Yazıyla az buçuk haşır neşir olanlar bilir ki bir metni yazmak onu okumaktan kat kat fazla vakit alır. Bir şeyi yazabilmek için belki 50 kat okumak gerekir. İki sayfalık yazı on dakikada okunur. Ancak iki sayfalık bir metnin kaleme alınması belki on saat sürer. Yazılar, dijital olarak yayımlanmadan önce sayfamız dar diyerek kısaltılması istenirdi. Şimdilerde artık sayfa meselesi yok ama bu sefer yazarların karşısında daha büyük bir mani var: Okunmamak. Yazı yazmak önceden ciddi anlamda zor bir meseleydi. Önce fişleme yapılır, sonra yazılacaklar fişlere geçirilir, paragraflar sıraya konulur ve müsveddeler el yazısıyla temize çekilirdi. Ardından hata yapma lüksü olmadan daktilo ile yazılır ve daktiloda yazılan tomar tomar kağıt matbaaya giderdi. Sonunda da formaların harf dizimi yapıldıktan sonra keçeli teksir makinesinde çoğaltılırdı. Formaların dikiminden sonra ciltleme ve traşlamayı da unutmamak lazım. Bütün bu zahmetlerin geride kaldığı günümüzde yazarların pek tabiidir ki insanlardan daha fazla okumasını beklemesi gayet normal. Çünkü yazı okunmak için var. Editörler yazılara önceleri sayfa sınırı koyarlardı. Zamanımızda karakter veya kelime haddi belirleniyor. Yazı kısaysa sıkıntı değil ama uzunsa kelime limiti hep aşılmış oluyor. Editör veya eskimeyen adıyla musahhih yazının kıymetli olduğunu, emek verildiğini, çok beğenileceğine inandığını ifadeden sonra sözü döndürüp dolaştırıp kesilebilecek yerlerinden kısaltılmasına getiriyor. Değişmez gerekçe her daim tıpkısının aynısı: Okuyucu uzun yazılardan sıkılıyor. Hiç düşünüyor musunuz o metnin kuvveden fiile çıkana kadar hangi safhalara uğradığını, kaç defa cümlelerinin değiştiğini, kaç defa imla ve noktalama kontrolünden geçtiğini, kaç defa tashih edildiğini? Haydi bunlar bitti diyelim. Yazı dijital ortamda yayımlanacak diye biraz daha resim bulalım, haydi bunu seslendirelim, videosunu hazırlayalım işleri başlıyor. Bütün bunlar da yazının kelime sayısını doğrudan etkiliyor. Sonuçta da dergi editörü Az daha kısalt. diyor haliyle. O an sanki hocasının verdiği vazifeyi yapıp getirmiş ama beğenilmemiş sıbyan mektebi talebesi gibi omuzları düşüyor yazı sahibinin. Eskiden insanımız okumaz dinler denirdi. Bugünlerde ise okumaz dinler sözü okumaz seyreder oldu. Bilgi çok çabuk güncellendiği gibi haber de çok hızlı tüketiliyor. Yanlış da olsa ilgi çekeceği düşünülen haber ve yorumlar, Nasıl olsa yarın unutulur. denilerek kimilerince sürülüyor insanların önüne. Emek ve fikir eseri ürünler bu basitliğin yanında garip, daha doğru tabirle çok ağır kalıyor. Çözüm nedir? Alt yazılı video mu, sesli okunmuş yazı mı, her ikisi de mi? Bilemiyorum. Zamanla görülecek. Su akacak ve yolunu bulacak. Nice sanatın öldüğü ve ölmeye yüz tuttuğu günümüzde diğer taraftan da eskiden hiç olmayan grafik, grafiti, endüstriyel tasarım gibi yepyeni el sanatları ve güzel sanatlar ortaya çıktı. Bunları yapanlar da sanatkar hiç şüphesiz. Peki bu noktada yazılı edebiyat nasıl bir noktaya evrilecek? Bu sualin yanıtı için eskiyle yeninin arasında bir noktadayız henüz. Ne tam dijitalleştik ne de tam kağıtta kaldık. İnsanlar okumuyorsa edebiyat ölecek mi o zaman? Söz buradayken fikrimce insanlar konuşmaya ve anlaşmaya devam ettikçe sözün güzeli ve özeli de var olmaya devam edecektir. Kim bilir, ne şekilde ve nasıl olacak? Zaman en büyük alimdir. İnsanoğlunun eli ve dili oldukça, adına edebiyat dediğimiz sanatı üretmeye ve göz ile kulağa sahip oldukça da bu üretime meyyal bir tüketici olmaya devam edecektir. İnsanın içindeki iyiyle güzele olan beğenme ve takdir hisleri yaratılışının bir parçası değil mi?Bu yazıyı okuyanlar düşünebilir: Yazılar daha ne kadar kısaldıkça kısalmaya devam eder, bu kısaltma nerede durur? Bu sorunun cevabının ipuçları görülmeye başlandı bile. Bazı internet sayfalarında yazıların ortalama okunma sürelerinin yazıldığını görmüşsünüzdür. Bu daha da genişleyebilir. İkincisi insanlar okumuyorsa ne yapılabilir? Bu durumla ilgili sesli kitaplar çıkıyor ne zamandır, ayrıca gazete köşelerini isteyenler sesli dinleyebiliyor. Üstelik artık okuma programları da var. İstenen yazıyı okumak zor geliyorsa anlık olarak dinleyebiliyorsunuz. Araştırma için kitabın tamamını okumak istemeyenler için Ara bul imkanı da var. Bence günümüzde yazı okumaya vaktim yok, okumaktan sıkılıyorum, gözlerim yoruluyor gibi bahanelerin hepsi için çözüm mevcut. Cehalet eskiden kitap almaya para bulunamadığından, okula gidilemediğinden olurdu. Cehalet artık insanın vicdanında. Okumak isteyenle okumak istemeyeni insan iradesi ayırıyor. Eh, artık bunca sözden sonra siz de bu yazıyı okumuş, seyretmiş ya da dinlemiş durumdasınız. Çünkü yazının sonuna geldik. Hayatınızdan bu yazıyı okumak için sadece üç dakika kadar ayırdınız.


Ayrılmadan önceki son gece Galata Köprüsü'ne gittim. Karaköy'e yakın bir tarafından, yüzüm Anadolu'ya çevrili, yarım saat kadar derinlemesine düşünmeye başladım. O kadar çok sevdiğim İstanbul'dan ayrı, bütün hayatımı nasıl yaşayabileceğimi, memleketimi altüst eden hadiselerin sebeplerini sorguladım. Aradan geçen kırk yedi yıla rağmen İstanbul'a uğradığım her seferinde o köprünün üzerinde geçirdiğim yarım saatlik muhasebeyi ve nemli gözlerle oradan ayrılışımı hiç unutamam. (İBTAV, 2019). Bu ifadeler, 60 ihtilali sonrası hiçbir suçu yokken üniversiteden ihraç edilip yurt dışına çıkmak zorunda kalan Prof. Dr. Fuat Sezgin Beyefendi'ye aittir. Bu cümlelerin her birinde, bir bilinmezliğe yelken açmanın, dalgaların götürdüğü sahile doğru savrulmanın ve en önemlisi bir ilim insanının meşakkatli hayat yolculuğunun başlangıç noktasını sezmek mümkündür. İşte bu yazıda, Anadolu'nun ücra bir köşesinden yola çıkarak zirveleri zorlayan Fuat Sezgin'in başarı hikayesini okuyacaksınız. O, ister ilim çevrelerinde, isterse normal hayatta olsun genellikle 'Fuat' ismiyle bilinir. Ancak onun tam adı Mehmet Fuat Sezgin'dir. 24 Ekim 1924 tarihinde Bitlis'in Kızılmescit mahallesinde dünyaya gelen Fuat Sezgin, Cemile ve Mehmet Mirza çiftinin oğludur. İlkokulu Doğubeyazıt'ta, ortaokulu Bitlis'te (1939), liseyi de burslu ve yatılı olarak Erzurum'da (1942) okur. Sezgin, 1943 yılında liseyi bitirdikten sonra, matematik okuyup mühendis olma hayaliyle İstanbul'a gelir. Orada bir yakınıyla birlikte, İstanbul Üniversitesi Şarkiyat Araştırmaları Enstitüsü'nde görevli olan Alman asıllı Hellmut Ritter'in (1892-1971) bir seminerine katılır. O gün, bu ilim adamı kendisini büyüler. Dolayısıyla onun talebesi olabilmek için mühendis olmayı gereksiz görür. Ertesi günü -kayıt zamanı geçmiş olmasına rağmen- dekanın odasına çıkar ve bu ilmi şahsiyetin öğrencisi olmak için yalvarırken odaya iri yarı bir adam girer. Dekan, ona Hoş geldiniz! dedikten sonra; Sizin talebeniz olma başvurusunda bulunan biriyle konuşuyorum. der. Ritter, şöyle bir bakar ve 'Galiba bu benim dünkü seminerimdeydi' diyerek onu tepeden tırnağa süzer. Ritter, Sezgin'in o kararlı duruşunu görünce; Gelin biraz konuşalım. Çok zor bir şeye talipsiniz. Arapça öğrenmelisiniz. Ben de zor bir hocayım. Benim talebelerim hep benden kaçar, bunu biliyorsunuz, değil mi? der. Sezgin de Biliyorum Efendim! Buna rağmen bu meşakkati göğüsleyebilirim. (İBTAV, 2019) diye karşılık verir. Böylece yaklaşık bir asır sürecek ilim yolculuğu başlamış olur. Ancak Ritter, gerçekten zor bir adamdır. Çünkü henüz ikinci haftada Sezgin, onun seminerine üç dakika gecikir. Hoca cebinden altın saatini çıkarır ve ona göstererek; 'Üç dakika geciktiniz, bu bir daha tekerrür etmemeli!' der. Sezgin'in okuduğu dönemde İstanbul Üniversitesi'nde bilim tarihi yoktur. Ancak hocası kendisine; 'Matematiği bırakma, o bölüme giderek matematiği iyi öğren. Zira Müslümanlardan da Harizmi, Ebu'l- Vefa Buzcani, İbn Heysem, Biruni gibi büyük matematikçiler yetişmiştir.' deyince dehşete kapılır. Hocası onun halini görünce, 'Bunlar ve daha pek çok isim, büyük alimlerdi. Hatta arkadan gelen Avrupalı alimlerden daha üstün seviyedeydi. (İBTAV, 2019) der. Ritter'in bu sözleri Sezgin için kırbaç rolü oynar. Bunun üzerine dünyayı bütünüyle terk ederek günde 17 saat bilim tarihi çalışmaya başlar. Yıl, 1943'ü gösterirken İkinci Dünya Savaşı bütün hızıyla devam etmektedir. Ancak Türkiye, katılmadığı halde bu savaşın çok ağır etkisinde kalır ve üniversiteler geçici bir süreliğine kapanır. Ritter, bu durumu fırsata çevirerek Sezgin'in Arapça öğrenmesini tavsiye eder. Sezgin, bu tavsiyeyi emir olarak görür ve altı ay gibi kısa bir zamanda Arapçayı neredeyse ana dili seviyesinde öğrenir. Altı ayın sonunda Ritter, Gazali'nin İhyau Ulumiddin kitabını okuması için önüne koyduğunda, öğrencisinin bunu kolayca başarabilmesine çok memnun olur. Onun dil öğrenmedeki bu yeteneğini gören Ritter, beş dile aynı anda başlayarak her yıl yeni bir dil öğrenmesini tavsiye eder. Sezgin ondan sonra gece gündüz çalışarak onun istediği dillerin hepsini öğrenmekle kalmayıp Süryanice ve İbranice de dahil yaklaşık 27 dili çok iyi derecede öğrenir. Ritter, Sezgin'in azmini ve kendisine olan bağlılığını gördükçe, kütüphanelerde bulunan İslam bilim tarihi alanındaki yazma eserleri ve araştırmaları incelemeye giderken onu yanında götürür. O, bu araştırmalar sırasında Carl Brockelmann ın Geschichte der Arabischen Litteraturu eserini inceler ve onun bazı eksikliklerini fark eder. Hocasının kanaati de o yöndedir. Böylece henüz öğrenci iken araştırma yapacağı konular hakkında kaynak toplamaya başlamış olur. Sezgin; İstanbul Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Arap ve Fars Filolojisi'nden, 1947''nin Haziran ayında mezun olur. Ekim ayında ise Ritter'in danışmanlığında doktora çalışmalarına başlar. Doktora tezini, Arap dili ve tefsir ilimleri alimi Ebu Ubeyde Ma'mer İbn el-Musenna et-Teymi'nin (ö. 210/824-5) Mecazü'l-Kur an adlı tefsiri üzerine yapar. Bu tezin konusu ise Kur'an'da geçen mecazi ifadeler hakkındadır. Doktorasını tamamladıktan sonra kısa bir süreliğine (1950-1953) Ankara Üniversitesi, İlahiyat Fakültesi'nde asistanlık yapar. Daha sonra tekrar İstanbul'a dönerek (28 Şubat 1953) Umumi Türk Tarihi Kürsüsü'nde asistanlığa başlar. Doktora tezi çalışmaları sırasında, Buhari'nin hadis kitabındaki bazı yerlerin Mecaz'ul-Kur'andan alındığını fark eder. Onun bu tespiti hadis derlemelerinin sadece sözlü geleneğe dayandığı tezini de çürütmüş olur. Günde 17 saat çalışan Sezgin, zamanın nasıl akıp gittiğinin farkında değildir. Zira bir taraftan asistanlık, diğer taraftan da doçentlik tezi olarak aldığı Buhari Tefsirinin Yazılı Kaynakları konusuyla ilgili materyal toplamaktadır. Bu arada İslam Tetkikleri Enstitüsü Kütüphanesi'ne gelen kitapların kayıt ve kataloğunu yapmakta olup aynı zamanda İslam Tetkikleri dergisine hem makale yazmakta hem de basımına yardım etmektedir. Sezgin, 1956'da doçentlik için hazırladığı, 'Buhari'nin Kaynakları Hakkında Araştırmalar' tezini yayımlatır. 1957 yılında ise merkezi Almanya da olan ve tüm dünyadaki bilim insanlarını destekleyen Alexander von Humboldt Vakfı bursunu kazanır. Bu burs ile ilmi incelemelerde bulunmak ve Almancasını ilerletmek üzere 1957-1958 yıllarında Almanya'da gider. 1960 yılına gelindiğinde ise ülkede hiç hesap edilmeyen bir hadise yaşanır. O da 27 Mayıs ihtilalidir. Ancak Sezgin, o denli meşguldür ki gündelik siyasi gelişmeler onun hiç ilgi alanına girmez. Fakat darbeyle gelen hükümet, 147 akademisyeni üniversitelerden ihraç etmiştir. O, elinde çantası, enstitüye gitmek üzere evinden çıktığında üniversiteden ihraç edildiğinden hala habersizdir. Ta ki gazete satan çocuğun; 'Yazıyor, yazıyor. 147 profesörün üniversiteden atıldığını yazıyor!' diye bağırdığını duyuncaya kadar. Gazeteyi alır, bakar ki kendi adı da yazılıdır. Çok büyük bir hadise değilmiş gibi umursamaz bir tavırla gazeteyi çantasına koyar ve enstitü yerine Süleymaniye Kütüphanesi'ne gider. Oraya vardığında ihraç edilen 147 akademisyenden biri değilmiş gibi kitap okumaya başlar. Öğrencileri ve asistanları onu merak ederek aramaya başlarlar. Bora Uzer'in, Döndün geldin yine kürkçü dükkanına şarkı sözünde dediği gibi onun nereye gidebileceğini tahmin eden öğrencileri Süleymaniye Kütüphanesi nde çalışırken bulurlar. Aslında Sezgin, kendisinin 147 akademisyenden biri olabileceğini beklemiyordur. Ancak Türkiye'deki atmosferin değiştiği realitesinin de farkındadır. Hatta bu yüzden bazen yurt dışına çıkmayı isterse de memleket sevdası ona yol vermez. Zira saat gibi çalışan bir enstitü kurmuş ve ülkesi için çok şeyler planlamaktadır. Ancak bu sefer durum farklıdır ve istese de memlekette artık bir şeyler yapma imkanı yoktur. İçindeki bu çok şey yapma aşkı onu memleket sevdasından vazgeçirir. Dolayısıyla Amerika'da ve Almanya'da bulunan dostlarına şu ifadeleri içeren kısa birkaç mektup yazar: Bugünden itibaren ben üniversitesinden atılmış bir insanım, yanınızda çalışmak isterim, benim için bir yer var mıdır? (sosyoder, 2020). Yazdığı bu mektuplara Frankfurt, Kaliforniya Berkeley ve Yale Üniversiteleri'nden cevap gelir. Sakin bir kafayla oturup 'Hangisine gitsem?' şeklinde iyice düşünür. Zira, İslam Bilim Tarihi kitabının bütün malzemelerini hala toplayamamıştır. Aslında Amerika oldukça cazip görünse de İstanbul'dan çok uzaklaşmak istemediği için Frankfurt'a gitmeye karar verir. Onun bu kararını etkileyen en büyük sebep ise dünyanın tek Bilimler Tarihi Enstitüsünün orada olmasıdır. Müdürü de onun dostudur. O günün şartlarında hızlı denebilecek bir süratte Frankfurt Üniversitesi'nden, 'Misafir profesör olarak gelebilirsiniz.' diye cevap gelir. Konuşmanın ardından ateist olan Hartner ona gıpta ile bakar, sonra ayağa kalkar, sarılır ve şunu itiraf eder: Ben ateistim, Allah'a inanmıyorum. Fakat bu kadar inanan bir insana ne kadar gıpta ediyorum. (Macit, 2022). Prof. Hartner, onun bu ifadelerinden sonra altı hafta geçmeden Marburg şehrinde bir üniversitenin Şarkiyat Kürsüsü'nü ayarlar. Sezgin, Hayatımın belki de en mühim hadiselerinden biri, hayatımdaki talihli bir tesadüf (TCGSB, 2020, s. 45). diyerek bahsettiği eşi Dr. Ursula Hanım ile Almanya'ya gidişinin dördüncü ayında tanışır. Eşi onunla tanışmadan önce Müslüman olmuş bir Almandır. Önce Coğrafya ve Siyasal Bilgiler okur. Ancak Sezgin'le tanışınca Arapça, Farsça, Türkçe vesaire alanında tahsilini devam ettirir. Eşim benim için çok mühimdi! O olmasaydı işim çok zor olurdu. dediği Ursula Hanım'ın desteklemesiyle, 1961 yılında yazmaya başladığı kitabını onun tashihleri sonucunda bastırır. Sezgin'in buradaki bilimsel çalışmalarının ağırlık noktası Arap-İslam Fen Bilimleri tarihi olur. Bu alanda Cabir bin Hayyan konulu doçentlik teziyle, Institut für Geschichte der Naturwissenschaften'de 1966 yılında profesör olur. Öğrencilik yıllarından itibaren Carl Brockelmann'ın, Geschichte der Arabischen Litteratur eserini geliştirme maksadıyla kaynak toplayan Sezgin, yaptığı araştırmalar sonucunda ilk cildini 1967 yılında yayımlar. O dönem hala İstanbul'da bulunan hocası Ritter'in, GAS'yi değerlendirmesi için bir kopyasını gönderir. Tecrübeli şarkiyatçı; Böyle bir çalışmayı daha önce kimsenin yapamadığını ve bundan sonra da hiç kimsenin yapamayacağını (İBTAV, 2020) ifade ederek öğrencisini tebrik eder. 17 ciltten oluşan bu eserin bazı konuları şöyledir: Kur'an, hadis, tarih, fıkıh, kelam, tasavvuf, şiir, tıp, farmakoloji, zooloji, veterinerlik, simya, kimya, botanik, ziraat, matematik, astronomi, astroloji, meteoroloji, dilbilgisi, matematiksel coğrafya, haritacılık bilgisi vs. 1978 yılında Kral Faysal İslami İlimler Ödülü'ne layık görülen Sezgin, verilen bu desteği değerlendirerek 1982 yılında Johann Wolfgang Goethe Üniversitesi'ne bağlı olan Institut für Geschichte der Arabisch-Islamischen Wissenschaftenı kurar. İlk defa Alman fizikçi Eilhard Wiedemann (1900), İslam bilim tarihi eserlerinde bulunan aletleri aslına uygun olarak modelleme girişiminde bulunur. 1928 yılına kadar da sadece beş aletin modelini yapabilir. Sezgin de onun yapmaya çalıştığı modelleme işinde, Acaba 30 aleti yapabilir miyim? niyetiyle yola çıkar. Onun bu çalışması meyvesini verir ve Frankfurt'ta kurduğu İslam Bilim Tarihi Müzesinde 700'den fazla aleti modelleyerek hayal ettiğinin çok ötesinde bir başarıya imza atar. Sezgin, Almanya'da kurduğu bu müzenin bir benzerini İstanbul'da kurmaya karar verir. Hedefi, 1960 ihtilali neticesinde yarım kalan hayalini gerçekleştirmektir. Bu maksatla kendisine Gülhane Parkı'nda bir bina tahsis edilir. Bu müzede şu an yaklaşık 600 eser bulunmaktadır. Ayrıca bu müzedeki aletleri tanıtıcı mahiyette onun tarafından yazılmış 5 ciltlik İslam'da Bilim ve Teknik adlı katalog bulunmaktadır. O, günde 17 saat çalışarak bilim dünyasına eşi benzeri az görülür katkılarda bulunmuştur. Bunu yaparken de bir ödül beklentisi içinde olmamıştır. Ancak 'marifet iltifata tabidir' kaziyesinin bir gereği olarak onun çalışmaları değişik zamanlarda ödüllendirilmiştir. Ayrıca birçok eseri mevcut olup bu eserler basit karalamalar olmayıp her biri doktora ve yüksek lisans tezlerine araştırma konusu olacak kadar derin mevzular içermektedir. Evet, Prof. Dr. Fuat Sezgin için daha yazılabilecek çok malumat olmasına rağmen, dergi formatını aşacağı için burada bitiriyoruz. O, eşine az rastlanan, azim ve insan iradesinin sınırlarını zorlayan çalışmalarıyla ilme adanmış ömrünü, 30 Haziran 2018 tarihinde, İstanbul'da noktaladığında 94 yaşındaydı. Geriye çok kıymetli eserler ve gelecek nesillere yön verecek düşünceler bıraktı ve gitti.


Uzun yıllardan beri gazeteciliğin yanı sıra yazarlık da yapan Bakıt, birkaç ay önce taşındığı yeni ofiste kağıtların, gazete kupürlerinin, kitap ve dergilerin olduğu masasının başında her zamanki gibi işiyle meşguldü. Bakıt, altmışa yaklaşan yaşına rağmen, yılların tecrübesiyle elinde kalemi, önünde kağıdı olduğu halde, yaşadığı ilçede sevilen, sözü ve nazı geçen bir insan olarak tanınıyordu. Bundan dolayı başına bir müşkül düşen, bir ev ya da araba alacak olan, yeni bir işe girişmeyi düşünen birçok insan, bir fırsatını bulup onun kapısını çalar ve fikirlerinden yararlanmaya çalışırdı. Bundan dolayı Bakıt, bu işi kendine vazife olarak görür, gazetedeki yazılarında ve kitaplarında daha çok günlük hayatta karşılaşılacak sorunlara çözüm yolları sunan konulara değinmeye gayret eder, insanlara elinden geldiğince yol göstermeye çalışırdı. Onun fikirlerinden ve tavsiyelerinden yararlanan ilçenin yaşlısından gencine herkes onu sever, fikirlerine saygı duyar, verdiği öğütleri can kulağıyla dinleyerek tavsiyelerine uymaya çalışırdı. Yaşadığı ilçe, bölge merkezine yakın olduğu için yerel televizyonda haftalık program da yapar, oradan da insanlara faydalı şeyler söylerdi. Bugün de her zamanki gibi yeni sayıya yazısını yetiştirmek için uğraşmaktayken, bir ara ofisin kapısının açmak için zorlandığını fark etti. Zaten sert kapandığı zaman, biraz güçlü bir şekilde çekmeyince açılmazdı. Yeriden kalkıp kapıyı açtığında, karşısına etine dolgun, takriben yetmiş yaşlarında, elinde asası olan yaşlı bir kadın çıktı. Buyur ana, kime bakmıştın? diye sordu. Geldim, kurban olduğum! Gazetede yazıp televizyonda çıkan haberciyi arıyorum, dedi nefesini toplamaya çalışırken. Uzun bir süre yaya geldiği belli oluyordu. Buyur, içeri geç ana! O aradığın adam ben olmalıyım, diye cevap verdi. Ne güzel! Acaba yerinde mi yok mu? Benimle görüşür mü görüşmez mi? Meşgul mü değil mi? diyerek korka korka gelmiştim, dedi. Tam o sırada ayakkabısını çıkarıp içeri girmeye çalışıyordu. Ana, ayakkabını çıkarmana gerek yok. Doğrudan gir, diyerek yaşlı kadını içeri aldı ve bir sandalyeye oturttuktan sonra önüne bir kase çay ve o sırada yediği bisküviden koydu. Bir çayını içerim oğlum ama bu bisküviye dişim geçmez, diyerek bisküviyi geri ittirmeye çalıştı. Çok teşekkür ederim oğlum, dedikten sonra bir süre düşünceye daldı. Sonra sessizliğini bozup: Kartı başını yesin! diyerek birilerine karşı kızgınlığını ifade edecek şeyler söyledi. Buyur anacığım, şimdi senin meramını dinleyelim. Adın ne idi bu arada? diyerek söze girdi. -Yok, nerdeki kumar oyunu kurban olduğum! Dört Somu bir araya getirip hesap yapamayan adam kumardan ne anlasın! Oğlumun kumar oynadığını da duymuş değilim dedi, biraz iç çekerek. Hani şu, adı batasıca, aylık almaya yarayan kart var ya, onu söylüyorum. Onun yüzünden oğlumla gelinim ayrılma noktasına geldi. Onları everdikten sonra şehre taşındılar. Daha önce güzel güzel yaşıyorlardı. Kazandıkları parayı ortaya koyup gerekli ne varsa ortak karar verip alıyorlar, kalanını da bana verip saklatıyorlardı. İşte o meret kart çıktığından beri başımıza felaket de geldi. İkisi iki yana gidip kimin ne kadar kazandığı da belli olmaz oldu. Üç çocuğa giyim falan almaya, kreş için ödeme yapmaya para kalmamaya başladı. Sen öde. Hayır, sen öde! derken, ikisi iki yana gider oldular. Kimin, ne kadar aldığı, nereye, kaç para harcadığı belli olmaz oldu. Benim aylık aldığım yere söyleyin, iş yeriniz aylığınızı oraya yatırsın, siz de oradan nakit olarak çekip kullanın, dedim ama kabul etmediler. Günler böyle geçerken, onlar artık benim aldığım emekli maaşına da göz dikmeye başladı. Aylıklarını ne yapıp da bitirdiklerini bilmiyorum, oğlum. Gelin, aylığı aldıktan sonra arkadaşlarıyla birlikte yok altın günüydü, yok bilmem ne günüydü, diyerek oraya gidiyor. Oğlan, Falan arkadaşımın doğum günü, sınıf arkadaşlarım yemek partisi düzenliyor. diyerek o tarafa gidiyor. Böylece ikisi iki yanda paralarının nere gittiğini de bilmeden ayın sonuna zor ulaşıyorlar. Hatta bir miktar biriktirdikleri para vardı, onun da dibini bulmak üzereler. Aldıkları aylığı birbirlerine göstermeyince, zaman içinde evde huzursuzluk baş gösterdi. Her gün kavga gürültü derken, nerdeyse ayrılma noktasına geldiler. Kocam öleli yıllar oldu. Oğlanla geline söz dinletecek kimse olmayınca, biraz nasihat versin diye köyün birkaç yaşlısını çağırıp onlarla görüştürdüm, yine olmadı. Arada kalan torunlarıma yazık olacak. Kreşin ödemesini yapamadıkları için kendi aylığımdan verip öyle kurtulduk. Kurban olayım, bize bir yardımcı olmazsan, artık başka çaremiz kalmadı. Gidip şu çalıştıkları yere söyleyip aylıklarını nakit olarak vermeleri için konuşsan ne iyi olurdu. Kartın numarası oluyormuş. Onu birbirlerine söylemeyince, başka birisi gidip onunla ilgili hiçbir işlem yapamıyormuş. Bakıt, meselenin ne olduğunu şimdi anlamıştı. Bu arada karşısındaki kadın eşarbının ucuyla gözündeki yaşı siliyordu. O kartları başını yesin, şimdi benim oğlanla gelin ayrılırlarsa torunlarımın hali ne olur? Zaten bir aydan beri göremediğim için iyice özledim. Bakıt kaselere yeniden çay doldurdu. Erkingül kaseyi alıp bir yudum içtikten sonra konuşmasına devam etti. İşte böyle oğlum, bari sana derdimi anlatayım da omzumdan yük inmiş gibi biraz rahatlayayım diye kalkıp yanına geldim. Vaktini alıyor olsam da kulak ver. Senin ofisine gelmesi de zaten epeyce zormuş. Şehrin en ucuna gelmişsin. Sorup soruşturup zorla buldum. Yerinde misin değil misin, diye merak ederek gelmiştim. İnsanların senin sözünü dinlediğini biliyorum, benim oğlumla gelinim de dinlerler, diye kalktım geldim. -Şu an yaşadığım ev de kocamdan kalma. İyice eskidi, çökecek gibi duruyor. Onu da tamir ettirmek gerekiyor. Siz de başkaları gibi dışarı gidip çalışın, para kazanın, diyeyim diyorum ama ufacık çocukları düşünüp vazgeçiyorum. Kendileri başında olmazsa, yaşlı halimle onlara nasıl bakarım? Böyle böyle derken, hayatın dertleri bizi zorluyor, işte oğlum. Oğlumla gelinimin arasını düzeltecek bir şey yapmazsan olmaz, kurbanım! Sözlerini bitirir bitirmez gözünün yaşını silmek için elindeki çay kasesini masaya koydu. -Ana, ben seni şimdi durağa kadar götürürüm. Ama önce oğlunuzla gelininizin isimlerini, adreslerini yazayım da sonra çağırıp görüşerek meseleyi halletmeye çalışalım. İnşallah bir karara varırlar. Olmadı, başka yol ararız. Sana elimden gelen yardımı ederim, dedikten sonra gerekli bilgileri not kağıdına yazdı. Yaşlı kadın bilgileri yazdırana kadar da bir fasıl terledi. Gözyaşını silerken bir yandan da Kartları başlarını yesin! demeye devam etti. Bakıt, kendisine hürmet ederek ayağına kadar gelen misafirini merkeze kadar götürüp karnını doyurdu ve köylerine giden dolmuşa bindirerek yol parasını da ödeyip yolcu eyledi. Bir mendile sardığı parasını ona vermeye çalışan kadının teklifini, Onunla torunlarına bir şeyler alırsın. diyerek geri çevirdi. Gazetecinin kendisine yaptıkları karşısında iyice duygulanan yaşlı kadın, ellerini açıp dua ederken, söylemeye söz bulamayarak Kurbanım, kurbanım! diye tekrar ede ede köyün yolunu tuttu. Yaşlı kadını yolcu eden Bakıt, Şimdi nasıl yardımcı olsam acaba? diye düşünmeye başladı. Oğlu ve geliniyle nasıl etsem de bir araya gelsem olur? diye düşüne düşüne, sonunda bir yol buldu. Yaşadıkları mahallenin asayiş işleriyle ilgilenen polise telefon edip ikisini birlikte ofisine getirmesini rica etti. Polis, ertesi gün ikisi birlikte yanında olduğu halde ofise geldi. Saliya ile Samar, namını duydukları gazetecinin karşısında, hem onun mesleğinden dolayı hem de yaşından dolayı saygıyla karışık utangaçlıkla ses çıkarmadan otururken, birbirlerine bakıp tamam dercesine baş salladılar. Evet, dedi gelin. Ses tonu, tecrübeli gazetecinin sözlerinden yumuşadığını gösteriyordu. Evet, dedi Samar da başını sallayarak. O zamana kadar böyle bir çözümü neden düşünmediklerine şaşıran Saliya ve Samar, bir yandan mahcup diğer yandan da sevinçliydiler. Gazetedeki yazdıkları ve kitaplarıyla o zamana kadar çok sayıda insana yol gösteren Bakıt'ın bulduğu çözüme karşı çıkma gibi bir durumları yoktu. Kabul ediyoruz, dedi ikisi bir ağızdan. O halde bugünden itibaren birbirinizle kartınızı değiştirin. Şifrelerinizi şu kağıda yazın, biribirinize verin. Artık bundan sonra birbirinize kızmak, şüphelenmek gibi birşey olmasın. Kim bu antlaşmamızı bozacak olursa şapkaları değiştiririz, diye şaka yapıp onları yolcu etti. Yerine geçerken, yaşlı kadının bulduğu bu çözümle sevineceğini düşünüp Kartları başını yemesin! diyerek gülümsedi. Pencereden dışarı baktığında, az önce odada olan genç çift el ele tutuşmuş, kaldırımda yavaş yavaş yürüyordu. Ala-Toonun canı cıldızdarı Şiirler, 1984. Mayluu Tokoç Çocuk Şiirleri, 1997. Kılımga cüz ır beleğim Şiirler, 1999. Tarıhta kalgan izi bar Tarihi manzume, 2008. Boluştun oomatı Hikayeler, 2010. Sulaymankul boluş Hikayeler, 2011. Karışkırlar uluganda Hikayeler, 2012. Tuurga kongon tuygun Hikayeler, 2013. , , , , , . , , , , , . , , , , . , , , . , . , , . , . , . , , . - , ?- . - , ,- , . - , . - , , , ? , , , - , , - , , , , a . - , . - , . ,- . . - , . ,- .. - , ? ,- . - . - . , , . , , , ,- . - , ?,- . - , , ,- . - ?- . - , , , , ? . , , , , . . , , . , , . , . . , . , . , . O . . , . , . . , . , . , , . . . - , . . ,- . : -O , . . - , , , . . , , , . , , , ,- . , , . - , , . , . . . , . - . , , , . , , ,- . . . , , , . . - , . , . ı , ?- , . , . , . . , , . , . - , , . , , . , . . . - . . . , . , , . ... , , , , , . - , ? - ,- . - , ? - ,- . - , . - . . , . e , . . , , , , , , , , , . , . . , , , . , , . , , , . , , . ? , , , . , . - ,- . - . , . , : - , . , ,- . , , - . , , . Yazar Abdımomun Kalbayev'e teşekkür eder, Helezon'a yayın hayatında başarılar dilerim.


Dur, yavaş koş, düşersin! diyen annemin sesi artık çok geride kalmıştı. Öğretmenimi görür görmez heyecanlanmış, minik elimdeki o kocaman ekmeğin varlığını unutmuştum. Son sürat koşarak Öğretmeniimm, öğretmeniiimmm.... deyip sımsıkı kucaklamıştım öğretmenimi. Elimdeki ekmek koşma ve kucaklama merasimi esnasında çok feci şekilde havaya fırlamış, havada bir kaç takla atıp kumların üstüne düşmüş ve kendi rengini kaybedip bambaşka bir renge bürünmüştü. Ani heyecanım yüzünden sıcacık ekmeğimin geldiği duruma; Eyvah! Ekmeğim gitti! Bu kadar gösteriye gerek var mıydı? diye hayıflanırken, bir yandan da kurduğum sahnedeki rolümü bozmadan oyunculuğa devam ettim. Sevmiyordum öğretmenimi. Sınıfımdaki çocuklar her sabah koşarak kucakladıkları için ben de onları taklit ediyor, benim de yapmam gerek, diye düşünüyordum. Başladığım sıkıcı oyundan dolayı iyice gerilip sıradaki şeyi beklerken, öğretmenim beni yere indirip ekmeğimi kaldırdı. Yapışmış toz toprağı gelişigüzel temizledikten sonra elime tutuşturdu. Ben de: Olsun, öyle de yenir. dedim. O sahte davranışımdan dolayı içimden kendime çok kızmış olmalıyım ki yirmi bir sene sonra, tam bu yazıyı ele alırken, bu anı hala tazeliğini korumuş durumda. Bunca sene sonra, kreş çocuğu ve kreş öğretmeni olduğum kısacık ama bir o kadar da dolambaçlı hayatımda her şey çok değişti. Keşke değişmeseydi! ile İyi ki değişti! arasında ışık hızıyla karar değiştirmede ustalaşan zihnim, dilemma dünyasının dilemma insanına yakışır şekilde; bir yandan eski hayat tarzına aşırı özlem duyarken bir yandan da çağın gereği teknolojiye ayak uydurma yolunda kendini kaptırmış gidiyor. Dedim ya, dilemma dünyasının dilemma insanıyım diye. Eski hayat tarzımıza aşırı özlemle geçenlerde manava uğradım. İstediğim meyveleri satıcı ablaya söylemek, nakit para vermek ve çat pat konuşmaya çalıştığım lehçe dilinde bir iki muhabbet etmek o kadar iyi geldi ki ruhuma. Eski samimi günleri hatırlattı bana. Fakat bazen de, Oh be, evde oturduğum koltuktan bir tuşa basıp, alışverişimi yapıyorum, mis! dediğim çok oluyor. Yine de eski hayatımızın sıcaklığının özlemi daha ağır basıyor. Sonra tekrar çocukluğumdan sahneler geliveriyor bir bir aklıma. Mesela sabahları meyve pazarına gitmek çocukken en sevdiğim aktivitelerdendi. Gün aydınlanır aydınlanmaz, annem beni uyandırır, elime büyük torba tutuşturur; Koş, baban hazır! derdi. Her ne kadar uyuma isteğim ağır bassa da çabucak hazırlanır, babama eşlik ederdim. Bir elimde meyve torbamız, öbür elimle ise babamın eli, meyve pazarına doğru giderdik. Yolda hangi meyveler alacağımıza dair hayaller kurardık. Benim en sevdiğim yer meyve pazarının giriş kısmıydı. Kocaman bir pazar... Hava yeni yeni aydınlanıyor ve yerlere su serpilmiş... Sanki kıymetli misafirlerine buyur eder gibi sessizce. Meyveler ustaca dizilmiş. Sabahın serinliği, toprak kokusu, meyvelerin kokusu ve insanların meyve satın alma sahnesi... Tüm bu ahenk o kadar çok hoşuma giderdi ki daldığımın farkına varmazdım. Sadece meyve pazarı mı? Yazları köyümüzdeki evimize gider ve tüm yazı orada geçirirdik. Geçen yaz, tüm aile fertleri olmasa da çoğumuz o köy evinde bir araya gelmeyi başarmıştık. Sabah kalktığımda bahçeyi ablam süpürmüş, annem kahvaltımızı hazırlamıştı. Dış kapıdan babam elinde beş altı tane sıcak ekmekle girmiş; Kızlarımla sıcak ekmekli kahvaltımız olmasın mı? deyip gülümseyerek bize doğru gelmişti. Hala çocukluğumdaki gibi adımları kocamandı ve üstelik ekmekler de sıcacıktı. O sahne bitmesin istedim. Tüm sıcaklığını korusun. Şu anki koşuşturmacalı hayatımın arasında, bazen akşamları tramvayla eve doğru giderken, o eski sıcak anlarımızı düşünürken buluyorum kendimi. Düşünmek bile gülümsetiyor üstelik. Sonra tekrar koşuşturmaların içinde kaybolup gidiyorum. Gelgitler, sorumluluklar ve yapılması gerekenlerle dolu hayatımda, o sevecen anlardan hemen hemen hiç eser kalmamış olduğunun farkına varıyorum. Sadece benim değil, hepimizin hayatının bu anlattıklarım gibi gelgitlerle dolu olduğunun farkındayım. Fakat gerçekten düşünmeden edemiyorum. Daha gelecek nesil değil, tam da şimdiki nesil, bakkaldan ekmek alma hazzından, güzelim ekmek kokusundan, sabahın köründe meyve pazarından yeni toplanmış meyvelerin kokularından ve renklerinin birbirine karışmasındaki enfes senfoniden mahrum kalacaklar. Ve korkarım, yarın dönüp çocukluklarını hatırlamaya çalıştıklarında online alışverişler ve kuryenin kapıyı çalıp yemek getirmesi dışında başka şeyler akıllarına gelmeyecek. Dahası, taa o kreş senelerinde, sınıf arkadaşlarımın öğretmenimize sevgi gösterme yarışındaki modasına uyup, sahte sevgi gösterisi yaptığım minik ben gibi, çağın değişiminin zirve yaptığı ve son hızla değişmeye devam ettiği şu devirde, gençler modayı en büyük haz hatta kültürleri zannetmeye devam edecekler. Online alışveriş bu zanların en masumu kalacak. Belki de şu an norm sandığımız yeni hayat tarzı, bizim sırf gerektiğini düşündüğümüz zanlardan ibaret ve biz usulüne göre yaşamak uğruna rol yapmakla meşgulüz. Hem de en doğal hayamızdan vazgeçerek. Sevgili Zebunniso Hanım, hayatın içinden özlenen bir kareyi alıp sempatik üslubunuzla ne güzel dile getirmişsiniz. Tebrikler.


O, her şeyden önce bu toprağın, bu ülke coğrafyasının sesi, soluğu, güftesi ve bestesidir. Türkiye'de rock müziğin öncüsü olup Anadolu rock türünün de kurucularındandır. 1988'den 1998'e kadar on yıl TRT1'de yayınlanan çocuk ve aileye yönelik 7'den 77'ye programıyla 370 kez ekrana çıktı. 7'den 77'ye herkesin gönlünde taht kurduğu bir programdı. Ayrıca Türk televizyonculuğunda da ulaşılması zor rekorlardan biriydi bu. Dönence Dünya Turu programıyla ise tam 150 farklı ülkeye gitti ve 500 bin km'den fazla yol kat etti. Giriş paragrafında bir nebze tarif etmeye çalıştığımız bu harika insan Barış Manço'dur. Hazırladığı televizyon programlarıyla dünyanın pek çok ülkesine gitme imkanı bulmuştur. Bu nedenle kendisine Evliya Çelebi gibi çok gezen anlamında 'Barış Çelebi' de denmiştir. Manço, 2 Ocak 1943 tarihinde Devlet konservatuvarı klasik Türk sanat müziği hocası, sanatçısı ve yazarı olan Rikkat Uyanık ve İsmail Hakkı Manço çiftinin ikinci çocuğu olarak İstanbul Üsküdar'da dünyaya gelmiştir. II. Dünya Savaşı yılları olmasından dolayı aile ilk çocuklarının ismini Savaş koymuştur. İkinci çocuk olan Barış için önce Mehmet ismini koymayı düşünürler ancak savaşın getirdiği korkunç yılların bir an önce bitmesi ümidiyle Mehmet ismine Barış ilavesini de yaparlar. Ancak o, Mehmet ismiyle değil de hep Barış ismiyle bilinmiştir. Aile, kökenleri itibariyle İstanbul'un fethi sonrası Konya'dan Selanik'e göç etmiş ve savaş yıllarındaki zorluklar nedeniyle I. Dünya Savaşı sırasında tekrar İstanbul'a yerleşmiştir. O dönem TRT İstanbul'da çalışan annesi aynı zamanda Zeki Müren'in de hocalığını yapmaktadır. Annesi konservatuvardaki çalışmaları sırasında fırsat buldukça katıldığı televizyon programlarında oğlu Manço ile beraber şarkı söyleyerek onun sahne korkusunu yenmesine yardımcı olmuştur. Henüz lise yıllarındayken müzikle ilgilenmeye başlayan Manço, 1958 yılında ilk müzik grubunu yani Kafadarları kurmuştur. Liseden sonra üniversite eğitimine Belçika Kraliyet Güzel Sanatlar Akademisi'nde devam etmiştir. Bu üniversitede (1963-1971) resim, grafik ve iç mimari eğitimi almıştır. Belçika'da Lemistgrees adında Amerikalı, Belçikalı, İtalyan, Kuzey Afrikalı, İngiliz müzisyenlerden oluşan bir grupta yer almıştır. Bu grupla çalıştığı iki yıl içerisinde Paris Olympia'da konser vermiştir. 1966 yılında Paris'te iki 45'lik plak çıkarmıştır. Türkiye'ye döndüğünde Fuat Güner ve Mazhar Alanson ile birlikte Kaygısızlar adlı grubu, daha sonra ise 1972 yılında Haydarpaşa-Kurtalan hattında çalışan Kurtalan Ekspres'ten esinlenerek 'Kurtalan Ekspres' grubunu kurmuştur. Kendisine Altın Plak Ödülü'nü de kazandıran Dağlar Dağlar şarkısı ile büyük bir çıkış yapmış ve bu albüm, beş ayda 700 bin adet satışa ulaşmıştır. Manço, 1978'de Lale Manço ile evlenmiş ve bu evlilikten Doğukan ve Batıkan adında iki erkek çocukları olmuştur. 1983 yılında Eurovision Şarkı Yarışması'na Kazma adlı şarkısıyla katılmış ancak yarışmada elenmiştir. Anadolu rock müziğinin önemli isimlerinden olan Manço'nun vefatının üzerinden tam 23 yıl geçti. Hayatıyla, müziğiyle, televizyon programlarıyla Türk müzik ve kültür hayatında önemli bir yere sahip olan Manço'yu benim kuşağım daha çok Adam Olacak Çocuk ve 7'den 77'ye programlarıyla hatırlar. Vefat ettiğinde elli altı yaşındaydı. Çocukluk devresini çıkarırsanız yarım asır bile sürmeyen kısa sayılabilecek bir zaman diliminde bu yazının hacmine sığmayacak kadar dolu dolu bir ömür yaşamıştır. Yaşadığı yıllar (1943-1999) ülke tarihinin siyaseten bunalımlı yıllarıdır. Zannımca bu yıllar hepimizin hafızasında Kafkasya sürgünleri, göçler, savaşlar ve 6-7 Eylül olayları, her on yılda bir milletin başına balyoz gibi inen ihtilaller, terör vs. yıllarıydı. Bütün bu sıkıntılı zamanlara rağmen 'Adam Olacak Çocuk' Manço, 200'ün üzerinde şarkı bestelemiştir. Bu besteler kendisine on iki altın, bir platin albüm ve kaset ödülü kazandırmıştır. 1991 yılında kendisine Türkiye Cumhuriyeti Devlet Sanatçısı unvanı verilmiştir. Bestelediği şarkıların en çok bilinenleri; Gülpembe, Dağlar Dağlar, Estergon Kalesi, Kağızman'a Ismarladım Nar Gele, Arkadaşım Eşşek... Aslında bu liste bir hayli uzun olduğu için üç nokta koyduk. Bu şarkıların bir bölümü daha sonra Arapça, Bulgarca, Flemenkçe, Almanca, Fransızca, İbranice, İngilizce, Japonca ve Yunanca olarak da yorumlanmıştır. Gittiği 150 ülkede zarif insan manasına gelen 'Çelebi' unvanına layık olmuş ve dünya ülkelerini Türkiye'de tanıtıp pek çok hatıraya imza atmıştır. Kendisi Anadolu'daki irfani geleneğimizin temelini oluşturan; yardımlaşma, doğruluk, dürüstlük, birlikte yaşama kültürü, hoşgörü, paylaşma ve inanca dair pek çok değerleri şahsında ve müziğinde yaşatan insanlardan biriydi. O, yaşam tarzında, çalışmalarında ve eserlerinde sıkça işlediği ahlaki ve evrensel insani değerlere bakıldığında, Anadolu'da yaşayan irfani geleneği ve hoşgörü kültürünü sanat üzerinden en güzel şekilde takdim eden mahir bir insandı. Dolayısıyla tarihten günümüze kadar ulaşan bu gelenek, Anadolu insanının gönül dünyasına sanatın diliyle büyük bir zenginlik katmıştır. Sanatın en etkili dallarından biri olan müzikle aktarılan bu gelenek, binlerce yıllık kadim kültürümüzü oluşturan örfümüzü, adetlerimizi, geleneklerimizi ve davranışlarımızı şekillendirmekle kalmaz aynı zamanda kuşaklar arası kültürel köprülerin kurulmasını da sağlar. Nitekim geleneğimizin bir ürünü olan ezgiler, türküler en güzel örneklerini, Anadolu'da yaşatılan sanatın içinde barındırır. Manço, 20. yüzyıl popüler müziğinin sahasına Anadolu'daki irfani geleneği çok ustaca yerleştirdiği gibi eserlerinde işlediği temalarla onu tanıtmayı da başarmıştır. Kültürümüzdeki inanış biçimleri, kadim gelenekler ve erdemli insan modellerini bizlere sanatın diliyle yeniden sunan Manço, bu anlamda sadece Türkiye'de değil dünyada da adından söz ettirmiştir. Nitekim o, kırk yıllık sanat yaşamında, bestelediği ezgileri ve söylediği şarkılarıyla, kültürümüzün geçmişiyle bugünü arasında köprü kurmuştur. Şarkılarındaki yer yer kullandığı hikmetli sözleriyle bize Yunus'u, Hacı Bektaş Veli'yi, Mevlana'yı, Pir Sultan Abdal'ı vs. hatırlatmıştır. Onun, bu kadim kültürü nasıl işlediğini ve kendini nasıl tanımladığını şu ifadelerinden anlamak mümkündür: Türk halkı Emrah'ı, Yunus'u, Pir Sultan Abdal'ı duydu, öğrendi. Bugün yollar değişti ve biz daha başka şeyler söylüyoruz. Ben kendi müziğimi ideolojiler üstü tutma çabasındayım. Kendi müziğimi 'bu da Türk müziği türlerinden biridir' diye bizim dışımızdaki bir dünyaya sevdirmeye çalışıyorum. Şayet bu bir görevse benim görevim de budur. (Erdoğan, 2020: 233). Beslendiği kaynak Anadolu insanı ve kültürü olmasından dolayı, insanımıza dair en güzel anekdotları ve pek çok hikmetli sözü müziğine yansıtan Manço, sanat yaşamındaki eserlerin kaynağını ise şöyle ifade etmiştir: Çok canlı yaşayan bir halk kültürümüz var bizim. Ben oradan elimi daldırıp daldırıp çıkartıyorum. Benim kafam sürekli bunlarla meşgul zaten. Bir gün Sarı Çizmeli Mehmet Ağa oluyor, bir gün Halil İbrahim Sofrası oluyor. Bu sefer de Nane Limon Kabuğu oldu. Geçen sefer Süper Babaanne olduğu gibi (Erdoğan, 2020, s. 233). Onun en içten söylediği bestelerinden birisi de Gülpembe güftesidir. Onu çok sevdiği babaannesi için yazdığını söyler. Bu şarkının sözleri, müziği vs. her şeyi çok beğeni toplamış olup günümüzde halen dinlenilmektedir. Güz yağmurlarıyla bir gün göçtün gittin,


Bir varmış bir küsmüş. Bir, ikiyi çok üzmüş. Evvel zaman içinde, zaman uzay üstünde, uzay toz bulutuyken, bulut evrene gebeyken, evren hacimsiz macimsiz bir noktayken, bir zamanlar barış diye bir enerji varmış. Barış, henüz boşlukta yer kaplamayan uzayın karnındaki gaz bulutunda yaşıyormuş. Noktacıklara sıkıştırılmış sevgi, saygı, kin ve nefret gibi binlerce element onun etrafında dönüyormuş. Fakat barışın en sevdiği element sevgiymiş. Sevgi; umut, hoşgörü ve çeşit çeşit güzellik elementleriyle besliyormuş barışı. Ona hayaller kurduruyor, onu hep canlı tutuyormuş. Bu element, barışı öyle besliyormuş ki barış, bulunduğu yerin dışına çıkmayı hayal etmeye bile başlamış. Bu hayallerle gaz bulutunun karnında mutlu mutlu yaşayıp gidiyormuş barış. Fakat hayaller onu çok büyütmüş. Dokuz ay son gün sonra o kadar büyümüş ki barış, artık gaz bulutunun içine sığmaz olmuş. Burada çok sıkışıyor, yayıla yayıla yatamıyormuş. Sonunda buranın darlığına dayanamayan barış, Yeter! Artık yayılmak istiyorum. diyerek içinde sıkıştığı gaz bulutunu patlatmış. Gaz bulutu bir anda kocaman bir evrene dönüşmüş. Tüm elementler dağılmış etrafa. Galaksiler bu sırada oluşmuş. Barış uzay boşluğunda hop bu galaksiye atlamış, hop şu galaksiye sıçramış. Uzayın altını ve üstünü gezmiş, dolaşmış, nebuladan geçip Samanyolu'na varmış. Sonunda meteorlardan kaçarken güneşin içine konaklanmış. Tam 6 gün, 6 saat, 6 dakika sonra dünya oluşmuş. Dünya diğer gezegenlerle beraber barışın etrafında aşkla dönmeye başlamış. Her biri barışı gezegenine almak için kendi içinde hazırlık yapmış. Gezegenler arasında barış o kadar çok konuşulmuş ki daha onu görmeden dünya, barışa aşık olmuş. Onu çok merak ediyor, hep onu düşünüyor dahası yıldızlar arasında onsuz yaşayamayacağını haykırıyormuş. Dünyanın o bomboş içine bir aşk ateşi düşmüş bir kere! Bu aşk ateşi öyle kor bir ateşmiş ki dünyanın merkezine gelmiş oturmuş. Bu ateş içini yakmış, bazen de volkan olup patlamış. Bu volkanlarla dünyanın dibinden dağlar şahlanmış. Ağırbaşlı dağlar, hem yeryüzünü doldurmuşlar hem de aşkından dengesini kaybeden dünyaya denge sağlamışlar. Fakat barışa aşık dünya hala içinde büyük bir boşluk hissediyormuş. İçindeki boşluklardan koca koca ağaçlar bitmiş. Aşk yarasını sarmak için sarmaşıklar oluşmuş. Dünya, barışa sunsun diye çiçekler çıkmış meydana. Hayvanlar, börtü böcekler hep bir ağızdan barışı çağırmaya başlamışlar. Derken barış, kendisi için bu kadar acı çeken dünyaya, güneş ışınlarına atlayarak gelmiş. Güneşin ışığıyla binbir çeşit renkler oluşmuş. Gökkuşağı coşmuş. Kuşlar mutluluktan havalara uçmuş. Her yerde şenlik olmuş, dünyanın içi bayram yerine dönmüş. Sevinçten dünya kendi etrafında dönmeye başlamış. Böylece günler, dahası zaman oluşmuş. Onların aşklarına şahit olan zaman az gitmiş uz gitmiş, dere tepe düz gitmiş ama hiç geri gitmemiş. Dünyanın bağrında adına insan denilen bir yaratık türemiş. Nedense elma ağaçlarını birden korku sarmış. Kasvetli bir hava kaplamış her yeri. Çünkü insan, hem yasakları çiğnermiş hem de çok unutkanmış. Elmalar, kendi aralarında onları yiyen bu yaratıkların cennetten kovulduğuna dair dedikodular yapmaya başlamışlar. Dedikodular karabulutları oluşturmuş. Karabulutlardan göz gözü görmez olmuş. Daha sonra bu dedikodular çok şiddetli rüzgarlarla yayılıvermiş. Fırtınalar böyle oluşmuş. Güneşe engel olan kasvetli hava hiç gitmez olmuş. Fakat güneş, yine rüzgarın yardımıyla bu havayı dağıtmayı başarmış. Başarmış başarmasına ama karabulutların arasında barış kaybolmuş. Kuşlar toprağı didiklemiş, toprak karıncaları dürtüklemiş; karıncalar ağaç kovuklarına, ağaçlar arkalarına bakmış. Barışı dünyadan kaçırmasınlar diye atmosfer oluşmuş ve çıkışı tutmuş. Kuyruklu yıldızlar atmosferin dışında muhafızlık yapmış. Geceleri ay, gündüzleri güneş dünyaya fener tutmuş. Yıldızlar uzaktan dedektif gibi çalışmış. Ama dünyada kaybolan barış bir türlü bulunamamış. Barışı arayan dünya aşkından halden hale giriyormuş. Dağlar, taşlar ne yapacaklarını şaşırmışlar. Dünya başlarına yıkılmak üzereymiş. Dert böyle oluşmuş. Elma ağaçlarının çıkardığı dedikodular nihayet dünyanın da kulağına gelmiş ve sonunda dünya, içinden gelen seslerle, barışı insanların çalıp sakladığına hükmetmiş. Yeryüzüne kan dökmeye geldiği iddia edilen bu yaratıkların, barışı ona vermeyeceğini düşündüğü için barışsız kahrolan dünya, kendini imha etmeye karar vermiş. Çünkü onsuz yaşayamayacağını çok iyi biliyormuş. Dünyayı görünce oradan ayrılmak istemeyen insanlar ise barışı kendilerinin çalmadığına dair binbir türlü yeminler etmişler. İçinde kalmak için dünyaya yalvarmaya başlamışlar. Dünya, insanlara inanmamış ama onlara tek bir şartla kendini imha etmeyeceğini söylemiş. Barışı insanların çaldığından ve kendisinden sakladıklarından emin olan dünya, Bana çaldığınız barışı geri verin. demiş. İnsanlar çaresiz bu şartı kabul etmiş. Böylece söz oluşmuş. Dünyaya ilk gelenlerden Kabil; barışı, kardeşi Habil'in içinde görmüş. Bir şekilde onu, onun içinden çıkarıp dünyaya hediye etmek istemiş. Çok geçmeden Kabil, barışı Habil'in göğsünden çıkarmaya çalışırken kardeşine fenalık yapmış. Bu, ölümün doğuşuymuş. Beyaz bir güvercin gelip Habil'in göğsüne konmuş. Oradan akan kanları kana kana içmiş. Beyaz güvercin, içtiği kanları, toprağın üstüne barış yazarak kusmuş. Sonra yazdığı toprağı kazmış. Bu ilk kanla mürekkep bulunmuş ve yazı böyle oluşmuş. Kabil, barış güvercini dediği bu kuşa bakarak Habil'i toprağa gömmüş. Habil ölmüş, güvercin uçmuş, barışı arayan Kabil kaybolmuş. Toprağın bağrına ateş düşmüş. Bu, toprağın ilk evlat acısıymış. Dünyanın kalbi kırılmış. Kalp kırılınca hüzün oluşmuş. Gökyüzü, peş peşe şimşeklerin ardından güm güm yıldırımlar düşürerek ağıtlar yakmış. Böylece yağmurlar oluşmuş. Yer ve gök Habil için öyle ağlamış, öyle ağlamış ki dünyanın dörtte üçü suyla dolmuş. İnsanların bir kısmı Habil ile kalmış. Habil'in göğsündeki barışı, Kabil'in çaldığını düşünen diğer kısım ise etrafa dağılıp Kabil'i aramaya başlamışlar. Bulundukları yerlerden o kadar uzaklaşmışlar ki aynı topraklara geri dönememişler. Haritalar ve ülkeler böyle oluşmuş. Zaman yine araya girmiş, yıllar geçmiş. İnsanlar barışı ararken savaş gelmiş, kapıyı çalmış. Onu hırsızlar çaldı! diyerek barışın kendisiyle aranması gerektiği fikriyle insanları kandırmış. Aslında dünya, savaşa kapıyı açmak istememiş. Ama dünyadan ayrılmak istemeyen insan, barışı bulma hırsıyla açmış kapıyı savaşa. Çünkü ilk zamanlar savaşın onlara yardım edeceğini sanmışlar. Fakat savaş çok kötüymüş. O günden sonra Habil'i bırakıp Kabil'in peşine düşenler, savaşla aramaya başlamışlar barışı. Yine uzun yıllar geçmiş, soğuk rüzgarlar esmiş; kin ayazı çıkmış, kutuplar buz kesmiş, nefret kasırgaları her şeyi yakıp yerle bir etmiş. Zamanla neyi aradığını unutan insanoğlu yeryüzünü oyup demirden silahlar ve ağaçları kesip tahtadan tabutlar yapmışlar. Önce dağları sonra atomu parçalamışlar. Dünyanın bağrı bunlarla delik deşik olmuş. Savaş olmadığı zamanlarda bile düşmanca davranışlar sergileyip birbirleriyle tartışarak kırıcı sözler söylemişler. Kavga böyle çıkmış ortaya. Hırsızların çaldığı düşünülen barışın savaşla aranmasıyla insanların ümitleri, gençlerin hayalleri, çocukların gelecekleri de çalınmaya başlanmış. Barış çalınınca küslük çıkmış meydana. Sevgi bile küsüp ortadan kaybolmuş, hoşgörü çarçabuk bir yerlere saklanmış. Hoşgörüyü aramak için kibir, sevgiyi bulmak için de nefret icat edilmiş. Dostlar arasında çeşit çeşit alınganlıklar ve kırılganlıklar türemiş. Kıskançlık virüsünün önüne ise bir türlü geçilememiş. Bu virüs tüm dünyada hızla yayılmış. Aşısı da bulunamamış. Kendini karantinaya alan insanoğlu, zamanla birbirleriyle konuşmamaya başlamış ve barışı tek başına aramaya koyulmuş. İyice yalnızlaşan insan neyi aradığını tekrar hatırlamış. Arkasına, önüne, sağına, soluna iyice bakmış ama barış hiçbir yerde yokmuş. Nihayet insan kendi içine bakmayı akıl etmiş ve bakar bakmaz barışı orada bulmuş. Meğer dünya haklıymış! Barışı gerçekten insanlar çalmış ve içine saklamış. Sonra onu içinde nasıl unuttuğunu düşünmeye başlamış. Felsefe böyle çıkmış ortaya. Dünyaya ne cevap vereceğini düşünen insanlar, aralarında ikiye ayrılmış. Bunu gurur haline getiren bir kesim, kendilerinin çaldıklarını itiraf etmemek için barışı ortaya çıkarmamış. Hatta dışarı çıkmasın diye içlerine hapsettikleri barışa işkence yapmışlar. Halbuki barış dünyaya topu topu üç gün için gelmiş. Barışın aslında içlerinde olduğunu fark eden diğer kısım ise dünyaya verdikleri sözü tutup onu ortaya çıkarmaktan hiç gocunmamışlar. Barışı her yere yaymaya çalışmışlar. Diğerlerinin içindeki barışı ortaya çıkarmak için sürekli mücadele etmişler. İyi ve kötü böyle oluşmuş. Dünya, iyilerin hatırı için kendini imha etmekten vazgeçmiş. Fakat iyiler gittiği gün kendini imha etmeye yemin etmiş. Bilinmez kimler erer muradına, biz düşelim içimizdeki barışın ardına!


Kiev'deki Dnipro Nehri yamaçlarına dünyanın en büyük savaş müzelerinden birisi inşa edilmiş. Müze, savaşın ne kadar kötü bir şey olduğunu bütün çıplaklığıyla ortaya koyuyor. Müzede, insan öğüten makineden, insan derisinden yapılmış eldivenlere kadar kan donduran örnekler mevcut. Kiev, İkinci Dünya Savaşı'nda en çok hasar alan şehirlerin başında geliyor. Belki de bir daha savaşlar olmasın diye bu müze inşa edilmiş. Fotoğrafta gördüğünüz tanklar, müzenin bahçesinde yer alıyor. Savaşın simgesi olan bu aletleri rengarenk çiçeklerle süsleyip barışın simgesi haline getirmişler. Fotoğrafı çektiğim zaman bu tankların üstünde çocuklar oyun oynuyor, gençler de oturup muhteşem manzarayı seyrediyordu.


Dünya edebiyatının savaş karşıtlığı üzerine yazılmış en iyi romanlarından biri olan Erich Maria Remarque'ın Batı Cephesinde Yeni Bir Şey Yok kitabı, üçüncü uyarlamasıyla tekrar ekranlarda. Yazarın I. Dünya Savaşı'nda bizzat kendi deneyimlerinden yola çıkarak yazdığı kitap, savaşın özellikle insan ruhu üzerinde yaptığı tahribatı, gencecik insanların vatan uğruna nutuklar atanlar tarafından acımasızca ölüme gönderilmelerini ve savaşın insafsız yüzünü anlatması bakımından gerçekten de önemli bir yere sahip. Türkçeye de ilk defa Garp Cephesinde Sükunet Hakim adıyla çevrilip yayımlanan kitap, yayımlandığı günden itibaren elliden fazla dile çevrilip 20 milyondan fazla satmış; kandan beslenen Nazi iktidarı döneminde vatan hainliği ve halkı savaştan soğutma suçlamalarıyla toplatılıp meşhur kitap yakma törenlerinde ilk yakılan kitaplardan biri olmuştu. Remarque, ülkede yayılmaya başlayan Nazi etkisinden dolayı 1931'de İsviçre'ye taşınmış; 1938 yılında ise Alman vatandaşlığından çıkarıldıktan sonra Amerika'ya yerleşmişti. Kız kardeşi ise Nazi muhalifi olduğu gerekçesiyle Almanya'da yargılanıp idam edilmişti. 1929 yılında yayımlanmasının ardından Hollywood tarafından 1930'da filme uyarlanan eser, aynı yıl en iyi film ve en iyi yönetmen dalında Oscar da almıştı. Kitap, neredeyse elli yıl sonra, 1979'da tekrar sinemaya uyarlanmış ve yine başarılı bulunmuştu. Her iki filmin ortak özelliği ise dönemin şartlarında çok iyi savaş sahnelerine imza atmalarının yanında kitabın ana teması olan savaşın onu yaşayanların ruhlarındaki tahribatı da seyirciye çok iyi aktarmalarıydı. Bir Netflix yapımı olan üçüncü uyarlama ise diğer ikisinin aksine kitabın ana dilinde çekilmiş bir Alman yapımı. Filmin aynı zamanda Almanya'nın güçlü bir Oscar adayı olduğunu da söyleyelim. Filmin konusuna gelince; öğretmenlerinin vatansever nutuklarıyla beyinleri yıkanan bir grup liseli genç, yaşları küçük olmasına rağmen Fransa'yla savaşmak üzere güle oynaya şarkılar söyleyerek savaşa gider. Yetersiz, kısa bir eğitimin ardından Batı cephesine gönderilen gençler, savaşın acımasız gerçekleriyle yüzleştiklerinde hem bedenen hem de ruhen büyük bir yıkım yaşarlar. Tarihe Siper Savaşları olarak geçen 800 km uzunluğundaki Fransa cephesi, dört yıl boyunca 3 milyondan fazla insanın öldüğü ve sadece 200-300 metre toprağın sırayla el değiştirdiği bir savaş alanıdır. Ölen askerlerin her gün künyelerinin toplanıp sadece istatiksel bir sayıya dönüştürüldüğü cephede açlık, soğuk, çamur, hastalık ve en önemlisi nereden ve ne zaman geleceği belli olmayan ölüm, gencecik insanları bu dünyadan ayırırken sağ kalanları da ruhen öldürmektedir. Cephede milyonlarca insan yok olurken onları ölüme gönderen komutanlar, savaşın devamından yanadırlar. Çoğu zaman yiyecek kuru ekmek bile bulamayan askerlerin yanında, şarabını yudumlarken köpeğine biftek yediren hırslı generallerin aslında tek düşündükleri, kendi makamları ve başarılarıdır. Ölümlere Dur! demeye çalışan bir avuç politikacı ise onurlarını ayaklar altına almak pahasına barış anlaşması yapmaya çalışırken pek çok engeli de aşmak zorundadır. Film, elbette bir uyarlama olduğu için kitapla seyirciye aktarılanlar arasında yönetmenin yaptığı değişikliklere de değinmek gerekli. Öncelikle kitabın ana kahramanlarının savaşa gitmesinin en büyük nedeni olan okul müdürü Kantorek'in Alman zaferi ve şerefi hakkında verdiği nutuklar, kitapta önemli bir etkiye sahipken filmde oldukça az bir yer tutmakta. Gençlerin savaşa gitmeyenler tarafından ölüme güle oynaya gönderilmesine ve bunun vatanseverlik duygularıyla köpürtülmesine yazar tarafından getirilen eleştiri, ne yazık ki filmde kendine yeterince yer bulamıyor. Romanda aile, sevgili, arkadaşlar arasındaki bağlar, ayrılık ve özlemler duygusal bağlamda gayet kuvvetli anlatılırken filmde bunları göremiyorsunuz. Hatta kahramanımız Paul, bir ara kullandığı izinde, ailesini görmeye gidip tekrar savaşa dönerken bu filmde yok bile. Paul'un, savaş dışında izinde geçirdiği zamanlarda huzuru bulamayıp bir an önce savaşa gitmek istemesi, savaştan önceki mutlu hayatına asla dönemeyeceğini anlaması, adeta vahşetin çağrısının ruhunu ele geçirmesi, romanda özellikle vurgulanırken yönetmen, ne yazık ki sadece savaşa odaklandığı için seyirci buraları izleyemiyor. Yönetmen, kamerasını hep bir asker gözüyle kullanmış, kendini savaşın acımasızlığını anlatmaya o kadar kaptırmış ki kitabın ana teması olan savaşın insanı nasıl değiştirip kendini ve toplumu başkalaştırdığını anlatmayı unutmuş. O yüzden film, bir savaş filmi olarak oldukça başarılı olmasına rağmen yazarın, kitabı yazma amacına da o kadar uzak. Bunun yanında kitapta hiç olmayan eklemeler de mevcut. Örneğin; filmde ikinci bir ana hikaye olarak işlenen barış görüşmeleri, asker ve politikacılar arasındaki güvensizlik, Fransızların Almanların onurunu ayaklar altına alacak kadar onlara sert davranmaları gibi bölümler aslında filmin biraz da Alman karakterini yansıtıyor. Savaş karşıtı Almanların da olduğunun özellikle vurgulanma çabası ve onur kırıcı barış anlaşmasının sonunda aslında Hitler ve Nazilerin hangi şartları kullanarak iktidara geldiğinin göndermesinin yapılması da filmin kitaptan ayrılan bir diğer anlatımı. Kitabın sonunda Paul, barış ve güzelliği sembolize eden bir kelebeğe uzanırken ölmesine rağmen filmde savaşın bitmesine dakikalar kala aldığı bir yara sonucu kan kaybından ölüyor. Sinema ile edebiyatın kivaminda karışımı. Güzel bir film-deneme yazısı olmuş.


Her dil kendi kuralları içinde gelişir. Elbetteki dil gereksiz müdahaleleri istemez. Zaman içinde, bir şekilde değişim, her dil için kaçınılmaz bir gerçektir. Türkçenin başka dillerden özellikle de Arapçadan aldığı bazı kelimelerin imlasında iki dilin farklı mahreç yapılarından kaynaklı bir meselenin çıktığı bilinmektedir. Türkçe adına yazım ve anlam çalışmasının merkezinde olan Türk Dil Kurumu bu konuda uygulamaları sitesinde ifade etmektedir. Bunlardan biri de sessiz uyumu konusudur. Türkçede kelime veya hece sonunda umumiyetle b, c, d, g, ğ sesleri bulunmaz (Ergin, 2009, s. 79). Bunların yerine p, ç, t, k gelir. Türkçeleşmiş ve sonunda b, c, d, g sesleri bulunan yabancı kelimelerin sonlarındaki seslerde sedasızlaşma da bundandır: Kitab > kitap, ilac > ilaç, derd > dert, aheng > ahenk (Ergin, 2009, s. 81). Kitap kelimesi Türkçenin dil yapısı içinde kullanım alanı bulmuştur. Yani kelime Arapçada olduğu gibi b ile bitmemiştir. Sesli bir ek aldığında ise yine Arapça formundaki b ortaya çıkmaktadır. Bu yazıda kelime sonuna gelen sesli hece ile ilgili değişim üzerinde değil, bazı Arapça kelimelerin son harflerinin Türkçeye geçişte uğradığı değişim üzerinde durulmuştur. Bu konuya eğilme sebebi ise bazı metinlerde Arapça kökenli kelimelerin Türkçe kurala uymasının anlamsız olduğu, kelimenin anlamında tahrife yol açtığı veya orijinal kullanımın değişmemesi gerektiği gibi mülahazalarla farklı yazımların görülmesidir. Bu yazımların genel olarak Osmanlı döneminde Arap harflerinin kullanımının etkisi ile olduğunu düşünmek isabetli bir çıkarım gibi durmaktadır. Çünkü Arap harfleri kullanılırken mesela Ahmet, Ahmed; Hatice, Hadice; zeytin, zeytun olarak yazılmakta idi (Altun, 2012, s. 59). Ancak zaman içinde özel isimlerin dahi ödünçlenen dillerin telaffuz yapısına göre değişiklik gösterdiğini inkar etmek zordur. Mesela Meryem Arapça, Mary İngilizce, Maria Yunanca, İspanyolcadır. Dehşet kelimesinden türetilen müthiş kelimesindeki t harfinin d olarak yazılması yani müdhiş olarak telaffuzu nasıl olabilir? Kelime Arapça korkmak, hayret etmek anlamındaki dhş kökünden gelmiştir ve d harfi ile kullanımı Arapçadır. Ayrıca bu sadece Arapça ile Türkçe arasında yaşanan bir durum değildir. İngilizce ecology olarak bilinen kelime Almanca ökologie şeklinde yazılır ve okunuşu da farklıdır. Bu kelimenin Türkçe şekli ise ekolojidir. Burada verilen örneklerde kelimelerin fonetik özellikleri göz önünde tutulmamıştır. Çünkü örnekler günlük dilde kullanılan ve telaffuzu çok net kelimelerdir. Osmanlıca bir terkip olan Divan-ı Harp, Divan-ı Harb olarak mı yazılmalı? Harp kelimesine bir sesli ek geldiğinde, mesela harbin neticesi ifadesinde kural işlemiş ve hrb kelimesindeki b ortaya çıkmıştır. Kelime, Osmanlı döneminde Arap harfleri ile yazıldığından sondaki harfin şimdi de b olmasının gerekliliğini savunmak uygun değildir. Yine b-p değişimine mektepler, inkılaplar, kalp, tespit kelimeleri örnek olabilir. İnkılap kelimesi klb kökünden türemiştir. Arapça inkılab olarak okunur ve sonu b ile yazılır. Ancak Türkçede b p'ye dönüşmüştür. Bu kelime, bu şekli ile Türkçede anlam kazanmıştır ve kelime Türkçedir. Aynı şekilde Türkçe olan mektepler kelimesini günümüzde mektebler şeklinde yazıp okumak da uygun görünmemektedir. Kalp kelimesi bu konuda çok fark ettirici özellik taşır. Bazı yabancı kelimelerin teşekkülünde ince a vardır (Ergin, (2009). s. 72) Kelimeyi Arapça orijinalindeki gibi kalb olarak yazmak, zorlama bir anlayışla Türkçenin güncel formunun dışına çıkmak olur. Kaldı ki kelimenin Arap dilinde kazandığı manalar ile Türk dilindeki manalar aynı olamaz. Bu tarihi seyir içinde inanca ve kültüre ait bir süreci içerir. Türkçede kalp kendi donanımı ile bir dünyadır, alemdir. Ancak Arapçada sözlük anlamında; çevirmek, çekirdek, öz demektir. Yani Türkçede çevirmek kelimesi ile kalp kelimesinin bir anlam bağı yoktur. Kalpsiz denildiğinde vicdansız olmak, kalp vadisi denildiğinde bütün duygu ve latifeler akla gelir. Üstat kelimesi Arapça üstaz şeklindedir. Son harf peltek z'dir. Kelime bu haliyle Arapçadır ancak üstat şeklinde yazıldığında Türkçeye mal olmuştur. Üstad yazımı ne Arapça ne de Türkçedir. Ehad kelimesi İslami bir kavram/terim haline geldiği için veya Türkçe günlük dilde kullanımı olmadığı için ehat formu yoktur. Arapça ayn harfi ile yazılan bu'ud kelimesi, dilimizde buut şeklinde kullanılmaktadır. Arapçada ç harfi yoktur. C harfi ile kullanılan bazı kelimelerin Türkçede kullanımı söz konusudur. Ancak bunların bir kısmı Türkçe ses özelliğine göre ç harfi ile telaffuz edilmektedir. İhrac ihraç, kelimenin çoğulu ihracat olarak kullanılır. Osman, Ömer, ayan, ömür, özür, öşür, ümran gibi kelimelerin başında ayn harfi vardır. Ancak bu harfin kullanımı Türkçe açısından uygun olmadığından kelimeler Türkçenin kendine has çizgisinde kullanıma dahil olmuşlardır. Ayrıca Arapçada ü seslisi yoktur ve u ile yazılan bazı kelimeler Türkçeye ü ile girmişlerdir. Başında elif harfi olan ülfet, ufuk, ümit, ümmi gibi kelimeler de Türkçe sözlükte yerlerini almıştır. Zaten kimse bu kelimelerle ilgili farklı mülahazalara girmek istemez (Altun, 2012, s. 60). Kelimelerdeki uzun sesler, ince sesler ayrı bir yazı konusu. Bu konuda belki TDK'nın da yanlış ve yetersiz yaklaşımları söz konusu olabilir. Buraya kadar anlatılanlarla ilgili olarak bakıldığında dilde bir açıdan tepkisel bir nedenle zorlamaya gidildiği de görülmektedir, denilebilir. Tabii ki bu tepkinin verildiği aynı dil içinde Arapça kökenli kelime kullanmamak için anlaşılması zor, bağlam sorunları yaşanan uydurma kapsamına alınabilecek kelimelerin kullanıldığını da unutmamak gerekir. Her şeyin her an değiştiği dünyada dilin değişimine karşı durmak anlamsız bir gayrettir. Üstelik de gelecek nesillere anlaşılmaz metinler hediye etmek demektir. Mesela kalp kelimesinin Arapça harflerin karşılığı olarak kalb şeklinde yazılması bu kabildendir. Bu kelimenin tek seslisinin Türkçe telaffuz açısından inceltme işareti ile yazılması uygundur ama bu ayrı bir yazının konusudur. TDK sitesinde hem uzun hem de ince okuma için sadece düzeltme işareti tabiri kullanılmıştır. Yine TDK'da yaratmak filinden sıfat fiil olan yaratan kelimesi, yaradan olarak geçmektedir. Bu kullanımda ses yumuşamasının gerekli olduğunu gösteren bir durum yoktur. Çünkü yaratıcı yerine yaradıcı denilmemektedir. Kalp gibi itikat, istidat, mürşit kelimeleri de birer Türkçe kelimedir. Kalp'i kalb, istidat'ı istidad, mürşit'i mürşid olarak yazmak Türkçeye pek edebi bir metin değeri katmayacaktır. Veya kelime sonları t veya p ile değil de d veya b ile bitince çok daha anlaşılır ve daha derin manalı bir hal almayacaktır. Mesela Kurb kelimesinin kullanıldığı yerde kelimenin kurp olması gerektiği iddia edilemez çünkü kelimenin Türkçede yaygın bir kullanımı yoktur. Muzdarip kelimesi Türkçe kavramlar arasında yerini aldığı için de bunun muzdarib olarak yazılması uygun değildir. Dahası kelimenin kök harflerinden tı harfi sert olduğu için kelime muztarip şeklinde olması da teklif edilebilir. Altun, H. O. (2012). Türkiye Türkçesindeki Arapça Alıntı Kelimelerde Ünlü Uyumsuzlukları. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, (32), 55-71. Ergin, M. (2009). Türk Dil Bilgisi. İstanbul: Boğaziçi Yayınları.


Helezon Dergisi olarak başlatmış olduğumuz Beş Kıta Beş Şair projesinin bu ayki konuğu, Kırgızistan Kültürünün Emektarı ve Alıkul Osmonov Edebiyat Ödülü ve Dünya Şiir Akademisi Akademik unvan sahibi olan şair ve yazar Dogdurbek Yusupov. Helezon dergisi olarak başlattığımız Beş Kıta Beş Şair projesi kapsamında öncelikle bizimle röportaj yapmayı kabul ettiğiniz için çok teşekkür ederiz. -Benim düşünceme göre şiir, dile getirilmek istenen bir düşünceyi birbiriyle uyumlu, akıcı sözlerle ortaya dökmek anlamına gelmektedir. Hatırladığım kadarıyla, ünlü Gürcü Şair Şota Rustavelli'ye ait olan ve ünlü şairimiz Alıkul Osmonov'un büyük bir ustalıkla Kırgızcaya kazandırdığı Kaplan Postu Giyen Kahraman isimli eserinden bölümleri çocukluk yıllarımda rahmetli babam bize kendine has ezgiyle okurdu. Diğer yandan nesir türündeki bir eserin ne kadar uğraşılırsa uğraşılsın aynı şekilde herhangi bir ezgiyle okumak mümkün değildir. Kırgız halkı çok eski çağlardan beri dile getireceği fikrini şiirle ya da şiirimsi sözlerle ifade edegelmiştir. Bir düşüncenin bu şekilde dile getirilmesinin daha tesirli olacağı aşikardır. Bu bağlamda şair, birbirine uyumlu ve akıcı sözleri bir araya getiren kişi demektir. Düşünceyi, etrafta olup biten şeyleri, eksiklik ya da güzellikleri diğer insanları tesiri altına alacak şekilde belli bir ahenk içindeki cümlelere döken insan demektir şair. -Benim şiir yazmamda etkisi olan ilk şair, Kırgızların ünlü şairlerinden biri olan Turar Kocomberdiyev'dir. Onun hayatta olduğu yıllarda, şehirlerde değil, ücra birçok köyde bile kitap dükkanları bulunurdu. Bizim köye komşu Sosnovka köyündeki kitap dükkanında, Turar Kocomberdiyev'in Tankı Simfoniya, Kün. Cer. Cürök. isimli kitaplarını satın alarak, ordaki şiirleri büyük bir zevk alarak okuduğum bugün bile aklımdadır. Herhangi bir zamanda ilham geldiğinde, ilk etapta onu zihnimde düzenlerim. Sonra ondan dizeler oluşturmaya başlarım. Akabinde kaleme alırım. İlham, çoğu zaman güzel bir şiir kitabı okuduğumda gelir. Yukarıda bahsini ettiğim Turar Kocomberdiyev'in şiirlerini ise bıkıp usanmadan okurum. Bundan dolayı, kimi eleştirmenlerin Sende Turar Kocomberdiyev'in tesiri güçlü bir şekilde görülmektedir. demesi ondan olsa gerek. Bu sorunun cevabını, başımdan geçen bir hadiseyle vermek doğru olacak sanırım. İlk zamanlar, o devrin şartına ve talebine uygun olarak parti, komsomol, vatan ve tabiat konularında şiirler yazar, ama lirik şiirler yazamazdım. Ama artık yaş belli bir yıla geldikten sonra, aşk konulu bir şiir yazıp facebookta paylaştığımda, geri dönüşümün olumlu olduğunu ve şiirimin beğenildiğini fark ettim. Sonrasında aşk konusunda şiir yazmaya karşı isteğim arttı. Şimdilerde ağırlıklı olarak bu konuda şiirler kaleme almaktayım. Okurların tepkisine bakacak olursak, şiirlerimin seviyesi normal... Yakında bizde Nisan Olaylarının yıldönümü. Dolayısıyla o olaylar sırasında canını kaybedenlere ithafen bir şiir kaleme aldım. Kısaca, kimi şiirlerim zamana uygun olarak ortaya çıkmaktadır. Elbette. Güçlü bir şairin aynı zamanda iyi bir okur olduğu aşikardır. Kendim çocukluk dönemimden beri şiir kitaplarını çok okurdum. İnsanlar ağırlıklı olarak nesir türü eserleri okurlar ya. Bundan dolayı zaman zaman, şiir kitaplarını sadece şiiri sevenler ve şairler okusa gerek diye düşündüğüm olur. SSCB döneminde gazete yazıları ile deneme türüne ağırlık verilirdi. Günümüzde artık onlara fazla ilgi yok. Yazarların bu türlere yönelmemesinin altındaki sebep de bu olsa gerek. Ben ise hala gazete yazıları ile deneme türünü severek okumaktayım. Hatta bunu hobim diye de nitelendirebilirim. Sanatın diğer alanına ilgim sadece takipçi seviyesinde. Şu an sadece şiir ve yanı sıra nesir alanında eserler vermeye devam etmekteyim. Ben, Kırgızistan'ın Karakol şehrinde üniversitede okuduğum yıllarda rahmetli babamla annem, başkentte yaşayan küçük kızımı da yanlarına alarak ziyaretime gelmişler. Yol uzun ve zorlu olduğundan bir hayli zorlanmışlar. Dönüşte hava yoluyla gitseniz, dedim. O yıllarda Karakol ile Bişkek arasında uçak seferleri bulunmaktaydı. Velhasıl, onları havaalanında uçağa bindirip yolcu eyledikten sonra, arkalarından bakınırken ilham geldi. Kızım kalbimin yarısını da beraberinde götürdü, şeklinde bir düşünce oluştu ve akabinde Aeroportto isimli şiirimi kaleme aldım. -Sözün açığını söylemek gerekirse, Kırgız şiiri nesir türü kadar bir başarı yakalayıp dünyaya çok fazla yayılamamıştır. Burda dikkatinizi çekmem gereken noktanın Cengiz Aytmatov'un eserlerinin yakaladığı başarıyla karşılaştırmam olduğunu belirtmek isterim. Aytmatov'un şiirleri Rusça aracılığıyla dünyaya yayılmıştır. Bizim birçok şairimiz eserlerini Rusça kaleme almalarına ya da eserleri Rusçaya tercüme edilmesine rağmen maalesef Aytmatov gibi bir başarı yakalayabilmiş değildir. Buna rağmen, Alıkul Osmonov, Aalı Tokombayev, Omor Sultanov, Süyünbay Eraliyev, Omor Sooronov, Ramis Rıskulov, Turar Kocomberdiyev, Baydılda Sarnogoyev, Colon Mamıtov, Egemberdi Ermatov, Gülsayra Momunova, Kambaralı Bobulov, Sagın Akmatbekova vb. klasik şairlerimizin yanı sıra, günümüzde Abdıcapar Egemberdiyev, Akbar Rıskulov, Markabay Aamatov, Ürünisa Mamatova, Baktıgül Çoturova, Şayloobek Düyşeyev, Aida Egemberdiyeva gibi son dönem şairleri de kendilerine yer bulmuşlardır. Ayrıca son yıllarda Türkçe başta olmak üzere başka dillere de çeviriler yapılmaktadır ki bu da Kırgız şiiri açısından güzel bir gelişmedir. Şiir yazmak isteyen birinin öncelikle şiir kitapları başta olmak üzere, çok kitap okumaları gerekmektedir. Şairlik, Allah'ın verdiği bir hususiyet olmasının yanı sıra, insanın kendi uğraşısıyla da kazanabileceği ve başarı yakalayabileceği bir uğraşı olabilir. Şair, bir çizgi yakalamak için ne kadar çok çalışırsa, o çizgiyi korumak ve daha ileri taşımak için de bir o kadar uğraş vermeli ve sürekli kendini yenilemelidir. Değerli zamanınızı bize ayırdığınız için çok teşekkür ederiz.


Robyn Rowland İrlanda-Avustralya vatandaşı ve 30 yılı aşkın süredir İrlanda, Avustralya ve Türkiye arasında yaşıyor. 2009'dan beri Türkiye'de çalışıyor, öğretmenlik yapıyor ve okuyor. 102 yaşında hayatını kaybeden babasıyla ilgilenmek için Aralık 2019'dan 2022'nin sonlarına kadar Avustralya'da yaşadı. 11'i şiir olmak üzere 14 kitabı var. 50 yılı aşkındır şiir yazıyor ve yazdığı şiirlerle pek çok ülkede ödüller kazandı. Profesör Rowland, kendisine göğüs kanseri teşhisi konduğu ve akademik hayattan ayrıldığı 1996 yılından önce, Deakin Üniversitesi Sosyal Araştırmalar Okulunun İlk Başkanı ve Avustralya Kadın Araştırmaları Merkezinin direktörüydü. Çok sayıda uluslararası dergide editörlük ve hakemlik yaptı. Profesör Dr. Rowland olarak 100 dergi makalesi ve bölümü yayımladı ve 100'ün üzerinde halka açık konuşma veya konferans bildirisi sundu. 1996 Avustralya Hükümeti Onur Listesi'nde, kadın sağlığına ve yüksek öğrenime katkılarından dolayı genel vali tarafından Avustralya nişanı ile ödüllendirildi. R. R: On bir yaşımdan beri şiir yazıyorum. Sanırım yazmak, yalnız ve sessiz olarak yaşanan bir çocukluktan çıktı. Beşinci kitabım Silence and its Tongues'daki (Five Islands Press, 2006) şiirler bu alanı kapsıyor. Kelimelere ve dile karşı bir tutkum var ve bunun nedeni orada özgür olmamdan kaynaklanıyor. Orada diğer yerlerden daha çok kendimdeyim. Benim için konuşmadan önce gelen ve varlığın girintilerinde gizlenen ilk dildir ve ilk dil, yazma ve yaratma sürecinde sadece bize bir anlığına varlığını gösterir. Hayran olduğum ve beni etkileyen şairler, şiirleri anlam taşıyan, muğlak olmayan, yaşamla ilgili bir amacı olan, dili ve mecaz kullanımında güzel ve özgün olan şairlerdir. İrlanda şiirinin beni güçlü bir şekilde meşgul ettiğini görüyorum. Ama aynı zamanda babamın beni yetiştirdiği eski Avustralya anlatı şairlerini de sevdim. Sıfat kullanmaları, onlara karşı korkusuzlukları. Kafiyeli şiirlerinden kelimelerin şarkı söyleyebileceğini öğrendim. Yazdığım serbest nazımda içsel ritmi bulmak daha zordur ama değerlidir. Feminist ve itirafçı şairler aracılığıyla, duygudan korkmamayı öğrendim, içinde deneyim ve duygu özgünlüğü olan işleri seviyorum. R. R: Burada çok fazla soru var! Doğada olmayı ve suya yakın olmayı seviyorum. Bunlar benim yazma ruhumu besliyor. İrlanda manzarası özellikle ilham kaynaklarımdan biridir, burası benim ruhum. Daha önceki çalışmalarımda, yaşanmışlıkları olduğu gibi yazdım: Aşk, kayıp, ölüm, aile, yaş, göğüs kanseri, depresyon. Sonra 2. Dünya Savaşı'nda Japonya'dan kamikaze pilotu olan genç erkeklerle ilgili şiirlerle tarihe girmeye başladım. Kadınların şiddet deneyimlerini yazdım. Sonra büyük bir gezgin şair oldum ve böylece daha geniş bir dünyayı öğrendim. Her zaman tarihi, eskiyi ve moderni sevmişimdir. Son iki kitabım hem Türkçe hem İngilizce ve çevirileri Mehmet Ali Çelikel'e ait. İçli Dışlı Bir Savaş: Gelibolu/Çanakkale 1915 (2015). Şiirde tarih ya da benim belgesel şiir dediğim şey, o savaş sırasında Türklerin ve İrlandalıların, Avustralyalıların ve müttefik kuvvetlerin, ailelerin ve insanların hikayelerini kapsıyor. Bunun için kapsamlı araştırmalar yaptım: Kitaplar, makaleler, biyografiler, filmler, arşiv materyalleri ve çeşitli ülkelerdeki insanlarla konuşmalar... Askerler, kadın mühimmat işçileri, ressamlar, şairler, havacılar, anneler... Sonunda tüm bu hikayeler şiire dönüşüyor. Sonra, daha mutlu bir kitap! Safran Güneşin Altında (Knocknarone Press, 2019) Türkiye'ye dönüyor; mekanı, dostluğu, değişimi ve bizi bölmek yerine birleştiren halklar arasındaki benzerlikleri ortaya koyuyor. Suriyeli mültecilere, nazikçe barış ve istikrara, bir şeylere tutunma arzusuna işaret ederken çoğunlukla arkadaşlık, aşk ve mekan ile ilgili farklı yollardan bahsediyor. R. R: Şiir, çok saygı gördüğü ve geniş çapta okunduğu ve bu nedenle siyasi bir etkiye sahip olacağına güvenilebildiği ülkelerde siyasi olarak daha önemlidir. Avustralya ve İrlanda'da bu böyle değil. Ama diğer birçok ülkede öyle: Yazmak güçlü bir tehdit olarak görülebilir. R. R: Zorunlu değil, ne yazık ki. Bazı şairler eserlerini okurken hakkını veremezler. Çalışmamı izleyicilere okumayı seviyorum çünkü bunu yaparken hem şiirin yazılmasını sağlayan deneyimi hem de şiirin yaratılış deneyimini yeniden gözden geçiriyorum. Ayrıca şiirin dinleyici üzerindeki etkisini izlemeyi seviyorum. Ve bunda iyi olduğum söylenir. 2 şiir CD'm var: Silver Leaving Poems & Harp with Lynn Saoirse ve Off the Tongue. R. R: Tarihi kitapları, araştırmaları ve romanları seviyorum! her yer kırmızı, sapsarı kaya ve bembeyaz kar şimdi. dinler mi bacaklar, koşası vardı geriye, neresi olursa. parçalanmamış bedenleri, hepsi genç, hepsi mutlu. doldurdukça orada ne yaptığını bilmeyen bedenler üstü açık mezarları. Robyn Rowland from This Intimate War Gallipoli/Çanakkale 1915 İçli Dışlı Bir Savaş: Gelibolu/Çanakkale 1915 (Five Islands press, Australia; Bilge Kultur Sanat, Turkey, 2015; republished, Spinifex Press, Australia, 2018). Turkish trans. Mehmet Ali Çelikel . Rüzgar vahşice esiyor zeytin ağaçları arasından, penceresinden içeri girip hızla giden minibüsün, saçlarıma doluyor. Tıpkı onun motosikletindeki gibi, Ezine'ye yol alıyoruz ve uzun yolculuğumun başladığı eve, duygulu bir kalbe, aşkın kavradığı ve bıraktığı bir ruha. rafa kaldırdım aramızdaki uzun yıllar gibi. Kıyı kayalarının kestiği, denizin eskittiği ve alt üst ettiği, yumuşak gürültüsünde Türkçe seslerin. Gözleri canlı, kırık sözcüklerle konuşuyor kalıplara dökerek gerçekleştiren, bu yoldaşlığı, bu paylaşılan dostluğu. Genç adam, giderken otobüse en son beni götüren allak bullak, bir söz bulmaya çalışıyor bunun için. Hatırlıyor musun? diye sorarak. Böylece seyahat edebilirim sonsuza dek, bacakları bana değerek, baş döndüren bir mutluluk aniden duruyor burada. Sahte cennet, diyor düşünceli. Belki de. Yine de cennet işte. Robyn Rowland from Under this Saffron Sun /Safran Güneşin Altında. Knocknarone Press, 2019; bi-lingual, Turkish translations Mehmet Ali Çelikel . R. R: Ne yazık ki şimdi boşanmış olan görümcem Türk/Avustralyalı. 2009 yılında arkeolojiye olan ilgimizin de etkisiyle o zamanlar 16 yaşında olan küçük oğlumla altı haftalığına Türkiye'ye gittim. Gelibolu ovaları için Türkçe rehber istedim. Orada çok şaşırdım. Kanuni Sultan Süleyman dönemini incelemeyi amaçlayan ikinci bir gezide, Çanakkale'de yaşadığım bir deneyim beni şok etti ve esir aldı. Oradaki Deniz Müzesini gezerek Çanakkale'nin hikayesini öğrendim. Türk bakış açısını ve benim bilmediğim Çanakkale Savaşı tarihini. Kendimi düşmanla, saldırganla özdeşleşmiş bulmak rahatsız ediciydi. İlkokuldayken, her Anzak Günü, Çanakkale'ye savaşa giden 'cesur çocuklarımız' hakkında anlatılan hikaayelerle büyüdüm. Ne politika veya farklı kültürler hakkında ne de Osmanlı İmparatorluğu hakkında hiçbir bilgim yoktu. Tek bildiğim Gelibolu'dan önce, 18 Mart 1915'te, Osmanlı''nın kısıtlı imkanlarla, o zamanlar dünyanın en büyük donanması olan İngiliz Donanmasını yendiği idi. Mel Gibson'ın oynadığı 'Gelibolu' filmi 1981'de gösterime girdiğinde hikaye, 'bizim çocukları' yem olarak kullanan İngiliz liderlerin işlediği bir trajediye dönüştü. Elbette orada da Türk çocuklardan bahseden yoktu. Yazdığım kitap tarihsel olarak doğru ama bir tarih değil. Tarihi bir şiir. Benim çalışmamın amacı, içinde Türklerin de bulunduğu Anzak hikayelerine bir denge getirmek ve Avustralyalılarla müttefiklerin anlayacağı bir kitap yaratmak. Kitabın da aynı savaşta askerlerin siperlerde yan yana geldiği gibi iki dilli hem İngilizce hem de Türkçe olması gerektiğine o kadar güçlü bir şekilde inanıyordum ki bunu sağlayacak bir yayıncı ve fon bulmak için çok çalışmak zorunda kaldım. R. R: Şu anda birçok Türk arkadaşımla birlikte, Atatürk'ün sözlerinin bu konuda yardımcı olmasına rağmen, Türkiye'nin Avustralya'ya karşı ifade ettiği bağışlayıcılığa her zaman hayret ediyorum. Bu dostluk çevirmenim Mehmet Ali Çelikel ve kitabımın iki baskısının kapağında resimlerini kullanmamıza izin veren ressam Fehmi Korkut Uluğ ile devam ediyor. 'Mehmetçik ve Johnny Mehmetçik', Gelibolu/Çanakkale savaşları sırasında yaratılan sıra dışı ilişkiyi o kadar iyi temsil ediyor ki'İlk bakışta hangisi Türk, hangisi işgalci; kim, kimi destekliyor belli değil. (Rhoden Clare Poppy-Hunters, Poppy-Picking: Review of Robyn Rowland This Intimate War: Gallipoli/ Canakkale 1915' (2015) (https://textjournal. com. au/oct15/rhoden_rev. htm) Gelibolu serisine rastlamam, üzerine bir şiir eklemem ve dedesinin Gelibolu'da savaşıp hayatta kalmış olması, bu kitabın yazımına ve üretimine eşlik eden önemli ve mistik hikayelerden birini oluşturmaktadır. R. R: Türkiye'de olmayı seviyorum ama Türkçe öğrenmesi zor bir dil. Sözlerim var ama cümlelerim yok! Ülkeyi epey dolaştığım için tek bir yerde yaşamayı umuyorum. Bana gösterilen nezaketi çok fazla buluyor ve bunu çok takdir ediyorum. Kimse beni yalnızlık ve zorluklar içinde bırakmıyor. Kültür katmanları çok harika ve her yıl, her ziyaretimde yeni çok şey öğreniyorum. Ama daha uzun kalacağım, çalışmam gerek. Okuma ve atölye çalışmaları yapmayı seviyorum. R. R: Yukarıda bunlardan bir tane var, o halde size dostluğun gücünden bahseden bir Bozcaada şiiri vereyim. fayanslar yenilenmiş. Dansçılar uyuyorlar ritme gece boyunca, müzik geliyor köye kadar. Gün ağardığında, sessizlik. Gün ışığı rahatlatıyor bizi limanın bu tarafında. Türk kahvesi içerek oturuyoruz, yalnızca benim için. Sen oruç tutuyorsun, yiyip içmiyorsun Ramazan'da, kahvaltı hazırlıyorsun Alesta Otel'de, bir peynir şöleni, elma ve havuç, yeşil incir, gelincik, domates. Adalet kırıyor cevizleri, oturup güneşten ısınmış basamaklara. Fakat akşama kadar ne bir yiyecek ne de bir içecek girebilir ağzına. hemen üstümüzde kıyıda, güneşlendiğini seyrediyoruz kalenin, tuhaf bir deniz yaratığı sanki suyun üstünde yüzen. beton basamaklarda ve merak ediyoruz nasıl büyüyorlar, ne toprak var ne de su, öylece açıyorlar. Sessizlik sarıyor çevremizi huzurlu bir rahatlıkla. Uzun bir süre sonra ülkelerimizin savaşmasından, iki insanı bir araya kargaşayla dolu bir dünyanın içinden, birleştirdi çıkarıp farklılıklarından, ama aynı kumaştan. Bir meşe getiriyorum sana İrlanda kurşunundan as diye boynuna, bilmiyordum oysa o mükemmel biçimli ağaç, meşe ağacı, senin en sevdiğin ağaçmış adada. bir örtü veriyorsun bana İrlanda'daki evim için, parıltılar bırakıyor yanaklarımıza. Sükunetle, başımı çevirip bekliyorum. R. R: Hisleriniz için canlı olun. Hayatı teninizde tadın, koklayın, hissedin; rengi, hareketi fark edin, hayatı zihninizle olduğu kadar kalbinizle de hissedin. Metaforun dönüştürücü gücünü öğrenin. Dikkat edin, dinleyin, gözlemleyin, kaydedin. Meraklı olun, tanık olun, insanları dinleyin. Ve şiir, roman, tarih, hatta gazete okuyun! Her şey hikayeyi size getirecektir. T. E: Bu tarih zenginliğinin iki ülke arasındaki kültürel bir diyalog için bir fırsat olduğunu ve dünya barışını güçlendireceğini düşünüyorum. Siz de kitaplarınızla buna en büyük katkıyı sağlayanlardan birisiniz. Teşekkür ederim. Alkışlıyorum. Teşekkür ediyorum. Çok güzel bir sanat ve dostluk röportajı olmuş.


Zebonnisa hanım, diğer şiirlerininz gibi bu da duygu dolu, sımsıcak.


Gitme ey yolcu, beraber oturup ağlaşalım, Elemim bir yüreğin karı değil, paylaşalım dediği gibi derdiniz. İşte bu Adsız Oğlan, 12 Aralık 1928'de Kırgızistan'ın Talas bölgesinde dünyaya gelir. İlkokula 1935 yılında Moskova'da başlar. Henüz dokuz yaşındayken, 1937'de babası sürgüne gönderilir. Onu babaannesi Ayıkman Hanım büyütür. Doğduğu topraklardan hiç vazgeçmemesi, yaşadığı bozkırların ve yaşam biçimlerinin iyice şuur altına yerleşmesi, babaannesinin Manas Destanı'ndan anlattığı hikayelerle beslenir. Yaşanan bu acılardan sonra Kirovskiy'e taşınırlar. Burada bulunan Rus yatılı bölge okuluna devam eden yazar, ailesinin geçim sıkıntısı nedeniyle henüz 14 yaşındayken vergi tahsildarlığı, Rusça öğretmenliği gibi işlerde çalışır. Yazarlık kariyerine, 1952'de kaleme aldığı ve savaş sonrası sefalet çeken Japon çocuklarını anlattığı Gazeteci Cyuda adlı öyküyle adımını atar. Kırgızistan'ın folklorik hikayelerini modern edebiyatla harmanlaması, onun Sovyet Yazarlar Birliği'ne kabulünü sağlar. Ayrıca (1956-1958) Moskova'daki Maksim Gorki Edebiyat Enstitüsü'nde okuma imkanı kazandırır. O yıllarda kaleme aldığı Cemile adlı eserinin Fransız şair Louis Aragon tarafından Fransızcaya çevrilmesiyle de meşhur olur. Ancak ne 'Yazarlar Birliği'ne kabulü ne de 'Cemile' isimli eseriyle meşhur olması Aytmatov'un yürek yangınını söndüremez. Hohlaya hohlaya karlı dağları eritir gibi önüne çıkan bütün engelleri aşmaya çalışan bu adamın yüreği hala yangın yeridir. Nasıl yanmasın ki 1937 yılı Aralık ayından bu yana babası Törekul'dan hala haber alamamıştır. Onun gitmesiyle birlikte hem ailenin yükünü çekmek hem de babasızlığın ezikliğini yüreğinde hissetmek ona ıstırap vermektedir. Diğer taraftan aileye isnat edilen halk düşmanı ve milliyetçi yaftası her köşebaşında karşısına çıkar. Devlet kurumlarından hangisinin kapısını çalsa yüzüne kapanır. O, bu duruma daha fazla dayanamaz ve bir dilekçe yazarak; Aytmatov ailesi olarak gerçekleri öğrenmek istiyoruz, babamızın suçu neydi? diye sorar. (Dıykanbayeva, 2015, s. 173) Bu dilekçeye, İç İşleri Harbi Komiserliği'nden; Babanız yargılanmış ve mektup yazma hakkına sahip olmadığı uzak bir kampa gönderilmiş. şeklinde kısa bir cevap gelir. Babasıyla ilgili aldığı bu cevaptan sonra çocukluk yıllarında babaannesinin Manas Destanı'ndan anlattığı geleneklerine ait bir inanışı hatırlar. Şöyle ki: Eskiden ata babalarımız, gurbete giderken bir avuç vatan toprağını beline bağlarlarmış, toprak çeksin diye. Taze gelinler, kocalarına ekmeğin ucundan ısırtırlar, kalan ekmeği saklarlarmış, ekmek çeksin diye. (Aytmatov, 2005, s. 115) Peki, doğru muydu bu? Hayır!.. Çünkü ne toprak ne de ekmek, babasını ve amcalarını çekmemişti. Ama olsun; şayet birinin yolu gözleniyorsa ümit denen bu tür inanışlar, insanın uzaklara bakabildiği dürbün gibidir. Yıllar, yaşanan buna benzer yüzlerce adaletsizlik atmosferinde geçerken 70'li yılların ortasına gelinir. Asya'nın kara kışı hala bitmemiştir, her şey koyu bir karanlığın koynundadır. Bu zifiri karanlık geceler, bağrında büyüyen acılarla kıvranmaktadır. Aytmatov ve ailesini ayakta tutan fersiz lamba da artık sönmüştür. Abdülhak Hamit'in Her yer karanlık pür-nur o mevki?.. / Mağrib mi yoksa makber mi ya Rab! diye kaybettiği hanımının ardından inlemesi gibi Aytmatov da Asya'nın steplerini inletmek ister. Ne var ki onun bu iniltisini duyurabileceği kimse yoktur. Zira herkes el yordamıyla ancak kendi yitiğini aramaktadır. İşte hayatı boyunca acıların kıskacında preslenen Aytmatov'un bu yürek yakan hadiseler aklına her geldiğinde gözleri dolar ve kimseye fark ettirmemek için yüzünü başka yöne çevirirdi. Onun maviye çalan gözlerinden akan bu yaşlara, çoğu zaman dışarıdaki Asya'nın asırlık hüzün yağmurları da eşlik ederdi. Aytmatov, yüreğinde bir kor haline gelen acılarla kıvranırken yıllar sonra Beyaz Gemide kaybettiği Adsız Oğlanı bulur. Onun hikayesi de şöyledir: Bir gün onunla aynı masaya oturan dostlarından birisi, artık zamanı geldi düşüncesiyle kendisine; 'Adsız Oğlan şimdi nerede?' diye sorar. Aytmatov, sanki yarasına dokunulmuşçasına duygulanır ve ilk alınan okul çantasına geceler boyunca sarılıp yatanın, babasının geleceğinden artık umudunu kesince 'Babaaa!' diyerek Issık Göl'de kaybolan 'Adsız Oğlan'ın ta kendisi olduğunu itiraf edemez. Bir müddet sustuktan sonra sonra; 'O, şimdi Pekin'de.' deyince herkes şaşırır. Bakışlardan meraklandıklarını anlayınca; Bundan birkaç yıl önce Çin'e gitmiştim. Otel odama girdikten sonra telefonum çaldı ve bir ses; 'Babacığım! Pekin'e hoş geldin!' diyordu. 'Sen kimsin?!' dedim. 'Ben Issık Göl'de kaybettiğin oğlunum.' deyince çok duygulandım. dedi ve duygularını saklamak için her zaman olduğu gibi yüzünü çevirerek; İşte böyle, o şimdi Pekin'de... (Şahanov, 2002, s. 34) diyebildi. Evet, Aytmatov'un acılarla yoğrulan hayat hikayesi bir makaleye sığmayacak kadar uzundur. Dolayısıyla yaşanan bu trajediler onu erken yaşta yıpratır. Tarihine küsmüş, mensup olduğu milletine ve öz değerlerine yabancı, idealsiz nesiller için ilk defa kullandığı mankurt kavramının geçtiği Gün Olur Asra Bedel romanının film çekimleri için gittiği Tataristan'ın Kazan şehrinde böbreklerinden rahatsızlanır. Tedavi için Almanya'ya götürülen Aytmatov, gurbetin nefesini tükettiği Nürnberg şehrindeki bir hastane odasında, 10 Haziran 2008 tarihinde dünya sürgününü tamamlar. Kabri Kırgızistan'ın başşehri Bişkek'in Ata Beyit Mezarlığı'ndadır.


Kendime defaatle söz vermiştim. Kızımın önünde ağlamayacaktım. Fakat küçük Sophie'mi solgun yüzüyle aniden karşımda görünce, sözümü tutamadım... İçim parçalandı... O ise gözyaşlarını içine akıttı, ağlamadı. Bizden daha güçlüydü. Bizi, her zaman olduğu gibi, ölüme giderken de üzmek istemedi! 'Evimizin merdivenlerinde artık seni karşılayamayacağım kızım' dedim ona. O ise 'Cennetin en güzel yerinde yeniden buluşacağız anneciğim, üzülme!.. dedi. Ve onu birden kollarımın arasından çekip götürdüler... (Ayvallı, 2018). Scholl Kardeşlerden Hans, 22 Eylül 1918, Sophie ise 9 Mayıs 1921'de Almanya'nın Forchtenberg kentinde doğmuştur. İdam edildiklerinde Hans 25, kız kardeşi Sophie ise 22 yaşındadır. Okudukları Münih Üniversitesi'nde beyaz güllerle süslü anıt onların hatırasını hala yaşatmaktadır. The Final Days filminde Weiße Rose hareketinin kahramanlarından Scholl Kardeşlerin naif vicdanlarının arkasındaki cesur duruşları daha yakından görülecektir. Evet, Scholl Kardeşler Almanya'nın Münih Üniversitesi'nde bir grup öğrenciyle beraber Nazi rejimine karşı inanç, düşünce, hürriyet ve insan hakları bağlamında ortaya sivil bir direniş koyarlar. Onlara göre toplum bir grup çılgının fantezisine figüran olduğunun farkında değildir. Böylece halkı uyandırmak için Beyaz Gül hareketini başlatırlar. Bu barış hareketinin amacı, Almanya'nın içinde bulunduğu yanlış yönetim biçimini, savaşın yıkımlarını ve Hitler'in kapalı kapılar arkasında yaptığı soykırımı başta Alman toplumu olmak üzere bütün insanlığa duyurmak ve bu insanlık dışı soykırım düşüncesini seslerinin ulaşabildiği herkese ulaştırmaktı. Diktatörlüğün ülkeyi nasıl bir felakete sürüklediğinden habersiz olan ya da savaşın büyük yıkımlarının farkında olmayan yığınları harekete geçirmek için bir çeşit pasif direniş yani isyan ahlakı geliştirirler. Onların bu anlayışı; haksızlığa, yanlışa ve eğri büğrüye karşı bir iç tepki ve bir vicdani duruştu. Zira onlara göre bir toplumda isyan ahlakını huy edinen yani izzetle ölümü zillete tercih edenler varsa o zaman esaretin yanında hürriyet de var demekti. Bu açıdan insanlık, var olduğu günden bu yana -eğer bozulmamışsa- vicdanında var olan iyi ve güzel olanı takdir etme, kötü ve çirkin olana karşı da dik durma diyebileceğimiz farklı türden tepkiler geliştirmiştir. Diğer bir adıyla 'isyan ahlakı' dediğimiz Sophie, bu hareketin ilk ve tek bayan üyesidir. Ağabeyi Hans ile birlikte hareketin ilk mimarlarındandır. Kontrol noktalarında erkeklere nazaran daha az arandığı için bildirileri gitmesi gereken yerlere daha rahat ulaştırır. Çok büyük bir risk altında olmasına rağmen bildirileri her seferinde farklı adreslerden gönderir ve böylece yakalanma riskini minimize eder. Kendi imkanlarıyla hazırladıkları bildirileri basıp çoğaltarak telefon rehberlerinden kendilerine destek olabilecek kişileri bulup -kelle koltukta- düşüncelerini onlara ulaştırmaya çalışırlar. Bu şartlar altında Haziran 1942 ile Şubat 1943 yılları arasında kaleme aldıkları toplamda altı bildiriyi Münih, Stuttgart, Frankfurt, Linz ve Viyana (Wales, 2013, s. 231) gibi şehirlerde dağıtırlar. İlk bildiri Almanya'da yükselmekte olan faşizm ve yozlaşmayı, ikincisi, Yahudilere karşı yürütülen sistematik soykırımı, üçüncüsünde ise diktatörlüğe vurgu yaparak doğrudan Hitler'in baskıcı yönetimini eleştirirler. Hareketin üyelerinin çoğunun üniversiteli olması nedeniyle ders hocalarından Prof. Kurt Huber'i de yanlarına çekerek altıncı bildiriyi de ona yazdırırlar. (Komut, 2017). Savaş yılları olması sebebiyle ülkede yaşam şartları çok kötüdür. Cephelerde insanlar, kendine aşık, narsist, egosantrik, megaloman bir adam için can vermektedir. Bununla beraber tarihin en büyük ve en acımasız soykırımı yapılmaktadır. Halk, bu gerçekleri ya görmezlikten gelmektedir ya korkmaktadır ya da Beni sokmayan yılan bin yaşasın. saçmalığını benimsemiş kitlelerdir. Scholl Kardeşler öncülüğünde başlayan bu hareket, zulme maruz kalmış insanların acılarını dindirmek ve esaretin zincirlerini kırmak maksadıyla harekete geçer. Kendi inanç, düşünce ve hislerinin öncelikle üniversitelerde kabul görmesini arzu eden bu genç kahramanlar, kaleme aldıkları bildirileri üniversite kampüsünde dağıtmaya karar verirler. Ancak bu düşünce sonlarının başlangıcı olur. Zira, 18 Şubat günü Münih Üniversitesi'nde Sophie, çantasında kalan son bildirileri balkondan merdivenlere doğru fırlattığı sırada okul hademesi onu fark eder ve Gestapoya haber verir. Gestapo kısa sürede Scholl Kardeşleri yakalar ve hemen gözaltına alır. Yapılan göstermelik duruşmada kendi inanç ve düşüncelerinin arkasında duran Scholl Kardeşler, vatana ihanet suçundan yargılanırlar. Bu davaya, verdiği iki bin yedi yüze yakın idam kararıyla, Hitler'in kanlı hakimi olarak bilinen Roland Freisler bakar. Dört gün süren sorgulamalar sırasında gençlerin cesaretleri, onurlu duruşları ve hak hukuk konusunda oradakilere verdikleri insanlık dersleri, hakimi çileden çıkarır. Sophie, Freisler'in nefret dolu gözlerinin içine bakarak: Bizim bu bildirilerde yazıp söylediğimiz gerçekleri sizler de biliyorsunuz; ama bunu seslendirmeye cesaretiniz yok, çünkü korkaksınız der. Ardından söz alan Hans, kız kardeşinin sözlerini şöyle tamamlar: Bugün bizi idam ediyorsunuz, fakat yarın sizler bizim durduğumuz bu yerde duracak, adil mahkemelerde yargılanarak idama mahkum edileceksiniz. (Rothemund, 2005). Bu onurlu duruşlarına rağmen faşizm, hem karşısına çıkan bütün engelleri bertaraf etmek, hem de direniş gösteren ve göstermeye niyet eden herkese gözdağı vermek için vakit kaybetmeden, 22 Şubat 1943'te (4 gün sonra) giyotinle infazı gerçekleştirir. İnfaza götürülmeden önce Sophie, Ne kadar güzel, güneşli bir gün ve ben gitmek zorundayım. Üzgün değilim, binlerce insan bizim sayemizde uyanır ve harekete geçerse, ben ölmekle vazifemi yapmış olacağım (Rothemund, 2005) der. Bütün bu kararlara imza atan hakim Roland Freisler ise 3 Şubat 1945'te ABD'nin hava saldırısında Berlin'de ölür. Ölümünden 13 yıl sonra 1958'de verdiği idam cezalarından dolayı Berlin'deki bir jüri tarafından 100.000 mark para cezasına çarptırılır. Yazdıkları bildirilerle Nazilerin yaptığı soykırımı açık bir şekilde protesto edip Gestapo'nun korku düzenine ve baskıcı sistemine karşı duran Scholl Kardeşler, cismen ölümü tatmışlardır. Fakat 1988'den bu yana kırk yıldır, Alman halkı onların hatırasını yaşatmaktadır. Bu maksatla her sene, Münih Ludwig-Maximilians Üniversitesi tarafından edebi birikimi ile entelektüel cesaretini birleştirebilen bir yazarın kitabına on bin euro para ödülü verilmektedir. Bu ödülün eski sahipleri arasında Amerikalı muhalif gazeteci Glenn Greenwald, Çinli muhalif yazar Liao Yiwu, suikasta kurban giden Rus gazeteci Anna Politkovskaya, eski Demokratik Almanyalı yazar Christa Wolf ve Libya kökenli Britanyalı yazar Hisham Matar da bulunmaktadır. Bu ödüle 2019 yılının 25 Kasım tarihinde Dünyayı Bir Daha Görmeyeceğim adlı kitabıyla bir Türk yazar olan Ahmet Altan'a (dw. com, 2019) layık görüldü. Evet, zulüm ile abat olan niceleri gibi gün gelip Hitler de yıkılıp gitti. Vicdanlarının sesini dinleyen Scholl Kardeşlere gelince onlar, Alman halkının gönlünde hatırı sayılır bir değerle başlara taç yapılıyor. Bugün dünyanın dört bir yanında her nerede olursa olsun insana zulmeden kim varsa mevsimi gelince yerle bir olmaktadır ve olacaktır da. Vicdanının sesini dinleyerek haklının yanında yer alanlar bugün olmasa da elbet bir gün hak ettikleri saygıyı görecektir/görmektedir de.


Bu yazıda, Saraybosna'dan arabayla beş saatlik bir seyahate çıkacağız. Otobandan Travnik çıkışına kadar ilerliyoruz. Vitez'i geçtikten sonra Etno Selo Çardaci'de kahve molası veriyoruz. Burası Bosna Irmağı'nın kollarından olan Laşva Irmağı üzerine kurulan barajlardan birinin hemen yanı başında. Her taraf su desek yalan olmaz. Suni göletler ve binlerce balığın yanında kahvelerimizi içiyoruz. Restoranın önündeki gölette misafirlerden ekmek isteyen kuğuların nazlı salınışını resimliyoruz. Asma köprünün arabaları park ettiğimiz tarafında turistik ahşap villalar var, su sesi eşliğinde uyumak isteyenlere. Beş km ilerisi ise artık Travnik. Travnik'i daha önceden gezmiş olduğumuzdan durmuyoruz. Yaitse'ye kadar durmadan ilerliyoruz. Yaitse, Saraybosna ile Bihaç'a, süre olarak eşit uzaklıkta; iki buçuk saatlik mesafede. İlk gezi durağımız Yaitse. Yaitse, tarih boyunca savaşlardan payını fazlasıyla almıştır. Yaitse Kalesi, 1528'de Osmanlının kesin olarak bağımsız Bosna eyaletini kurmasına kadar birkaç kez el değiştirmiştir. Birçok medeniyet bu topraklara yerleşip savaşmıştır. Burada 1943'te Bosna ve Yugoslavya tarihinin en önemli anlarından biri olan AVNOJ imzalanmıştır. Yugoslavya Ulusal Kurtuluş Ordusu Anti-Faşist Konseyi'nin 29 Kasım'daki ikinci toplantısında, eşit federal bir birim olarak Bosna-Hersek'in Federal Demokratik Yugoslavya'ya gireceği belirtilmiştir. Bu karar, bölgenin gelecekteki demokratik ve federal örgütlenmesinin özeti mahiyetindedir. Tarihte bu kadar çekici ve önemli bir yerleşim yeri haline gelmesi, muhtemelen kasabanın eteklerinde suyun bol miktarda bulunmasından dolayıdır. Araçları, tünele girmeden sağ taraftaki ücretli otoparka bırakıyoruz. Bu muhteşem tura ev sahipliği yapan kent, merkezinde doğal şelalesi olan dünyadaki tek şehir. Pliva Şelalesi'nin tadını çıkardıktan sonra yürüyerek eski şehir merkezinde Esma Sultan Camisi ve Yeraltı Kilisesi'ni ziyaret ediyoruz. Araçlarımıza tekrar binip beş kilometre ilerideki Tito'nun İkinci Dünya Savaşı'nda kullandığı ahşap su değirmenlerini ve muhteşem Pliva Göllerini de görüyoruz. Pliva Gölü'nde tekne turu için de vaktimiz var. Bihaç'a devam ediyoruz. Kale içinde otoparkın hemen ilerisinde akşam yemeği... Otelimize yerleşiyor ve Bihaç'ta geceliyoruz. Otelde açık büfe kahvaltı... Ardından Una Nehri kenarına geçiyoruz. Bihaç'ın kendisi bir ada üzerine kurulu. Dört bir yanı su. Tarihte bu şehir, Osmanlı ile Avusturya-Macaristan arasındaki hududu çizen ve kuzeybatı uçtaki sınır. Günümüzde Bihaç, Una Nehri kıyısında büyüleyici bir tabiatı olan 35 bin nüfuslu bir kasabadır. Kasaba, güzel Una'nın kıyılarında sıralanan kafelerle dolu. Bu durum Una'nın zümrüt suları kenarında kurulan şehre emsalsiz bir görünüm katmaktadır. Diğer taraftan Adriyatik sahiline giderken veya dünyanın tabiat harikalarından biri olan sınırın hemen ötesindeki Plitvice Milli Parkı'nı ziyarete gidiyorsanız, Bihaç durmak için harika bir yer. Ya da daha iyisi mi bu sudan şehrin büyüsünü gerçekten yaşamak için birkaç günlüğüne kalmak gerekir. Biz de Bihaç'ın kıyıları boyunca yürüdük, harika şelalelerinin çağıltısında kahvemizi yudumladık ve sandallarla üzerinde gezindik. Öğlen olunca Bihaç'ın hemen çıkışında Kostelski Buk'a gidiyoruz. Aynı isimli otelin ırmak tarafında küçük fakat enfes bir tabiat bizi bekliyor. Bük kelimesi Türkçeden geçme ve büklüm manasına geliyor. Aynı zamanda ırmağın büküldüğü noktada bir ada burası. Biraz durduktan sonra şehri hakim bir noktadan gören Brekovica Tepesi'ne çıkıyoruz. Bu tepenin vadiye bakan ucunda Brekovica Camisi var. Caminin bahçesinden manzarayı seyre dalıyoruz bir süre. Fotoğraf çekimi sonrası Natura Art'ta şelale eşliğinde öğle yemeği. Sanki bu ırmak basamaklardan yapılmış gibi. Düzlük, şelale ve yine bir düzlük ve şelale... Bir sonraki durak Japodski Otoci adıyla Una üzerinde küçük adalar ve şelalelerin olduğu yere yapılmış olan park. Bir iki saat kadar duruyoruz. Ardından yarım saatlik mesafedeki Strbacki Buk şelalelerine gidiyoruz. Eskiden bir noktadan sonra yol çakıllıydı ancak bu gidişte asfaltlanmış. Bihaç'tan 25-30 km uzaklıkta. Eskiden su değirmenlerinin bulunduğu yer günümüzde turistik bir cazibe noktası. Bir saatten fazla yürüme yollarında gezinip şelaleyi tam karşıdan gören noktalardan fotoğraflarımızı çekiyoruz. Parkın girişi 4 avro. Hemen çıkışta yine Una Nehri üzerindeki bir başka şelale olan Martin Brod'a ilerliyoruz. Ormanla suyun birbirine karıştığı bir yer. Biraz yukarısında eski değirmenler var ve ırmak genişçe bir göl halini almış. Una ismi Latince bir den geliyor. Roma komutanlarından birisi bu ırmağın vadisini görünce Una yani biricik, tek demiş. Yani eşi benzeri olmayan tek demek. Saraybosna'ya geri dönüş yolundayız. Yaitse'de Asım Ağa Konağı'nda akşam yemeği... Gece geç saatlerde Saraybosna'dayız. Keyifle okunan güzel bir gezi yazısı. Teşekkürler.


Cemal bir gün yaman olur, bilinmez. Yarım yüzyıl bir an olur, bilinmez. Bu dünya bir zeban olur, bilinmez. Güzel yorumunuz için çok teşekkürler. Sağ olun. Eksik olmayın. Dikkatiniz ve ilginiz için ben teşekkür ederim. Sağ olun. Sağlık ve sevgiyle kalın. Kalbinize, kaleminize sağlık. Su gibi akıp giden, çok derin mana muhteva eden bir eser. Devamlı olması dileğimle. Dikkatiniz ve ilginiz için çok teşekkürler. Sağ olun. Selam ve sevgiyle kalın. Şiiri okuduğunuz ve yorum yazdığınız için çok teşekkürler. Sağ olun. Selam ve sevgiyle kalın. Değerli yorumunuz için çok teşekkürler. Sağ olun. Sizin şiirlerinizi de beğenerek okuyoruz.


Bir gurbet akşamında, yağmur üstten çiseler. Pek ağır tonda geçer, dize geldiğim hayat, Hayattan düşen paya, hisseler.. ne hisseler. Güzel günlere yattım, ne bitmez bir kuluçka, Üşür meczup ruhumu, bürür diye sundukça, Düşerim tutsa beni, şefkatli kerim eller, Sessiz yarsız dört duvar, can evimi örseler, Ta'n u taacüb eder, hor halimi görseler. Gam ateş hasret körük, her yanıma kor salar, Gurbeti iliklerinize kadar yaşadığınız şiirlerinizde çok belli ustadim. Hicret, gurbet ve vuslat sairi unvanı size çok yakışıyor. Yureginize saglik.