Petersburg'un merkezinde yer alan Senato Meydanı'ndaki İmparator I. Peter'in, Petersburg`un sembolü sayılacak kadar muhteşem anıtı (1778), asla solmayacak, göz kamaştırıcı bir biyografiye sahip... Faaliyetleriyle I. Peter'in izinden gittiğini ima eden II. Katerina'nın iktidara gelir gelmez yaptığı işlerden biri de Peter'in adına ve kendi büyüklüğüne yakışır tarzda, azami bir anıt dikmek oldu. Katerina, Peter'in kendi ihtişamını gösteren, zafer sahibi bir imparator heykeli dikmek istedi. Her zaman mektuplaştığı Fransız dostu filozof ve yazar Denis Diderot, bu amaçla Fransız heykeltıraşı Etienne Falcone'u İmparatoriçe'ye tavsiye etti. Fikir ise imparatoriçe tarafından verildi: Peter'in at üstünde bir heykelini yapmak. Ne de olsa Peter'in 30 yıllık hükümdarlığı sırasında Rusya'nın savaşsız geçen sadece bir yılı olmuştu. Heykeltıraş gelip işe başlar başlamaz yaptığı ilk iş, heykel için bir at aramak oldu; amacı, şaha kalkmış at üzerinde çılgın bir imparator ortaya koymaktı. Bu amaçla Rusya'nın en zengin adamlarından biri olan at yetiştiricisi Kont Orlov'u ziyaret edip onun ahırından iki doru renkli at seçti. Bunlar, Rus donanması başkomutanı Kont Orlov'un yenice biten Osmanlı-Rus Savaşı'ndan ganimet olarak getirdiği Kapriz ve Pırlanta adı verdiği iki güzel efsanevi Türk atıydı. I. Peter'in bindiği bu dizgini kemiren ateşli Türk atının görüntüsü, bu çılgın imparatorun kendisinden daha etkileyiciydi. Kısa süre sonra heykel, halk arasında Bakır Süvari adı ile popüler oldu. Böylece Kont Orlov'un Peter'in heykelinde ölümsüzleştirdiği Pırlanta ve Kapriz adlı Türk atları, kendileri gibi çılgın bir yapıya sahip olan bu süvariye, 200 yılı aşkın süredir eşlik eder oldu. Orlov atlarının sırrı: 1768-1774 Rus-Türk Savaşı, Küçük Kaynarca Antlaşması ile Ruslara büyük kazançlar getirerek onların lehine sonuçlandı. Zafer, beceri ve cesaretten çok, Rusların kurnazlığı ve zulmü pahasına elde edilmişti. Bu savaşta Rus ordusunun ünlü generali Aleksey Orlov, artık yurda dönüyordu. Rus donanması komutanı General Aleksey Orlov, gerçek zaferi Çeşme Savaşı'nda (1770) elde etmiş ve hayatı boyunca soyadına Çeşme adını ekleyerek onurlu bir unvan kazanmıştı. Bundan sonra Orlov-Çesmenskiy olarak anılacak ve Rusya tarihinde bu unvanla kalacaktı. Katerina, barış sonrası ona ödül olarak pahalı hediyeler verdi: Elmaslarla süslenmiş madalyalar, zenginlik ve yeni ele geçirilen Türk topraklarından neredeyse bir ülke değerinde arazi. Fakat Orlov, bunlar olmadan da zengindi; onun asıl ödülü, savaş ganimeti olarak eline geçen Türk atlarıydı. Orlov'un masalsı itirafına göre, deniz savaşlarından birinde, bir Türk paşasının ailesi olan bir gemiyi ele geçirdiğinde mertlik göstermiş; gemideki paşa ailesinin, koruma altında evlerine gönderilmesini ve geminin ise yağmalanmasını emretmişti. Muhterem paşa, buna karşılık olarak, ona eşi benzeri görülmeyen 12 güzel at gönderdi. Bu eşsiz atlar arasında beyaz bir at her şeye değerdi. Zaten bu at, gelecekte onun en sevdiği atı olacaktı. Bu at, yılkıdaki diğer atlar gibi ateşli ve oynaktı. Dört nala koşuşu suda yüzmek gibiydi. Bir peri gibi güzel ve bembeyazdı. Kont, ona Smetan adını verdi. Sonra ondan olan tayı Pelikan, ondan da doğan ve sonraları artık aile reisi olacak atı da Bars diye adlandıracaktı. İmparatoriçeye bu atlardan bağışlasa da o beyaz atı elinde tuttu. Sebepler efsaneye benzer... Aslında bunlardan bazıları hakikate uygun gelir. Söylenene göre atlar hediye değil, rüşvettir. Çılgınlığıyla adından söz ettiren Orlov, barış görüşmeleri sırasında karşı tarafı, savaşı üç yıl daha uzatmakla ciddi şekilde tehdit etmişti. Ne de olsa Fokshan'da Türkiye ile barış görüşmelerinde Rus temsilcilerine liderlik ediyordu. Kontun biyografisi söz konusu olduğunda, cömertlikten uzak, kışkırtıcı denebilecek birçok faaliyeti vardı. Ondan her şey beklenebilirdi. Katerina'yı iktidara getirecek olan 1762 darbesinde, ev hapsine alınan silahsız bir adamın, Katerina'nın eşi, Peter'in torunu, taht ve tacın asıl sahibi, tutsak bir imparatorun öldürülmesi... Sonra bu güncel savaş sırasında, eski imparatoriçenin kızı olduğunu ilan eden Prenses Tarakanova'nın, Orlov'un eliyle, İtalya'dan Katerina'nın emriyle kandırılarak Petersburg'a getirilmesi, ölümün ağzına atılması... Bu güzel tutsak kıza bir daha bu taş zindandan kurtulmak nasip olmayacaktı... Orlov, barış görüşmeleri ilerledikçe atları özel koruma altında Rusya'ya gönderdi. Atlar önce Orlov'un Moskova yakınlarındaki malikanesine alındı ve ardından Voronezh'deki Khrenovoe malikanesine gönderildi. ... Kont ciddi bir şekilde tarımla uğraşır ve at bağımlısı olarak adından söz ettirirdi. Orlov'un büyülendiği beyaz Türk atı, dört tay doğurduktan sonra aniden ölür. Hayattayken onun portresini yaptıran kont, bu resmi evinin duvarına asar ve bu asil atın derisinin, hatta kemiklerinin bile korunmasını emreder. Birkaç yıl sonra, o beyaz atın yavrularından Hrenovo'da bütün bir yılkı oluşur. Ünlü Orlov atları böyle doğar. O zamandan beri Orlov atları, Rusya'da iyi atların yetiştirilmesinde devrim oluşturur. Ayrıca bu atlar, coşkulu mizaçları ve oyunculuklarıyla ayırt edilip yorgunluk nedir bilmezlerdi. Bugün de bu atlar, Batı Avrupa ve Amerika'da oldukça değerli sayılmaktadır. Bu atları, artık ulusal başarılarından biri olarak gören Ruslar, birer canlı abide gibi onların 1875'te 100. yılını, 2020 yılında ise 250. yılını kutladılar. Ne de olsa bu atlardan önce Ruslar, Türklerin Azak bozkırlarından getirip Rusya pazarlarında sattıkları kısa boylu atlara binerlerdi. Bu, eski Türk Bulgarları tarafından yetiştirilen bir at cinsiydi ve bu at cinsi Bahmat adı ile tanınırdı. Bu atların boyu 140 cm'den çok olmasa da boyunlarındaki yelesi çok kalın, kuyruğu toprağa dokunacak kadar çok uzun, harika görünüşlü idiler. Daha sonra Rus soyluları kendileri için dışarıdan at ithal etmeye başladılar. Konuyla ilgili görüşlerin ışığında ilerliyoruz. Eski Türklerin güçlü bir at kültürü vardı. Bu, eski Türk kültüründe ve gelişimi boyunca atın ve biniciliğin nasıl güçlü, istikrarlı bir yere sahip olduğunun göstergesiydi. Bu sırada Karabağ'ımızın yakın tarihinden ibret verici bir hikaye gelir akla: Tarihçi ve Karabağ Hanlığı subaylarından olan Mirza Adıgözel Bey'in anılarına göre, İbrahim Halil Han, çok gençken, İran'da Nadir Şah Avşar'ın sarayında rehin olarak tutulduğunda, serbest bırakılması için uzun müzakerelerin etkisiz kaldığını gördükten sonra kaçmayı seçmiştir. Karabağ'daki evine yani babasına gizlice haber göndermiş: Benim kaledeki kızıl atımı gönderin... Kuş kanadı ile, er atı ile sözcüğünün anlamı bu olsa gerek. ... Artık Katerina onu iktidara getiren sevgilisi Grigory Orlov'dan çoktan soğumuş ve uzaklaşmıştı; Çeşmenin kahramanı bu soğukluğu her gün hissediyordu. 1775 yılında kendi isteği ile hizmetten ayrıldı. Artık tüm hayatını atlara adayacaktı... Tek varisi olan kızı için öyle ciddi bir görevi yoktuysa da vasiyetinde (1807'de öldü.) sadece atları koruma talimatı verdi. Kardeş ülke Azebaycan Devlet Pedagoji Üniversitesi'nden Profesör Doktor Minahanım Nuriyeva TEKLELİ'ye bu kıymetli çalışmasını dergimiz okurlarıyla paylaştığı çin teşekkür ederiz.


Bu hayatta herkes birini ya da bir şeyi bekliyor. Bazen umutla bazen heyecanla bazen de korkuyla. Bu satırları okuyanlar içinde Ben hiçbir şey beklemiyorum. diyen var mıdır? Meraktan soruyorum. Öyle kişilerle karşılaştım ki hayattan bir beklentileri yoktu ve sadece ölümü bekliyorlardı. Beklemek kaderimiz sanırım.


Balkanlarda yaklaşık 500 yıl hüküm süren Osmanlıdan geriye binlerce eser ve dili Türkçeden de binlerce kelime kalmıştır. Bu yapı ve kelimelerin dökümü üzerine sayılamayacak kadar çok çalışma yapılmıştır. Ancak her bir çalışma çoğu zaman bir insanın yıllarına mal olmaktadır. Hatta bazen en namüsait şartlar altında bu çalışmalar vücuda getirilmiştir. Böyle bir ilim ve araştırma aşığı da Tahir Dizdari'dir. Tahir Dizdari, aslen Türk olan ve II. Bayezid zamanında İznik'ten İşkodra'ya göç eden, vatansever bir ailenin çocuğu olarak 1900 yılının Mart ayında İşkodra'da dünyaya gelmiştir. İşkodra'da kale muhafızlığı yaptıkları için dizdar olarak tanınmışlardır. Osmanlı sultanı II. Bayezid Han'ın damadı Nasuf Dizdari, sultan tarafından İşkodra'ya kale muhafızı olarak vazifelendirilmiştir. Meşhur bir dilci olan babası Nasuf Dizdari, ana dili Arnavutçanın yanında çok iyi derecede Türkçe, Almanca ve İtalyanca bilmekteydi. Birçok dergide yazılar yayımlamıştır. Folklorik değerleri toplayan iyi bir dil bilim tarihçisi ve vatansever kimliğiyle öne çıkmış biri olup mektup ve şarkı metinleriyle tanınmıştır. Dizdari küçük yaşlardan itibaren babası vesilesiyle yazı dünyasını tanımıştır. Çocukluk yılları medeni ve ilmi bir ortamda geçmiştir. Müslüman olan Dizdar ailesi, sahip olduğu entelektüel ortamın yanı sıra hem zenginliği hem de Osmanlı padişahına yakınlığı ve bağlılığı ile bilinmekteydi. İptidai mektepten sonra rüştiye mektebine başlayan Dizdari, Balkan Harpleri sebebiyle okulu kapanınca eğitimini yarım bırakıp ülkesine dönmek zorunda kalmıştır. Bu sırada çok iyi bir derecede Türkçe ve Arapça öğrenmiştir. Daha sonra Arnavutluk'ta genellikle Müslüman ailelerin çocuklarını okuttuğu Katolik Okulu olan Saverian Kolejinde eğitimine devam etmiştir. 1920 yılında Saverian Kolejinde lise eğitimini yüksek ortalama ile bitirdiğinde Fransızca ve İtalyancaya da iyi şekilde hakim olmuştur. 1920-1924 yılları arasında İstanbul'da mülkiyeyi bitirmiş ve yine aynı yıl içinde İşkodra Belediyesinde memur olarak işe başlamıştır. İstanbul'da okurken tanıştığı ve Arnavutluk'a gelmesi için teşvik ettiği Türk bir ebe olan İstanbullu Fatma Makbule Hanım ile 1925'te evlenmiştir. 1924'ten sonra ilk olarak İç İşleri Bakanlığında, daha sonra da Nüfus Müdürlüğünde sekreterlik yapmıştır. 1931 yılında İstihbarat Daire Başkanlığına baş sekreter olarak atanmıştır. 1935'te bu görevden Fier vali yardımcılığı görevine, 1937 yılında ise Puke'de vali yardımcılığına tayin olmuştur. 1929 yılında 109 sayfalık bir eser olan Kasabalar Kanunnamesi'ni yazmıştır. Yazar, kendisinin de yöneticilik yaptığı yıllarda yazdığı bu eserle, karşılaştığı sorunlara çözümler üretmeye çalışmıştır. 1935 yılında devlet adamlarına bir rehber hükmündeki 185 sayfalık Konferanslar Rehberi adlı eseri yazmıştır. Bu çalışma büyük yankı bulmuş Hylli Drites ve Leka gibi dergilerde yayınlanmıştır (Balaban & Yılmaz, 2012). 1937 yılından 1939'a kadar Puke şehrinde vali yardımcısı iken, faşizm işgalindeki İtalyanlara karşı gösterdiği üstün çaba ve onlara verdiği zarar yüzünden İtalyanlarca 1939 yılında Pavia'ya sürgüne gönderilmiştir. 1942'ye kadar İtalya'nın Colfiorito Di Foligno ve Pavia bölgelerinde sürgünde kalmıştır. 1942 yılının ortalarında sürgünden döndükten sonra bir kitapçı dükkanı açar ve bu arada takma isimlerle zamanın gazetelerinde yazılar yazmaya başlar (Balaban & Yılmaz, 2012). 1944 yılında Bashkimi i Kombit gazetesinde Pyes Vetveten isimli köşede yazılar yazar. Burada da takma isim kullanmıştır. Daha sonra yine aynı gazetede Bishtiqindija takma adıyla Arnavutçadaki Farsça Kökenli Kelimeler yazısını yazmaya başlamıştır. Toponimi üzerine yaptığı çalışmalar Kraja adıyla Bashkimi i Kombit gazetesinde basılır. Sonrasında değişik gazete ve dergilerde çeşitli konularda yazılar kaleme alır. 25 Ocak 1946 tarihinde Yazarlar Birliği üyesi olarak seçilir. Sözlük ve folklor çalışmaları yapmaya başladığı 1946-1951 yılları Dizdari için dilcilikte bir dönüm noktasıdır. 1946-1949 yıllarında etimolojik ve folklorik derlemeler yapmak amacıyla bir grup gençle tüm Arnavutluk'u gezer ve topladığı materyalleri 800 sayfa halinde Folklor Enstitüsüne teslim eder. 27 Şubat 1951 tarihinde siyasal olaylar nedeniyle hapse atılır. 13 ay süren soruşturma sonunda delil yetersizliğinden serbest bırakılır. Hapisten çıktıktan sonra Folklor Enstitüsünde çalışmaya başlar ve bu zaman diliminde daha önce topladığı milli şarkılar, öyküler, bulmacalar, vecizeler ve atasözlerinden oluşan derlemeler yapar. Bu derlemelerin çoğu daha sonra kitap haline gelir (Balaban & Yılmaz, 2012). Dizdari bu eserinde, Arnavutluk'un bütün bölgelerini dolaşarak halk ağzındaki Türkçe kelime ve deyimleri sistemli bir şekilde derlemiş ve işlemiştir. Bu sözlük çalışması, 1960-1962 yıllarında USHT bülteninde tefrika şeklinde yayımlanır. 1964-1966 yılları arasında Filoloji Çalışmalar Bülteni'nde çalışmalarının devamı yayımlanır. 1962, 1968 ve 1969 yıllarında Tiran'da Albanoloji Çalışmaları Konferansı'nda yazılar kaleme alıp bunları konferanslarda sunar. Kasım 1962'de gerçekleşen 1. Albanoloji Araştırmaları Konferansı için Arnavutçadaki Türkizmler Hakkında Bazı İncelemeler isimli bildirisini hazırlamıştır. Dönemin resmi dil biliminin yazara ve çalışmasına karşı umursamaz tavrı net görülebilmektedir. Bildirisi konferans bildirisi olarak değil de konferans tartışması olarak listelenmiştir. Bu durum dönemin resmi tavrının aşikar göstergesidir. 1965 yılında kıdemli ilim meslektaşı olarak Arnavutça Dil Enstitüsünde çalışmaya başlar. İtalya'da faşistlerce hapsedildiği dönemde başladığı yaklaşık 30 yıllık kapsamlı ve fedakar bir çalışmadan sonra Arnavutçadaki Türkizmler eserini, Tiran'da vefat ettiği 6 Mayıs 1972 tarihinden birkaç hafta önce tamamlayabilmiştir. Bu eser, daktiloyla yazılmış 2045 sayfadan oluşmaktaydı. Dizdari dil bilimci değildi fakat medrese ve katolik Saverian Kolejinde eğitim görmesinden dolayı neredeyse tüm Doğu ve Batı dillerine son derece vakıftı. Arnavutluk'ta komünizm rejimi döneminde Türk dili ya da diğer Doğu kültür ve dillerinin bölümleri bulunmadığından oryantalizm alanındaki araştırma ve çalışmalar çok eksik ve yetersizdi. Dizdari bu manada devasa bir çalışma gerçekleştirmiştir. Bu alanda akademik araştırma imkanı olmamasına rağmen Arnavutçadaki türkizmlerin derlenmesi için ayak basılmadık köy ve okunmadık metin bırakmamıştır. Komünistler tarafından kovalanmış, tutuklanmış fakat yine de vazgeçmemiştir (Xhanari, 2017). Sözlüğün derlenmesi esnasında ne kadar büyük zorlukların yaşandığını anlayabilmek için tarihi bir gerçeği paylaşmak yeterlidir. Sözlükle ilgili sıkça ilmi meselelerde Türk ve Balkan türkologları ile görüşmesi gerekiyordu fakat komünist rejim altında yaşayan bir Arnavut'un yurt dışına mektup göndermesi ve yabancılardan mektup kabulü yapması mümkün değildi. Çok ilginç bir çözüm bulmuştur. Yabancı diplomatların haftalık pazar alışverişlerini perşembeleri yaptıklarını keşfetmiştir. Evde türkologlara ithafen 3x4 cm boyutlarında çok küçük mektuplar hazırlar ve küçük zarflar içine yerleştirirdi. Bir keçi alıp perşembe günleri pazarda gezdirirdi. Hiç konuşmadan yaklaşır ve gizlice ceplerine kendisi için o denli değerli zarfları koyuverirdi. Aynı şekilde bir ya da iki ay sonra cevaplarını alırdı. Bazen mektup cevapsız kalırdı. Bugün asıllarıyla tüm yazışmalar elde mevcuttur. Özellikle 1963-1971 yılları arasında Türk Dil Kurumunda çalışan Hikmet Dizdaroğlu ile ve o yıllarda Ankara'da çalışan Arnavut-Türk tarihçi Necip Alpan ile görüşmüştür. Aynı zamanda Macar türkolog H. Nemeth ile çokça yazışmaları mevcuttur. Tüm bu türkologlar başladığı çalışmayı bitirebilmesi için tebrik ve teşvik etmişlerdir. Ünlü Macar türkolog Nemeth mektuplarından birinde: Eserinizden bütün dünya türkologları yararlanacaktır. Topladığınız malzemeler hem çok güzel, hem çok değerli, hem de sağlamdır. Balkan Yarımadası dillerinden hiçbirinin Türkçe unsurları bu kadar yetkinlikle toplanmamıştır. Derslerimde ve yazılarımda da adınızdan ve çalışmalarınızdan birçok kereler bahsettim. ifadelerini kullanır. Hikmet Dizdaroğlu ile yazışması hakkında Türk Dili dergisinde bir yazı da çıkar. Bu mektuplarda bir yandan bulduğu kelimeler ve toplayabildiği sözlük serveti için benzersiz bir mutluluk ifade ederken öbür yandan bu eserin Arnavut bilim kurumlarının yayımlanmasını engelleyeceği hissiyle üzüntüsünü dile getirmiştir. Dizdari, eserini 1966'da bitirdikten sonra 1972 yılına kadar düzenlemelerini gerçekleştirmiş ve onu Arnavutluk'un en yüksek dil kurumu olan Albanoloji Enstitüsüne resmen teslim etmiştir. Tahmin ettiği gibi Arnavut dil bilim ve bilim akademisi eseri teslim aldıktan sonra kasaya kilitlemiş ve yayımlamamıştır. Uzun yıllar enstitüde yayımlanmayı beklemiş ve nihayet İslam Düşüncesi ve Medeniyeti Arnavutluk Enstitüsünün sponsorluğunda bu kıymetli eser, 2005 yılında bitiminden yaklaşık 40 yıl sonra basılabilmiştir. Dünyaca bilinen College de France kurumundan oryantalistlerin kongresine katılmak üzere meşhur oryantalist olarak davet edilmiş fakat kongreden önce vefat etmesinden dolayı katılamamıştır. Sözlük, her bir kelime için detaylı bilgi verdiğinden leksikografi alanında benzersiz bir eserdir (Xhanari, 2017). Bu çalışma Divanü Lügati't-Türk'te olduğu gibi daha çok ansiklopedik bir eser olarak meydana getirilmiştir. Eserde, Türkçe kelime ve deyimler, atasözleri, özel isimler, Türkçe yer adları ve Türkçe ekler de ele alınıp incelenmiştir. Eserin baş tarafında Arnavut birkaç akademisyen tarafından yazılmış takdim ve değerlendirme yazıları, tanıtım yazılarından sonra yazarın ön sözü bulunmaktadır. Bu ön sözde Türkçenin etkisiyle Arnavutçaya 4406 kelime geçtiğini belirterek bu sözcükleri tasnif etmiş ve sayısal olarak değerlendirmiştir. Bu rakam Yılmaz'a (2018) göre mükerrer kelimeler çıkarılınca 4370'tir. Daha sonra kısaltmalar tablosu ve içindekiler listesi verilmiştir. Sözlük kısmı (s. 1-1168) ve sonda ise bibliyografya, yayıncıların takdim yazılarının İngilizce, Türkçe ve Arapça çevirileri ve yazarın ön sözünün İngilizce tercümesi bulunmaktadır. (s. 1168-1201) Birinci bölümde Türkçe, Arapça ve Farsça sözcüklerin etimolojik dökümü ve iki dilden gelen kelimelerin oluşturduğu bileşik şekillerin etimolojik dökümünü Arapça 1460, Farsça 505, Türkçe 1732 kelime olarak vermiştir (Balaban & Yılmaz, 2012). Sözlüğün hazırlanış usulünü Xhanari dokuz madde olarak verir; 1. Kelimenin Türkçedeki karşılığını verir ve Türkçenin diğer oryantal dilleriyle bağlantısının izlerinden giderek kelimenin aslını sunar. 2. Arnavutçadaki detaylı kullanımı gösterilir, ilk anlamı ve yıllar boyunca kazandığı diğer ikinci ve mecaz anlamları verilir. 3. Kelimeyi fonetik ve semantik örneklerle eşleştirerek detaylı bir şekilde Arnavutçadaki coğrafi ve diyalektolojik dağılımını da gösterilir. 4. Diğer Balkan dillerindeki dağılımını gösterir ve bu yöntemle doğrudan diğer Balkan dillerinin Türkçeden aldığı ve ortak olarak Arnavutçada da kullanılan ortak alıntıları gösterir. Balkan dilleri hakkındaki tüm açıklamaları için kaynakçalarını da zikreder. 5. Özenle topladığı türkülerdeki kullanımlar hakkında ilginç veriler vardır. 6. Birçok alıntı için Osmanlı İmparatorluğunun Arnavutluk'taki 500 yılı boyunca yayılmış Doğu kökenli adet, melodi, oyun ve enstrümanlar hakkında bilgi verir. 7. Birçok alıntı için kullanımına göre eş anlamlı kelimeleri ve anlatım biçimlerini verir. 8. Kelime açıklamaları vasıtasıyla Osmanlıca kökenli yer adları hakkında bilgi verir. 9. Her kelime çok zengin bir bibliyografya eşliğinde verilir (Xhanari, 2017). Sözlükteki kelimelerin türleriyle ilgili Harri geniş biz analiz çalışması yapmıştır (Harri, 2015). Yılmaz ise bu kelimelerin tematik ve dil unsurları bakımından tasniflerini yapmıştır (Yılmaz, 2018). Dizdari'nin sözlüğü Arnavutluk ile sınırlıydı. Yugoslavya döneminde Türkoloji ve oryantalizm çalışmaları bölümü bulunan Kosova ve Makedonya'da bildiri, makale ve doktora tezi seviyelerinde çalışmalar da yapılmıştır. Prof. Mehdi Polisi ise Makedonyadaki Arnavutların dilindeki oryantalizmler hakkındaki doktora tezini hazırlarken Makedonya'da Arnavutların yaşadığı Kalkandelen, Gostivar, Debre ve Kumanova gibi şehir ve bazı köylerde Türkizmlerin dağılımına dair detaylı bir analiz çalışması yapmıştır. Böylece Türkçeden bu lehçelere de giren alıntıların gramer özelliklerini ve aldığı eklerin özelliklerinin incelenmesi tamamlanmıştır. 2010 yılında Prof. Dr. Emil Lafe'nin düzeltmeleriyle Botim i Fondacioni Kulturor İranian Saadi Shirazi tarafından yayımlanan yazarın 500'e yakın kelime bulunan Sözlüklerden Toplanmış Kelimeler ve Bashkimi i Kombit gazetesinde yazdığı Arnavutçadaki Farsça Kökenli Kelimeler adlı yazılarından oluşan iki sözlüğü daha vardır. Dizdari'nin bu eserine ilave olarak Kosovalı yazar Mikel Ndreca Arnavutçadaki Yabancı Kelimeler ve Deyimler Sözlüğünü hazırlamıştır. Ayrıca Xhanari'nin (2006) iki monografisini de burada eklemek gerek. İlki Diğer Balkan Dilleri ile Kıyasen Arnavutçadaki Türkçe Alıntılar Üzerine ismini taşımakta olup 544 sayfalık epey hacimli bir eserdir. İkinci monografisi ise Arnavutça Sözlüklerdeki Türkçe Alıntılar ve Semantik Bakımdan İncelemeleri adındadır. Arnavutçada, Türkizmler hakkında, ilk defa yapılan bu tür analiz 311 sayfadır. Balkan Dillerindeki Ortak Türkizmalar Sözlüğü ise Xhanari'nin (2015) 905 sayfalık en hacimli eseridir. Kendi türünde ilk olan bu sözlük Balkanlardaki sekiz dilde ortak Türkizmlerin belirlenmesi olup yaklaşık 5.000 ortak anlamdaş sözcük barındırmaktadır. Değeri öldükten sonra anlaşılan usta dilci ve Türkologa vefa borcunu zamanın Cumhurbaşkanı 16 Ekim 1995 tarihinde Arnavutluk'un en önemli nişanı sayılan Naim Frasheri ödülü takdim ederek öder (Balaban & Yılmaz, 2012). Balaban, A., Yılmaz, S. (2012). Arnavutluk'ta Yaşamış Bir Türkolog: Tahir Dizdari. (ss. 13-19). İçinde: ULUSLARARASI DİL VE EDEBİYAT ÇALIŞMALARI KONFERANSI, Türk ve Arnavut Kültüründe Ortak Yönler, 25-26 Mayıs 2012, Tiran-Albania. Harri, U. (2015). Veçori te Turqizmave ne Gjuhen Shqipe Permes Fjalorit te Orientalizmave te Tahir Dizdarit. Universiteti i Tiranes fakulteti i gjuheve te huaja. Lafe, E. (2010). Persizmat Ne Gjuhen Shqipe dhe Studimi i Tyre. Botimet ide art. Latifi, L. (2006). Huazimet turke ne gjuhen shqipe krahasuar me gjuhet e tjera te Ballkanit. Tirane. Özler, A. B. (1961). Dil: Arnavutçada Türkçe Kelimeler. Türk Dili Dil ve Edebiyat Dergisi, XI(121), Xhanari Latifi, L. (2012). Turqizmat dhe Semantika e Tyre ne Fjaloret e Shqipes. Tirane. Xhanari Latifi, L. (2015). Balkan dillerindeki ortak türkizmalar sözlüğü, Pamukkale Üniversitesi Yayınları No:30. Xhanari Latifi, L. (2017). Arnavut Araştırmacılarının Arnavutçadaki Turkizmalara Yönelik Hazırladıkları Sözlükler ve Dil Araştırmaları. (ss. 438-449). (Ed. Erdoğan Boz, Ferdi Bozkurt, Fatih Doğru, Duygu Kamacı, Ezgi Girişen Aslan, N. İçinde: II. Uluslararası Sözlükbilimi Sempozyumu Bildiri Kitabı. Yılmaz, S. (2018). Tahir Dizdari'nin 'Arnavut Dilindeki Oryantal Kelimeler Sözlüğü' Adlı Eserine Göre Türkçenin Arnavutçaya Etkisi. Yayınlanmamış yüksek lisans tezi, University of Prishtina.


Bir yılda tam dört mevsim... Hele kozmopolit İstanbul'da; hepsi ayrı bir tat, ayrı bir resim. Kozmopolit, farklılık ve çeşitlilik anlamlarına gelir. Belki de en çok bu nedenle İstanbul'a çok yakışan bir sözcüktür. Diyaloğu, farklılıkların hoş görülmesini, tüm insanların aynı topluluğun bir parçası olduğunu, insanların birlikte yaşama eğilimini anlatır bu güzel Yunanca kelime. Hepimiz aynı dünyada aynı hedefin yolcusuyuz; sağcı, solcu, Alevi, Sünni ya da komünist... Rengarenk, olağanüstü bir mozaiğin can alıcı parçalarıyız İstanbul'da. Önemli olan taşıdığımız farklı fikirler değil, hayata ve insanlara ne verdiğimiz. Son yıllarda yaşanan ekonomik kriz, özellikle hayat pahalılığının getirdiği geçim sıkıntısı, büyük acılara ve aile içi onulmaz yaralara neden olmaktaydı. Çocukluğu geldi aklına. 1980 yılındaki Petrol Krizi sonrası gibi fiyatlar şimdi de başını alıp gitmiş, insanlar evlerine ekmek götürmeye zorlanır olmuştu. Pek çok insan işini kaybetmiş, enflasyonun gerçekten bir canavara dönüşmesinden sonra ise krizin aşılması için sıkı kararlar yürürlüğe konulmuştu. O zor günler şimdi tekrar kapısını çalınca enflasyon baskısına daha fazla dayanamamış, ödemeleri artık onu zorlayınca yıllar sonra yeniden memlekete dönmek zorunda kalmıştı. Aslında memleket hasreti, geçen onca yıla rağmen hep yanı başındaydı, hiç kaybolmamıştı. Çocukluk günlerinden aklında kaldığı kadarıyla memleket havası, burnunda hep tütmüştü. Buna rağmen özlediği memleketine, hasret gidermek yerine zorunluluktan dönmüş olmak, onu fazlasıyla üzüyordu. Taksim'de yıllarca işlettiği, türlü kahrını çektiği ama bir sürü güzel anı da biriktirdiği dükkanına kilit vurmak, yaşadığı acıların en büyüklerinden biriydi. Ev yapımı, doğal, katkısız, çeşit çeşit reçeller satardı dükkanında. Aklınıza gelmedik bir sürü reçel; süt reçeli, nane reçeli, limon reçeli, acı biber reçeli, hatta soğan reçeli bile vardı satardı. En sevileni ise dükkanını tüm İstanbul'da meşhur eden dağ böğürtleni reçeliydi. Artık memleketindeydi. Eşine az rastlanır güzellikte bir doğa harikasıydı burası. Sık sık kendini dışarıya atar, dağ bayır dolaşırdı. Böylelikle hem zihnini boşaltmaya çalışır hem de çocukluğunda dolaşarak anılarını tazelerdi. Yine böyle bir gün derin kanyondaydı. Dikenli çalılar arasındaki mayhoş, sulu ve kırmızımsı siyah böğürtlenlere dalmıştı. Telefonun acı sesi ile irkildi. Arayan, uzun yıllar ona komşuluk yapmış esnaf arkadaşlarından biriydi. Sesine yansıyan büyük bir acı ve ağlamaklı bir ses ile Merhaba, nasılsın? bile demeden Taksim'de yine bir bomba patladı abi, sekiz can daha kayıp gitti... deyiverdi. Maşallah Talha bey kalemine sağlık olayları farklı pencerelerden ele almanın edebi güzelliği.


Son yıllarda tarihi Türk dizilerinin dünya dizi sektöründeki pasta payı giderek artmakta. Özellikle Güney Amerika ve Uzak Doğu bölgelerinde her geçen gün çoğalan talep, dizi yapımcılarını daha da cesaretlendiriyor. Diriliş Ertuğrul dizisinin, 25 farklı dilde, 85 ülkeye pazarlanması sektör adına büyük bir başarı. Aslında Muhteşem Yüzyıl'la ilk açılım örneklerini veren sektör, Filinta, Payitaht Abdülhamit, Kut'ül Amare, Kuruluş Osman, Uyanış Selçuklu, Alparslan ve Barbaroslar gibi yapımlarla yeni örnekler vermeye devam ediyor. Yapımcılar açısından bakıldığında, aslında tarihi dizi çekmek oldukça riskli ve bir o kadar da zahmetli bir iş. Döneme ait farklı mekanlar için devasa setler kurmak ; savaş sahnelerinde kullanılmak üzere büyük prodüksiyonlara girişip bazen yüzlerce figüran, at, kılıç, ok gibi malzemeler ayarlamak; oyuncuların kostümlerine ve onların yanı sıra ata binmek, kılıç kullanmak, ok atmak, dövüş sanatları gibi pek çok alanda eğitilmelerine oldukça ciddi emek, zaman ve para ayırmak bu zor işlerden sadece birkaçı. Büyük harcamalarla başlanan tarihi bir dizinin tutmaması, aynı zamanda yapımcının büyük paralar kaybetmesi anlamına da gelebiliyor. Kenan İmirzalıoğlu, Çetin Tekindor ve Gürkan Uygun gibi önemli sanatçıların rol almasına rağmen Mehmet: Bir Cihan Fatihi dizisi daha 6. bölümde final yaptığı zaman kaybedilen paranın yanında sarsılan oyuncu prestijleri de cabası olmuştu. Tarihi dizilere olan ilginin muktedir siyasi otoriteler tarafından keşfinden sonra, devlet destekli diziler çekilmeye başlandı. Bir müddet sonra para kaybı korkusu ve pazarlama sıkıntısı ortadan kalkan bu tür diziler, iki saati aşan süreleriyle, bir yandan da siyasi propaganda aracına dönüştüler. Parayı verenin düdüğü çalmaya hak kazanmasıyla, günlük siyasi her türlü çekişmenin günümüzden bin yıl öncesini anlatan dizilerde güncel olarak senaryoya girmesi de olağan hale geldi. Tarihi anlatma gayesinin neredeyse bir tahrife dönüşmesiyle tepki çekmeye başlayan tarihi diziler, televizyon karşısında tencere kapağını miğfer yapıp imitasyon kılıçlarla poz veren, küçük çocuğunun tekerlekli oyuncak atına binip düşmana korku salmaya çalışan kendine has bir izleyici kitlesi oluşturmasıyla da incelenmesi gereken sosyolojik bir vaka aslında. Senaryoya uyarlama adı altında tarihin eğilip bükülmesi hatta bazen amaca göre yeniden yazılmasının gayet doğal karşılandığı bu yapımlarda, 13 yaşında tahta çıkan Sultan Ahmet'in 25 yaşında gösterilmesi, o dönem 44 yaşındaki Kenan İmirzalıoğlu'nun 21 yaşındaki Fatih'i canlandırması, hiçbir tarihi kayıtta Kayı Obası'na gittiği geçmeyen Muhyiddin İbn-i Arabi'nin neredeyse her hafta Ertuğrul Gazi'yi obasında ziyaret etmesi, sarayda büyüyen bir melik olan Sencer'in Alparslan'dan habersiz bir obada babasız büyümesi, koca bir devlet olan Anadolu Selçuklularının birkaç yüz çadırlık bir boy gibi gösterilmesi ve dizinin anlatıldığı tarihlerde çoktan Alamut Kalesi'ne yerleşen Hasan Sabbah'ın hala Selçuklu Sarayı'nın koridorlarında gezmesi, tarihi gerçeklerle uyuşmayan durumlardan bir kısmı. Bunun yanında hem karakter hem mekan hem de kostümler açısından yabancı dizilerden ciddi esinlenmeler de tarihi dizilerin bir başka eleştirilen yanı. Allame kişiliği ile tarihe geçmiş Nizamü'l Mülk'ün örgülü saçlarıyla, simsiyah uzun sakalı ve elinde savaştığı baltasıyla Yüzüklerin Efendisi karakterlerinden Cüce Gimli'ye benzemesi, Barbaroslar dizisinin neredeyse tüm korsan tiplemelerinin Karayip Korsanları'ndan fırlamış gibi durması, Filinta'daki Fotoğrafçı Abdullah karakterinin James Bond'un gizli teçhizatlarını yapan Mister Q ile benzerliği ya da Alperen tiplemelerinin kostümlerinin Game of Thrones'taki Gece Nöbetçileri'nin acemi bir taklidi olması bunlardan sadece birkaçı. Son zamanlarda çekilen tarihi dizilerin yapımcılığını, senaristliğini ve bizzat sponsorluğunu yapan devlet tarafından bir propaganda malzemesine dönüştürülmesi de dikkatleri çeken bir diğer durum. Ekonominin sıkıntılı zamanlarında Ertuğrul Gazi'nin pazarda yabancı tüccarları kovması, dış politikanın çıkmaza girdiği bir zamanda Abdülhamit'in büyükelçi tokatlaması, ülkeyi yönetenlerin saraylarda lüks içinde yaşadıkları söylemine karşı yine sarayda yaşayan Abdülhamit'in mütevazi hayatının bu iddialara karşı ön plana çıkarılması, Ertuğrul'un oba içinde kendisine darbe yaparak beyliği ele geçirmeye çalışanların komplosunu boşa çıkarıp isyancıları bizzat cezalandırması şimdiki zamanda yaşananların geçmişle harmanlanarak muktedirlerin söylemlerinin haklılığını gösterme çabasından başka bir şey olmadığı da apaçık ortada. Aynı zamanda Ertuğrul'un darbeye yardımcı olan kadın karakteri konuşturmak için işkence yaparken Kadın bile olsa haini öldürürüz. diyerek öldürmesi gündemdeki işkence iddialarına bir cevap niteliği taşırken Abdülhamit'in ağzından dökülen Gidip o eski vekilleri bulun. 'Gül' ağacına su veririz, lakin su hem güle yarar hem de dikene. Yakınımızda yöremizde su verdiklerimiz diken olmaya meyletmişse sonunda mutlaka budarız. sözleriyle bir zamanlar dava ve yol arkadaşlığı yapıp daha sonra yolların ayrıldığı bazı muhaliflere bizzat soy ismiyle adrese teslim gözdağı vermesi de bu propaganda faaliyetleri içerisinde incelenebilir. Otoriter rejimlerini ayakta tutup halkı rejimin yaptıklarına inandırmak adına tarihi dizilerdeki dost ve düşman ayrımı da önemli bir ayrıntı olsa gerek. Neredeyse bu dizilerin tamamında birbirleriyle iş birliği içinde bulunan iç ve dış düşmanlar varken bir de bunlara hainlikleriyle destek veren karanlık mihraklar bulunmakta. Uyanış Selçuklu'da devletin her kademesine sızan, hayatı pahasına davası için ölen, öldüren Hasan Sabbah'ın Haşhaşi fedaileriyle Alparslan'daki dilsiz Karmati hainler birbirinin kopyasıyken bunların Haçlılarla sıkı bir ittifak halinde olması da yine benzer özellikler. Aynı durumu Diriliş Ertuğrul'da obayı yönetmek uğruna düşmanla iş birliği içindeki satılmış darbeci beyler ve Barbaroslardaki para ve makam uğruna Haçlılarla ortak hareket eden yerli hainlerde de görebiliriz. Dört tarafı hain iş birlikçiler ve acımasız düşmanlarla çevrili karakterlerimiz ise darda kaldıkları her an manevi bir koruma kalkanına alınmakta; bazen İbn-i Arabi'nin, bazen Derviş Hasan'ın, bazen Kadı Gıyaseddin Hatemi'nin, bazen de İmam Gazali'nin dualarıyla her türlü zorluğu aşmaktalar. Elbette bununla da halihazırda ülkeyi hainlere karşı korumaya çalışan idarecilerin de manevi bir koruma altında oldukları, yaptıkları icraatların İlahi bir iradeyle gerçekleştirildiği ve de buna karşı çıkmanın Allah'a karşı çıkmakla eş değer görüldüğü, dizilerdeki pek çok diyalogla izleyici kitlesine vurgulanmakta. Seçim zamanlarında bizzat ülkeyi yönetenlerin dizi setlerini ziyaret edip dizi oyuncularıyla pozlar verdiği, dizi müziklerinin seçim şarkılarına çevrildiği, Venezuela'nın diktatör başkanının bile bu setlere götürülüp oyuncularla tanıştırıldığı, hatta yeni kurulan bir partinin amblem olarak kendine dizideki Kayı Obası'nın sembolünü seçtiği bir ortamda bu dizilerin bir propaganda aracı olarak kullanıldığına itiraz etmenin kolay olmadığı ortadadır. Üstelik dizilerin her bölümünde sosyal medya üzerinden yapılan hesaplaşma vakti, oyuna gelme, büyük imtihan, davamız, adalet ordusu... gibi tag çalışmaları da bu propagandanın yayılması adına kullanılan tekniklerden bazıları. Elbette bu dizilere bir dizi olarak değil, hikayesini tarihten alan bir kurgu masal olarak bakılması gerektiğini söyleyenler de olacaktır. Senaristlerinin bir tarih kalpazanı haline dönüştüğü, anakronizmin dibine vurulduğu bir gerçekken başarılı kostüm ve mekan setlerinin kurulması ve diyaloglara sıkça imdi, zinhar, kat'a... gibi kelimeler eklenmesi elbette o diziyi tarihi yapmaz. Türk dizilerinin dünya çapında popüler hale gelip seyredilmeye başlanması, Türk kültür ve dilinin tanıtımında büyük faydalar sağlayacakken, kısır iç siyaset tartışmalarına bu güzelliklerin kurban edilmesi hiç de olumlu bir gelişme olarak değerlendirilemez. Umarız her yabancıyı Haçlı, her muhalifi hain damgasıyla etiketleyen bu diziler yerine kültürümüzün güzelliklerini yansıtan daha başarılı diziler de yakında ekranlarda yerlerini alır. Zevkle okuduğum harika bir yazı olmuş. Türkiye'de halkın parasıyla halka yapılan propagandayı çok güzel anlatmış. Kaleminize sağlık. Önemli tespitler! Her alanda yozlaşma ve çürümenin yaşandığı Türkiye de, dizilerle tarihi değerlerin nasıl suisitimal edildiğini iyi anlatışsınız. teşekkür ederiz. Değerli yorumlarınız için teşekkürler hocam sağ olun.


Günümüz Türkçesinde farklı dillerden ödünçlenmiş ve günlük dile girmiş pek çok kelime bulunmaktadır. Dili eski haline döndürmek, saf Türkçe yazmak iddiasında olmak kadar, dilde başka dillerden alınan kelimelere ağırlık vererek onların kullanımını artırmak da birer uç anlayıştır. Dile kabul edilen her kelime bir zenginliktir. Ancak bu kelimeler, Türkçenin yapısına uygun doğru bir elbise ile temsil edilmelidir. Dilin ahengine, akışına, akustiğine ve telaffuz geleneğine uygun olmalıdır. Bu yazıda, Türkçe kelimelerde ince sesler ve uzun sesler konusuna örnekler verip doğru kullanımlar üzerinden çıkarımlar yapılmaya gayret edilecektir. Bilindiği gibi eski Türkçede ince ses ve uzun ses yoktur. Tarih içinde Türkçede özellikle Farsça ve Arapçanın tesiri ile bu seslere sahip kelimeler de kullanılmaya başlanmıştır. Arap harflerinin kullanıldığı dönemlerde ince, uzun seslerin okunmasında ve telaffuzunda sorun yaşanmıyordu. Ancak Latin alfabesi ile durum değişiklik gösterdi. Bu yazımlarda sorun yok. Sitede yer verilmemiş ama mesela, ama ile amanın yazımında farklılık olması kaçınılmaz bir durumdur. Arapça ve Farsçadan dilimize giren birtakım kelimelerle özel adlarda bulunan ince g, k ünsüzlerinden sonra gelen a ve u ünlüleri üzerine konur: Dergah, gavur, karargah, tezgah, yadigar, Nigar; dükkan, hikaye, kafir, kağıt, Hakkari, Kazım; gülgun, merzenguş; mahkum, mezkur, sükun, sükut vb. Kişi ve yer adlarında ince l ünsüzünden sonra gelen a ve u ünlüleri de düzeltme işareti ile yazılır: Haluk, Lale, Nalan; Bala, Elazığ, İslahiye, Ladik, Lapseki, Selanik vb. Bu kural şu esasla tespit edilmiştir: Türkçede uzunluğunu muhafaza eden bütün sesler ve l sesinin ince okunduğu her durum imlada gösterilmemekte ancak a ve u ünlülerinin yanında ince okunan g, k sesleri yanındaki ünlünün üzerine düzeltme işareti konularak belirtilmektedir (Altun, 2010 s. 2). Burada dikkat çeken ilk örnek Haluk kelimesidir. İkinci hecedeki u harfi uzun mu, ince mi? Ayrıca kelime gerçekte bir uzun sese ve bir ince sese sahip. Haluk. Ancak ince sesi ifade etmek için de uzun sesi ifade etmek için de aynı işaret kullanılmak zorunda. İkincisi Nalan kelimesi. Bu kelime de ilk hecesinde uzun sese sahip olmasına rağmen yazımda gösterilmemiş. Doğrusu Nalan olmalı. Ama ikinci sesteki işaret farklı olmalı. Yine sitede yer alan Bala yerleşim yerinin yazımı bir kurala göre yazılmış ancak kelime güncel kullanımda bu şekilde telaffuz edilmez. Aslında Bala olması gerekir ki özel isim olarak kullanılırken de bu şekilde hem ince hem uzun sesle ifade edilir. Lapseki yerleşim yeri için de Lapseki yazımı uygun görülmüş. Fakat bu kelimenin ilk hecesi sadece ince okunur, uzun ses yoktur. Hal kelimesi hem ince hem de uzun okunurken Lapseki sadece ince okunmaktadır. Bütün benzer kullanımlarda harfi ile ilgili kurala uydurma gibi bir zorlamaya gidilmiştir. Elazığ olarak yazılan kelimedeki a sesi hiçbir zaman ince okunmaz. Bu arada şu kural da hatırdan çıkarılmamalıdır: Türkçede ince a taşıyan her kelime yabancı kökenlidir (Ergin, 2013, s.72). Bunlar dışında sitede uzun ve ince okunma ile ilgili kural yok. Ancak ilk akla gelen ahlak kelimesinin yazımı ve telaffuzu arasında sorun görülmektedir ve maalesef günümüzde kelimenin ikinci hecesini kalın a ile telaffuz edenler var. Kelimenin ikinci sesi ince olmalıdır. sesinin inceltme gibi bir özelliğinden bahsedilse bile mesela salak kelimesinde bu durum görülmez. Her kelimeye bir kural konulamayacağına göre bir işaretle bu sorunu çözmek mümkündür. Latince kardia, Arapça kalb olan kalp kelimesi, TDK sözlüğünde inceltme olmadan yazılmıştır. Günümüzde genel kullanım açısından sorun olmayan bu kelime gerçekte telaffuz edildiği gibi ince a ile yazılmalıdır. Türkçeyi bilmeyen birinin bu kelimeyi okuması durumunda kalın a ile çıkacak olan ses kaba olacak ve ses kelimeyi yansıtmayacaktır. Sitede katil ve kadir kelimelerinin uzatma işareti olmadan kullanımının yaygın olduğu ifade edilmektedir ancak kadir kelimesi için bu tespit artık çok geride kalmıştır. Kadir özel isim olarak kullanıldığında uzatma olmaz ancak ilahi bir sıfat olan Kadir olduğunda anlam değişmektedir. Fakat bu kelimenin Türkçede daha çok Kadir formu kullanıldığı için yazımda veya telaffuzda çok sorun olmamaktadır. Katil ise çok yaygın bir kelimedir ve telaffuzda sorun yaşanmamaktadır. Ancak yine de ilk seslinin uzun yazılması gerekmektedir. İlahi kelimesi, TDK sözlüğünde, ilaha ait olan ve bir şiir türü gibi farklı anlamlarda kullanılmasına rağmen aynı şekilde yazılmaktadır. Ancak kelime her iki anlamda da uzun a ile okunmaktadır. Yani söyleyişte farklı yazımda farklı bir durum söz konusudur. Yine TDK sözlüğünde ahiret kelimesinin a harfi uzun telaffuz edilmekte ama harf kısa yazılmakta. Bu genel kabul görmüş bir yazım durumu ancak benzer o kadar kelime var ki bunlar uzatma işareti olmazsa yanlış telaffuz edilmektedir. Alet mi alet mi? Nasıl ayırt edilecek? Sözlükte alet şeklinde yazılmış. Bu durumda akıl yazıp akıl olarak mı telaffuz etmek gerek? Akıllı, tecrübeli insan anlamındaki akil kelimesindeki a uzun okunmak zorunda ama kısa yazılmakta. Türkçeye başka dillerden girmiş kelimelerle, Türkçe kelimelerin telaffuzları adına birçok kural öğrenmek zordur ama tek bir işaretle bu sorun ortadan kaldırılabilir. Hayal kelimesinin yazımında ikinci a için bir inceltme gerekmektedir. Hayali derken sondaki i sesi uzun olduğu gibi utanma duygusu olan anlamında hayalı derken de işaretin inceltme değil uzatma olduğunun belli olması gerekmektedir. Bu konu yeniden ele alınmalı ve dilimiz güncel vaziyete göre formatlanmalıdır. TDK sitesinde olması gereken güncellemelerin yanında bazı kitap ve platformlarda kimi kelimelerin yazımı ile ilgili olarak güncel olmayan durumlara da rastlanmaktadır. Mesela Kur'an-ı Kerim uzatma olmadan yazılmaktadır. Ancak bazı metinlerde ısrarla Kur'an şeklinde a seslisinin uzun olduğu görülmektedir. Bunun sebebi Arapça yazılışa bağlı kalma anlayışıdır. Kur'an ve Kerim kelimeleri hidayet, ibadet, rıza, ebedi kelimelerinde olduğu gibi uzun sesle kısa ses arasında bir sesle ile telaffuz edilir. Birkaç örnek daha vermek gerekirse: Günümüzde çok kullanımı olmasa da katip kelimesindeki a harfinin ince sesli olarak işaretlenmesi gerekmektedir. Ahlak kelimesi de çok yanlış telaffuz edilen kelimelerdendir. Yazılışında hiçbir işaret kullanılmayan kelimenin ikinci a'sı inceltme işareti ile yazılmalıdır. Bunlar gibi kullanımlar özellikle yurt dışındaki Türkçe konuşan topluluklar için telaffuz sorunlarına yol açmaktadır. Her bir kavram kullanıldığı kültür topluluğu içinde tam olarak bilinir ve doğru olarak telaffuz edilir. Dil içinde önemli bir durumdur bu. Ayet ve sure kelimeleri bu kabildendir mesela. Bu kelimeler eskiden beri kullanılagelen ve eğitimde bir yeri olan kavramlar olduğu için yanlış telaffuz edilmezler. Ancak iş yine Türkçe öğrenenlere, başka ülkelerde yaşayıp da Türkçe konuşan topluluklara geldiğinde yanlışlık başlar. Bu yüzden örnek olarak ayet ve sure gibi terim şeklinde kullanılan kelimelerinin uzatma ile yazılmaları, telaffuzda ciddi bir rahatlama sağlayacaktır. Görüldüğü gibi Türkçe kelimelerin bazılarında uzatma, bazılarında inceltme işareti kullanılması kaçınılmaz bir durumdur. Buna benzer bir durum da bazı kelimelerde kullanılan, kullanılması gereken ve kullanılmaması gereken kesme işaretlerinde görülmektedir. Altun, H. O. (2010). Düzeltme İşareti ve Türkçede Yazıldığı Gibi Okunmayan Kelimeler. Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, 17(43), 167-179. Ergin, M. (2013). Türk Dil Bilgisi, Bayrak Yayınları.


Gönül ister ki hep hoş diyeyim, Söz ezen dilbaza ne diye ezileyim! Her huydan her boydan var bende, Kimi uysal çocuk kimi az yaramaz, Neyse çok bile bu kadar izahat beyim, Kendine güzel tercüman olmuşsun üstad. Kalemine sağlık.


Doğu Almanya'da Merseburg şehrindeydik. Sachsen-Anhalt eyaletinin güneyinde, Saale Nehri kıyısında kurulmuş küçük ve eski bir şehirdi burası. Şehrin ve şehir merkezine bağlı beldelerin isimleri, yönetim tarafından nehir adıyla anılmış ve Saale Kreis olmuş. Bahar ve yaz mevsimlerinde, Saale Nehri boyunca, yeşillikler arasında kıvrılan yollarda, özellikle hafta sonları yürüyüş yapmak, bisiklet sürmek, Saale Kreis'in vazgeçilmezlerindendir. Buraya gelmişken görülmesi gereken yerleri görmek istiyorduk. Kısa bir internet aramasında şehrin en çok göze çarpan görselleri, eski bir şato ve kilise oldu. Almanca öğretmeni Schulz bize rehberlik etti. Önce Domm adı verilen eski kilisenin olduğu yere gittik. Burada, uzaktan kuleleri görülebilen eski bir kilise ile karşılaştık. Ne kadar yaşlı olduğu taşlardan belliydi. Kilise iki adet yüksek ve işlemeli kulesiyle göz kamaştırıyordu. Sonra şatonun içindeki eski saraya yöneldik. Şato girişinde, duvardaki levhalarda, bazı isimler ve tarihi bilgiler gördük. Rehberimiz tarih boyunca bu şehirden iki tane Alman kralı çıktığını söyledi. Bilet alıp içeri girdik. Taş yapının içindeki odalara tarihi eserler ve kalıntılar koymuşlar. Eski Alman hayatına dair görseller ve eşyaları da ihmal etmemişler. Çıkışa yakın bir salonda camlı büyük bir şehir haritası yer alıyordu. Bir görevli, bize kısaca şehrin genel özelliklerini ve önemli yerlerini harita üzerinden anlatınca şehri daha iyi tanımış olduk. Epeyce yorulmuştuk ama görülmesi gereken önemli bir yer daha vardı. Dışarı çıkınca rehberimiz bize beş yüz yıllık kargadan bahsetti. Hepimiz meraklandık. Hatta Azerbaycanlı bir bayan anlatılanları tam anlamadığı için karganın beş yüz yıldan beri yaşadığını sanmıştı. Hafif bir tebessüm oldu. Yavaşça rehberimizi takip ettik. Şatonun sol yanında büyük bir kafes ve içinde iki karga vardı. Kargalar simsiyahtı ve gerçekten çok büyüktü. Kafesin üstünde ise parlak bir madenden yapılmış bir karga figürü vardı. Karganın gagasında bir yüzük dikkat çekiyordu. Ziyaretçilerin kargalara bir şeyler vermeleri yasaktı ama yine de özellikle çocuklar ve gençler çaktırmadan bir şeyler atıveriyorlardı kafesten içeri. Karganın hikayesi bir taş levha üzerinde yazılı idi ama yazıların tamamını anlamamız mümkün olmadı. Rehberimiz Schulz'a yöneldik ve hikayeyi ondan dinledik. 1500'lü yıllarda bu şehirde Thilo von Trotha adında bir piskopos yaşıyormuş. İyi bir idareci olarak nam salmış. Piskopos Thilo'nun John adında sadık bir yardımcısı varmış. John onun en yakın arkadaşı ve sırdaşıymış. Ayrıca piskoposun vereceği kararlarda özel bir yere sahipmiş. Yani bir anlamda veziriazam veya başdanışmanmış. Bu yüzden o sarayda göze batan hatta kıskanılan biriymiş. Onu kıskananlar arasında, piskoposun kargasının bakımını yapan, onu eğiten avcı Ulrich de varmış. Ulrich piskoposa daha yakın olmak ve insanlar nazarında daha gözde bir konuma sahip olmak istiyormuş. Bundan dolayı da içten içe John'u devre dışı bırakacak bir fırsat kolluyormuş. Thilo von Trotha, bir gün çok değerli mühür yüzüğünü yerinde bulamamış. Odasına kendisi ve yardımcısı John dışında hiç kimse giremezmiş oysa. Ortalık bir anda karışmış. Saray dedikodularla çalkalanmış. Bazı hizmetçiler yüzüğü John'un çalmış olma ihtimali üzerinde birleşmişler. John, bu iddialara karşı kendini savunmuş, piskoposa asla ihanet etmeyeceğini ısrarla anlatmış. Ortamın tam istediği kıvamda olduğunu hisseden Ulrich, hemen Johannes Dieb yani Hırsız John diye bir söylenti çıkarmış ve bunda da başarılı olmuş. Piskopos, John'a çok güvendiği için söylentilere çok kulak asmıyormuş. Ancak bir gün, kargasının Johannes Dieb gibi bir şeyler mırıldandığını duyunca fikri değişmiş. Karganın konuşmasını ilahi bir uyarı olarak algılamış. Ulrich'in karga eğitmeni olduğunu hiç düşünememiş. Kararını vermiş; kendisine ihanet eden sadık dostu Johannes idam edilecekmiş. Herkese ibret olsun diye infaz, yüzüğün kaybolduğu odada gerçekleştirilecekmiş. Kararı duyan Johannes tekrar tekrar yemin etmiş, Böyle bir şey yapsam burada durmazdım. demiş ama Thilo von Trotha'yı bir türlü ikna edememiş. -Ben masumum. Yüzüğü ben çalmadım. Başım kesildikten sonra masum olduğumun göstergesi olarak ellerimi yukarı kaldıracağım ve üç adım atacağım. Kimse buna ihtimal vermemiş tabi. Ancak infazdan sonra John ellerini yukarı kaldırmış ve üç adım yürümüş ve yere yığılmış. Herkes şok olmuş. Piskopos ne diyeceğini bilememiş; sadık dostunun halinden çok etkilenmiş. Olayı izleyen Ulrich çok korkmuş ama yalanı ortaya çıkmasın, piskoposun vicdanı rahat etsin diye kargaya o sözleri tekrar ettirmiş. Karganın sürekli Johannes Dieb sözlerini tekrarlaması nedeniyle bir süre sonra piskoposun endişesi de ortadan kalkmış. Artık Ulrich piskoposa daha yakınmış. Sarayda onun sözü dinleniyormuş. Ancak Ulrich ilahi adaletten habersizmiş. Aradan birkaç yıl geçmiş. Bir gün şiddetli bir fırtına, piskoposun sarayının çatısına da hasar vermiş. Çatının acilen tamir edilmesi gerekiyormuş. Çatı tamiri sırasında ustalar karganın yuvasına rast gelmişler. Usta yuvaya yaklaşınca yuvanın içinde piskoposun mühür yüzüğünü görmüş. Yüzüğü alıp doğruca piskoposa götürmüş. Dostu ve yardımcısı Jonh'un haklı olduğunu anlayan Thilo von Trotha, çok üzülmüş. Artık iş işten geçmiş ama bir daha böyle bir yanlış yapılmasının önüne geçmek için bir şeyler yapmak, bir işaret bırakmak istemiş. Önce mühür yüzüğündeki sembolü karga figürü ile değiştiren piskopos, ardından şatonun hemen yanına bir kafes inşa ettirmiş ve buraya Johannes Dieb sözünü tekrar eden kargasını hapsetmiş. Bu sırada Avcı Ulrich ortadan kaybolmuş. Kim bilir, belki Jonh'un başına gelen kendi başına da gelir diye, korkup kaçmıştır. Ne de olsa John'un idamına kendisi sebep olmuştu. Onun pişman olup olmadığını hiçbir zaman bilemeyeceğiz. O karganın ne kadar yaşadığı bilinmemiş ama ölünce yerine yeni bir karga getirilmiş. Günümüze kadar da bu böyle devam etmiş. Ancak yakın zamanda kafese konan karganın tek olması adil bulunmayınca o olayı temsil eden karganın yanına bir eş getirilmiş. O gün kafeste gördüğümüz kargalar beş yüz yıllık olayın şahitleriymiş gibi etkiledi bizi. Bir de kafesin üstündeki metal karga figürü ve gagasındaki yüzük, olayın hep taze kalmasını sağlıyor gibiydi. Şimdi kafesteki kargalar, gelip gidenlere ve zamana Johannes'in suçlu olmadığını, haksız yere idam edildiğini, Thilo von Trotha'nın yanlış karar verdiğini, Ulrich'in ihanetini söyleyip durmakta. Ancak bu figürlerin yine piskoposun pişmanlığı sebebiyle günümüze kadar geldiğini de unutmamak gerek. Merak uyandıran ve zevkle okunan güzel bir yazı olmuş. Çok beğendim. Tebrikler.


Derler ki: Gözden ırak olan gönülden de ırak olur. Yani, kişinin görmediği ve iletişim kurmadığı kişileri unutması, her gün göz önünde olanla kıyaslandığında daha kolaydır. Bu yüzden göz önünde olmayan şeyler er ya da geç unutulur ve hatta hafızalardan silinir gider. İnsan hafızasının bu yönünü iyi bilenler, yaşanan kimi hadiseleri canlı tutma adına insan zihni üzerinde hatırlatıcı birtakım unsurlar geliştirmişlerdir. Adına, Tökezleme Taşları ve Tuna Kıyısındaki Ayakkabılar denen hatırlatıcı unsurlar bunlardan sadece ikisidir. Avrupa'nın farklı şehirlerinde, sokakta yürürken üzerinde isimler yazılı ve özellikle evlerin kapı girişine döşenmiş, altın sarısı renginde işaret taşları görürsünüz. Belki de birçok kimse, günlük koşuşturmanın telaşı içerisinde, bu taşların mahiyetini bilmeden, merak edip bakma ihtiyacı da hissetmeden geçip gider. Halbuki çok uzak değil, yakın bir tarihin en büyük dramını, insanlığın yaşadığı en büyük vahşeti kendi dilince anlatmaya çalışır bu taşlar. Farkında olmadan üzerine basıp geçtiğimiz bu pirinç renkli levhalar, Nazi dönemi katliamını her gün göz önünde tutarak gönüllerden uzaklaştırmama ve hafızalardan silmeme adına yollara döşenmiştir. Bu Tökezleme Taşlarının dile getirdiği milyonlarca insan, o dönem toplama kamplarında en ağır işkencelere tabi tutulmuştur. Bazıları buralardan gaz odalarına götürülürken bazıları da laboratuvarlarda acımasız deneylere araç olmuştur. Hayatta kalanlar ise ömür boyu unutamayacakları bu soykırımın acılarıyla hayatlarına devam etmişlerdir. O gün yaşananların acı yüzünü anlatma adına, sonraları binlerce kitap ve makale yazılmış, yüzlerce film ve bir o kadar da belgesel çekilmiştir. Bu taşlar, ilk defa Alman sanatçı Gunter Demnig'in gayretleriyle hazırlanmıştır. Hitler döneminde soykırıma uğrayan başta Yahudiler olmak üzere eş cinsellerin, Roma-Sintilerin... en son ikamet ettikleri evlerinin önüne döşenmiştir. Boyutları 96 x 96 x 100 mm olan bu taşların üzerine Burada Oturuyordu (deutschland. de, 2015) başlığı altında isimlerinin yanı sıra biliniyorsa doğum, ölüm tarihleri ve nerede öldüğü de yazılmıştır. Dünyada ilk defa böyle bir projeye imza atan Demnig, 1992'de izinsiz olarak Köln kentinde bu taşları yerleştirmeye başlamıştır. Büyük ilgi çeken bu taşlar, kısa sürede gündeme oturmuştur. Bunun üzerine 1994 yılında Antonier Kilisesi, 250 taştan oluşan bir sergiye ev sahipliği yapmıştır. İki yıl sonra resmi olarak ilk defa 19 Haziran 1996 yılında, Avusturya'nın Salzburg kentinde, bu taşlar ait oldukları yerlere yerleştirilmiştir. Soykırımın merkezi olan Almanya'da ise ancak 2000 yılında, yine Köln kentinde belediyenin desteğiyle yerleştirilmeye başlanmıştır. O tarihten sonra büyük bir kampanyaya dönüşen bu proje, Almanya'nın 1.099 şehir ve kasabasında kendine yer bulmuştur. Şu an itibariyle bu taşlardan toplamda 23 Avrupa ülkesinde, yaklaşık 70 bin civarında döşenmiştir (Kozan, 2018). Kampanya bu şekilde bütün hızıyla sürerken sanatçı Demnig, çeşitli eleştirilere de maruz kalmıştır. Bazı kesimler, bu taşlara basarken; İsimler ayaklar altında eziliyor ve hakarete uğruyorlar. eleştirisinde bulunmuştur. Demnig'in buna cevabı ise: Taşların üzerindeki yazıyı okumak için eğilenler, kurbanlar önünde eğiliyor. Tökezleme taşları belleklerde bir iz bırakıyor, böylece unutulmaya yüz tutmuş geçmişi taşlarla görünür kılmak istedim. (Kozan, 2018) şeklinde olur. Bu projenin asıl amacı ise kurbanların isimlerini ve itibarlarını geri vermek ve onların bir zamanlar o civarda yaşayan insanların en yakın komşuları olduklarını göstermektir. Yerde öylece, sıradan gibi duran bu taşlar, insanların hayalen ve fikren o günlere gitmesi adına iyi birer hatırlatıcı oluşturmaktadır. Bu taşların sıkça bulunduğu yerlerden yürüyerek bir yerlere gitmek zorunda kalan bazı insanlar, o taşların üzerindeki isimlere olan saygılarının gereği dikkatlice yürüdükleri görülmüştür. Yaptığı bu projeden dolayı Demnig'e birçok ödül de verilmiştir. Bunlar arasında Federal Almanya Liyakat Nişanı da vardır. İlk kez çocukluğumda duymuştum, Tuna Nehri kıyısındaki infazları. Ruhumda derin yaralar açmıştı bu savunmasız insanların hunharca katledilişleri... (Mitrani, 2016). Bu sözün sahibi, aradan yıllar geçmiş olmasına rağmen yüreğinde büyüttüğü acıyı -bir daha yaşanmaması için- bütün insanlığın ibret alacağı bir eser haline getirmeyi hayal etmiştir. İşte bu maksatla aralarında, kadın, erkek ve çocuk ayakkabıları da olan altmış çift eski moda ayakkabı tasarlamıştır. Tasarladığı bu ayakkabıları ünlü heykeltraş Gyula Pauer'e anlatır. O da suyun kenarında öylece duran, sahipleri onları yeni çıkarmışçasına tekrar gelip giyeceklermiş gibi muhteşem ve bir o kadar da dramatik bir eser ortaya çıkarmıştır. Bu tasarımın fikir babası Türk asıllı Macar film yönetmeni, senarist, oyuncu, şair ve kültür ataşesi Can Togay'dır. O, hayal ettiği bu Cipök a Duna-parton (Kozan, 2018) anıtını 2005'te kalıcı ve hatırlatıcı bir eser haline getirmiştir. Bu ayakkabılara daha yakından bakıldığında onların paslanmış demirden yapıldıkları göze çarpmaktadır. Bunlar, 1944-1945 kışında Arrow Cross Partisi milisleri tarafından, Tuna Nehri kıyısında vurulan Macar Yahudilerinin ayakkabılarını temsilen yapılmıştır. Tuna Gezinti Yolundaki Ayakkabılar olarak da bilinen bu anıtın üç yerinde Macarca, İngilizce ve İbranice: Ok ve Haç milisleri tarafından vurularak nehre atılan kurbanların anısına (Yiğit, 2022) yazmaktadır. Bu vahşice katliam, Almanların, Milos Horty hükümetini devirip yerine geçirdikleri Arrow Cross Partisi genel başkanı Ferenc Szalasi döneminde yapılmıştır. Mevsim kışa devrilirken bu partinin milisleri, o insanları Tuna Nehri kıyısına sürüklemişlerdir. Gece adeta buz çölüdür. Nehrin kıyısına dizdikleri bu insanları -kadın, erkek, çoluk çocuk ayrımı yapmaksızın- çırılçıplak soyduktan sonra ayakkabılarını da çıkarttırıp ondan sonra kurşuna dizmişlerdir. Anıta geri dönecek olursak, o ayakkabılara dikkatlice bakıldığında her birinin farklı olduğu gözden kaçmayacaktır. Bazılarının topukları aşınmış, bazılarının ise perişan bir duruşu vardır. Bazıları bağlanmış, bazılarının bantları açık bırakılmıştır. Klasik kadın iskarpinleri de işçi botları da bulunmaktadır. Kimisi dümdüz ayakta dururken diğerleri sanki aceleyle çıkarılmış gibi yana yatmıştır. Bir de minik çocuk ayakkabıları vardır ki vicdanı olan herkesin yüreğini sızlatmaktadır. Budapeşte Parlamento Binası'nın önünde duran bu ayakkabılar, o kadar gerçekçidir ki onlara bakarak; öldürülmeden önce çıkarmak zorunda kalan insanları hayal etmek hiç de zor değildir. Çünkü her ayakkabının bir kişiliği ve bir de onu giyenin ayak izleri vardır. Eksik olan tek şey onların gerçek sahipleridir. Bu ayakkabılar, adeta sahiplerini canlı birer insana dönüştürür. Onlara bakarken ayaklarından çıkarmak zorunda kalan insanların derin üzüntü ve dehşetini duyar ve ardından buz gibi sulara gömülerek korkuyla nasıl yüzleştiklerini görür gibi olursunuz. Sonra da bu anıt, sizin daha büyük resmi görmenizi ve yapılan toplu katliamı hissetmenizi sağlar. İşte bu yönüyle anıt, geçmişi unutturmama ve hafızalarda canlı tutma adına muhteşem bir yapıttır. Evet, ister Tökezleme Taşları isterse Tuna Kıyısındaki Ayakkabılar anıtı olsun bu tabloların asıl failleri, o trajik olayın meydana gelmesine sebep olanlardır. Aynı zamanda bu anıtlar her bir insana acının ırkı, dini, dili ve renginin olmadığını da gösterir.


Yazmak çok eski bir eylem. İçgüdüsel olarak insan bir şekilde varlığını aleme duyurmak istiyor. Duyurmakla da yetinmiyor, kalıcı olmak peşine düşüyor. Bu noktada yazmak, bir var olma ve hep akıllarda kalma çabası. Moğolistan'da yaşadığım altı yıl boyunca coğrafyanın birçok yerini ziyaret ettim. Bazen kültürel ve dini zenginliklerine bazen olağanüstü doğal güzelliklerine şahit oldum. Bazen de tarihi kovaladım. Moğolistan'dan ayrılmadan ziyaret ettiğim son duraklardan biriydi Tonyukuk Anıtları. Anıtları ziyaretim tam anlamıyla eski bir dostla yeniden kavuşmak gibiydi. Tarih kitaplarında gördüğüm, hep orada kalacağını düşündüğüm bir dost... Soğuk bir Moğolistan şubatında selamlaştık. Karlarla kaplı koca bir düzlükte, ayakta, dimdik, tek başına... Demiştim ya; yazmak, bir var olma ve kalma eylemidir. Karşımdaydı ve taş diliyle konuşuyordu. Tonyukuk'u duydum ben satır satır, harf harf. Altımda beyaz örtü, üstümde mavi gökyüzü, bir süre kaldım orada. Bir taş dikerek kalamasam da fotoğrafla kalmak için fotoğraflarını çektim. Birlikte de fotoğraflarımız oldu elbette. Harika! Bizi tarihi gerçeklerle buluşturduğunuz için teşekkür ederim.


Osman hocam eline sağlik. Enfes olmuş.


Güneşli bir günde kahvaltılarımızı yapıp yola çıkıyoruz. Hedefimiz günübirlik Ekşisu üzerinden Travnik'e gitmek ve otobandan Saraybosna'ya geri dönmek. Eski Osmanlı ordu güzergahı da olan yolu kullanıyoruz ve ilk durağımız Kiselyak. Saraybosna'dan 40 km kadar sonra. Eskiden insanların çadır kurup şifa aradıkları bir nokta. Şifalı bir kaynak çıkıyor. Osmanlı sonrası Almanlar bir dolum tesisi kurmuşlar. Halen tesis işlemeye ve suyu insanlara şifa vermeye devam ediyor. Dolum tesisinin yanındaki parkta musluklardan akan ekşi suyu hem içiyor hem de şişelerimize dolduruyoruz. Bu ekşi sudan yöre halkı sodalı poğaça yapıyor. Ee, haliyle almamak olmaz. Aracı, şehre girmeden bir fırıncıda durdurup Ekşisu'yun meşhur ekşi sulu poğaçasını tadıyoruz. Unutmadan söyleyim, arasında yoğurt kaymağı da koydurmadan olmaz. Adet öyle! Yarım saat daha gittikten sonra Milodraj köyüne ulaşıyoruz. Ana yolda Bilalovası'ndan beş dakika soldan dağa doğru ilerlemek yeterli. Milodraj, Bosna-Osmanlı tarihi açısından mühim bir nokta. Günümüzde 12 hane olan bu köy, 1461 yılında Fatih Sultan Mehmed'in meşhur Ahidnamesinin yazıldığı nokta. Kendisine ziyarete gelen Fransisken papazlarına bir emanname olarak takdim edilmiş. Bu Ahidname dağın hemen arkasındaki kaplıcaları ve eskiden yapılan altın madenciliğiyle ünlü Foynitsa'daki Fransisken Manastırı'nda muhafaza ediliyor. Birkaç defa gördüğüm bu manastırın müzesi, vakti olanların muhakkak görmesi gereken bir yer. Oldukça zengin bir koleksiyona sahip. Milodraj'da köylü Müslüman kadınlar, ellerinde ikramlarla çıkageliyorlar. En beğendiğim, bahar aylarında yaptıkları ısırgan şerbeti. Taze isli peynirden erik marmelatına, ahududu reçelinden bahçe meyvelerine, ellerinde o gün ne varsa seriyorlar önümüze. Ürünlerin bir fiyatı yok. Onlar bize ikram ediyor, biz de ikramlarını karşılıksız bırakmıyoruz. 20 dakikalık bir seyahat sonrası yol üzerinde Kaçuni Kasabası'nda halen faal Mevlevi tekkesi olduğunu öğreniyoruz. Neyse daha epey yolumuz var. Ahmiçi Köyü'nde duraklıyoruz. Son Bosna İç Savaşı'nda bir köyün nasıl yok edildiğini ve harbin nasıl acımasız bir şey olduğunu görmek çok acı verici. Silahsız ve masum 116 sivil evlerinde katledilmiş. Biraz kalıp düşündükten sonra yola devam ediyoruz. Travnik, Saraybosna'nın kuzeybatısında kalıyor. Trava, Boşnakça ot demek. Travnik ise otlak veya mera şeklinde çevrilebilir. Laşva Vadisi'nin Travnik'e dönen yerinde, yolda bizi ilk olarak Fatih Sultan Mehmed döneminin Bosna Beyi Malkoçoğlu'nun kalesi karşılıyor. Travnik, kuzeyde Vlasiç Dağı ve güneyde Vilenitsa Dağı'nın arasında Laşva Irmağı vadisinde yer alıyor. İlk Slav yerleşimcilerinin Travnik bölgesine gelişinden 500 yıl sonrasına kadar varlıklarından geriye çok az eser kalmıştır. Neyse biz kaleye geri dönelim. Kalenin girişindeki köprüye kadar araçla da çıkılabiliyor. Biz aşağıda Plava Voda kenarında 300 yıllık Elçi İbrahim Paşa Medresesi'nin karşısında aracımızı park ediyoruz. Medrese daha eskiden Travnik içindeyken Avusturyalılar başka binalar yaptıkları ve demiryolu getirdikleri için bazı binaları yıkmışlar ya da bazılarını şehir dışına taşımışlar. Medrese, günümüzde yatılı lise olarak eğitim veriyor. Kız ve erkek kısımlarının sınıfları ve yurtları ayrı. Almanlar, Bosna'da iken Osmanlı eserlerini, Kuzey Afrika mimarisi ile yeniden yaptıklarından medrese, asli mimari hususiyetlerini göstermiyor. İçinde biraz durduktan sonra çıkıyoruz. Göksu Deresi kenarında konaklamanın zamanı geldi. Bosna çevapilerinin ardından kaymaklı cevizli lokum var acı kahvenin yanında. Dere kenarında, biraz su sesiyle dinlendikten sonra yeni durak Travnik Kalesi. Ayrıca bu derenin bulunduğu noktada yaşanan çok tarihi hadise var ama bizde o kadar yazacak yer yok. Göksu Deresi'ni geçip halen ismi Hendek Mahallesi olan mahalleden yukarıya, kaleye doğru çıkmaya başlıyoruz. 15 dakikalık basamakları çıktıktan sonra kaleye ulaşıyoruz. Köprünün dağ tarafında hendeğe çıkan gizli geçit görülebiliyor. Kaledeki eski mescidi, rasat kulesini ve su kuyusunu falan gezdikten sonra ayrılıyoruz. Travnik'e dair el sanatları, resim sergisi, Travnik kültürünü yansıtan eşyalar sergileniyor rasat kulelerinde. İlk girişte misafirleri karşılayan avluda, yazları konserler veriliyor. Travnik'te evlenen gençler, düğün öncesi burada fotoğraf çektiriyorlar. Kalenin eski fotoğraflarında Bosna valisinin konağı görülüyor. Şimdilerde yerinde hediyelik eşya satan işportacılar var. Yanda Bizans prens ve prenseslerinin resimleriyle resim çekiliyoruz. Bir saat kadar sürüyor kale gezintisi. Kaleden şehri ve vadiyi seyrediyoruz biraz. Eskiden resim çektirenler, her fotoğraf karesine 40 cami sığardı diyorlar. Bizim karelerimizde sadece yedi cami yer alıyor. Beylik merkezi olan Travnik, Bosna'da Osmanlı eserlerinin belki de en fazla yapıldığı yer olmuştur. Laşva Vadisi, ilk tarihi kayıtlara göre, 1244 yılında Macar Kralı IV. Bela'nın krallığı döneminde, önemli eserlerinden birisini Laşva'ya verdiğinde ortaya çıkmıştır. O zamana kadar bölge, Bosna Devleti'nin feodal bir parçası idi. Bu yüzyıllardan vadiden kalan kalıntılar Roma döneminden bilinen kale ve köşklerin kendi payına düşen zenginliğini pek göstermemektedir. Travnik Kalesi, o dönemin en göz alıcı kalesiydi. Günümüzde ise hala diğerlerinden daha iyi korunmuş olarak ön plana çıkmaktadır. Aynı zamanda bu devir Travnik'e de adını veren devirdir. Kale çıkışında Dokuzi Kaynakları var. Adı üzerinde dokuz farklı noktadan su çıkıyor. Şimdilerde en büyüğü Yeni Cami yakınındaki çeşme. Yeni Cami'nin haziresinde manzaralı bir noktada Defterdar Ahmed Paşa'nın cennet gibi rengarenk türbesi de yer alıyor. Bayırdan aşağı yürüyerek Alaca Cami'ye ilerliyoruz. Bu arada Osmanlı dönemi, Travnik'in şanını da yücelten devirdir. Bu şehir, Osmanlı İmparatorluğu'nun Bosna'daki siyasi ve askeri merkeziydi. Osmanlılar şehre camiler, medreseler, yollar ve su şebekeleri getirdiler. Orta Çağ'dan kalma kalesini güçlendirdi ve kalenin yüksek taş duvarları içinde mini bir şehir inşa ettiler. 150 yıldan uzun bir süre (1699-1851) Osmanlı padişahının Bosna'daki temsilcisi Bosna Beyi'nin, Bosna'daki merkezi bu şehirdi. Bu dönemde hem yabancılar hem de ticaret için bir cazibe merkezi haline gelmişti. Bu dönemde Travnik'i ziyaret eden seyyahlar şehirden öyle etkilendiler ki onu Avrupai İstanbul ve Bosna'nın en oryantal kasabası olarak nitelendirdiler. Ivo Andric'in meşhur Travnik Kroniği, bize bu dönemle alakalı yeterince fikir vermektedir. Bu düşünceler içinde diğer adıyla Süleymaniye Camii'ne ulaşıyoruz. Klasik Osmanlı camilerinden tezyinatı ile ayrılan ve çok az örneği olan bir mimarisi var. Alaca camiler adı üstünde allı, güllü ve renkli. Dahasını bir rehberden dinlemenizi tavsiye ederim. Bu şehir, günümüzde Bosna'da Vezirski Grad olarak biliniyor. Osmanlı döneminde şehirden 77 vezir çıkmıştır. Şehir, çok çeşitli kültürel ve tarihi olayların dolu dolu olduğu bir hazinedir ve çok sayıda önemli şahsiyetin de yetiştiği bir memleket olmuştur. Travnik aynı zamanda birçok sanatçının, bilim insanının, seyahatname yazarının ama hepsinden önce de hoşgörülü ve medeni insanların memleketidir. Adı üzerinde, otlak demek travnik. Hususen otlakta otlayan koyunların sütünden mamul ünlü Travnik beyaz peyniri almak, şehre gidip de yapmadan dönülmeyecekler listesinde ilk sıradadır. Belediye binasının ve eski tarihi tren istasyonunun karşısındaki dükkandan 40 çeşidi satılan peynirlerden tadıp tadıp alıyoruz. Sokaklarında Travnik'in meşhur kısa gagalı güvercinlerini gördükten sonra Babanovac dağındaki çekici yayla alanından da bahsetmemek olmaz. Travnik, ayrıca Nobel ödüllü Ivo Andric'in de doğduğu memlekettir. Doğduğu evi de gezip bu eşsiz açık hava müzesi yerindeki şehrin çıkışından aracımızla dağa tırmanıyoruz. Yarım saatlik bir yoldan sonra Vlaşiç Dağı'ndayız. Burada bir kayak merkezi var. Yazları serin havasıyla insanları çekiyor. Turistler için villalar ve oteller mevcut. Fis Hotel yakınındaki küçük hayvanat bahçesini geziyor ve dumanlar altındaki vadiyi seyre dalıyoruz.


Bahar mevsiminin, yerini yaza bırakmaya hazırlandığı güzel bir gün. Güneş, birkaç gündür aralıklarla yağan yağmurların ardından, parlak yüzünü bütün cömertliği ile gösteriyor. Hayatımız boyunca unutmamız belki de mümkün olmayacak bir güne hazırlanıyoruz. Güzel bir gezi grubuyla Tuna Deltası'nı, Romence adıyla Delta Dunarii 'yi gezmeye gidiyoruz. Avrupa'nın en büyük ikinci doğal deltası olarak da bilinen Tuna Deltası hakkında daha önceden okuduğum bazı bilgilerle gezi turuna hazır sayılırım. Ellerinde cep telefonları, fotoğraf makineleri ve çeşitli atıştırmalıklarıyla otobüsteki yerlerini almış olan grubumuzun bütün üyelerini de gezinin heyecanı çoktan sarmış durumda. Bükreş'ten başlayan gezimiz Köstence üzerinden devam ediyor. Köstence'den Tuna Deltası'na ulaşmak için Tulça'ya uğramak gerekiyor. Kara yolu ile yapılan yolculuk yaklaşık iki saat sürüyor. Tulça ile Tuna Deltası arasındaki mesafe de oldukça kısa. Tulça'nın hemen güneyinde bulunan Babadağı, adını buraya yerleşen Sarı Saltuk Baba ve mahiyetindeki Türk nüfusundan alıyor. Kaynaklarda geçtiğine göre Sarı Saltuk, Dobruca'ya yerleşmesinden vefatına kadar çeşitli tekke ve zaviyeler açmış. Bu mekanda da bizzat tekke açıp faaliyetlerde bulunmuş. Burası II. Bayezid'in emriyle 1484'de külliyeye dönüştürülmüş ve çevresinde yeni bir şehir olarak Babadağı kurulmuş. XVIII ve XIX. yüzyıllarda istilalara uğrayan külliye, 1828'den sonra tek kubbeli bir türbe olarak korunmuş ve bazı restorasyon çalışmalarından sonra 2007'de ziyarete açılmış. Önceleri Hristiyanların da ziyaret ettiği türbe, günümüzde hem ziyaretgah hem de tarihi bir yapı olarak korunmaya devam ediyor. Babadağı Sarı Saltuk Türbesi, Ali Gazi Paşa Camisi ve Doğu Sanat Müzesi ile ziyaret edilmeyi hak eden önemli yerleşim yerlerinden. Turizm açısından fazla gelişmiş olmasa da Tuna Deltası'nın kıyılarında bazı oteller mevcut. Biz grup olarak Tulça'da üç yıldızlı bir otelde bir gece konaklayacağız. Romanya'nın güneydoğusunda, Tuna Nehri'nin St. George kolunda yer alan Tulça, antik bir şehir. Ayrıca önemli bir liman kenti ve dolayısıyla küçük delta kıyıları boyunca balıkçılık ve turizm merkezi. Halen önemli bir Tatar ve Türk azınlığın yaşadığı bu küçük şehri, vaktimiz sınırlı olsa da gezip görme fırsatı buluyoruz. Gün batımı manzarasının bütün çıplaklığıyla seyredildiği nehir kıyısıyla, sakin ve huzurlu sokaklarıyla, Aziziye Camisi ve bazı turistik mağazalarıyla bu kentten belleğimizde hoş anılar kalıyor. Gezi rehberlerimiz tur için büyük bir tekne rezervasyonu yaptırmışlar. Gezimiz çift taraflı onlarca tür ağaçların arasında Tuna boyunca devam ediyor. Yaklaşık 5-6 saat süren tekne turumuza, yanık türküler ve hararetli sohbetler olabildiğince renk katıyor. Deltada ilerledikçe tabiatın güzelliğini daha da iyi hissediyoruz. Mis gibi hava, farklı tonlardaki kuş nağmeleri, sazlıkların arasından yayılan kurbağa sesleri, iç içe girmiş yeşil ve mavi insana büyük bir huzur veriyor. Tuna Deltası'nın büyük kısmı Romanya'da, kuzeybatı yönünde kalan bir bölümü de Ukrayna sınırları içinde yer alıyor. Edindiğim bilgilere göre deltanın ortalama alanı, çevresindeki kesimle beraber 5165 km 'yi buluyormuş. 10 bin yıl gibi uzun bir sürede oluşmuş olan Tuna Deltası, Tuna Nehri'nin yılda 67 milyon ton alüvyon boşaltmasıyla büyümesini devam ettiriyor. Üç büyük koldan oluşan deltanın kuzeydeki kolu Chilia, orta kolu Sulina ve güney kolu da Sfantu Gheorghe adıyla anılıyormuş. Bizim de görme fırsatı bulduğumuz Tulça, yukarıda bahsettiğim gibi güneydeki koluna sınır teşkil ediyor. 28 köy ve bir şehri kapsayan delta bölgesinde yaklaşık 15 bin kişinin yaşadığını öğreniyoruz. Çoğunluğunun Romanyalı olduğu bu yerleşim bölgelerinde yaşayan azınlıklar Türkler, Yunanlılar ve Bulgarlardan oluşuyormuş. Üç ana kolunun yanı sıra çeşitli su yollarının ve göllerin oluşturduğu deltada doğal yaşam bütün canlılığıyla ve renkliliğiyle devam ediyor. Devasa delta alanı içinde akarsular, kanallar, çeşitli bitkilerinin saçakları altında irili ufaklı göletler ve sazlık adalar gözlerimizin önünden birer birer geçerek geride kalıyor. Avrupa'nın Volga'dan sonra en uzun nehri olan Tuna, Almanya'nın güneyinden doğarak uzunca bir yol alıp Karadeniz'e dökülüyor. İngilizcede Danube, Romencede Dunarea olarak bilinen Tuna, havzasıyla birlikte geniş bir alana yayılmış olup gerek akarsu kolları, gerekse de ana kolu itibariyle geçtiği topraklara hayat kaynağı oluyor. Almanya'da doğan bu büyük nehir Avusturya, Slovakya, Macaristan, Hırvatistan, Sırbistan, Romanya, Bulgaristan, Moldova ve Ukrayna'dan geçiyor. 10 ayrı ülkenin sınırları içinden geçmesinin yanı sıra ayrıca Viyana, Bratislava, Budapeşte ve Belgrad gibi dört önemli başkentin de merkezinden geçiyor olması, bu ülkelerin tarihinde ona özel konumunu kazandırmış. Tuna'nın, özellikle Karadeniz ile birleştiği ve peyzajın değiştiği alanı kapsaması nedeniyle, Sfantu Gheorghe kolunun, gezi tutkunları için harika bir görünüme sahip olduğunu belirtmek yerinde olur, sanırım. Tuna Deltası'nın, 1839'u bitki olan yaklaşık 5.500 türü barındırdığını öğrenince olağanüstü bir şaşkınlık yaşadım. Bu durum, doğal olarak inanılmaz bir biyolojik çeşitlilik demek. Deltanın bitki örtüsü, esas olarak sulak alanlara özgü olup yüzde 78'i saz ve bodur söğütlerden ibaretmiş. Deltada 1.750 km 'lik bir alana sahip dünyanın en büyük sıkı ve yoğun sazlık alanı olduğu vurgulanıyor. Nehir kıyılarında en yaygın türler olarak; ağaçlar ve çalılar, ak kavak, kara kavak, deniz topalak, funda ve böğürtlen çalıları vb. bulunuyormuş. Bütün bunlara ilave olarak iki etçil bitki olan aldrovanda ile su samurunun varlığını öğrenmiş oluyoruz. Deltada, Romanya'nın en eski tabiat rezervlerinden biri ve dünyanın en kuzeydeki subtropikal ormanı olan Letea Ormanı, önemli bir yer işgal ediyormuş. Buradaki manzara, orman yamalarının bir zamanlar deniz tabanında oluşan kum tepeleriyle değiştiği özel bir görünüm arz ediyormuş. Orman arazisinde bazılarının yaşı 300'ü aşkın meşe ağaçlarının yanı sıra 10'dan fazla orkide türü, buna ilave olarak da 25 metreye kadar ulaşabilen bir liana türü de bulunuyormuş. Genel olarak ormanlık, kumsal ve kayalık bölgelerin tamamında görülen 12 farklı habitat formun arasında sazlık ve söğüt bölgeleriyle birlikte hasır tarlalarının ve sarp kayalık alanların da önemli bir yeri var. Bu denli çeşitliliğin arasında, kanalların kıyılarına damgasını vuran muhteşem nilüferler, farklı renk tonlarıyla hepimizi mest ediyor. O büyüleyici beyaz, pembe ve mor renklerinin arasında tur boyunca şiirsel dakikalar geçirmiyor değiliz. Tuna Deltası pelikan, ak balıkçıl, karabatak, ak kuyruklu kartal, turna ve ördek gibi kuşlar da dahil olmak üzere toplamda 300 farklı kuş türüne ev sahipliği yapıyor. Buranın kuş gözlemcileri ve yaban hayat tutkunları için bir cennet olduğunu duymuş ve defalarca okumuştum. Bütün Avrupa'nın kuş kolonilerini bir arada görebileceğimiz müthiş bir doğa harikası karşısında olmak gerçekten heyecan verici. Bunların yakın bölgelerin yanı sıra Çin ve Afrika gibi çok uzak ülkelerden de gelebilen göçmen kuşlar da olabildiğini biliyoruz. Bu büyüleyici atmosferde kuş gözleme sezonu, ilkbahardan yaz sonuna kadar devam ediyor. Tur boyunca birbirinden hoş kuş sesleri bize eşlik ediyor. Deltanın misafirleri sadece kuşlar değil tabii ki. Yaban kedileri, tilkiler, kurtlar, yaban domuzu ve geyiklerle birlikte balıklar da dahil olmak üzere toplamda 3.450 çeşit hayvan, bu muhteşem tabiat köşesini doğal bir hayvanat bahçesi haline getiriyor. Delta, balık çeşitleriyle oldukça meşhur. Alabalık, hamsi, istavrit, levrek, kalkan, kefal, sazan ve uskumru gibi yaklaşık 150'den fazla balık çeşitleri bu harika yerin sevimli ve vazgeçilmez konukları. Hal böyle olunca öğle yemeğimizin menüsüne de doğal olarak balık damgasını vuruyor. Söz konusu hayvanlardan başka deltanın arazi yüzeyi, kurbağaların yaşam alanı oluşturmaları için çok uygun. Bu yüzden yeşil kurbağa, büyük göl kurbağası, kahverengi kurbağa ve ağaç kurbağası dahil olmak üzere 10'dan az olmayan kurbağa türü deltayı minik cüsseleri ve güçlü sesleriyle dolduruyorlar. Pelikanlar, deltanın en sembolik kuşları kuşkusuz. Burada çok yaygın olarak görülen kıvırcık pelikan türü yaşıyormuş. Genellikle diğer pelikanlar sarı ve pembe tüylere sahipken kıvırcık pelikan çoğunlukla açık gri tonlara sahipmiş. Adı ise üreme mevsiminde kafasında oluşan kıvırcık tüylerinden geliyormuş. Sıradan bir pelikandan biraz daha büyük olan ve boyu uzun kanatları ile birlikte 3 m'ye kadar ulaşan bu pelikan türü, Romanya'daki en büyük kuş olarak biliniyormuş. Kıvırcık pelikan, yaygın olandan çok daha nadir olup yuva yapan nüfusu yaklaşık 500 bireyden ibaretmiş. 100 yıl önce, Tuna boyunca yaygın bir tür olan pelikanlar, bugün Kuzeydoğu Afrika'dan Hindistan'a kadar uzanan bir bölgeden, sıcak aylarda ve kışlarda buraya göç ediyorlarmış. Üstelik her yaz mevsimi, milyonlarca beyaz Mısır pelikanları, yavrularını büyütmek için buraya geliyorlarmış. Balık tutmak için bir araya geldikleri karabataklarla birlikte genellikle büyük gruplar halinde beslenen bu pelikanlar günde yaklaşık 1 kg balık yiyebiliyorlarmış. Sonuç olarak, Tuna Deltası, uzun kanalları ve kendine ait özellikleriyle dünyanın en önemli doğal güzellikleri arasında sayılıyor. Fransız Kaptan Custo tarafından keşfedilen bu güzide mekan, yine Custo'nun ciddi gayretleriyle, 1990 yılında UNESCO tarafından koruma altına alınmış. Dolayısıyla UNESCO tarafından dünya mirası olarak kabul edilen, Avrupa'nın ikinci büyük, korunma bakımından ilk sırada yer alan bu harika delta, gezilecekler listesinde yer almayı fazlasıyla hak ediyor.


... Kendime haksızlık ettim, kimseye etmediğim kadar. Herkesi dinledim, kendimi dinlemediğim kadar. Kimse benim yüzümden mutsuz olmasın diye, hiçbir şeyin sebebi ben olmayayım diye... Ama bir gün bir bakmışım ki paramparça olmuşum. Tutunacak tek duygu bırakmamışım kendime. Kendimi teselli edecek tek şey yokmuş hayatımda. Allak bullak olmuşum. Kendimi aramaya çıktığımda yorgun, yılgın, bitkin bir köşede saklanıp ağlayan bir erkek çocuğu olarak buldum. Ve ona elimi uzattım diyebildiğim tek şey GEÇTİ, bir daha seni kimse üzemeyecek. Şimdi senden özür diliyorum. Seni bu kadar hiçe saydığım için, insanların seni bu kadar üzmelerine müsaade ettiğim için, seni hiç bir zaman dinlemediğim için, üzerine bu kadar sorumluluk yüklediğim için, hakkın olan bütün duyguları sana yaşatmadığım için çok özür diliyorum. Galiba ben almadan vermenin Allah'a mahsus olduğunu unutmuşum... (Yücel, 2017). Bu satırlar, Bir ihtimal daha var, o da ölmek mi dersin repliği ile meşhur edebiyatçımız Can Yücel'e aittir. Yücel'in mensur olarak yazdığı bir şiirinden alınan bu satırlar, onun Türk şiirine getirdiği yeni söyleşi tarzına güzel bir örnektir. Can Yücel, Hasan Ali ve Gülsüm Refika çiftinin ikiz çocuklarından biri olarak İstanbul'da 21 Ağustos 1926 tarihinde dünyaya gelmiştir. Çocukluk yıllarının bir kısmını babaannesi Neyire Hanım ve dedesi Ali Rıza Bey'le beraber geçirir. Hem babaannesi hem de dedesi bir tasavvuf düşüncesi olan Mevleviliğe mensup oldukları için onun yetişmesinde ve hayata bakışında etkin bir rol oynar (Celal vd., 1996, s. 25-27). İlkokula kendi ikizi olan Canan ile birlikte Boğaziçi İlkokulunda başlar. Kardeşiyle sürekli kavga ettiği için üçüncü sınıftan itibaren yatılı okumak zorunda kalır (Oral, 1999). Babasının milletvekili olması üzerine Ankara'ya taşınan Yücel, ortaöğretime 1938 yılında Ankara Taş Mektep'te devam eder. 1941 yılında Ankara Erkek Lisesine başlayan Yücel, önceleri hiç hoşlanmadığı bu okulu zamanla çok sever. Lise yıllarında Cevdet Kudret'ten edebiyat dersleri alırken dünya klasikleriyle tanışan Yücel, ayrıca burada Latince öğrenme fırsatı da bulur (Erol, 1996, s. 16). Liseyi tamamladıktan sonra Ankara Dil Tarih ve Coğrafya Fakültesinde, Klasik Filoloji Bölümünde bir süre Alman Filolojisi okur. O yıllarda bazı solcu sanatçı ve yazarlarla yakınlaşmasından dolayı babası Hasan Ali Yücel tarafından Cambridge Üniversitesine gönderilir (Özgentürk, 2000, s. 8-9). Burada henüz öğrenci iken çeviriler yapmaya başlar. Bir süre sonra Linkfield'e geçen Yücel, burada arkadaşları olan Bülent Ecevit, Rahşan Hanım ve Yavuz Bayraktar ile beraber yaşar. Ardından Londra'da resmi tarih öğrenmek için Court of Institude of Art'a gider (Erol, 1996, s. 16). Ancak hem Ankara Üniversitesi hem de Cambridge'de sürekli karar değiştirmesinden dolayı eğitim hayatı bir diplomayla sonlanmaz. Askerliğini 1953'te Kore Savaşı'na katılan Türk tugayında yapar. Askerden döndükten sonra bir süre İzmir Bornova Devlet Su İşlerinde görev yapar. O yıllarda tanıştığı Güler Hanım'la 1956 yılında evlenir. Bu evlilikten Yeni Hasan, Güzel ve Su adını verdikleri üç çocukları olur. Evlendikten sonra tekrar yurt dışında yaşamaya başlayan Yücel, bir yandan Londra'da BBC Türkçe Yayınlar Bölümünde spikerlik yaparken diğer taraftan İngiliz şiirinden birçok çeviri yapar. 1963'te tekrar Türkiye'ye dönen Yücel, Marmaris ve Bodrum'da iki yıl kadar turist rehberi olarak çalışır (Özgentürk, 2000, s. 15-16). Ardından İstanbul'a yerleşerek çevirmenlik yapar. Sonraki dönemlerde hem yaptığı çevirilerle, hem çeşitli gazete ve dergilerde yazdığı yazılarla, hem de yayımlanan şiir kitaplarının çok ilgi görmesiyle geçimini sağlar (Gülgen Börklü 2012, s. 13). Kendisi ile yapılan bir röportajında şiiri kendini anlatma olarak değil, bir üretim girişiminin sonunda ortaya çıkarılan bir iş gibi gördüğünü dile getirir. Genel anlamda şiiri kendisine uğraş olarak belirleyen şair; şiiri dünyayı etkilemek ve değiştirmek gibi bir amaçla yazdığını söyler (Buharalı, 1981, s. 11). Bir dizesinde, Yaşamım benim en güzel şiirim diyen şairin şiirindeki temel hareket noktası, kendi yaşamı ve deneyimleridir. Bir sarraf titizliğiyle dış dünyayı gözlemleyen şair, bu dünyayla kurduğu ilişkiler örgüsünü, bireysel olmaktan daha çok, toplum meselelerine tutulan birer ayna gibi görür. O, yaşamı boyunca şairi, toplumsal meselelerden sorumlu görür ve bireysel görünen şiirlerinde bile toplumsal sorunlara ışık tutar (Gülgen Börklü, 2012, s. 44). Dilin mucizelerinden biri ve aynı zamanda dilin sınırlarını zorlayarak daha geniş ifade imkanı sunan ironi, onun şiirlerinde vazgeçilmez bir anlatım tekniğidir. O, yaptığı ironiyle Türkçeye çevirdiği bir kitap yüzünden 12 Mart döneminde on beş yıl hapis cezası alır. Bu hapishane serüveni onun hem hayatında hem de sanatında bir dönüm noktası olur (Özbay, 2001, s. 52). Şiirlerinde günlük dille, samimi, rahat bir söyleyiş kullanırken, doğallığı yakalamak için kalıp ifade ve deyimlere sıklıkla başvurur. On yaşından itibaren şiirler yazmaya başlayan Yücel'in şiire yönelmesinde Türkçenin güzelliği ve İstanbul ağzıyla konuşan babaannesinin çok büyük tesiri olduğu gibi yetiştiği çevrenin de etkisi vardır (Oral, 1999). 1940'lı yıllardan itibaren yazdığı çocuk şiirlerini Peyami Safa Çocuk Haftası dergisinde yayımlar. Bu dönemde Beethoven ve Mozart üzerine de şiirler yazan Yücel, babasının ısrarı ve desteği ile 1950 yılında çıkan ilk kitabı Yazma, edebiyat dünyasında fazla bir ilgi uyandırmayınca yaklaşık 1970'li yıllara kadar şiirden uzaklaşarak çeviri üzerine yoğunlaşır (Celal, vd., 1996, s. 21). 1945'ten başlayarak Yenilikler, Beraber, Seçilmiş Hikayeler, Dost, Sosyal Adalet, Şiir Sanatı, Dönem, Yön, Ant, İmece, Papirüs, Yeni Dergi, Birikim, Sanat Emeği, Yazko Edebiyat, Yeni Düşün, Adam Sanat, Sonbahar, Leman gibi dergilerde yayımlanan şiirleriyle, Türk şiirinde kendine özgü bir söyleyiş geliştirmeye çalışır. Geçiş niteliğinde bir eser olan ikinci eseri Sevgi Duvarı'ndan itibaren doğayı ve insanı bir bütün halinde ele alan şiirlere yönelir. Onun 1974 yılında yayımlanan Bir Siyasinin Şiirleri eseri kendisini geniş bir okuyucu kitlesi ile buluşturur. Ayrıca sanat yaşamında bir milat olan bu eser, onun hapishane döneminin bir meyvesidir. Hapisten çıktıktan sonra yazdığı şiirlerin toplamı olan ve 1976 yılında yayımlanan Ölüm ve Oğlum'daki şiirlerde şair, mahpusluktan özgürlüğe; karanlıktan aydınlığa; ölümden yeniden doğuşa kavuşan bir insanın hayat karşısındaki güçlü duruşunu ve iyimserliğini ele alır. İki yıl sonra yayımladığı, Gökyokuş isimli eserinde günlük yaşamından izler vardır. 1986'da yayımlanan Canfeda ise susmayışın, başkaldırının şiiri olarak tanıtılır. 1988'de Çok Bi Çocuk, 1990'da Kısa Devre, 1993'te Güle Güle/Seslerin Sessizliği, 1994'te ise Gezintiler isimli eserleri yayımlanır. 1995 yılında yayımlanan Maaile adlı eserinin ilham kaynağı, şairin hayatı boyunca bağlılığını sıklıkla dile getirdiği aile fertleridir. O, bu eserinde ailesine duyduğu sevginin, bağlılığın yanında hayranı olduğu Datça'nın güzelliklerini, şiirin güzellikleriyle buluşturur. Şairin, bütün olumsuzluklara rağmen iyimser ve mücadeleci duruşunu anlattığı, ayrıca yaşlılığı ve hastalığı dolayısıyla daha çok kendi ölümünü anlattığı şiirlerini içeren Seke Seke 1997 yılında; son eseri olan Alavara ise 1999 yılında yayımlanır. Onun şairliğinin yanı sıra çevirmenlik yaptığını yukarıda belirtmiştik. William Shakespeare ait bir şiiri çeviren Yücel, aslı Olmak ya da olmamak, işte bütün mesele bu şeklindeki To be or not to be, that is the question. satırını Bir ihtimal daha var, o da ölmek mi dersin? şeklinde çevirmiştir. Bu satırlar, onun çeviri becerisi sayesinde bir Türk Sanat Müziği şarkısının tınısı olmuştur. Aslında o, Shakespeare'in sonelerini kendi deyimiyle; Türkçe ile yeni baştan yazmıştır. Dolayısıyla çevirisini yaptığı bu mısralara yeniden hayat vermiş ve bu toprakların dili olan Türkçeye yeniden uyarlamıştır. Üniversite yıllarında Ahmet Muhip ve Cahit Sıtkı'dan etkilenmiş olsa da onun şiirlerinde Dylan Thomas, E. E. Cummings, Ezra Pound ve T. S. Eliot gibi isimler oldukça etkin bir yere sahiptir (Gülgen Börklü, 2012, s. 25-27). Evet, uzun lafın kısası Yücel, Türkçeye, Bir ihtimal daha var o da ölmek mi dersin? şeklinde çevirdiği mısrada dediği gibi 12 Ağustos 1999 tarihinde o ihtimalle karşılaşmış ve bu dünyaya veda etmiştir. Buharalı, G. (1981). Bir Sanatçının Günlüğünden Can Yücel. Varlık, 886, 11. Celal, M., Kahyaoğlu, O., vd. (1996). Can Yücel'le Söyleşi: O Şiir Nesnesi Hiçbir Şeye Benzemiyor Benzese Zaten Aptalca Bir Şey Olurdu. Sombahar. 34, 21-29. Erol, M. (1996, Aralık). Can Yücel Genç Bir İhtiyar. Hürriyet Gösteri. 193, 16-21. Gülgen Börklü, J. (2012). Can Yücel'in Hayatı, Edebi Çevresi ve Şiirlerinin İncelenmesi. . Gazi Üniversitesi. Oral, Z. (1999, Eylül 1). Can Yücel: Şiir Düzerken Kahkaha Çiçekleri Üretmek. Milliyet Sanat. 463, s.4, s. 8. Özbay, E. (Kasım-2001). Her Dem Yeni Can Yücel. Evrensel Kültür, 119, 52-55. Özgentürk, N. (2000). Bir Yudum İnsan: Can Yücel. Video CD Kitap. Boyut Yayıncılık.


Fiiller, anlam bakımından genelde üç kategoride incelenir. Bunlar; iş, oluş ve durum fiilleridir. İş fiilleri hareket anlamı taşıyan, etken ve nesne alan fiilleri kapsar. Oluş fiilleri belli bir sürece bağlıyken, durum fiilleri ise sabitlenmiş veya özellik haline gelmiş durumları ifade eder. Fiillerdeki bu kullanım, hemen her dilde ortak olmakla birlikte dilin kendi işlerliği içinde farklılıklar gösterebilir. Öncelikle hiçbir fiil failsiz olmaz. Kim ve ne soruları bu konunun en sağlam kanıtlarıdır. Her dilde var olan dönüşlü fiil anlamı, biraz farklı düşünmeye yol açsa da yine fail bellidir. Dövünmeye gerek yok. cümlesinde yapılan eylem, kişinin kendisi üzerindedir ve fiil geçişli değildir; eylem kendi kendine anlamı vermektedir. Edilgen formdaki fiillerde de fail söylenmez ama cümlenin söz diziminden eylemin kim ve ne tarafından yapıldığı belli olur. Mahkuma işkence yapılmış. cümlesinde olduğu gibi. Bu cümlede öge olarak özne yoktur ama failin bir insan olduğu bellidir. Kısaca bir fiil cümlesinin öznesi yazılmamış olabilir ama failsiz olmaz. İş ve eylem bildiren fiiller, geçişli yani nesne ala n fiillerdir. Bulutları izliyor., Her şeyi O yarattı., Denizlerden getirdi. cümlelerinde olduğu gibi. Durum fiilleri, geçişsiz yani nesne ihtiyacı olmayan fiillerdir. Mışıl mışıl uyuyor., Ayağa kalktı. gibi. Oluş fiilleri zamana bağlı fiiller olarak daha çok tabiat içinde meydana gelen değişimlere bağlıdır. Sararmak, kızarmak, ağarmak, olgunlaşmak vb. gibi. Bu fiiller geçişsizdir ve özne konusunda farklı bir durum arz eder. Her fiilin bir faili olması tespitinden yola çıkılırsa mesela bir meyvenin olgunlaşması, çocuğun büyümesi veya havanın ağarması için net bir fail söylemek mümkün olmaz. Meyve olgunlaştı. cümlesinde özne meyvedir ama meyve fail değildir. Çocuk ne çabuk büyümüş. cümlesinde yine özne çocuktur ama fail değildir. Oluş fiilleri için dil bilgisi kaynaklarında Öznenin bilinçli olmadığı, kendiliğinden gerçekleşen hareketler olduğu, öznenin kendi iradesi dışında geçirdiği değişiklikleri bildiren fiillerdir ve zaman içinde kendiliğinden oluşu bildirir. şeklinde tanımlamalar vardır (Hengirmen, 2006, s. 200). Bu tanımlarda irade kavramından bahsedildiğine göre özne ve fail meselesi de farklı olmalıdır. Yani sürece bağlı ve irade dışında gelişen olaylar için kullanılan eylemlerin olduğu cümlelerde özne olsa bile bu özne, işi yapanı işaret etmemektedir yani fail değildir. Bu durumda bu eyleme başka bir tanım getirmek gerekir. Yani oluş fiillerinde bir tanımlama eksikliği sorunu vardır. Dil, bir anlam taşıyıcısıdır. Düşünce de anlamın oluşmasına doğrudan etki edici bir özelliğe sahiptir. Maddi varlıklar için kendi kendine olma cümledeki yüklem ile gösterilse dahi anlam açısından mümkün olmayan bir durumdur. Yara iyileşti. cümlesinde yara, bedende gözle görülen bir durumun adıdır ve iyileşme zamana bağlı bir olgudur. Çocuk sevindi. cümlesindeki durum ile buradaki durum çok farklıdır. Çocuk, eylem olarak kendi kendine sevinmiştir ve iradi bir durum söz konusudur. Ancak yaranın iyileşmesi kendi kendine olan bir durum değildir. Bu olaya kendiliğinden diye bir tanım getirmek, hayatın tabii akışına ters olur. Bu durumda insana ait eylemlerle tabiata ait eylemleri birbirinden ayırmak gerekmektedir. Tabiat; inşa edilmiş, bir sistem halinde işlerlik kazandırılmış ve buna göre sanki otomatik bir şekilde çalışan bir mekanizmadır. Bu nedenle tabiatta meydana gelen olayları, durumları ifade etmek için bağımlı eylemler gibi farklı bir fiil tanımı kullanmak gerekmektedir. Buna göre insan için kullanılan durum fiilleri için de bağımsız eylem denilebilir. Diyet yaptı, zayıfladı. cümlesinde zayıflamak fiili, insanların isteklerine göre değişir yani bir başka özneden bağımsız gelişir. Ancak Domatesler kızardı. cümlesinde kızarma eylemi her zaman domatesin iradesi dışında gelişen belli şartlara bağlıdır. Yani kendi kendine olma söz konusu değildir. Bir fabrikada soğutma işlemi yapılıyorsa işlemi yapan bellidir. Ürünleri soğuttuk. cümlesinde özne biz zamiridir, fail ise yetkili şahıslardır. Havalar soğudu. cümlesinde özne havalar kelimesidir ancak fail belli değildir. Bu durumda soğuma eylemi için bağımlı fiil ifadesini kullanmak icap eder. Yeryüzünde iklimsel soğuma işlemi, dünyanın dönmesine ve güneşe göre konumuna bağlıdır. Bir fabrikada üretilen ürünlerin her şeyi önceden ayarlanmıştır. Temel maddeleri, katkı maddeleri, renkleri, tatları, şekilleri, hacimleri ve kullanım süreleri gibi. Tabiat da kendi içinde sonuçlar üreten bir fabrika gibi düşünüldüğünde oluş fiillerinin faili konusunda bir çıkarımda bulunulabilir. Çiçek açtı. denildiğinde açılan, gözle görülür hale gelen renkli yapraklardır. O renkli yaprakları tutan bir dal, gövde ve kök vardır. O güzelliğin olması için güneşe, havaya, suya ve toprağa ihtiyaç vardır. Bunların da ötesinde çiçek tohumunda bulunan kodlara ihtiyaç vardır. Çünkü her çiçek türü kendi kodları ile açar. Burada asıl cümle şudur: Bitki çiçek açtı veya çiçeklendi. Bu cümlede nesne olan çiçek, Çiçek açtı. cümlesinde özne durumundadır ve açmak eylemi bağımlı fiildir. Çünkü özne fail değildir. Dili dizge seviyesinde gören, nesneye indirgeyen ve özneden koparan yapısalcı görüşün sonrasında Chomsky'nin derin yapı teorisi ortaya çıkmıştır. Bu teori açısından bakıldığında fiillerin salt bir fiil olmadığı görülür. Her bir cümle kendi içinde farklı anlamlar barındırır. Onun Görülmeyen Tanrı, görülen dünyayı yarattı. örnek cümlesi, sözün salt söz diziminden ibaret olmadığını göstermek içindir ve cümlede üç farklı hüküm vardır. Derin yapıda başka anlamlar da vardır. Buna göre Güneş doğdu. cümlesi sadece güneşin doğması değildir. Güneş ufukta belirmiştir. cümlenin öznesi güneştir ama fail güneş değildir. Çünkü güneş de büyük bir sistemin içinde ışıklı bir çark gibidir. Bu yüzden buradaki eylem sadece oluş fiili değil, bağımlı oluş fiili olmalıdır. Bu durumda oluş fiillerinin tanımında da değişikliğe gitmek gerekmektedir. Çünkü hiçbir oluş fiili kendi kendine olmaz. Bu fiiller için öznenin iradesinin olmadığı konusu aynı kalmakla birlikte failin ifade edilmesine ihtiyaç vardır. Oluş fiilleri üstte anlatıldığına göre ikiye ayrılır: 1. Bağımlı oluş fiilleri. 2. Bağımsız oluş fiilleri. Bağımlı Oluş Fiilleri: Öznesi bilinçli olmadığı için kendiliğinden gerçekleşmesi mümkün olmayan eylemlerdir. Bu yüzden zaman içinde oluşması da kendiliğinden olmaya bağlanamaz. Her oluş fiilinin kendi içinde süresi, şartları ve kanunları vardır. Kanunlarda bilimsel formüller vardır. Nihayet bu formüller de fail olamaz. Tabiata mal olmuş eylemlerde şu hakikat rahatlıkla görülebilir: Şuurlu gibi işler yapan şuursuz varlıklar, kendilerinde kanunlarla iş yapan şuurlu birini gösterir. Paslanma fiilinde metal edilgen durumdadır, fail değildir. Bu yüzden eylem, bağımlı oluş fiilidir. Bağımsız Oluş Fiilleri: Öznesi bilinçli olduğu için eylemin oluşumunda öznenin etkisi vardır. Bu fiillerde de bir süre ve belli kanunlar vardır. Ancak süreç içinde insanın iradesi dahil olduğu için eylem onunla irtibatlı olarak ifade edilir. Özne: Ben, Zarf: Çok, Yüklem: Acıktım. Acıkma eylemi zamana bağlıdır ama bir insanın iradi söylemidir. Dolayısıyla fiil, bağımsız oluş fiilidir. Sonuç olarak hemen her dilde var olan bu dilsel sistemin Türkçedeki tanımlanmasında semantik bir sorun yaşanmaktadır. Öyle ki bu sorun sadece bir tanımlama düzeyinde kalmamakta, ana dili Türkçe olan bireylerin düşünce sistemlerine de etki etmektedir. Böyle düşünüldüğünde ise her yıl binlerce öğrencinin eksik ya da yanlış olan bir bilgiyi öğrendikleri görülmektedir. Hengirmen, M. (2006). Türkçe Temel Dilbilgisi. Engin Yayınları. Bakış açısıyla, örnekleriyle farkındalık oluşturan, ufuk açıcı bir makale. Emekleriniz için ben teşekkür ederim hocam....


Dilin en temel işlevi anlaşmadır. Anlaşmanın olabilmesi için meramını anlatan bir hatip ve hitabı anlayacak bir muhatap gereklidir. Anlaşma iki tarafın varlığıyla meydana gelen bir fiildir ancak belli kanallar üzerinden yapılır. Ses ve ışık iki temel iletim kanalıdır. İletişim çoğunlukla hatip ve muhatabın karşı karşıya olmadıkları zamanlarda yaşanır ki bunun gerçekleşmesi yazıyla mümkün olur. Son dönemde icat edilen görüntülü kayıtlar yazıya ilave sayılabilir. Yazı icat edilmeden önce iletişim nasıl kuruluyordu? O tarihlerde belli başlı şekiller insanoğlunun anlatmak istediği şeylere yeterliyken zamanla ilim ve fennin ilerlemesiyle kifayet etmez olmuştur. Bu durum, neticede her kelimeye veya her sese bir şekil icat edilmesine yol açmıştır. Yazı, ortak kabulle belirlenmiş şekil veya işaretlerle anlatılmak istenenin muhatap olmadan da aktarılması yoludur. Böylece her iki tarafın anlık karşılıklı bulunması gerekliliği ortadan kalkar. Zamana bağlı kalmadan iletişim kurulup mesaj karşıya ulaştırılmış olur. Bu yönüyle de yazı zaman üstüdür. Yazı nasıl icat edilmiştir? sorusunun iki maddeli cevabı vardır: Dildeki seslere veya bu seslerden teşekkül etmiş hece ya da kelimelere birer şekil icat ederek. Dünyada Çince gibi hemen bütün kelimelerine has birer şekil yazmaya devam eden çok az sayıdaki yazı sistemi varlığını halen devam ettirmektedir. Ancak genel uygulama, seslerin ağızdan çıkış sırasına göre belli sayıdaki şekillerle dizilmesi şeklindedir. Yine dillerdeki umumi kabullere göre yazılar her zaman sağdan sola, soldan sağa veya yukarıdan aşağıya yazılır. Bu mantıkla tarihte pek çok alfabe icat edilmiştir. Bu alfabelerin temel olarak 14 tanesi değişik versiyonlarıyla günümüzde varlığını devam ettirmektedir. Alfabeler tarihi seyir içerisinde değişikliğe uğramışlar mıdır? Arap elifbası, ilk başlarda tamamen noktasızken ihtiyaç gereği bazı harflere nokta ve hatta zamanla seslerin değişik hallerini gösteren ilavelere ihtiyaç doğmuştur. Bu amaçla bazı açıklayıcı harekeler eklenerek geliştirilmiştir. Yine bu alfabeyi kullanan Türkçe, Farsça, Urduca, Sindice, Pencapça, Beluçça, Peştuca ve Sorani Kürtçesi gibi diller, kendilerince yeni ilaveler yapmışlardır. Osmanlı Türkçesi elifbası bu konuya güzel bir örnektir. Diğer bazı diller ise temel seslerinden farklı olarak temasta oldukları başka dillerden alınan sesler için ya mevcut harflerden yeni türetimler ya da birden fazla harften oluşan kombinasyonlar üretmişlerdir. İngilizcede, Fransızcada, Arnavutçada, Almancada.. vb. Bir diğer nokta da mesela Latin alfabesini kullanan bazı dillerde, kimi harflere birbirinden farklı seslerin karşılanmasında görev verilmesidir. Mesela; harfi Türkiye Türkçesine göre ele alındığında İngilizcede c, İspanyolcada h, Slav dillerinde y olmaktadır. Hatta İngilizce gibi bazı dillerde, aynı harf birden farklı sese de karşılık gelebilmektedir. C harfinin cut kelimesinde k, cicayda kelimesinde s, cake kelimesinde k olması gibi. Hangi şeklin hangi dilde neye karşılık geldiğini göstermek maksadıyla transkript alfabeleri meydana getirilmiştir. Bu sebeple ISO-8859-1 (Latin-1) gibi ortak ses kodları listesi dahi yapılmıştır. Türkçe hep aynı alfabeyi mi kullanmıştır? Günümüzde dünyada birbirinden etkilenmeyen ve kelime alışverişinde bulunmayan bir dil bulma ihtimali hemen hiç yoktur. Sadece kelime değil, bu kelimelerle birlikte diğer dillerden yeni sesler de alınabilmektedir. Bu yeni sesler başlarda sadece mahalli iken hedef lisanda zaman içinde yerleştikçe yazı diline de alınmaktadır. Türk dili tarihi de üstte ifade edilen serüvenleri yaşamıştır. 1300 yıl kadar geriye giden Türk yazı tarihi, bu zaman zarfında Uygur, Göktürk, Arap, Kiril ve Latin alfabelerini kullanmıştır. Günümüzde Türkçe konuşan toplulukların bir kısmı Latin, bir kısmı Kiril ve diğer bir kısmı da Arap harfleriyle yazıp okumaya devam etmektedir. Türkler, 10. yüzyılın ortalarında İslamiyeti topluca kabul ettikten sonra, 1000 yıl süreyle kutsal kitabın yazıldığı Arap alfabesini temel almışlardır. On asır sonra Garplılaşma cereyanıyla birlikte Latin hurufatı Türkiye Türkçesinde esas olmuştur. Orta Asya'da ise Sovyetler Kazakistan, Tataristan, Yakutistan, Dağıstan, Türkmenistan, Azerbaycan, Kırgızistan ve Özbekistan'da Kiril alfabesini resmen mecbur etmiştir. Ancak bu ülkelerde Rus Kiril alfabesinde yer almayan Türkçe sesler, bazı ilavelerle gösterilmiştir. Çin'deki muhtar Uygurlar ise Arap elifbası ile yazmayı sürdürmektedirler. Ancak Türkçe sesler için bazı ilaveler de yapmışlardır. Türkçede olan veya sonradan alınan seslere ne oldu? Türklerin hem İslamiyeti kabulü hem de Türkçenin Arapça ve Farsçayla uzun süreli ilişkisi sonucu önceleri kendinde bulunmayan bazı sesler de alınmıştır. Bu seslerin j gibi bazıları, günümüz Türkiye Türkçesi Latin alfabesinde gösterilirken h, h, k, a, 'ayn, e, n, s 29 harf arasında bulunmamaktadır. On asır süreyle kullanılan 28 harfli Arap alfabesinde değişik versiyonlarıyla 40'a yakın harfle Türkçenin bütün sesleri gösteriliyordu. Latin alfabesine geçişte neden 29 sese düşürülmüştür? Bu sorunun cevapları arasında kimi seslerin aslen Türkçede olmadığı sadece Arapça vb. kelimelerde olduğu vardır. Ancak n, e, a, k gibi sesler aradan geçen yüzyıla rağmen halen Türkiye Türkçesi ağızlarında yaşamaya devam etmektedir. Mesela İspanyolcada n, Fransızcada e günümüzde alfabelerde hala kullanımdadır. Ayrıca n'nin alfabede olmamasından kaynaklanan Türkçede bazı dil bilgisi problemleri de yaşanmaktadır. Son dönemde Latin alfabesine geçen Azerbaycan bu durumu bütün sesleri göstererek çözmüştür. Alfabede gösterilmeyen sesler için bundan sonra ne yapılabilir? Her şeyden önce dilin yaşayan ve değişen bir varlık olduğu unutulmamalıdır. Bu değişim ve gelişim sırf Türkçeye mahsus da değildir. Hemen bütün dünya dillerinde vakidir. Dilimizde kadimden bu yana var olan veya bir şekilde sonradan dilimizin bir parçası haline gelmiş seslerin tamamının alfabede gösterilmesi gerekmektedir. Dilin tabii bir seyir içerisinde yaşadığı değişime suni müdahaleler doğru değildir. Aynı zamanda dili sabit bir noktada tutmaya çalışmak da bir diğer önemli yanlıştır. Son dönemde dilimize Batı lisanlarından X gibi sesler de girmiştir. Türkçenin ses zenginliğini ortaya koyan alfabesinin yüzyıl önceki bir noktada sabit tutulması doğru gözükmemektedir. Bir şekilde ya yeni harflerin ya da harf kombinasyonlarının, üstte verilen örnekler çerçevesinde, Türkiye Türkçesi alfabesine alınması veya gösterilmesi doğru olacaktır.