Öncelikle bu kadar uzun bir incelemeyi okumak zor geliyorsa videoma bakabilirsiniz. Yazarı kavrayabilmek için ikinci okuyuşumdan notlar çıkardım. Gelelim incelemeye; Byung Chul Han şeffaflık toplumunu, bir güven toplumu olmaktan çok kontrol toplumu olarak görmektedir. Eğer her şey derhal kamuya açık hale gelirse siyaset kaçınılmaz olarak nefes olacak, kısa vadeli nitelik kazanacak ve sulanıp gevezeliğe dönüşecektir. Dolayısıyla olgunlaşması zaman alan şeyler giderek daha az ilgi çekecektir. Chul Han'a göre, şeyler olumsuzluklarından arındırılırsa pürüzsüz hale gelirler ve enformasyon bu durumda direnç göstermeksizin şeffaf hale gelir. Bu yüzden de eylemler işlemsel hale geldiğinde hesaplanabilir, yönlendirilebilir, kontrol edilebilir ve şeffaflaşır. Örneğin Google ads. Zaman da bu şeffaflaşmadan nasibini alır. Şeffaf zaman, kader ve olaya yer vermeyen zamandır. Çünkü zaman bir şimdiler, bir anlar kertesine sıkıştırılmıştır. Anı yaşar şeffaf toplumcular. Görüntülerin de anlamı kalmaz pornografikleşir, peki pornografik görüntü nedir? Pornografik görüntü, görüntüyle göz arasında dolayımsız bir temastır. Şeyler sadece fiyatlarıyla ifade edildiğinde başkalıklarını yitirir tekilliklerini kaybederler. Şeffaflık toplumu aynının cehennemidir. Günümüzde hayatın her alanına yayılan şeffaflık talebinin, bilhassa enformasyon özgürlüğü bağlamında ortaya çıkmasının sebebi olumsuzluğun tasfiye edilmek istenip olumluluğun geldiği bir topluma dönüşme isteğidir. Her türlü olumsuzluğun ortadan kalkması direncin yok olması demektir, zaten şeffaflık da budur. Artık eylemler işlemsel hale gelip hesaplanabilirler, zaman elimizin altında bir şimdiler dizisi kertesine getirildiğinde şeffaflaşır ve kadere yer vermez. Görüntüler her tür yorumdan arınmış, pornografikleşmiş, şeffaflaşmıştır. Pornografi görüntü ile göz arasındaki dolaysız temastır demiştik. Para doğası gereği her şeyi her şeyle karşılaştırır böylece şeylerin birbirleriyle ölçülemezliğini ortadan kaldırıp bir aynılık cehennemi oluşturur. Şeffaflık sistematik bir zorlamadır günümüzde. Toplumsal sistem bütün süreçlerini işlemselleştirmek ve hızlandırmak amacıyla şeffaflaştırmıştır. Ötekiyi yabancıyı devre dışı bırakarak sisteme istikrar ve hız kazandırır şeffaflık. Bu sistematik zorlama toplumu hizaya getirir. Şeffaf dil çift anlamlılık içermez, mekanik ve işlemseldir. Oysa insan dili şeffaflıktan yoksundur bu yüzden de her anlama bir yanlış anlamadır. Şeffaflık zorlaması anlamanın yerini iletişime bırakmıştır. Bugün birbirimizi anlamak yerine iletişim kuruyoruz. Sadece enformasyondan oluşan ve bunların parazitsiz dolaşımıdır iletişim. Böyle bir dünya, içinde hiçbir olayın kalmamış olduğu bir dünyadır. Şeffaflığın şiddeti de zaten budur. Hayatı hayat yapan kendiliğindenlik, olay doluluk ve özgürlüktür. Oysa şeffaflık böyle bir şey istemez. İlişkiyi de canlı tutan ötekinin şeffaf olmayışıdır. Günümüz toplumunu sarmış olan şeffaflık tutkusu, karşısında mesafe tutkusunu hayata geçirmeyi öğrenmemiz elzemdir. Mesafe ve utanç, sermayenin, enformasyonun ve iletişimin hızlandırılmış dolaşımına dahil edilmez. Nietzsche yeni aydınlanmadan bahsederken insan ve hayvan için cehaletin gerekli olduğunu söylemiştir. Enformasyonun artması iyi kararlar vermemizi sağlamaz. İnsan bilgisayar değildir ki en verimli olanı seçebilsin. Bilgi ve enformasyon azlığı, unutmak, insan için elzemdir. Oysa şeffaflık hiçbir yerde boşluk kalsın istemez. Düşünce için boşluk gerekir. Mutluluk Almanca'da boşluktan gelir. Görme alanında boşluk bırakmayan aşk pornografidir. Bilgide boşluk olmazsa bozulup hesaplamaya dönüşür. Olumsuzda oyalanmanın yerini olumluda hız yapmaya bırakmıştır şeffaflık. Her türlü yaradan ve olumsuzluktan arınmış olumluluk toplumu aşırı olumluluktan yorgunluk, depresyon gibi psişik bozukluklar ortaya çıkarır. Teori bile olumsuzdur. Teori neyin içeride neyin dışarıda kalacağını belirleyen bir karardır. Günümüzde teori yerini verilerin karşılaştırılmasına bırakmıştır. Siyaset stratejik bir eylemdir sadece. Bu bile gizli olması gerektiğini gösterir. Tam şeffaflık siyaseti felce uğratır. Sırra gerek duymayan tek siyaset tiyatrokrosidir. Burada siyasi eylem yerini sahnelemeye bırakır. Günümüzde korsan partiler kurulmuştur, renkleri, ideolojileri yoktur. Sadece kanaatleri vardır, kanaatler ise doğası gereği kavrayıcı, içe işleyici değildir, güçlü bir olumsuzluktan yoksundurlar. Olumluluk toplumu iletişimi sekteye uğratacak her şeyden kaçınır. Hakikat diğer her şeyi yanlış ilan ederek kendini ortaya koyar ve kabul ettirir. Enformasyondan hakikat çıkmaz. Aşırı enformasyon hakikat eksikliğindendir, daha fazla iletişim bütünün temel belirsizliğini ortadan kaldırmaz daha da arttırır. Kült değeri olan nesnelerde önemli olan görülmelerinden ziyade mevcudiyetleridir. Teşhircilik toplumunda var olabilmek için sergilenme gerekir ve sergilenen her şey kült değerini kaybeder. Fotoğraf, kült değerleri sergi değerinin önüne geçirdi. Eskiden fotoğrafların kült değerleri vardı, ölen kişinin fotoğrafları örneğin. Bugün ise Facebook insan simasını tamamen sergi değerine düşürüp face haline dönüştürdü. Face bakışın aurasından yoksundur. Bu yüzden dijital fotoğrafçılıkta aura yoktur olumsuzluk yoktur. Fotoğraf bir yere basılmaz, eskimez. Fotoğraf olmuş olana tanıklık eder bu nedenle genel havasına hüzün hakimdir. Cinsellik dişinin haz gösterisi ve erkeğin performans sergileyişi şeklinde dağılıp gider teşhircilik toplumunda. Sergilenme, teşhir edilme mecburiyeti bizzat bedenin yabancılaşmasına yol açar. Beden optimize edilmesi gereken bir sergi nesnesi haline gelerek şeyleşir. Sadece sosyal medyada değil insan her yerde teşhir halindeyken kendisini optimize eder. Sürekli teşhir ve performans huzuru bozar zaten kişi ikamet eden değil reklam peşindedir. Sergi değeri her şeyden önce güzel görünüşe bağlıdır, sergileme zorlaması güzellik, dinçlik ve fitness zorlamasını ortaya çıkarır. Operasyoncu güzellik sergilenme değeri en yüksek düzeye getirmeyi hedefler. Günümüzün örnek kişileri içsel değerleri değil dışsal ölçüleri sunar. Görünmez olanın hiçbir sergi değeri hiçbir ilgiyi yaratmadığı için yok sayılır. Görsel iletişimde estetik bir tefekkür yoktur estetize edilişi uyuşturucu bir etki bırakmak içindir. Like beğendim şeklinde bir estetik yargı için uzun boylu bir müşahede gerekli değildir. Karmaşık da değildir bunlar belirsizlik de taşımazlar çünkü pornografiktir. Eğer bir fotoğrafa bakıp bakıp düşünmüyorsanız o fotoğraf pornografiktir. Anlam doğası gereği yavaşken iletişim ise hızlıdır bu yüzden şeffaflık anlamdan yoksunluktur. Enformasyon ve iletişim yığının kökeninde bir boşluk korkusu vardır. Şeffaflık bakışın gördüğü her şeyle rastgele ilişkiye girmesi yani fahişeliktir. Mesafenin yokluğundan ötürü estetik bir müşahede bir oyalanma mümkün değildir. Sır, peçe, örtünme olumsuzluğu arzuyu kışkırtır ve hazzı yoğunlaştırır bu yüzden şeffaflık haz düşmanıdır. Hayal edilebilmesi için bir şeyin yok olması eksik olması lazımdır. Bu yüzden kutsal olan şeffaf değildir, gizemli bir belirsizliktir temel özelliği kutsalın... Tanrı kutsal metni kasıtlı olarak hüphemleştirmiştir hatta Tanrı bizzat muphemdir. Güzeller böylece ortalıkta dolaşmazlar şeffaflık güzelin ortamı değildir. Güzel olan ne örtü ne de örtülen nesnedir güzel olan örtülü nesnedir. Güzelin ilahi varoluş temeli sırdadır, çıplak güzellik yoktur. Erotik gerilim de çıplaklığın sürekli sergilenişinden değil görünüp kaybolmanın sahneleşinden kaynaklanır. Bir şeyi adlandıramıyor olmak iç huzursuzluğun şaşmaz bir belirtisidir. Ayin ve törenlerin kendilerine has zamanları, ritimleri ve ölçüleri vardır. Şeffaflık toplumu ayin ve törenlerin hepsini ortadan kaldırır çünkü bunlar işlemsel hale getirilemez. Anlatı görünüşünden yoksun her son mutlak bir kayıp mutlak bir eksikliktir. Dolayısıyla şeffaflık toplumu nihilistik toplumudur. Tiyatro duyguları sergilemez temsil eder. Günümüz dünyası eylem ve duyguların temsil edildiği ve yorumlandığı bir tiyatro değil mahremiyetin sergilendiği satıldığı ve tüketildiği bir pazardır. Mahrem duygu ve hissiyatlar ortaya konduğunda ruh çıplaklaşır. Sosyal medya ve kişiselleştirilmiş arama motorları internette dışarısının ortadan kaldırılmış olduğu mutlak bir yakın alan oluşturur ve burada İnsan yalnızca kendisi gibi olanlarla karşılaşır. Değişimi mümkün kılacak hiçbir olumsuzlukla karşılaşmaz. Teklifsizlik her şeyi psikolojik hale getirir ve kişiselleştirir artık siyasetçileri değerlendirirken eylemlerine bakmak yerine kişiliğine bakarız ve bu da siyasetçiyi sahne baskısı altında hissettirir. Jan jak russo'nun itiraflarını itiraf çağının başlangıcı olarak alabiliriz yüreğin diktatörlüğü kavramını ortaya atmıştır jean-jack. Rousseın tiyatroya karşı oluşunu kendine karşı kendini unutma olarak ele alması önemlidir. Şeffaflık Platon ile başlar Rousse ile devam eder. Tek ahlaki Kural bütün dünyanın göremeyeceği hiçbir şeyi yapma ve söylemedir. Güç gizliliğin arkasına saklanmayı sever insanlar yöneticilerine inanmak ve ona güvenmek zorundadır güvenleri ile ona belli bir eylem özgürlüğü verirler ve sürekli bir gözetim ve denetimden feragat ederler. Böyle bir otonomi olmazsa yöneticinin gerçekte tek bir adım atması mümkün olmazdı. Güven, hakkında bilgisizliğime rağmen ötekiyle olumlu bir ilişki kurmamdır. Her şeyi önceden bilmem durumunda güven gerekmez. Maske içinden geçen sese bir karakter biçim şekil verir. Ifşa ve çıplaklaşma ise her türlü maskenin indirilmesini isteyen şeffaflık talep eder. İnsanlar mesafelerini koruyabildikçe toplumsallaşır ancak şeffaflık bunu ortadan kaldırır. Teklifsizlik toplumu ayin ve töreni saçma ve yapmacık bulur teklifsizlik toplumu itirafın soyunmanın ve pornografinin mesafesizliğinin toplumdur. Teklifsizlik toplumu insanın kendinden uzaklaşmasını kendini kaybetmesini sağlayan ayinsel törensel işaretleri ortadan kaldırır. Tecrübe başkasıyla karşılaşmaktır yaşantı ise insanın her yerde kendisiyle karşılaşmasıdır. Şeffaflık toplumu metafizik bir gerilim barındıran o tanrısal ışıktan yoksundur şeffaflık toplumu işık olmaksızın içini gösterir. Enformasyon kendi başına olumlulaştırıcı işlemselleştirilmiş bir dildir. Sergileme ve gösterime sunma güç edinmeye hizmet etmez, güç edinmek değil ilgi çekmektir sergilenmenin amacı. Şeffaflık güveni ortadan kaldırır. Şeffaflık talebi güven kalmadığında dile getirilebilir ancak. Şeffaflık toplumu azalan güven nedeniyle kontrole önem veren bir güvensizlik ve şüphe toplumudur. Ahlakın çöktüğü yerde şeffaflık talebi başlar. Performans, başarı öznesinin karşısında onu çalışmaya zorlayan veya sömüren bir tahkim merciisi yoktur ve fail de kurban da odur. Şeffaflık toplumu empati temelli bir cemiyet oluşturamaz ruhları yoktur çıkarları vardır.


Yaş otuz beş! yolun yarısı eder. Her doğan günün bir dert olduğunu,


Kafkasya'dan Maraş'a uzanan bir yolculuk sırasında Ankara'da doğar Zarifoğlu. Hakim babasının görev yerinin sıkça değişmesi, ailesinde sorunların yaşanmasına neden olur. Sorunlar neticesinde annesi ve babası ayrılır. Babası Nakşi tarikatına bağlı, kültürlü, bilge bir insandır. Zarifoğlu'nun hayatında babasının önemi, onun olmayışının izleri hep hissedilir. Yalnız bir çocuktur ve üvey ağabeyi Sait vardır bir de annesi Şerife Hanım, yeşil hırkalar gören düşünde. Sait evin büyüğü olduğundan Baba Sait lakabını alır. Cahit Zarifoğlu babasından "Yasin okunan tütsü tüten çarşılardan/Geçerdi babam/Başında yağmur halkaları" diye bahseder İşaret Çocukları'nda. Bir nevi babasız büyüyen Zarifoğlu annesi ile kalır. "Ne korkunç bir iklimdi çocukluğum." der Şan şiirinde. Suskundur ve sürekli düşüncelidir gençliğinde. Bu hali karşısında arkadaşları Zarifoğlu'na "Aristo Cahit" lakabını takarlar. Gelecekte edebiyat dünyasında birer isim olacak kişilerle aynı lise sıralarında yer alır. Cahit-Sait Zarifoğlu kardeşler, Rasim-Alaeddin Özdenören kardeşler, Erdem Bayazıt, Ali Kutlay, Hasan Seyithanoğlu... Edebiyatla haşır neşir olan arkadaşları ve kendisinin edebiyata ilk adımı okul dergisi "Hamle" ile atılır. O yıllarda uçuş, güreş kulübü gibi başka ilgi alanları ile de uğraşır. Alaaddin Özdenören, Zarifoğlu için "Şiir gibi güreş tutardı..." der. Lisenin son yılında Rasim Özdenören'in mezun olup İstanbul'a gidişiyle grupları dağılır. Bir dönem Maraş'ta hiç arkadaşı kalmaz ve çetin bir yalnızlık dönemi geçirir. Daha sonraları İstanbul Üniversitesi Alman Dili ve Edebiyatı bölümünde yüksek tahsile başlar. Burada daha sonra Rilke üzerine bir tez yazacaktır. Üniversite on yılda biter. Üniversitede şiire daha çok yönelir. "Açı" adlı bir dergi çıkarırlar. Bu kısa ömürlü dergiden sonra Zarifoğlu farklı müstear adlarla şiirlerini yayınlatır. Abdurrahman Cem, Ahmet Sağlam, Vedat Can kullandığı isimlerdir. Bir gün Alman Kültür Merkezi "Genç Şairler Toplantısı" başlıklı bir program düzenler. Zarifoğlu, Rasim Özdenören ve İsmet Özel de bu programdadır. Zarifoğlu bu programı Yaşamak'ta anlatır. Zarifoğlu bir konuşma yapar. Kürsüden iner bir cam kenarında uzaktan izler programı. İsmet Özel, Zarifoğlu'nu kutlar. "Toplantının yıldızıydınız, bizim safımızda olmanızı isterdim." der. Daha sonra İsmet Özel onun safına geçer. İkinci Yeni'ye ne yakın ne de uzak. Zaten Zarifoğlu kendine bir tanım koydurmak istemiyor. Kendi imgesi, poetikası Mavera dergisinde yer verilen okur mektuplarında açığa çıkan, bazen kendisinin söylediği şiire, şiirine yönelik açıklamaları, tavsiyeleri dikkat çekicidir. Zarifoğlu'nun okur mektuplarına karşı aldığı tavır tamamen doğaldır. Bu yüzden kalemini beğenmediği kimseye sen şiiri boş ver de oradan bize abone topla, der Mavera için. Çünkü sanat eleştirisinde merhametin işe yaradığını düşünmediğini söyler. Zarifoğlu, "Hiç ustam olmadı. Hiçbir ekole bağlanmadım. En çok kendimin etkisinde kaldım. En çok okuduğum şair Cahit Zarifoğlu'dur." der. Bu kendini konumlandırma şekli onun poetikası hakkında bilgiler de verir. Bir yanda Üstat olarak bilinen Necip Fazıl ekolü, diğer yanda Sezai Karakoç ekolü vardır. Cahit kendini şiirinin bohem dönemindeyken İkinci Yeni çizgisine daha yakın görse de hep kendi çizdiği yolda ilerler. Anlaşılmaz şiir denilen eleştiriler onu poetik duruşundan alıkoymaz. O, bir sıfır çizgisidir. Ondan önce poetik anlamda onun gibisi olmadığı için kendinden sonrakileri etkiler. Öncesinde kendinden ibarettir. Yaşamak'ta da "Yazdığım şiirlerle ilgili sorularla karşılaştım mı çok rahatsızım. Gitgide her türlü şiir sorusuna kızıyorum. Neredeyse dokunmayın şiire diyeceğim. Çünkü şiir yaptığımız bir şey değildir Şiir kendisi var. Bir rastlantıyla değil, tersine özel iradeyle çıkıyor yeryüzüne." der. Hem şiirleri de Rilke'nin şiirlerine benzetilir. Fakat Zarifoğlu o şiirleri yazarken Rilke'den habersizdir. Hatta Batı edebiyatı hakkında çok az okuma yaptığı söylenir. Sonraları üniversite döneminde Rilke üzerine tez yazması da kaderin bir oyunu gibidir. Çünkü karşımızda bir büyük "artist" vardır. Zamanın muhafazakar denilen muhitinde kimler Zarifoğlu'nun cesaret ettiği şeyleri, uçarılıklarını, özgürce yaşadıklarını göze alabilmiştir ya da böyle bir işe girişmiştir. Zarifoğlu'nun şiirinin önünde duran, belki de kişiliğinin önünde duran şey ona yüklemeye çalıştığımız anlamlardır. Son yirmi yılın popüler dergicilik anlayışı belki Zarifoğlu'nu genç kuşakla tanıştırdı. Ama onu bir sembole indirgeyerek de hem poetik hem de diğer algılanacak olan taraflarını kısıtladı. Popülariteye kurban gitti ya da belli bir edebi dedikodu, yüzeysel bilgi halinde doğruymuşçasına aktarıldı. Yine Cahit Zarifoğlu'na giden yolda bir yanlış tanım vardır. Yedi Güzel Adam, kimi niteler, kimlerden oluşur tarzında belki yüzlerce binlerce soru sorulur, tartışılır, fikirler yürütülür. Yedi Güzel Adam denilince hiç şüphesiz en başta hem bu kavramın yaratıcısı Cahit Zarifoğlu hem de şiirden yola çıkarak bir imge, bir niteleyiş, bir nida içeren Yedi Güzel Adam şiiri akla gelir. -Yar kurbanın olam Yedi Güzel Adam, Cahit'in lise arkadaşları, aynı şehri paylaşıp yol arkadaşı olduğu yazarlar, şairler miydi? Buna bu şiir üzerinden evet demek için başvurulabilecek bir gönderme yok. Şiirin bazı yerlerinde isimlere rastlanır. "Adil erdem aynı silahla mücehhezdi" der. Bu doğrudan bir tanımlayış değil içeride konuyla ilişkili bir gönderme gibidir. Yine de Zarifoğlu ve çevresini tanıyıp sevenler için bu terim böyle ifade edilegelmiştir. Öte yandan bu terim şairin ölümünden uzun yıllar sonra bir televizyon dizisi halinde seyirciye sunulduğunda çokça eleştiri almıştır. Eleştirilerin çoğu dönemi yansıtmada kusurlu olduğuyla ilgilidir. Bir diğeri ise şairlerin sıradanlaştırılması ya da popülerleştirme tuzağına düşürüldüğü eleştirisidir. Salih Sarıkaya, şairlerin popüler kültürün bir enstrümanı olarak modern liseli dizilerindeki karakterler şeklinde sunulmasını eleştirmiştir. Dizide kimi şiirlerin de dizinin yapımcıları tarafından yazılmasına rağmen seyirci ve etkilenen kesim bu şiirleri Erdem Bayazıt'a veya diğer şairlere ait zannederek yanlış bir algıyı tedavüle sokuluyor. Bu durum sosyal medya üzerinden yanlış algıya da sebep oluyor. Herhangi bir şairin olmayan bir dizesi yazılıyor, bu uydurma şiir bir yahut başkasına ait olan şiirin altına ondan bağımsız başka bir şair yazılıyor. Bu sirkülasyon uzayıp gidiyor. Böylece edebiyat ve şiir yeni kuşaklara klişeleşmiş "alıntılar, aforizmalar" hakkında karmaşık ilişkilere mahal veriyor. Dizi yayın hayatına son verdi ama dizinin Zarifoğlu karşısında aldığı popüler tavra karşı durmak ve Zarifoğlu gerçeğine biraz daha yaklaşmak gerek. Yedi güzel Adam'da yedi özel ismin geçtiği isimler Hz. Muhammed, Sultan Abdülhamit, Zarifoğlu'nun dedesi Mustafa, babası Niyazi, kendi çocukları ve bütün kadınlara, erkeklere göndermede bulunduğu Ahmet'le Zeynep ve şairin kendisidir. Yedi Güzel Adam bir metafordur. Güzel adamlara ve güzel insanlara yönelik bir bildiri gibi, onları tanımlar, yorumlar ve onları konuşturur. Müslüman bir insanın yaşamına, duyuşuna ve sezişlerini aktarır. Zarifoğlu'nun zirvesine giden dağın yolundaki engeller, onun kendi poetik duruşunu konumlandıracağı en son yere; basit gündelik dile indirgemeye çalışır. Onu sembolleştirmeye popüler kültüre alet etmeye sebep olan şeyler, ona ulaştırmaz sahte bir hüviyet bir silüet çizer. 2. Rainer Maria Rilke, Duino Ağıtları, Birinci Ağıt.


Tabiat ahlakı kovuyor. Nerde bir ahlak türemişse, orda tabiatla ahlak çatışma halinde. Sanatı doğuran mutlaka bu çatışmadır demiyoruz. Ama sanatı besleyen bu çatışmadır diyoruz. Tabiat sanatla kurulu düzene baş kaldırıyor. İtiyor onu. Hafife alıyor. Bozuyor. Ağuluyor. Sanatlar içinde bu özelliği en çak taşıyan da şiir sanatıdır. O kadar ki bu konuda birçok sanatların genel meselelerini şiir üstünde tartışmak yersiz olmaz. Çünkü Novalis'in bir sözünü uygulayarak diyelim; her sanat şiire dayanır, hatta şiir bile... Şiir alışkanlıklara karşı bir yaylım ateştir. Bu yaylım ateş şiirin konusunda olduğu kadar diyalektiğindedir. Hatta daha çok diyalektiğindedir. Ama ahlaka karşı koyuş şiirin amacı değil. Belki fonksiyonu. Bu iki kavramı birbirine karıştırmamak gerekir. Şiirin çıkış noktasında yapıcılık da yakıcılık da yoktur. Bir noktadan sonra ise sadece yıkıcılık niteliği kendini gösteriyor. Kurulu düzene aykırılık estetik içinde daha çok güzel çirkin, iyi-kötü kavgası şeklinde kendini sunmuştur. Güzeli yakaladıkları yerde kendilerini gerçeğin yükseltilerinde sanan düşünürler artık pek yok. Onlar neredeyse güzeli gerçeğe, gerçeği güzele indirgiyorlardı. Hatta kimileri eşyanın özüne ilk basmanın güzel olduğunu ileri sürecek kadar aşırıydılar. Ama böyleleri pek yok şimdilerde. Baudelaire'i düşünelim, Baudelaire 1867 yılında öldüğü zaman estetikte yeni bir çağ başlamıştır. Baudelaire eskiyi kapamış, yeniyi açmıştır. Daha doğrusu şiir Baudelaire'in serüveninde kendi ipuçlarını bulmuştur. Bazı ip uçları. Onun ölümünden bir yıl sonra Lautreamont'un Chansons de Maldoror'u yayınlandı. O günden bugüne şairler bin yıllık güzelin yerine çirkini oturttular. Mısralarda iyi kötüye yenildi. Tanrının tası tarağı toplayıp göklere çekilmesi, insandaki şeytanın zaferden zafere koşması bu tarihten sonra ortaya çıkan gerçeklerdendir. İnsandaki öz, şiirle, evren içinde kendini deniyor. Kendi kurduğu tanrıların kendine aykırı sonuçlarını yeriyor. Çünkü Tanrı bir sonradan biçimdir. İnsansa önceden bir öz. Bugün şiirin bir ucu toplumsal planda insan haklarını kolluyor. Bu şiirin çekirdeğinde ahlaki bir kaygı bulunduğundan değil, belki kurulu düzene aykırılık niteliği ağır bastığından oluyor. Çünkü insan haklarındaki ilkeler daha yürürlükte değil. Çünkü o ilkeler kurulu düzenle daha çatışma halinde. Ama onların birgün toplumlarda geniş olarak uygulandığını, kurulu düzen içinde kaynaşarak ayrılmaz birer parça olduğunu düşünelim, o zaman şiir kollamayacak artık onları. Karşı çıkacak belki onlara. İşte bu noktada gerçekçiler gerçekçisi Jhering'in hukuki mesajı ile akılcılar akılcısı Kant'ın felsefi mesajı birleşiyor galiba. Jhering hukukun oluşmasını toplumda hakim bir grubun isteklerine uygun olarak tespit eder. Kant ise en geniş anlamda ahlakı tabiatın mutlaka kovacağını söyler. Biri toplumsal hayat bakımından, öbürü felsefi davranış açısından yapılmış bu iki tespit iki gerçeği aydınlığa çıkarıyor. Biri şu: Hiçbir zaman bir toplumdaki ahlak ve hukuk düzeninin, kişioğlunun tabiatına tam uygun olduğu görülemez. Öteki de şu: Kişioğlunun tabiatına iyice bitişik bir yönü olan şiir o ahlakla, o hukukla sürekli çatışma durumundadır. Geniş anlamda ahlak hukuku da içine aldığından sadece ahlak diyelim, ahlak tabiata nice aykırı olursa lafını ettiğimiz çatışma onca sert olacaktır. Baudelaire bir şeye zıttı. Rimbaud ise hiçbir şeyle bağlantılı değildir. Sürrealistler çıkışlarını Rimbaud'yu kök alan bir revolution kavramına şartlamışlardı. Dünyanın değiştirilmesi planında Karl Marx'ı, hayatın değiştirilmesi planında Arthur Rimbaud'yu izliyorlardı. Bugün şiir çağdaş şairlerde yeni alanlar, yeni açılar yaratırken, belirli bir yönde gelişiyor: Baş kaldırma yönünde... günümüz insanının, uygarlığın bugünkü sıkışık biçimlerinde, çıkmaz sokaklarında, labirentlerinde ilerlerken gösterdiği davranışlara uygun düşüyor bu. Bu biçimler, bu sokaklar, bu labirentler uygarlığın kendisiyse, şiir barbarlığın ta kendisi oluyor. Onun için ahlakı kovuyor. Şiir bütün çağlarda onun için var.


Rosa Parks, Alabama Montgomery'de yaşayan ve terzilik yapan siyahi bir kadındı. İş çıkışı evine dönerken, daha önce de tartışmış olduğu otobüs şoförünün sürüyor olduğu araca bindiğinin farkında bile değilken yalnızca kendi hayatını değil Amerika tarihini değiştireceğinden habersizdi. 1900 yılından itibaren uygulanan yasaya göre otobüslerin ilk sıraları beyazlara, son sıraları siyahlara ayrılmıştı. Arada kalanlar ise beyazların, sıraları doluncaya kadar siyahların da oturabileceği koltuklardı. Ayakta kalan beyaz olduğunda, şoför siyahlarla beyazların oturduğu koltukları birbirinden ayıran ''colored'' işaretini otobüsün arka tarafına doğru çekiyordu. Siyahlar arkada yer yoksa ayakta durmak, ayakta duracak yer yoksa da otobüsten inerek bir sonrakini beklemek zorundaydı. Yasa, siyah yolcularla beyaz yolcuların aynı koltukta yan yana oturmasına da izin vermiyordu. 1 Aralık 1955 günü Rosa Parks işte bu yasaya uymadı! Bu cesur terzi kadının direnişinin ardında yatanları öğrenmek için geçmişine göz atmakta fayda var. Parks, 4 Şubat 1913'te Alabama, Tuskegee'de doğdu. Anne babası James ve Leona McCauley, Parks iki yaşındayken ayrıldı. Parks'ın annesi, ailesi Rose ve Sylvester Edwards ile birlikte yaşamak için aileyi Alabama, Pine Level'a taşıdı. Parks'ın her iki büyükbabası da eskiden köleleştirilmiş insanlardı, haliyle ırksal eşitliğin güçlü savunucularıydı. Parks'ın çocukluğu, ırk ayrımcılığı ve ırk eşitliği için aktivizmle ilgili erken deneyimlerini beraberinde getirdi. Ku Klux Klan üyeleri caddede yürürken Parks'ın büyükbabası evlerinin önünde av tüfeğiyle durdu. Parks'ın eğitimi boyunca, ayrılmış okullara gitti. Küçük yaşta annesi tarafından okumayı öğreten Parks, Alabama, Pine Level'da, genellikle masa gibi yeterli okul gereçlerinden yoksun, ayrılmış, tek odalı bir okula gitti. Siyah öğrenciler birinci sınıftan altıncı sınıfa kadar yürümeye zorlanırken, Pine Level şehri beyaz öğrenciler için otobüsle ulaşımın yanı sıra yeni bir okul binası da sağladı. Parks, 11 yaşında başlayarak, Montgomery'deki şehrin ''Kız Endüstri Okulu''na gitti. 1929'da, 11. sınıftayken ve ''Alabama Eyaleti Zenciler için Öğretmen Koleji'' liderliğindeki bir orta öğretim laboratuvar okuluna devam ederken, Pine Level'da hem hasta büyükannesine hem de annesine yardım etmek için okulu bıraktı. Parks okula geri dönmedi. Bunun yerine, Montgomery'deki bir gömlek fabrikasında işe başladı. 1932'de, 19 yaşındayken, bir berber ve NAACP'nin aktif bir üyesi olan Raymond Parks ile tanıştı ve evlendi. Raymond'un desteğiyle liseden mezun olduktan sonra, 1943'te NAACP'nin Montgomery bölümüne katılarak sivil haklar meselelerine aktif olarak dahil oldu ve bölümün gençlik lideri ve NAACP Başkanı ED Nixon'un sekreteri olarak görev yaptı. Rosa Parks'ın hayatına bakınca bu direnişin o otobüste olmasa da elbet bir gün cereyan edeceğini tahmin etmek zor olmasa gerek. Rosa Parks bir gün Montgomery'de otobüse bindi. O otobüste bir beyaz, beyazlara ayrılan yerde yer bulamayınca, siyahlara ait bölümde oturmakta olan Rosa Parks'tan, koltuğundan kalkıp kendisine yer vermesini istedi. Şoför de kalkması için uyardı ama Parks yerinden kalkmadı. Rosa Parks, otobüs şoförünün neden kalkmadığını sorması üzerine ''Çünkü kalkıp yerimi bir başkasına vermem gerektiğine inanmıyorum.'' diye cevap verdi. Bunun üzerine şoför, polis çağırdı ve Rosa Parks ''kamu düzenini bozmak'' suçundan tutuklandı. Bu tutuklama, Kadınların Politik Konseyi'nin başı çektiği otobüs boykotu eyleminin örgütlenmesini sağlayan ilk adım oldu. Rosa Parks'ın mahkemeye çıkarıldığı 5 Aralık günü Montgomery'de yaşayan neredeyse tüm siyahların katıldığı otobüs boykotu eylemi gerçekleştirildi. 40 bin kişinin yürüyerek işe gitmesi şehirde yaşayan neredeyse herkesin dikkatini çeken bir eylem olmuştu. Rosa Parks o gün mahkemece kamu düzenine itaatsizlikten 14 dolar para cezasına çarptırıldı. 381 gün süren bu eylem, 20 Aralık 1956 tarihine kadar devam etti. Bu eylem ayrımcılık karşısında ilk geniş kapsamlı eylem olarak tarihe geçti. Montgomery'deki belediye otobüslerinde siyahlara yönelik bu ayrımcı uygulama 1956 yılının Aralık ayında kaldırıldı. Eylem başarıya ulaşmıştı. Rosa Parks ise pek çok ölüm tehdidi aldığı ve iş bulamadığı için Montgomery'den taşınmak zorunda kaldı. Sivil haklar hareketinde mücadelesini hep sürdürdü. 1999 yılında ABD Kongresi tarafından altın madalyayla ödüllendirildi. 24 Ekim 2005'te 92 yaşında, arkasında ırk ayrımcılığına ve adaletsizliğe karşı zengin bir direniş mirası bırakarak doğal nedenlerden öldü. Rosa Parks'ın bu cesur ve haklı direnişine hayran olmamak elde değil. Yalnızca ırk ayrımı için değil, hayatın her alanında ne kadar taviz verirsek ve ne kadar susarsak baskı da aynı oranda artmıyor mu? Demem o ki Rosa Parks, bu direnişi sayesinde yalnızca ırk ayrımcılığı karşısında değil, evrensel adaletsizliğin karşısında dik durarak bizlere bugün dahi örnek teşkil eden cesur ve haklı bir kadındır. Nefes kesen bir yaşam öyküsü bu, kaleminize sağlık Adile hanım.


Hadi gelin hep birlikte Kuzey Afrika'ya doğru uzanalım ve Cezayir'e gidelim... Cezayir'e gitme teklifi bana ilk geldiğinde kafamda yüzlerce soru işareti belirdi. Nasıl olacaktı? Cezayir nasıl bir yerdi? Yaşam koşullarına alışabilecek miydim? Birçok ön yargım vardı. Yaptığım araştırmalardan da pek bir sonuç elde edemeden 1 Haziran'ın öğlen saatlerinde bindiğim Air Algerie uçağından muhteşem bir hikaye ile Cezayir'den ayrılacağımı bilmeden indim. İnternette hakkında fazla bilgi bulunmayan ve pek çok kişinin yanlış tanıdığı bu Kuzey Afrika ülkesine ilk gittiğinizde eğer akşam saatleriyse ve yaz aylarıysa sizi ılık bir hava ve bol ışıklı bir şehir karşılayacak. Ülkenin başkenti kendi ismi ile aynı... Yani Cezayir'in başkenti Cezayir... Eğer başkente gidiyorsanız Huari Bumedyen Havaalanı'nda ineceksiniz. Baştan söylemekte fayda var akşam beşten sonra şehir içi ulaşımda otobüs bulamazsınız. Dolmuş mantığı zaten yok... Ülkede sabah yediden akşam beşe kadar çalışan otobüsler, Yassir ve Heetch ismi verilen gecenin belirli bir saatine kadar çalışan taksiler, bağımsız taksiler, tramvay ve tren var. Eğer Cezayir'e gitmeyi düşünürseniz Yassir ve Heetch uygulamalarını telefonunuza indirin. Ulaşım sizin için bir çile olmaktan çıkacaktır. Ülkenin para birimi Cezayir Dinarı... Para birimleri karaborsaya düşmüş şekilde... Yani yolda yürürken birisini kolundan tutup euro veya dolar bozdurabilirsiniz... Paranızı bankadan bozdurduğunuzda alacağınız miktarın iki katını karaborsadan alıyorsunuz ki bu daha karlı bir yöntem. Yasal değil ama bunu ülkede neredeyse yapmayan yok ve hükümet dahil herkes bunun farkında o yüzden endişe etmenize gerek yok. Paranızı adım başı bulunan tobacco dükkanlarında bozdurmanızı tavsiye ederim... İlk bozdurduğunuz yere de güvenirseniz eğer sürekli olarak paranızı ondan bozduracağınızı söyleyip bir anlaşma yapabilirsiniz. Cezayir'in sokakları çok temiz, insanları çok sıcak kanlı... Ülkede birkaç nokta dışında trafik lambası göremeyeceğinizi baştan söylemem gerekiyor. Bu trafikte kaos yaratıyor gibi gözükse dahi insanlar kendi kurallarını belirlediği için trafikte pek sorun yaşamıyorsunuz. Hala bu kadar düzensiz bir trafik akışı içinde nasıl bu kadar hızlı olabildiklerini ve kaza oranının nasıl bu kadar az olduğunu anlayabilmiş değilim. Başkent, Binbir Gece Masalları ülkesi gibi... Bembeyaz... Yürüdüğünüz bütün sokaklarda üç farklı kültürü iç içe hissediyorsunuz başkent Cezayir'de. Bir sokakta yürürken kendinizi Endülüs mimarisine, Endülüslerin bıraktıkları izlere hayranlıkla bakıp Endülüs'te hissederken bir arka sokağa geçtiğinizde Fransa'nın bıraktığı izlerle karşılaşıp kendinizi Paris'teymiş gibi hissedebilirsiniz... Bazı sokaklarda ise Afrika'nın yerel özellikleri ile karşılaşıp işte Afrika bu diyebilirsiniz. Üç farklı kültürün bir arada bulunduğu bu ülke açık bir dil okulu gibi... Dil eğitimine çok fazla önem verilen bu ülkede Arapça ve Fransızca resmi dil fakat bunun yanında bir kişide üçüncü bir dille karşılaşırsanız hiç şaşırmayın. Bir kişide üç veya daha fazla dil bulunabiliyor. Cezayir'in yerlileri Arapça, Fransızca dışında ülkenin üçüncü resmi dili olan Berberice'yi yani Kabylie dili olarak bilinen dili konuşuyor. Berberi alfabesiyle ise ülkenin pek çok tabelasında karşılaşabilirsiniz. Yeri gelmişken söyleyelim; Kabylie dilinde merhaba demek için "azul" kelimesini kullanıyorlar. "Az"; gel yaklaş "ul" ise kalp demekmiş... Yani merhaba demek Kabylie dilinde; gel kalbime yaklaş anlamına geliyor... Cezayir'in yemeklerinden diğer yazıda bahsedeceğim... Şimdi sokaklara geri dönelim... Sokaklarının temiz olduğunu başta söylemiştim fakat bazı kısımlar gerçekten Afrika gibi hissettirdiği için çöp kutusu dahi bulamadığınız yerler oluyor. Genele baktığınızda temiz gözüken bu şehrin bazı sokakları gerçekten tam bir çöplük gibi... Sokaklarda adım başı tütün dükkanı bulabilirsiniz. Bu tütün dükkanları sadece tütün satmak ile kalmayıp ayrı zamanda hediyelik eşyaların ve bazı abur cuburların satıldığı yerler. Parfümler, cipsler, oyuncaklar, kişisel bakım ürünleri, saatler, takılar... Pek çok şeyi bu dükkanlarda bulabilirsiniz. Tütüncü diye girdiğiniz bu dükkanlarda sizi şaşırtabilecek birçok ürünle karşılaşmaya şimdiden hazır olun. Sokaklarda gözünüz Starbucks, Burger King gibi markalaşmış dükkanları arayabilir... Fakat bu tür yerleri görmemeye hazır olun... Ülkenin genelinde Starbucks yok... Hangi şehrine giderseniz gidin... Ya da uluslararası camiada tanınmış pek çok marka ile karşılaşamayacaksınız. Bilinen markalar yerine yerel üreticilerin açmış oldukları dükkanlar var. Bizdeki kahvehaneler gibi dükkanlar yaygın. Adım başı karşılaştığımız tütün dükkanları gibi adım başı karşılaşacağımız pastaneleri de söylemeden geçmek olmaz. Kahvehane dediğimiz bu kafelere geri dönelim... Buralarda insanlar oturup sohbet etmeyi daha çok seviyor, bizdeki gibi okey, tavla, oyun kültürleri pek yok. Cezayir insanı kahveyi çok seviyor... Cezayir kahvesi ise bizim kahvemize göre daha sert... Anlayışlarına göre ise kahve hemen değil yavaş içilir. Hatta bu durum için söyledikleri bir söz bile var... "Kahve içilmez, öpülür." Küçük, gerçekten küçük, bardaklarda aldıkları kahveleri en az iki üç saat ellerinde taşıdıklarını görebilirsiniz... Şaşırmayın bu olağan bir durum... Cezayir hakkında, kültürü hakkında konuşacak, anlatılacak pek çok şey var... Şimdilik bu güzel ülkeyi anlatmayı burada bırakalım isterim... Hadi gelin hep birlikte Kuzey Afrika'ya doğru uzanalım ve Cezayir'e gidelim...


Bursa Balat Ergin Concept'de olan Chinese Sushi Express mükemmel bir yer... Menüsü gayet zengin ve yemekleri ciddi anlamda güzel yapıyorlar. Biz ortaya deluxe sushi setten söyledik, gayet de güzeldi. Ben karides cipsi de yedim ve bayıldım! Mükemmel bir şey, ön yargıyla yaklaşmamanızı tavsiye ederim. Alkol fiyatları normaldi fakat diğer içecekler biraz abartı geldi bana. Bu arada para üstünü kitabın arasında getiriyorlar, dilerseniz bahşiş olarak bırakabilirsiniz. Genel anlamda iyi mekan, yolunuz düşerse uğrayın derim. Bursa Balat Ergin Concept'de olan Chinese Sushi Express mükemmel bir yer... Daha önce İstanbul'da gitmiştim. Bursa'da var ise orada da denenebilir ama genel olarak Japon mutfağı ilginçtir. Öneri için teşekkürler.


Kitabımız aşk, savaş ve ölüm üzerine kurulu. Her sayfada korka korka beklediğimiz ölüme yavaş yavaş ulaşıyoruz. Hayatı, yaşamı, insanları çok sevenlere hitap etmez. Çaresizliği, aşkı, kendini bir kişiye, hastaya, savaşa adamışı, her gün ölüme savaş açmış yine de ölümü tatmış kişileri kendine esir eder. Öyle bir karakter ki bu saydıklarımı yaşayan kişiler kendisiyle bağdaştıracak, bütünleştirecek ve öyle bir sarsacak ki ne oldum dedirtecek. Kitabı okurken ağlayan var mı acaba? Sayfa sayfa ölüm işlenirken kaybettiklerini düşünen, kaybetmemek için canla başla savaştığını hatırlayan? işte bu sıralarda kopuyorsunuz, dalıyorsunuz eskilere, Aygen gibi, sonra an'a döndüğünüzde kısa bir hüzün kıvrılması oluyor dudaklarınızda, hüznün getirisi damlalar göz pınarlarınızda.. Olur eminim. Kitap birinci tekil ağızdan anlatılıyor. Anı olarak başlayan kitap sonlara doğru günce olarak devam ediyor. Dil sade, cümleler kısa, yer yer an betimlemesi uzun ve sürükleyici. Bakış açısı, olaydaki durumları, düşünceleri, hissettiklerini betimlemesi, anlatması, hissettirmesi o kadar kendine has ki okurken gözlerim, aklım, kalbim bayram etti; elimde tuttuğum bir külçe altın gibi geldi bana, onun kadar ağır, onun kadar değerli, göz kamaştırıcı, aklı başından alıcı... Farklı bir karakter -ler, farklı bir tema, olaylar, savaşlar... Gerçekten gömülü halde beynime girdin. Bu zafer senin... dönüp dönüp okuyacağım bu mükemmel hikayeyi ve unutmayacağım.


Mersin'in Silifke ilçesinde doğdum, büyüdüm ve halen ikamet etmekteyim. Buraları artık kendimce anlatmam gerektiğini fark ettim. Silifke deyince içim içime sığmıyor. Belki de bu uzun birliktelik, sonunda bir aşka dönüştü. Kayseri'de okuyorum ve uzun aralardan sonra eve her döndüğümde, otobüsten indiğim an otogardaki tuzlu deniz kokusunu size tarif edemem. Ciğerim yanar, tüm yaşanmışlıkları önüme getiren bir Silifke kokusu işte... Ortasından Göksu Nehri akar. Hatta kuzenimin kızına bu adı koymasının bir nedeni de bu olmalı diye düşünüyorum. Neyse, bu nehir biraz yaramaz... Kışın rengi bir latte gibidir. Çamurlanır, şahlanır ve taşar. Etrafındaki küçük bahçe ve evler hasar görür. Bu eskiden daha çoktu. Göksu'ya yakın olan okuduğum ilkokulun sırf bu yüzden tatil edildiğini hatırlıyorum. Maalesef rafting yapılmıyor, akışı çok güçlü olduğundan sanırım. Ekonomisi tarımdan gider. Akdeniz yöresinin turunçgil kafası burada da yaşanır. Limon, çilek, portakal, mandalina, muz ve bir de zeytin... Lise yıllarımda çilek setlerinin arasında geçmiş günlerimin sayısı belirsiz. En sevdiğim işlemeli kot ceketimi ve en sevdiğim okul gezimi buradan kazandığım paralara, emeğe borçluyum. Silifke'nin birçok tarihi köyleri var. Köylerdeki kalıntılar... Silifke Kalesi, Cennet-Cehennem Çöküğü, Astım Dilek Mağarası vb. Burası benim için bu yazdıklarımdan da öte kültürel kimliğimi yakalamaya çalıştığım, farklılıklarımı ayırt etmeme olanak sağlayan bir turnusol kağıdı. Bazen çocukluk arkadaşlarımla oyunlarımı ifade eder bana, bazen ailemi. Hep sevgiyle yad edeceğim bir yer bura...


Bazen kendimi bir ormanda kaybolmuş gibi hissediyorum. Vakit; gece yarısı. Mevsim; kış. Ağaçların bile ürktüğü, kulakları sağır eden bir sessizlik kuşatmış toprağı. Uykum geliyor, uyursam bir daha uyanamayacağımı biliyorum. Ayak bileğimden aşan karda, ne yana gittiğimden, nereye varacağımdan habersiz yürüyorum. Soluk soluğa, düşe kalka; ne parlayan bir çift göz ne de titreyen bir yalaz... Karanlığın rahmine koşuyorum. Anne! Sıcacık nefesinle uyuşmuş parmaklarıma can ver, bin dokuz yüz doksan dokuz Şubat'ındaki gibi. Bırakma beni çaresizliğe, sığınmak istiyorum koltuğunun altına. Ne çare ki sen bile yoksun. Çöküp kalıyorum nihayet. Pamuktan bir döşek kadar rahat toprağın donuk yüzü. Ağırlaşan kirpiklerimde bir soluk hissediyorum, göz gözeyim karanlığın ruhuyla. Tanıyorum bu nefesi. Vanta karası gözler, dağlarda bilenmiş boynuzlar... İncilerle bezenmiş benek benek, ipekten tellerle kaplı bedeni. Göğsündeki ateşi püskürüyor burun deliklerinden. Her solukta, biçare, huzura gark oluyorum. Al götür beni bu yalnızlıktan, diyemiyorum. Zincirler kıran zaman, fırtına gibi kök söken zaman. Nefislere mutlak sonu fısıldayan zaman. Ben, güneşin el etek çektiği sokaklarda salınan savruk bir avareyim. Zamana hükmetmek Tanrı'nın işi. Beni cezalandırma vazifesi ise kibrime verilmiş. İnsanların yüzyıllardır Tanrı diye tapındıkları, menfaatlerinden başkası değilmiş. Yüzlerce kez kıble değişir, Tanrısı menfaat olanlar. Benim kıblem şaşmadı lakin çok mihraplar yıkıldı. Secdeye varmıyorum artık, rüyalarımda bile sırtüstü devriliyorum. El mahkum, çıkar yol yok; çekiyorum. Bazı zamanlarda ise amansız bir buruklukla farkına varıyorum yaşamanın. Yaşamak, kahpe kayışında bilenen kör bir bıçak. Yaşamak, göklerde dalgalanan arsız bir sancak. Yaşamak, fahişelerin raks ettiği kirli bir kucak. Ve yaşamak, yaşayarak anlarsın ancak... O mağrur gülüşümle kendimi selamlıyorum aynalarda. Zoraki mutmain kalbim. Ne anlatmak ne de anlaşılmak değil derdim... Hayıflanıyorum. Hiçbir temennim, dileğim, beklentim ve hissim yok artık.


Çocuk Edebiyatı Nedir? serisinin ilk üç yazısında çocuk edebiyatını daha iyi anlayabilmek adına çocuk ve çocukluk kavramına, tarihine ve çocuk sosyolojisine değindik. Serinin dördüncü yazısında ise çocuk edebiyatına giriş yaparak Türk çocuk edebiyatında engelliliği ele alacağız. Alınan bazı kaynaklarda özürlü ifadesi araştırmanın ismi olduğu ve alıntı yapıldığı için bu ifadeyi değiştirmedik. Her çağ ve her toplumda her zaman bir öteki vardır. Bu öteki her toplum ve çağda değişiklik gösterebilir. Fakat engellilik her dönemde ötekilik olarak algılanır. Gerek 14. yüzyılda gerekse 20. yüzyılda bir toplumda ilk vazgeçilenlerden biri engellilerdir. Engellilik hakim olan ideolojinin istediği, belirlediği idealden sapmadır. Bu yüzden engellilik öteki olma durumudur. Engellilik çalışmalarında iki farklı model vardır. Birincisi tıbbi model, ikincisi sosyal modeldir. Tıbbi model bireysel model olarak da tanımlanabilir. Kişinin engelliliği bir sorundur ve bu sorun sadece engelli bireye aittir. Sosyal modelde ise engellilik sadece bireyin değil toplumun da sorunudur. Engellilerin toplumla kaynaşması toplumun sorumluluğu olarak görülmüştür. Tübitak 2006 yılında 2002 yılında yapılan Türkiye Özürlüler Araştırması'nın ikincil analizini yapmıştır. Bu analize göre engellik genel olarak tıbbi bir problem olarak görülmektedir. Engellilik eğitimsizlik, yoksulluk ve soyutlanmayla bağlantılı olduğu için ilk olarak bu sorunların çözülmesi gerekmektedir. Engelli çocuk doğuran annelerin suçlanmasıyla mücadele edilmelidir. Engellilerin sosyal yaşama uyum sağlayabileceği koşullar sağlanmalıdır. Çocuklar bir yaşından itibaren sosyal çevrelerinin farkına varmaya başlarlar. Öncelikli olarak dış görünüşten kaynaklanan farkları ve bu farklılıkların daha az saygıya sebep olduğunu fark ederler. Çocuk edebiyatı eserleri hayatın içerisindeki farklılıkları saygıyla benimseme yönünde katkı sağlayabilir. Engellilikle çocuk edebiyatı eseri sayesinde tanışan bir çocuk dışlayıcı bir tutumdan ziyade dahil edici bir tutum sergileyebilir. Çocuk edebiyatı eserlerinin engelliliğe karşı olumsuz tutumların sebebi olduğu durumlarda olabilir. Özellikle geleneksel masallarda kötüler çirkin iken iyiler güzel bir şekilde tasvir edilir. Bu yazımızda kaynak olarak kullandığımız tezde yazar incelediği 1969-2009'u kapsayan 40 yılda engelli karakter içeren 40 çocuk edebiyatı eserine ulaşmıştır. Bu eserlerin 3-8 yaş grubuna uygun olanlarının biri hariç piyasada bulunmamaktadır. 40 eserin çoğunluğu 8-12 yaş grubu çocuklara yöneliktir. Engelliler ve aile çevresi bağlamında ilk olarak Kemalettin Tuğcu'nun Garip adlı romanını ilk örnek olarak ele alabiliriz. Garip romanında anlatıcı Garip'in doğumunu ailesi için felaket olarak anlatır. Garip'in başı büyük, kolları ve bacakları kısadır. Annesi Garip'i misafir geldiğinde odaya kapatır. Garip'in taş bebek gibi kız kardeşi olduktan sonra tamamen yok sayılır. Garip'in aileye kir, leke, bir mahcubiyet ve sıkıntı getirdiğini düşünürler. Romanın sonunda Garip doktor olur ve annesi vicdan azabı çeker. Kemalettin Tuğcu'nun Karanlıkta Bir Çocuk romanında ise aile kör olan çocuğuna karşı aşırı korumacıdır. Bu anlatıdaki anne Garip'teki kadar evladını yok sayan anne olmasa da çocuğunu olduğu gibi kabul etmekte zorlanır. Özellikle Kemalettin Tuğcu romanları olmak üzere çoğu anlatılarda engelliye acıyarak yaklaşılır. Necati Güngör'ün Ressamın İki Kuşu adlı eserinde engellilik durumu aileyi parçalar. Çocuk annesi yanındayken kaydıraktan düşer ve yürüme yetisini kaybeder. Babası çocuğun yürüyememesinden anneyi suçlu bulup acı sözler söyler. Bunun sonucunda anne evi terk eder. Melike Funda'nın Güneşe Açılan Pencere adlı romanında ise destekleyici aile resmi çizilir. Tekerlekli sandalyesiyle kendini hiç eksik hissetmeyen Tutku'nun babası kızının öz saygısını destekleyici sözler söyleyerek ona destek olur. Engelli çocuk ve engelsiz kardeş ilişkini anlatan çok sayıda eser yoktur. İçimdeki Ses romanında on yaşında olan Murat'ın yürüyemeyen kardeşi Onat'a karşı hissettiği kıskançlık duyguları anlatılır. Bu kıskançlık ilginin Onat'ta toplanmasından kaynaklıdır. Murat Onat'ı kimi zaman kıskansa da elinden geldiğince destek olur kardeşine. Engelli karakterlerin olduğu çocuk edebiyatı eserlerinde aileler birkaç örnek dışında genel olarak destekleyicilerdir. Engelliler okul çevresi içinde incelenirken iki ana unsur vardır. İlki eğitimciler, ikincisi öğrencilerdir. Eğitimciler genelde destekleyici bir tutum sergilerler. Küskün Çocuklar adlı eserde Kambur olan Tevfik'i başta öğretmeni olmak üzere eğitimciler bir araya gelip korurlar. Merhaba Sevgi adlı anlatıda tek kolu kesilen Sevgi'ye karşı öğretmeni duyarlı ve destek olan bir tutum sergiler. Olumlu örneklerin yanında olumsuz bir örnekte vardır. Zübeyde Turan'ın Bayram öyküsünde Bayram'ın kalça çıkığı vardır. 23 Nisan'daki okul yürüyüşüne öğretmeni tarafından dahil edilmiştir. Ancak okul müdürü tarafından sakat olarak çağrılıp yürüyüşten çıkartılır. Bu tarzda olumsuz örnek oldukça azdır. Engellilerin okula erişimi ve sosyal çevreyi onlara göre düzenleme yıldan yıla gelişse de bu gelişim oldukça yavaştır. Bakış açısının değişmesi oldukça uzun sürmüştür. Engelli karakterler en çok arkadaş çevresi tarafından örselenir. Kimi zaman bu örselenme çocukta okulu bırakma isteği uyandıracak kadar etkiler. Bunun yanı sıra bazı eserlerde engelli karakter arkadaşı sayesinde eğitim yaşamını sürdürür. Küskün Çocuklar'da kambur olan Tevfik önceki okulundan kamburuyla alay edildiği için ayrılmıştır. Yeni geldiği okulda Cengiz ve arkadaşları tarafından alay edilir. Cengiz araba kazası geçirir ve bir ayağını kaybeder ve kendisi de alay edilen olur. Arkadaş ilişkileri açısından olumsuz örneklerin yanında olumlu örnekler sayıca çoktur. Engelli karaktere sevginin ve dostluğun gücünü hatırlatan arkadaşları vardır. Anlatılarda engellinin yaşamını kolaylaştıracak aletlerin temini sık kullanılan motiflerdendir. Bu destek genellikle tekerlekli sandalye armağan etmeleridir. Karanlıkta Bir Çocuk romanında Nesrin karakteri görme engelli Volkan'ın daha bağımsız ve özgür hareket edebilmesinde yardımcı olur. Nesrin, ailesine bağımlı olarak yaşayan Volkan'ın her işini tek başına yapabilmesinde ve derslerinde yardımcı olur. Arkadaş bazen de engellinin gerçekle yüzleşmesini sağlayabilir. Bu da engellinin kendine acımasının önüne geçer. Canan Tan'ın Beyaz Evin Gizemi romanı bu duruma örnektir. Zengin bir ailesi olan Murat ameliyat olduğunda yürüyebilecektir. Fakat ameliyattan korkar ve bu konu açıldığında odasına kapanır. Arkadaşı Eray'ın ona söylediği gerçekler sayesinde Murat ameliyat olur. İlk anlatılarda engelli karakter pencere arkasından arkadaşlarını seyrederken sonraki anlatılarda engelli karakter iç mekandan dış çevreye çıkan aktif karakter olmuştur. Engelli karakterler sanat ve sporla ilgilenmeye başlamışlardır. Sevinç İzgü'nün Rekortmen Tekerlekli Sandalye öyküsü ve Patenli Kız öyküsü buna örnektir. Rekortmen Tekerlekli Sandalye öyküsünde anlatıcı trafik kazasında tek ayağını kaybetmiştir. Tekerlekli Sandalye Basketbol Takımı'na girince eski mutluluğunu tekrar yakalar. Bu takım engelsiz kızlarla eşleşerek dans gösterisi yaparlar. Engelli ve engelsizi eşit konumda etkinlik yaparken göstermesi bakımından önemli bir anlatıdır. Engelli ve dış çevre ilişkileri incelendiğinde dış çevrenin fiziki özelliklerinin engellinin koşullarıyla uyumlu hale getirilmesine de değinmek gerekir. 1993 yılında yazılan Aksak Ali kitabında Ali, dış çevrenin sosyal yaşama engelliyi de dahil edebilecek şekilde değişmesini ister ve düşler. 2008 yılında Ayşe Çekiç'in yazdığı Yeni Engeller öyküsünden çevrenin sosyal modelle uyumlu bir değişme geçirmediğini anlarız. Çocuk edebiyatına Türk çocuk edebiyatında engellilik konusuyla giriş yaptık. Bu konuyu daha detaylı bir şekilde kaynakçadaki tezden inceleyebilirsiniz. Yazımızı çocuk kitapları ve film önererek sonlandırıyoruz. Ayfer Ünal. Türk Çocuk Edebiyatında Engellilerin Temsili. Yayımlanmış yüksek lisans tezi. İstanbul: Boğaziçi Üniversitesi, 2010.


Çocuk Edebiyatı Nedir? serisinin üçüncü yazısında çocuk sosyolojisini inceleyeceğiz. Geleneksel sosyolojide çocuklara ve çocukluğa gösterilen ilgi sınırlıdır. Çocuklar hakkında yapılan araştırmalar genellikler yetişkinle ilişkisi ve okuldaki ilişkileri üzerinedir. Ancak doksanlı yıllardan itibaren çocukları sosyal bir aktör olarak ele alan, meydan okumalarını, yetişkinlerle ilişkilerinin çeşitli yollarını anlamaya çalışan yeni bir anlayış gelişmeye başlamıştır. Heywood'a göre çocukluğu bazıları biyolojik olgu olarak görürken bazıları da toplumsal bir kurgu olarak görür. Çocukluğu toplumsal kurgu olarak görenler çocukluğun her toplumda var olduğunu fakat her toplumda farklı çocukluk imgesinin olduğunu düşünürler. Çocuk sosyolojisi çocukluğu toplumsal bir kurgu olarak algılar. Çocukları toplumsal yaşam içinde etken unsurlar arasında görmektedirler. Cevat Özyurt, kaynakçada belirttiğimiz makalesinde Çocukluğun sosyal bir olgu olduğunu ilk olarak Philippe Aries Centuries of Childhood (1962) adlı çalışmasında ortaya koymuştur. der. Aries'e göre Ortaçağ Avrupasında çocukluk kategorisine rastlanmaz. Bu çağda çocuğu yetişkinlerden ayıracak farklar yoktur. Çocuklar yetişkinlerle aynı kıyafetleri giyiyor, aynı oyunu oynuyor, aynı işleri yapıyorlardı. Colin Heywood ve Neil Postman'ın çocuklukla alakalı kitaplarında Aries'in tezinin izleri görülür. Çocuk araştırmalarında sosyal eyleme vurgu yapan ve sosyal yapıya vurgu yapan iki yaygın tutum vardır. Birinci tutumda çocuğun farklılıklarına ikinci tutumda benzerliklerine dikkat edilir. Bu yaklaşımları Aktif Çocukluk Yaklaşımı ve Sosyal Yapıya Vurgu Yapan Çocukluk Yaklaşımı şeklinde adlandırabiliriz. Bu yaklaşım sosyal eyleme vurgu yapar. Bu yaklaşıma göre çocuklar sosyal ilişkilerde yetkin olduğu için birer sosyal aktör olarak ele alınmalıdır. Çocuklar, sosyal dünyayı hem bilgilendiren hem de ondan bilgilenen insanlar olarak görülür. Bu kategori Kabilesel Çocuk Yaklaşımı ve Azınlık Grubu Yaklaşımı alt başlıklarını da taşır. Kabilesel Çocuk Yaklaşımına göre çocukluğu, çocuklar arasındaki ilişkiler sayesinde anlayabiliriz. Çünkü çocuklar bir araya geldiklerinde kendilerine özgü sembolleri olan topluluk oluşturma yetenekleri vardır. Azınlık Grubu Yaklaşımında ise çocukların evrensel ortak özelliklerini de dikkate alır. Bu yaklaşımda çocuk küçük yetişkin durumundadır. Bu yaklaşıma göre çocuklar yetkin vatandaşlar olarak görülmez ve bu yüzden sosyal aktör olarak görülmezler. Bu yaklaşımda çocuklar bakıma muhtaç, kırılgan ve korunması gereken varlıklar olarak görülür. Bu yüzden çocukluk kalıplarının yetişkinler tarafından belirlenmesi de doğal karşılanır. Bu yaklaşımın Toplumsal Yapısal Çocukluk Yaklaşımı ve Toplumsal Olarak Kurulmuş Çocukluk Yaklaşımı olmak üzere iki alt kategorisi vardır. Toplumsal Yapısal Çocukluk Yaklaşımında çocuklar doğal, evrensel bir kategori altındadır. Bu yaklaşıma göre belli bir toplumdaki çocukların ortak özellikler göstermesi muhtemeldir. Bu yaklaşımda çocukluk kavramı tartışmaya açılmadığı için çocukluk olgusu ulusal ve küresel düzeyde ele alınabilir. Toplumsal Olarak Kurulmuş Çocukluk Yaklaşımında çocuklukla ilgili kalıpların kültürelliği ve tarihselliğine vurgu yapılır. Bu yaklaşımda çocuklar değil toplum belirleyici konumdadır. Çocukluk kurumundaki değişim toplumsal yapıdaki değişimlere bağlı olarak incelenir. Çocuk sosyolojisinin önemli araştırma konuları: çocuklara yönelik şiddet, çocukların cinsel istismarı, çocuk cinselliği ve çocuk anneler, çocuklar arasında cinsiyet ayrımcılığı, çocukların madde bağımlılığı, çocukların eğitim imkanlarına ulaşamamasıdır. James'e göre çocuk sosyolojisi ve çocuk araştırmaları üç varsayımdan hareket eder. b) Çocukluk araştırmaları, çocukluğu değerli kılar. c) Çocuklar sosyal faillerdir, sosyal dünyaya ilişkin özgül düşünceleri vardır, yetişkinler onları dinlemeye değer bulmalıdır. Ayrıca James, çocukluk çalışmalarda çocukluğun ortak özellikleriyle birlikte kültürel değişkenleri de dikkate almak gerektiğini söyler. Çocuk sosyolojisi çocukluğu toplum biçimi ve aile tiplerine göre de ele alır. Toplum biçimlerinden ilki tarım toplumlarıdır. Eski Mezopotamya uygarlıklarında örgün eğitim yaygın ve sadece zengin çocuklarına özgü bir ayrıcalık değildi. Kız ve erkek çocukları altı yaşında okula gitmeye başlardı. Antik Yunan'da ise örgün eğitim kurumlarına özgür ailelerin erkek çocukları gidebilirdi. Hıristiyan Ortaçağ toplumlarında çocuklar değersiz ve günahkar sayılıyordu. Tarım toplumlarında çocuklar duygusal bir yatırım aracından ziyade yaşlılık yıllarının güvencesi olarak görülmekteydi. Ortaçağ'da çocuklar bebeklik döneminden sonra yetişkin yaşamına katılmaktaydı. Rönesans çağında bebeklik ve yetişkinlik arasında bir çocukluk döneminin olduğu yönünde bir algı oluşmaya başlamıştır. İkinci toplum biçimi sanayi toplumlarıdır. Sanayi toplumlarının başlangıcında yoksul çocuklar ucuz iş gücü olarak görülüp emekleri sömürülmüştür. Okullaşmanın artmasıyla birlikte işçi çocuklar azalmıştır. Sanayi toplumları geniş aileden çekirdek aileye geçişin olduğu bir dönemdir. Bu dönemde çocuğa duygusal yatırım artmış, çocukların çalışma hayatına başlama yaşı yükselmiştir. Çocuklar yetişkinlerden farklı bir statüye kavuşmuştur. Son toplum biçimi sanayi ötesi toplumlarıdır. Bu toplumlarda çocuk masum, zayıf ve korunmaya muhtaç olarak algılanmaktadır. Eğitim süresi uzamakta ve kültürel çocukluk yaşı da yükselmektedir. Çocukların aileye uzun süreli bağımlı olması çocuk sahibi olmayı pahalı kılmaktadır. Her tarihsel dönemde ve her toplum içerisinde farklı aile tipleri vardır. Aile tiplerinin farklılığına bağlı olarak da farklı çocukluk algıları görülür. Burjuva ailesinde ebeveyn ile çocuk arasında yakın ve duygusal derinliği olan bir ilişki vardır. Burjuva ailede erkek ailenin ekonomik işlevini, kadın ise yemek, temizlik ve çocuk bakımı gibi işlevleri üstlenmiştir. Bu aile tipinde çocuk, bağımlılığı ve kendinden üstün olanları sevmeyi öğrenmeyi temel alır. Köy ailesinde çocuklara gösterilen ilgi onları beslemenin ötesine geçmemiştir. Köy ailesinde otorite köyün kendisindeydi. Köylü aileleri kendi çocuklarına köy topluluğunun diğer çocuklarından daha fazla sevgi ve ilgi göstermemiştir. Bu aile biçiminde çocuklar erken yaşta hayata atılmışlardır. İşçi ailelerinde ise işçi çocukları ya annelerinin çalışmalarından ya da bilgisizlikten kaynaklı olarak aile tarafından değil sokaklarda yetişiyordu. Bu çocukların sosyal ilişkileri çabuk ve kesin olarak öğrenmelerine sebep oluyordu. İşçi çocuklarının emeğinin sömürüsü de sıradan bir olaydı. Aile yapısındaki değişmeler çocukluk paradigmasını da değiştirmiştir. Geleneksel çocukluk paradigması geniş aile yapısıyla ilgilidir. Geniş ailede üç kuşak bir arada yaşadığından dolayı değerler dede ve ninelerden torunlara aktarılır. Bu aktarım da süreklilik sağlar. Geleneksel toplumlar bilgi ve değer gelişiminin az olduğu, statik toplumlardır. Modern çocukluk paradigması modern çekirdek aile yapısına uygun olarak gelişmiştir. Modern ailede aile içi eğitim geriler. Kadın ve erkeğin görevleri kesin bir biçimde ayrışmıştır. Ayrıca modern toplumlarda kadın ve erkekler daha geniş bir alandan eş seçebildikleri için aile içinde kültürel farklılıkların doğması normalleşmiştir. Post-modern toplumlarda ideal aile çekirdek aile olsa da tek ebeveynli, parçalanmış ve birleşmiş aile tipleri de ortaya çıkmıştır. Bu aile tipinde kadın ve erkeğin rolleri kesin bir şekilde ayrılmamıştır. Kadın ailenin ekonomik işlevini, erkek de aile içi işlevleri üstlenebilir. Çocuk Edebiyatı Nedir? serisinin üçüncü yazısında çocuk sosyolojisini çeşitli başlıklar altında inceledik. Yazımızı çocuk kitapları ve güzel bir film önererek sonlandırıyoruz. Cevat ÖZYURT, Çocuk Sosyolojisi, Bir Giriş Denemesi, Aile Sosyolojisi, Ed. K. Canatan ve E. Yıldırım, Açılım Kitap, 2011, s. 155-181. Çocuk ve çocuk edebiyatı içeriklerinizi çok beğeniyorum.


Çocuk Edebiyatı Nedir? serisinin ikinci yazısında çocuk ve çocukluğun tarihini Aries, Postman, Aristoteles, Cicero, Locke, Rousseau gibi isimlerin düşünceleri üzerinden inceleyeceğiz. Çocuk ve çocukluğun tarihi hakkında Postman, Cicero, Aristoteles, Aries, Locke ve Rousseau gibi önemli isimler fikirlerini belirtmiş ve incelemelerini sunmuşlardır. Haydar Akın, kaynakçada belirttiğimiz makalesinde çocuk ve çocukluğun tarihini Eski Yunan'dan itibaren ele almıştır. Akın, Eski Yunan'da çocuk ve çocukluğa dair özel bir bilgiye sözel ve yazılı kaynaklarda rastlanmadığını belirtir. Bu konu hakkında Postman ise Eski Yunanların çocuk ve genç için kullandıkları sözcüklerin belirsiz olduğunu belirtir. Postman'ın sunduğu bilgiye benzer bir bilgiyi Cunnigham'da vermektedir. Eski Yunan'daki çocukluk hakkında Aristoteles ve Cicero'ya da danışabiliriz. Aristoteles'e göre insanın en hakir görülebilecek çağı çocukluktur. Cicero'ya göre ise Antik Çağ'da çocukluğun kendisinden ziyade sahip olduğu potansiyel övgüye layıktır. Ortaçağ'da çocukluk için Philippe Aries'in Eski Rejim Döneminde Çocuk ve Aile Yaşamı eserini esas alabiliriz. Haydar Akın, Aries'in kitabını Orta Çağ toplumlarında çocukluk fikri henüz teşekkül etmemiştir, cümlesiyle özetleyebileceğimizi söyler. Aries'e göre Orta Çağ boyunca çocuklar ve yetişkinler arasında bedensel farklılık dışında bir fark yoktu. Aries çocukların yetişkinlerle aynı sofraya oturup onlarla aynı kıyafetleri giydiğini söyler. Aries 16. yüzyıla kadar özellikle genç kızlar ve kadınların giysileri arasında bir fark olmadığını da belirtir. Ancak 16. yüzyıldan itibaren varlıklı ailelerin çocuklara özel, çocuk olduklarını belirten kıyafetler giydirmeye başlamıştır. Orta Çağ'da çocukların yük olarak görüldüğünü ve çocuk çalışıp aileye destek olunca çocukluk karşıtı düşüncelerin unutulduğunu söyleyen Haydar Akın, bu düşüncesine argüman olarak 14. yüzyılda yaşamış Fransız şair Eustache Deschamp'ın çocukluk hakkındaki düşüncelerini alıntılar. Şair çocuğu olmayanların şanslı olduğunu çünkü çocukların sadece çaba ve endişe gerektirdiğini söyler. Hermsen'e göre Orta Çağ'da çocukluk: infantia, yani erken çocukluk; pueritia, yedi ila on iki yaş arasını kapsar; adolescentia, yetişkinliğe adım atana kadarki dönemlerden oluşur. Üçüncü dönemin bitişi konusunda fikir birliği sağlanamamıştır. Orta Çağ'da kadınların doğum esnasında ve loğusa yataklarında saflıklarını kaybettiklerini ve şeytanın etkilerine açık hale geldikleri düşünülür. Ayrıca Augustinus, vaftiz edilmemiş bir çocuğun cehennem ateşinde yanacağını düşünür. Dante'nin İlahi Komedya eserinde vaftiz edilmediği için yetişkinlerle cehennem ateşinde azap çeken çocuklara rastlanır. Yeni Çağ'da Orta Çağ'ın aile ve eğitim anlayışından kopulur. Cunnigham'a göre ilk kopuş ailede görülür. Doğumundan yedi yaşına kadar çocuk üzerinde otorite olan annenin yerini baba alır. İkinci kopuş çocuğun eğitime başlama zamanın erkene alınmasıdır. Böylece baba çocuğun ilk eğitmeni olarak aile içerisinde önemli bir görev edinir. Erasmus'a göre ise bir çocuğa erken yaşta eğitim vermemek onu öldürmekle birdir. John Locke'un Eğitim Üzerine Düşünceler eserinde bu konu hakkında önemli bilgilere ulaşırız. John Locke eserinde eğitim, tembellik, beslenme, serbest zaman kullanımı, sağlıklı yaşam gibi her türlü konu üzerine fikirlerini belirtir. Locke'a göre çocuğu erken yaştan itibaren eğitmek topluma yararlı, erdemli bir vatandaş oluşturulabilir. John Locke'un esas niyeti küçük bir oğlan çocuğundan bir 'İngiliz Centilmeni' yaratabileceği üzerinedir, der Haydar Akın. Ayrıca Locke zihni boş bir tabela gibi görür ve çocuğun zihnine yazılacaklardan anne-babaları, öğretmenleri ve devleti sorumlu tutar. Bundan dolayı çocuğun bilgisizliği yetişkinlerin sorumluluğudur, çocuğun değil. Çocukluk anlayışını değiştiren başka bir isim de Jean Jacques Rousseau'dur. Rousseau'ya göre çocuk kendi başına önemli ve yetişkinden farklı psikolojik özellikler taşır. Rousseau bu fikirlerini Emile adlı eserinde anlatır. Emile yazarın yarattığı hayali bir çocuk karakterdir. Rousseau doğumundan itibaren Emile'ye verdiği terbiye ve eğitimin örnek olmasını ister. Çocukları varlık olarak kabul etmesiyle birlikte çocuklara biçim vermenin de üstünde durur. Rousseau, kitabında ortaya koyduğu ilkelere uygun olarak yaşanırsa çocukluğun her zaman hatırlanacak en güzel çağ olabileceğini söyler. Locke ve Rousseau gibi isimlerin oluşturduğu yeni çocuk ideali edebiyat ve sanatta da etkisini gösterir. Romanlarda çocuk karakterlere yer verilmeye başlanmış, çocuk aile bireylerinden bağımsız resim sanatında yer almaya başlamıştır. Mine Tan, çocukluğun tarihi hakkındaki makalesinde yukarıda belirtilen unsurlardan farklı olarak çocukluğa toplumsal ve dinsel açıdan bakarak İslam dininde çocukluğa verilen önemin de üzerinde durur. Buluğ çağına kadar çocuğun mükellef sayılmaması çocukluğu yaşama fırsatı vermektedir. Ayrıca ayet ve hadislerde çocukluğun farklı bir biyolojik evre olduğu ve çocuğu yetişkinliğe hazırlamanın esas sorumlusunun yetişkinlerin olduğu ifadeler vardır. Çocukluk hakkında kullanılan terimler de çocuğa yaklaşımı gösterir. Arapçada bebek, çocuk ve bunların gelişimiyle alakalı kırka yakın terim içerir. Serinin ilk yazısında genel olarak incelediğimiz çocuk ve çocukluğun tarihini bu yazımızda detaylı bir şekilde ve önemli isimlerin fikirlerini sunarak ele aldık. Yazıyı yine çocuk kitapları önererek sonlandırıyoruz. Bir sonraki yazıda görüşmek üzere. Mine Tan, Dün, Bugün Çocukluk, Toplumsal Tarihte Çocuk, Tarih Vakfı Yurt Yayınları, İstanbul, 1994. 11-30. Haydar Akın, Çocuk Cadılar ve Çocuk Cadı Avı, Phoenix Yayınları, Ankara, 2010, s.19-65.


Çocuk Edebiyatı Nedir? serisinin beşinci yazısında çocuk edebiyatını toplumsal cinsiyet bağlamında inceleyeceğiz. Bu konuyu Hansel ve Gretel masalı ile Güzel ve Çirkin filmi çerçevesinde ele alacağız. Konuya ek olarak Rousseau'nun Emile kitabındaki ütopik ve cinsiyetçi çocuk eğitimi anlayışına da değineceğiz. Yazımıza başlamadan önce toplumsal cinsiyetin ne anlama geldiğinden bahsedelim. Kadın ve erkeğe sosyal yapı yani toplum tarafından yüklenen roller ve sorumluluklardır. Buna örnek olarak ev işinin kadının, para kazanmanın ise erkeğin sorumluluğu olarak görülmesi verilebilir. Kadının araba kullanması ya da ev dışı işler yapması bu yüzden anormal karşılanır. Masallarda toplumsal cinsiyet rollerinin birçok örneğine rastlarız. Güzel ve Çirkin masalı da bunun örneklerindendir. Güzel ve Çirkin masalının hikayesini ve filmde nasıl işlendiğini ele alacağız. İlk defa 1740 yılında Villeneuve tarafından kaleme alınan hikaye pedagoji derslerine konu olacak kadar klasikleşmiş, ünlenmiştir. Walt Disney, bu hikayeyi ilk defa 1991 yılında edebiyattan sinemaya çizgi film olarak uyarlamıştır. 2017 yılında ise canlı karakterlerle sinemaya uyarlamıştır. Üç kızıyla zengin bir şekilde yaşayan baba, bir gün bütün mal varlığını kaybettiğini öğrenir. Gemilerinden birinin kurtulduğunu da öğrenir ancak gemi kullanılamaz haldedir. Limandan eve dönerken bir şatoda dinlenmeye karar verir. Şatonun bahçesinde gül gören baba kızı Belle'e gül götürmek ister. Baba gül koparırken ev sahibi canavara yakalanır. Canavar kızını rehin bırakmak şartıyla babanın canını bağışlayacağını söyler. Belle bu fedakarlığı yapar ve canavarla yaşamaya başlar. Belle zamanla bu yaşama alışır ve canavarı sevmeye başlar. Bir gün onu sevdiğini söylediğinde canavarın üstündeki büyü kalkar ve yakışıklı prense dönüşür. 1991 ve 2017 uyarlamalarında aşk, güzellik, fedakarlık ve cesaretin ortak bir şekilde altı çizilir. Bu kavramlar Belle karakteri üzerinden olumlanarak nasıl tanımlanabilecekleri ve hayat kazanabilecekleri tarif edilir. Belle'in küçük bir kasabadan bir prensin şatosuna yükselmesi romantize edilir. Belle'in gerçek aşkı bulmak için verdiği çaba toplumsal normlara rağmen gerçekleştiği için başarı olarak nitelendirilir. Filmin yönetmeni Belle'in prenses olmak istemeyen, kitap okumayı evlenmeye tercih eden bir karakter olduğunu söyler. Ancak filmde Belle'in evlenmek istemediğine dair bir husus bulunmamaktadır. Çirkin'in nazik, görgülü, değişim ve gelişime açık olması Belle'in ona aşık olmasını sağlayan özellikleridir. Shakespeare gibi bir entelektüelden haberdar olduğu ve görkemli bir kütüphaneye sahip olduğu takdirde, bir canavarın bile Belle'in kalbine girebilecek olması, filmin büyük feminist ütopyalara sahip olmadığını gösteriyor. der Havva Yılmaz. İncelikli zeka ve kültür, zengin ve güçlü bir karakterle birleşince fiziksel görüntü önemsizleşiyor. Tabi bu gerçek erkek için geçerlidir. Masallara değinmişken Hansel ve Gretel masalını da inceleyebiliriz. Masal Çok eskiden orman kıyısında minik bir kulübe varmış diyerek başlar. Ardından evin içinde yaşayan oduncu baba ve çocuklarından bahsedilir. Bu başlangıç okuyucu da ev olgusu oluşturma açısından önemlidir. Ev daima korunaklı ve ailenin bir arada bulunduğu yer olarak görülür. Masalın başında böyle bir algı yaratıldıktan sonra Hansel ve Gretel'in üvey anne isteğiyle tamamen maddi sebeplerden ötürü evden uzaklaştırılmalarıyla bu algı yıkılır. Kardeşlerin, ailenin simgesi olan evden gitmelerinin istenmesi aile olma olgusunu da yıkar. Böylece barınmaya dair bütün algılar yok edilir. Fedakarlık her zaman anne-babadan beklenen bir şeydir. Bu masalda anne-babanın maddi olarak rahatlaması için çocuklardan fedakarlık beklenir. Grimm kardeşler aile hakkındaki genel algıyı kırmışlardır. Hansel ve Gretel ormana ilk bırakıldıklarında çakıl taşları sayesinde eve dönmüşlerdir. İkinci defa bırakıldıklarında ekmek kırıntılarını kuş yediği için eve dönemezler. Bu noktada ormanda yürürken karşılarına çıkan cadının şekerden yapılmış evini bulurlar. Çocuklar evi yerken cadı içerden çıkmış ve onları içeri almıştır. Cadı çocukları yeme peşindedir. Yamyamlık yeme ve tüketme güdüsüyle ortaya çıkar. Yamyamlık masalsı ve destansı birçok türe konu olmuştur. Yamyamlık genellikle cadı veya doğaüstü bir varlıkla ilişkilendirilmiştir. Cadının yamyam olarak tasvir edilmesi 15. Ve 16. yüzyıllardaki görsel kültürün endişelerinden kaynaklıdır. Masala toplumsal cinsiyet rolleri açısından bakarsak ilk defa evden uzaklaştırıldıklarında Hansel evlerinin yolunu bulmak için yola çakıl taşı atmayı akıl etmiştir. Bu erkeğin kadından daha güçlü olduğunu belirtmek içindir. Erkek her zaman akıllı olarak çizilmiştir. Evin babası iyi huylu, çalışkan ve akıllı olarak gösterilirken, üvey anne huzuru kaçıran, açgözlü ve ailenin parçalanmasına sebep olan olarak gösterilir. Aynı şekilde cadı çocukları tutsak eden ve yamyam olarak tasvir edilmiştir. Kadın daima korkulandır. Bu konu bağlamında Rousseau'nun Emile kitabındaki ütopik ve cinsiyetçi çocuk eğitimi anlayışına değinmekte fayda var. Liberal feminist olan Mary Wollstonecraft, döneminde ataerkilliği eleştirilmesiyle bilinmektedir. Kadınların ikincilleştirilmesini ve Fransız devrimini eleştirmesi yazarı radikal pozisyona taşımıştır. Fransız devriminin eşitlik, özgürlük, insan hakları gibi söylemlerinde kadına yer verilmemiştir. Devrimin cinsiyetçi tutumuna karşı çeşitli kesimlerdeki kadınlar baş kaldırmıştır. Wollstonecraft da ses çıkaranlardandır. Wollstonecraft'a göre kadınlar zihinleri olgunlaşmadan yapay bir kişilik geliştirmeye yönlendirilirler. Çocukluktan itibaren güzelliğin kendilerinin dayanakları olduğu öğretilerek yetiştirilirler. Wolstonecraft'ın Kadın Haklarının Gerekçelendirilmesi adlı kitabının en önemli yanı ve ana teması Rousseau'nun kadınlarla alakalı fikirlerinin eleştirisidir. Wollstonecraft'a göre Rousseau'nun kadınlara yönelik eleştirisinin temelinde eşini toplumdaki gelişmiş kadın seviyesine yükseltememesi yatar. Bu nedenle kadınları eşinin seviyesine indirmiştir. Rousseau Emile kitabının son bölümlerinde bir kadın nasıl olmalı sorusuna cevap verir gibi ona göre kadınların niteliklerini anlatmıştır. Rousseau fikirlerine Kadınla erkek aynı şekilde eğitilemez diyerek başlar. Yazara göre kadının eğitimi erkek eğitimini takip ederek yapılması gerektiğini düşünür. Yazarın bir başka düşüncesi de erkeklerin kadınlarsız yaşayabilecekken kadınların erkeksiz yaşayamamasıdır. Rousseau'ya göre kadınlar erkeklere faydalı olmak, onlara kendilerini sevdirmek, onlarla ilgilenmek, teselli etmek için vardır. Ve kadınlar bu görevlerini çocukluktan itibaren öğrenmelidir. Kadın anne ve eş olma özellikleriyle vardır. Bu iki rol için de erkeğe muhtaçtır. Rousseau'ya göre kadınlar yaşamları boyunca bu rollere hazırlanmalı ve bu rollerin dışına çıkmamalıdır. Rousseau'ya göre kadınlar çenebazdır ve erkeklerden daha çok konuşurlar. Bu ona göre doğaldır. Erkek bildiği ve yararlı şeylerden konuştuğu için az konuşur. Kadın ise hoşuna giden şeyleri konuştuğu için çenebazdır. Uysallık Rousseau'nun üzerinde durduğu bir diğer konudur. Rousseau'ya göre kadın, kusurlarla dolu erkeklere itaat edip onun haksızlıklarına karşı özellikle kendisi için uysal olmalıdır. Eşitlik düşünürü olan Rousseau kadın-erkek eşitliğine inanmaz. Bunun nedeni cinsiyet farkıdır. Wollstonecraft, dönemin Fransa'sında kadınların haz vermek, dış görünüş ve tavırlarını süslemek üzere eğitildiklerini belirtir. Bu dönemde kız çocuklarına verilen eğitim koketlik ve yapmacıklığı yaymaya yöneliktir. Kız çocuklarına doğdukları andan itibaren kadın muamelesi yapılmıştır. Rousseau'ya göre her kadın aşırı olmamak kaydıyla kurnaz olmalıdır. Genç kızları uysallaştırırken mutsuz etmemek gerektiğini söyler. Wollstonecraft'a göre kurnazlık kadınların fiziksel güçsüzlüğünü telafi eder. Wollstonecraft kadınların geldiği aşamayı da sorgular. Yazara göre kadınlar, kırılgan ve hassas oldukları için erkeklerden her türlü yardımı isterler. Bu anlayıştan dolayı erkekler kadınların doğal koruyucusu konumunda olurlar. Rousseau her ne kadar çocukluk hakkındaki fikirleriyle çocukluğa bakışı değiştiren isimlerden olsa da Emile kitabında sunduğu fikirleriyle kadınları erkeklere muhtaç gösterip belirli görevlerle kısıtlar. Bu yazımızda çocuk edebiyatını toplumsal cinsiyet bağlamında inceledik. Yazımızı yine çocuk kitapları ve film önererek sonlandırıyoruz. Hatice Karakuş Öztürk, Mary Wollstonecraft'ın Kadın Haklarının Gerekçelendirilmesi Kitabında Rousseau Eleştirisi, Ahi Evran Üniversitesi Kırşehir Eğitim Fakültesi Dergisi, Cilt 18, Sayı 2, Ağustos 2017, Sayfa 471-485. Neva Boynukalın, Açlık, Fakirlik, Çocuk İşçi, Yamyamlık ve Toplumsal Cinsiyet Bağlamında Hansel ve Gretel, Mavi Atlas, 2015, s. 115-125. Havva Yılmaz, Gişe Rekorları Kıran Bir Peri Masalı: Güzel ve Çirkin, Çocuk Yazını, Eylül, 2017.


Başından sonuna kadar öngörülebilir, klasik bir romantik komedi filmi gibi görünüyor. Bir kasabaya sıkışmış, kasabanın içinde de annesi, babası ve abisi sağır ve dilsiz olan bluğ çağında bir genç kız olan Ruby'nin kendini tanımaya başlaması, özellikle müziğe olan yeteneğini keşfetmesi ve ardından idealist öğretmeninin de yardımıyla o yeteneğini bir hayal haline getirerek peşinden gitmek istemesini konu ediniyor. Bu tür filmlerde yönetmen, filmin kahramanı ve izleyici tamamen aynı saflarda yer alır. Yönetmenin yaratmak istediği durum da budur. Fakat CODA, belirttiğim klasik olana benzer şekilde bir bluğ çağı hikayesi olup, içinde masum bir aşk, hırs, azim ve bunun karşısında bazı engelleri de barındırsa muadili olan filmleri çok aşan bir film. Yakaladığı başarının, aldığı ödüllerin bununla ilgili olduğunu görmek, bunun nedenlerini iyi anlamak gerekiyor. Bir ailenin tamamı sağır ve dilsizken 'normal' olan evin en küçük bireyi ve haliyle bu beraberinde ciddi sorunları da getirecektir. Filmde herhangi bir şekilde kırılıp dökülmeden bu sorunlara da tanıklık ediyoruz fakat senaryonun sorunları aşma tarzı gerçek anlamda dahiyane. Sorunlar genelleşip filmin ikinci yarısında Ruby ile annesinin yaptığı bir diyalogda dile geliyor. Ruby açık bir şekilde annesine bu durumu soruyor benim sağır olmamı hiç diledin mi diye. Annesinin verdiği cevap aslında mizahlaştırılmış bir 'ah' gibi. Bebekken, Ruby'i ilk kucağına aldığında içten içe bunu dilediğini kabul ediyor. Ben aslında buradan bu filmin tamamından çıkan sonucun 'iletişim' olduğunu düşündüm. İletişim sorunu dediğim şey bir tarafın 'noksanlık' hissi üzerinden sorunsallaşmıyor. Bu film bunu çok iyi işlemiş. İletişim sorunları ortak ruh yakalayamama ile ilgili. Anne ile kızın arasında yaşanacak olan bir iletişim sorununu dahi bu çerçeveye sıkıştırılıyor. Yani 'noksanlık, fazlalık' artık her ne ise iletişim kurabilmek adına bir problem değil. Belki de insan olarak iletişimde de en kolay olanın peşinden gidiyoruzdur ve emeksiz gelişen her sonuç gibi kurduğumuz iletişimlerin de tadı tuzu olmuyordur. Bu film bize iletişimin değerini yeniden ve yakıcı bir şekilde hatırlatarak aslında kulağımıza bir şey fısıldıyor. Noksanlık yoktur, farklılık vardır ve farklılıklar herhangi bir şekilde iletişime engel değildir diyor ve bu durumu kişiliği yaşıtlarına göre oturmuş, belli bir olgunluğa kavuşmuş olan Ruby üzerinden aktarıyor. Ruby idealleri için geride bıraktıklarını kırıp dökmeyecek kadar duygusal fakat kırıp dökmemek adına her şeyi benimseyip sineye çekmeyecek kadar da iradeli. Bu denge yakalandı mı sorunların temeli çözülüyor zaten. Filmde mutlak bir yaklaşım yok. Ne aşırı mekanikleşmiş ve akılla hareket eden soğuk bir yan, ne de aşırı duygusallaşıp rasyonaliteyi yitiren yılgın bir duruş. Bunun çok önemli bir durum olduğuna kanaat getirdim filmi izlerken. Yönetmen bu anlamda da denklemi doğru kurmuş ve film bu sayede klasik benzerlerinden epeyce sıyrılmış. Hayatta önümüze serilmiş olan bütün görüntüler, sesler, kokular, tatlar ve temas yönüyle algılanabilenler bütüncül olarak bir şeyi anlatır. Tanımlar da buradan gelişir. Bunun nedeni bunlarla cismin ya da soyut olan bir şeyin ritmini yakalayabilmemiz, onu algılayabilmemizdir. Kuşkusuz birinin eksilmesi bütünden kopma meylimizi açığa çıkaracaktır fakat bazen bütünlük yalnızca birinin varlığında dahi açığa çıkabiliyor. Ruby babasına şarkı söylediğinde babasının Ruby'nin boynuna dokunarak ritmi yakaladığı sahneyi hatırlasanıza... Babasının duyguları yakalayamadığını kim iddia edebilir. Belki de doğa bunun üzerinde bir şeydir. Belki de sezgiler düşündüğümüzden çok daha öte bir durumu ifade ediyordur. Bir şarkı esasen duymaya hitap eder ve bu yönüyle insan zihnine, anılarına ulaşır ve belirli duyguları/bilinci açığa çıkarır. Dolayısıyla sesi kestiğimiz anda bu durum soluklaşacaktır. Rasyonel olana göre bu böyledir. Ama böyle olmuyor. Yalnızca kızının boğazının titreşimlerinden algıladığıyla baba muhteşem bir ritim yakalıyor ve sanatı en derinlerinde bir yerde hissedebiliyor.


Bir kere filmde iyi karakter diye bir şey yok. Türk filmlerinin kanseridir bu genel olarak. Bu filmde hakikaten yok. Filmin ana karakteri Abdi'nin "Koskoca bir devletin memuru, hizmetçi parçasıyla ne yapsın?" sözleriyle toplum içerisinde oluşan sınıfsal farklara bakış açısını görüyoruz ve eline geçen ilk fırsatta şarkıcı olduğu gibi daha önce saf bir şekilde aşık olduğunu düşündüğümüz "gündelikçi" Ayşen Gruda'yı "Ben koskoca bir şarkıcıyım, ne işim var temizlikçiyle" diyerek ezmekte beis görmüyor. Yani eline fırsat geçtiği gibi o role bürünen, toplumun o role biçtiği özellikleri aynen yansıtmakta hiç bir sıkıntı görmeyen bir çöpçünün aşkını görüyoruz aslında. Kısacası Abdi gündelikçi Ayşen Gruda'ya aşık olmuyor. Onu kendi sınıfından gördüğü için kendisiyle eşleştirebiliyor. Saf bir aşktan bahsetmiyoruz burada. Diğer karakterler zaten malumunuz. Her biri farklı tonlarda gri. Hiç ama hiç beyaz yok... Devlet mi halk içindir, halk mı devlet için sorusuna cevap aranıyor bu karakterde film boyunca. Devlet memuru olduğu bulunduğu çevrede çeşitli imtiyazlara sahip olan, bu imtiyazları kullanmaktan geri kalmayan bir karakter. Devlet için "halk tarafından korkulan, adaletsiz, işine geldiğini yapan, hayatı garanti altında olan, rahat yaşayan" mesajı verilmeye çalışılıyor film boyunca. Burada Şener Şen sadece bir zabıta amiri değil yani. Burada aslında Şener Şen o dönem ki başbakanlara, bakanlara, tüm memurlara bir eleştiri. devlete eleştiri... Ayşen Gruda bir üst sınıfa çıkmak için elinden geleni ardına koymayan bir karakter. Ancak o kadar güzel bir şekilde veriliyor ki bize, o bile sempatik ve komik gelebiliyor. Tüm aile belli ki doğu kökenli. Boyacı kardeşin "Memlekette olsak temizlerdik de burada adam zabıta memuru kolay değil." demesi ile bu ipucunu veriyor senarist. Burada göç sorununa bir eleştiri getiriyor. insanlara "Sokakta arabalarımızın teybini kim çalıyor?" diye sormayın diyor. İşte nedeni bu diyor. Onları suçlu olarak göstermiyor dikkat ederseniz. Nedenlerini, içinde bulundukları şartları irdeliyor tüm film boyunca. Suçlu göstermediği gibi şirin gösterip aslında fakirler. ondan bu iş de demiyor. Yahu o kadar güzel kurulmuş ki bu denge. Neyse uzatmıyorum... Fark ettiniz mi? Film boyunca gazeteci çocuktan dönemi öğreniyoruz. Sanki film o dönem için değil de ileride bu filmi çok izleyecekler kafasıyla yapılmış bir belgesel gibi. Sağcı solcu çatışmaları, bombalanan kahveler, trafik kazalarında yitip giden hayatlar. işte böyleydi bizim zamanımız diyor. Kemal Sunal'ın keyifli bir anında gazeteci çocuk geliyor. Trafik kazasında yok olup giden bir ailenin haberini veriyor. Tüm film boyunca Abdi'yi en suratı asık o an görüyoruz. Bu Türk insanının saflığını gösteriyor. Yazacağım gazeteye diyen amca medyaya eleştiri... Kıçının kılları ağarıp hala içinde bulunulan şartları analiz edemeyen, kendince bir şeyleri değiştirdiğini düşünüp hiçbir şey değiştirmeyen köşe yazarlarına giydiriyor aslında senarist. Benim izlerken dikkat ettiğim en önemli detay halktı. Çöpler alınmıyor, ekmek-tüp kuyrukları oluşmuş, sağcılar solcuları, solcular sağcıları yerken alttaki hiç bir şeyden habersiz halk bu çatışma karşısında sadece hayatta kalmakla meşgul. Filmdeki hiç bir karakterin gözümüze sokulan bir siyasi eğilimi yok. Hepsi canının derdinde. Hayatta kalmaya çalışıyor. Filmdeki hiç bir karaktere siyaset yaptırmayarak ancak bu kadar siyaset anlatılır hakikaten. Abdi'nin kapıcı arkadaşı bile başlı başına bir başyapıt. "Tut kızın saçından getir." diye gazlıyor Abdi'yi. Sonra Şener Şen ve kızın ailesi karşısına gelince "Tek başına düşünmemiştir o salak, kesin biri gaz vermiştir." diye anında patlatıyor bombayı. Film boyunca Abdi'yi amiri karşısında isyana sevk etmeye çalışan, en sonunda da kız kaçırma olayında başarıya ulaşan bu protest karakterin, başı zora gelince hemen u dönüşü yapıp yolunu bulmaya çalışmasını anlatıyor. İşçi sınıfının büyük kısmına solcu bakış açısıyla bir eleştiri bu. Abdi'nin kız kaçırmaya çalışması sonrası kovalama sahnesi Türk sinemasının en iyi sekansı olabilir zaten. Diyaloglara falan girmeyeceğim biliyorum ki hepiniz ezberlemişsinizdir artık. Bir yönetmen sadece bir adamı kovalatarak bu kadar fazla şey anlatamaz dersiniz, imkansız dersiniz ama hiç bir karesi için üşenilmemiş o sahnelerin çok belli. Ayşen Gruda'nın gecekondu evinde kovalama başlıyor. Asfalt yok. Çamurların içinde koşturuyorlar. Çamurlu yoldan çıkıyorlar belediyenin hiç toplamadığı çöplerle dolu arazilerden geçiyorlar çocukla beraber. Abdi'nin peşinde henüz sadece ufak kardeş var. Etraf zaten yıkık dökük yarım yamalak gecekondu ve binalarla dolu. Abdi ve en küçük kardeş köşeyi dönerken durdurduğunuzda arka planda çöple dolu arazide yaşlı bir adamın arazide oluşan çöp yığınından bir şeyler toplamaya çalıştığını görüyorsunuz. O bitiyor, ayakkabı boyacısı abiye doğru kaçarken belediyenin hiç bitmeyen sokak kazılarından birine şahitlik ediyorsunuz, kazma kürek kazıyorlar. sigara satan kardeşi de aldıktan sonra kahveden çıkan babayı görüyoruz. "Baba yakala!" diye koşmaya başladıklarında sahneyi durdurursanız arka binada Bağımsız Türkiye" vs. yazılan o dönemin solcularının duvarlarını görüyorsunuz. Baba da koşmaya başladıktan sonra 1-2 saniye kadar duvarda kalıyor kadraj. Belli ki duvarı okumamız isteniyor. Abdi'nin bir gecekondunun bahçesine saklandığı ve ardından babanın koşmaktan kösüldüğü sahnede arka duvarda yine lise-der örgütünün duvar yazısı var. Sokağın ortasında bir inşaatın düzensiz kum ve çimento yığını. O bitiyor her izlediğimde kahkaha attığım Erdal Özyağcılar'ın teyip çalarken basılması sahnesi geliyor. Filmin başından sonuna kadar gözümüze sokulan çamuru artık iliklerimizde hissediyoruz zaten. Sonunda Abdi'nin yanlışlıkla kadınlar matinesine girip ünlü olmasıyla sekansı bitiriyoruz. Söylediğim gibi hiç bir kare sadece koşan adamlar değil bu 3 dakikalık çekimde. Her saniyesi ayrı ayrı şeyler anlatıyor. Gecekondu, sağ sol çatışması, hırsızlık, halkın açlığı, çöpler, aklınıza ne geliyorsa artık. İstanbul'un ve toplumun neredeyse tüm dertlerini sadece bir adamı kovalattırarak anlatıyor yönetmen. Sadece bu sahnede değil sonrasında da etraf mesajlarla dolu. Şeker kıtlığı, kara borsa, tüp ve ekmek kuyrukları... Şener Şen'in Abdi'nin posterini yırttığı kağıdın arkasından grev afişleri çıkıyor. Zaten filmin sonunda gazeteci çocuğun son verdiği haberi de "Hükümeti düşürmüşler." oluyor. Film boyunca tüm ülkede karışıklık hakim ve hükümet filmin sonunda dayanamayıp düşüyor. Hükümetin düşmesiyle Abdi'nin macerası da resetleniyor bir nevi ülke gibi. İşin trajikomik yanı da halk bunu bir gün sonra gazeteden öğreniyor. Tepedekilerin kendi aralarında yaptığı çatışmaların aslında alt tarafın ekonomik ve kültürel yaşamlarını mahvettiğini, ancak bu işlerden de çok bir haberinin olmadığını görüyoruz. Temizlikçi Abdi devletin ona sağladığı düzende hayatta kalmaya çalışıyor sadece. Bunun nedenini sorgulamıyor. Tüp için kuyruğa girilmesi gerekiyorsa giriyor, çöp alınmıyorsa alınmıyor. Kimin başta olduğundan bağımsız, karnını doyurmaya çalışan sınıfın filmi bu bir bakıma... Herkes kendine verilen rolü oynuyor. Neden ben bu roldeyim demiyor. Çok sevdiğim Türk filmleri var ancak tüm Türk sinema tarihinden bir tanesine başyapıt diyebileceksin sadece deseler herhalde bu filmi söylerdim ben. Bir film hem bu kadar sert bir politik duruş sergileyip, hem toplum içerisindeki sorunları, sınıfsal çatışmaları anlatıp aynı zamanda nasıl bu kadar komik olabiliyor izledikçe şaşarım. Kibar Feyzo'yu da bu sınıfta değerlendiriyorum bu arada. Onun da yeri ayrıdır çözümlemesini yapmıştım, okuyanlar bilir. Ama Çöpçüler Kralı biraz daha İstanbul'un dertlerini anlattığı için milim farkla öne geçiyor gözümde. Kimin en ufak bir emeği geçtiyse bu filmin yapımında başrolünden kameramanına, ışıkçısına, sesçisine kadar her şeyiyle helal olsun... Yorumunuz için teşekkür ederim. Evet bu muhabbeti biliyordum, bayağı etkileyici. Mükemmel bir inceleme olmuş. Müsadenizle ben de filme dair bir detaydan bahsetmek istiyorum. Kemal Sunal'a bu rol teklif edildiğinde Beyoğlu'nun gerçek çöpçüler kralı Mehmet Konuk'u gözlemlemeye başlar. Filmin çekimleri başlayacağı sırada da yanına gidip kendisini oynayacağını söyler ve helallik ister. Mehmet Konuk, Kemal Sunal'ı görünce şaşırır ve kendisinden bir ricada bulunur. Kemal Sunal, "Para mı istiyorsun?" diye sorar. O ise "Yok abi, para istemiyorum. Filmde benim süpürgemi kullanır mısın?" der. Fakat süpürgenin kendisine belediyeden zimmetli olduğunu ve dikkatli olmasını belirtmeyi de ihmal etmez. İşte bu filmde gördüğümüz süpürge Beyoğlu Belediyesi'nin temizlik görevlisi Mehmet Konuk'un süpürgesidir. Filmdeki "Devlet malıdır efendim. Belediyeden üstüme zimmetli, kaybedersem ödetirler vallaha."repliği de buradan gelir. Merak edenler internetten Kemal Sunal ile Mehmet Konuk'un fotoğrafını da bulabilir.


Edebiyatın önemli kaynaklarından biri olan peygamber kıssaları, şairlerin duygu ve düşüncelerini aktarma aracı olarak da kullanılmaktadır. İbrahim Peygamber'in oğlunu kurban etme teşebbüsü, Yusuf'un çektiği çileler, İsa Peygamber'in çarmıhtaki görüntüsü sanatçıların ilham kaynağı olmuştur. Bu durum peygamberlerin sadece dinler tarihinin değil, edebiyatın da konusu haline geldiğini gösterir. Şairler tarafından gönderme yapılan peygamber kıssalarının başında Adem Peygamber'e ait olan gelir. Bunun nedeni insanoğlunun kainatın nasıl oluştuğuna dair merakıdır. Hz. Adem kıssası, ilahi kaynaklı bütün dinlerin kutsal kitaplarında yer almaktadır. Kutsal kitaplarda yaratılan ilk insan olması, eşi Havva, cennetteki yaşamı ve yeryüzüne gönderilmesi detaylı bir şekilde anlatılır. Hristiyan düşüncesinde Adem ve Havva'nın yasağı çiğnedikleri için dünyaya gönderilmeleri ilk günah ve asli suç kavramlarının doğmasına sebep olmuştur. Bu düşünceye göre insanlık ebedi bir lanete uğramış olarak kabul edilir. Hristiyan düşünceye göre insan ilk günahtan dolayı günahkar bir şekilde doğar. Kur'an-ı Kerim'de Adem kıssasına farklı bir yaklaşım söz konusudur. Mesela, yasak olan nesne belirsizdir, açıkça belirtilmez. Fakat bazı müfessirlere göre bu nesne bir buğday tanesidir. İki kutsal kitap arasındaki en büyük fark Adem'in affedilip affedilmediği konusudur. Kur'an-ı Kerim'de Adem Peygamber affedilir. Divan edebiyatı ile Cumhuriyet dönemi edebiyatının bu kıssaya yaklaşımında benzerlikler olduğu kadar batılılaşmadan doğan farklar olduğunu da belirttikten sonra şiirleri incelemeye başlayabiliriz. İlk olarak Salih Zeki Aktay'ın Elma I başlıklı şiirini inceleyeceğiz. Bu şiirin inceleyeceğimiz diğer şiirlerden en büyük farkı kıssanın en ince ayrıntısına kadar işlenmesidir. Diğer şairler bu kıssayı duygu ve düşüncelerini aktarma aracı olarak kullanırken Zeki Aktay kıssayı adeta özetlemiştir. Hilkatin esrarına çevirdim sanatımı../Meleklerin ilk aşkı besteleyen sesinden,/ Sazıma sesler aldım hilkatin bestesinden. Kaosun boşluğunda hiç ışık yanmadan, / Baştanbaşa uyuyan zulmetler uyanmadan, / Arşın ilahi nuru, renk verdi masivaya / Tahtının etrafında sekiz cennet yarattı, / Tubanın dallarında her meyve belirdi, / Adem 'e şefkatile izin verdi Zıilcelal, / Dedi her meyveden al, her açılan dalda. Uyanıp arzusunu naklederken eşine, / Eşi daldı gözünden yaşların enişine /. Havva anlattı bir bir o sabah rüyasını,/ Dedi: Aldanıp böyle muvakkat saadete / Yemezsek bu elmadan bu yerlerden gitgide, / Silinecek cinsim iz, sönecek hayalimiz. / Ebediyyet sırrını yasaklamış Allah / Yiyelim bu elmadan eğer beni seversen. Cibril'e emir verdi bir lahzada Züilcelal / Dedi: Arşım üstünde duran nur kılıncımı al,/ Adem ile Havva'yı çıkart cennetlerimden./ Götür arzın üstüne bu misilsiz yerimden / Cibril bir alev gibi süzülerek yaklaştı, / O kederle ağlayan çifti görünce şaştı. / İki incir yaprağı kapatıp önlerine / Seller gibi ağlayıp hıçkırırlarken yine / Dedi : Rabbim affetti. bakın yıldızlar doğdu. Boşlukta kuşlar gibi uçtu sevinçle bir an, / Gözünde cennet gibi renk renk açıldı cihan.. Salih Zeki Aktay, şiirinde Kitab-ı Mukaddes'in elma, yılan gibi motiflerini kullansa da ilk günahı asli suç olarak yorumlamamıştır. Ayrıca Kur'an'ın onların affedildiğine dair olan yorumunu baz almıştır. Adem 'le Havva 'dan geldiğim doğru, / Vuruldum bir kere elma dalına. Şair, cenneti kaybedecek olsa bile yaşadıklarından pişman olmayacağını söyler. Tarancı, Adem ve Havva'nın cennetten kovulacaklarını bile bile yasaklı meyveyi yemeleriyle bağ kurar. Şair bu mısralarında dünyaya olan bağlılığını ve yaşama sevincini çıkarmak istemiştir. elma dalı şairin arzusunun ve yaşama sevincinin sembolü olmuştur. Şair dünyanın kadın ve erkeğin üzerine kurulduğunu kıssa vesilesiyle anlatır. Adem ve Havva bu şiirde felsefi anlamda yer almaz. Şiir hayat kurmanın ve aile kurmanın zorluğu üzerinedir. O günahın bizi kahretse mucizatı gerek / Cennetin meyve-i memnuna el sürdürerek / Etti dünyayı haram Adem'e Havva'nın eli. Maddeler birse de mana değişir ellerde; / Var kıyas et ki o eller ve bu eller nerde? / Dişi, Şeytan elidir, erkeği, Rahman eli. Yalnız bırakmaz beni zindanda hayalin, / Gökten sanırım nur iniyor kabrime her dem / Cennetten uzak düşmek elemdir, en elimi / Havva'dan uzak kaldı, nasıl bin sene Adem. Bir yol bilirim, Adem'le Havva'ya gider, / Bir yol bilirim, aşka ve sevdaya gider. Şair bu şiiriyle kıssanın sadece günaha indirgenmeyeceğini de gösterir. Cumhuriyet dönemi Türk şiirinde Hz. Adem ve ilk günah konusu gerek Kitab-ı Mukaddes gerekse Kur'an-ı Kerim temel alınarak işlenmiştir. Şairler kıssayı değişik bakış açılarıyla ele almış, duygu ve düşüncelerini aktarmak için kullanmışlardır. Tural, Şecaattin. Cumhuriyet Dönemi Türk Şiirinde Hz. Adem ve İlk Günah. İlmi Araştırmalar 14, İstanbul 2002: 183-195.


Gözüne anları, anıları ilişti. Anlam veremediği zamanlarda karşısına dikilen bu anlar onu hep hazırlıksız yakalıyordu. Oysa biraz hazırlığı olsa biraz çekidüzen verse kendine bu kadar derinden yaralanmayacaktı ruhu. İyileşmeye yüz tutmuş bütün yaraları gün yüzüne çıkıyordu da kendi kendini yerin yedi kat dibine gömüyordu. Anlarının içinde kötülük ve iyiliği beraber arıyordu. Kötülükten yüz çevirdiği yerlerde iyiliğin onu beklediğini sanıyordu. Kötülüğe duyduğu nefretin zıddına dönüşüp iyilikle kendini kuşatacağını sanıyordu. Hep yanılan yine yanılıyordu. Gözünü diktiği iyiliklerin onun göz aydınlığı olmasını bekliyordu. Beklemeye değer olan bir türlü gelip kendini bulmuyordu. Kötülüğü tanıyınca kendini iyi sanar olmuştu da bunun bu kadar kolay olmayacağına aklını erdirememişti. Hayata dair bütün endişelerini, anlamsızlıklarını, geç kalınmışlıklarını kaygılarını toplayıp erittiği bir kasesi vardı. Ara sıra avucunun içine alıp kasesini bir o tarafa bir bu tarafa çeviriyordu. Kasesini az bir şey sallayınca her şey dökülüp ayrışıyor yine kendi yerlerine oturuyordu. Havada asılı kalan bir şey oluyordu. Ona bir türlü yer bulamıyordu ele avuca sığmıyor kovaladıkça daha çok kaçıyor evin asi çocuğu gibi dur durak bilmiyordu. Tam tuttum sanarken ellerinden kayıyordu. İşte bu anlam veremediği zamanlarda çat kapı gelen onu hep hazırlıksız yakalayan misafiriydi. Bütün anları içinde toplayıp hepsine varlığından tattıran ama kendisine asla hükmedilmeyen zamandı. İşte bu anlarda tekrar tanışıyordu zamanla. Çoğu kez de merhametini değil adaletini buluyordu zamanın karşısında. Her şeyi yerli yerine koyan zamanın bir tek kendine yeri yoktu. İşte bundandır bir orada bir burada hep karşısına dikiliyordu. Bir şeyin aynı anda hem var hem yok olabileceğini ve varla yokun da bir araya gelince hiçlik olacağını o da zamanla zamandan öğrenmişti. Kendini var eden zaman zamansızlıkla buluşunca hiç oluyor da bütün benliğini görünmez ağrılarla dolduruyordu.


"Decameron," Dünya edebiyatında ilk hikaye kitabı olarak kabul edilir. Yazarı Giovanni Boccaccio, hikayelerini halkın anlayabileceği sade bir dilde yazmış ve dönemin Latince yerine İtalyanca kullanmıştır. Decameron, Yunanca kökenli bir kelime olan "on günlük olay" anlamına gelen bir terimdir. Hikayeler, İtalya'nın Floransa şehrinden veba salgını nedeniyle kaçan on gencin oluşturduğu bir grup etrafında döner. Bu gençler doğaya kaçarak hem salgından kurtulma hem de eğlenme amacı güderler. Her gün bir genç, kral veya kraliçe seçilir ve o gün anlatacakları hikayelerinin konusundan, yatacakları yerden tutun da yiyecekleri yemeklere kadar her şey seçilen lider tarafından belirlenir. Her genç, on gün boyunca bir kez yönetim görevini üstlenir. Hafta sonları hikaye anlatılmaz ve son üç günü tatil gibi geçirirler. Cuma günü, Hz. İsa'nın işkence günü olduğu için hikaye anlatılmaz. Cumartesi günü, Meryem Ana'ya adanarak oruç tutulur ve pazar günü dinlenme günüdür. Decameron 13. yüzyıldan 14. yüzyıla geçiş döneminde, yani Rönesans'ın başlangıcında yazılmış önemli bir eserdir. Kitaptaki hikayeler kendi kaderini çizen, öz güveni yüksek, kayıtsız insanları ve insanın manevi ve ruhsal özgürlüğünün önemini vurgular. Ayrıca her bireyin kendi isteğine göre yaşama hakkını savunur. Hikayelerde dönemin ahlaki çöküntülerini, dini istismarları, insan ilişkilerini ve yöneticilerin kötüye kullanımını eleştirir. Hikayelerde sıkça rastlanan temalar arasında din adamlarının ahlaksızlıkları, cinsellik, aşk ve insanların dürüstlüğü yer alır. Her hikayenin sonunda gençler kendi fikirlerini özgürce ifade ederler. Boccaccio yazdığı hikayelerde aşka özel bir vurgu yapmaz. İlişkiler isteyenler arasında olur, evlilik veya aşk zorunlu değildir. Hatta çoğu hikayede bir taraf mutlaka evlidir. Boccaccio'nun dikkat çeken bir noktası, müstehcen olarak nitelendirilen hikayelerde sıklıkla din adamlarının bulunmasıdır. Yazar, kiliseye karşı ahlaki ihlalleri açığa çıkararak okuyucularına seslenir ve bu tür hikayelerin usturuplu bir şekilde ifade edildiğini savunur.


Aziz Bey Hadisesi çok sürükleyici ve benim çok sevdiğim bir tür olan sonu baştan belli olan ve o olaya kadar örgüleri göreceğimi bildiğim hatta ve hatta hadisenin neden çıktığını bile tahmin ettiğim bir kitap oldu. Dedesinin tamburu ile sanatını icra etmeye çalışan Aziz kitabın baş kahramanıdır. Kahramanımız aşık olur, Maryam Beyrut'a gitmek zorunda kalır, aralarındaki aşkı çok büyük sanırız, değil. Aziz'in kafasında kurduğu peşinden koşma "Don Juan'lık" sezdim. Aziz de Beyrut'a gider. Zamansız bir kitap olarak görülse de tahminimce 1950-1960 yılları arasında geçen bir kitap. Tabii bu benim tahminim. DP iktidarı zamanında önüne geçilemeyen şehre göç, arabeskin yaygınlaşması vb olaylar bu süre zarfında oldu. Kitabın bir bölümünde "Sofradan mezeler gittikçe azalıyor" yazıyor. Bu da Türk Sanat Musiki kültürünün yerini Arabesk kültürüne evrilmesini gösteriyor. Bu bir inceleme yazısı olsa da ben Dede-baba-oğul üçlemesini işlemek istiyorum. Romanın orta bölümlerinde Vuslat karakteri karşımıza çıkıyor, nedense Maryam'a gücü yetmeyen Aziz Bey'imiz ilk konuşmalarında Vuslat'ı aşağılayabiliyor. Ve iktidarını sağladığı Vuslat ile evleniyor. Daha ilk diyalogdan anlamıştım. Aziz bey gibi nice insan hayatımızın her köşesini kapmış durumda. Babası gibi kaba bir adam, saygıya muhtaç özüne bakılırsa çok ezik bir karakter. Gücü olduğu zaman ondan karizmatiği yok, gücü olmadığında ise yardıma muhtaç bir dilenci gibi.


Ay ışığı yoğunca demir pencere korkuluklarını aşıp değerbilmez Acar'ın duvarlarından süzülüp parkelere sızıyordu. Kararmış kalın ve saten perdeler, rüzgarın serin nefesiyle dalgalanıp gökyüzünün doğurgan nefesini boş odaların küt göğsüne serdi. Yaşlı Acar ciğerlerini havanın zımpara gibi sert ve gergin yüzüyle temizledi. Semtin asfalt yüzünü hışımla arşınlayan yağmur kokusu ve dışarıdan avucuna akan yaşlı bir dünya. ve tam da o anda dünyanın herhangi bir köşesinde buruşuk derisi çakıldığı çarmıhta kalan yeni bir düşün savunucusunu doğurdu kelimeleriyle. Ancak bir hayat onurlu bir amaç için bu kadar sefilce yaşanabilirdi.


Bir hayli sıkılmıştım, her günüm dün ile aynı, yarından farksızdı. Nasıl değiştirebilirdim bazı şeyleri? Nasıl tekrar hissedebilirdim yaşamayı? Bir yolunu bulmalıydım, aynaya baktım ve değiştirmem gereken kişiyi gördüm. Etrafımda olup biteni değiştiremezdim ama kendimi... kendimi pekala değiştirebilirdim. Aynada gördüğüm kişiden başladım değişime. Sabah uyandım ve sıradan işime giderken otobüse binerdim, bu sefer binmedim. Başladım yürümeye. Rüzgarın, güneşin, yeşilliklerin tadını çıkarmaya baktım. Etrafı izledim, bir sokak sanatçısı gördüm ve bir süre onu izledim. Benimle birlikte onu izleyen insanlara baktım, hep beraber sanatçının çaldığı ritme alkışla eşlik ediyorduk ve bu beni mutlu etmişti. Yürümeye devam ettim, her zaman işime vardığımda yapardım kahvaltımı ama bu sefer bir Sokak Satıcısın'dan aldım kahvaltımı, yaşlı bir amcaydı ve biraz sohbet ettik. Yaşadığı zorluklardan bahsetti, klasik bir şekilde siyaset konuştuk ve aramızda onlarca yaş, tecrübe farkı olmasına rağmen ne kadar aynı olabildiğimizi fark ettim. Sonunda işimin olduğu binaya vardım, yemeğimi bitirdim ve mutlu bir şekilde içeri girdim... meğersem değişim bir seçim uzaklıktaymış bunu gördüm.


Bir bardağın işlevinden bile acizdir insan. Canını yakan anıları akıtamaz, yüreğinden ve zihninden. İnsan o kadar aklanmaz bir varlıktır ki çatlayacağını bilse bile devam eder acımaz kendi yüreğine ve bedenine... Fazlasını alır alır durur da çatlar yüreği ortasından. İçine aktıkları kalbinden sızarken bile aklanmaz insan.... Yazık değil midir ruha? Ruh kararlarının farkındayken insan ruhunu bastırır. Ruh yarasından yakınırken bile neden durmaz insan? Neden eskitir bu kadar değerlerini ve kendisini.