, masallar, bildiriler, şiirler, romanlar, şarkılar yazarlar. Teması barış olan resimler, karikatürler, hicivler yaparlar. Birçoğu ileriki nesillere ibretlik birer belge niteliğinde ulaşır. Dünyanın herhangi bir yerinde kargaşa ya da savaş olsa tüm insanlar tarafından fark edilmesi istenir. Kuşkusuz bunu anlatmanın en etkili yolu yine sanatla olur. Çünkü doğrudan evrensel dille tüm kitlelere ulaşmak elzemdir. Aslında size anlatmak istediğim bir resim var: 'Yaralı Melek' (Görsel 1). Bu tablo Finlandiya'nın en ünlü resmidir. Hugo Simberg'in, bu eseri neden yaptığı pek bilinmez. Picasso'nun Guernica'sını da birçok kişi bilmesine rağmen o da Simberg gibi resim hakkında hiç konuşmaz. Oysa onu İspanya İç Savaşı'na atıf olarak yapar. Picasso'nun bir de Paloma'sı vardır. O, sadece beyaz bir güvercin resmi değil; insanlığın huzurla, güvende yaşayabilmesi için barış adına yapılmış mücadele örneği olup kapkara bir resmin içinde bembeyaz havalanmayı bekler. Bansky takma adıyla bilinen ve kimliğini saklayan grafiti sanatçısının resimleri çok yerde gözümüze çarpar. O, duvarları savaş karşıtı grafiti ve resimlerle doldurur. Kimliğini saklaması namıdiğer Bansky'nin fırçasını daha cüretkar ve özgür kılarken dikkat çekmeyi de başarır. Bir duvara çizmiş olduğu resim 'barışın sembolü + kalp ve o kalbi muayene eden bir doktor'dan ibarettir. Kısa ve net olan resim, düşününce çok anlamı da içine alır. Ne enteresan bir resim, öyle değil mi? Evet, barış gerekli. Onun yaşamını sürdürmesi için hayati organ olan kalp de gerekli. Fakat o kalp yorgun mu, sağlıklı mı? Bunun için iyileştirici adımlar olmalı mı? Hepsi kalbin yaşamasına veya ne kadar süre dayanacağına bağlı, değil mi? Az önce bahsettiğim 'Yaralı Melek' isimli resim de bana bu gerekliliği hatırlatır. Tabii ki savaşın birçok çeşidi var. Bu çeşitliliğin içeriği ne olursa olsun, durumun bize o anla sınırlı kalmayacak olduğunu da düşündürür. Kayıplar zamanla kapanamayacak ölçüde ağırlaşır. Gelecek ve geçmişi andan ibaret olan çocukların kaybettikleri sadece yakınları değil, çocukluklarıdır. Resme her baktığımda sağdaki çocuğun bakışlarında bu serzenişi görürüm. Bizi yalnız bıraktınız. diye seslenişini duyarım. Melekse artık konuşamayacak kadar bitkin ve solgun. Soldaki çocuk yardım umamayacak kadar bezgin ve umutsuz. Yaralı olan meleğin de çocuk olması, sanki tüm acı çeken çocukları sembolize eder. Turgut Uyar'ın Sevgim Acıyor. demesi gibi bu resme baktıkça Çocukluğumuz acıyor, duyun bizi! sesi; çığlığı bastırılmış renklerle ve küçük bedenlerin tavırlarıyla yükselir. Bendeki yankısı ile de denkleşir. Öncelikle resmi derinden anlayabilmek için bazı ipuçlarını toplamak gerekir. Ressam eseri tarihsel bir olaya gönderme olarak mı yapmış, onu etkileyen bir durum mu yaşamış? Birçok şeyin olması mümkün. Etkilendiği olay her ne ise bunları öğrenmeden önce resmi kendi sezgilerimle harmanlamayı severim. Bu ön yaklaşımla resmin bizim üzerimizdeki etkisinin yalın haline dönüp bakmak isterim. Bu durum beni, resmin hikayesini ön yargısız ortaya çıkardığım konusunda ikna eder. Resmin içinde daha çok yer bulmama neden olur. Çünkü eseri düşüncelerimle kendimin tamamladığını algılarım. Gözleriniz alt satırlara doğru kaymadan burada bir süre durun. Resme uzun uzun bakın ve sizin üzerinizde bıraktığı izlenimini düşünün. Zira benim anlatacaklarımla sınırlı kalmanızı istemem. Haydi, şimdi resme birlikte misafir olalım. Esere baktıkça sağdaki çocuk gözleriyle diğerleri suskunlukları ile bizi oraya çağırmaya devam eder. Resmin merkezine yerleşmiş üç figür var. Arkadan öne doğru nehirle başlayan paralel çizgilerin desteklediği sedyede, gözü kapalı olan melek; resmin ortasında, beyaz elbisesi ve kanatlarıyla -resimde renkler ve atmosfer donuk olsa da- beyaz melek ambiyansı yumuşatır. Ressamın, küme küme kardelenlerin olduğu toprakta yer yer kırmızıya dönük fırça darbeleri ise resimdeki tek sıcaklık olur. Sarı renkler ise beyazla soğutulmuş olup yaygın bir hastalığı betimler. Koyu renkli pantolonu ile toprak rengi ceket giymiş olan çocuk sedyeyi tutar. Sağdaki çocuk izleyici ile doğrudan iletişim kuran tek figürdür. Çocuğun, çatık kaşları ve alt dudağının hafif yukarı kalkmasıyla bezginlik, öfke ve küskünlükle karışık olan duygularının anlamını çözmeye çalışırız. Gözlerimiz resimde sırayla gezerken meleğin bakışlarını yere doğru çevirmiş olduğunu görürüz. Melek, gözleri beyaz bir örtüyle kapalıyken bir kurbanı andırır. Kollarının ve yorgun omuzlarının ağırlığı onu öne doğru çeker. Süzgün vücuduyla sedyeyi oturarak tutar. Sağ elinde ise yeniden doğuşun ve iyileşmenin sembolü olan beş kardelen taşır. Yaralı kanatları ve çıplak ayakları ile bu sarı saçlı melek resme ismini verir. Bir sonraki siyah elbiseli ve şapkalı çocuğun bakışları gidecekleri yere doğru bakar. Yüzü profilden görünse de çocuğun gözlerinde taşıdığı yükle boynu hafif aşağı eğilir. Çaresizlikle ilerlemenin getirdiği ilginç kararlılığın verdiği sessizlikle yürür. Önde olmanın ayrı zorluğunu çeker. Onun bize bakmaya bile lüksü yoktur. Büyük ayakları sanki yaratıcının ona anlamlı bir armağanı gibidir. Yaralı Melek, 2006 yılında oy birliğiyle Finlandiya'nın ulusal tablosu seçilir. Eserin yapılışının üzerinden yüz on dokuz yıl geçmiş olmasına rağmen hala kendi adından söz ettirir. Bu da Hugo Simberg için büyük bir başarıdır. Resmi bu denli etkileyici kılan ressamın tek bir sembolle çoklu anlatımı hedeflemesidir. Tabloya baktıkça anlamlar çoğalır. Fakat resme her baktığımda resmin özüne indiğimi hissettiren tek bir şey görürüm; günahsız yaralı meleği yine masum ve günahsız iki çocuk taşır.


Ağzının kenarından kan damlar gibi okuyanlar bilir, yarım kalmışlığa koca bir direniştir şiir. Tüm olabilme sızısını alt alta yazabilme çabası. Ne büyük bir çığlıktır ki dünyanın öbür ucundan duyulabilme mucizesi en çok ta. En kibar kafa tutma çelişkisi. İnsanın en kendi içinde çekilmiş savunması.


- Kaligrafi Meryem TUNCA (11.888) - Dora Maar Ağlayan Kadın mı? Elif ALTINTAŞ (3.383) - ARALIK SAYIMIZ YAYINDA! (3.205) - Soraya'ya Mektup Elif ÖZSOY (2.203) - Sevgi Boyutunda Kal Emin Osman UYGUR (1.866) - An Interview On Poetry With The Poet Ilinca BERNEA Seher SAĞLAM (1.756) - Johan Vandewalle ve Türkçenin Matematiği Emin Osman UYGUR (1.678) - Neden Pink Floyd / Elif ÖZSOY (1.671) - Sürgündeki Şair Yırçı Kazak / Erdal KARAMAN (1.606) - YÜZÜKLERİN SIRRI Elif ÖZSOY (1.585) İçeriği ile heycan veren hatta ve hatta hayal ve düşlere sürükleyen ekibi, çalışmaları ve tasarımlarıyla enfes bir lezzet bırakıyor bende HELEZON! Edebiyat ve sanat dolu nice yıllara Helezon.