Güzel sanatlar diye tabir edilen bediiyat, sinema icat edilene kadar altıya ayrılırdı. Edebiyat, resim, heykel, mimari, müzik ve dans olarak tasnif edilirdi. Bunlardan ilk dördü umumen icracısının yaptığı anakronik sanatlar, müzik ve dans ise senkronik icra olarak kabul edilir. Sinemayla birlikte hem anlık hem de önceden icra edilmiş sanatlar bir arada sergilenmeye başlanmıştır. Her sanat bir beyandır. Sanat, sanatkarın ustalık ve hissiyatını başkalarına açma veya ulaştırma meşgalesidir. Bu noktada konu dil ve iletişimin alanına girmektedir. Yani sanatkar sanatını icrasında bir dil ve yol kullanmaktadır. İnsandaki beş duyunun hepsi de iletişimde kullanılır. Bunlardan göz, kulak ve burun iletinin alımında, ağız iletiminde vazife alır. Dokunma ise iki yönlü iş görür. Edip, bir eserini yazı kanalıyla iletirse gözle veya dokunmayla, sesle okursa kulakla alınmış olur. Böylece havass-ı hamsenin tamamından istifade edilir. Sinema öncesindeki altı sanatı görülen ve duyulan sanatlar olarak da tasnif edebiliriz. Edebiyat, heykel, mimari, dans ve resim görülen, müzik ise duyulan sanattır. Bir edebiyatçı şiirini sesli olarak dinleyenlerin karşısında duyacakları ve görecekleri şekilde okuyorsa o zaman her iki gruba da girer. Sahne sanatları olan tiyatro ve dans, genellikle hem ses hem de görüntülü olurken pandomim gibi sanatlarda ise sadece görüntü vardır. Sanatın hangi kanalla alıcıya ulaştığına göre yapılan tasniften ayrı olarak icra şekillerine göre de başka bir tasnife daha gidilebilir: Yazı, hareket ve inşa. Şiir ve her türlü nesirle birlikte edebiyat ve resim, yazıyla icra edilen sanatlar olarak; dans, orta oyunları ve bilumum sahne sanatları hareketle icra edilen sanatlar biçiminde kabul edilebilir. Heykel, plastik sanatlar ve mimari ise inşai sanatlardır. Sanatlara boyutları açısından bakıldığında edebiyat, müzik ve resim çift boyutlu; sinema, mimari, heykel ve dans üç boyutludur. Sinema, önceden icra edilen sahnelerin seyirciye ses ve görüntüyle iletilmesidir. Bu durum haliyle sinemayı diğer sanat dallarından bir adım öne çıkarmaktadır. Çünkü sinema yazı, hareket ve inşanın karışımından meydana gelir. Eldeki senaryo yazıya, roller harekete ve dekor inşaya örnek verilebilir. Bu konu üzerine çokça yazılmış ve konuşulmuştur. Bu yazıda yedinci sanata ilaveten günümüzde teknolojinin ilerlemesiyle hayatımıza giren dijital sanatlar üzerinde durulacaktır. Önceleri iki boyutlu olan dijital dünya zamanla üç boyutlu hale de gelmiştir. Sanatın yedi dalının tamamı artık dijital olarak icra edilebiliyor. Edebi eserler yazılı ve sesli olarak dijital dünyada alıcıya ulaşıyor. Eskiden kaleme alınan edebi eserler de zamanla dijital dünyaya aktarılıyor. Endüstriyel tasarımdan tutun da gazete ve kitap sayfalarının dizaynına kadar resmin hemen her türü değişik programlarla dijital olarak çiziliyor. Hatta çizilen tasarım ve resimler, yazıcılar ve boya makineleriyle kağıt, kumaş vb. üzerine tatbik ediliyor. Heykeller ve endüstriyel ürün tasarımları üç boyutlu halde tasarlanıp çizilebiliyor ve fiziken uygulanmaya hazır duruma getiriliyor. Tüm mimari yapılarla beraber hemen bütün dijital ve hatta geleneksel oyunlar üç buutlu olarak tasarlanıyor. Tasarlanan ürün ve mimari yapıların istenilen ölçüdeki maketleri veya gerçek ebattaki asılları üç boyutlu yazıcılarla ya da makinelerle elle tutulur hale getiriliyor. Tiayatro, dans ve sahne sanatlarının neredeyse tamamı insan hayalinin sınırlarını zorlar şekilde üç boyutlu olarak göreceğimiz ve duyacağımız şekilde üretiliyor. Bu noktada eksikliği hissedilen koku ve dokunma dört boyutlu salonlarla bir ölçüde gideriliyor. Dijital dünya, yedi sanata günümüzde -üstte temas edildiği üzere- artık tasarım adı altında sekizinci sanatı kattı. Tasarımlar, insan eliyle yapılabildiği gibi istenilen veriler girildiğinde değişik programlara da yaptırılabiliyor. Gelecekte bilimi sadece işleyen makinelerin muhtemel problemlerle de başa çıkabilmelerinin öğretilmesi üzerinde çalışılıyor. Sanat, bir duygunun açığa vurulmasıdır. Makinelerin duyguları olabilir mi? Bu duygusal makineler bize bilim ve sanat üretebilir mi? Bir edebi metnin yapısını ve malzemesini analiz edebilen bir program onun tahlilini de yapabilir mi? Sevdiği bir başka makinenin kopan kablosu üzerine bir mersiye yazabilir mi? Bu soruları artırmak mümkün. Bence şu anki görüntü itibariyle makinelerin ihtiyaç analizine göre endüstriyel ve mimari tasarımlar çizebilecekleri, şehir planlaması yapabilecekleri yönünde. Sinemada kendini verilen sınırların ötesine taşıyabilen duygulu veya duygusuz makinelerin yapabileceklerine dair sayısız film çekilmiştir. Geleceğe dair tahminler anılan filmlerde de kendini göstermektedir. Düz mantıkla çalışan makinelerin aldanabileceği ve aldatılabileceği çokça işlenmektedir beyaz perdede. Bir maçın istatistikleri üzerinden analiz yapmanın çok ötesi bir şey bu. Kimi başka filmlerde de makinelere insani duygular vermenin yolu, insan beyninin bir makineye adapte edilmesi biçiminde kurgulanır. Hatta başka dünyalardan duygular taşıyan makinelere yer verilir. Günümüzde dijital alemde insanlarca yapılan tasarımların, makinelerin insan zihnini okumasıyla çok daha hızlı ve pratik olabileceğini düşünüyorum. Soz söz olarak insanın duygularını yansıttığı edebiyat, heykel ve resim gibi sanatlarda, insan zihni ve kalbinin, gelecekte yine en temel sanatkar olacağı fikrindeyim.


Soğuk savaşın taraflarından Sovyetler Birliği'nin dünyaya meydan okuduğu yıllarda Azerbaycan'ın istiklal şairi merhum Vahabzade'nin yeni bir eseri yayımlanır. O dönemde şairin eserlerini dört gözle bekleyen iki grup vardır: Birincisi kendisine hayran olup eserlerini sabırsızlıkla bekleyen okuyucuları, diğeri de rejimin bekçileri istihbarat elemanlarıdır. Her iki grup da şairin eserlerini, tabiri caizse, didik didik ederler. Aslında her iki cenah da zahirde okuma fiilini gerçekleştirir, ama maksatları aynı değildir. Halk, alenen söylenmesi yasak olan milli manevi değerlere yönelik mesajları cümle aralarında veya remizlerde bulur. Onlar hissiyatlarına tercüman olunmasından bahtiyar olurken istihbarat elemanları da aynı mesajları rejime sıkılmış kurşun olarak addeder ve şairi cezalandırmak için adeta fırsat kollar. Şairin yeni eseri neşredildikten birkaç gün sonra telefonu çalar. Telefonun diğer ucunda hayranlarından birisi vardır. Taze çıkan eserini bir solukta okuyan kişi, şaire teşekkür etmek ve kendisini uyarmak için arar. Okuyucu, ''Bahtiyar Muallim, eline yüreğine sağlık kitabın çok güzel olmuş! der ve ekler: Falan sayfalardaki ifadeler çok tehlikeli değil mi? Sakın birilerini rahatsız etmesin! diye de kaygısını dillendirir. Okuyucu gayet samimidir. Sevdiği şairin başına kötü bir şey gelmesinden çekinir. Zira 1930'lu yıllarda Sovyetlerde 30 bine yakın aydının fikirlerini dillendirdiği için ortadan kaldırıldığı herkesin malumudur. Bundan dolayı dostu, Vahabzade'nin akıbetinden, haklı olarak, endişe eder. Hayranı şairin bam teline dokunur. Adeta yarasına tuz basar. Defaatle KGB elemanları şairi bu meselelerle ilgili sorguya çeker. Takipler, sansürler artık Vahabzade'yi canından bezdirir. Buna rağmen heyecanlı şair duygularına hakim olamaz. Telefonda açar ağzını, yumar gözünü rejime verip veriştirir. Okuyucu iyice telaşlanır, dayanamaz ''Bahtiyar Bey, sakin olun, bizi telefonda dinleyebilirler!'' der kısık sesle. Hızını alamayan şair, bu defa kaldığı yerden kendisini dinleyenlere ağzına geleni söyler. Velhasıl okuyucu şairi aradığına pişman olur. Aradan birkaç gün geçer şairle ilgili herhangi bir tetkikat yapılmaz. Tehlike atlatılmışa benzer. Şair, her yaz olduğu gibi o sene de Bakü'den memleketi Şeki'ye dinlenmek için gider. Şeki'de bulunduğu bir gün onun gibi bu güzel şehre tatile gelen bir hemşehrisi şairi çarşıda görür selam verir ve kendisine, ''Bahtiyar Muallim, hadi rejimle kavgalısın onlar seni, sen de onları sevmezsin, bunu biliyoruz da seni dinleyen memurların suçu ne? Onlara niçin hakaret ediyorsun?'' diye sitem eder. Bu defa şairi takip eden istihbarat görevlisi Vahabzade'nin hemşehrisidir. Başına bir şey gelmez. Okuyucu endişesinde gayet haklıdır. Zira Vahabzade'den önce Ahmet Cevat, Hüseyin Cavit, Mikail Müşfik gibi birçok şair rejim tarafından fikirlerinden dolayı idam edilir. Birçok aydın da Sibirya'ya sürgüne gönderilir. Halk, muhalif eserler kaleme alan yazar ve şairlerin başına geleceklerin farkındadır. Bu süreçte Sovyet rejiminin icat ettiği silahlardan daha tehlikeli iki ölümcül kavram vardır: Yönetimin insanları cezalandırmak, sistemini yerleştirmek ve muhalifleri susturmak maksadıyla türettiği adeta düştüğü yeri yakan ''Halk düşmanı ve Pantürkist'' ibareleridir. Bu ifadeler, insanların korkulu rüyasıdır. Bahsedilen terimler adeta ölüm saçar, aileleri birbirinden ayırır, çocukları yetim bırakır. Basın-yayında sürekli tahşidatı yapılan kavramlardan insanlar ne kadar uzak olursa o kadar tehlikelerden beri olacağı her fırsatta, adeta, insanların kulaklarına fısıldanır. Rejim susturmak istediği şahısların üzerine bu iki kelime ile gider. Böylece insanların hürriyetleri ellerinden alınır, canlarına kıyılır, malları talan edilir. Okuyucunun da ima ettiği gibi Vahabzade de seleflerinin yolundan gider. O, halkın hissiyatına tercüman olur, cemiyetin milli-manevi değerlerini eserine konu edinir. Vahabzade'nin, cemiyeti bir arada tutan ve atalarından tevarüs ettiği değerleri eserlerinde referans olarak göstermesi tabii bir durumdur. Şeki'de muhafazakar bir ailede 1925 yılında gözlerini açan şair, milli-manevi değerlerin el üstünde tutulduğu bir muhitte yetişir. Kışın uzun gecelerinde şairin dedesi torunlarına ve çocuklarına sobada yanan odunların çıkardığı sesler eşliğinde Sovyetlerin yasakladığı manevi değerleri anlatır. O dönemde Azerbaycan'ın milli müzik aleti Tar'dan tutun da Türkiye hakkında konuşmaya kadar birçok mesele yasaklılar listesindedir. Dedesi evde Türkiye'yi torunlarına gözyaşları ile anlatırken okulda öğretmeni Türkiye gündeme geldiğinde sınıfa arkasını dönüp gözyaşlarını gizlice akıtır. Bahsedilen atmosferde yetişen şair eserler vermeye başlayınca, tabii olarak, halkının değerlerini eserlerinde terennüm etmeye başlar. Olcas Süleymanov'un, Mahallemizde bir ayakkabıcımız vardı. Hep 42 numara ayakkabılar imal ederdi. Ayak ölçünüz 42'den büyük ya da küçükse vay halinize! dediği gibi tek tip insan yetiştirme gayretinde olan sistem için Vahabzade gibi aydınlar çok zararlıdır, bundan dolayı da mutlaka susturulmalıdır. Aksi takdirde rejim payidar olamaz. Yadlar mı edecek bu halka imdat? (Vahapzade, 1974, s. 77). Kağıza yavaşca o da kol attı, Kestiler sesini Azerbaycan'ın. (Vahapzade, 1974, s. 76-79). Can kardaş'' deyirem, o da can'' deyir. Şair elinin ulaşamadığı dostlarının hasreti ile yanıp tutuşur. Gülüstan şiirinde dile getirilen aslında, ayrılığın ve hasretin gönle verdiği ıstırabın söz bedeninde mücessem bir hal alması; yürekteki sızıların süzülüp kelimelerle arz-ı endam etmesidir. Hoş, kelimeler yürekteki ağrıyı ne kadar yansıtır, tartışılır. Bundan olsa gerek çoğu zaman kelimelerin imdadına gözlerden yanaklara süzülen birkaç damla, duygulara tercüman olur, binlerce kelimenin ifade edemediği hisleri anlatıverir. Belki de şairin eserinde yer yer ifadelerin okuyucunun gözlerini nemlendirmesi bundandır. Elbette bu mısraların Sovyet idaresinde bir karşılığı vardır. Bazı insanları hislendiren mısralar, ne yazık ki, bazılarını da hırslandırır. Bahsedilen şiirinden dolayı şair hakkında soruşturma açılır. Vahabzade'yi meşakkatli günler bekler. Rejimin ilk yaptığı iş Vahabzade'nin çalıştığı Bakü Devlet Üniversitesindeki vazifesine son vermek olur. Kapalı bir sistem olan ve hafiye faaliyetleriyle meşhur ülkede hiçbir yerde çalışmasına izin verilmez. Sözün tam manasıyla şair ve ailesi açlığa mahkum edilir. O dönemde Vahabzade'yi işe alacak, çalıştıracak bir kurum olmadığı gibi mevcut kurumların başındaki insanların da buna teşebbüs etmesi mümkün değildir. Bu süreçte vefalı Azerbaycan halkı şairin yanında olur. Özellikle Şekililer şaire yiyecek getirirler, gizlice kapısına bırakır giderler. Zor günlerinde tehlikeli olmasına rağmen dostları onu yalnız bırakmaz. İki yıl süren tecrit dönemini Vahabzade ailesi dostlarının yardımı ile atlatır. Sen derde bak, vatan da var, millet de var. Sen derde bak, vatan da var, millet de var. Şairi rejim baskılara rağmen susturamaz, şiirlerinin bir kısmını bahsedilen usullerle kaleme alırken bir kısmını da Sovyetler Birliği döneminde yayımlatamaz, saklar. Sovyetler dağıldıktan sonra Sandıktan Sesler'' başlığı altında neşrettirir. Vahabzade, kalemi ile yılmadan bir ömür boyu mücadele eder. 1990 yılında Sovyetlerin dağıldığı dönemde Azerbaycan halkı istiklal için sokaklara dökülür. Ruslar, Bakü'yü işgal eder. Rus ordusu silahını halka çevirir. Tarihe Yirmi Yanvar hadiseleri olarak geçen azatlık mücadelesinde Vahabzade halkın arasında Rus tanklarının karşısındadır. Meydanda ordunun başındaki generale başkaldırır: Sen benim halkımın kanını içen fasiştsin, ülkemden defol! der ve yüzüne tükürür. General elini silahına uzatır aynı anda generalin korumaları da silahlarını şaire doğrultur. Meydanda bulunan TV çalışanlarından birisi Rus komutanın kulağına birşeyler fısıldar, general elini silahından çeker. İlgili şahıs, kendisine, O milli şairimizdir. Onu öldürürseniz buradan hiçbiriniz sağ çıkamazsınız! der (Qafarlı, 2014, s. 529). Dikta rejimlerin hükümferma olduğu coğrafyalarda aydın olmak adeta avuçta kor ateş tutmak gibidir. Bahsedilen süreci rejim parçalanıp ülkesi istiklalini kazanıncaya kadar Vahabzade hayatının her döneminde yaşar. Tehditler, tecritler onu davasından asla vazgeçiremez. Hak bildiği değerleri hayatının sonuna kadar savunur. Geride şerefli ve takdire şayan bir başkaldırı ve zulmünde boğulup giden bir sistemin enkazı kalır. Şair, mücadelesini verdiği İstiklali hayatının son demlerinde görme bahtiyarlığına erenlerdendir. Vatanının bağımsızlığını görmesi onu yeterince mesut etmez. Bu defa da Azerbaycan'ın en güzide toprakları Karabağ, Azerbaycan'dan koparılır ve bir milyona yakın insan yurdundan yuvasından didergin ayrı düşer. Bir dönem İstiklal mücadelesi veren şairin bu defa mısralarında ayrılık, hasret, işgal gibi yüreklere yük olan kelimeler yer almaya başlar. Ne yazık ki Karabağ'ın alınmasını göremez. Anlaşılan o ki aydınların bu yalancı dünyada gerçek mutluluğu elde etmesi muhaldir.


Dillerin mahreç yapıları ve kelime dağarcıkları üzerinde coğrafya ve iklim hatırı sayılır bir tesir icra eder. İklim, sıcaklık ve soğuklukları ile, kaç mevsim yaşandığı ile, bitki örtüsü, yetişen sebze ve meyveleriyle dilde yer alır. Türkçede hurmaya dair ancak birkaç kelime bulunurken Arapçada bolca vardır. Urducada mangonun onlarca ismi varken Türkçede sadece mango vardır. Tersinden üzüm ve elmanın Türkçede onlarca, belki yüzlerce çeşidi isimleriyle mevcutken Arapçada ve Urducada birkaç kelime ancak bulunur. Sayılamayacak kadar misal vermek mümkündür bu konuda. Bu yazıda gelin Türkçenin bahar üzerine zenginliğine bir göz atalım. Şahsi tespitlerime göre Türkiye Türkçesinde ilkbaharın en az 18 farklı ismi var. On isme şairlerimiz mısralarında yer vermiş. O ne zenginliktir öyle! Bahar bir bakarsınız cıvıl cıvıl kuş sesleriyle, bir görürsünüz elvan elvan çiçekleriyle, perçeminizi okşayan bir meltemle, binbir rayihasıyla yer almıştır mısralarda. İlkbahar hem yazın ilk parçasıdır hem de kıştan sonra martla birlikte yeni yılın da başlangıcıdır. Bu sebeple Çorum ve Trabzon'da ilkgüzdür. Yenibahar, yeniyaz ve nevbahar şiirlerin mısralarında yer alacak kadar yaygındırlar. Unutmadan en meşhuru ilkbaharı da ekleyelim sırası gelmişken. Buraya birer beyit ya da kıta almasak olmazdı. Bende hiç tükenmez bir hayat vardı, Bu mevsim çiçeklerinin rengiyle karacayazken aynı zamanda yeşilliğinin namı köklem veya Trabzon yöresinde çağrıldığı ifadesiyle küklendir. Derleme Sözlüğü'nde geçen bir atasözümüz Köklem yağmurları ekin ve ot yürütür. biçimindedir. Bahar çoğu zaman başlı başına bir mevsim olarak karşımıza çıkar. Bahar dendiğinde alttaki kıtalarda geçtiği şekliyle sanki akla bir tek ben gelirim, der. O günü görmek için sade bekleyeceğiz, Bahar, hep yazın bir parçası olmaz. Arada bir yazın ayrılmaz dilimlerinden biri haline gelir. Yazın yay şeklindeki telaffuzları da yok değildir. Kadim irfanımızda yazla başlayan sene baharla biter. O yönüyle de ismi üzerinde fasl-ı rebi yani dört mevsimin sonuncusudur. Velhasıl-ı kelam bahar; yazın başlangıcı, yazdan sayılınca senenin dördüncü mevsimi, yaz mevsiminin ilk parçası, çiçekli mevsim, senenin ilk faslıdır. Neresinden bakılsa bolluğun bereketin timsali bu günler dilimize de aynı çeşitliliği ve zenginliğiyle yansımıştır. Şairlerimiz de lisanımızın sunduğu bu zenginliği bir ilkbahar çeşmesinden akan billur su misali mısralarına akıtmıştır. Bahar mevsiminin güzelliğinin sözcüklere, onların da mısralara kattığı ahenk ve zenginlik... Kaleminize sağlık.


Var olan her şeyin zihinsel kavramlarla izah edilebileceğini, dilin düşüncelerin iletilmesinde araç olduğunu kabul eden Platon felsefesi ile aynı çizgide bir kuram geliştiren Chomsky (Altınörs, 2012), dilin yaratılıştan gelen yeteneklerle öğrenildiğini izah etmişti. Bu düşünce Aristoteles'in seslerin ruhtaki düşüncelerin sembolleri olduğu fikrini destekler mahiyette idi. Buna göre insan zihni, doğuştan boş bir levha olmaktan çok öte belli bir program alt yapısına sahip işlemci gibidir. İnsanın genetik olarak kanat değil de kol sahibi olması gibi dil yetisi de doğuştan genetik olarak vardır. Dilin kullanılması ile ilgili olarak Chomsky'nin ileri sürdüğü önemli iki kavram derin yapı ve yüzey yapıdır. Derin yapı zihne, ruha, düşünceye ait olan dil yapısını ifade eder. Bu yapıda, sözün nasıl şekilleneceği, hangi anlamda kullanılacağı ve söz diziminin nasıl olacağı gibi dile ait şekillenmeler kısa süre içinde programlanır ve dışa yansıtılır (Chomsky, 2011, s. 197). Yüzey yapı ise derin yapıların çeşitli aşamalardan geçerek dışa vurumudur. Chomsky, Görünmeyen Tanrı görünen dünyayı yarattı. örnek cümlesi ile derin ve yüzey yapıyı örneklendirir. Bu cümlede üç farklı soyut hüküm vardır. Bu hükümler yüzey yapıda yoktur. Zihinde oluşan bu hükümler şunlardır: Tanrı dünya gözü ile görülmez, dünya kendi başına olmamıştır, onu Tanrı yaratmıştır, dünya bu gözlerle görülür. Aslında bu cümle semiyotik açıdan daha farklı anlamlara kapı aralamaktadır. Bu cümle bir gösterge bağlamında incelendiğinde gösteren konumunda olan söz dizimi yani yüzey yapı, barındırdığı anlam dünyası açısından alıcı konumundaki insana bir mesaj sunar. Bu mesaj, derin yapıdaki gösterilen kapsamında bütün ilahi dinlerin özellikle vurguladığı yaratılış gerçeği ve var olan her şeyin sanatkarı olan bir tek Tanrı olduğudur. Bu açıdan dilbilimindeki derin yapı ile semiyotik arasında da sıkı bir irtibat olduğu söylenebilir. Dil bir iletişim aracıdır. Buna göre yüzey yapılardaki derin yapı izleri zihinsel anlamlara ulaşmayı, sözün arka planında var olan niyet, hedef, istek gibi duygusal formları anlamayı kolaylaştırır. İki kapılı bir handa gidiyorum. cümlesi normal düzlemde söylendiğinde bir şey ifade etmeyecektir. Ancak bu ifadenin Aşık Veysel'e ait bir şiir formunda olduğu anlaşılınca sözün anlam değeri çok farklı yere yükselecektir. İki kapılı bir handa gidiyorum gündüz gece yüzey yapısında aynı dili konuşanlar için farklı hükümleri okumak mümkündür. Bunlar şöyle olabilir: Dünya bir han gibidir. İnsan yolcudur. Dünya hayatı kısadır. Bu noktada bağlam da devreye girer. Çünkü sözün hangi bağlamda söylendiğinin anlaşılması için önemlidir. Toplumsal bir uzlaşı anlamına da gelebilecek olan bağlam, insanlar arası iletişimde olmazsa olmaz bir unsurdur. Nasıl olacak bu işler? diyen birine Yakında bir ışık yok. diye cevap vermek ancak iki kişi arasındaki ortak zihinsel alt yapının varlığı ile olacaktır. Bu basit örneğin ötesinde derin yapıların yüzeye çıkarken anlam kaybına uğraması da Chomsky'nin tespitleri arasındadır. Bu yüzden her okunan veya dinlenen yüzey yapıya ait söz dizimi, derin yapı sahibinin vermek istediği mesajları alıcıya aktaramayabilir veya alıcı ondaki mesajları doğru okuyamayabilir. Burada metnin, metin dilbilimsel açısından uygunluğu da göz ardı edilmemelidir. Çünkü bir metin, tutarlı olma, metinler arası çizgide bir değer taşıma, bir durumu net olarak ifade etme, bilgi verme ve kabul edilebilir olma gibi önemli kriterleri taşımak durumundadır. Derin yapı incelemeleri, en yakın görünen insanların dahi iletişim sorunu yaşadıkları konusunda önemli ipuçları verebilir. Zihinsel alt yapı bağlamında iki kişi arasında bağlam zayıf ise yüzey yapının daha sorunlu olacağı bu kuramın bakış açısı ile söylenebilir. Derin yapı kuramı aynı zamanda uzun bir süredir varlığını devam ettiren yapısalcı anlayışın parametrelerini de değiştirmiştir. Yapısalcı felsefe, Pavlov'dan başlayan etki-tepki sürecinin deneysel metotlarla Skinner'de sistematik bir konu halinde ifade edilmeye kadar devam etmiştir (Altınörs, 2015, s. 218). Ancak Chomsky bu anlayışı genel olarak ret etmiş ve insanın iç dünyasını yok sayarak insan davranışlarını izah etmesini eksik bir çalışma olarak tanımlamıştır. Chomsky bu tezi ile aslında insanın ruhuna inmeyi amaçlamıştır. Dilin edinilmesi, beyin denilen işlemci ile olmakta iken dilin kullanımı, yorumu ve dışa vurumu ise tamamen ruha ait fonksiyonlardır. İşte bu noktada gerçekte var olan ancak geçen yüzyılda Chomsky'nin tespitleri konuşulmaya başlanan derin yapı ve yüzey yapı daha da önem kazanmıştır. Chomsky bu düşüncesini sistemleştirirken aslında bir yanda da dilin üreticiliğini göz önüne sermeyi de amaçlar (Müldür, 2016). Dillerin mantık olarak birbirine benzediği, sadece bazı diller itibarı ile kullanılan sembollerin ve söz dizimlerinin farklı olduğu bilinen bir gerçek. Bu açıdan bakılınca bir dili öğrenmenin başka dilleri öğrenme açısından önemli bir avantaj olduğu da günümüz tecrübeleri arasında yerini almıştır. Derin yapıya inen bir dil öğrenimi kendini tamamlamış olarak görülebilir. İnsan yüzey yapıda başladığı dil öğrenimini derin yapıya doğru devam ettirir. Sonra da aynı dili konuşanlarla farklı bağlamlarda iletişim kurabilir. Bu noktada çocuklardaki dil ediniminin ilk zamanlarda mecaz söylemlerden uzak olduğunu ancak derin yapıya ait duygu ve düşünceleri az da olsa algıladıkları hususu ana dili öğrenmede derin yapının öncelikli olduğuna işaret eder. Chomsky'ye göre dilde anlam ve gramer yapıları farklı işler ve bunların farklı sistemleri vardır. Bu nedenle cümle üretme yetisi yüzey yapıdan çok derin yapıya, zihinsel fonksiyonlara bağlıdır. Üretici dilbilgisinin söz dizimi ve anlamı birbirinden ayırmasının temelinde bu ayrım yatar (Müldür, 2016). Chomsky'nin bu düşüncesini ispat için verdiği Renksiz yeşil fikirler öfkeli uyur. cümlesinde ilk bakışta anlam yok gibidir. Gramer olarak doğru olan bu dizim, anlam olarak bir yapıya işaret etmemektedir. Bunu anlamlı kılacak olan da derin yapıdan gelecek bildirimler olacaktır. Yani insan zihninde var olan derin dil yapısı veya mantığı sözün şekillenmesini doğrudan sağlar. Sözde bir sorun varsa ana dil kullanıcısı veya dili iyi bilen biri onu hemen fark edecektir. Akıl yetisini kaybedenlerin harfleri, cümleleri gördükleri halde doğru konuşamadıkları, mantıklı ifadeler kuramadıkları ve harflerin diziliminde başarılı olamadıkları bilinir. Sonuç olarak Chomsky'nin geliştirdiği yüzey yapı ve derin yapı kuramı, dilin gerçek manada anlaşılması, tanınması ve kullanılması adına çok önemli parametreler içermektedir. Hem toplumsal yapının hem de bireysel yapının sağlıklı ve huzurlu bir şekilde ilerleyebilmesi gerçekte bu yapıların işlerlik kazanmasına bağlıdır. Çünkü bağlamından koparılan, mesaj varlığı yok edilen ve sadece yüzey yapıda bir alışverişten ibaret kalan bir dil kullanımı, anlaşmaktan çok ayrışma ve uzaklaşma sorunlarını da beraberinde getirecektir.


Kış mevsiminin, yılın kendine ayrılan sahnesinden çoktan çekilmiş olduğu ve yerini bütün zarifliğiyle ilkbahara devrettiği günlerden birini yaşıyoruz. Bahar, bugün de görkemli kostümünün eteklerini sürüye sürüye arzıendam ediyor. Narin dallarına sımsıkı sarılmış olan beyaz ve pembe çiçekler, hoş bir mevsim esintisine baş eğercesine, farklı ritimlerde salınıp duruyorlar. Rumence adı Parcul Herastrau olan Herastrau Parkı, Bükreş'in kuzeyinde, Herastrau Gölü'nün çevresinde bulunan büyük bir park. Toplamda 1.1 km alana sahip olan bu parkın 0,7 km 'sini park ile aynı adı paylaşan göl oluşturuyor. Önceleri burası tamamen bir bataklıktan ibaretmiş. 1930 ve 1935 yılları arasında boşaltılarak 1936'da park olarak açılmış. Park, biri doğal, diğeri de Köy Müzesi'ni kapsayan alan olmak üzere iki bölüme sahip. Ortasındaki gölün, Colentina Nehri'nin antropojenik göller zincirinin bir parçası olduğu biliniyor. Herastrau Gölü'nde küçük teknelerle gezinti yapılabiliyor. Bu, parka ilk defa gelen herkesin yaşamak isteyeceği zevkli bir deneyim. Fakat defalarca gelenler, haliyle göl kenarında oturup harika manzarayı ve tekne turu yapanları seyretmeyi tercih ediyor. Herastrau Parkı'nın tasarımları Ernest Pinard ve Friedrich Rebhuhn adlı iki mimar tarafından yapılmış. Friedrich Rebhuhn İngiltere, Fransa ve İsviçre'de çalışmış bir Alman peyzaj mimarı imiş. 1910 yılında Romanya'ya gelmiş. Burada kendisine Bükreş şehrinin bahçecilik bölümünün başkanlığı teklif edilmiş. Hatta tarihi ve hikayesiyle Bükreş'in en güzel parklarından biri olan Cişmigiu Parkı, onun adıyla anılıyor. 1922'den itibaren Kraliçe Maria'yı saray bahçelerindeki etkinliği düzenlemede desteklemiş. Yetenekli ve üretken bir peyzaj mimarı olan Rebhuhn, bitki kompozisyonunun oluşturulmasında katkıda bulunmuş. Sokakları ise Rumen mimar Octav Doicescu tasarlamış. Park, tarihi boyunca Ulusal Park, II. Carol Parkı ve IV. Stalin Parkı olarak anılmış. Bu soyadına sahip olduğu zaman parkın girişinde bir Stalin Heykeli varmış ama 1956 yılında yıkılmış. Şu anda yaklaşık olarak aynı yerde Charles de Gaulle'nin heykeli bulunuyor. Parkın bitki örtüsü, çeşitli yaprak döken ve reçineli ağaç ve çalı türlerinden oluşuyormuş. Ayrıca Rabindranath Tagore'un doğumunun yüzüncü yılını kutlamak için 1961'de dikilmiş Tagore'un meşe ağacı ve Japonya İmparatoru tarafından bağışlanan Japon Bahçesi'ndeki çiçekli kiraz ağaçlarının korunan ağaçlar olduğu biliniyor. Bunlardan başka parkta ağlayan dalları ve beyaz benekli yaprakları olan çeşitli Japon akasyaları da yetişiyor. Nisanda buraya gelinir de Japon Bahçesi'ne uğramadan dönülür mü hiç? Özellikle kiraz ağaçlarının çiçek açtığı bahar günlerinde bu bahçe, birçok Bükreşlinin favori uğrak yerlerinden olmalı ki bugün de tabiri yerindeyse hıncahınç dolu. Sade bir yaygının üzerinde yorgunluk atanlar, profesyonel fotoğraf makinelerine poz verenler, efsane kiraz çiçekleriyle kaplı dallar altında yürüyüş yapanlar... Bu hayat dolu kalabalığın arasından birkaç fotoğraf karesi yakalamaya çalışıp hoş hislerle buradan ayrılıyor ve adımlarımızı ana istikametimize çeviriyoruz. Parkta biraz uzunca ama oldukça zevkli bir yürüyüşün ardından müzenin kapısına ulaşmış bulunuyoruz. Belli bir ücret karşılığında biletlerimizi alıp içeriye giriyoruz. Müze, her gün saat 09.00'dan 17.00'ye kadar açık. Giriş, yetişkinler için ücretli iken emekliler ve öğrenciler belirli bir indirime tabi. Çocuklar ve gaziler gibi özel konuma sahip bazı bireyler için ise ücretsiz. Buraya üçüncü gelişimiz. O yüzden epeyce tecrübeli sayılırız. Aslında tahmin edeceğiniz gibi her yapının önünde onunla ilgili bilgileri Rumence veya İngilizce olarak okuyabilirsiniz. Bir rehber eşliğinde dolaşmanıza gerek yok. Tabii ki bizim gibi biraz ön araştırma yapmanızın mutlaka katkısı olacaktır. Biz yavaş yavaş evlerin olduğu alanlara ilerlerken ben daha önceden müze hakkında okuyup araştırdığım bilgilerden bazılarını sizinle paylaşayım. Romanya'nın başkenti Bükreş'te bulunan ve Rumence adı Muzeul Satului olan Dimitrie Gusti Ulusal Köy Müzesi, Herastrau Gölü'nün kıyısında bulunuyor. Dolayısıyla güzel bir konumda. Müze, Avrupa'da kurulmuş Stockholm'daki Skansen Müzesi gibi açık hava müzesi olup aynı zamanda dünyadaki etnografik koleksiyonlarından birine sahip. 10 hektarlık alana yayılmış olan bu otantik mekan, 17'nci ve 20'nci yüzyıl arasına ait olan köy yapılarını içeriyor. Yapılar, Romanya kırsal mimarisini sergilemek üzere seçilmiş ve bulundukları yerden getirilip parkın içinde yeniden inşa edilmiş. Dimitrie Gusti Ulusal Köy Müzesi'nde Transilvanya, Banat, Muntenia, Oltenia, Dobruca ve Moldova'dan getirilen ev, kilise, samanlık gibi 300'den fazla mimari yapı yer alıyormuş. Bunların içinde teknik tesislerin, kuyuların, haçların ve bir de salıncağın bulunduğunu söylemeden geçmeyelim. Ayrıca eski ahşap bir kilisenin, bir yel değirmeninin, bir yer altı evinin ve Romanya köyünden bir kapının buraya zenginlik kattığı kuşkusuz. Evlerin yanı sıra evlerin sahipleri de hayvanları ile birlikte köylerinden getirilmiş ve Bükreş'in ortasında, yaşamlarını köylerindeki gibi sürdürmeleri için ortam oluşturulmuş. Müzedeki çitler; ahşap, dal ya da kerpiçten yapılmış. Söz konusu yapıların içinde duvar halılarından sedirlere, dantel ile diğer el işlemelerinden her çeşit mutfak eşyalarına kadar -döneminde bir evde ne bulunuyorsa- hemen hemen hepsini görmek mümkün. Müze, Bükreş Üniversitesi Sosyoloji Bölümü Başkanı olan Dimitrie Gusti'nin 1925-1935 yılları arasında yaptığı disiplinler arası saha araştırmaları sonucu geliştirilen vizyon doğrultusunda planlanmış. 1936 yılında iki ay içinde de bir sosyolojik müze olarak kurulmuş. Resmi açılışı 1936'da Kral II. Carol'un huzurunda gerçekleşmiş. Prof. Gusti açılış töreninde: Bin senelik gelenek bizi çevreliyor ve bu ülkedeki bütün köylerden yapılma bu tuhaf köyün sokaklarında canlarımıza bürünüyor. şeklinde konuşmuş. 1940 yılında Basarabya ve Bukovina topraklarının Sovyetler Birliği'ne bırakılmasından sonra başkente gelen göçmenlerin müze binalarına yerleştirilmesine karar verilmiş. Göçmenler, başka bir alternatif yer bulunamadığından dolayı 1948 yılına kadar müzenin arazisinde kalmışlar ve bu süre içinde yapılar epeyce zarar görmüş. 1948 yılında Gusti'nin öğrencisi Gheorghe Focşa yönetiminde müze yeniden açılmış. Artık bir sosyolojik koruma alanı olmaktan çıkarılıp bir etnoğrafya müzesine dönüştürülmüş ve 4,5 hektarlık arazi 9 hektara kadar genişletilmiş. 1978'de eski Romanya Sosyalist Cumhuriyeti Halk Sanatı Müzesi ile birleşmiş ve 1990'a kadar Halk Sanatı Müzesi adı altında hizmet verdikten sonra yeniden bağımsız bir müze haline gelmiş. Müzenin Bükreş dışına taşınması gündeme geldiyse de bu gerçekleşmemiş. Biz, harika bir nisan gününde tertemiz havayı içimize çeke çeke müzeyi gezmeye devam ediyoruz. Bütün yapıları tek tek gezmemiz mümkün görünmese de gözümüze kestirdiklerimize kısa süreliğine girip çıkıyoruz. Genel olarak iki oda ve küçük bir sofa şeklinde tasarlanmış evlerin içinde iğneden ipliğe bütün ev eşyası ve mutfak gereçleri yerli yerinde. Bu inceden inceye tasarım, diğer ziyaretçiler gibi bizim de dikkatimizden kaçmıyor. Ziyaretçi demişken, uğradığımız her evin önünde abartılmayacak oranda bir kalabalık bulunuyor. Evlere girer girmez her hanım gibi benim de ilk dikkatimi çeken görüntüler, nakış işlemeleri oluyor. Ucu dantelli perdeler, sedir örtüleri ve yastıklar, bütün albenileriyle adeta objektiflerimize poz vermiş vaziyette karşımızda duruyorlar. Mutfak bölümünde kazandan tencereye, ibrikten bakır cezvelere, iki kulplu yayvan tavalardan fincanlara kadar bütün mutfak gereçleri, geçmiş üç asrın yaşam kültüründe nostaljik seyahat ettirmeye yetiyorlar. Hele ki güzelim nisan güneşi ve bahar çiçeklerinin renkli manzarasında, evlerin avlularında mini turlar atmaya doyum olmuyor. Avluların bir köşesindeki fırınlardan, o dönemlere has lezzetli ekmeklerle pidelerin dumanının gözümüzün önünde tüttüğünü hissediyoruz. Sadece müzenin içinde yaklaşık iki, iki buçuk saat kadar dolaşmış oluyoruz. Bu gezintiye kilise ile değirmenleri görmeyi, göl kıyısında soluklanmayı ve hediyelik stantları dolaşmayı da dahil edebiliriz. Siz, bu süreyi ziyaret saatleri kapsamında istediğiniz kadar artırıp eksiltebilirsiniz. Fakat giriş ve çıkıştaki kısa park turunu da bu zaman dilimine eklersek neredeyse yarım gününüzü buraya ayırmanız gerekecektir. Bir geziden geriye ilk olarak ne kalır? diye kendimize sorsak öncelikle yorgunluk deme ihtimalimiz yüksektir. O olmazsa olmaz zaten. Biz öncelikle o tatlı yorgunluğumuza eklediğimiz güzel bir ilkbahar hatırası ve albümümüzü zenginleştirdiğimiz fotoğraflarımızla buradan ayrılıyoruz. Buna ek olarak küçük bir hediyelik hatıra almayı da ihmal etmiyoruz. Ziyaret günümüz paskalya günlerine denk geldiği için kendimizi çok talihli sayabiliriz. Çünkü normal günlerde az çeşitlilikte takılar, ufak tefek süs eşyaları ve bir miktar el örgüleri bulunuyorken bugün birçok cazip ürünlerin sergilendiği stantlar mevcut. Yerel folklor kıyafetleri, el emeği göz nuru tablolar, tabaklar, fincanlar bunlardan bazıları. Belki siz de bizim gibi şanslı gününüzde olur ve zengin hediyelik eşyaların sergilendiği bir günde bu güzel açık hava müzesini gezebilirsiniz. Fakat burada satılan her ürünün normalden biraz daha pahalı olduğunu hatırlatmakta fayda var. Bu da bütün turistik mekanları gözümüzün önüne getirince normal olarak algılanabilir. Sonuç olarak; müze gezmeyi sevenler için Rus, Türk, antik ve Orta Çağ etkisi altında kalan Güneydoğu Avrupa'daki yaşamı yansıtan Dimitrie Gusti Ulusal Köy Müzesi'nin harika bir tercih olduğunu söyleyebiliriz. Modern yapıların sardığı Bükreş sokakları arasında geleneksel Romanya evlerini ve kırsal hayatı gözler önüne seren bu sosyolojik müzeyi gezerken Romanya'daki 17. yüzyıldan günümüze kadar yaşanan değişimleri de görebilmek ayrı bir zenginlik. Hatta sadece bu müzeyi gezmek için bile Bükreş'e gidilebilir, desem abartmış olmam herhalde. Artık bu yazıyı okuduktan sonra gezi planınıza belki de bu güzide müzeyi de eklemiş olabilirsiniz. Şimdiden iyi gezmeler.


Önce su getir, önce yemeği yap, önce çamaşır, bulaşık... Dırdırcı kadın başladı yine konuşmaya. Duymayacağım bu kez. Radyomun düğmesine dokundum. Sesini de iyice açtım. Bir kadeh içki aldım. Geçen gün bir şiirde okumuştum. Sarhoş kafayla yaşamalı. diyordu dünyayı. Balkonda her zamanki köşemdeyim. Dırdırcı kadın daha bir kızdı. Oldum olası sevmezdi şu içimdeki diğerini. Şu yazar denileni. Kalbimin odacıklarında onca yıldır komşudurlar, sevmediler birbirlerini gitti. Neymiş; dağınıkmış, aklı beş karış havadaymış, yazarım diye dolanırmış ortalıkta. Geçen gün bir diğer odadakiyle, şu mühendis hanımla konuşurken duydum. Yazar olmuş da ne olmuş? İşi gücü gökyüzüne bakmak. Ne varsa? Bir işin ucundan tutmaz. Konuşmaya gelince, susmaz... Dedikodu yapıyorlardı. Ne isterlerse konuşsunlar canım. Mühendisin de sesi çıkmıyor bugünlerde, çok şükür. Raporlar, çocuklar, kutsal evlilik müessesesi arasında kaldıramıyor garibim kafayı. Şimdilerde havasından geçilmeyen yazar hanım. Az konuşur ama bir başlayınca dinlettirir hani kendini. Geriden gelen müzik eşlik ediyor düşüncelere, Herkes sustu. Dırdırcı bile. Boşluk büyüyor. Gözlerimi kapattım. Balkon demirinden kaydı son parmağım. Çok sevdim. Kurgusu ve dili harika. Devamı gelir umarım yazılarınızın. Çok teşekkür ederim. Hep yazıyla şifalanmak umuduyla.. sevgiler ve saygilar..


İbrahim ter içinde uyandı. Giydiği yarım kol beyaz fanilasının çoğu yeri sırılsıklam olmuştu. Son günlerde sıklıkla gördüğü aynı rüya onu oldukça sarsıyordu. Rüyadan uyanınca kendini harese yemiş deveye benzetirdi. Devenin ağzını kanatan otu ısrarla yemek istemesi gibi o da yüreğini parçalayan sahneleri görmek için dua ederek yatağa giriyordu. Son günlerde, akşam öğününde alması gereken ilaçları da ihmal etmişti. Yaz aylarında bile örtünerek uyudukları yün yorganı üzerinden atmadan yatakta karısı Fadime'yi aradı. Odada tek olduğunu anlayınca kalkıp fanilasını değiştirdi. Hava tamamen aydınlanmadığından duvardaki saati güçlükle okuyabildi. Sabah namazı vakti girmişti. Gardırobun kapısını kapatıp perdeyi açtı. Temmuz ayı başlamış olmasına rağmen hava bu saatlerde serindi. Kapının arkasında asılı duran hırkasını giyip odadan çıktı. Fadime'yi her zamanki yerinde, pencerenin önündeki kanepede, kucağında Kur'an okurken buldu. Kur'an okumayı ellili yaşlarda öğrendiğinden genelde büyük boy Mushaf'ları tercih ediyordu. İnce uzun parmağını sağdan sola hareket ettirirken göğsü inip kalkıyor ve dudaklarından değişik sesler çıkıyordu. İbrahim kapıdan, karısı Fadime'yi seyrederken, elini ıslanmış kır saçlarının arasına götürüp kafasını kaşıdı. Kafasından çıkan ses ile karısının ağzından çıkan sesler birleşince bir iş makinası gürültüsü duyulur gibi oldu. Kulağında çınlayan bu sesle banyoya gitti. İbrahim ve karısı uzun süredir dış dünyadaki seslere kapalı daha çok kendi iç alemlerindeki sesleri duyuyorlardı. Abdest alırken aynada yüzüne baktı. Yaz ayları gelince burnu önce kızarır sonra da derisi pul pul dökülürdü. Herhangi bir alerjisi yoktu ama cildi çok hassastı. İbrahim salonda serili duran seccadede namazını kıldı. Karısı kucağındaki insan suretli kırlenti kanepeye bırakıp ayağa kalktı. Fadime'nin boyu kocasının boyundan uzundu. Elindeki Kur'an'ı raftaki Anatomiye Giriş kitabının yanına koyarken oğlunun lise mezuniyet fotoğrafına baktı. Fotoğrafın sağ alt köşesinde 1998 Süleyman Demirel Fen Lisesi Mezunları yazılıydı. Zaman ne çabık geçiyor diye söylenerek basma eteğini ve lacivert bluzunun üzerine giydiği kahverengi yeleğini düzeltip namaza başladı. Duası her zamanki gibi uzun sürdü. Seccadeyi katlayıp vitrinin çekmecesine koyduktan sonra koltukta oturan kocasına döndü. -Bögün Kemal gelecek. -Habarım var. -Buzlukda gıyma varıdı, çıkardım. İç hazırlayacam. Fırına götür de etli ekmek yapdırıver. Hasan'a da söyle, gevrek bişirsin! Geçen günküler ataş görmemişdi. Bu sefer de yanmış diyecen oğlanın bişirdiğine. Gafa gidik zaten senin. -Tamam tamam... Çarşıya çıkınca şeker almayı da unutma! Yarın bayram, çocuk çoluk gelir gapıya. -Ne ilazımsa yaz, unudurum ben. -Başka bi şiy gerekmez. Dolapda süzme yoğurd var. Yanına da ayran yapacam. O icceni getirir zaten. Sen merak itme! Bak! Oğlan gelince yidiğine içdiğine laf itme sakın. Senin dilinin ayarı yok! -Tamam hanım, gızdırmayız oğlunu. Ne içerse içsin. Gendi içip hastalarına içmeyin mi diyecek? Ne diyecekse diyecek. Golay mı tıp okumak? Gafasında saç galmadı oğlanın. Demek ki ziğnini böyle topluyor. Hep İzmir'e gidince başladı bu meredlere. Isbarta'da yurtda galırken disiplin vardı. Okul didin mi sıkı olacak. Keşke askeri okul gazanınca oraya yollasaydım. -Hanım ben onun iyiliği için diyom. Canına yazık! Zaten ufak defedi, yumruk gadar galdı oğlan! O benim ciğerim, paşam! Haydi ciyala neyse de içkiye başlamasaydı iyiydi. -Ne yapalım, başladı. Kemal Isbarta'ya giddinde daha çocuğdu. Hem okudu hem çalışdı. Yazın Akşehir'e gelip tatil mi yabdı sanki? Her tatili vişne ağaçlarının, kiraz ağaçlarının depesinde geçdi. -Ben bilmiyo muyum sanki? Keşke yokluk olmasaydı da daha golay okutsaydık. -Ben çay goyyom. Fırın açılmışdır. Sen de git, ekmek al. Gavaltı yapalım. diyerek mutfağa girdi. İbrahim gazete kağıdına sarılmış sıcak somunları koluna sıkıştırdı. Ekmek kokusu ile yan bahçeden gelen sulanmış toprak kokusu birleşti. Burnuna gelen bu koku yetmiş yıllık hayatının özetiydi. Son sekiz sene onu çok yormuştu. Geceleri gördüğü kabuslar da olmasa yaşamanın bir manası kalmayacaktı. Yavaş yavaş yürürken, elini cebine attı. Sigara paketi zannettiği şeyin, cüzdanı olduğunu anlayınca çıkarıp içini açtı. Kahverengi saçları henüz seyrekleşmemiş, her zamanki gibi, pembe yanaklarının ortasından kocaman gülümsemeyle bakan oğlunun yeşil gözlerine odaklandı. Fotoğrafı baş parmağıyla okşadı. Sen benim bitiremediğim ömrümün hasadısın! diyerek cüzdanı kapatıp cebine koydu. Kapıyı açınca, genzi kızarmış biber kokusuyla doldu. Mutfağa girip, Ege Üniversitesi armalı kupadaki ılık su ile ilaçlarını içti. Aynı ilaçları karısı da kullanıyordu. Fakat ne ilaçların ne de gittikleri seansların bir faydasını göremiyorlardı. Teybin sesi kızartma yağından çıkan sesi bastırıyordu. Bu evde sakin bir hayat yaşanmasına rağmen genelde hareketli şarkılar çalınırdı. -Biber acı galiba! -Heee, acıymış. Fırına bunnardan da götür! Paşa sever acıyı. Biraz da sütlaç yapacam. Başka ne yapsam acaba? -Bizim için geliyor tabi. Huysuzlanma sen de! Bak dokdor babası da oldun. Daha ne istiyon? Haydi salona geç! Sofrayı oraya guracam. Kemal'in anneler günü hediyesi olarak aldığı yemek takımına hazırlanmış kahvaltı masasına oturdular. Masaya dizilen tabakların sayısı diğer günkülerden oldukça fazlaydı. Servis tabakları, bıçaklar, beyaz peçete... hepsi Kemal'in beğendiği gibi dizayn edilmişti. Akşam yemeği ve sonrasında kurulacak sofraların provası yapılıyordu. Kahvaltıdan sonra İbrahim çarşıya gitti. Fadime yatağı toplayıp gardırobun kapılarını açtı. Kemal'in kıyafetlerinin kendi kıyafetlerinden fazla olduğunu gördü. Hepisine nafdalin gokusu sinmiş. Paşa bana gızacak. Bunnları yiniden yuyup ütüleyen. diye söylenerek beyaz önlükleri askıdan aldı. Sadece önlükler değil tişörtlerin çoğu da beyazdı. Kot pantolonları toplarken Bu oğlan bu donların içine nasıl sığıyo? diyerek dudaklarını büzüp ellerini iki yana açtı. Aynı hareketi oğlu da yapardı. Böyle yaptıklarında ikisinin de yüzlerinde onlarca kırışık belirirdi. Kanvas şortların altındaki çeyizlik hurcun içinde, giyilmiş ama yıkanmamış bir takım kıyafet vardı. Bu kıyafetlere dokunamadı. Bazen hurcu açar ve kocasıyla birlikte kıyafetlerden gelen kokuyu içlerine çekerlerdi. Alt raftaki kutuyu açtı. Siyah beyaz kutunun içinde halı saha kıyafetleri vardı. Bunnarı da hazırlayan. diyerek kutudaki Beşiktaş formalarını çıkardı ve işe koyuldu. İbrahim eve geldiğinde, Fadime mutfaktaki hazırlıklara devam ediyordu. Bu sefer evin her yerini yayla çorbasının üzerine dökülmek için eritilmiş tereyağı kokusu sarmıştı. Evdeki koku ne olursa olsun onlar hep aynı şeyi hissederlerdi. Evin duvarlarına genzi yakıp gözü yaşartan kekremsi bir koku sinmişti. Fakat diğer insanlar bu kokuyu hissetmiyorlardı. -Mahalledee okulun bağçasında oturdum biraz. Çocuklar top oynayyorlardı. Onlara bakdım. -Tembel tavıklar gibi her gün oraya düneyyon. Osanmadın mı orada oturmaya? Kürşat'a diyecem: O daşı ordan galdırsın. Sen de rahat it, mahalleli de rahat itsin. Ne yapacan elin çocuklarının topunu? Sanki gendi oğlanların mı oynayyorlar? İbrahim, Ben de senin kanepeni kaldırtacağım. diyecekti ama bunu söylemeye bile gücünün kalmadığını fark etti. Sessizce salona geçti. Eskiden o taşın üzerinde oturur ve oğlunun attığı golleri gururla seyrederdi. Elleriyle değil, yüreğiyle alkışlardı çocuklarını. Büyükçe olan kırlenti kafasının, iki küçük kırlenti de ayaklarının altına koyarak Fadime'nin kanepesinde uzandı. Yorulduğunda böyle yapmasını ona Kemal söylemişti. Biraz dinlendikten sonra ayağa kalktı. Karısına seslendi. -Paşa'nın halı saha ayakkabılarının önü açılmışdı. Ünal'a götürem de tamir iddirem. -Götür, götür! Ben de namaz gılıp sofrayı hazırlıyacam. Fadime sofrayı hazırlayıp düğüne gidecekmiş gibi giyindi. Her zamanki yerine yani pencerenin önündeki kanepenin köşesine sokağı görecek şekilde oturdu. Daha Fadime'nin zihninden geçip gözlerini kilitlediği sokakta canlanan birinci hatıra bile bitmemişti ki, İbrahim elindeki poşetlerle içeri girdi. Tamir ettirdiği ayakkabıları dolaba yerleştirdi. Yatak odasına gidip lacivert takım elbisesinin içine beyaz gömleğini giydi. Hiç konuşmadan gelip karısının yanına oturdu. Her ikisinin de gözleri saatte, kulakları kapıdan gelecek sesteydi. Zil çalınca heyecanla koştular. Fadime kapıyı açtı. Karşılarında küçük oğlu Kürşat ve torunları Kemal'i gördü. Altı yaşlarında kahverengi saçlı, yeşil gözlü çocuk dudaklarını büzüp ellerini iki yana açtı. -Babaanneeee! Hazır mısınız? Sizi almaya geldik. Önce mezarlığa gidip Doktor Amca'mı ziyaret edeceğiz, sonra da hayvan pazarına... Haydi! Güzel bir hikaye, sürpriz son. Beklenen güzellikte. Bizleri duygusal mevsimlere sürüklediniz. Teşekkür ederim emeğinize sağlık. Her türlü farklı hissiyatı okurlarına tattıran sıcak ve samimi bir hikaye olmuş, her ne kadar sonundaki acı sürpriz o tadı buruklaştırsa da... Elinize sağlık.


Ağlayan Kadın (Görsel 2) mendilini ağzında ısırarak tutar. Gözlerinde endişeyle karışık bir korku barındırır. Öyle bir zaman gelir ki gözlerimiz o bakışları silerek gülümsetmeye çalışır. Önce çizgileri ve renkleri tuvalden kazırız. Sonra tuvalin arkasında bir kadın görürüz. Adı Dora Maar olan bu kadının derin bakışlarına takılırız. Kim bu Dora Maar? (Görsel 1) Neden ağlıyor? Ya da ağlayan sahiden Dora mı? diye sorular sorarız. Maar, Picasso'nun öne çıkan resimlerine ilham kaynağı olan kişidir. Onun, ağlayan kadın takıntısına hüznünü ödünç verecek kadar da cömert. Aralarındaki sevgi mi, aşk mı ne olduğunu anlayamadığımız bu ilişkiye bakışlarımızı bulandırmadan göz atalım. Kendine güvenen, yetenekli ve entelektüel bir kadın olan Dora aynı zamanda fotoğrafçı, şair ve ressamdır. Sanatında yükselişe geçtiği dönemde Picasso ile tanışır. Picasso'nun üslubundan oldukça etkilenir. Daha sonra, Picasso'nun da isteği ile hayatına resim yapma arzusu girer. Aynı zamanda Picasso'ya modellik yapmaya devam eder. Bu kısımların altına kırmızı bir çizgi çekelim. Tıpkı Picasso'nun tüm Dora Maar portrelerinde yanağına kondurduğu şeftali kırmızısı gibi. 'Dora Maar' olarak ismini sonradan değiştiren sanatçı 1907'de Paris'te doğar. Annesi Fransız, babası Hırvat asıllı başarılı bir mimar. Babasının işlerinden dolayı bir süre Arjantin'de kalır. Paris'e gelir gelmez 1926'da resim dersleri almaya başlar. Ardından Güzel Sanatlar'da fotoğraf eğitimi alır. Fotoğraf alanındaki yeteneği onu bu alana iter. O zamanın ileri gelen fotoğrafçıları ile çalışır ve hatta aynı atölyeyi paylaşır. İllüstrasyonlar yapar. Fotomontaj, bindirme, kolaj teknikleri ile zihinleri zorlarken çeşitli illüzyonlar yakalar. Fazla ayna kullanımı ve gölgelerdeki zıtlıklarla bunu destekler. Formlar üzerinde gerçeküstü rötuşlarıyla da ünü artar. (Görsel 3, 4) İlk kişisel sergisini Paris'teki Galerie Vanderberg'de açar. (Caws, 2000, s.224) Bir kadın olarak güzelliğinin dışında sanatıyla öne çıkmayı başarır. Moda fotoğrafçılığında uzmanlaşır. Politik konularda aktif olur. Paris Rene Lefeuvre'de 1934 yılında, Jacques Soustelle, Simone Weil ve Georges Bataille tarafından desteklenen faşist gösterilerin ardından, Andre Breton'un öncülüğünde yazılan Mücadeleye Çağrı isimli broşürü imzalar. Sürrealist kavramların etkisiyle kendisini sol görüşe yakın hisseder. Bu sürrealist çalışmalar bir süre beraber yaşadıkları Picasso'yu da etkiler. Dora ayrıca Picasso'ya fotoğraf çekme tekniklerini de öğretir. Picasso Dora'nın atölyesinde bir arkadaşının ziyaretine gelir. Atölyede bir fotoğrafa hayran kalır. (Görsel 5) Picasso, Dora'nın modelliğini yaptığı bu fotoğrafı çok istemesine rağmen bir türlü alamaz ama Dora ile tanışmayı başarır. Yazar Jean-Paul Crespelle, ilk karşılaşmalarını şöyle anlatır; Kalın kaşları nedeniyle daha soluk görünen soluk mavi gözlerle aydınlanan genç kadının ciddi yüzü; -hassas, huzursuz bir yüz- ışıkla gölgenin üstünden dönüşümlü olarak geçti. Parmakları arasında küçük, sivri uçlu bir kalem bıçağını masanın tahtasına sürmeye devam etti. Bazen ıskaladı ve siyah eldivenlerinin üzerine işlenmiş güllerin arasında bir damla kan belirdi. (Conway, 18 Haziran 2014). Picasso daha sonra bu eldivenleri hatıraları için sakladığı vitrine kilitler. İkisinin yolları bir film setinde tekrar kesişir. Picasso ona hayran kalır. Mazoşist tavırlarından oldukça etkilenir. Belki de bu hayranlığı onun portrelerini çizmekten daha ileri gider. Maar içinse bu sevgi ölümüne kadar olan süreçte bir saplantıya dönüşür. Dokuz yıl birlikte yaşarlar. Picasso Dora'yı ayrılmadan önceki son yıllarında yalnızca ağladığı için sever. Çünkü onun hüznünden beslenir. Dora'nın 'Ağlayan Kadın' portresi onlar ayrılmadan önce çizilen son resimdir ama konumuz bu resim ve ressamın üslubu değil; Picasso'nun iç savaşın acılarını bir kadın üzerinden betimlemesidir. Dora, Amerikalı yazar James Lord'a Benim portrelerimin hepsi tamamen yalan. Onlar Picasso'nun. Hiçbiri Dora Maar değil. der. . Dikkat edersek Picasso'nun 'Ağlayan Kadın' portrelerine başlamadan önce çizdiği Dora'ların bambaşka olduğunu görürüz. (Görsel 7) Ressamın betimlemelerinde; Dora yüzünde tatlı bir tebessüm, narin, alımlı bir duruş ile zarif karanlığını içinde saklayan bir kadın olarak bakar. İspanya İç Savaşı Picasso'yu çok etkiler. Dora'nın ruhsal sıkıntılarının kırılma zamanı da bundan sonra başlar. Paris'in ara sokaklarında engelli, yoksul insanların fotoğraflarını çeken, empati kuran Dora'dan bahsedersek bu kulaklara yabancı gelmez. Paris'in dışında da arayışlarına devam eden Dora, özellikle hizmet gitmeyen La zone olarak adlandırılan bölgelerde; kulübe ve barınaklarda yaşayan otuz bin kadar yoksul insandan bir kısmının fotoğrafını çeker. Barcelona'ya da gider. Aynı konularda fotoğraflar çeker. Dora, ünlü ressamın adını kendi işleri için hiç kullanmamış olmasına rağmen Picasso ile tanışıyor diye dikkate alınmaz. İç savaşın etkisinde devasa bir eser olan Guernica tablosunun tüm oluşum aşamalarını da Dora fotoğraflar. (Görsel 8) Esasen Picasso, Guernica Tablosu'nu Dora'nın siyasi görüşünden etkilenerek yapar. Picasso önceleri apolitik bir sanatçı iken faşizme karşı tutum sergiler. Dora Picasso'nun bu resmi yaparken en yakın destekçisi olur. Guernica'nın resmi fotoğrafçısı olan Dora, bu eşsiz tablonun her bir çizgisi hakkında yorum yapanlara muhakkak bir çift söz söyleme hakkına da sahip olur. Hatta tablonun bazı yerlerini Dora'nın boyadığı da söylenir. O sıralar bu savaş, Dora'nın sinirlerini gitgide yıpratır. Peşine İkinci Dünya Savaşı olur. Elbette başka sebepler de birikir. Picasso'yu ezici söylemlerine ve de hovardalıklarına rağmen terk edemez. Oysa ki Maar, iyi eğitim almış ve ayakları üzerinde durabilen bir kadındır. Hal böyle iken Picasso, Dora Maar'ın ona karşı olan sevgisini yıpratır, önemsemez. Picasso, Dora ile yaşarken başka kadınlarla da ilişkilerini devam ettirir. Dora ile birlikteliklerinin son zamanlarına doğru Picasso, kendisinden yirmi yaş küçük bir kadınla da yaşamaya başlar. Bu genç kadın ve ressamın bir de çocuğu olur. Üstelik Picasso bu süreçte resim yapması için Dora'yı teşvik eder. Dora, fotoğraf sanatının inceliklerine hakim, özgün çalışmalar ortaya koyarken; her şeyi bırakıp resim yapmaya başlar. Yıllar sonra sanat eleştirmenlerinin ortak söylemi de aşağı yukarı aynı olur. Picasso, Dora'nın kendisine bağlılığını kullanarak fotoğraf alanında yükselmesini engellemek ister. Dora tam da bu zıtlıklar içinde sinir krizi geçirir. Üstelik Picasso da onu terk eder. Bir süre akıl hastanesinde yatar. Yasak olmasına rağmen elektroşokla başka tedaviler görür. Hastaneden çıktıktan sonra Picasso ona kırsalda bir ev satın alır. Bu ev ona gönderdiği özür yüzüğüne benzer. Dora hayatının son zamanlarını kendi içine çekilmiş olarak Paris'te geçirir. Bir zamanlar özgün fotoğraflar umudu ile dolaştığı Paris'in sokaklarında; o kalıplara sığmayan kadından artık eser yoktur. Dora bundan böyle resme sımsıkı tutunur. (Görsel 9, 10) Yaşamayı seçer. Düşünsel ve inanç anlamında bu yaşadıklarından sonra değişikliğe de gider. Dora'nın annesi Katolik mezhebine bağlı bir kadın. Küçük kızını bu mezhebe göre katı bir şekilde yetiştirir. Gençliğinde ise bunlara babasının da desteği ile karşı çıkmasına rağmen Dora, bir zamanlar reddettiği öğretilere geri dönüş yapar. Hayatının sonuna dek tam bir katolik olarak yaşar. Picasso ile nadiren görüşmeye devam eder. Dora tekrar Picasso ile resim yapmayı da hayal eder. Dora'da zedeleyici yıpranmalar oluşur. Fakat yaşadıkları, sanatını önemli ölçüde etkiler; bu durum da resimlerine yansır. Tarzını güçlendirir. Picasso değeri yaşadığı zamanda bilinen ender ressamlardan olduğu için; Dora uzun yıllar Picasso'nun gölgesinde kalır. İlk başlarda bundan şikayet etmez. Aksine tercihi de bu yönde olur. Bu da Dora'nın Picasso'dan hemen ayrılmamasının nedeni olarak ona beslediği duygulardan başka şeylerin de var olduğunu gösterir. Picasso ile birlikteyken yaptığı resimlerde -kendisi kabul etmese de- desenleri Picasso'nun fırçasının kokusundan yayılan bir gerçeğe evrilir. Sonradan resimlerinde bu durum değişir. (Görsel 11, 12) Soyuta meyleden içe dönük manzaralara döner. Picasso ile geçmişini, kendisi ile resimleri arasında muhafaza eder. Dora, genelde Picasso'nun sevgililerinden biri ve modeli olarak hatırlanır ki bu tam manasıyla eksik ve yüzeysel bir ifadedir. Kendisi de bunu reddeder. Picasso'nun onun 'hocası' olduğunu vurgular. Kendisini sanatçı olarak tanıtan birçok sergisi de olmuştur.(1) Emma Lewis, Tate Modern'de iki yüz elliden fazla fotoğrafın misafir olduğu serginin küratörlerinden birisidir. Dora Maar'ın çalışmalarına Kasvetli ve çekici, şakacı bir unsur. diyerek akıllara kaydeder. Aslında eserler esprisini de içinde barındırır. (Dowd, 24 Kasım 2019). Şiir yazar. Ruhundaki dalgalı haller metaforlar halinde renklerinde ve kelimelerinde yayılır. Ağır depresyonda, kriz geçirdiği zamanlarda şiirleri onu destekler. Yetmişli yaşlarından sonra Dora, karanlık odasına geri döner. Burada yüzlerce fotogramla deneyler yapan Dora'nın resim sanatına uzun süre emek verip ilerleme kaydetmişken neden tekrar fotoğrafla ilgilendiği konusunda ancak tahminler yürütebiliriz. İki sanat arasında birbirini besleyen ortak disiplinler var. Resimle haşır neşir olurken, aklında yanıp sönen ışıklar mı yolunu aydınlattı? Onu dürten neydi? Yine de hiçbir zaman bilemeyeceğiz. Çünkü karanlık oda deneylerinin birçoğu Dora'nın ölümünden sonra bulunur. Bu da içe dönük bir karakterden beklenilen bir davranıştır. Picasso'ya bir tepkisinin sonucu olarak onları saklamış olabilir. Bir yandan da Picasso'nun istediği sanatı sürdürmesi ile ona olan bağlılığının sağlamasını yapar. Tahminler olası güzergahta devam etse de sonuçta bu deneyleri yapmış olması onun gerçeği. Seksen dokuz yaşında uzun bir yolculuğun arkasından gözlerini kapayan Sevgili Dora, birçok soru işareti ile hayata veda eder. Dora Maar, sanat tarihçileri tarafından uzun yıllar sonra keşfedilir. Yaşadığı zamanlarda kıymeti bilinmez. Hatta Maar, yakın tarihte 'Genius Picasso' dizisinin 2018 sezonunda Samantha Colley tarafından canlandırılır. Dizinin konusu Picasso'nun yaşamıdır. Picasso çok güçlü kübist ressamlardan olduğunu kanıtlamış özel bir sanatçı. Yolumuzu henüz 'Ağlayan Kadınla' kesiştirmedik. Bu portre Dora ile özdeşleşince farklı, Picasso'yu düşününce farklı anlamlar içeriyor. Dora Maar'ın ağlaması Picasso'nun sanatının bir bölümünü elbette 'Doralaştırır'. Aslında Dora Maar için; ağlayan değil, ağlatılan kadın demek daha doğru olur. Şair Grace Nichols'ın Dora'nın ağzından yazdığı mısralar da bunu destekliyor. Dora Maar ve Pablo Picasso'ya saygılarımla.


Bir köprü düşünün ki o bulunduğu şehrin bir parçası değil de sanki şehir onun etrafında örgülenmiş olsun. Öyle bir köprü ki üzerine yazılan bir roman, yazarına Nobel Edebiyat Ödülü kazandırsın. Uzatmadan söyleyelim. Bahsettiğimiz yapı, Drina Köprüsü adıyla nam salmış olan Sokollu Mehmed Paşa Köprüsü'dür. Günümüzde Bosna'da, Sırbistan sınırı yakınında bulunan Vişegrad şehrindeki bu köprü, neden bu kadar ünlenmiştir? Köprüye dünya çapında nam kazandıran İvo Andriç'in 1961 yılında yazdığı ve kendisine Nobel Edebiyat Ödülü kazandıran 'Drina Köprüsü' romanıdır. Bu romanın ilk kısmında, yediden yetmişe hem Müslümanlar hem de Ortodokslar arasında türeyen, şehirdeki köprüyle ilgili efsaneler anlatılır. Romanda köprünün merkezi noktasındaki Kapiyada oturup muhabbet etmenin anlatıldığı kısmı buraya almadan edemedim. Birinci ve İkinci Dünya Savaşı sırasında kent neredeyse tamamen yıkılmış, çoğu bina Drina Köprüsü de dahil olmak üzere ağır hasar görmüştür. Köprü, 1949-1960 yılları arasında köklü bir restorasyondan geçirilmiş ve savaşlar sırasında yıkılan kısımları, Yugoslavya hükümeti tarafından yaptırılmıştır. Bosna Savaşı sırasında herhangi bir saldırıya maruz kalmamıştır. Ancak 2003 yılında köprüdeki trafiğin giderek artmasından dolayı motorlu araç geçişi yasaklanmıştır. Bu döneme kadar maruz kaldığı yoğun yüklenme sonucunda köprüde önemli hasarlar meydana gelmiştir. Ayrıca 1966 yılında köprünün mansap bölgesinde, 1989 yılında ise menba kısmında yapılan iki hidroelektrik santral, köprünün temellerinde ciddi hasarlar meydana gelmesine ve üzerinde bulunduğu akarsuyun taban rejiminin değişmesine sebep olmuştur. Bu sıkıntıları aşmak ve köprünün rampasını yeniden inşa etmek amacı ile 1992'de başlayan çalışmaları savaş sekteye uğratmıştır. 2010-2019 yılları arasında TİKA tarafından tamiratı yapılmış ve bu esnada UNESCO temsilcileri de çok yardımcı olmuştur. UNESCO tarafından 2007'de Dünya Kültür Mirası listesine de alınmıştır. Dünya Kültür Mirası içinde yer alan 6 köprüden biri olan Drina Köprüsü, 11 kemerli ve toplam uzunluğu 179 metredir. Babası vefat eden Sokollu Mehmed Paşa, annesi ve abisiyle yaşayan bir çocuktur. Annesi çocuklarının okumalarını istemektedir. Büyük oğlunu bir kilise mektebine gönderir. Küçük oğlunun da devlet adamı olmasını arzu eder. Bunun için yeniçeri olarak devlete kaydetmek ister. Yeniçeriler bilindiği gibi Hristiyan çocuklarından seçilmektedir. Herhangi bir özür ve sakatlığının olmaması, çok zeki olmaları, ailenin tek çocuğu olmamaları gibi belli kriterleri vardır. Sokollu'nun annesi, Hristiyan köylerinde çocuklara imtihan yapan yeniçeri ağası turnacıbaşıyı beş yıl bekler. Oğlu artık 11-12 yaşlarındadır. Genelde çocuklar 7-8 yaşında alınmaktadır. Turnacıbaşı, bu çocuğu başta imtihana almak istemez. Çok ısrardan sonra diğer çocuklarla beraber imtihana girmesine izin verir. Seçilecek çocuklar, bir sofraya otururlar. Ellerine kollarından uzun birer çömçe verilir ve önlerine birer kase çorba konur. Çorbayı dökmeden içenlerin, İstanbul'da Enderun Mektebinde okuma hakkı kazanacağı söylenir. Sokollu bu durumu görünce yanındakine şöyle der: Sen bana çömçenle içir, ben de sana içireyim. Böylece çorba dökülmeden içilmiş olur. Bu zekayı gören turnacıbaşı, yaşına başına bakmadan hemen Sokollu Mehmed Paşa'yı İstanbul'a götürür. Yeniçeriler küçük yaşlarda Müslüman ailelerin yanına verilir ve orada Osmanlı örf adetinin yanında Osmanlıca, Arapça ve Farsçayı iyi derecede öğrenirlerdi. Büluğ çağına erdiklerinde acemi oğlan mekteplerine alınırlar ve askeri talimden geçirilirlerdi. Sonrasında daha da kabiliyetli olanlar Enderun Mektebi'ne alınırdı. Burada da kabiliyetlerine göre şair, sanatkar veya devlet adamı olurlardı. İşte Sokollu, üç padişah zamanında aralıksız sadrazamlık yapmış çok büyük bir dehadır. Köprüye gelecek olursak, Sokollu'nun Müslüman olduğunu duyan köylüler annesine; Bir papazın kardeşi nasıl Müslüman olur, sen nasıl bir Hristiyansın? diye ileri geri konuşmaya başlarlar. Kendisi oğluna bir mektup gönderir ve Köydeki insanlara benim iyi bir Hristiyan olduğumu ikna etmem lazım, bana bir kilise yap. der. Sokollu kilise yaptırırsa kendisinin gizli bir Hristiyan olduğunu düşünen fitneciler çıkar, diye önce çekinir ama yaptırmadığı takdirde annesi Sütümü helal etmem. demiştir. Bu durumu Mimar Sinan'a danışır. Mimar Sinan da Orada bir köprü ihtiyacımız var, görkemli köprünün hemen dibine küçük bir kilise yaparsınız, hiç kimse de bu muhteşem eserin yanındaki küçük kiliseye laf etmez. Anneniz de Neden ırmağın karşı yakasına yaptırdın? diye sorarsa rahat rahat ibadethanene gidebilesin, diye senin ayağının altına köprü de yaptırdım dersin. diye cevap verir. Böylece köprünün inşaatı Mimar Sinan eliyle başlar. Köprünün bitiminden iki yıl sonra ise Sokollu Mehmed Paşa, Topkapı Sarayı'nda hançerlenerek şehit edilir. Sokollu'nun şehit edildiği tarih, Osmanlının da yükselişinin bittiği tarih kabul edilir. Vişegrad'da köprü en güzel Drina Nehri üzerinde tekneyle gezilerek görülür. Tekneyle gezinti sırasında Vişegrad üzerine yazılmış en güzel sevdalinkalardan biri olan ve Safet Isoviç'in yorumuyla U lijepom starom gradu Visegradu dinlenir. asikovah s dragom skoro svako vece. A i jutros slusam, pjevaju slavuji, vec je zora rana Drinu obasjala! Evo sam ti dos'o, sjedim na Bikavcu, slusam, Drina huci, novi dan se sprema. Sve je kao nekad, pjevaju slavuji, samo tebe, draga, na Bikavcu nema. Visegrade, grade, gdje je moja draga, Ve bu sabah dinliyorum, bülbüller şakıyor, Dinliyorum, Drina kükrüyor, yeni bir günün sabahında. Her şey eskisi gibi, bülbüller şarkı söylüyor,


Elia Kazan, anı-biyografi türünde kaleme aldığı Bir Yaşam adlı kitabında 94 yıllık hayatını şu üç satırda özetler: Zamanında ben de birçok kez deri değiştirdim, birçok insanın gıpta edeceği bir hayat yaşadım; çok şiddetli, acımasız değişimlerden geçtim. Olanları genellikle acı tecrübeler sonucunda fark ettim. Pişmanlığı tattım, suçluluğu bir kambur gibi sırtımda taşıdım, gururun da en zirvesini gördüm. Ah! Evet, ne günler geldi geçti! (Aksoy, 2017). Asıl adı Elias Kazancıoğlu olup Kayserili bir ailenin oğlu olarak 7 Eylül 1909'da İstanbul'da dünyaya gelmiştir. Aslen Rum olan ailesi 1913 yılında ABD'ye göç etmiş ve onun ismini Elia Kazan olarak değiştirmişlerdir (y. y., 2021). New York eyaletindeki New Rochelle'de liseyi bitiren Kazan, Massachusetts'te Williams College'de onur listesine girerek yüksek öğrenimini tamamlamış ve Yale Üniversitesi'nde tiyatro öğrenimi görmüştür. 1932 yılında New York'ta oyuncu olarak tiyatroda çalışan Kazan, 1940 yılında tiyatro yönetmenliği yapmaya başlamıştır. Ünü kısa sürede tüm Amerika'ya yayılmış ve Broadway'in en iyi yönetmenleri arasına girmiştir. 'Yeni Dünya' ona da yeni ufuklar açmıştır. Kazan, 1947 yılında Cheryl Crawford ile birlikte 'Actors Studio' adındaki kendi aktörlük okulunu kurmuştur. Kazan, açtığı bu aktörlük okuluyla Hollywood'a çok başarılı bir oyuncu kadrosu kazandırmıştır. Unutulmaz filmlerinde başroller vererek bir ikon haline getirdiği Marlon Brando onun en gözde öğrencilerinden biridir. Kazan'ın aktörlük okulundaki bir diğer öğrencisi ise James Dean, Kazan'ın 1955 yapımı Cennet Yolu adlı filminde oynayarak bir 'kült figür' payesine erişmiştir. Tanınmamış oyuncularla çalışmayı seven Kazan, Rod Steiger, Natalie Wood, Lee Remick, Warren Beatty gibi isimleri de Hollywood'un ünlüleri arasına katmıştır. (Aksoy, 2017). İlk uzun metrajlı filmini 1945 yılında 'Bir Genç kız Yetişiyor'du. Bizde 'Namus Sözü' ismiyle gösterilen 'Gentleman's Agremeent' 1948'de sekiz dalda Oscar'a aday oldu. 'En İyi Film' ve 'En İyi Yönetmen' olmak üzere üç kategoride heykele uzanmayı başardı. 1951'de çektiği ve kadrosunda Vivien Leigh, Marlon Brando ve Kim Hunter'ın yer aldığı 'İhtiras Tramvayı' , muhteşem bir Tennessee Williams uyarlamasıydı. Bir liman işçisi olan boksörün arkasına aldığı işçilerle başkaldırışını anlattığı, yine Marlon Brandolu 'Rıhtımlar Üzerinde' de 1955'te tam 12 dalda Oscar'a aday gösterildi ve sekiz dalda ödülün sahibi oldu. Onun en ünlü adımlarından biri olan John Steinbeck uyarlaması 'Cennet Yolu' , genç yaşta hayatını kaybeden sinemanın en büyük ikonlarından James Dean'in rol aldığı nadir yapımlardandı (Vardan U. 2021). Kazan, bu yıllarda Amerika'da hortlayan antikomünizm furyasından dolayı kovuşturma geçirir ve komünistleri zayıflatmak üzere bir muhbirlik rejimi inşa eden iktidarın baskılarıyla, Amerikan Karşıtı Faaliyetleri İzleme Komitesi HUAC'a ifadeye çağrılır ve orada arkadaşı olan sekiz sanatçıyı ihbar eder. İsmini verdiği kişilerden Charlie Chaplin, Orson Welles, Paul Robeson, Dalton Trumbo gibi dev sanatçı ve senaristler ülkeyi terk etmek zorunda kalmıştır. Onun cadı avına yaptığı bu katkılar nedeniyle başta yakın dostu Arthur Miller olmak üzere birçok isimle arası açılmıştır. Dolayısıyla, bu komisyona arkadaşlarının ismini vermekten ötürü ağır eleştirilere maruz kalmıştır. Bu eleştirilerden sonra, başrolünde Marlon Brando'nun oynadığı Rıhtımlar Üzerinde filminin 'alt-metinleri' birçok eleştirmen tarafından Kazan'ın, topluma muhbirliğini aklatma çabası olarak yorumlanmıştır (Vardan U. 2021). Kazan, doksan yaşına ulaştığında kendisine Academy of Motion Picture Arts and Sciences tarafından 'Yaşam Boyu Onur Ödülü' verilmek istenmiştir. Bunun üzerine Kazan'ın ihbar ettiği senarist Abraham Polonsky, ona Onur Oscar'ı verileceğini duyunca 'Umarım ödülünü alırken birisi onu vurur.' demiştir. Orson Welles ise 'Kazan, bir haindir, bütün arkadaşlarını daha yüksek bir maaş alabilmek için McCarty'ye sattı.' şeklinde eleştirmiştir. Arkadaşı olan Arthur Miller ise cadı kazanı oyununu yazıp sahneleyerek eski dostunu ağır bir dille örselemiştir (Batuhan, 2016). 71. Akademi Ödüllerinde 'Yaşam Boyu Onur Ödülü' verilmek istenen Kazan, geçmişte yaptığı bu ihbarlar yüzünden çok şiddetli protesto edilmiş ve Hollywood çalışanları arasında ciddi tartışmalara sebep olmuştur. Tören gecesi, yaklaşık beş yüz kişi Kara Listeyi Aklamayın! yazılı pankartlarla, akademiyi protesto etmiştir. Her şeye rağmen Robert De Niro ve Martin Scorsese'nin elleriyle ödülü verilmiştir. Törenin ayakta alkışlanması gerekirken Spielberg, Jim Carrey, Laura Dern gibi aktör/aktrisler, Kazan'a tepki olarak ayağa kalkmadan alkışlamışlardır. Nick Nolte, Ed Harris, Jan Mckellen gibi aktörler ise hiç alkışlamadan ve asık bir yüzle tepki vermişlerdir. Böylece Oscar tarihinin en garip ödül törenlerinden biri yaşanmıştır. Bu törenden sonra tamamen sessizliğe bürünen Kazan, arkada birçok düşman ve unutulmaz filmler bırakarak 94 yıllık görkemli sanat hayatına 28 Eylül 2003'te veda etmiştir (Aksoy, 2017). Kazan'ın, bir rivayete göre başlarda Cadı avı'na direndiği, ancak daha sonra pes edip arkadaşlarını ihbar ettiği; buna sebep olarak da '20th Century Fox' film şirketinin sözleşmesini yenilememekle tehdit ettiği iddia edilmiştir. Ancak o, arkadaşlarını niçin ihbar ettiğini hayatı boyunca hiçbir zaman açıklayamamıştır. Yaptığı ihbarlardan ötürü de ağır eleştiriler alan Kazan, 1960'larda tiyatrodan uzaklaşır ve sinemayı da ikinci plana bırakarak yazarlığa ağırlık verir (Aksoy, 2017). O, Senatör McCarthy döneminde komünist sanatçıların isimlerini heyete söyleyerek diğer bir deyişle ispiyonlayarak ömür boyu taşıyacağı bir hata yapar. Girdiği her ortamda, vicdan azabı taşıyarak var olmaya çalışır. Bu hatası onu ömür boyu takip eder. Ta ki 90'larında ölene dek... (Sert, 2017). Zülfü Livaneli, onun köklerini hiçbir zaman unutmadığını, zaman zaman Türkiye'yi ziyaret ettiğini, Kayseri'deki köyüne gittiğini söylüyor. Yaşar Kemal'le de dostlukları olan Kazan, Livaneli'nin 'Sis' adlı filminde küçük bir rol alır. Ayrıca Yılmaz Güney ile iyi derecede dostlukları olan birisiydi. Yönetimi ve senaryosu Yılmaz Güney'e ait 1983 yapımı uzun metrajlı 'Duvar' filminin Fransa'da çekimleri sırasında seti ziyaret etmiştir. Livaneli, onun kendini 'Anadolulu' olarak tanımladığını; Ben ne Rum'um ne Türk ne de Amerikalı. Ben Anadoluluyum dediğini naklediyor (Vardan U. 2021). O da 7 Eylül 1909'da, Kadıköy'de başladığı dünya hayatına 28 Eylül 2003'te, 94 yaşında iken Manhattan'da veda eder. Ele verdiği sanatçı arkadaşlarına dair hiçbir zaman özeleştiri yapmaz. Filmlerinin kalitesi gerçekten tartışma götürmeyecek seviyede çok başarılıdır. Ancak arkadaşlarını ispiyonlama mevzuunda iyi bir duruş sergileyemediği için insanlık sınavında, beyazperdedeki kadar başarılı olamadığı bugün hala onun adına bir leke olarak kalmaya devam ediyor. Burada kısaca Kazan'ın anı-biyografi türündeki hayat hikayesinden bahsetmemizin sebebi ne Anadolu kökenli olması, ne de geride unutulmaz filmler bırakmış olmasıdır. Asıl mesele o günkü iktidara muhalif olan en yakın arkadaşlarını ihbar ederek McCarthy yönetiminin 'cadı avı' değirmenine iste yerek su taşımış olmasıdır. Ayrıca beraber çalıştığı meslektaşlarını ihbar etmiş olmasından dolayı dünya sinema tarihinde unutulmaz bir yeri olan Kazan'ın, yıllar sonra bile olsa asla affedilmemesi ve yaptığı bu hatanın utancıyla da hayata veda etmek zorunda kalmasıdır. Biyografi. info. (2021). Elia Kazan Biyografisi. Biyografi. info. Anadolu adına büyük bir kabiliyetin kaybı. Diğer taraftan şahsi olarak günü kurtarırken de geleceğin kaybı.


Daha önce bölgede hiç görmediğimiz kadar ılık bir kış günüydü. Ailecek bir otobüs dolusu insanla birlikte yola çıktık. Günlerden cumartesiydi. Çocukların da hafta sonu tatiliydi. Saraybosna'dan otoban üzerinden yarım saatlik mesafedeki Visoko'ya yola çıktık. Erken çıktığımızdan sandviçlerimizi otobüste yedik. Ilık bir gündeydik ama bu sıcaklık günaşırı hatta neredeyse günübirlik yağmur yağabileceği anlamına geliyordu. Neyse ki o cumartesi hava bulutlu fakat yağışsızdı. Otobüsümüz park alanında durdu. Piramitlerin olduğu Visoko şehrinin etrafı sık funda ve meşelik. Böyle olunca her taraf çamur. Piramitlere girme imkanımız yok. Çünkü patikalar çamur içinde. Biz de doğruca yol kenarındaki yeraltı şehrine gittik. 20 küsur kişilik iki grup yaptık. Önce Türkçe bilenler rehberleriyle içeri girdi. Ardından biz Boşnakça bilenler grubuyla arkadan rehber eşliğinde dehlize girdik. Girişte baret takılan yerde piramitlerin tarihçesi, hava ve su testlerinin raporları, nasıl keşfedildikleri, bölgenin piramit haritası vb. var. Bu yeraltı şehri çevredeki dört piramidin en büyüğü olan Güneş Piramidi'nin hemen yanında. Normalde dehlizlerle piramide giden yaklaşık iki kilometrelik bir koridor varmış ama daha temizliği bitmediği için turizme açılmamış. O yüzden şimdilik 700-800 metrelik kısmı görebileceğiz. Yeraltı şehrinde rehberimizin anlattıklarına geçmeden önce bölgeyi ve piramitlerin nasıl keşfedildiğine değinelim. Piramitlerin bulunduğu yer Saraybosna'nın 40 km kuzeyinde. Bosna Irmağı'nın yatağı üzerinde. Piramitlerin üç tanesi ırmağın batı, bir tanesi doğu yakasında. Piramitlerin haricinde bir de büyükçe tapınak bulunuyor. Yaklaşık 35 bin nüfuslu Visoko kenti yüzlerce yıllık piramitlerin ortasındaki eski düzlüğe kurulmuş. Zamanla ırmak vadiyi biraz oymuş. Şehir artık en büyük piramit olan Güneş Piramidi'nin alt yamaçlarına kadar uzanmış. Piramitlerin inşa tarihi en az 24.800 yıl öncesine, yeraltı şehrinin ise 5 bin öncesine dayanır. Piramitlerin ilk keşfi 20 bin yıl önce olmuş. 5 bin yılın ardından bir daha keşfedildi günümüzde. Peki piramitler nasıl keşfedildi? Dıştan bakıldığında piramit şeklindeki tepelerin üstü daha önce de değindiğim gibi tamamen bodur ormanla kaplı. Ancak uzun yıllar boyunca insanlar -resimlerde de görüleceği üzere- piramide benzeyen bu tepelere kuşkuyla bakmış. Hatta öyle ki içlerinde ne olduğu bilinmeden piramit oldukları halk arasında yaygınlaşmış. Bunun üzerine sonunda NASA'da çalışan Bosnalı bilim insanı Semir Osmanagic şehre gelip araştırmalara başlamış. Devamını piramitlerin internet sayfasında bulabilirsiniz. Keşif hikayesine birazdan devam edelim ve şehre girelim artık. Öncelikle yeraltı şehrinin tespit edilebilen 3-4 girişi var. En uzun ve müsait olan girişten turlar yapılıyor. Diğerleri daha gezilecek kadar temizlenmemiş. Piramitlerin temizlenmesi, bakımı ve pazarlamasını Bosna Piramitleri Vakfı yapıyor. Yeraltı şehrinin yılın on iki ayında sıcaklığı hep 12.5 C derece. Zeminden 25 metre derinlikte ve mükemmel bir tabii hava akımı düzenine sahip. %85 nem ve %20.4 oksijen nispeti mevcut. Nem seviyesi hariç her şey insan hayatı için mükemmel seviyelerde. Nem ise tünelin turistlere daha açılmayan kısmında insanı rahatsız etmeyecek seviyelere düşüyor. Koridorlar ve bağlantılı odalar tam olarak temizlenip açılınca nemin de düşmesi bekleniyor. Çünkü turistlere henüz açılmayan kısımlarda duvarlar kupkuru. Yeraltı şehri binlerce yıldır yakınından akan Bosna Irmağı'nın kumlu arazisinin yatağına kurulu. Zamanla kum ve ırmak taşı birikintisi birbirine kaynayarak tepe büyüklüğünde bir kayalık haline gelmiş. Ardından da üstü toprakla kaplanıp meşe ve fundalıkla örtülmüş. İnsanlar ilk başta bu şehri kazması da kolay olan siyah kumtaşı kayaları oyarak yapmış. Niye insanlar toprak üstünde daha kolay ve daha az zahmetli yoldan bir şehir kurmadılar acaba? Onun yerine yerin 25 metre altında kayaları oyarak kat kat ve yeri geldikçe uzunluğu 2000 metreyi bulan bir şehir inşa ettiler? Dehlize girerken ilk düşüncem bu oldu. İnsanın nefesini açan, kötü havayı temizleyen yeraltı şehrinin havası ortalama santimetreküpte 30 bin negatif iyona sahip. Dehlizde ilerledikçe bu nispet daha da artıyor Öyleki bu negatif iyonlar solunum sistemimizi temizliyor. Hatta dehlizin hemen dışında ormanlar içindeki Visoko şehrinin havası santimetreküpte 150 negatif iyona sahip. Dağ başlarında daha yoğun bulunuyor negatif iyonlar. İgman Dağı'nın zirvesindeki miktar ise 3 bin. Yani burada ormanlık bir dağın zirvesindekinin onlarca katı yoğunluğunda insan ciğerlerini temizleyen hava mevcut. Girişten 240 metre sonra meditasyon için bölmeler mevcut ve buradaki negatif iyon miktarı yaklaşık 92 bin. Bu yoğunluk miktarı bilindiği kadarıyla dünya üzerinde hiçbir noktada yok. İç kısımlarda cildinin ve bedeninin tazelenmesi için ziyarete gelenler mevcut. Dehlizdeki ilk durağımız sol tarafımızda büyükçe bir taşa benzeyen yapı. Ancak yapılan incelemeler neticesinde bunun pişmiş kilden mamul olduğu görülmüş. İki parçalı bu eşya, aslında 21 metre derinlikteki insan yapımı su kanalındaki akıntının kanal duvarlarına yaptığı titreşimi absorbe etmesi için tasarlanmış. Çömlekten yapılan bu yapı, kanala üstten açılan kuyu deliğinin ağzı ile kapağı şeklinde ve 800 kilo. Ancak 5000 yıl içerisinde nemin de tesiriyle bu iki parça birbirine kaynamış. Sismik aletlerle yapılan tahlilde içerisinde dört köşede birer kristal taşın bulunduğu ve bu kristallerin suyun yaptığı titreşimi emdikleri tespit edilmiş. Tabii insan bu durumu görünce hayret etmeden geçemiyor. Binlerce yıl önce suyun dağın içerisinde akarken yaptığı titreşimi önce bir pervane ile yumuşatmak, sonra 21 metrelik bir hava bacasıyla çıkarmak ve sonunda kristallerle absorbe etmek. Bunun için nasıl bir mühendislik ve hesaplama gerektiğini okuyanların takdirine bırakıyorum. İlerleyen yerlerde yüksek nem yerini kuruluğa bıraktı ve insan yaşamı için normal seviyelere indi. Kumtaşından oyulan dehlizler boyunca yanlardaki oda ve yerleşim yerlerinin daha temizlenmediğini gördük. Ana koridor bir noktaya kadar temizlenmiş. Bir kavşağa varınca diğer bir yoldan geri dönmemiz gerekti. Yolun ilerisi daha turistik geziler için açılmamış. Geniş bir noktada biraz önce gördüğümüz kuyu kapağının dört metre büyüklüğünde ve sekiz tonluk olanına denk geldik. Burada insanlar ellerini keramikten yapının üstüne tuttuklarında suyun yaptığı titreşimi hissedebiliyor. Grup olarak herkes ellerini yaklaştırarak hissetmeye çalıştı. Devam ederken yer yer küçük yeraltı göletçiklerini de görme imkanımız oldu. Son olarak çıkmadan önce rehberimiz yeraltı şehrindeki su kanalından bahsetti. Bu suyla ilk karşılaşıldığında, çalışanların suyu motorlarla tahliye ettiğini ertesi gün geldiklerinde ise suyun tekrar aynı şekilde, aynı yerde ve miktarda olduğunu gördüklerini anlattı. Böylece bir akıntının varlığının farkına varmışlar. Akıntının olduğu kanal incelenince kanalın 90 derecelik açılarla inşa edildiği görülmüş. Bu bilgi ile suyun burada yaşayan insanlarca getirildiği anlaşılmış. Suyun analizleri yapıldığında havası gibi şehrin suyunun da insan için son derece sağlıklı olduğu ve herhangi bir zararlı organizma barındırmadığı tespit edilmiş. Suyun ph. oranı 7.33. Öyle bir sistem kurulmuş ki 5000 yıldır aynı şekilde devam ediyor. Gelen turistler suya çok talep gösterince Piramitler vakfı şişelemeye başlamış. Önceleri plastik şişeye koymuşlar fakat suyun ph. nispetinin ciddi düştüğü görülmüş. Bunun üzerine başka denemeler yapmışlar. Sonunda koyu güneş ışığı girmeyen renkli cam şişelerin en iyi muhafaza yolu olduğu bulunmuş. Bir su bardağı büyüklüğündeki şişelerin satış fiyatı 5 euro. Ancak şişenin kapağı kadar bir suyu evdeki 1.5 litre suya karıştırdığınızda altı saat içerisinde diğer suyu da kendi ayarına çıkarıyor. Çıktıktan sonra Dzokovic'in sponsorluğunda yapılan park ve spor alanlarında çocuklarla gezinti yaptık. Visoko'nun Bosna Irmağı kenarındaki tarihi Saraçhane Camii'ni ve Bosna Savaşı'ndaki bir hatıranın resimlerle anlatıldığı anıtı da gezip yemeğe geçtik ve günü bitirdik.


Dur, dostum, qal bir az daha yanımda. Dur, dostum, qal bir az daha yanımda. Dur, dostum, qal bir az daha yanımda. Dur, dostum, qal bir az daha yanımda.


... Fakat benim kaldığım hapishanede her şey, her ses hürriyeti gözlerin önüne kadar getirmek, sonra birdenbire çekip götürmek için yapılmış gibiydi. Surların üstünde büyüyen ufak ufak ağaçlar, yosunlu taşlardan aşağı sarkan sarı çiçekler, bir bahar havası içinde eli kolu bağlı olmanın bütün acılarını içime dökerdi. Uçsuz bucaksız gökte bir kuğu gibi ağır ağır yüzen bulutlar benden bir teselliyi: unutmayı alırlardı... (Ökten, 2019). Sabahattin Ali, babasının görev yaptığı Bulgaristan'ın Gümülcine sancağına bağlı Eğridere ilçesinde, 25 Şubat 1907 tarihinde dünyaya gelir. Yüzbaşı Ali Selahattin Bey ve Hüsniye Hanım'ın ilk çocuklarıdır. Trabzon kökenli bir aileye mensup olan yazar Ali''nin, Fikret ve Süheyla isimli iki kardeşi daha vardır. O, eğitim hayatına Üsküdar Doğancılar'daki Füyuzat-ı Osmaniye Mektebi'nde başlar. Babasının görevi nedeniyle gittikleri Çanakkale'nin İptidai Mektebinde okur. Daha sonra babasının Edremit'e tayini çıkınca okulun geri kalan kısmını burada tamamlar. Başarılı bir öğrenci olan Ali, İstanbul Muallim Mektebinden öğretmen diploması ile mezun olur ve ilk öğretmenliğine Yozgat Merkez Cumhuriyet İlkokulunda başlar. Ardından Maarif Vekaletinin yabancı dil öğretmeni yetiştirmek için Avrupa'ya öğrenci göndereceği haberi üzerine sınava girer ve sınavda başarılı olarak Almanya'ya gider. On beş gün Berlin'de kalan Ali, Potsdam'a yerleşerek hem özel bir kurumdan hem de bazı kişilerden Almanca dersi alarak dil öğrenir ve ikinci yılını tamamlamadan geri döner. Ali, Türkiye'ye döndükten sonra Bursa'nın Orhaneli ilçesine ilkokul öğretmeni olarak atanır. Burada fazla kalmaz ve Aydın'a Almanca öğretmeni olarak gönderilir. Ancak buradayken komünizm propagandası yaptığı iddiasıyla hakkında soruşturma açılır. Soruşturmadan ilk başta serbest kalması yönünde bir karar çıksa da sonra hüküm bozulur ve hapse atılır. Daha sonra tekrar karar değişir ve Almanca öğretmeni olarak Konya Ortaokuluna gönderilir. Cumhuriyet dönemi Türk edebiyatının önemli isimlerinden biri olan Ali, Konya'da öğretmenlik yaptığı sırada, beraber olduğu bir arkadaş ortamında, Hey ana vatanından ayrılmayanlar... diye başlayan bir şiir okur ve bu şiir yüzünden orada bulunan biri tarafından ihbar edilir. Güya bu şiiriyle o günün yönetici kadrosunu yerdiği iddiasıyla, tarihler 22 Aralık 1932'yi gösterirken tekrar tutuklanır. İlk olarak Konya'ya, ardından da Sinop Cezaevi'ne gönderilir. Günümüzde müzeye çevrilen Sinop Cezaevi'ndeyken Cumhuriyet'in 10. yılı münasebetiyle çıkarılan umumi aftan yararlanarak serbest kalır. İki yıl sonra (1935) Aliye Hanım'la evlenir ve Filiz adında bir kızları olur. Ali, Türk edebiyatında Toplumcu Gerçekçi akımı olarak bilinen bir düşünce yapısından etkilenmiştir. 1930'lu yıllarda kendini gösteren bu düşünce, Anadolu'da yaşayan insanların problemlerini dile getirmek ve bu problemlerin üzerine eğilmek maksadıyla yola çıkmıştır. Daha sonraları ise sol kesimin sahiplendiği bir akım haline gelmiştir. Bu düşünceyle yola çıkanlardan bazıları, Nazım Hikmet, Orhan Kemal, Kemal Tahir, Yaşar Kemal, Fakir Baykurt, Aziz Nesin ve Rıfat Ilgaz.... gibi yazarlardır. Onun edebi yönü, daha çok Anadolu'nun kırsal hayatından aldığı acıklı hikayelerden oluşmaktadır. Bu hikayeleri gerçekçi bir dille aktaran, kuvvetli doğa tasvirleriyle hikayenin geçtiği mahalli resmeden bir kalemi vardır. Şiir, hikaye, öykü, roman ve tiyatro gibi birçok edebi türe imza atan Ali, edebiyat hayatına şiirle başlamış, daha sonra roman ve hikayelerle devam etmiştir. Hikaye ve romanlarında canlı, güzel bir dil ve etkileyici bir üslup kullanan yazar, iyimser bir niyetle eserlerini kaleme almıştır. Köylü ve Anadolu insanı onun kaleminde sefil, düşkün, karamsar değil; dost canlısı, folklor zengini, iyilik peşinde koşan insanlar olarak karşımıza çıkmaktadır. Son yıllarında mizahı da denemiş, sembolik hicivli masallar yazmış ancak hikaye ve romanlarında olduğu kadar başarılı olamamıştır. Toplumsal gerçekçiliğin ilk başarılı örneklerinden sayılan Kuyucaklı Yusuf, Sabahattin Ali'nin en tanınmış eseridir. Daha çok hayatın içinden sosyal sorunları dile getiren yazar, iletişimsizlik, yalnızlık ve anlaşılamama gibi temaları işler. Bunun bir neticesi olarak aile, evlilik, aşk ve intihar gibi konuları da ele alır. Genel anlamda, eleştirel ve realist bir tavırla kaleme aldığı romanlarında aydın kesimi eleştirmekten kaçınmaz. Kaleme aldığı üç romanının ana karakteri erkektir. Öne çıkardığı bu karakterler, bulundukları çevreye uyum sağlayamamış kişilerdir. Farklı mekan ve farklı zaman dilimlerini anlattığı bu eserleriyle sosyal hayatı gerçekçi bir dille anlatan Sabahattin Ali, yalın, sade ve anlaşılır bir dil kullanır. Onun en ünlü romanı Kürk Mantolu Madonna, 1943 yılında ilk kez Remzi Kitabevi tarafından basılır. Aşk ve evlilik temalarının öne çıktığı bu roman, Raif Efendi'nin hayatında yaşadığı en yoğun üç aylık süreci anlatmakta olup üzerinde en çok konuşulan eseridir. Bu eser Almanca, Arapça, Rusça, İngilizce, İspanyolca ve İtalyanca gibi çeşitli dillere çevrilir. Ayrıca tiyatroya da uyarlanır. Diğer önemli romanı ise İçimizdeki Şeytan isimli eseridir (bkmkitap. com, 2021). Şiirlerini koşma biçiminde yazan Ali, hece ölçüsünü kullanmayı tercih etmiştir. Genellikle de hecenin 8'li ve 11'li kalıplarını kullanır. Yazdığı koşmalar, en az üç, en fazla altı dörtlükten oluşan Aşık edebiyatı nazım biçimindedir. O, koşma dışında daha çok bentlerden oluşan farklı türden şiirler de kaleme almıştır. Bunlarla beraber az da olsa divan şiiri geleneklerini yansıtan şiirleri de vardır. Dört kitapta topladığı şiirleri şunlardır: Dağlar ve Rüzgar, Kurbağanın Serenadı, Öteki Şiirler, Bütün Şiirler. Edebiyat alanında gücünü daha çok hikayelerinde gösteren S. Ali, hikayelerini de şu beş kitapta toplamıştır: Değirmen, Kağnı, Ses, Yeni Dünya, Sırça Köşk (Külek, 2016). Sabahattin Ali, öldürüldüğü zaman henüz 41 yaşındadır. O, problemli bir ailede yetişmesine ve binbir gaileye rağmen kısa zaman aralığında edebiyat çevrelerine kıskandıracak ölçüde eserler ortaya koyan bir profile sahiptir. Hakkında açılan davalardan ve verilen haksız mahkumiyet kararlarından usanmıştır. Sürekli endişe ve tedirginlik içinde bir hayat sürdüğü için soğuk bir mart ayında ülkeden ayrılmayı göze alır. Önce Suriye sınırından çıkmaya dener fakat başarılı olamaz. Daha sonra kendine ait bir kamyonla, Türkiye'den kaçacağını ailesine haber vermeden Edirne'ye peynir götüreceğim. diyerek yola çıkar. Maksadı peynir taşımak değildir. Aksine hakkında açılan davalar, aleyhine ilerlediği için Bulgaristan sınırını aşarak Avrupa'ya ulaşmaktır. Kendisine yasal yollardan pasaport verilmediği için mecburen kaçak yollardan çıkmaya çalışır. ... Elimde sopa vardı, ayağa kalktım... Gözlerim kararır gibi oldu. İşte bu milli düşünce ile birdenbire irademi kaybederek elimdeki sopa ile kitap okumakta iken onun kafasının sol tarafına, yüzüne doğru şiddetle vurdum. Suratı, gözlükleri, kulağı kan içinde kalmıştı, arkasından aynı yere şiddetle bir daha vurdum. Bu iki darbeden sonra sağ tarafa doğru yıkıldı... Dikkat ettim, hafif hafif nefes alıyordu. Bu defa üçüncü bir darbeyi ensesine vurunca nefesi tamamen kesildi. Artık ölmüştü. (cafrande. org, 2021). Evet, 1 Nisan 1948'de sopayla başından defalarca vurularak öldürülen Sabahattin Ali'nin cansız bedeni iki gün sonra bir çoban tarafından ormanlık alanda bulunur. Onu bulan çoban, durumu jandarmaya haber verir. Ancak cansız bedeni otopsi yapılmak üzere adli tıbba getirilirken yolda kaybedilir. Onun cenazesini toprakla buluşturacak ortada bir beden olmadığı için bugün ailesi ve geride kalan yakınlarının ziyaret edebileceği bir mezarı da yoktur maalesef. Bu yazıya, S. Ali'nin Duvar isimli öyküsünden bir paragrafla giriş yapmıştık. Sonunu da yine onun aynı öyküsünden aldığımız şu satırlarla noktalayalım: Bir mahpusu dünya ile hiç alakası olmayan bir zindana kapamak, ona en büyük iyiliği yapmaktır. Onu en çok yere vuran şey, hürriyetin elle tutulacak kadar yakınında bulunmak, aynı zamanda ondan ne kadar uzak olduğunu bilmektir. .


- Kaligrafi Meryem TUNCA (11.887) - Dora Maar Ağlayan Kadın mı? Elif ALTINTAŞ (3.383) - ARALIK SAYIMIZ YAYINDA! (3.204) - Soraya'ya Mektup Elif ÖZSOY (2.202) - Sevgi Boyutunda Kal Emin Osman UYGUR (1.865) - An Interview On Poetry With The Poet Ilinca BERNEA Seher SAĞLAM (1.756) - Johan Vandewalle ve Türkçenin Matematiği Emin Osman UYGUR (1.678) - Neden Pink Floyd / Elif ÖZSOY (1.670) - Sürgündeki Şair Yırçı Kazak / Erdal KARAMAN (1.606) - YÜZÜKLERİN SIRRI Elif ÖZSOY (1.585) Ayse Hocam, bizinize sağlık ????Gül zor bir çalışma diye biliyorum. Ne hoş ne güzel olmuş. Ayşe Hanım elinize sağlık! Çok zarif ve güzel bir çalışma.


- Kaligrafi Meryem TUNCA (11.887) - Dora Maar Ağlayan Kadın mı? Elif ALTINTAŞ (3.383) - ARALIK SAYIMIZ YAYINDA! (3.204) - Soraya'ya Mektup Elif ÖZSOY (2.202) - Sevgi Boyutunda Kal Emin Osman UYGUR (1.865) - An Interview On Poetry With The Poet Ilinca BERNEA Seher SAĞLAM (1.756) - Johan Vandewalle ve Türkçenin Matematiği Emin Osman UYGUR (1.678) - Neden Pink Floyd / Elif ÖZSOY (1.670) - Sürgündeki Şair Yırçı Kazak / Erdal KARAMAN (1.606) - YÜZÜKLERİN SIRRI Elif ÖZSOY (1.585) Ayşe hanım elinize sağlık. Çok zarif bir çalışma. Devamı dileğiyle.


- Kaligrafi Meryem TUNCA (11.887) - Dora Maar Ağlayan Kadın mı? Elif ALTINTAŞ (3.383) - ARALIK SAYIMIZ YAYINDA! (3.204) - Soraya'ya Mektup Elif ÖZSOY (2.202) - Sevgi Boyutunda Kal Emin Osman UYGUR (1.865) - An Interview On Poetry With The Poet Ilinca BERNEA Seher SAĞLAM (1.756) - Johan Vandewalle ve Türkçenin Matematiği Emin Osman UYGUR (1.678) - Neden Pink Floyd / Elif ÖZSOY (1.670) - Sürgündeki Şair Yırçı Kazak / Erdal KARAMAN (1.606) - YÜZÜKLERİN SIRRI Elif ÖZSOY (1.585)


- Kaligrafi Meryem TUNCA (11.887) - Dora Maar Ağlayan Kadın mı? Elif ALTINTAŞ (3.383) - ARALIK SAYIMIZ YAYINDA! (3.204) - Soraya'ya Mektup Elif ÖZSOY (2.202) - Sevgi Boyutunda Kal Emin Osman UYGUR (1.865) - An Interview On Poetry With The Poet Ilinca BERNEA Seher SAĞLAM (1.756) - Johan Vandewalle ve Türkçenin Matematiği Emin Osman UYGUR (1.678) - Neden Pink Floyd / Elif ÖZSOY (1.670) - Sürgündeki Şair Yırçı Kazak / Erdal KARAMAN (1.606) - YÜZÜKLERİN SIRRI Elif ÖZSOY (1.585) Güzel bir çalışma. El emeği, göz nuru. Elinize sağlık.


Lale ebrusu geleneksel usullere uygun olarak özel tasarlanmıştır. Ebru Dr. M. Refii Kileci tarafından Helezon için Rumi Art Institute'ta yapılmıştır. Ebru sanatı yaklaşık 700 yıl önce Ortaasya'da Buhara ve Semerkand'da ortaya çıkmış olup İstanbul'da gelişmiştir. Rumi Art Institute geleneksel sanatlarımızın eğitimlerini vermektedir. - Kaligrafi Meryem TUNCA (11.887) - Dora Maar Ağlayan Kadın mı? Elif ALTINTAŞ (3.383) - ARALIK SAYIMIZ YAYINDA! (3.204) - Soraya'ya Mektup Elif ÖZSOY (2.202) - Sevgi Boyutunda Kal Emin Osman UYGUR (1.865) - An Interview On Poetry With The Poet Ilinca BERNEA Seher SAĞLAM (1.756) - Johan Vandewalle ve Türkçenin Matematiği Emin Osman UYGUR (1.678) - Neden Pink Floyd / Elif ÖZSOY (1.670) - Sürgündeki Şair Yırçı Kazak / Erdal KARAMAN (1.606) - YÜZÜKLERİN SIRRI Elif ÖZSOY (1.585)


19 yaşında, heyecanlı bir gençtim. Şiirde kafiyesiz ve vezinsiz şiirler yazılmaya başlanmıştı. O dönemin şairleri, geçmişi kötülüyordu. Kötülemekle kalmıyor aynı zaman da Divan edebiyatıyla dalga geçiyorlardı. Gül bülbül, gül bülbül başka bir şey yok. diyorlardı. Bir de o dönem şiirlere yabancı isim verme geleneği vardı. Ben de Monna Rosa koydum şiirimin adını. Tek gül anlamında bir şey. Tamamıyla kendimi denemek için yazdım şiiri. Ayrıca akrostiş şiir yazma modası da çok yaygındı. Genç şairler çok hevesliydi akrostiş şiirler yazmaya. Ben de gencim tabii, hem hece ölçüsüyle olsun hem de akrostiş olsun diye o şiiri kaleme aldım (Güran, 2015). Bu satırlar, hem şiirleriyle hem de ortaya koyduğu şairlik anlayışıyla edebiyatımızda önemli bir yere sahip olan ve düşünce tarihimizde diriliş mimarı olarak bilinen Sezai Karakoç'a aittir. 22 Ocak 1933'te Diyarbakır Ergani'de dünyaya gelen Karakoç'un çocukluk ve ilkokul yılları da burada geçer. Ortaokulu Maraş'ta, liseyi Gaziantep'te parasız yatılı olarak okur. Bu okulların hepsinde de en başarılı öğrenciler arasında yer alır. Henüz o yıllarda Namık Kemal, Ziya Paşa, Tevfik Fikret ve Ziya Gökalp okuduğu yazarlar arasındadır. Lisede okuma listesine Batı klasiklerini de ekleyen Karakoç, üniversiteye başladığında dünya klasiklerinin neredeyse tamamını okumuştur. İlk başlarda felsefe okumayı hedeflerken bir ara ilahiyat okumayı da düşünür. Ancak ailesinin imkansızlıkları onu bünyesinde parasız yatılı bulunan Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesine gitmeye mecbur edince bu fakültenin Maliye Bölümünden 1955'te mezun olur. Fakülteyi bitirdikten sonra Hazine Genel Müdürlüğüne memur olur. Daha sonra maliye müfettişi olunca görevi gereği Anadolu'yu gezer. İmkansızlıkların zorlamasıyla başladığı bu görevden 1973'te ayrılır. Ardından İstanbul'da Diriliş Yayınları ve Diriliş dergisini kurar. 1990'da Diriliş Partisi ile siyasete göz kırpan şair, vefatına dek partinin başında kalır. Cumhuriyetin kurulmasıyla birlikte hızlı değişimin bir sonucu olarak birçok kimse durduğu yeri değiştirir. İşte böyle bir zaman diliminde Karakoç, tıpkı kışta ölmesine rağmen baharda yeniden dirilen yeryüzüne atıfta bulunarak, pörsümeye yüz tutmuş bir toplumu yeniden diriltme manasında Diriliş adını verdiği yeni bir düşünce ve edebiyat dergisini çıkartmayı düşünür. Zira ona göre yerli ve bizden olan her şeyi fantezi düşüncelerle inkar eden yeni bir nesil gelmektedir. Şayet bunun önü alınmaz ve başkalaşma fantezisinin yerine yeni bir dil ve üslup konmazsa nesiller arası uçurumların oluşması kaçınılmaz olacaktır. Bu yüzden ilk kez 1954 yılında kullandığı diriliş kavramını dergiye isim yapar ve yeni bir gençliğin yetişmesi için tüm edebiyat ve düşünce dünyasını bu alana yoğunlaştırır. Ancak her yeni gibi ilk çıktığında diriliş ismi de yadırganır. Bunun sebebini kendisi şöyle anlatır: Zira bu isim o gün itibariyle daha çok öldükten sonra dirilme anlamına gelen Basubadelmevt terimini çağrıştırmaktaydı. Halbuki ben bunu sadece metafizik anlamda değil, aynı zamanda tarihi ve sosyolojik anlamda dirilişi ifade etmek maksadıyla kullanıyordum. (haber7. com, 2021). Karakoç, derginin hem kurucusu hem başyazarı ve hem de yayın yönetmeni olup genellikle Zülküf Canyüce, Mehmet Yasin, Mehmet C. Güneş, Sait Yeni gibi isimlerle yazar. İlk iki sayısı Ankara'da aylık yayımlanan dergi, Mart 1966'dan itibaren değişik periyotlarla İstanbul'da yayımlanır. Kısaca yayın dönemleri şöyledir: I. Dönem: Mart ve Nisan 1960. II. Dönem: Mart 1966-Nisan 1967. III. Dönem: Ekim 1969-Ocak 1971. IV. Dönem: Eylül 1974-Şubat 1976 arası 18 sayı olarak çıkar. Bu dört dönemde de aylık olarak yayımlanır. V. Dönem: Mayıs 1976'da 19. sayı ile başlar. Daha sonra edebiyatın yanı sıra siyasete de yer veren dergi, pazartesi ve perşembe günleri yayımlanır ve 1978 Mart ayında 60. sayı ile sona erer. VI. Dönem: Ekim 1979'da 61. sayıdan başlayıp tekrar aylık olarak 12 sayı devam eder. Ocak 1983'te 73. sayıdan itibaren günlük gazeteye dönüşen Diriliş'in bu yayın dönemi, 17 Haziran 1983 tarihli 233. sayıya kadar sürer. VII. Dönemi ise 25 Temmuz 1988'de haftalık olarak tekrar 1. sayıdan başlayan dergi Şubat 1992'de sona erer. Derginin muhtevası, başlangıçtan itibaren edebi ve fikri çalışmaların ortak bir atmosferde götürülmesi ve İslam aleminin genel durumuna bir bakış olarak belirlenmiştir. Ancak zaman içinde İslam toplumlarının kendi gerçekliğini idrak etmesi ve bu amaçla günün şartlarına göre kendilerini yeniden yapılandırması üzerine düşüncelere de dergide yer verilir. Dolayısıyla bu doğrultudaki görüşler, edebiyatın şiir, hikaye ve deneme türündeki örnekleriyle yeni bir anlayışı doğurur. Ayrıca dergide telif kadar tercümeye de önem verilir ve ana kaynak olarak Doğu-Batı klasiklerinin yanı sıra, çağdaş şair ve yazarların eserleri de yer alır (Eroğlu, 1994, 7/371-372). Karakoç, Edebiyat Yazıları adlı eserinde şairin genel çizgilerini, Pergünt Üçgeni dediği üç ilkeyle anlatır. Peer Gynt Norveçli Henrik İbsen'in (1828-1906) en ünlü oyunlarından biridir. Bunlardan ilki; şair, kendi kendisi olmalıdır. Ona göre şairin kendi olabilmesinin biricik yolu, değişime ve başkalaşıma açık olmasıdır (Karakoç, 1988, s. 82). Yani diğer bir tabirle yenilenmeye ve değişime açık olmalıdır. Ancak şair, yenilenmeye açık olmakla beraber kendi medeniyet mirasıyla ve kendi kültürüyle örgülenen iç kimliğinin öne çıkarılmasını ve onun yörüngeleşmesini de ihmal etmemelidir. Dolayısıyla o, kendisi olmayı, toplumun bütün kesimleri tarafından kabul gören; milletin, hafıza, şuur ve vicdanından beslene beslene devam edegelen duygu, düşünce, dil ve sanat telakkisinin hayata taşınması olarak ifade eder. İkincisi; şair, kendine yetmelidir. Bunun anlamı yeterlilik ilkesi olup şair, eserinin tohumunu ve onu geliştirecek iklimi, kendi özünde meydana getirmelidir (Karakoç, 1988, s. 82). Yani popülist yaklaşımlara girmeden, başkalarını taklit etmeden kendi olarak kalmalıdır ve şairin kendi zihin imbiğinden geçirerek ortaya koyacağı saf, berrak ve duru hakikatler başkasının fantezilerinden her zaman daha yeğdir. Üçüncüsü; şair, kendinden memnun olmalıdır. Yani kendisiyle barışık olmalı ve ortaya koyduğu eser onu sevinçle titretmelidir. Dolayısıyla şair, eserini sevmeli ve okşamalı, ama yaramazlıklarına da göz yummamalıdır. Beğenmediği davranışlarını gücendirmeden ona anlatmalı, kendini düzeltme fırsatı vermelidir. Bu ilkenin temeli ve esası ise sevinçtir. Ama bu tek başına yaşama sevinci değil tam aksine başkalarına da aynı hazzı yaşatma sevincidir (Karakoç, 1988, s. 83). Onun en meşhur şiiri ise, Monna Rosa modern bir Leyla ve Mecnun denemesi olup 14 kıtadan oluşur. Her kıtanın başındaki harfler akrostiş yöntemiyle sıralandığında ortaya Muazzez Akkaya ismi çıkar ve şiirin son kıtası da M harfiyle başlar. Bu şekliyle ifade Akkayam şeklini alır. Adı geçen Akkaya rivayete göre şairin yıllar önce ilk aşık olduğu Geyveli genç kızın adıdır. Onu şiire cezbeden şey ise geçmişimizde çokça kullanılan, o gün itibariyle unutturulmaya çalışılan Gül ve Bülbül mazmunlarını yeniden edebiyata kazandırma arzusudur. Bu maksatla, 19'undan itibaren yazmaya başladığı şiirlerinde hem hece vezninde ısrar eder hem de Gül kavramını yeniden diriltmeye çalışır. Bilindiği üzere Roza Batı dillerinde Gül demektir. Bu nedenle birçok eserinde gül imgesini kullanır ve Monna Rosa (Ümütlü, 2020) şiirini de bu düşünceyle yazmıştır. Aslında bu şekilde geçmiş şiir anlayışımıza sahip çıkarken, aynı zamanda İkinci Yeni olarak adlandırılan yeni şiire de bir başlangıç yapar. Yazar, 88 yıllık ömrüne birçok eser sığdırmıştır. Başlıca şiir kitapları şunlardır: Monna Rosa, Hızırla Kırk Saat, Zamana Adanmış Sözler, Leyla ile Mecnun, Ateş Dansı, Alınyazısı Saati. Ayrıca Deneme ve Edebiyat Yazıları adı altında birçok eseri de mevcuttur. Karakoç'a, 2006'da Kültür ve Turizm Bakanlığı'nın Kültür ve Sanat Büyük Ödülü verilmiştir. Ancak bu ödül için bakanlığa bir mektup yollayarak ödülün para kısmının kültür sanat işlerine harcanmasını, diğer kısmınınsa bildirdiği adrese yollanmasını talep etmiştir. Kendisine bunun dışında farklı alanlarda sekiz adet daha ödül takdim edilmiştir. Edebiyatımıza yeni bir anlayış getiren Sezai Karakoç, 16 Kasım 2021 tarihinde dünya sürgününü tamamlamıştır. Şehzadebaşı'nda Gün Doğmadan şiirinde yerleşecek yer aramamak, caminin avlusunda, soğuk bir taşa oturmak, gün doğmadan ifadelerine yer verdiği gibi Şehzadebaşı Camisi'nden de son yolculuğuna uğurlanmıştır.