Foucault, Birth of Biopolitics'te, 18. yüzyıl liberalizminden Alman ordoliberalizmine ve daha yakın tarihli ABD neoliberalizmine geçişi incelerken, bu değişimlerin önceden çok da açık olmayan dikkat çekici birçok yönünü teşhis eder ve böylece günümüz kapitalizmine temel teşkil eden mekanizmaları ve ilkeleri gözler önüne serer. Yazarın liberalizm eleştirisine yönelmesi, biyopolitika aygıtını analiz etmeye yönelik çabalarının bir parçasıdır ve dolayısıyla iktidar ve tabiiyet meseleleriyle, veya daha doğru bir ifadeyle, iktidarın yaşam üzerine iktidar olarak uygulanmasıyla, yani biyoiktidarla ilişkilidir. Biyoiktidar zamanla, belirli, kapitalist bir iktidar ve zenginlik dağılımını, ve öznenin belirli bir biçimini destekleyen koşulları oluşturan ve buna uygun bir çerçeve kuran pozitif bir güce dönüşmüştür. Eldeki metin, söz konusu mekanizma ve ilkelerin pratikte nasıl işlediklerini ortaya çıkarmada bu analizlerin ne derecede yardımcı olduğunu inceliyor. Dolayısıyla sosyo-ekonomik alandaki ve devletin işleyişindeki dönüşümlere odaklanıyor ve bu sırada, günümüz gerçekliğinin söylemsel olduğu kadar pratik boyutlarını da dikkate alıyor. Metin, dünyanın ve ona nakşolmuş ilişkilerin, dünyayı belirli bir şekilde kurmayı hedefleyen hesaplamalar sonucunda hareket geçirilen ve hem söylemsel olan hem de olmayan, belirlenmiş bir aygıt, veya dispozitif, kompozisyonunun sonucu olduğu fikriyle başlıyor. Böylece tarihsel bir gerçeklik olarak kapitalizm, onu mümkün kılan bu kurumsal düzenlemelerin ve pratik kuralların olumsal bir sonucu olarak görülebilir hale geliyor. Bunu takiben, tavırların neoliberalizmin konsolide olduğu dönemdeki yönetilme biçimlerine yön veren motivasyon ve hesaplamaların incelenmesine geçiliyor. Buradaki odak noktalarından biri, Fransa'daki kültür endüstrilerinde çalışan insanların durumudur. Bu durum, yalnız eldeki metnin tasvir etmeye çalıştığı süreci örneklendirmekle kalmaz, aynı zamanda neoliberal düşünce ve stratejiler açısından bir sınama aracıdır. Çünkü bu sektöre müdahaleye ve toplumu neoliberal ilkeler uyarınca yeniden kurmaya yönelik politika ve mekanizmaları teşvik eden kişilerden biri de, Foucault'nun ölümünden sonra yayınlanan çalışmalarının, dolayısıyla neoliberalizme odaklanan 1978-1979 derslerinin de editörü olan François Ewald'dır. Demek ki bir bakıma Fransa'da, Foucault'nun neoliberalizm hakkında ortaya koydukları, neoliberalizmin bir sosyal politika olarak uygulanmasında rol oynamıştır. Böylece ikili bir görünürlük mümkün olur: Bir yandan, piyasa kapitalizmiyle göbekten bağlı bir düşünce sistemi olarak neoliberalizmin anlaşılması, öte yandan, Foucault'nun çalışmalarından mülhem ve toplumu yeniden oluşturmaya hizmet eden araçların inşası. Makale boyunca, tavırları kavrayıp elinde tutan bir iktidarı mümkün kılacak koşulların parçası olarak bu dispozitiflerin, güvencesizliği, eşitsizliği ve bireyselleşmeyi teşvik ettikleri üzerinde duruluyor. Bu koşullar yeni bir birey tipinin şekillenmesini de içeriyor: girişim toplumu haline getirilen bir toplumun çerçevesine uyacak, kendisinin girişimcisi haline getirilmiş bir özne. Birth of Biopolitics'te Foucault, liberalizmden ordoliberalizme geçişe tekabül eden ve onu belirleyen bir geçişi, mübadeleden rekabete geçişi vurguluyordu; bu rekabet mantığı, neoliberalizmde, Refah Devleti dahil olmak üzere devletin tüm dispozitiflerini, ve otonom bireyler kabul edilen özneleri kapsayacak şekilde genelleştiriliyor. Bunun aracı, risklerin ve koruma sistemlerin finansallaşması ve değer hesabının bu paradigmaya bağlanması. Paranın bu süreçte bir araç olarak rolü Foucault'nun analizinde eksik bırakılmıştır. Burada, örneğin insan sermayesi kavramındaki gibi bireyselleştirici teknikler aracılığıyla işleyen finansallaşmanın, riski ve korunmayı yeniden dağıtmayı nasıl başardığını göstererek, bu eksikliği gideriyoruz. Finansallaşma bunu, bireyi artan şekilde piyasanın insafına bırakarak yapıyor. Paralelinde, ücretlilerin ve kamuda çalışanların emeklilik fonları şirketler için finansal bir kaynağa dönüştürülmüş; böylece birikimler, sermaye yararına temellük edilmiş, ücretliler duygusal, düşünsel ve politik düzlemlerde ikili bir tuzağa düşürülmüş oluyor. Bu durum, devlet yönetiminin de parasallaşmasıyla birlikte, süreklileşmiş bir güvencesizliğe ve prekariteye neden oluyor ki, bunlar söz konusu yeni aygıtların işleyebilmesi için gerekli koşullardır. Toplumsalın neoliberal dönüşümünün önemli yönlerinden biri de, sivil toplumun bu dönüşüme hizmet etmek üzere işe koşulmasıdır. Foucault yeni homo conomicus'un buradaki merkezi rolüne dikkat çekmişti insan sermayesi olarak diğer tüm bireylerle girdiği rekabette kendisini maksimize edecek, kendinin girişimcisi bir birey olarak düşünülen homo conomicus figürü. Eldeki metin, bu dönüşümleri sağlamak hedefiyle işleme konan mekanizmaları çözümlerken, şunu iddia ediyor: Bu süreç, yalnızca tavırların neoliberal yönetiminin neden olduğu yaygın güvencesizleşmeyi artırmakla kalmıyor, aynı zamanda toplumsal bağların ve toplumsal kaynaşma için gerekli koşulların da yıkımına götürüyor. Bu ise, neoliberal devlet için, ırkçılığı yeniden tesis ederek veya savaş yoluyla çözmeyi denediği ciddi bir soruna neden oluyor. Tüm bunlarla birlikte, sonuç bölümünde ortaya konulduğu gibi, girişim toplumu kavrayışından kaçmaya imkan tanıyan karşı-tavırlar da mevcut veya mümkün. İşsizlik, istihdam ve iş, onları yönettikleri söylenen kurumları önceleyen, nesnel, bizzat ekonomik bir varoluşa sahip doğal gerçeklikler değil. Gerçekte, iki dispozitif kümesinin kesişimi yoluyla işleyen bir inşanın sonucudur bunlar: yasayı, normu, kanıyı, kategorileri, bilgileri tesis edenler kümesi ve bireylerin tavır ve davranışlarını yönetenler kümesi. Deleuze'ün ve Foucault'nun söylemsel olan ve olmayan formasyonlar arasında yaptığı ayrım, üretim ve yönetim dispozitiflerini haritalandırmamıza yardım edebilir. Onlara göre, söylemsel olmayan dispozitifler veya pratikler, insanın yaptıklarına etki eder, söylemsel pratikler veya dispozitifler ise, söylediklerine. Örneğin işsizlik durumunda, söylemsel-olmayan pratikler veya söylemsel-olmayan formasyonlar, kaydeden, dosyalayan, denetleyen, celp eden, ödenekleri dağıtan, ihraç ve müeyyidelere karar veren, işsizlerin gözetimini düzenleyen dispozitiflere atıf yapar; bunlar, devlet, sendikalar ve işveren dernekleri tarafından idare edilen düzenlemelerdir. Bu dispozitifler, yararlanıcıların mümkün veya muhtemel eylemleri üzerinde etki etme imkanına sahiptirler, bu sosyal yardımın miktarı ve dönemi, belirli yardım biçimlerine erişim, iş arama üzerinde denetim, iş piyasasına uyma amaçlı yeniden eğitime yönelik baskılar gibi önlemler aracılığıyla mümkün hale gelir. Bu tür söylemsel-olmayan pratikler işgücü içindeki işsizlerin tavırlarını, iki farklı mantık uyarınca yönetmeye çalışırlar: yasal özneler olarak ve yaşayan varlıklar olarak, vatandaşlar ve yönetilenler olarak. Michel Foucault'ya göre sosyal sigorta, Refah Devleti'nin dispozitiflerinden biridir; burada vatandaşlar üzerinde uygulanan politik iktidarı ile, somut, bireysel öznellikler, yaşayan özneler üzerinde uygulanan iktidar arasındaki düzenleme vuku bulur. Sınıflandırma, denetleme, bastırma, kışkırtma, tavırların idaresi ve öznellik tarzlarını oluşturma işlevlerini üzerlerinden atmak için, bu söylemsel-olmayan sosyal sigorta dispozitiflerinin hizmetine sunulmuş bir dolu toplumsallık teknolojisi yani toplumsal olanı kuran prosedür ve mekanizmalar vardır. Bu araçları işleme koyan teknolojiler farklı mantıklara göre işlerler: adli-yasal ve disipliner dispozitifler ve gözetleme dispozitifleri. Aşağıda bunların ne oldukları, nasıl çalıştıkları ve birbirlerine nasıl aktarıldıkları üzerinde duruyorum. Söylemsel formasyonlar veya söylemsel pratikler bir beyanda bulunmaya yarayan heterojen dispozitifler kümesidir. Farklı şekillerde işler ve beyanlar üretirler örneğin, parlamento gibi yasama organları yasalar tasarlar, istihdam ofisleri normları belirler, başka merciler düzenlemeleri yapar, üniversiteler akademik sınıflandırmalar ve raporlar üretir, medya kanıları inşa eder, ve uzmanlar bilgiye dayanan yargılarda bulunurlar. Bu söylemsel pratiklerin nesnesi, farklı söylem rejimleri tarafından anlatılan şekilde oluşturulmuş bulunan işsizlik, iş, istihdam gibi kategorilerdir. Söz konusu kategorilerin tutarlılıkları ve etkinlikleri, bu farklı fakat pratikte kesişen sözcesel rejimler boyunca vücut bulur. Bu söylemsel pratikler, önemli, çarpıcı veya ilgi çekici olanı tanımlayarak bir toplumun belirli bir andaki sorunlarını inşa eder ve belirlerler. Böylece bir yandan mümkün olanın sınırlarını çizer, öte yandan da paradoksal şekilde, sözün ve ifadelerin dolaşımını kışkırtan teknikler aracılığıyla egemen beyan rejimine uymaz görünen beyanların dolaşıma girmesine engel olurlar. Söylemsel-olmayan formasyonların şeylere indirgenemeyecek olması gibi, söylemsel formasyonlar da sözcüklere indirgenemez. Söylemsel pratikler basitçe konuşma kabiliyetinin ürünü değil, makinesel bir işleme biçimine sahip bir kurum ve merci çeşitliliğinin eylemlerinin bir sonucudur. Söylemsel pratikleri gündelik söylemin ve politik polemiğin yerine geçme eğiliminde olan akademisyen, uzman veya gazeteci, beyanların bireysel öznesi değil; karmaşık ve eklemlenmiş bir ekonomik, politik ve kültürel çıkar ağının, işlev, prosedür ve protokol zincirinin söylemsel bir çıkış veya varış noktasıdır. Beyanların çok çeşitli kamular üzerinde etkileri vardır. Bunlar, farklı kamulara has ve kamuoyu oluşturmaya yönelik diferansiyel bir yönetim mantığı uyarınca, semiyotik ve iletişimsel bir teknik yelpazesine başvurdukları ölçüde, her şeyi kapsayan bir kategori olarak ideoloji, söylemsel pratikler ile iktidar ilişkileri arasındaki karmaşık ilişkiyi yeterince ifade edemez hale gelir. Söylemsel ve söylemsel-olmayan pratikler, bir nedensellik, simgeleştirme veya temsil ilişkisi içinde değildir, bunlar karşılıklı olarak birbirlerini önceden varsayarlar. Birinin söylediği, ancak üretim altyapısı üstyapıya temel teşkil edeceği oranda, o kişinin yaptığının bir yansıması veya ters imgesi olabilir. Söylemsel ve söylemsel-olmayan pratikler ara vermeksizin birbirlerinin içine geçer ve dünyamızı ve onu oluşturan ilişkileri üretir. Dolayısıyla işsizliği, işi ve istihdamı, kesişen ve birbirlerinde destek bulan tüm bu söylemsel ve söylemsel-olmayan dispozitif ve süreç çeşitliliğinin kitlesel veya toplam etkisi olarak anlayabiliriz. İşsizlik en başından ekonomik bir kategori değildir, veya başka bir ifadeyle, ekonomik olan tümüyle düzenlenmiş bir eylem kümesi olarak anlaşılmalıdır. Peki kim ve ne tarafından düzenlenmiş? Yasalar tarafından, ve aynı zamanda, belki de dini, fakat günümüzde özellikle medyatize edilmiş veya kültürel bir nitelik taşıyan normlar, alışkanlıklar, bilgiler, reçeteler tarafından. Ekonomik olarak adlandırılan, yönetilenlerin mümkün veya muhtemel eylemlerine tesir eden farklı bedenselleşmiş teknikler ve prosedürler tarafından, ve yönetilenlerin mümkün veya muhtemel beyanları üzerinde etkisi olan farklı semiyotik dispozitifler tarafından düzenlenmiş bir etkinlik kümesidir. Düzenleme burada bir yandan oluşturma ve tesis etme öte yandan da sınırlandırma, baskı ve denetim anlamlarına geliyor. Başka bir ifadeyle, kapitalizmin veya sermayenin, basitçe veya içsel olarak, devamında yasa, normlar ve söylemler tarafından düzenlenip temsil edilen bir ekonomik gerçeklik olduğunu düşünmekten kaçınmalıyız. Sermayenin içsel bir mantığı; veya haklar, kanılar ve bilgiler aracılığıyla sınırlandırılabilecek veya kontrol altına alınabilecek otonom ve bağımsız yasaları yoktur. Sürekli olarak tesis edilmesi gerekir. Tarihsel bir gerçeklik olarak kapitalizm, olabilirlik koşullarını oluşturan pozitif kuralların ve kurumsal bir çerçevenin olumsal bir ürünüdür. Foucault'nun ifade ettiği gibi, ekonomik süreç ve kurumsal çerçeve birbirlerini çağırır, destekler, değiştirir; ve böylece her biri sürekli bir karşılıklılık içinde şekillenir. Şu veya bu dispozitifi kullanarak, şu ve şu prosedüre dayanarak, kimi zaman beden teknolojilerine kimi zamansa söylemsel teknolojilere başvurarak bu birleşik ve bütünleşik süreç çokluğunu işleten kimdir? Bu, yönetimdir ; eğer kavramı, insanların tavırlarını yönlendirmek ve onların eylemlerine ve ilişkilerine dair olasılıkları hesaba katmak üzere işleme konmuş teknikler ve prosedürler olarak anlarsak. Yönetim, hem ifadelerin ve yapılabilirlik bilgisinin oluşumunu mümkün kılan söylemsel pratikleri kullanır ve idare eder; hem de görece açık, tersine çevrilebilir ve dönüştürülebilir iktidar ilişkilerinin tahakküm durumları ve tabiiyet modaliteleri şeklinde sabitlenmesini mümkün kılan adli ve yasal mekanizmalar deposunu ve söylemsel-olmayan teknolojileri. Daha doğrusu, bu yönetim kavramını devlet yönetimiyle karıştırmamak için, bunun, söz konusu çoklu süreçler birleşiğini işler kılmaya yönelik etkinliğe verilmiş bir isim olduğu söylenebilir her bir eylemin uygulayıcısı ister devlet adamları, ister sendikacılar veya patronlar olsun. Yönetim, üzerinde uygulandığı yönetilenlerin her zaman cevap verme, farklı davranma veya reddetme imkanına sahip olduğu bir iktidar tekniğidir. Foucault için, tavırların yönetimi direnişin her zaman mümkün olduğu anlamına gelir. Yönetim, yönetenler ile yönetilenler arasında stratejik bir ilişkidir; bu ilişki aracılığıyladır ki, birinciler ikincilerin tavırlarını belirlemeyi dener ve ikinciler yönetilmekten kaçınmak, yönetilmeyi minimize etmek, veya başka prosedürler, ilkeler, teknolojiler ve bilgiler vs. uyarınca başka türlü yönetilmek, ve böylece kendi kendilerini yönetmek için pratikler geliştirirler. Foucault bu yaratıcı direniş stratejilerini karşı-tavırlar olarak adlandırır: Bunlar, otonom ve bağımsız özneleşme süreçlerini, yani birinin kendisini oluşturması için olanakları açığa çıkarır. Kısa süreli sözleşmeyle çalışanların mücadelesinde gözlemleme fırsatını bulduğumuz karşı-tavırlar ve özneleşme biçimleri, onları denetlemesi amaçlanan iktidar dispozitifleri kadar çok ve çeşitlidir. Bunlar, farklı şekillerde ifade bulur: kaçma, saptırma, hile, tahakküm halini alaşağı etme denemeleri, iktidar dispozitifleriyle doğrudan çatışma vs. Bu araçlar birbirleriyle çatışmaz. Eşzamanlı olarak savunmacı ve/ya saldırgan yaklaşımları ifade edebilirler ve hem direniş mantığı uyarınca hem de politik denemeler biçiminde eyleme geçirilebilirler. Demek ki, işsizlik, istihdam ve iş yalnızca denetim dispozitiflerinin, kışkırtmanın ve belirli ifadelerin üretiminin kesiştiği yerde değil; aynı zamanda farklı stratejilerin kesişim noktasında ortaya çıkar. Bu stratejiler tavırların yönetimiyle ve yönetilmenin reddiyle, veya hem bireysel hem kolektif düzeyde kendi kendini yönetme arzusuyla ilişkilidir. İktidar dispozitifleri haritasının ana hatları, bize farklı yönetim formlarının ve stratejilerinin çeşitli teknolojiler aracılığıyla uygulandığı alanların genel bir çerçevesini verecektir. Bu, aynı zamanda, muhtemel karşı durulabilir bölgeler haritasıdır. Fakat tavırların yönetimine yönelik tekniklerin ve karşı-tavırların organize edildiği tekniklerin nasıl, hangi stratejiler ve mekanizmalar aracılığıyla işe koşulduklarını bize söylemez. Bu çeşitli tekniklerin nasıl eklemlendiğini, farklı bilgilerin nasıl işlediğini, dispozitif yelpazesinin nasıl iş gördüğünü, iktidar ilişkilerinin nasıl çalıştığını anlamamız gerekir. Sözleşmeli çalışanlar örneğinde karşımıza çıkan ihtilaf bu kategorileri işler haldeyken görmemize fırsat tanıyor. Rekabetçi bir piyasanın doğumuna ve kuruluşuna has söylemsel ve söylemsel-olmayan modalitelerin takibini mümkün kılıyor, çünkü Fransa'da 1980'lere kadar kültürel sektörün yalnızca bir kısmı bu mantığı takip ediyordu, ve söz konusu ihtilafa konu olan şey, tam da bu sektördeki rekabet kurumuydu. Foucault'nun Birth of Biopolitics'te geliştirdiği kavramlar ve iddialar önümüze koyduğumuz sorunun kalbindedir ve bu modaliteleri tasvir etmemize yarayacak araçları bize sunar. Rekabete kayan bu vurgu, neoliberalizmin Fransa'da ve başka yerlerde giriştiği toplumsal yeniden inşanın merkezindedir ve sosyal sigorta rejiminin yeniden yapılandırılması bu dönüşüm için gereken ana yapıya doğru atılan son adımdır. Daha önce ifade edildiği gibi, bu örnek ilginçtir çünkü Foucault'nun ölümünden sonra yayınlanan ve neoliberalizm incelemesini de içine alan çalışmalarının editörü olan François Ewald bu toplumsal yeniden inşa politikalarını teşvik etmiştir. Foucault'nun çalışmasını bu perspektiften sorgulamak isteyen biri, iki soruyla başlayabilir. Bunlar, söz konusu ihtilaftaki ana meselelerle ve işverenlerin reform projesinin ana ekseniyle ilişkilidir. Kültür endüstrisi içinde bir emek piyasasının oluşumu neden sosyal politikanın idaresinden geçer işverenlerin kendilerini sosyal girişimciler olarak adlandıracakları derecede? Ve neden işsizlik sigortası bir engel teşkil eder? Ve neden Fransa'daki işverenler derneği kendi ekonomi-politik projesini sosyal bir proje olarak tarif eder? Foucault'nun cevabı, liberal yönetimin başından beri toplumun yönetimi olduğu iddiasıdır. Liberal yönetim, fizyokratların yaptıkları gibi, yalnızca ekonomik yasaların teşhis edilmesi ve gözlemlenmesiyle yetinmez, toplumu bütünlüğü içinde hedefler. Liberal politika, bir toplum politikasıdır ; bu toplumun okunabilirliği, ölçeği ve hangi kurallar uyarınca işlediği ordoliberallerin söylediği gibi piyasaya dayalıdır. Toplumsal olan kapitalist ekonomi ve politik olan arasındaki ilişki sorunlu hale geldiğinde devreye sokulmuş bir yönetim tarzıdır. Foucault'nun anlattığı üzere, bir egemenin yönetim sanatı, bir toprak ve haklar öznesi üzerinde uygulanmalıdır; fakat bu mekan 18. yüzyıldan bu yana hakları değil, çıkarları olan ekonomik özneler tarafından işgal edilmiştir. Homo conomicus, homo juridicus'a tekabül etmeyen, kesinlikle heterojen bir figürdür. Ekonominin insanı ve haklar öznesi iki ayrı ve gayet heterojen kurulum sürecine yol açar: Haklar öznesi, bir uzlaşım diyalektiği sayesinde diğer hak öznelerinin oluşturduğu kümenin bir parçası olur. Nitekim, politik olanın kurulumu, yargı öznesinin kendi haklarını bir başkasına devrini varsayar. Tam tersine, ekonomi insanının ekonomik olanlar kümesine dahli, hakların kaybı değil, kendi çıkarlarının çoğalması yoluyla gerçekleşir. Kişi çıkarlarından vazgeçmez çünkü ancak kişinin bencil çıkarlarının korunması yoluyladır ki, kolektivitenin ihtiyaçlarının çoğalması ve tatmini mümkün olur. Foucault için ne adalet ne ekonomi kuramı, ne yasa, ne piyasa bu heterojenliği uzlaştırabilir. Böylece ne hak özneleri bütünlüğü, ne de ekonomi özneleri kümesi olan yeni bir bölgeye, yeni bir alana, yeni bir referans çerçevesine ihtiyaç doğar. İki grubun yönetilebilir hale gelmesi, ikisini de sarmalayacak yeni çatının tanımlanabilmesi koşuluna bağlıdır, böylece yalnızca aralarındaki bağlantılar ve birlikte oluşturdukları kombinasyonlar değil, ekonomik çıkarların ötesine geçen bütün bir öğeler ve çıkarlar dizisi de görünür hale gelir. Bu tür bir kümelenme veya çatının adı sivil toplumdur. Yönetimselliğin her şeyi kapsayıcı karakterini koruması ve bir yandan adli diğer yandan ekonomik yönetim sanatları arasında iki dala ayrılmaması için liberalizm yeni bir referans çerçevesine uygulayabileceği bir dizi teknik icat eder ve bunları dener. Bu yeni çerçeve sivil toplumdur. Sivil toplum burada, devlet karşısında özerkliğin üretildiği bir uzam değil, yönetim tekniklerinin mütekabilidir. Birincil veya dolaysız bir gerçeklik değil, modern yönetimsellik teknolojisinin bir parçasıdır. Liberalizm bir yönetim sanatı olarak tam da bu kavşakta, bu arayüzün idaresinde tesis olur. Biyopolitikanın doğduğu kesişim noktası da burasıdır. 20. yüzyılda tavırların yönetimi olarak biyopolitikanın belirli bir işlevi vardır. Sosyal politika, Foucault'nun gösterdiği gibi, liberal kapitalizmin doğumunun ayrılmaz bir parçasıysa, kapitalist stratejinin kalbine de devrimci politikalara, yani ekonomi ile politika arasındaki sorunlu ilişkiden kaynaklanan birbirine karşıt ikiliğin doğumuna cevaben yerleştirilmiştir. Tavırların yönetiminin görevi nötralize ve depolitize etmektir, bunu kapsamı gittikçe genişleyen sosyal politikalar aracılığıyla yaparken iktidar ile gelir arasında da kutuplaşmalara neden olur. Böylece toplumsal olana dair bir politika, liberal stratejilerin merkezine oturur Keynesçi liberalizm, Alman ordoliberalizmi veya neoliberalizm örneklerinde farklı şekillerde de olsa. Demek ki mesele, neoliberallerin piyasa ve toplum kavramlarından ne anladıklarını açığa çıkarmak ve bunlar arasındaki ilişkiyi nasıl kavramsallaştırdıklarını bilmektir. Neoliberalizm için piyasa, Adam Smith'in inandığının tersine, insanların mübadeleye yönelik eğilimlerinin kendiliğinden veya antropolojik bir ifadesi değildir. Mübadele yerine, piyasanın düzenleyici ilkesi olarak rekabeti, ve özellikle de çalışanlar ve girişimler/şirketler arası rekabeti vurgular. Mübadele eşitlikle bağlantılıyken, rekabet eşitsizlikle ilişkilidir. Yeni yönetim tarzı, mübadele-eşitlik çiftinin yerine eşitsizlik-girişim çiftini koyar. Neoliberaller için piyasa, ancak rekabet toplumun düzenleyici ilkesi olarak ortaya konduğunda, düzenleyici bir ilke olarak işleyebilir. Neoliberalizm için, piyasa gibi rekabet de, iştahların, içgüdülerin ve davranışların doğal oyununun bir sonucu değildir. Daha ziyade rekabet, eşitsizliklerin, yerleştirilmesi ve sürekli beslenip ayakta tutulması gereken formel bir oyunudur. Dolayısıyla iştahlar ve içgüdüler verili değildir: yalnızca eşitsizlik iştahları kabartma, içgüdüleri ve akılları keskinleştirme kapasitesine sahiptir ki, böylece bireyler rekabete yöneltilirler. Kitle iletişim araçlarının iddia ettiğinin aksine, neoliberal piyasa kavramı, doğal değildir. Piyasa ve rekabet, çeşitli müdahaleler gerektiren bir inşanın sonucudur; bu müdahaleler özellikle devletten gelir ve bırakınız yapsınların mümkün ve işler olması için gereken ekonomik ve ekonomi-dışı koşullar üzerinde kurucu etkilere sahiptir. Bu, piyasaya piyasa için müdahale etme meselesi değildir. Daha ziyade, rekabet denilen kırılgan mekanizmanın çalışmasına imkan veren koşulların, ve özellikle toplumsal koşulların yönetimi anlamına gelir. Bu da, neoliberal yönetimin, toplumsal süreçleri, içlerinde piyasa mekanizmalarına uygun koşulları yaratacak şekilde üstlenmesi demektir. Fransa'da toplumsal yeniden inşa tam da bu gelenekten mülhemdir ve başlangıcında, rekabet ilkesinin, ondan özgürleşmeye veya ona hükmetmeye fazlasıyla meyleden bir toplumsallığın içine yeniden ekonomik zorunluluğu dahil ettiği gerekçesiyle temellendirilmiştir. Bu nedenle, kültür endüstrisindeki sözleşmeli çalışanlar örneğinde öncelikle, özellikle emek örgütlenmesininki olmak üzere, muhtelif tarafların ihtilafta ortaya koydukları söylemsel-olmayan pratiklerin rolünü anlamamız gerekecektir. Durum şudur: Rekabet kültürel sektörün emek piyasasında zaten mevcuttu, fakat reform mantığı uyarınca; işsizlik ödenekleri gelirin, daha çok çalışıp kazanan aleyhine ve daha az çalışıp kazanan lehine yeniden dağıtımı sonucunu doğurduğu için tahrifata neden oldu. Gelir ve ödeneklerin dağıtımına ilişkin sayılar, asgari ücretin altında kalan gelirleri telafi etmeye yönelik teşebbüslerin ücret farklılaşmasını büyük oranda düşürdüğünü göstermektedir. Fransa ulusal istihdam ajansının ileri sürdüğü reformun amacı, mevcut karşılıklılık mantığını zayıflatmak veya yok etmek, ve yerine sosyal yardımları gelire oranla dağıtan sigorta ilkesini yaygınlaştırmaktır. Neoliberalizm mantığına göre, çalışanları bir yeniden dağıtım sistemi uyarınca koruyan bir sistem rekabet-karşıtı olarak tanımlanır. Neoliberalizmin ekonomik-olmayan toplumsal adalet kavramına karşı çıkmasının nedeni budur, eşitsizlikleri uçlarda bile daha dengeli hale getiren, ve irrasyonallikleri düzelten bu sistem rekabeti tahrip eder ve böylece piyasanın olması gerektiği gibi işlemesinin önüne geçer. Aslında kaynakların rasyonel ve etkili dağıtımını sağlayacak olan, bu uygun işleyiştir. Rekabet ve girişimciliğe dayalı bir piyasanın yönetimi, herkesin, Foucault'nun ifadesiyle eşit bir eşitsizlik halinde olmasını temin etmelidir. Dolayısıyla sosyal politika alanına, onu bireyselleştirmek üzere müdahale etmek önemlidir. Bu, ordoliberallerin, sosyalist sosyal politikanın tersine, bireyci sosyal politika dedikleri şeydir. Foucault bu bireyselleşmenin, bireyleri risklere karşı korumak şöyle dursun, riskleri bireysel olarak üstlendikleri ve onlara bireysel olarak göğüs gerdikleri bir ekonomik alan yaratmayı amaçladığını iddia eder. Bu bireysel sosyal politika mantığını sosyal koruma mekanizmalarına nakşetmek amacıyla, işsizlik ödenekleri rejiminde öngörülen reform, en eski disipliner tekniklerle en yeni güvenlik tekniklerinin bir birleşimini devreye sokmak zorundadır. Disipliner teknikler yeniden düzenlenir ve güvenlik tekniklerinin belirlediği yeni işlevlere uyarlanır. Aynı zamanda, bu insan, disiplin ve güvenlik teknolojilerinin aktive edilmesi, adli ve yasal etkinliklerde de bir patlamaya, devletin, düzenleyici piyasaların ve emek kurumlarının kaynaklık ettiği norm ve regülasyonların çeşitlenmesine neden olur. Ele alınan örnekte reform, ilk önce, sektörde çok fazla sanatçı, yaratıcı ve şirket olduğu gerekçesiyle sözleşmeli çalışanların sayısını düşürmeyi amaçlamıştır. İşsizlik ödeneklerini devreye sokan koşullar zorlaştırılmış; ardından yeni diploma derecelerinin yürürlüğe konmasıyla vasıflıları vasıfsızlardan ayıracak tedbirler alınmış, böylece potansiyel kültür çalışanları yeniden sınıflandırılmış ve farklılaştırılmış ve istihdam edilemezlerin edilebilirlerden ayrılması sağlanmıştır. İşsizler damgalanmış ve şeytanlaştırılmıştır. Ödenek sistemi, fazla gevşek olduğu ve şu veya bu istismara izin verdiği için, örneğin sosyal korumanın işten giderek ayrılması gibi yollarla, insan sermayesi ve girişim mantığından kaçmayı mümkün kıldığı için işveren kurumları tarafından eleştirilmektedir. Demek ki, reform ekonomik olmaktan çok iktidarın bir işlemi gibi görülebilir. Çünkü amacı, toplumsallık üzerindeki, yönetilenlerin tavırları üzerindeki denetimini geri kazanmak, ve böylece bütçe açığını azaltmak ve işsizlik ödeneği hesaplarını girişim mantığına uygun hale getirmektir. Kısa süreli sözleşmeyle çalışanların sayısındaki düşüş bir dışlama olarak görülebilir, fakat bu dışlananlar bir nüfus içine dahil edilir. Bu nüfus üzerindeki yönetimsel etkinlik eşitsizliklerin diferansiyel yönetimi biçiminde uygulanır. Disipliner dışlama teknolojileri eşitsizliklerin idaresiyle ilişkili bir güvenlik teknolojisinin işleyişine dahil edilir. Bu idareye dair yönetimsel etkinlik, işsizden, düşük ücretli çalışandan, güvencesiz çalışandan, sözleşmeliden, yarı-zamanlı ve benzerlerinden geçerek ücretli profesyonele uzanan bütün bir sürekliliği hedefler. Yasa, norm ve regülasyonlarda bir çeşitlilik ortaya çıkar ve sözleşme tiplerinin aktarımını, rejimlere dahil olma, vasıflar edinme, formasyon, tazminat ve haklara ve asgari ödeneklere erişme tarzlarını tesis eder. Bu süreklilik yalnızca ücrete dair değildir, aynı zamanda toplumsaldır ve bu nedenle toplumsal yeniden inşanın amaçlarına uygunluk gösterir. Güvenlik teknolojilerinin aynı belirsiz nüfusun yönetimi kapsamına aldığı süreksizlikler, eşikler, bölünmeler ve dilimler tarafından kat edilir. Öyleyse yönetime has görev, bir taraftan statüler, gelirler, eğitim, sosyal sigorta ve benzerleri arasındaki ayrımları tespit etmek ve bunların etkili bir şekilde birbirlerine karşı işlemesini sağlamaktır. Fakat aynı zamanda bu, her bir kesim, her bir durum içinde, rekabeti teşvik etme aracı olarak bireyselleşme politikalarının büyütülmesi meselesidir. Bu süreklilik içinde, eşitsizlik konumlarında bulunanların hiçbirinin kendini güvende ve istikrarlı hissetmemesi gerekir. Güvencesiz işçinin, yoksulun, işsizin ve düşük ücretli çalışanın, vakaların ve durumların çeşitlenmesi, bireyselleşmenin genişlemesinin ve derinleşmesinin parçasıdır ve hem bireylerin, hem de diferansiyel olarak genel iş durumunun zayıflatılmasını amaçlar. Neoliberal yönetim stratejisinin nasıl işlediğini anlayabilmek için, onu radikal kanattaki sendikalarla karşılaştırmak mümkündür. Bu sendikalar nüfusun tümüne genel olarak uygulanacak bir norm, yani sürekli iş sözleşmesi fikriyle hareket ederler; durumdan bağımsız bir şekilde iyi olduğu ve herkesin uyması gerektiği varsayılan normları temel alırlar. Son otuz yıldır işçiler ve devlet, farklı bir mantık uyarınca düşünür ve harekete geçer; bu, bir normallikler çeşitliliğini tespit, inşa ve konsolide etmeye dayalı bir mantıktır. Bu normallikler idaresi, tek bir modele uygunluğu araştırmaz; bunların eşit bir eşitsizlik, bir rekabet durumunda tutulmalarını, farklılaşmayı teşvik etmeyi ve harekete geçirici bir belirsizliği süreklileştirmeyi amaçlar. İçerme ve dışlama, normal ve anormal, büyük bir bölünmeyi belirtmez; daha ziyade, her durumda vakaları, durumları, statüleri çoğaltmaya meyleden yönetimsel etkinliğin değişkenleridir. Yönetim bir bölünmeden çok, bölünmelerin ve farklılıkların modülasyonu üzerinden işler. Foucault, bu yönetim modalitesinin, normalin içerilmesi ve anormalin dışlanması üzerine kurulu disipliner toplumların normalizasyon mekanizmalarıyla ilişkili olmadığını açıkça ifade eder. Ona göre, güvenlik temelli toplum, genel bir normalizasyonu tesis eden ve normalize edilebilir olmayanları dışlayan mekanizmalara ihtiyaç duyan bir toplum değildir. Dışlama ve hatta bağlantı kesme kuramları, hala disipliner toplumlara atıf yapar. Bu, dışlanmanın, bağlantısızlığın ve marjinalizasyonun olmadığı anlamına gelmez; neoliberal yönetim pratiklerinde değişen, bunların işleyişidir. İstihdamla ilişkili günümüz politikaları örneğin, destek alanların çalışmalarını zorunlu kılan çalıştırmacılık bireylerin hayatlarına çeşitli derecelerde güvencesizlik, istikrarsızlık, belirsizlik, ekonomik ve varoluşsal kırılganlık aşılar. Hem bireysel hayatları, hem de onları geçmişte korumuş olan kurumlarla ilişkilerini güvencesiz hale getirir. İstihdam düzeyi ve koşulları ne olursa olsun, herkes için aynı kalan bir güvencesizlik değildir bu, söz konusu sürekliliği kat eden diferansiyel bir korkudur. Bu eşitsizliklerin diferansiyel yönetimi, toplumun tüm kesimlerini etkileyen ve eşitsizlikler aracılığıyla yürütülen bu tavırlar yönetiminin duygusal tabanını oluşturan diferansiyel korkular üretir. Bu eşitsizlikler, tesis ettikleri uçurum ne kadar büyük olursa o kadar etkili bir şekilde işler. Yine de bu eşikler ve aralıklar, bir toplumun tahammül edebildiği veya başa çıkabildiğiyle orantılıdır. Deleuze ve Guattari bu durumu tasvir etmek için, Foucault'cu güvenlik dispozitifi kavramından daha uygun bir terim bulmuşlardır. Onlar güvencesizliğin mikro-politikasından dem vurur ve majör, örgütlenmiş moler bir toplumun yönetimine tekabül eden bir küçük korkular mikro-politikası, süreklileşmiş bir moleküler güvencesizlik olduğunu iddia ederler. Öyle ki, içişleri bakanlıklarının formülü şu olabilir: bir güvencesizlik mikro-politikası için toplumun makro-politikası. Emek piyasasının diferansiyel yönetiminin belirli bir politik soruya cevap veren temel bir işlevi vardır: sermaye-emek ilişkisi içinde, indirgenemez politik ikiliklere dönüşmeyecek gelir ve iktidar kutuplaşmaları nasıl yaratılabilir? Tavırların yönetimi, 19. yüzyıl sonu ve 20. yüzyıl başında ortaya çıkan ve söz konusu eşitsizlikleri işçiler ile sermayedarlar arasında ölümüne bir savaşa dönüştüren devrimci politikaların nötralizasyonunu ve depolitizasyonunu amaçlayan bir teknikler kompleksidir. Neoliberal yönetimin toplumsal alana müdahalesi, toplumsal alanın girişimin bir işlevi haline getirilmesi vasıtasıyla gerçekleşir. Bu müdahale, çeşitliliği, farklılaşmayı ve rekabeti teşvik etmek ve tüm bireyleri insan sermayesine dönüşmek, kendi kendisinin girişimcisi haline gelmek üzere kışkırtmak ve sınırlandırmak adına yapılır. Neoliberal politikalar devlet müdahalesini içerir, fakat Keynesçilik'ten farklı olarak, hedefi arzı değil talebi hareket geçirmektir. Neoliberalizm özgürlüğü tüketen bir yönetim tarzıdır, fakat bunu yapabilmek için önce onu üretir ve düzenler. Özgürlük, yönetim etkinliğini önceleyen ve hayata geçirilmesi yönetim etkinliği tarafından garanti altına alınan doğal bir değer değildir; bununla birlikte, piyasanın işleyişi için gereklidir. Bu özgürlük aslında güvenlik dispozitiflerinin karşılığıdır. Neoliberalizmin Keynesçi liberalizmden asıl farkı, ilkinde üretilmesi ve düzenlenmesi gereken özgürlüğün girişimin ve girişimcinin özgürlüğü olmasıdır; bu sırada, Keynesçiliğin merkezinde bulunan işçi ve tüketici özgürlüğü ikinci plana atılır. Neoliberal sosyal politika için mesele, toplumun bir girişim toplumuna dönüştürülmesi ve çalışanın bir çeşit girişim olarak tesis edilmesidir. Fransa'da kültürel ürünler piyasasının inşasına geri dönecek olursak, meselenin işsizlik sigortası sisteminin hem bir sermayeleştirme hem de bir bireyselleştirme sistemi olarak çalışmasını sağlamak olduğunu görürüz. İşveren ve çalışan tarafından ödenen katkı payları, risklere karşı bireysel bir yatırım gibi işletilir hale gelmiştir, risklerin sosyalizasyonunun ve karşılıklı olarak üstlenilmesinin bir aracı olarak değil. Dolayısıyla bu katkı payları, yatırıma dönüşmüş sermaye olarak görülür; nitekim reform söylemi, sözleşmeli çalışanların katkı dönemini sermaye olarak adlandırdı bireyin tam da sermaye imiş gibi yönetmek zorunda olduğu imasıyla. Çalışanlar için bu sermaye kavramının etkisi, işsizlik ödeneklerinin, insan sermayesi olarak bireyin performansını optimize etmek için yaptığı yatırımların bir parçası haline gelmesidir. Bunun sonuçlarından birisi, bu ödeneklerin, gelirin sözleşmeli çalışanların bir kısmından alınıp diğer bir kısmına yeniden dağıtılması anlamına gelmekten çıkarılmasıdır; çünkü dağıtım, yapılmış yatırıma oranla gerçekleştirilir. Bireysel sigorta modeli, risklerin karşılıklı olarak üstlenilmesi modelinin yerine geçer ve varoluşun tüm alanlarına yayılır. Fransa'da reformların yürürlüğe konulmasının tarihi, devlet istihdam ofisleri yönetiminin, reformların maliyeti daha yüksek olmasına rağmen, yeniden dağıtım öğesi barındıran tekliflere niye direndiğini açıklar. Bu tutumun ardındaki politik rasyonalite şudur: Neoliberal teoriye göre, eşitsizlikleri gidermenin ve rekabetin aşırı etkilerini hafifletmenin yollarını arayan yeniden dağıtım stratejileri, bu ödenekleri alanları, devlet desteğinin pasif tüketicilerine dönüştürür. Gelir, statü ve eğitim farklılıklarının, pasif tavırları, bir rekabet ortamında yatırımlarını optimize eden girişimcinin proaktif eylemlerine dönüştürdüğü varsayılır. Foucault'nun analizi, çalışanın, piyasa mantığı uyarınca kendini yönetme çabalarından sorumlu insan sermayesine dönüşmesine yönelik tekniklerden biri olarak sermayeleştirmenin rolünü anlamamıza olanak tanır. Yeniden dağıtıma ve karşılıklılaştırmaya dayalı sosyal politika, çalışanın bu kendisinin girişimcisi olma haline, bir sürekli ve çeşitli girişime dönüşmesinin altını oyar. Sermayeleştirme, sermayenin moleküler bir fraksiyonu olarak bireyin işlevinin, emeğin üretkenliğini değil, sermayenin bütün olarak karlılığını sağlamak olduğu fikriyle uyumludur. Birey bir sermaye-yetkinlik, bir makine-yetkinlik haline gelir; aynı zamanda bir yaşam tarzı, bir var olma biçimi, ahlaki bir tercih, kendi kendisiyle, zamanla, evresiyle, gelecekle, grupla, aileyle ilişkilenmenin bir tarzı olmadan yeni homo conomicus haline gelemez. Sosyal politika reformu, yalnızca işletmenin büyümesini ve girişim fikrinin evrenselleşmesini teşvik etmekle kalmaz, aynı zamanda kendi hizmetlerini girişimlere, birikim ve kar alanlarına dönüştürmelidir; Kessler'in söylediği gibi gelecekte, bütün toplumsal dispozitifler ekonomik rasyonalitenin filtresinden geçmelidir, çünkü rekabetçi bir evrenin içinde yönetildiklerinden, bir kez daha işletmenin bir fonksiyonu haline geleceklerdir. Bu, işletmenin, Fordizm döneminde devlete havale edilmiş sosyal koruma aygıtını yeniden içine alması anlamına gelir. Bu, Keynes'in 1939'da Bireyi seçme özgürlüğünü, inancını, düşüncelerini ve ifadelerini, girişim ruhunu ve zenginliğini sayar ve korurken, sosyal ve ekonomik adaleti teşvik edebileceğimiz, ortak amaçlar yönünde birlikte hareket eden bir cemaat gibi davranabileceğimiz bir sistem olarak tanımladığı Refah Devleti mantığını tersyüz eder. Sözleşmeli çalışanların durumuna dönmeden önce, Foucault'nun Birth of Biopolitics'te yaptığı neoliberalizm analizindeki bazı sınırlılıklara ve boşluklara değinmek istiyorum. Foucault'nun, bugünün liberalizmini anlamak açısından asli bir öneme sahip oldukları halde dikkate almadığı pratikler, istihdama ve işsizliğe dair olanlar, ve özellikle tavırların yönetiminin en etkili araçlarından biri olan finans politikasıdır. Birikim rejiminin dönüşümünde paranın nasıl işlev gördüğünü, yani endüstriyel işletme kapitalizminden post-endüstriyel hissedar kapitalizmine geçişi tümüyle göz ardı eder. Ekonominin ve toplumun neoliberalizm tarafından fethinin finans tarafından ki buna kazanç sahiplerinin doğrudan ve dolaylı gelirlerinin finansal kıymetlere dönüşmesi de dahildir mümkün kılındığı ve gerçekleştirildiği düşünülecek olursa, bu şaşırtıcıdır. Ayrıca riskin ve korunmanın, emek piyasası ve Refah Devleti açısından taşıdığı doğrudan içerimlerle birlikte yeniden kavramsallaştırılmasının, finansallaşma temelinde gerçekleştiği de düşünülmelidir. 1970'lerden beri yeni bir risk dağılımıyla ve ona eşlik eden yeni bir koruma sistemiyle karşı karşıyayız. Fransa'da işverenler, sendikalar ve devlet arasındaki Fordist uzlaşmada, emekle ilgili düzenlemelerde ve sosyal güvenlikte, sosyal korunma hakkı, emek sözleşmesinin işveren ile çalışan arasında kurduğu iktidar asimetrisi temelinde meşrulaştırılıyordu; ücrete dayalı tabiiyetin telafisi olarak düşünülüyor ve yasa tarafından böyle tanınıyordu. Ekonominin finansallaşması, yeni bir risk ve korunma kavramsallaştırmasını devreye sokarak bu anlayışı tümüyle tersine çevirdi; ve böylece İkinci Dünya Savaşı sonucunda ortaya çıkmış bulunan uzlaşma ve tavizden tümüyle koptu. Ekonominin finansallaşmasının getirdiği kilit değişikliklerden birisi riskin ve korunmanın yeniden dağıtımıdır. Eskiden girişimciler riskin ve karın büyük kısmını üzerlerine alırken, ücretli çalışanlar belirli bir istikrardan yararlanabiliyordu. Günümüz kapitalizmi, göreli riskler arasındaki bu ilişkiyi tersine çevirdi; çünkü, maaş alanların koşullarını güvencesiz veya eğreti kılmak için devreye sokulan stratejilerde de gördüğümüz gibi, sözleşme, artık önceden sağladığı garantileri ve güvenceleri sağlamıyor. Tersi yöndeki hareket, işletmeler kadar hissedarları da risklerden korumayı amaçlayan muhtelif araçları (altın tokalaşma, hisse senedi opsiyonları) gündeme getirdi. Bu niteliksel bir dönüşümdür ve Foucault'nun liberalizm ve rekabet üzerine yorumlarını tadil etmeye ihtiyacımız olduğuna işaret eder: Finansallaşmanın, bir taraftan malik-olmayanlar diğer taraftan ise hissedarlar ve birikim sahipleri üzerindeki asimetrik etkilerini de dikkate almamız gerekmektedir. Bu iki grubun ilki, yalnızca kazançlarına bel bağlayabilirken, ikinci grup riskleri hisse senedi borsasına veya sigortalara aktarabilir. Daha da önemlisi bu aktarım, işletme kapitalizminden hissedarlık kapitalizmine geçişin Fordist ve New Deal kapsamındaki anlaşmadan kopuşu tasdik ve onu tümüyle tasfiye ettiği, ve dünyanın geri kalanına genelleştirilen yeni bir kapitalizm modelini başlattığı anlamına gelir. Foucault, New Deal anlaşmasını tam istihdam üzerine kurulu birikim, tüketici talebinin desteklenmesi, Gayrı-safi Yurtiçi Hasıla'nın büyümesi, gelirlerin ve zenginliğin yeniden dağıtılması, ve toplumsal zenginliğin tesis edilmesi veya kolektif malların dağıtımı üzerinden betimlemişti. Neoliberalizm, bu işletme kapitalizmini reddederek, liberal özgürlük ve hak kavramlarını, yani özel mülkiyeti yeniden tesis eder. Robert Castel işçilerin ve mülksüzlerin kazanımlarını tarif etmek için toplumsal mülk kavramını kullanır, çünkü bu kişilerin kolektif haklar aracılığıyla mülkiyete erişim kazanmalarını sağlayan araç budur. Bu bakış açısından, neoliberalizmi zenginliğin ve mülkiyetin sosyalizasyonu ve karşılıklılaşması sürecinin tersine dönmesi olarak görmek olasıdır; bu, özel mülkiyete erişimin bireyselleşmesiyle mümkün olur ki, neoliberal depolitizasyonun en güçlü araçlarından birisi de budur. Neoliberalizmin yükselmesiyle yeşeren risk teorileri, hissedarlık kapitalizminin motoru olan özel mülkiyet kavramını ve gerçeğini, riskler etrafında oynanan bahisleri ve buradaki politik mücadeleyi karanlıkta bırakan bir dil aracılığıyla görünmez kılar. Riskleri adlandırma veya korunma modaliteleri konusunda karar verme hakkına kimlerin sahip olduğu konusunda yürütülen mücadeleyi, veya işverenlerle çalışanları karşı karşıya getiren mücadeleyi, Ewald veya Kessler gibi kişiler, riskofiller veya toplumsal girişimciler ile riskofoblar arasındaki rekabet ve yaşam tarzları arasındaki ayrışma olarak yeniden kurarlar. Sosyal sigortanın bireyselleşmesi, özel mülkiyetin toplumsal mülkiyet üzerindeki gücünü yeniden tesis etmenin araçlarından biridir ve böylece iktidarı ve gelirleri ilki lehine olacak şekilde yeniden dağıtır. Bu dönüşümün kanıtlarını görmek isteyen biri, ABD'deki gelir farklılaşmasına bakabilir; burada 2005 yılında gelirin göreli dağılımı, 1928 oranlarına geri dönmüştür. Günümüz kapitalizmi tarafından devreye sokulan ve Foucault'nun tespit etmekte başarısız olduğu büyük dönüşümlerin son bir öğesi de, ekonominin finansallaşmasının bir parçası olarak, devlet idaresinin parasallaşmasıdır. Bu finansallaşma, tavırların yönetimini hedefleyen aygıtların ayrılmaz bir parçasıdır, çünkü sermaye ile, istihdama, yeniden dağıtıma ve sosyal korumaya değil de, hissedarlığa ve birikime dayanan emek arasında yeni bir ittifak kurar veya bunları entegre eder. Neoliberalizmin doğuşu, ABD yönetiminde ve Merkez Bankası'nda parasal bir dönemece tanıklık eder. Bunlar, birikimleri toplamaya yönelik mekanizmaları çeşitlendirir ve Merkez Bankası'nı hisse senedi borsası aracılığıyla girişimleri finanse etmeye yönlendirir. Bu parasal dönemecin özünü, ücretli çalışanların emeklilik fonlarını etkileyen sessiz devrim oluşturmaktadır. Bu fonların hisse senedi borsasına yapılacak yatırımlarla mobilize edilmesinin bir kati amacı vardır: çalışanların birikimlerini kapitalist yeniden yapılandırmaya bağlamak suretiyle, Fordizm zamanında sermaye ve emek arasında oluşan ayrımı ortadan kaldırmak. Amerika'da sermaye fraksiyonları ile çalışanların gelirlerinin öğeleri arasındaki bu yeni ittifak, artık istihdam güvenliğine veya verimlilikten kaynaklanan kazançların Fordist bir paylaşımına dayanmaz; bunun yerine hisse senedi borsasında üretilen karın paylaşımı yoluyla işler. Bu neoliberal dönüşümde ilginç olan, emeklilik fonlarında ortaya çıkan devrimin New York eyaletinde 1974-1975'te ortaya çıkan mali krizle başlamış olmasıdır: başka bir deyişle, kapitalizmin yalnızca endüstriyel değil, aynı zamanda toplumsal regülasyonunda yaşanan bir krizle. Kamu çalışanlarının emeklilik fonları, eyaletin refah aygıtlarındaki açıkları finanse etmek için kullanıldı; bu da çalışanların ve sendikaların, dolaylı olarak, kamu harcamalarının geleneksel yatırımcılarının yerini almaları anlamına geliyordu. Bu da krizi, öncelikle toplumsal hale getirdi. New York'ta kamu çalışanlarına ait birikimlerin refah sistemindeki açığı telafi etmek için yatırılması iki amaca hizmet etti: çalışanların sosyal harcamaların regülasyonuna dahil edilmesi ve sosyal hizmetlerde çalışanlar ile bu hizmetlerden yararlananlar arasındaki mümkün bir ittifakın önüne geçilmesi. Alman ordoliberallerin umduğu proleterleşmedeki azalmanın, burada sözleşmeli çalışanların birikimlerinin işletilmesi yoluyla gerçekleştirildiğini görüyoruz. neoliberalizmin amacı, aynı zamanda bir kapitalist olan ücretli çalışanın artık bir proleter olmadığını iddia eden ordoliberallerinkinden hiç de farklı değil. Bu tür bir politikanın ücretli çalışanların tavırları üzerinde güçlü bir etkisi var çünkü her bir kişiyi, ikiye bölüyor. Bir yanda kazanç sahibini öte yanda birikim sahibini harekete geçiren iki farklı, büyük ihtimalle zıt mantık tarafından parçalanmış şizofrenik bir ikizleşmeye neden oluyor. Günümüz kapitalizmi, sınıf dayanışmasını yok ederek, sendikaları savunmada kalmaya zorlayarak yeni bölünmeler ve eşitsizlikler yaratıyor; yeniden yapılandırmalar, yerinden edilmeler, verimlilik-emeklilik fonları bağına mahkumiyet, istihdam güvencesinden yoksunluk ve benzeri uygulamalar, kümülatif olarak, gelir, istihdam ve iş arasındaki ilişkisizliği teşvik ediyor ve yaygınlaştırıyor. Sistematik olarak rantın tarafında olan bir kapitalizmde, emek-değerini iyileştirmenin bir faydası yokmuş gibi görünüyor. Bununla birlikte, gelir ile iş arasındaki kopuşa karşı koymak ve bu ayrıma karar verme gücünü yeniden talep etmek, yeni toplumsallaşma ve karşılıklılık biçimleri yaratmak açısından gerekli. Bireyin kendisinin girişimcisi olarak kavramsallaştırılması, öznelleştirme ve tabi kılma makinası olarak sermayenin bir ürünüdür. Deleuze ve Guattari için sermaye, herkesi özne olarak tesis eden güçlü bir öznelleştirme noktası gibi işler; fakat bazıları, yani kapitalistler, telaffuz ederlerken ; diğerleri, yani proletarya, telaffuz edilir, teknik makinalara tabi kılınırlar. İnsan sermayesi fikriyle, artık tabiiyet ve sömürüden müteşekkil ikili sürecin tamamlanmasından söz etmek mümkün hale gelir. Bir yandan insan sermayesi bireyselleşmeyi en uç düzeye taşır, çünkü özne, tüm etkinliklerine kendiliğin maddi olmayan duygusal ve düşünsel kaynaklarını dahil eder. Öte yandan, insan sermayesi teknikleri bireyselleşmenin sömürüyle ilişkilenmesine/tanımlanmasına/özdeşleşmesine neden olur, çünkü kendisinin girişimcisi, kendisinin hem işletmecisi hem kölesidir, hem kapitalisttir hem proleter. Foucault'nun tespit ettiği gibi, neoliberalizmde yönetimsel pratikler bireyden, öznellikten, tavırlardan ve yaşam tarzlarından geçer. Ve iş de, ekonomik bir tavır noktasında değerlendirilir fakat ancak, çalışanlar tarafından uygulanan, rasyonelleştirilen ve hesapları yapılan bir tavır olarak. Foucault, tavırların yönetimine yönelik, bireyin bakış açısına uyarlanmış pratiklerin; bir yandan yeni öznel insan sermayesi mantığını, öte yandan eski iş disiplinini eşzamanlı olarak entegre eden, yeni işe koşma sistemlerinin oluşturulmasına neden olacağını öngöremezdi. İstihdam edilebilirliği teşvik eden dispozitifler aracılığıyla, insan kaynaklarının yönetimine ve işletmesine yönelik teknikler devreye sokulur. Bu teknikler, toplumsal olarak kabul edilmiş hakları, bir yandan emek piyasasındaki devingenliği yöneten, öte yandan da sosyal yardım alanların tavırlarını kontrol ve modüle eden dispozitiflere dönüştürür. Bu yararlanıcılar, çalışmak için kendilerini hazır kılmaya teşvik edilir; güvencesiz bir tam istihdam ikliminde, koşullar ne, sunulan iş nasıl olursa olsun, onu kabul etmek üzere kendileri üzerinde çalışmak zorunda bırakılırlar. Gerçekte, disiplin ve güvenlik ihtimalleri her zaman birlikte var olmuşlardır ve heterojen öznellik öğelerini hareket geçirirler. Çalıştırmacılık, hem disiplin hem de güvenlik mekanizmalarını kullanan bireyselleştirme politikalarının bir örneğidir. Foucault'ya göre yasa yasaklar, disiplin kural koyar ve güvenlik de hem yasaklayıcı hem de kural koyucu öğeleri kullanarak, öznelliğin gittikçe bireyselleşen bir modülasyonunu amaçlar. Bu da yasaya, norma ve kurala tabi olan her kimse, onun psikolojik, sosyolojik ve antropolojik olarak sorunsallaştırması anlamına gelir. Güvenlik teknikleri sürekli olarak yeni öğeleri ve bireylerin teşhisi ve olası dönüşümleriyle ilişkili yeni uzmanlık bilgilerini entegre eder. Örneğin, işsizin izlenmesi güvenlik aygıtının bir tekniği olarak görülebilir, çünkü dışlanmış bireyi, işsizi, güvencesiz çalışanı ve benzerlerini insan sermayesine dönüştürmeye çalışır; yani, bireyi iş fırsatlarına uyarlamak için onun yeteneklerini ve öznelliğini harekete geçirmeye çalışan tekniklerden biridir. Nitekim bütün bunların, istihdam politikasının kendisini temsiliyle alakası yoktur; çünkü çoğu zaman çalıştırmacılık politikasında harekete geçirilen, yeniden gündeme getirilen ve kullanıma sokulan, cezalandırma, itaat, görev, tabiiyet ve suçluluk gibi disipliner araçlardır. İşsizliğin sosyo-ekonomik gerçekliğe belirli bir bölgeye/gruba has bir hastalık gibi saplanmasından sonra, tavırların yönetimi büyük oranda disipliner boyuta dayandı ve semiyotik alan, güvenlik problematiğine uyarlanmış disipliner bir mantığa teslim oldu. Sonuç olarak, işsizlik işsizin suçu, bireyin ahlaki bir hastalığı gibi görünmeye başlandı. Tabiiyet bireyin sorumlu ve suçlu veya suçlanabilir kılınmasını gerektirir. Açıktır ki, sosyal korumanın işten ayrıştırılmasını içeren yeni risk kuramı, çalıştırmacılığa özgü bu yeni ahlakileştirmeye geçişi besler. Bu kuram, istihdam edilemez olma ve sisteme uymama risklerini, kaza, hastalık ve yaşlılık gibi eski sosyal riskler ailesine ekler. Riskler bugün dışsal değil, daha ziyade içseldir ve kısmen tavırlara bağlıdır. İstihdam edilebilir olmak için birinin kendisini yönetmesi ve piyasayla uyumlu bir yaşam tarzı sürmesi gerekir. Riskler artık, öngörülemeyen olaylarla hesaplanabilen olayların bir kombinasyonuyla ilgilidir, hesaplanabilirlik ise bu olayların bireyin niteliklerine ve tavırlarına bağlı bulunmasından gelir. Toplumsal yeniden yapılandırmayla birlikte, sosyal hizmet alanların davranışlarının ve yaşam tarzlarının izlendiği, bu kişilerin kendi tavırlarında uygun görülen dönüşümlerin sorumluluğunu almak zorunda kaldıkları bir döneme girilmekte. Böylece sosyal politika birörnek bir hakkın tesisinden, yaşam tarzının yönetimine kayıyor. Çalıştırmacılık tam da, eskiden kapalı bir mekandaki bir bedenin hareketi üzerinde etki eden, fakat şimdi işyeri veya şirket dışında sürdürülen bir yaşam tarzı ve öznellik üzerinde etkin hale gelen, disipliner bir tekniğin yeniden organizasyonudur. Bir politika olarak çalıştırmacılık, disipliner tekniklerin güvenlik aygıtına, ve böylece, heterojen iktidar aygıtlarının yeni bir yönetim modalitesine nasıl entegre edildiğine bir örnektir. Neoliberal politikaların toplumsal alana müdahalesinin sonuçlarından birisi de yoksulluktaki artıştır ki, bu olgu kültür piyasasının kuruluşunda oldukça açık bir şekilde görülebilir. Endüstri tarafından istihdam edilebilir ve sigortalanabilecek kadar itibarlı bir insan sermayesinin yaratılması, artan sayıda yeni yoksulun üretilmesi pahasına gerçekleşmiştir. Bu yoksulluk türü, gelişmemişlikle ilişkilenmez ve ekonomik büyümeyle giderilecek bir geri kalmışlığın semptomu değildir. Daha ziyade, objektif olarak zengin bir toplumda iş gören ayrıştırma, bölme ve farklılaştırma dispozitifleri tarafından yeni baştan üretilmiştir. Neoliberal yoksulluk, siyasi bir iradeden doğduğu için, maddi olarak yoksul ülkelerde yaşanan yoksulluktan oldukça farklıdır. Gerçekte neoliberal politikalar, insanlığı maddi yoksulluğu bitirmenin eşiğine getiren devasa zenginlik, bilgi ve imkan birikimini, yeni bir yoksulluğu, yeni bir kırılganlığı ve yeni bir güvencesizliği üretmek ve yeniden üretmek için kullanır. Eşitsizlik ve güvencesizlik neoliberal politikalar için sorun teşkil etmez, aynı disipliner toplumların bir miktar yasa-dışılığı taşıyabiliyor olması gibi: Her ikisi de, bu tür sorunlarla kendilerine has yönetim biçiminin işlemesi için gereken koşullar olarak iştigal eder. Yoksulluk, güvencesizlik veya zenginlikle ilişkili farklı normallikler arasında kabul edilebilir bir denge ararlar. Göreli yoksulluk veya yoksulluğun nedenleri mesele değildir artık; tek mesele, bireyi rekabet oyununu oynamaktan alıkoyan mutlak yoksulluktur. Bir eşiğin, hayati bir asgari sınırın tanımlanması yeterlidir, bu sınırın üzerinde birey bir girişim haline gelebilecek ve altında ise, oyundan atılacak ve sistemliden ziyade anlık bir devlet desteğine ihtiyaç duyacaktır. Bu kabul edilebilir dengeyi tesis edebilmek ve yeni tür yoksulluğu üretebilmek için neoliberaller, Refah Devleti'nin kurumlarını kullanırlar; toplumsal mülkiyeti ürettiği için her zaman karşı çıktıkları bu kurumların işlevlerini ve gerçekleştirmeleri beklenen amaçları tersine çevirirler. Refah Devleti'nin kurumlarını, neoliberal kapitalizmin amaçlarına hizmet edecek şekilde ehlileştirmeyi nasıl öğrenmişlerse, demokratik kurumları da bir zenginler oligarşisi tarafından hükmedilecekleri şekilde ehlileştirmeyi öğrenmişlerdir. Neoliberal mantık içinde, risklere karşı tüm korumalar, tüm toplumsal mülkiyet kurumları asgari bir düzeyde işlemesi gereken aygıtlardır. Asgarinin politik bir anlamı vardır, çünkü iç savaş veya toplumsal huzursuzluk riskinin doğduğu eşiği tanımlar. Bu asgariler tekniği sayesinde, neoliberal politikalar bir ters çevirmeyi işleme koyar: Koruma sağlayan kurumları, güvencesizlik üreten aygıtlara dönüştürür. Risk toplumu kuramlarının, neoliberalizmin açık olduğu riskleri dikkate almaları faydalı olacaktır: başkaldırı riski, politizasyon riski, ve hakların en insani olanı saydığı özel mülkiyet hakkı dahil olmak üzere, ayrıcalıkların kısıtlanması riski. Ordoliberalizm üzerine yaptığı incelemede Foucault, piyasaya ve girişime yönelik liberal müdahalenin rolünü vurgulamıştı; bu tüm Batılı kapitalist ülkelerde açıktır, çünkü buralarda piyasanın sözde kendi kendisini regüle eden bir sistem olarak neoliberal inşasına giden yolu devlet açmıştır. Görmüş olduğumuz gibi, rekabete dayalı piyasa modelini teşvik eden müdahaleler yelpazesi içinde, yalnızca para piyasalarının ve şirket finansmanının iyi bilinen liberalizasyonunu değil, aynı zamanda, girişimci modelin kamuoyunda kazandığı değeri de sayabiliriz. Aynı şekilde, gelir desteği veya çalıştırmacılık gibi, işsizleri işe uygun hale getirecek şekilde onların tavırlarını denetlemeye yönelik istihdam politika ve şemalarının kurumsallaşması da bu müdahalelerin örnekleri arasındadır. Fransa'da, haftalık çalışma süresinde gördüğümüz ve aslında istihdam piyasasının esnekleşmesiyle sonuçlanan kısalma da yönetimsel etkinliğe dahildir. Nitekim, sosyal politikanın bireyselleştirilmesi, hem işverenlerin girişiminden, hem de toplumsal yeniden inşanın bir program olarak neoliberalizm tarafından teşvik edilmesinden çok önce, devlet tarafından yürürlüğe konulmuştur. Bu, yardımları uygun davranış koşuluna bağlı bir hak olarak inşa eden politika dönüşümünde açıktır; böylece söz konusu yardımlar, evrensel olarak paylaşılan bir sosyal hak olmaktan çıkar ve bir sözleşme gibi görülür. Demek ki, devlet ile neoliberal sosyal politikanın hedefleri arasında, idari mekanizmalar düzeyinde gerçekleşen bir işbirliği vardır; devlet bu yeni homo conomicus'a hiç de düşman değildir, çünkü tavırların yönetimine yönelik yeni modaliteleri başlatan, deneyen, tesis eden ve yayan kurum tam da kendisidir. Bu dönüşümler, toplumsalın yeniden kurulmasında politik ve ekonomik olanın entegrasyonu sorunsalını tekrar gündeme getirir. Toplumsal, artık bir süreklilik boyunca sıralanmış farklılıkları idare ve optimize etmek için harekete geçmez, bütünleştirmek ve dışlamak üzere işlev görür. Foucault için ekonomik ve adli-siyasi olan arasındaki ilişki sorunludur çünkü ekonomi ve yasa, bireyler arasında soyut, kısmi ve idealleştirilmiş bağlar kurar. Ekonominin gücü, Guattari'nin ifadesiyle varoluşsal yerler yaratmaya yetmezken; yasa ancak bunların ana hatlarını ve yalnızca formel bir şekilde çizebilir. Kendilerine varoluşsal bir yer-yurt edinmek için, hem ekonominin hem de yasanın toplumsal olana, sivil topluma, ulusa ve benzerlerine ihtiyacı vardır. Foucault toplumsala, ulusa, sivil topluma müracaat ediliyor olmasını, yerli-yurtlulaşmayı garanti altına alarak, ekonomik olanla adli olanın entegrasyonunu mümkün kılan teknikler üzerinden açıklar. Sermayenin gücü, toplumsalın ve politik ilişkilerin yersiz-yurtsuzlaştırılmasında yatar ve zafiyeti, etkili olabilmek için, hiç de ekonomik sayılamayacak dispozitiflere ihtiyaç duyan yeniden yer-yurt edinme süreçlerinden doğar. Yalnızca toplumsal olan, sivil toplum, ulus, devlet vb. ekonominin mahrum bulunduğu toplumsal bağları ve topluluk sınırlarını, toprağının hudutlarını temin edebilir. Gerçekte, ekonomik özneler arasındaki bağ, yerel değildir. Karın çoğalması her yerde, bencil itkilerden doğar; böylece piyasanın totalleştirici uzamında, bir yer belirlemeye, veya yer-yurt edinmeye veya kendine has kolektivitelerin icadına yer kalmaz. İnsan sermayesi ve hukuk öznesi yalnızca öznelliğin soyut, idealleştirilmiş ve kısmi öğelerini mobilize ve ifade eder ki, bu, öğeler topluluğu kuran ortaklık-içinde-olma hali için gerekli koşulları üretmeye muktedir değildir. Bu süreç, söz konusu öğelerin daha geniş ve karmaşık bir kümede bütünleşmesini gerektirir. Alman ordoliberaller bu sorunu iyi anladılar. Piyasa mantığının yaygınlaşması, toplumsal ve politik entegrasyona duyulan ihtiyacı artırır, çünkü rekabet, toplumun inşa ettiği kaynaşmayı sistemli bir şekilde çözen, birleştirici değil, yıkıcı bir ilkedir. Foucault'nun açıklamış olduğu gibi, rekabetin soğuk değerlerini devlete, ulusa, toplumsala, sivil topluma, yani ekonomik-olmayan boyutlara ait sıcak değerlerle karşılamayı önerirler, çünkü ekonomik ilişki kendi başına birinin-ötekiyle-olması veya birlikte-olmak için yeterli değildir. Refah Devleti tarafından uygulamaya konulan, ilerici veya sosyalist yerli-yurtlulaşmanın tüm izlerini reddeden ABD neoliberalizmi, doğal olarak Hıristiyan köktenciliğine ve savaşçı değerlere kaymıştır. Irkçılık iğrenme ve düşmanlık üzerinden işleyen ve sermayenin mahrum olduğu yerleri ve kimlikleri tesis eden ve sabitleyen en güçlü görüngülerden biridir. Bugün kapitalist Batı'da tavırların yönetimini yapılandıran bu görüngüdür savaş sonrası dönemde göreli olarak geriye düşse de, bu yalnızca neoliberal ekonomik politikaların yükselişiyle patlamasına ve yeniden yapılandırılmasına kadar sürer. Örneğin İtalya'da Berlusconi, teşvik ettiği hiper-modern, medyatik ve piyasalaşmış politikalara dayanak noktası olarak Lega'nın ırkçılığına ve Alleanza Nationale'nin neo-faşizmine sığınmıştır. Benzer şekilde Fransa'da, Sarkozy'nin reform ve modernleşme söylemi, Göçmenlik ve Ulusal Kimlik Bakanlığı'na göbekten bağlıdır ve Nazi Almanyası ile işbirliği yapan Vichy hükümetinin retoriğine dikkat çekici şekilde benzerdir. Foucault'ya göre, yönetimsel bir teknik olarak ırkçılığa dönüş, bir yere, kimliğe veya toplumsallığa sınır çizmeyi ve bunları bir zemine oturtmayı başaramayan kapitalist ekonomiden kaynaklanan yapısal bir gerekliktir. Fakat şimdi bu, emeğin organizasyonundansa bir nüfusun üretimi ve yeniden üretimiyle ilişkili ekonomi politikalarıyla ilgili bir meseledir. Biyoiktidarın doğuşu, egemen iktidarın modaliteleriyle karşıtlık içindedir. Egemen iktidar, egemenin, tebaası üzerinde uyguladığı, yaşam ve ölüm üzerindeki iktidarı olarak anlaşılır. Bu iktidar biçimi, nüfusun yaşamını idare etmeyi üstlenen başka bir iktidar dispozitifini karşısında bulur ve onun tarafından sınırlanır. Ne var ki, biyoiktidar da, ekonomik aygıta benzer şekilde, yerel bağlar üretmez, çünkü esas itibariyle yer-yurt edinme amacı gütmeyen ve sınır tanımayan, türlerin yaşamının üretimi ve yeniden üretimiyle iştigal eder. Biyoiktidarın da, aynı ekonomi gibi, bulunduğu bir bölge, veya bir yeri veya kendine has bir mekanı yoktur. Bu koşullarda, egemen iktidarın uygulanmasını temin edecek olan, ırkçılıktır. Ve buna ek olarak ırkçılık, biyoiktidarın belirli sınırlar içinde çerçevelenmesini sağlayacaktır. Burada, ekonominin neoliberal sosyalizasyonunun bir parçası olarak ulusal tercihe yaslanmanın ardındaki politik gücün açıklamasını buluruz. Marksizm ve bir biçimde onun yöntemini benimsemiş kuramsal yaklaşımlar için, ne yalnızca ekonomik ne yalnızca adli olan toplumsal ilişkiler, kapitalist makinenin yıkmaya mahkum olduğu kalıntılardır. Ne var ki gerçekte, yok olmaya yazgılı oldukları varsayılan şeyler, bunu öngöremeyen bir kurama musallat olmak üzere geri gelirler. Tekrar tekrar geri gelen, Guattari'nin varoluşsal kılan işlev dediği ve ne ekonomi, ne yasa, ne dil tarafından kapsanabilen, fakat sermayenin neo-arkaizmlere yatırmaya itildiği şeydir. Kültür endüstrisindeki geçici sözleşmeli çalışanların yaşadığı ihtilaf durumunda, bu yatırım, öznelliğin yönetimi aracılığıyla işlemiştir; böylece öznellik bir yandan insan sermayesinin hipermodernitesi ve kendisinin girişimciliği, diğer yandan yoksul, çalıştırmacılık, emek-değeri gibi neo-arkaizmler ve sanatçı figürü arasında sıkışıp kalır. Arkalarına devleti, kültür endüstrisini, sosyal bilimleri ve medyayı alan bu neo-arkaizmler, tam da, neoliberal girişimcilik mantığına özgü insan sermayesi ve ücretli çalışanın tabiiyetinden/özneleşmesinden kaçmaya çalışan karşı-tavırlar tarafından eleştirilen ve aktif bir şekilde karşı çıkılan şeylerdir. Bu örnek bize, bu ihtilafta ve diğerlerinde esas meselenin sosyal sigortadaki açık veya verimlilikle ilgili sorunlar değil de, tavırların yönetimi olduğunu gösterir. Yani, esas mesele emek gücü üzerindeki denetimdir; onun, girişim toplumu çerçevesi içinde insan sermayesi altında tabiiyetini temin edecek şekilde denetim. Güvencesizlik üzerine kurulu toplumlarda, hem hipermodernizasyondan hem de neo-arkaizmlerden kaçınmak, otonom ve bağımsız bir özneleşme sürecini başlatmanın ve bu süreçte birtakım denemeler yapmanın gerekli koşuludur. Çevirideki katkılarından dolayı Ali Akay ve Elçin Gen'e teşekkür ederim ç. n. "Neoliberalism in Action: Inequality, Insecurity and the Reconstitution of the Social", Theory, Culture &Society, 2009, no. 26, s. 109. Yazara teşekkür ederiz. İkinci Dünya Savaşı sonrasında Almanya'da, Freiburg Okulu olarak adlandırılan ve Ordo dergisi etrafında bir araya gelen Wilhelm Röpke, Walter Eucken, Franz Böhm, Alexander Rüstow, Alfred Müller-Armack gibi kişiler tarafından gündeme getirilen ekonomik yaklaşım. Buna göre, piyasa kendi yasaları olan doğal bir gerçeklik değildir ve ancak devletin müdahalesi ve yasalar yolu ile ayakta tutulabilir. Böylece devletin müdahalesi ve piyasanın serbestliği birbirine zıt kutuplar olmaktan çıkar ve müdahale söz konusu serbestliğin koşulu haline gelir. Foucault Birth of Biopolitics'te hem Alman ordoliberalizmini hem de ABD neoliberalizmini ele alır ç. n. Dispozitifler söylemler, kurumlar, mimari biçimler, yasalar, yönetmelikler, idari önlemler gibi son derece heterojen elemanlardan oluşan iktidar düzenekleridir/tertibatlarıdır. Foucault esas olarak bu elemanlar arasındaki bağlantılar ağını tasvir etmeye çalışır (daha detaylı bilgi için bkz. Judith Revel, Foucault Sözlüğü (Say Yayınları, 2012), dispozitif maddesi). İngilizce metinde dispozitif yerine apparatus denilen yerleri aygıt, doğrudan kelimenin kullanıldığı yerleri dispozitif olarak çevirdim ç. n. Şirket toplumu olarak da çevrilebilirdi, enterprise bu anlama da geliyor. Fakat metnin devamındaki kişinin kendisini girişime dönüştürmesi ve kendisinin girişimcisi haline gelmesi vurgusu nedeniyle bu kavramı tercih ettim. Yine de şirket anlamının da akılda tutulmasını önemli buluyorum ç. n. Foucault terminolojisinde, Türkçe'de bilme/bilgi, İngilizce'ye knowledge olarak karşılanan iki ayrı kavram var: connaissance ve savoir. Bunların ilki, bilinebilir nesneler hakkında söylemler oluşturulması sürecine, yani, bilen özneden bağımsız bir şekilde gelişen karmaşık bir rasyonalizasyon, tanımlama ve sınıflandırma çabasına işaret eder. Buna karşılık savoir, bilen öznenin bu bilme süreci sırasında geçirdiği dönüşümü de göz önüne alarak, bilmenin bir yandan bilgi nesneleri diğer yandan da bilen özne ile ilişkisine dikkat çeker. Savoir iktidar meselesiyle ilişkilidir çünkü, Klasik Çağ'dan bu yana dünyanın düzenlenmesi, bu bilimsel/rasyonel/normal olan ve olmayan arasındaki bu temel ayrım üzerinden gerçekleştirilmiştir. Nitekim Foucault iktidar-bilgi eklemlenmelerinden söz edecektir (bkz. Judith Revel, Foucault Sözlüğü (Say Yayınları, 2012), bilgi maddesi) ç. n. Deleuze, Foucault (Paris: Editions de Minuit, 1986). Foucault, Dits et ecrits, Cilt 2 (Paris: Gallimard, 2001) s. 963. İfadeler olarak da çevrilebilirdi. Aşağıda expression kavramı geçtiği ve onu ifade olarak çevirdiğim için bu kavramı tercih ediyorum ç. n. Bu kelimeler sırasıyla anayasa ve kurum anlamına da geldikleri için İngilizce orijinalleri veriyorum. Yazarın bu kelimeleri tercih etmesinde bu anlamları da çağrıştırmak gibi bir niyet taşımış olması ihtimal dahilindedir ç. n. Foucault, Naissance de la biopolitique (Paris: Gallimard-Seuil, 2004) s. 169. Foucault, Securite, territoire, population. (Paris: Gallimard-Seuil, 2004). Naissance de la biopolitique, s. 271. Kessler, L'avenir de la protection sociale, Commentaire 87. 1999, s. 625. Yaratıcı sektörde çalışan yeni profesyoneller, işçilerin, işsizlerin ve benzerlerinin içinde bulunduğu durumdan tamamen ayrı, homojen bir ayrıcalıklı bireyler bloku oluşturmazlar (Boltanski ve Chiapello'nun (1999) iddia ettiği gibi); aslında aralarında hayli farklılaşmışlardır. Mutuality gündelik kullanımda da karşılıklı olmak anlamına geliyor. Fakat burada özellikle dikkat edilmesi gereken nokta, Fransa'da belirli bir alanda çalışan kişilerden oluşan ve üyelerin bir çeşit dayanışmasına dayanan, ticari olmayan ve kar gözetmeyen oluşumlara da mutuelles denilmesidir. Sigorta şirketlerinin mantığından farklı olarak, belirli bir yatırım karşılığında kazanç elde etmek değil, üyelerin ihtiyaçlarına cevap vermek amaçlanır ve buralarda primler, üye kişinin açık bulunduğu risklerle orantılı olarak belirlenmez. Bu oluşumların kooperatiflerden farkları ise, yalnızca parasal katkıların sunulmasıdır ç. n. Kessler, L'avenir de la protection sociale, s. 629. Castel, Les metamorphoses de la question sociale (Paris: Fayard, 1995. Workfare, çalışma anlamına gelen work sözcüğü ve refah anlamına gelen welfare sözcüğünün ikinci yarısının birleştirilmesiyle meydana getirilmiş bir kavramdır. Sosyal yardımın, başvuran kişilerin, eğitim yoluyla kendilerini geliştirmeleri ve böylece istihdam edilebilirliklerini artırmaları veya toplum yararına çalışmaları koşuluna bağlanması anlamına gelir ç. n. Mille plateaux. Paris: Les editions de Minuit, 1980. Kessler, L'avenir de la protection sociale, s. 629. Naissance de la biopolitique, s. 271vd. L'avenir de la protection sociale, s. 629. Keynes'ten aktaran Sennett, Respect. (Paris: Hachette, 2003) s. 197. Foucault, Naissance de la biopolitique, s. 248. Anti-Oedipe (Paris: Les editions de Minuit, 1975). La Monnaie chez Marx (Paris: Editions Sociales, 1967) ve L'Offre de monnaie, critique d'un concept (Paris: Maspero, 1971. Franklin D. Roosevelt'in birinci başkanlık döneminde, 1933-1936 yılları arasında ve Büyük Bunalım'a cevaben uygulamaya konan ekonomik programlara verilen isimdir ç. n. A. g. e., s. 284. Buradaki bir nokta, Bernard Stiegler'in endüstriyel kapitalizmi finans kapitalizminden ayrı tutmasının, naif bir politik yaklaşım gibi gözüktüğüdür. Golden handshake: Üst düzey bir şirket yöneticisinin, sözleşmesinin bitiminden önce işten uzaklaştırılması durumunda kendisine ödenen yüklü tazminat - ç. n. Les metamorphoses de la question sociale. Kessler ve Ewald risk üzerine yürüttükleri tartışmalardan kapitalizmi çıkarırlar, Ulrich Beck ise, daha ince bir kuramsal yaklaşımla da olsa, yine de kapitalizmi es geçer. Bilger, La pensee economique liberale de l'Allemagne contemporaine (Paris: Pichon et Duran-Auzias, 1964)'ten aktaran Foucault, Naissance de la biopolitique, s. 267. Kessler ve Ewald, Les noces du risque et de la politique, Le debat (Mart Nisan 2000) s. 71. Bkz. Foucault, Surveiller et punir (Paris: Gallimard, 1975). Foucault, Naissance de la biopolitique, s. 149. Bu makalede örnek olarak kullanılan kültür sektörü alanında devlet, geçici sözleşmeli çalışanların sayısını azaltmak yönünde girişimde bulunurken, bir yandan da kültür projelerinin finansmanını kalıcı sözleşmeli çalışanların sayısına bağlamıştır. Aynı zamanda sektörün profesyonelleşmesini teşvik etmiş, böylece kendisini kimin sanatçı olarak çalışabileceğine karar vermek yetkisiyle donatmış; ve bir yanda küçük şirketler, bireysel projelerin finansmanı ve sosyal yardımda yapılan sahtekarlıklar üzerinde işleyen bir denetim aygıtı, öte yanda uzlaşılmış normlar aracılığıyla, toplumsal partnerler arasında bir konsensüs sağlamaya çalışmıştır. Foucault, Naissance de la biopolitique, s. 311.


18. yüzyıl sonunda Rousseau gibi düşünürlerden aklın egemenliğine ve faydacılığa karşı itirazlar yükselmeye başlar. Bunlar sanat üzerinde gayet etkili olur. 1760-1780 arasında Alman filozofu Georg Hamann'ın önderi olduğu Aydınlanma karşıtı Sturm und Drang hareketi radikalliği bakımından avangardın habercisi sayılır. 19. yüzyılda, başta Schiller, romantik filozoflar sanatı her türlü faydacılıktan, işlevsellikten sökerek, bilimden ve etikten koparırlar. Bu özerkleşme hareketi, 19. yüzyıl sonunda Baudelaire'le zirvesine varır. Baudelaire estetik modernizmin ve avangardın babası sayılır. Bütün bu süreçte, hayal gücü hiç olmadığı kadar etkinleşir; Aydınlanma'yla ve aklın iktidarıyla kaybolan Rönesans dönemi düşüncesi neoplatonizm yeniden canlanır. Bütün avangard hareketlerde ama özellikle sürrealizm üzerinde etkili olur. Breton'un efsanevi Nadja romanı bu etkinin en harika örneğidir. Nadja'yı okurken beş asır önce yaratılan Hypnerotomachia Poliphili'yi hayal ederiz. Akıl bozukluğu, kaynakları, romantizme kadar giden bütün avangard hareketlerde izi sürülebilen bir konudur. Akıl yoluyla aydınlanma geleneğini izlemeden nasıl modern olunacağı sorusuyla hesaplaşmalarından doğdu bu bilinç. Bu arayışta, sürrealistlerin asıl esin kaynağı, Alman romantizmindeki hermetik ve ezoterik zihniyetlerdir, simya geleneğine bağlılıktır. Sürrealistler, Rimbaud'nun Cehennemde Bir Mevsim adlı eserindeki Sözcüklerin Simyası başlıklı bölümden ne kadar etkilendiklerini tekrar ederler. Breton, romantikler gibi, akılcılık yerine, hayal gücüne, şiire ve mite yönelir. Bu yöneliş, neoplatonik düşüncenin de temelini oluşturan, analojik ilişkilere, benzeşime ve karşılıklığa dayanır. Sürrealistler, kelimeler ve imgelerin temsili ilişkiler kurmadığı bir dil hayal etmektedir. Bu dil, onlara göre, evrenin bastırılmış, gizli kalmış, gerçek dilidir. Breton dünyayı, aynı neoplatoncular gibi, şifreli bir metin olarak okur. İşte, ilk edebi eserlerinden biri olan Nadja, böyle bir dil rüyasının örneğidir. Neoplatonik düşünce, ilk bölümde detaylı bir şekilde incelendiği gibi, kozmosu gizli bir dil, bir metin olarak tasavvur etmektedir. Hypnerotomachia Poliphili, öncelikle bir metin olarak, adeta bir kitap bedeninde inşa edilmiş bir mikrokozmostur. Bu bakımdan bir nadire kabinesinin evrenini hatırlatır. Nadire kabinelerinde evrenin gizli metni, kabinelerdeki nesnelerin nadirelerin- düzeniyle, mimarisiyle oluşur. Hypnerotomachia Poliphili'nin dil kozmolojisi de, evrenin gizli metnini kelimelerin ve imgelerin düzeniyle yaratır. Kitaba ismini veren rüya, aynı zamanda evrenin gizli dilinin de rüyasıdır. Aralarında 500 sene bulunan Hypnerotomachia Poliphili ve Nadja eserleri, temelde özdeş bir felsefeden kaynaklanan 'dil' ile hesaplaşmalardır. Bunları iki bölümde inceleyeceğim: Dil Rüyası ve Dil Rüyasındaki Labirent ve Aşk. Hypnerotomachia Poliphili'nin dili var olmayan bir dildir. Bu dil, Latince ve İtalyanca'ya ait sentaktik ve semantik fragmanların birleştirilmesiyle elde edilmiş üçüncü bir dildir. Poliphili'nin kendine has dili, 15. yüzyılda, İtalyan hümanistlerinin yürüttüğü dil tartışmalarıyla ilişkilidir. Bu dönemde, hümanistler, üst sınıfın kullandığı Latince'yi ölü; halkın gündelik olarak kullandığı İtalyanca'yı ise canlı bir dil olarak görmektedir. Latince ve İtalyanca arasındaki çatışma, hümanizm için öylesine önemli bir konu olmuştur ki, Agamben'e göre, hümanizm, bu dönemde başlı başına bir questione della lingua şekline bürünmüştür. Agamben, bu sorunun, dil ve canlılar alemi arasında kurulan analoji üzerinden geliştiğine dikkat çeker. Hümanistlerin dil müzakeresi, bu analoji üzerine temellenerek, ölü-canlı, ölüm-yaşam arasında kurulan kozmolojik düşünsemelerle yürür. Hümanistlerin metinlerinde, ölü dil, genç dil, dilin çürümesi, bir dilin ölümü, uykuya dalması ya da uyanması gibi betimlemelerle sıkça karşılaşılmaktadır. Örneğin, İtalyan hümanist Lorenzo Valla (1407-1457), Latin harflerinin ölümünden ya da neredeyse ölümünden ve yeni bir hayata uyandırılmalarından bahseder. Bu dil müzakeresinde, Latince, çoğunlukla, ebedi güzelliğe erişmiş, ölü ve uhrevi bir dil; İtalyanca ise canlı ve dünyevi bir dil olarak görülmektedir. İtalyan hümanist Pietro Bembo (1470-1547), bir dilin ölümü fikrini, ilk olarak, Latince'nin aleyhine kullanmıştır. Bembo'dan önce, canlı, gündelik, değişken ve genç olmakla özdeşleştirilen İtalyanca çürük, bozulmuş görülürken; Latince, köklü, ebedi ve ideal bir dil olarak, İtalyanca'dan üstün görülmekteydi. Ancak Bembo, halkın kullandığı gündelik İtalyanca'yı, canlı olması sebebi ile, ölü olan Latince'ye üstün tutmuştur. İşte, Hypnerotomachia Poliphili'nin dili de, Latince ve İtalyanca arasında kurulan hümanist dil hesaplaşmasının üzerine temellenmektedir. Polia'yı ölüyken dirilten, rüyanın çelişkili zaman-mekanıdır. Çelişkinin kaynağı da bizzat Hypnerotomachia Poliphili'nin dilidir. Bu dil, hem ölü hem de canlıdır; hem Latince hem de İtalyanca'dır. Hypnerotomachia'da dil, uzlaşmaz taleplerin çatışma alanıdır. Poliphilo, umutsuzca, ayrı düştüğü Polia ile kavuşmayı hayal ederken, sanki İtalyanca ve Latince arasında çözülmesi mümkün olmayan müzakereden bahsetmektedir. Bu terk edilmiş, ıssız yerde, aşkla içimi çekip dururken sonsuz bir arzuyla ilahi Polia'mı hatırladım... Kuşkusuz bunu mükemmel olarak tarif edecek bilgiden yoksunum, çünkü zamanımızda sanata ve mimarlığa özgü gerekli gündelik ve yerel kelimeler mevcut değil. İfrit dolu barbarlık, nasıl da Latin hazinesinin ve tapınağının en kutsal parçasını işgal edip, dışarı kovdu! Bir zamanların onurlu sanatı şimdi kirli ve kayıp... Hypnerotomachia Poliphili'nin dili, Poliphilo ve Polia'nın aşkının analojik bir konstrüksiyonudur. Bu dil, İtalyanca ve Latince'nin tek bir kozmolojik bütünde birleşmesi için verilen mücadeledir. Bir dil rüyasıdır (Resim 29, 30, 31). Agamben, Hypnerotomachia Poliphili'nin dilinin canavarımsı konstrüksiyonunu, daha detaylı olarak şöyle açıklamaktadır: Poliphili'deki sentaktik-gramatik öğeler arasındaki oyun, eleştirmenlerin de kaydettiği görsel sabitliği üretmektedir. Ve eserdeki resimlerin aynalar misali çoğalıyormuş gibi görünmesi bu oyunun sonucudur. Poliphili'nin rüyamsı dili, aynı zamanda, karmaşık bir kozmosun konstrüksiyonudur. Bu kozmos, iki dil arasında kurulan yansıma ve correspondence gibi gizli ilişkiler ile inşa edilmektedir. Hypnerotomachia Poliphili'nin kozmolojik dil konstrüksiyonu, nadire kabinelerini andırmaktadır. Nadire kabinelerinde, nesneler, aralarında kurulan correspondence'lar dikkate alınarak mekana yerleştirilmektedir. Ve kabinelerdeki bu yerleştirmeler şifreli bir metin oluşturur. Poliphili'nin dil konstrüksiyonunda ise, Latince ve İtalyanca'ya ait sentaktik ve semantik fragmanlar kabinelerdekini andıran bir yerleştirme oluşturur. Bu dil yerleştirmesi, anlaşılması zor, şifreli bir metin yaratır. Hypnerotomachia Poliphili'nin canavarımsı kelimeleri ve bu kelimelerden oluşturulan metni, adeta bir diller kabinesi kurmaktadır. Bu dil kabinesi, nadire kabineleri gibi, evrenin bir aynasını oluşturmakta, bir mikrokozmos kurmaktadır. Böylece, Hypnerotomachia Poliphili'nin rüyasında, hem iki dil arasındaki sınır, hem de ölümle yaşam arasındaki sınır yok olur. Hypnerotomachia Poliphili'nin dil kabinesi, sadece Latince ve İtalyanca'dan meydana gelmemektedir. Eser, Yunanca, İbranice, Arapça ve hiyerogliflerden oluşan zengin bir diller kabinesi oluşturur. Eserde, Poliphilo'nun değindiği birçok yazıttaki metinler üç farklı dilde aktarılır. Poliphilo, bu dil kabinesinde karşılaştığı farklı dilleri yorumlamakta, aralarında karşılıklıklar yaratmaya çalışmaktadır (Resim 32, 33). Poliphilo'nun rüyasında, bütün evren bir metne dönüşmüştür (Resim 34). Poliphilo, bu evreni okumaktadır. Örneğin, karşılaştığı mimari yapıları, yapıların iç metni anlamına gelen lineamenti'leri üzerinden okumakta ve yorumlamaktadır. Hypnerotomachia Poliphili'nin dili, yeni bir dil sistemi değildir. Daha ziyade, Latin köklerin ve soneklerin farklı bileşimlerinden oluşan yeni dilsel formasyonlardır. Bunlar gramatik olarak mümkün olan ancak gerçekte hiç olmayan ve sadece bir kereliğine Poliphilo'nun rüyalarında canlanan kelimelere hayat kazandırır. Poliphili'nin varolmayan dili, nadire kabinelerine has, biricik bir konstrüksiyondur. Bu dil konstrüksiyonu, Rönesans'ta, nadire kabineleri ile bağlantılı olan evrensel dil arayışlarıyla da derinden ilişkilenmektedir. Rönesans dönemindeki evrensel dil arayışları, Babil efsanesine temellenerek, bütün insanlığın konuştuğu Adem'in dilini bulma amacını taşımaktadır. Adem'in dili, gizli evrensel dildir. Bir Cizvit papazı olan Athanasius Kircher, evrensel dil arayışı içerisinde, dünyanın çeşitli dilleri arasında ilişkiler kurmuş, evrenin gizli dilini keşfetmeye çalışmıştır. Kircher, farklı diller arasındaki gizli ilişkileri, temsili değil, analojik olarak kurmuştur. Foucault'ya göre, neoplatonik epistemoloji içerisinde, kelimeler ve imgeler temsili ilişkiler kurmazlar. Neoplatonik düşüncenin bir ürünü olan, Hypnerotomachia Poliphili'nin dilinde de, kelimeler ve imgeler arasındaki ilişki temsili değildir. Bu dil, bir mikrokozmos olarak, evrene ayna tutarken evreni doğrudan nakşetmektedir. Nakşedilen metin, bir nadire kabinesi gibi karmaşık ve anlaşılmazdır. Hypnerotomachia Poliphili'nin dili de öylesine karmaşıktır ki, anlaşılması zor anlamına gelen, Poliphilo'ca konuşmak deyimi ortaya çıkmıştır. Hypnerotomachia Poliphili'deki dil nakşı, tek bir anlam dünyası yerine çoğul ve devingen bir anlam dünyası kurmaktadır. Anlatı, okuyucudan okuyucuya değişmekte, hatta tek bir okuyucunun tekrar tekrar okuması ile farklı farklı anlamlara bürünebilmektedir. Anlamların sabitlenmemesi, Platonik düşüncenin temelidir. Phaedrus'ta Plato bizi uyarır, 'Yazmanın tuhaf bir gücü vardır, harflerin sanatını öğrenenler her defasında şeyleri gayet açık ve sabit olarak anlamlandırabileceklerine inanırlar' (275c, 277d). Plato'ya göre bu tehlikeli bir kuruntudur çünkü hakiki bilgi ancak konuşmayla belirir, dolayısıyla ebedi değildir ve hep şimdiki zamanda canlandırılması gerekir. Platonik anlayışta, dil, devingen bir konstrüksiyondur. Poliphili'nin dilindeki anlam dolanımı ve salınımı, eserde, mimari yapıların inşasına ve deneyimine de yansımıştır. Bu devingen dil ile nakşedilen dünya, hareket halindedir. Tekerlekli çeşmeler, hareket eden rölyefler, otomatlar, projeksiyon lambaları, ağaca dönüşen bedenler, taklar ve bunun gibi birçok hareketli nesne ve yapı, bu devingen evreni oluşturan yapılardır (Resim 35-38). Rüya, çelişkili konstrüksiyonları mümkün kılan, düz mantığı askıya alan ve hayal gücünü tetikleyen platonik bir mekandır. Nitekim, kitap, şöyle başlar: İçinde bilmeye ve hatırlamaya değer olan başka şeylerle birlikte, beşeri her şeyin bir rüyadan ibaret olduğu, Hypnerotomachia Poliphili. Bu rüya, evrenin gizemli metninin ve gizli dilinin rüyasıdır. Andre Breton'un Nadja romanı, Ben kimim? sorusu ile başlar. Breton, bu soruyu hemen ikinci cümlede, başka şekilde sorar: Kimi hortlatıyorum? Metnin devamında, sorusunu şöyle açıklar: Böyle bir kelimenin, söylediğinden daha zengin bir anlamı vardır. Kim olduğumu belirlemek için, neye son vermiş olduğuma işaret eden hayaletimsi bir anlam uyandırır... Varlığımın ifşaatlarının, hakikatini pek bilmediğim bir etkinliğe ilişkin varsayımlardan ibaret olduğunu düşündürür. Breton, ben kimim? sorusuyla, düz mantığın hegemonyası sonucu körelen ve unutulan gerçek ben'i aramaktadır. Bu, gözle görünmeyen asıl gerçekliğin arayışıdır. Breton'a göre, bu arayışa, en iyi karşılığı hayaletimsi bir durum verebilmektedir: Asıl gerçeklik, adeta bir hayalet gibi, somut dünya ile hayal dünyası arasında bir yeri mesken tutmaktadır. Ne tamamen ölüler dünyasına aittir, ne de tamamen somut dünyada bir canlı gibi yaşamaktadır. Nitekim, gizemli Nadja karakteri, Breton'un cesaretini toplayarak yönelttiği, sen kimsin? sorusuna, oradan oraya gidip gelen bir ruhum cevabını vermektedir. Yani Nadja, tıpkı Poliphilo'nun sevgilisi Polia gibi, araftadır. Freud etkisindeki sürrealistler için, rüya, araf ile özdeşleşmiştir. Rüya, sürrealistlerin, ben kimim? sorusunun cevabını aradıkları yer olmuştur. Somut dünya ile hayal dünyası arasında bir yerde mesken tutan rüya, evrenin gizemini barındırır. Nitekim, Breton, 1922'de kaleme aldığı Medyumlar İçeri isimli yazısında, sürrealizmi, sınırlaması güç bir rüya haline tekabül eden bir tür psişik otomatizm anlamında kullandıklarını açıklar. Uyku şiirsel bir eylem; rüya ise, sürrealist şairin adeta mesleki bir sorumluluğudur. Breton, Sürrealizm Manifestosu'nda, Saint-Pol-Roux'nun, her akşam uyumadan önce kapısına, üstünde ŞAİR ÇALIŞIYOR yazan bir levha astırdığına değinir. Nadja'da ise, Robert Desnos'un uyurken, kendisinin uyanıkken göremediklerini görebildiğinden bahsedertmektedir (Resim 44). Burada asıl gerçeklik, Robert Desnos'un rüyasında gördükleridir. Asıl gerçeklik inancı, sürrealistlerin hermetik ve ezoterik düşünceye olan ilgileriyle yakından ilişkilenmektedir. Breton, rüyaların aslında hiç de gizemli olmayan şeylerdeki büyük Gizem'i ortaya çıkarmasından bahseder. Bu Gizem, sürrealistlerin Felsefe Taşı inançlarıyla birleşir. Felsefe Taşı, insana bir yeti sağlar: onun sayesinde insanın hayal gücü akıllara durgunluk verecek biçimde her şeyden intikam alabilir. Felsefe Taşı, sürrealistler için, hayal gücünün serbest bırakılması anlamına gelmektedir. Mimarlık kuramcısı, Dalibor Vesely de, Breton'dan şunları aktarır: Sürrealizm, bizi Gnosis'e, yani ruhani bilgiye götürecek ipliğin ucunu yeniden bulmamızı sağlar. Gnosis: duyularüstü Gerçekliğin bilgisi, 'edebi bir muammada, görünmeden görünür olan.' '' Sürrealistlerin en önemli esin kaynaklarından olan Rimbaud'nun Cehennemde Bir Mevsim kitabındaki Sözcüklerin Simyası adlı bölüm de bu duyularüstü asıl gerçeklikle ilgilidir. Sürrealistlere göre, duyularüstü gerçeklik, birbirine uzak iki gerçekliğin yan yana gelmesi ile ortaya çıkar. Birbirine uzak kelimeler, yan yana gelince, ait oldukları bağlamlarından koparak yeni bir gerçeklik kazanırlar. Sürrealistler, iki uzak gerçekliğin yan yana gelişinde gördükleri dönüştürücü etkiyi, rüya seanslarında derinlemesine keşfetmişlerdir. Bu dönüştürücü etki, Lautreamont'un Maldoror'un Şarkıları'ndaki bir dizesinde de görülür. Bu dizede, bir dikiş makinesi ile bir şemsiye, bir teşrih masası üzerinde tesadüfen buluşmaktadır. Bu alışagelmedik yan yana geliş, şemsiye ve dikiş makinasını, ait oldukları temsili gösterge dünyasından koparmaktadır. Şemsiye ve dikiş makinası, artık hiç olmadık bir düzlemde eşleşmektedirler. Bu iki uzak nesnenin eşleşmesi, dilin, temsili sistemi içerisinde bastırılan imgelem ve anlamlar dünyasını özgürleştirmektedir. Kelimeler ve imgeler arasında, temsili ilişkiler kırılmakta, şiirsel benzeşim ilişkileri kurulmaktadır. Böylece, sürrealist bir dil biçimi keşfedilmektedir. Breton, kelimeler ve imgeler arasındaki ilişkiyi bir tür simya olarak görür ve bu simyaya, sürrealist büyü sanatı der. Sürrealizm Manifestosu'nda, Sürrealist Büyü Sanatının Sırları başlığı ile başlayan bir bölüm bulunmaktadır. Şöyle başlar: Zihninizi olabilecek en edilgen ya da fikirlere açık hale getirin. Dehanızı, kendi yeteneklerinizi ve başkalarının yeteneklerini unutun. İlk cümle kendiliğinden gelecektir; hakikat o kadar güçlüdür ki, her geçen saniye, bilincimizin bilmediği, işitilmek için çırpınan bir cümle vardır. Breton'un metninin alt başlıkları ise Çin ansiklopedisini hatırlatır: Yazılı sürrealist kompozisyon veya ilk ve son taslak, Yanınızda birileri varken sıkılmamak için, Söylev çekmek için, Sahte romanlar yazmak için, Sokaktan geçen bir kadının dikkatini çekmek için, Ölüme karşı... Mallarme'nin şiirinde, kelimeler ve harfler, anlamlarından kurtarılmaktadır. Kelimeler, Mallarme'nin şiirinde, artık temsil ettiği nesne ya da anlam üzerinden var olmaz. Anlaşılırlıkları ertelenmiş, zihnin sonsuz anlam dolanımına sokulmuştur. Bu kelimeler, neredeyse doğrudan birer imge gibi belirir. Mallarme, şiirin büyüsünü, gösterenin fiziksel tezahürlerinde görür. 1897 yılında kaleme aldığı Zarla Şans Dönmeyecek şiirinin önsözünde, kelimelerin sayfa ile olan ilişkisine özellikle dikkat çekmektedir. Sayfalarda 'boş yerler' var, bu boş yerler büyük önem taşıyor, ilk bakışta dikkati çekiyorlar; şiirin yapısı bunu gerektirdi, çünkü onlar, sayfanın üçte birini oluşturan sözcüklerin yöresinde bir sessizliği gerçekleştiriyorlar, çünkü dize lirik ve çok az uyaklı.... İmge sayfayla bitiyor, ya da sayfayla başlıyor, öteki imgeleri de hazırlıyor.... Resim 47: İşe yaramaz nesneler ve kelimelerin şiirsel ve analojik yöntemlere dayalı kozmolojisi. Sağ: Nadja, Saint-Ouen Bit Pazarı. Sol: Nadja, Saint-Ouen Bit Pazarı'ndaki nüfus ölçer makine. Sürrealizmde kir, toz ve atık imgesi, Poliphili'de görülen kalıntı imgesi ile eşdeğerdir. Nitekim, Nadja, sürekli eski-püskü kıyafetler içindedir. Kentin kenara ittiği, işe yaramaz nesneler kozmolojisinin bir parçasıdır. Breton, arayıp da bulamadığı asıl gerçekliğin, tam da işe yaramaz Nadja'nın ayakları altında yatmakta olduğunu farketmektedir: Biz ikimiz ki, gerçekliğe karşı çıkalım? Şimdi evcil bir köpek gibi Nadja'nın ayakları altında yattığını bildiğim gerçekliğe. Nadja, Gizem'in ta kendisidir, evrenin şiirsel ve psişik dilinin rüyasıdır (Resim 48). Neoplatonizm yönünden karakteristik olan bu bilinemezlik hali, muamma hali, bu düşüncenin temelini kuran aşk olgusu ile derinden ilgilidir. Neoplatonizmde aşk, bütün yaşamsal ve yaratıcı gücün kaynağıdır. Aşk, evrenin arkasında yatan gerçek bilgeliğe giden yolu gösterir. Marsilio Ficino, sanatçıların, gerçek bilgeliğe giden bu yolda, aşktan başka hiçbir şeyi dert etmediğini anlatır. Aşk sanatın efendisi ve hükümdarıdır... Bütün sanatçılar sadece aşkı ararlar. Ayrıca Ficino'ya göre, büyü ve aşk, eşdeğerdir. Mimar, 'imge'lerini yaratırken bir aşık ve büyücü ile aynı teknikleri kullanır. İnsanların kainatla armoni içinde, bedeni ve ruhi sağlık içinde yaşamalarını sağlayan mimar, hem baştan çıkarıcı hem ahlaki eserler üretebilen bir büyücü olarak belirir. Aşk, büyülü bir güçtür; bu aşka sahip mimar da bir büyücüdür. Mimarlık tarihçisi Alberto Perez-Gomez, burada aşkın bir zihinsel araç olduğuna değinir: demiourgos'un ruhunu kanatlandırır. Neoplatonik aşk, hem beden dolayımlıdır, hem entellektüel bir eylemdir. Poliphilo, evreni aşk dolayımı ile deneyimler. İlgisini çeken nesneler tarafından sürekli yoldan çıkarılır. Etrafındaki harikulade yapılar, nesneler, ve tanrısal yaratıklar tarafından baştan çıkarılmış bir halde, sürekli yolunu kaybeder. Kendisini hayrete düşüren bu gizli dünyayı anlamlandırma oyununa girişir. Hypnerotomachia Poliphili'nin, ne İtalyanca ne de Latince olan, ne de bu iki dilden tamamen ayrışan dili, gerilimli bir konstrüksiyondur. Agamben, Poliphili'nin sayfalarında bu gerilimli konstrüksiyondan kaynaklanan heyecanlı bir arayışla karşı karşıya olduğumuzu belirtmektedir. Metin, bir labirent gibi, dolambaçlıdır. Okuyucu, Poliphilo ve Polia gibi, Eros'un inşa ettiği ve gerçek bilgeliğe uzanan bir labirentin içine dalar. Bu labirent, Poliphilo'nun neoplatonik yolculuğunun analojik bir konstrüksiyonudur. Hayret uyandıran nesneler, yapılar ve periler tarafından sürekli baştan çıkarılması; tekerlemeler ve şifreli yazılarla karşılaşması; anlamlandırma oyunları oynaması; yıkıntılar içerisinde çeşitli dillerde yazılmış yazıtlar arasında dolanması; ve Polia'ya kavuşmasının sürekli ertelenmesi, Poliphilo'nun neoplatonik yolculuğunu, başlı başına bir labirent haline getirir. Poliphilo, kendisine yaşattığı bu bekleyişe bir son vermesi için, Eros'a yalvarıp durur. Labirent, antik Yunan mitolojisine göre, ilk mimar sayılan Daidalos'un projesidir. Labirent, ilk mimari arketip olarak kabul edilir. Poliphilo, neoplatonik yolculuğunda, labirent yapılarının içinden geçmektedir (Resim 49). Birden kapkaranlık bir yerin görünmeyen mekanına daldım. Dönüp durduğu ve insanı geri gönderip aynı hataları yapmaya zorladığı için bilgili Daidalos veya Etrüsk kral Porsena'ya ait olduğunu tahmin ettiğim birçok yoldan ve kıvrımlardan geçtim... Zamanla gözlerim biraz olsun karanlığa alışsa da hiçbir şey seçemiyor, ve kafamı vurmamak için devamlı ellerimi ilerde tutuyordum... Bütün bu çıkmaz, acaba yaşadığım perişanlıkların alameti miydi? Labirent mimarlığı, bedensel olarak hissedilmekle birlikte göze görünmez. Bu mekanlar, karanlık, kestirelemez, başı-sonu görülemeyen mekanlardır. Poliphilo'nun rüyasındaki evren de, çoğunlukla labirentimsi, tekinsiz mekanlardan oluşur. Bu evren, perspektif bakışa izin vermez. Poliphilo, perspektifin sonsuz uzamının aksine, ancak yakın çevresindeki nesneleri ve yapıları algılayabilir. Ve bu evren, ancak Poliphilo'nun hareket etmesiyle, adım adım deneyimlenebilir. Bu kozmolojik konstrüksiyon içerisinde dil, tiyatro ve labirent ile ilişkilenir. Bu ilişki, Sofokles'in bir oyununda açıkça izlenir. Bu oyunda, aktörler, alfabedeki harfleri dans ederler. Harflerin dansı, sahnedeki kumların üzerinde izler bırakmakta, bir metin yazmaktadır. Kuma yazılan bu metin, aynı zamanda bir labirent olmaktadır. Sofokles'in oyununa benzer şekilde, Poliphili'de de metin, sayfa üzerinde adeta sahne alır. Kitabın asıl ününü sayfa düzenleriyle yapması hiç şaşırtıcı değildir. Metin, sayfalarda dans etmekte, şekilden şekile girmekte, adeta Yunan tiyatrosundaki gibi kuma iz bırakmaktadır. Kelimelerin dansı, bir dil labirenti inşa etmektedir. Bu labirent, kelimelerin sahnesine dönüşmüş sayfada, hafıza inşa eden bir tiyatrodur (Resim 59). Sonuçta, Hypnerotomachia Poliphili'de dil, beden ve mimarlık birleşir ve aşka davet çıkarır. Bu olayda oranlar, matematik, kısacası bütün bilgi araçsal değildir, akılcı değildir; hayal aleminin ürünüdür, baştan çıkarmaya yönelir. Breton'a göre, bir kişi hayatını, yaptığı iş üzerinden anlamlandırmamalıdır. Kimse bana işinden bahsetmesin, yani yaptığı işin ahlaki değerinden bahsetmesin. İşi maddi bir ihtiyaç olarak kabul ediyorum... Hayatın anlamı işten çıkmaz. Sürrealistlere göre iş, hayatı araçsallaştırarak rasyonel bir düzleme oturtur. Aşk ise, işe karşı bir alternatif olarak belirir. Nadja'da görülen iş ve aşk karşıtlığı; asıl olarak, Homo faber - Homo sapiens ve Homo ludens arasındaki karşıtlıktır. 19. yüzyıldan itibaren romantizm, estetik modernizm ve avangard, bu ikilik üzerine temellenerek örgütlenmiştir. Homo faber, çalışan ve alet üreten insan anlamına gelmektedir. Akılla tanımlanır. Homo ludens ise, insanı, oyun oynayan insan olarak anlamlandırır. Oyun oynayan insan, hayalle, büyüyle, aşkla ilişkilidir. Homo ludens, yanılgılara, baştan çıkarılmalara ve amaçsız edimlere açıktır. Sürrealistler, evrenin gizemini ve ben kimim sorusunun cevabını, aşkta ararlar. Ve şizofrenik Nadja karakteri, ben kimim? sorusuna aşk üzerinden verilmiş bir karşılıktır. Breton, sanatın, en basit ifadesi olan aşka çevrilmesi gerektiğini söyler. Aşk, her insanı hayatla kaynaştıran yegane düşüncedir... bütün düşüncenin saklandığı ideal mevkiidir... hakikatin bizi altüst eden keşfine dayanan tam bir bağlılıktır. Aşk, sürrealizmde beden-zihin ikiliğini ortadan kaldırır, beden ve zihin arasında ayrıştırılamaz bir süreklilik kurar. Harikuladeye özgü güzelliğin ana kaynağı olarak aşk, kökleri zihin ile bedenin ilksel birliğinin derinliklerine inen, düşünce-öncesi varlık biçiminde aidiyetini korur. Böylece, rasyonalist kültüre içkin çelişkileri giderme arayışında inandırıcı bir paradigma olur. Sürrealizmde aşk, somut dünya ile hayal arasındaki sürekliliği sağlayan psişik otomatizmle bağlantılıdır. Aşka çevrilen kent deneyimleri, adeta 'otomatik gezintiler' şeklinde, flanerie şeklinde yaşanır. Sürrealistlerin kent deneyimleri, rüya seanslarıyla büyük benzerlik gösterir. Rüya seanslarında akılcı denetim askıya alınmakta, kelimeler ve imgeler dünyası 'gerçek' akışına bırakılmaktadır. Benzer şekilde, kent deneyiminin 'gerçek' akışı da, somut dünyanın direttiği yapısal akıştan özgürdür. O zaman gezinti, bir otomatik metin gibi, rasyonel iradenin müdahelesi olmaksızın, rastlantılara ya da bilinçaltı arzulara göre gelişir ve gerçek yerlerle hayaller arasındaki karşılaşmalarla ilerler. Breton'un Nadja romanında, somut gerçeklik ile hayal arasında kurulan gerilimli süreklilik, metne eşlik eden fotoğraflara da yansır. Bu fotoğraflar, adeta birer hayalet-imge gibidirler. Kentin en sıradan kareleri, birer muamma olarak belirir (Resim 60). Amaçsızca gerçekleştirilen sürrealist kent gezintilerinde rastlantı, en önemli olaylardan biridir. Rastlantı, kentin gizemli ilişkilerini açığa çıkaran bir simya gibidir. Breton'un Nadja ile tanışması bile bu gezintiler sırasında bir rastlantı sonucu gerçekleşmiştir. Breton ve Nadja, birbirlerine kentin en kalabalık kavşaklarından birinde tesadüf etmişlerdir. Birbirlerini seçebilmeleri neredeyse imkansız gibidir. Ancak, bu karşılaşma, kaçınılmazdır. Sürrealizmde, rastlantı, keyfi değildir. Adeta kozmik bir gücün görünmeyen elidir. Kentin gündelik büyüsüdür. Ulaşım işlevi kaldırılan sokaklar, kentin gündelik hayatının büyüsü ile baştan çıkarıcıdır. Sokaklar, sürrealist mania'nın mekanına dönüşür. Güzergahları bu mania belirler. Sürrealist kent ritüelinin oluşturduğu labirent, mitolojide donmuş bir kareografi olarak betimlenen mitsel labirente çok yakındır. Psişik ve şiirsel kent deneyimleri, retinal deneyimden ziyade, baskın olarak, kentin bedensel deneyimine dayanır. Labirent tabii ki mekansaldır; anlık olarak perspektif bakışa izin vermeyen, karanlık, gizemli mekanlar ancak bedenin hareketi sayesinde keşfedilir. Sürrealist kent de, Poliphilo'nun rüyasındaki evren gibi, adım adım deneyimlenir. Aşk dolayımı ile gerçekleşen sürrealist kent ritüelinin bedensel deneyime vurgusu, Eros miti ile ilişkilidir. Mitolojik Eros imgesinde, Eros'un gözleri bağlıdır. Breton'un Nadja'ya duyduğu aşk, Hypnerotomachia Poliphili'deki gibi ertelenmelere sahne olur. Nadja ile konuşmaları konudan konuya zıplar ve sık sık sarhoş bir adamın araya girmesiyle bölünür (Resim 61). Breton, Paris'in sokaklarında amaçsızca, nereye gittiğini bilmeden nasıl oyalanırsa, Nadja ile de aylak aylak oradan oraya savrulur. Breton'un öyle oyalanıp durmasının kaynağı Nadja'ya duyduğu aşktır. Ne var ki, aşkları bir türlü nihai bir sonuca ulaşamamaktadır. Sürrealistlerin tüm kent deneyimlerinin, bu aşk gibi tamamına ermediği düşünülebilir. 1938'de gerçekleşen Uluslararası Sürrealist Sergi'de, Duchamp'ın tasarladığı orta mekandaki performansın adı tamamına ermemiş eylemdir. Nadja ulaşılmasının mümkün olmadığından bahseder. O labirentin tam ortasındaki felsefe taşıdır. Labirent, ezoterik inançta felsefe taşı ile ilişkili bir imgedir. Eskiden beri simyadaki Opus'un ve doğrusal mantığı aşmanın daimi metaforu olarak kabul edilir. Hikayenin kahramanı tarafından labirentin başarıyla aşılması, felsefe taşının elde edilmesiyle eş anlamlıdır. Breton da kendisini bir labirente kapatılmış Theseus olarak görmektedir. Bu labirent, Paris'tir. Breton, bu labirentte, Paris'in gizemini taşıyan Felsefe Taşı'nı aramaktadır: Paris'i senin geleceğinin üzerindeki örtüyü kaldırmak için avucunun içi gibi görürüm. Paris'i örten perde, Hypnerotomachia Poliphili'de Venüs'ü örten perde ile büyük bir benzerlik gösterir. Hypnerotomachia Poliphili'de, Cythera Adası'nın merkezinde Venüs'ü saklayan perdenin aralanma anı, Poliphilo ve Polia'nın, aydınlandıkları an olmuştur. Venüs, evrenin gizemi; Cythera Adası ise, Venüs'ün evidir. Breton'un, Nadja'da Cythera efsanesinden bahsetmesi bir tesadüf olmamalıdır. Breton, asıl gerçekliğin Nadja'nın ayakları altında yattığını farketmektedir. Burada Nadja, Venüs'tür. Nadja, adeta tanrısal bir konumdadır. İnsan dışı, büyülü güçlere sahiptir; geleceği görebilmektedir. Nadja, aynı zamanda akıl hastası ve zayıf bünyeli biridir. Gaipten sesler duymakta, bu seslerden tedirgin olmaktadır. Sürrealistlerin Venüs'ü şizofreniktir. Sürrealistlerin rastlantıya dayalı, hayalperest kent seyahatleri, kenti dev bir tiyatro sahnesine dönüştürür. Sürrealistler, burjuvaziye özgü ticari tiyatroyu hor görmelerine karşın, avangard tiyatronun ve bizatihi teatral jestlerin kültürü değiştirmede oynayabileceği polemikçi rolü önemsediler. Sürrealist sergilerde de dramatik bir atmosfer göze çarpar. Bu sergiler, kentin gerçek yansıması olacak şekilde kurgulanmıştır. 1938'de Paris'te düzenledikleri Uluslararası Sürrealist Sergi, kentin bir mikrokozmosu gibidir. Sergi üç bölümden oluşur: İlk bölüm, Dali'nin eseri olan Yağmurlu Taksi'nin bulunduğu mekandır. Bu mekanı, sürrealist sanatçıların tasarladığı mankenlerin dizildiği Paris'in En Güzel Sokakları izler. Üçüncü bölüm ise, Duchamp'ın düzenlediği, Man Ray'in ışıklandırdığı, tavanından kömür çuvallarının sarktığı, yerlerinin ise çürük yaprak ve tozlarla kaplı olduğu boğuk ve karanlık mekandır. Bu mekanı aydınlatan tek ışık kaynağı, mekanın ortasındaki mangaldır. Tavan ve döşeme adeta ters düz edilmiş, tekinsiz bir mekana dönüştürülmüştür. Burası, bir labirent gibi gözün seçemediği bir yerdir. Beş yüz sene aralıkla, Nadja ve Hypnerotomachia Poliphili'de inşa edilen ortak dil rüyası, aşkların ve labirentlerin evrenidir. Hypnerotomachia Poliphili'nin basımını gerçekleştiren Aldus Manutius'la birlikte çalıştığı bilinen İtalyan humanist. İlk bölümde bahsi geçen Frederik Ruysch'un iskeletler ve organlardan oluşan enstelasyonları da ölüm ve yaşam düşünsemelerine dayanmaktadır. Neoplatonizmdeki correspondence ilişkileri hakkında detaylı bilgi için bir önceki bölüme bakınız. Nadire Kabineleri ile iligili daha detaylı bilgi için birinci bölüme bakınız. Lineamenti kavramı ile iligili daha detaylı bilgi için birinci bölüme bakınız. Evrensel dil arayışları ile iligili daha detaylı bilgi için birinci bölüme bakınız. Foucault ve neoplatonizm ile iligili daha detaylı bilgi için birinci bölüme bakınız. Trippe, R., The Hypnerotomachia Poliphili, Image, Text, and Vernacular Poetics, Renaissance Quarterly, vol.55, no.4, 2002, s.1222-1258. Correspondence ile ilgili detaylı bilgi için ilk bölüme bakınız. Foucault ve neoplatonizm ile ilgili detaylı bilgi için ilk bölüme bakınız. Hafıza tiyatroları ve şemaları hakkında detaylı bilgi için birinci bölüme bakınız. Hypnerotomachia Poliphili, Hypnerotomachia Poliphili: The Strife of Love in a Dream, çeviri. Joscelyn Godwin, Thames & Hudson, New York, 2003, s.369.