Bilen bilir, şehirlerin ve ilçelerin otostop çekmek için durulacak bazı bölgeleri olur. O bölgeler bazen bir yol ağzı, bazen bir minibüs durağı bazen de herkesin bildiği simge bir yerdir. Ama her halükarda böyle yerler yerleşim yerlerine uzak ve araçların yoğun bir şekilde geçtiği yerlerdir. Bana göre Didim'deki Tavşanburnu Orman Kampı da öyle yerlerden birisi. Halk arasında, ki şehir içi minibüslerin üzerinde de böyle yazar, adı kısaca Orman Kampı'dır. Orman Kampı Didim'in girişindedir ve minibüslerin gittiği son duraktır. Bu yüzden Didim merkezde iseniz 1 numaralı minibüslerle oraya kadar gidebilir ve oradan istenirse Söke-Aydın tarafına, istenirse de Kuşadası-Selçuk tarafına otostop kolaylıkla çekilebilir. Bu haftaki izin günümde rotam Didim'e 25-30 km uzaklıkta bulunan Milet Ören Yeri. Buraya gitmekteki amacım sadece içimdeki gezme tutkusunu tatmin etmekti fakat yine bir geziden fazlasını bulmuştum. Hep böyle oluyor açıkçası. Her insanın gezme şekli farklıdır tabii. Ben de otostopla gezmeyi seviyorum ve kendime yakıştırıyorum. Aksi takdirde, planlı olmak, mesela bir otobüs bileti alıp da bir yerleri ziyaret etmek bana pahalıya da patlayabiliyor. Bu yüzden otostopun hem maddi hem de manevi anlamda katkısı sayılamaz derecede fazla. Arabasına bindiğim her insandan yeni bir şeyler öğreniyorum. Okumakla edinilemeyecek şeyler bunlar. Bazen de her araçtan inişimde kendi cahilliğime yanıyorum. Ulan insanlar neler yapıyormuş, ne işlerle uğraşıyormuş, bense boş boş yaşamışım bu yaşıma kadar. diyerek kendime ve doğup büyüdüğüm coğrafyaya acı bir küfür savuruyorum. Bu arada, ülkenin doğusunda büyümekle batısında büyümek arasında fark olmadığını savunan varsa siz de benden okkalı bir küfrü hak ettiniz, geçmiş olsun! Devam edelim, maceramı anlatayım. Orman Kampı'nın oraya minibüsle gelmiştim. Havada kavurucu sıcağın yanında tişört ıslatan bir nem vardı. Böyle bir havada yola çıkmak belki aptallıktı. Yine de insan sabah saatlerinde havanın böylesine bezdirici olabileceğini tahmin edemiyor. Arabalar burada vızır vızır geçiyordu. Neyse ki bu durum içinde bulunduğum duruma artı değer katıyordu. Şansıma Alman plaka gurbetçi arabaları ve diğer lüks otomobiller geçiyordu hep. Daha önceki otostop maceralarımda da bahsettiğim gibi bu tip arabalar asla durup da yoldan birilerini arabalarına almıyordu. Daha çok yöre evine, tarlasına, arazisine giden yöre halkı arabasına alıyordu. Bu insanlar da araçları olmadığında yola çıkıp birilerinin onları almasını bekleyenlerdi. Yani taşrada, yola çıkmak, yoluna çıkmak gibi bir kültürün de varlığından bahsedebiliriz. Bu sefer arabasına bindiğim kişiler bir çiftti. Arabayı süren adam, konuşmalardan anladığım kadarıyla, Didim'de görev yapan bir askerdi. Hanımefendinin ise sadece Didim'de yaşadığını anlayabildim. Sağ olsunlar benim için yaklaşık 500 metre ileriden dönüp geldiler. Yan koltuktaki abla Bak senin için nerelerden dönüp de geldik, artık dünya düz desek de katılmak zorundasın. demişti. Yani bilindik bir otostopçu ve araç sahibi arasında geçen bir espriyi yapmıştı. Yol Akköy-Yeniköy tarafına doğru gitmekteydi. Araç sahibinin ise bir rotası yoktu. Öyle dolaşıyoruz be abim. demişti. En sevdiğim araç sahibi tipi: her yola gelir, biraz kanına girersen seni gideceğin yere kadar bile bırakır. Öyle de olmuştu. Abi devriye gezen jandarma araçlarının birinden rica edip beni Milet'e gönderecekti fakat devriye saati olmadığından kendisi bırakmaya karar verdi. Ben ise biraz deyim yerindeyse, ağız yapıp Yok abi ne gerek var, ben bir araç daha bulurum, yolunuzdan olmayın. diyordum. Abi ise bu sinyali alıp beni Milet'e kadar bırakmıştı. Yol çok uzun değildi açıkçası. Akköy'den sonra 3-5 km bir şey kalıyordu. Bu arada Akköy'den de bahsetmek gerekir tabii. Burası aslında bir köy. Aydın'dan gelenlerin içinden geçtiği, ana caddesinde teyzelerin tezgah kurup kendi hazırladıkları ürünleri sattıkları bir köy. -Çoğunlukla zeytinyağı ve incir satıyorlardı.- Yoldan geçen araçlara selam vererek onları ürünleri almaya teşvik ediyorlardı. Tam bir yazlık Ege dizisi çekilmelik ortamı olan bu köyde evler beyaza boyanmış, kapıları pencereleri ise maviye. Köy meydanında bir kıraathane ve bir sanat atölyesi. Evet! Kıraathane karşısında bir sanat atölyesi. İşte tam da absürt komedili bir Ege dizisi malzemesi. Senaryo ise şu şekilde: Kıraathanedeki dayıların eşleri köye yeni açılan bu sanat atölyesine gelmeye başlayacak. Bu hanımlar el işidir, örgüdür, yöresel yemeklerdir bunlarla uğraşacak. Kitap okuyacaklar ve derslere girecekler. Halk arasında entel denen uğraşlar edinecekler. Sonra akşam evde dayılara Bana heç değer vermeyyong gari Kazım! Hayatımıza biraz heyecan kadmag isteyyom. gibi sözler söyleyecekler. Fazla sürmesine gerek yok, yazı çıkarsın yeter bu dizi. Sonuç olarak gezmeye değer bir köy ve sessiz sakin olduğu her yerinden anlaşılıyor. Bindiğim araç bu köyün içinden geçti ve Doğanbey yönüne doğru yöneldi. Artık Milet'e 5 km kalmıştı. Yol boyunca araçtakilerle tanışma seviyesinde muhabbet ettik. Gerçekten iyi insalardı. Ettiğimiz bu kısa muhabbet bile çok zevkli geçmişti. Ben burada Milet'in tarihinden, oralardaki yapılardan bahsetmeyeceğim ki aslında çok da bilgim yok. Ben sadece ne yaptığımı, ne yaşadığımı yazacağım. Meraklısı olanlar ya zaten gitmiştir ya da gitme planları kuruyordur. Araç o kadar kısa sürede gelmişti ki oraya, ön koltuktaki abla İşte geldik. dediğinde afallamıştım. Araçtan indikten sonra tabelada Giriş Ücretlidir yazısını görüyorum ve bir an umutsuzluğa kapılıyorum. O devasa yapı karşımda duruyor ve ben giremiyorum. Biraz yürüdükten sonra Müzekart ofisini gördüm ve derin bir oh çektim. Müzekart ile, eğer öğrenci iseniz, 30 liraya bir yıl boyunca bütün müzelere, ören yerlerine ve bazı tarihi yapılara girebiliyorsunuz. Ben de hemen süresi dolan kartımın yerine bir tane yenisini çıkardım oracıkta ve hemen içeriye daldım. İlk izlenim olarak şunu söyleyebilirim, bu yapıyı oluşturan taşlar gerçekten devasaydı ve oldukça ağır görünüyorlardı. Girdiğim bu yer günümüzde amfi tiyatro gibiydi. Hep bahsedildiği gibi akustiği de bayağı iyiydi. Çünkü, sahne kısmında konuşan turist rehberini olduğu gibi duyabiliyordum tepedeki bölümden. Milet sadece bu amfi tiyatrodan ibaret değildi elbette. Arka taraflarında daha sonradan inşa edilmiş cami kalıntısı ve daha yakın döneme ait kalıntılar da vardı. En çok da taşların üzerinde gördüğüm Latin alfabelerine şaşırmıştım. Onlara dokunurken ellerim titremişti. İlginç bir histi binlerce yıl öncesine ait birisi tarafından yazılan harflere dokunmak. Hala oldukları yerde duruyorlardı. Yağmur, çamur, yıllar onları etkilememişti. Keşke o yazıları anlayabilseydim. Bu şekilde onu yazan insanla gerçek bir iletişim kurmuş olacaktım. Ama yine de binlerce yıl önce insanların yazdığı bu yazılara dokunarak onlarla iletişime geçtiğimi hissedebiliyordum. Yürürken işte o insan bu taşı buraya koymuş ve belki de şurada, yerde duran taşa basarak oraya uzanmış ve bu yazıyı o taşa kazımıştı, diyordum. Bu tünelden geçip bu basamakları tırmanıp işte tam burada tiyatrodaki insanlara seslenmiştir belki de. O an benim de bağırasım gelmişti, yalan yok. Hep ders kitaplarında, internette, bloglarda gördüğüm o sütunlu yapılar şimdi karşımdaydı. Altına geçip oturdum bir tanesinin. Sonra dokundum, sarıldım. O an orada değildim sanırım. Bir İyonyalı ile muhabbetteydim. Onun yaptıklarını yapıyor, onun yaşadıklarını tekrarlıyordum. Yine dalmıştım içime. Çıkmıştım bir yolculuğa fakat bedenim duruyordu olduğu yerde. İşte yine olan olmuştu. Fiziki çıkılan bir yolculukta, içlere doğru gidilen bir yolda oturmuştum yol kenarına. Kendime geldiğimde oturduğum mermerin serinliğini hissetmeye başlamıştım. Hava oldukça sıcak olmasına rağmen o mermer taşı bayağı soğuktu. Oradaki yapıları biraz daha gezdikten sonra ören yerine çok da uzak olmayan bir konumda Milet Müzesi'ne girdim. İşte burada biraz serin hava vardı. Güneşten kızaran göz altlarım, yanan ensem ve kollarım biraz olsun burada rahatlamıştı. Tekrar Müzekart okuttum ve girdim oraya. Burada Milet'in bir liman şehri olduğunu öğrendim. Daha sonraları Büyük Menderes Nehri bu antik şehrin limanlarını alüvyonlarla doldurmuş ve şehri denizden yaklaşık 10 kilometre uzaklaştırmış. Milet de günümüzde Balat adını almış. Balat'ta yol kenarında, arazilerde ve hemen hemen gözle görülen her yerde kalıntılar mevcut. İnsanlar o kalıntıları belki evlerine götürüyor, süs eşyası olarak kullanıyordu. Bir tarlanın ortasında yer alan evin önünde bu kalıntılardan vardı. Latin alfebeleri de üzerindeydi. Dönüş yolunda bir traktöre binmiştim fakat bu traktör daha önce bindiğim ve sürdüğüm traktörlerden farklıydı. Bir kabini ve kliması vardı. Traktöre alan dayı bir çiftçiydi ve çok da fazla yol alamadık onunla. O çiftliğine girdi bense yol kenarında geçen araçlara parmak kaldırmaya devam ettim. Birkaç dakika sonra bir abi aldı arabasına. Bu abi Trabzonluymuş ve Didim'de büyükbaş yem üretimi işine girmiş. Artık nereden ne şekilde Didim'e gelmiş bilemiyorum. Çünkü bu abi direkt olarak Didim merkeze gidiyordu ve sesimi çıkarmadan çok da muhabbet etmeden oturdum arabada. Zaten adamın gideceği yer orası fazladan dil döküp de kendimi bir yerlere bıraktırmaya çalışmadım. Zaten abi de çok konuşkan bir tip değildi. "Gidiyorum işte, gel güneşte bekleme." diyerek almıştı arabasına. Didim'e vardığımda gün öğleden sonra idi. Hemen kaldığım lojmana gidip güzel bir duş alıp rahatlamak istedim ki öyle de yaptım. İşte yine bir yolculuk yine bir öğreti, yine bir anı edinmiştim. Ne guzel anlatmissiniz, ben de gittim geldim sanki. :) kaleminize sağlık.


İnsanın aynı dönemi paylaştığı bir yapıtı, henüz neşredilmiş bir kitabı alıp okumaya başlaması irdelenmesi gereken dolambaçlı bir seçimdir. Enkidu ve Gılgamış, Enkidu ve Gılgamış'tır; İvan Karamazov ve Alyoşa, İvan Karamazov ve Alyoşa'dır. Antikite ve klasikler yüzyıllardır varlığını koruyarak yüz binlerce okunurken bizlerle bu eserler arasında kuşatıcı, kendine mal eden, benimsenmiş tanışlıkta bir ilişki kurulur. İnsan klasik eserleri temellük eder zira onların ardında bıraktığı zaman insana tesir etmiştir. Fakat yeni çıkan bir kitabı neden okuruz? Bu yeni çıkan kitabın karakterleri de kimdir? Çağdaşımız yazar bize ne söyleyebilir? Dili nasıldır, o yazmaya yazgılı mıdır? Bu dolambaçlı seçimde yürüyeceğiz. Bilindiği üzere, Auschwitz'den sonra şiir de yazılmıştır roman da. Hala yeni bir şeyler söylenmesinin mümkün olduğu inancı, türümüz için varlık koşulu denilebilecek kadar önem arz eder. Yeni söylenleri salt yeni oldukları için değil yenide ne bulduklarını merak ettiğimiz için de okuruz. Yeniyi başkaları beğendiği için, dışarının düşüncesinin tesiriyle de okuyoruz. Geçtiğimiz günlerde, Türkiye'de Kürt bir yazar olan Mustafa Orman'ın Annem Gittiğinden Beri Çiçek Ekmiyoruz Bahçeye romanı Vedat Türkali Edebiyat Ödülü birinciliğine layık görüldü. Halihazırda bir yılını doldurmamış bu yenidoğan kitaba tekrar dönmemiz için birincilik ödülünün yeterli bir sebep olduğunu söylemeye gerek yok. Roman bir etnik-kurmaca, temelde ise gündemin etkilemesi altında. Yazarın farklı bir dilde düşünüp dayatılan bir dilde yazdığı üslubuna aralıksız yansıyor. Romanın ruhunda söylenmek istenenden ziyade söylenmeye çalışılan bir dilsel kargaşa var. Coğrafya ve zamanıyla da yüklenen Annem Gittiğinden Beri Çiçek Ekmiyoruz Bahçeye, okurundan atipik bir terkidünya okuma talep ediyor. Yazar, aidiyet endişesiyle beslendiği Kürt sözlü kaynaklarını, taşradan seyrettiği metropol taht oyunlarını ve yeryüzünün lanetlilerini boşveremediği etnik kaygılarını dile getirirken hikayesini arkaik bir yöntem olan dişil bellek üzerine bina ediyor. Romanın tarihsel manivelası, yazarın yaşatmak mecburiyetinde olduğu bir 'Koca Karı'nın ültimatomunda (Unutursanız yaşarsınız, hatırlarsanız hiç yaşayamazsınız, s.14) kurgu çarkını döndürüyor. Yazarın gazeteci kimliğiyle eylediği insan ve gündelik yaşamı röportajları, hikaye toplayıcılığı, belgesel yönetmenliği gibi işlerinde de şiarı olan belleği yaşatmak, halk hafızasını yaşar kılmak romanda bir ikircimle işgal altında sanatçı olmanın bilinçdışı yaratım bariyerlerini ortaya çıkarıyor. Sözden önce endişe olan topraklarda, mekan-zaman bozulmasıyla sonuçlanacak olgusal bir gerilimle yazmaya devam etmenin... mekandaki boşluğun, mekanın geçmişiyle dolmasına neden olduğunu okuruz. (s.55) Sonuç olarak yazar, kendi deyimiyle, sınırların yalayıp yuttuğu onca ad ve hikayeye (s. 44) bir tanıma bakışı yönelterek halkında bütün halkları, kahramanlarında bütün insanlığı sahiplenir; daha dün doğan bir kitabın okurca içselleştirilmesine sebep de işte bu insanlık sevgisidir. Annem Gittiğinden Beri Çiçek Ekmiyoruz Bahçeye'nin hangi roman kategorisine veyahut nesir formlarının hangisine ait olduğunu bir yana bırakıp İnsan membaı aidiyet duygusundaki sevmek ısrarını takdir etmek gerekiyor. Narziss'in Goldmund'a söylediği ''Sizler anne kökenlisiniz, annenizin koynunda uyuyorsunuz.'' coşkulu gizdökümlemesi, sanatçı şuuru ile bellek ilişkisinin bir girişidir. Anılarla oluşagelen belleğin kimlikten ayrılamaz bir parça oluşu kimliğimizi paylaştığımız insanlarla bizim hikayemizi yepyeni bir bütün kılar. Anne, Marquez'in deyimiyle, bizi bir kereliğine ve sonluluğa doğuran kişi olmakla birlikte yaşarken ölüp tekrar tekrar doğmamızı dayatan yaşamın da personifikasyonudur. Anne yaşamdır, kimliktir, bellektir; anne hatırlayışı getiren, unutuştan sakınandır. Annecil kökenler şuuru geçmişin melankolisiyle donattığı gibi şimdinin neşesini de ulular. Anne coğrafyada kader-üstü sabit kimse iken ulusal ideolojinin de devamlı yeniden üreticisi bir kimlik yatağıdır. Dilimiz için ana dilimiz diyor olmamız etnik kimliğin inşa sürecindeki anne temelliğini kanıtlar. Bu bağlamda, Annem Gittiğinden Beri Çiçek Ekmiyoruz Bahçeye romanının baş kahramanı unutma hastalığına yakalanan ananın oğlu Asaf'ın, hikayesini duyduğu unutmayı koşullayan ana ile ilişkisi bizleri iki analı Eros'a üçgenine götürür. Gerçekten de Eros'un ebeveyn çiftleri çeşit çeşittir; Eros'un ismi geçen bir diğer annesi de İlkel Kaos olarak adlandırılan Gece Tanrıçası Nyks'tir, açlığı, ölümü, kabusları ve kötücüllüğü simgeleyen güçlerin yaratıcısı Nyks. Eros'un yıkıcı şehvetini, sefih tutkularını aldığı İlkel Kaos boşluğunun zamansızlığa belleğin yokluğuna tekabül ettiğini görmek zor değildir. Sanatçı-yazarın varmaksızın bildiği bu sırda ikilikler oynaşır: Toplumsal olarak arafta sıkışmış, başarısız Asaf, yolunu çizemediği yaşamında, unutuşla tehdit eden ana ile unutuşa yakalanmış ana arasında bir seçim yapmak üzeredir zira hayatındaki herkes ve her şey, Ayhan Hoca, unutamadığı karısı, Galip, Asaf'a unutmamak şartını koşuyor, hatırlamak mecburiyetini dayatıyordur. Asaf, Kahin'e gider. Mela, Asaf'a insanlara bir şey göstermesi lazım geldiğini söyleyerek ona hatırlayışı sunar. Halkını unutmaktan esirgemesi Asaf'ın da şahsi kabul ve anımsayışlarıyla olacaktır. Evvela kendiyle yüzleşerek halkını yüzleşmeye çağıran Asaf hatırlayışa yürürken Hanip ise bellekten kaçar. İki kollu romanın Asaf kısımlarında hakim bakış açısı kullanılırken Hanip'in hikayesinde esrarengiz bir -sen diliyle yazılış tercihi düşündürücüdür. Birisi Hanip'e karşı konuşmaktadır, sormaktadır: Vaziyetin, serpildikçe dallarını ve yapraklarını saksıdan taşıran çiçek gibi değil miydi? (s.87) Cılız karlı ışıkların düştüğü, gri isin sindiği, kışın soğuğuna löküzün mütevazı sıcağıyla direnebilen Asaf mekanında Hanip'in başkaldıran bir canlılık, kösnül bir bahar taşıdığını okuruz. Bir akisli hayat, nizam arayışındaki politik Asaf'ı çürümeye, kimliksiz Hanip'i ise bollaşmaya yazgılıyorken, bu iki kahraman parçalanmış bir toprağın sembolü olur. Oğullar parçalanmıştır çünkü ayaklarının altında aidiyeti noktalayan toprakları parça parçadır. Hanip'in simgesel babası ve alter egosu olarak Asaf, yarım kalmışlığın mukavemetsizliğiyle, aşksız çürümeye dönmüşlüğüyle Sen yoksan ben de kalmayayım bu dünyada diye ağıt yakan kadını dinlemektedir. Babanın çürümesi, oğulun boy vermesi demektir. En nihayetinde, unutuşu getiren ananın katı merhametiyle dirildiğini, Ana Tanrıça'nın Koca Karı yüzüyle bir felaketin şifasıyla görünerek halkı masumiyet pelerini altına alıp unutuşla huzura yatırdığını okuruz. Koca Karı Ana, halkı, onu yok etmek isteyen Baba'ya karşı ancak Baba'nın tohum attığı yeri yok ederek, belleği bozarak koruyabilecektir. Ta ki bellek özgürleşene kadar... Annem Gittiğinden Beri Çiçek Ekmiyoruz Bahçeye romanı Yaratıcının insanı terketmediğinin emniyeti ile başlar, yolunu şaşırmayan arkadaşın emniyeti ile son bulur. 'Kahramanın Sonsuz Yolculuğu'nun hikayesi, dişil kökenli Hanip'in bir tohum varlığına gelmesinden sonra anlatılması zor bir güzellikle toprağı delmesinin hikayesidir. Çürüyen ve yok olan babayı gölgesi altına almış çok yüzlü ve sonsuzlu Anne'ye dönen Hanip artık hatırlamanın ta kendisidir. O artık bir ağaçtır. Anneden alınan bir kimlik vardır fakat o sonludur, anne bir kereliğine verdiği hayatı zaman tahakkümü mekan sınırlılığında verirken, zaman mekanı aşan kahraman sonsuzluğu da annecil doğada, özgürleşmiş tende bulur. Toprak toprak beden toplayan, sınırlara aldırış etmeksizin İnsan olmanın direnişini veren aşkını ve başkaldırısını usanmadan yürümüş Hanip eve döner. Her zaman eve döneriz. İç Anadolu köylüleri bahçeye hayat diyor fakat bunu öyle bir mecaz veyahut söz sanatı niyetiyle değil gerçekten mekanın isminin hayat olduğunu düşünerek diyorlar. Kerenyi'den ilham alarak, Bahçe'nin onlar zihninde Hayat olarak belirtilmesinin sadece anlatılan hikaye değil bir tür yaşanan gerçek olduğunu söyleyebiliriz. Kadim düşünce, yaşamın döllendiği, varlığın çiçeğe durduğu yer olan bahçeye hayat diyerek hayatın hayat içerisinde olduğunu örtük de olsa itiraf etmiyor mu? Latince kapalı, etrafı çevrilmiş bahçe anlamına gelen hortus conclusus iki kere çevreleyişe atıfta bulunur. Bu tekrarlı muhafaza yaşamın en hassas olduğu anı, annenin şişmiş karnını çevrelemekteyken aynı Botticelli'nin Primavera tablosunda olduğu gibi Anne'yi Bahçe'nin merkezine alır: Neşeli bir ululama, babanın yokluğuna denk gelmiş bir bereket anı daima dönülmek istenen yer olarak bilince kazınır. Tahakkümün olmadığı salt özgürlüğün hüküm sürdüğü bu Bahçe'de tek bir yaratıcı olarak Anne'ye dönenin Hanip olması ise büyüleyicidir zira ismi kendisine değiştirilerek verilen terkettiği ülkesinde Hanif adını bırakan O'dur. Tek tanrılı dinlerden önce Tek Olan'a inanan anaerkil dinlerin tapınanı olarak hatırlayışa döner, Hayat'ın Bahçesine. Romanında halkını meşe ağaçlarının sonsuzluğuyla bir kılan yazarı sanatçı kimliğinden soyduğumuzda tuttuğu yasın şifasını Hanip ile bulduğunu söylemek yanlış olmayacaktır. Sonuç olarak, Mustafa Orman Annem Gittiğinden Beri Çiçek Ekmiyoruz Bahçeye diyerek, halkına annecil bir umudu aşılama arzusu taşıyan bu romanında varlığın muhafazasının annenin dilinde, annenin belleğinde saklandığını aşikar etmiyor mu? Son dönem edebiyatı için bir anahtar niteliğinde olacak bu romanın ihtiva ettiği anaerkil gizemler Kürt kadın kimliğine getirdiği övgüler ve oğullara yönelttiği öğütler tanık olduğu bugünün Türkiyesindeki mülteci olgusuyla birleşerek hiçbir şeyin söylenmemiş kalmayacağı sıcak belirginlikte bir Orta Doğu panoraması sunuyor.


Sana uzun zamandır yazamadım, lakin beni anladığını, bana gücenmediğini ve neden yazamadığımı zaten bildiğini tahmin ediyorum. Bugün dünyanın başka bir yerinde, başka insanların hikayelerinde kendimi görünce, hayatın beni yeni bir rüyaya attığını nihayet idrak ettim. Aylardır başka bulutları görüyor, başka yağmurlarda ıslanıyorum. İyice uzayan saçlarımı başka bir güneşte kurutuyor, yıldızlı geceleri şimdi uzaklarda kalan tepedeki çimenliğimizi anımsayarak başka bir tepeden seyrediyorum. Hayır Dodok, gökyüzü her yerde aynı değil, laciverdi başka, ışıltısı başka, inan bana. Yeni gökyüzüme, yeni toprağımın vereceği çiçeklenmiş badem ağaçlarına, yeni rüzgarımın uğultusuna, yeni denizimin boğazımı yakan tuzuna alışmaya çalışıyorum. Bahçemdeki manolya ağacının yapraklarının arasından oturma odama giren güneş ışıklarının dansını hayranlıkla izliyorum. Babam bana bahçemizdeki yenidünya ağacının resmini gönderiyor, nerede bir hayat varsa orada bir çiçek açıyor diyorum. Başka sevinçler, bizi birbirimize bağlayan incecik kırmızı ipler, uzaktayken de birlikte hissedebilmenin güven veren yanı. Patlıcan kızartırken aklıma ben çocukken annemin kızartma yaparken mutfak tezgahına serdiği gazete kağıdı geliyor, yaz günlerinin akşamüstü meşgalesi her yerde aynı diyorum. Uzun ve yavaş yürüyüşler yapıyorum, yavaşlamayı öğreniyorum burada, durmayı, durabilmeyi. Önceleri tuhaf bulduğum şeyleri şimdi daha anlamlı buluyorum, bu alışmak mı sevmeye başlamak mı bilmiyorum Dodok. Burayı sevmekten, buraya köklenmekten korkuyorum. Elli yıldır aynı barı işleten yaşlı kadın, kamburlaşmış sırtını doğrultmaya çalışarak kahvemi uzatırken benim hikayemi soruyormuş gibi yapıp kendi hikayesini anlatmaya başlıyor. Çok yaşlandım diyor, artık bazı şeyleri hatırlayamıyorum. Ona nereden geldiğimi, burada ne yaptığımı anlatıyorum, beni ilgiyle dinliyor. Eskiden burası da kalabalık ailelerle dolu canlı bir yerdi diyor, ayakta durmaktan yorulunca barın arkasındaki taburesine oturup derin bir nefes alıyor, belli ki anlatmaya devam edecek. Söyleyeceği şeyden hoşnut olmadığını anlıyorum. Sonra herkes yavaş yavaş gitmeye başladı burdan, sadece yaşlılar kaldı. Onlardan da her gün birisi ölüyor işte. Aklıma Onat Kutlar'ın dizeleri düşüyor, keşke anlasa da ona da okusam diyorum. Gün içinde kaç kere oluyor bilmiyorum, gözümün önünden, aklımdan, parmaklarımın ucundan şiirler geçiyor. Oraya buraya dağılıyorlar, bazen toparlayamıyorum. Dökülüp saçıldıkları yerde bırakıyorum, sanırım artık duygularımı da toparlayamıyorum. Bir dağınıklık, bazı yerlerde boşluk ama bazı yerlerde üst üste yığılmışlık, nereye ait olduğumu bilememek, nereye gitsem göçer olmak, gözümde büyüyen yollar, yolların sonunda beni bekleyenler, artık beklemiyor olacağından korktuklarım, neyi nereye koyacağımı bilememenin kırılganlığı. Ortaçgil dinliyorum böyle hissettiğim zamanlarda, Sait Faik okuyorum, fotoğraflarımıza bakıyorum uzun uzun, sayfalarca yazıyorum. Üzüm bağlarının arasından kıvrıla kıvrıla inen dağ yollarında bin yıldır aynı yerde duran manastırları, zamanı ortaçağda durdurmuş ıssız kasabaları, tahta masasında yüzünü yola dönüp sessizce oturan ihtiyarları görüyorum. Zeytinlikler görüyorum sonra, durup ağaçların arasında yürüyorum bazen. Delice zeytinler bana seni hatırlatıyor, bir gün başkalarına da beni hatırlatsın istiyorum. Zamanın nefes almakla geçen günler değil, birinin aklında olmakla ilgili olduğunu söyleyen şarkıyı mırıldanıyorum. Uzaktan çan sesleri duyuluyor, saat dört oldu diyorum. Zamanla ne derdimiz var anlamıyorum, saat dört olsa ne beş olsa ne. Sonra kasabanın çocuklarına portakal kabuğundan diş yapmayı öğrettiğim akşam eve kadar birlikte yürüdüğüm arkadaşım, soğuktan üşüyen ellerini ceplerine sokarak bana kocasını ve kayınvalidesini anlatıyor. Annesi onu öyle güvensiz büyütmüş ki, bensiz bir gün yaşayamaz diyor. Gülümsüyorum ister istemez, yaşar güzelim, yaşar diyorum; herkes herkessiz yaşar.


2018'in son günleri artık. Meşhur Doğu Ekspresi ile Sivas'a gidiyorum. Bilin bakalım tekli koltukta kim oturuyor? Evet, ben. Pişmaniye satan dayı, elinde milattan önce kalan pişmaniye ve kaymakları, "Bende iki günlük mal bulamazsın abiciğim." diyerek insanlara satıyor. İnsanlar kalbini kırmamak ve ağızlarını tatlandırmak için ona hem güler yüz ve para veriyorlar. Şimdilik yazacaklarım bu kadar, kulaklığı takıp müzik dinlemeliyim... Trenimiz şu an Kayseri'nin Boğazköprü beldesinde. "Gidiyordu Elif kanısı..." İşte o kanı bu tren. Başım ağrıyor, midem bulanıyor. Sivas'a ne zaman varacağız, hiçbir bilgim yok. Sol arka çaprazımdaki ablalar ise tren hareket ettiğinden beri hiç susmadılar. Maşallahları var. Her ne hikmetse gözlerim ağrıyor, uykum geldi ama hala uyuyamıyorum. İki önümde bulunan beyefendiler ise horuldayarak tatlı bir uyku ziyafeti çekiyorlar. Bu yol, yanında bir yol arkadaşı yoksa çekilecek çile değil. Allah'tan yanıma bu defteri ve bir adet Emine Işınsu romanı almışım. Böyle toplu kitlelerin kullandığı vasıtalar ile yolculuk etmek çok güzel bir anı. Her türden insanlarla temasta bulunabiliyorum. Yolculuk pek de beklediğim gibi geçmiyor. Büyüklerden ikram olarak sarma, börek beklerken yanımda oturan anne ve kızından bir dilim mandalinayı bile kapamadım... Ön sol çaprazımda oturan, doğudan geldiklerini düşündüğüm iki tane beyefendi var. Birisinin kolları baştan aşağı dövmeli, diğeri de yaşça büyük ve sigaradan ses telleri zarar görmüş; şeker hastası olan biri. Onların konuşmalarını dinlemek bana hayli zevk veriyor. Bu zamana kadar da göz temasında bulunup tebessüm ettiğim tek kişi onlar. Arkamda oturan, çıtkırıldım ve her şeye söylenen Kayserili beyefendi hakkında konuşamayacağım... Biraz daha uyuduktan sonra "Kayseri efendim, on dakikaya Kayserideyiz efendim." diyen görevlinin sesiyle irkildim. Şu an insanlarda çok tatlı bir telaş var. Kayseri için trene binenler montlarını, şapkalarını, atkılarını aceleyle kombin yapıyor. Hepsinde memleketine, sıcak yataklarına, arkadaşlarına en önemlisi ailelerine kavuşma özlemi var. Benim ise sıcak yatağıma kavuşmam için nereden bakarsanız 500 kilometre var. Biraz daha uyuduktan sonra Sivas'a yaklaşmak üzereydik. Doğu Ekspresinin o meşhur tabelası ile meşhur pozu da verdiğime göre işlemimin tamamlandığını düşünüyorum. Bayılıyorum gezi yazılarına... Umarım devamı gelir. Ellerinize sağlık.


Çocuk yaşta annesizliği tattı, anneannesinin yalısında dadılar arasında bir çocukluk geçirdi. 100 çift beyaz eldiveni vardı, hiçbir kapı kolunu mendilsiz tutmazdı. Sayısızca dantel örmüş, nakış işlemiş, titizlikle evinin köşelerine sermiş, hiç evlenmemiş, latifeler ustası: Hüseyin Rahmi Gürpınar. Babasıyla birlikte Girit'e yerleşti. Orada kendini iyi hissetmeyince İstanbul'a anneannesinin yanına döndü. Çocukluğu buradaki dadılarıyla ve teyzeleriyle geçti. Zannediyorum romanlarında bu kadar çok kadın tiplemesi bulunması bu detayda gizli. Mülkiyeli bir yazardı. Ticaret mahkemesinde aza mülazımı olarak çalıştı. Ana dili gibi Fransızca bilir, tercümeler yapardı. Yazma tutkusuyla içi yanıp kavrulan Hüseyin Rahmi, işi bırakarak tüm maddi ve manevi kazancını yazarlık üzerinden yapmaya karar verdi. İlk öyküsü İstanbul'da Bir Frenk Ceride-i Havadis gazetesinde yayımlandı. Toplum için sanat anlayışına sıkı sıkıya bağlıydı. Evlenmedim, evlenmeyi de düşünmüyorum. Bekarlığın ceremesi kaç lira ise, çekmeye hazırım! dedi. Ahmet Sevengil, Hüseyin Rahmi'yi anlatan bir kitabında şöyle bahsediyor: Şimdiye kadar hiç evlenmemiştir. Bir gün sebebini sorduğum zaman önce sıkıldı. Çocukluğunda aralarında büyüdüğü eski İstanbul hanımlarından öğrenilmiş bir mahcubiyet edası ile kızardı, sonra galiba suali cevapsız bırakmış olmamak için gülümsedi: Yattığım odada başka nefes istemem, sinirlenirim; bunun içindir ki misafirlikte de kalamam, diye cevap verdi. Kendisi gördüğümüz Türk edebiyatı yazarları arasında akılda kalacak, farklı bir konuma sahipti. Ardında sayısız kıymetli eser bırakıp Heybeliada'daki köşkünde belki de zamanının en özgür ve özgün kişisi olarak 79'unda hayat yolculuğu son buldu. sanki bir anı kitabının içinden alınmış gibi. Anlatım tarzınız çok hoş.


Bilinç... Düşüncelerimizi, duygularımızı, deneyimlerimizi barındıran o karmakarışık ağ... Zihnimizin derinliklerindeki gizemli dünya... Algılarımızı şekillendiren ve dünyayı anlamamıza yardımcı olan bu yapı için, bir "filtre" benzetmesini okumuştum bir yerlerde. Bilincin sınırları keşfedilmeye çalışılırken, zihinsel süreçlerin karmaşıklığına ve bilincin zaman içindeki evrimine de düşüyor yol. Aynı zamanda bu yapı, zamanla değişiyor, dinamik. Çocukluk yıllarımızdan yetişkinliğe kadar, deneyimlerimiz ve öğrenmelerimiz bilincimizi etkiliyorken bu süreçte, kimlik ve benlik kavramları da bilinçle birlikte şekilleniyor. Ancak, bilinç düzeyinin derinliklerinde, bilinç dışı süreçlerin ve düşünce kalıplarının etkisinin büyüklüğü de kabul edildi tabii günümüzde. Bir diğer boyutu, sadece bireysel değil, aynı zamanda toplumsal bir versiyonu da olması. Kültür, dil ve sosyal normlar, bilincin evrimine katkıda bulunur. Toplumsal normlar, bireyin bilincini şekillendirirken, aynı zamanda toplumun bilinçaltında da izler bırakır. Bugün modern bilimle bilinci düşünürken elbette psikolojiden, nörolojiden gelen haberlere dayanıyoruz. Bununla birlikte Locke'un Tabula Rasa'sının da hakkını teslim ediyoruz. Freud'un, bildiklerimizin ötesinde de ayrı bir evren olduğunu hepimize dikte edişi de elbette bir mihenk taşı. Bilimsel bilgileri burada tabii ki fazla gündem yapmayacağım. Bizim derdimiz başka. Bilincin dinamik bir yapısı olduğunu söyledik. Anne karnındayken başlayan yolculuğumuzda olumlu-olumsuz ne varsa atıyoruz heybemize. Öğrendiğimiz yeni şeyler, kurduğumuz ilişkiler, deneyimlerimiz, hatta bazen karşılaştığımız zorluklar, empati berecimiz bile bilincimizi değiştirebiliyor. Bilincimizle birlikte duygularımız, algılarımız değişiyor, algılarımız değiştikçe dünyayı kavrayışımız, yorumlamamız dönüşüyor. Bunlar olunca da olaylara bakış açımız, beklentilerimiz, tercihlerimiz farklılaşıyor zaman içinde. Önceki gün sevdiğimizi ertesi gün kabul etmez oluyoruz. Artık başka bir benlikte, başka bir kimlik edinmiş oluyoruz dediğimiz gibi. Toplumlar bu ortak bilinçle birçok ortak faaliyeti birlikte yürütürken bu bilinç de stabil kalmıyor elbette. Toplumda inançlardan en kutsal ortak değerlere kadar her şey değişebiliyor zamanla. Tarihi renklendiriyor bunların da hepsi sonra. Değiştikçe geriye dönüp eskiyi terk ettikleri için de utanmıyor toplumlar. Dönüşüm, kendi meşruiyetini kendi içinde barındırıyor. Peki birey? Birey utanıyor mu değiştiği, dönüştüğü için? Bazen, belki. Utanmalı mı peki? O da tartışılır. Neye dönüştüğüne göre belirlenir herhalde gereklilik. Ne var bize bu tercih değişimlerini serbest kılan? Bilincimizin dönüşmesiyle birlikte dünyayı algılamamızı ve aldığımız kararları başkalaştırmaya izin veren sistem ne? Elbette demokrasi... Bir demokrasiyi gerçek bir demokrasi yapan en kilit işlerden biri yurttaşların aktif katılımı. Bu aktif katılım da elbette önce politik bir duyarlılıkla, ardından bu duyarlılığı olumlu şekilde doğru yere kanalize etme şartı olarak politik bilinçle geliyor. Yurttaşların edindikleri politik bilincin temelinde de tabii ki kişisel bilinç seviyelerini yukarı çekmeleri yatıyor. Duygusal derinlikleri, tecrübeleri, öğrenme çabaları, yukarıda saydığımız bilinci değiştiren süreçlerin hepsi. Toplumsal anlamda daha sağlıklı şartlarda daha iyi yaşamlar sürebilmemiz için alınacak kararların kalitesinde gelişmiş bilinç düzeylerine ihtiyaç var yani. Ancak bunlar, kuşkusuz sadece bilinç düzeyine göre politik hayatta söz söyleme hakkı anlamına gelmiyor. Aksine, eşit şekilde destek alınan, adını koyalım, örneğin eşit şekilde vergi veren herkesin söz haklarını eşitleme anlamında da bir düzen demokrasi. Politik hayata katılırken, politik kararlarımızı alırken ne kadar bilinç dışımızdan yönlendiriliyoruz, ne kadar bilinç düzeyinde tercihler yapıyoruz, tabii ki muamma, her bireyin kendisine özgü bu kısım şüphesiz. Ancak dönüşen bilinçlerimizin politik tercihlerimize de bu dönüşmenin imkanını verdiği herhalde kalıcı bir gerçek.


Sonra eline kitabı aldı. Bir Adam Yaratmak. Sayfalarını çevirmeye başladı. Bir cümleye takılıp gitti. Allahım, ben yok olamam! Her şey olurum, yok olamam. Her şey olurum, yok olamam. Ne demekti şimdi bu? Her şey olurum, yok olamam. Okumaya devam etti. Parça parça doğranabilirim. Nokta nokta lekelere dönebilirim. Tütün gibi kurutulabilir, ince ince kıyılır, bir çubuğa doldurulur, içilir, havaya savrulabilirim. Fakat yok olamam. Hışımla ayağa kalktı. Cama yaklaştı. Yağan yağmura baktı. Usul usul yağıyordu. Kimseye zarar vermeden. Kimsenin canını acıtmadan. Camı araladı. Kaçıncı kattaydı? Buradan atlarsa ölür müydü? Zemin çok uzakta gözükmüyordu. En fazla üçüncü kattaydı. Düşse sakat kalırdı ama ölmezdi. Yağmurun esintisi saçlarını savurdu. Boynunun arasına girdi. Yavaş yavaş aşağıya indi, meme uçlarını gıdıkladı. Derin bir nefes aldı. Kitabın başına geri döndü. Ne kadar anlamlı sözlerdi bunlar. Sanki benim için yazılmışlar. Sanki bütün bir yaşamımı anlatan, hatta geçmişimi geleceğimi birbirine bağlayan bu sözlerdi. Beni var eden. Benimle birlikte olan, yanımdan hiç ayrılmayan sözlerdi bunlar. Ey Tanrım! Ben yok olamam. Lisan son sözleri okuduktan sonra boşluğa uzun uzun yeniden bakmaya başladı. Sonra mırıldandı. Aklım bana kalsın! O zaman bir hükme vardı işte uyumalıydı. Uyursa her şey geçerdi. Gecenin şerrinden Allah'a sığınırım. Salondan çıktı. tam on bir adım attı. Yeni odasına girdi. Çift kişilik yatağına baktı. Üstündeki her şeyden kurtuldu. Yatağın içine girdi. Sırt üstü uzandı. Gözlerini kapattı. Yağmur hala usul usul yağıyordu. Kimseye zarar vermeden. Derin bir nefes aldı. Toprak kokusu. Bir gün hepimizin dönüşeceği balçık. Ben yok olamam!


Bazen kendimi okuduğum sayfalardaki karakterlerin içine koyar, o karakteri; ete, kemiğe, ruha büründürürüm. Karakterin hissettiği gibi hisseder, konuştuğu gibi konuşur, anladığı gibi anlar ve düşündüğü gibi düşünürüm. Bu anlar sadece kitabı elime aldığım zamanlarda olur. O anlarda kitabı okumam, içine girer ve yaşarım. Artık kitabın karakteri olan ben; yazılanları okumaz, onları duyarım. Tasvir edilen mekanları hayal etmez, içinde dolanırım. Okumayı bitirdiğimde bu büyü hemen bozulur ve gerçek hayatıma dönerim. Bu kitabı okurken de kendimi Dorian Gray yerine koymuştum. O halde incelemesini de onun ağzından yapmak istiyorum. Ben Dorian Grey. Size hayatımın en karanlık dönemini anlatmak istiyorum. Bu hikaye, güzellik ve çirkinlik arasındaki ince çizgiyi keşfetmek, ahlaki değerlerin karmaşıklığını anlamak ve ölümsüzlüğe duyulan arzunun ne kadar tehlikeli olabileceğini göstermek için yazılmış bir trajedi. Çocukluğum, unutulmuşluğun ve ilgisizliğin gölgesinde geçti. Ailem beni ihmal etti ve çevremdeki insanlar da beni umursamadı. Bu durum, içimde bir yalnızlık ve eksiklik duygusu bıraktı. Ama işte tam bu noktada, yaşamımın bir dönüm noktası olan iki kişi hayatıma girdi: Ressam Basil Hallward ve arkadaşı Lord Henry Wotton. Basil Hallward, benim güzelliğimi ölümsüzleştirmek için bir portre yaptı. Bu portre, sadece fiziksel güzelliğimi yansıtmakla kalmadı, aynı zamanda iç dünyamdaki derinlikleri ve değişimleri de gösterdi. Ressamın bu eserine duyduğu ilgi, portreyi sadece bir sanat eseri olmaktan çıkarıp kişisel bir bağa dönüştürdü. Her fırça darbesi, her renk tonu, içimdeki gizli düşünceleri ve hisleri yansıttı. Basil, beni sadece bir model olarak görmüyordu; portrem, onun beni gördüğü şekli ve hissettiği duyguların bir yansımasıydı. Portrenin karşısında durduğumda, kendi güzelliğime hayran kaldım ve aynı zamanda bu güzelliği ölümsüzleştiren portrenin büyüsüne kapıldım. -Ancak bu ölümsüzlük bir lanete dönüştü. Lord Henry Wotton ise yaşam görüşümü derinden etkileyen bir figürdü. Onun etkisi, düşünsel ve ahlaki bir deprem gibiydi. Lord Henry sıradanlığı reddeden, sıra dışılığı ve hazları öven bir felsefeye sahipti. Ona göre yaşamın tadını çıkarmalı, içgüdülerimi izlemeli ve toplumsal normlara boyun eğmemeliydim. Bu yeni düşünce yapısı benim için özgürlüğün ve hazlara giden yolu aydınlattı. Artık umursamaz bir kişi haline geldim ve yaşadığım olayların sorumluluğunu başkalarına atfettim. Lord Henry'nin bu etkisi, kişiliğimdeki dönüşümün temelini oluşturdu. Artık kendi arzularımı takip edip durdum. Başkalarının beklentilerine ve toplumun ahlaki kurallarına aldırış etmeden kendi yolumu çizmeye kararlıydım. Gençlik ve güzellik zamanla benim için birer takıntı haline geldi. Başlangıçta sadece dikkat çekmek ve beğenilmek istiyordum ancak bu arzular, giderek beni ele geçirmeye başladı. İçimdeki ahlaki değerler ve iyilik duygusu zamanla yok oldu ve yerini sadece haz, güzellik ve estetik kaygılara bıraktı. Artık sadece anın tadını çıkarmayı ve görsel zarafeti düşünüyordum. Sonunda kişiliğim büyük bir değişim geçirdi. İnsanlar, beni daha önce tanıdıkları Dorian Gray'den farklı biri olarak görmeye başladılar. İçsel bir çatışma taşıyordum artık: İyilik ve kötülük, ahlaki değerler ve kibir arasında sıkışmıştım. Bu çatışma hayatımı mahvetmek için hazır bir tohum gibi içimde büyüdü. Zamanla iç dünyamın karanlığı ve kasveti bu büyülü portreye yansıdı. Portremdeki güzel yüz zamanla çirkinleşti ve çürüdü. Bu yüz artık benim gerçek yüzümdü. Bakmaya tahammül edemediğim bu yüz, yıllar geçtikçe beni daha da dehşete düşürdü. Portrenin çirkinleşen yüzü, içsel çatışmamın bir aynası haline geldi. Her gün portreye bakarken yüzümdeki bu değişimi görmem, içimdeki karanlığın büyüdüğünün bir işaretiydi. İçimdeki iyilik ve ahlaki değerler, giderek bu çürümüşlüğün içinde kaybolup gidiyordu. Sonunda bu çatışmanın içinde ben de kaybolup gittim. Öfke nöbetlerim belirdi ve içimdeki korku her gün biraz daha büyüdü. Portremi herkesten sakladım ve onu yok etmek istedim, çünkü onun üzerindeki değişimi görmek beni deli ediyordu. Kendimi kontrol edemedim ve bütün bunların sorumlusu olarak Basil'i seçtim. Ona olan kin ve öfkem gün geçtikçe büyüdü. Onu ortadan kaldırmalıydım, çünkü sadece onu yok ederek bu büyüyü ortadan kaldırabilirdim. Eğer bu adımı atmazsam, çürümüş yüzümü görmeye devam edecektim ve bu lanetin altında ezilmeye devam edecektim. Bu, içimdeki karanlıkla savaşımın sonucuydu ve ben artık pes etmeye niyetli değildim. Ben de portremin üzerindeki çirkinleşen benliğimi, Basil ile birlikte yok ettim.


Aynı hikayeyi ceylanı takip ederek başlasaydınız ve ceylanın yaşamak için verdiği mücadeleye tanık olsaydınız günün sonunda bu ceylanın bir aslan tarafından yenmesi sizde bir öfke uyandırırdı... Yani başlangıç noktasını farklı seçersen, aynı olay kişide iki farklı yargı oluşturabilir. Bu yüzden kişinin içindeki adalet duygusu hangi hikayeyi ne kadar süreyle takip ettiğine bağlıdır.


Kitabın ikinci bölümünde yeraltından çıkan karakterimiz günlük hayatın akışı içerisinde bir dizi olay yaşar fakat yeraltına o kadar çok alışmıştır ki bu yaşadığı olaylara yeraltındaymışçasına tepkiler üretir. Kimi zaman yaşadığı anlık ruhsal değişimler aldığı kararları uygulama konusunda kendisini zora sokar ve durmadan karar değiştirir. Kitabın tamamı boyunca eksikliğini çektiği öz güven daha belirgin bir hale gelir. Yeraltı dışında kendisini rahat hissedemeyeceğini bir dizi olay neticesinde kavrar ve yalnızlığını kabullenme yoluna gider. Bir süre başarır fakat sonra yenilir bu nedenle çözümü bir başkasını yeraltına çekmekte bulur, kitabın en günahsız karakteri olan Liza'yı gözüne kestirir ve ona çeşitli tiradlar atar. İlerleyen bölümlerde Liza bu tiradların kendisi için çizdiği yazgıyı kabullenir ve ona gelir, okurken bana en çok huzursuzluk veren bölümde burasıdır. Liza'yı reddeder ve sonra pişman olur. Liza'nın maskelediği bilinçaltını gün yüzüne çıkarmanın hazzı bir süre sonra pişmanlığa dönüşür. Psikanalizden önce insanların bilinçaltını ince bir alayla dile getirip gün yüzüne çıkarıyor olması bile Dostoyevski'nin ne kadar büyük bir yazar olduğunun kanıtıdır. Çernişevski'nin "nasıl yapmalı" adlı ütopik sosyalist romanının öne çıkardığı iyimserliğin karşısına kibir, kıskançlık, kötülük gibi kavramlarla dikilir Dostoyevski ve sorar, Yalnız kalmamak için bütün gece aynanın karşısına oturan Pavese'den tutun da Dostoyevski'ye kadar insanların varoluşu gereği yalnızlığı eleştirebilmesi değildir, bakmayın yazarların, şairlerin yalnızlıklarını güzelleme çabalarına. Lisa ile yalın olabilmiş miydi? Biriyle yalın olabilmek mümkün müydü? Bir kadınla yalın olabilmek mümkün müydü? Kadınlar... 320 sayfalık Kadınlar kitabında Bukowski kirli gerçekçilik akımıyla uzun uzun bahsetmişti bundan. Kalabalığa karışmak için hiçbir özellik gerekmez ama yalnız ve dik durmak için gerçekten çok şey gerekir.'' Karakterimiz daha fazla çaba gerekliliğinden mi yeraltına dönüyordu? Yeraltına inmemiş ama kentlerin insanları öldürmek için inşa edildiğini düşünen, Bukowski de perdeleri çekilmiş bir odada tek başına oturmak istiyordu ve karakterimiz koca bir şehrin üstüne perdeleri çekiyordu. Kaybedişin ve yalnızlığın iki kalesi Dostoyevski ve Bukowski... Büyük yazarlar beş yüz yılda bir geliyordu ve onlar yüz küsur yılda bir arayla gelmişlerdi.


Film bittiğinde yaptığım ilk şey, böyle bir filmi neden daha önce izlememişim diye kendimi sorgulamak oldu. Ancak sonradan tam da doğru zamanda izlediğimi fark ettim. Uzun zamandır bu eleştiriyi yapmak, tabiri caizse haykırmak, istediğim bir dönemde izlediğim için çok şanslı olduğumu fark ettim. Daha önce veya sonra izlesem belki bu kadar beğenmez ve dikkate almazdım sanırım. Uzun zamandır haykırmak istediğiniz bir şeyi, usta bir hikaye anlatıcısının çok eğlenceli ve nokta atışı bir şekilde yaptığını düşünün. 'Arınma' bu değil de nedir. Filmin genelinde beni en çok etkileyen şey; Kubrick'in askerler, politikacılar ve bürokratlar gibi, birçok başka insanın yaşamı üzerinde bir nevi söz sahibi olan kişilerin tabiatını çok iyi yansıtabilmiş olmasıdır. Filmde yaşanan olayların, savaşın, alınan kararların keyfiyetinin, ve son derece önemli bir toplantıda yapılan davranışların basitliğinin ve rahatlığının böyle bir anlatımla verilebilmesinin, ancak son derece yüksek bir gözlemin ürünü olabileceğini düşünüyorum. Yani milyonlarca kişinin hayatını, yaşamını ve yaşam tarzını etkileyecek her bir toplantıda, hava kuvvetleri komutanının sevgilisiyle yaşadığı gibi absürt bir konuşma yaşandığına ben neredeyse eminim diyebilirim. Filmdeki bu ironik noktalar, belirli bir yerden sonra can sıkıcı şekilde adeta bir gerçeklik yansımasına dönüşüyor. Kubrick'in filmde ideolojik bir taraf tutmayıp filmi siyasi bir eleştiriden çok; genel olarak insana, savaşa, bürokrasiye ve 'üst' makamlardaki keyfiyete bir eleştiri olarak sunması filmi zamanının çok ötesine taşımış. Coca-Cola makinesi sekansı ve Rus elçinin; çamaşır makinesi ve çorap gibi halkın başlıca isteği ve ihtiyacı olan şeyler yerine, bütçe kararından dolayı 'Kıyamet Günü Bombası'nı yaptıklarını ciddi ciddi anlatmasıyla, iki ülkenin de ideolojisinin ve yapılanmasının ülkedeki karar vericiler üzerinde ne denli etkisi olduğunu, ve bu ideolojilerin çok basit durumlarda bile insanı ne kadar mantıksız kararlar almaya itebileceği başarıyla gösterilmiş. Kubrick'in bu aynı eleştiriyi farklı farklı ve çok akıllıca oluşturduğu durumlarla, her seferinde bu derecede insanı rahatlatan ve yine her seferinde acı bir şekilde, 'üst' makamlarca alınan büyük kararların gerçekten de filmdekine benzer süreçlerden geçip dünyayı ne denli etkileyebileceğini gösterir şekilde kurabilmiş olmasına ustalık değil de ne denir. Aslında insan doğasında bulunan, özellikle de asker gibi dürtüsel hareket etmeye meyilli insanlarda, alınan çok basit ve gerçekte tamamen içgüdüsel kararları, tam tabiriyle ahmakça ve kişinin kendisine göre 'rasyonel' olan argümanlara yaslamaya çalışması, üs komutanı Ripper ile yüzbaşı arasındaki konuşmalarla çok güzel eleştirilmiş. Ayrıca o sahnelerde üs komutanının argümanını anlatma şekline çok eğlendiğimi de söylemeliyim. Komünistlerin votkadan başka bir şey içtiğini gördün mü?" ve Bir komünist iyi bir sebebi yoksa asla su içmez gibi diyaloglar ve yüzbaşının bunlara tepkisi oldukça gülünçtü. Her ne kadar Dr. Strangelove filmin en parlak karakteri olmasa da filmin isminin seçimi tabii ki bilinçli bir tercih. Üs komutanının verdiği saldırı kararını yaşadığı cinsel bir problem sonrası düşündüğü garip bir teori sonucu alması, atom bombasını düştüğü esnadaki malum fallik sahne, yine hava kuvvetleri komutanının yataktan gelip vücut diliyle neredeyse hala erekte bir haldeymiş gibi tavırlar sergileyerek, muhtemelen milyonlarca insanın öleceği bir savaşı önleyebilecekken kendinden emin bir şekilde geri adım atmak ve attırmak istememesi, uçak sahnelerinde arkada romantik şarkılar çalmasıyla savaşın ve savaş aletlerinin adeta kullanıcıları için erotik bir imgeye dönüştüğünün hissettirilmesi gibi olayların; ve olası bir acil durumda hava askerlerinin hayatta kalma kitine prezervatif, ve hatta ruj, koyulacak kafaya dahi sahip bir ortamın olduğu; ve savaş ile cinselliğin bu kadar iç içe geçtiği bir dünyada böyle bir filme 'Garip Aşk'tan başka bir isim bu kadar yakışmazdı sanıyorum. Filmin sonunda bürokratlar; muazzam derecede yıkıcı bir olaydan sonra bile yiten canlara, dünya yaşamının tamamen değişeceğine üzülmektense, adeta zaman kaybetmeden, hiçbir şey olmamış gibi hala askeri ve siyasi olarak rakiplerinden üstün olmak için strateji geliştirmeye başlıyorlar. Burada yine politikacıların ve askerlerin temsil ettikleri halklardan çok, aslında sadece kendilerini, kendi imajlarını ve dolayısıyla temsil ettikleri kurumların imajlarını düşünmeleri de can sıkıcı derecede gerçek bir nokta. Aslına bakarsanız da bu sonuçla, karakterlerin endişelenmeyi bırakıp bombayı sevmeyi öğrenmelerinden çok, bence filmin tamamı boyunca bombayı sevmeye zaten eğilimleri olan, bombayı içten içe seven, bir nevi de bomba içerisinde yaşayan kişileri izliyoruz. Peter Sellers'ın üç farklı karakteri harika biçimde oynayışı, Amerika başkanının hafif sarhoş Rusya başkanıyla yaptığı telefon görüşmeleri, Rus elçi ile hava kuvvetleri komutanı arasındaki kavga ve George C. Scott'ın gülünç oyunculuğu ile mimikleri gibi filmdeki daha birçok şey de, aslında oldukça önemli ve ciddi eleştirilerin olduğu bir film içerisinde beni oldukça eğlendiren noktalardı. Ayrıca Dr. Strangelove, birçok filmi tekrar tekrar izlemiş olsam da, ilk izleyişimin ardından çok beğendiğim için birkaç gün içerisinde tekrar izlediğim ilk film oldu sanıyorum. Ben de teşekkür ederim yorumunuz için.


Oturuyorum. Paşalimanı'nda bir mesken var. Burayı rahmetli Süreyya'yla keşfetmiştik. Siz sormadan söyleyeyim; sekiz sene önce prostat bir manifaturacı tarafından öldürüldü. Mevcut belediye başkanı denize kıyısı olmayan yerlerde büyüse de buna mukabil denize olan hürmetini defaatle kamuoyuna açıklamış ve her gün sırtından binlerce lira kazandığı halkına en azından bu lüksü çok görmeyip buna uygun işler yapmıştır. Demem o ki: adam zalim. Bir zalimin zalim olabilmesi için gerekli bütün şartları sağlaması zulmün gölgesinde determinist bir yaşantı sürmesi onu aşağılık yapmadığı gibi mesih rolüne de sokabiliyor. Demem o ki: adam politikacı. Bütün bunların yanı sıra mevcut belediye başkanı da Moğol. Hadi ayıklayın şimdi pirinci taştan. Hülasaten bu mesken Süreyya'yla olan garip ilişkimize birçok kez şahit olmuş ve mahkeme-i kübra'da konuşup bütün özelimizi Ahmet Haşim'lerin, Sevan Nişanyan'ların ve dahası İsa aleyhisselamın önünde ortaya döküp Allah'a bizim için şahitçi olmasından en korktuğumuz yerdir. Aramızda kalsın birkaç kez Süreyya'yı öptüm burada, dudağından. Ama peygamberin torunu Hasan'ı dudağından öpmesi gibi değil, aşkla öptüm. Tabi siz buna 'şehvet' diyorsunuz. Hatta 'melun homolar' diyorsunuz. Gerçi bu tamlamayı daha önce hiçbir sakallıdan işitmedim o ayrı bir konu ama sözün özü buna tekabül ediyor. Lanetliyiz ve homoseksüeliz. Aslında bakarsan bunu herhangi bir teolojik bağlantıyla sentezleyip bir diyalektik sunmak da ziyadesiyle saçma ya, neyse. Eğer bir fıtrat varsa ve buna karşı gelmek bu kadar kolaysa, sevişen iki erkeğin bunu yalnızca tevhide ve buyruğa garez olarak yaptığını söyleyecek kadar duygulardan münezzeh bu Anadolu sakallısıyla aynı topraklarda yaşayabilecek kadar sabırlı ve metanetliysek, kusura bakma Allah'ım bana 'rabb' isminle yaklaşmaya hakkın yok. Ben kendimi pekala terbiye edebilirim. Çünkü sen şüphesiz sabretmeyi, erkek düzmekten daha önemli bir mertebeye koydun. Ben sabrediyorum, bu Anadolu düzeni, erkek düzeni hırpalıyor tıpkı bir arap Allah'ı gibi. Sana galip gelmenin verdiği mutlulukla konuyu toparlıyorum: Meskendeyim, -ki biz buraya 'hemhal' derdik- Süreyya ölü, belediye sahibi zalim fakat denize hürmetle yaklaşıyor, Süreyya'ya aşıktım ve beş ay kadar seviştik, lanetliyiz.


Anlatacak hiçbir şey kalmamıştı, tüm iyi öyküler kaleme alınmıştı çoktan, yine de evvel zaman içinde düşsel bir anlatının pencerelerini aralayıp içeri sızan güneşin gözlerini yakmasına izin verdi. Anlatısında tekrara düşmekten korkardı anlatıcı, eğer düşleriyle gerçekleri birbirine karıştırırsa henüz var olmayan şeyleri anlatmaya başlardı ki bu yasaktır. Bu da sadece kargaşa demekti, yine de dinleyicinin gençliğine güvenerek anlatmaya başladı, aklı eskisi kadar hızlı çalışmıyor lakin kökleri sağlam topraklara bağlanmış yeni çiçeklenen bir bitki gibi çoğalıyordu. "Adı değişken, mevcudiyeti ruhani, varlığı yokluğu birdi Talha Efendi'nin. Cebi nadiren üç kuruş para görmeyedursun, hemen tekelde alırdı soluğu. Eskiden bir memur iken gerçekleri fark etmeye başladığı orta yaş buhranında olaylı biçimde terk etmişti işini, hiç kimse o vahim hadiseden bahsetmezdi. Ailesi zaten yoktu, hiç olmamıştı ama onun çocukluğunu bilen Rabia Hanım endişelenip bir doktor ile görüşmeye nasıl yaptıysa ikna etmişti. Kendisinde fiziki yahut ruhsal anlamda endişelenilecek hiçbir şey olmadığını öğrenince, davranışını açıklayamayışın sıkıntısıyla iyice kuruntularla dolmuş, kaynağı hayal alemi olan şikayetler üretmeye başlamıştı, üstelik daha beteri, kendi düşüncelerini tanıyamıyor, onların Talha Efendi olduğuna belki de ona ait olduğuna inanıyordu. Mantar gibi çoğalan ve etrafını çepeçevre saran bunalım karşısında Talha çareyi kaçmakta buldu. Kalemi, kağıdın üzerinde bırakıp zor sığdığı sandalyeden kalktı. Canavarın imgesi daha da berraklaşıyordu, yazdıklarını bir kağıt parçası üzerinde geride bıraktı, kapüşonundan ve gözlüğünden görebildiği kadarıyla onu işaret eden parmağın sahibi, parçalarının kıymetini pek bilmiyordu ya da geçmesi gereken bir testti, ve sessizce ilerledi. Bir Tramafozon Dünyada yaşamamalıydı. İnsanın kafasının iki katı kadar büyük olan kafası onu rahat bırakmıyordu. Sürgün başlamıştı...


Yftra, Anlatıcı'nın elindeki kitaba süratle atılıp kaptı elinden, sayfaları hızla karıştırırken bağırdı "Burada hiçbir şey yazmıyor, sadece abuk sabuk karalamalar var!" "Bilmediğin bir dilde yazıldılar, hepsi bu." "Yalancı. Hem sen bana dedin ki bu sefer kısacık olmayacak hikaye." "Anlatacağım ufaklık, sabırsızlanma. Kitabı geri alabilir miyim?" huysuzlanarak geri uzattı ve kollarını önünde bağladı, "Hem ne biçim çocuk hikayesi bu böyle?" "Sen ne biçim çocuksun asıl, küçük canavar." "Onu doğru dedin, büyüyünce yiyeceğim seni." gözlüğünün üstünden attığı bakış ile küçük canavar şakasını yutkunmak zorunda kaldı. Yftra henüz daha önce anlatılmış olan masallardan farklı olduğunu anlayamamıştı, yüzyıllar sürecek bir baş dönmesiydi başına gelen. Anlatıcı sandalyesini salladı ve anlatmaya başladı. Şimdi bir perinin gerçekte ne olduğunu anlatacağım. Onlar yeryüzünde özgürce dolaşırlar, gündelik dertleri yoktur, nereden geldiklerine dair çeşitli efsaneler anlatılsa da gerçeği pek az kişi bilir. "Ya sen, sen biliyor musun? Bana da söyle!" "Ben hiçbir şey söylemiyorum ki, burada ne yazılıyorsa onu okuyorum, ama hatırladığım kadarıyla ilerde biraz bahsediyor çeşitli hikayelerden." "Peki, senin için inanmış gibi yapacağım." Yftra'nın muzip zekası O'nu ürkütüyordu. Klafastra, talihsiz karşılaşmasından sıyrılmanın yollarını arıyordu. Evrenin düzgün mekaniklerle işlemesinin sebebi olan gardiyanlardan biriyle karşılaşmıştı. İleri Seviye Tramafozon Dışı derslerinde öğrenmişti onlar hakkında, kimliklerini gizleme ihtiyacı duymazlar, gerçek bir formları yoktur ne katı ne gaz ne de sıvıdırlar, Kutsal Etik dedikleri yazılı olmayan kanunlarla hareket ederler ve tam olarak nerede olmaları gerekiyorsa oradadırlar; buna da Kusursuz Rastgele derler. "Sorun banka ise parayı iade edebilirim." "Hayır, problem bu değil. Masken olmaksızın onlar için sadece korku ögesisin." "Beni cezalandırmak için çaldıklarını düşünüyorum, cezamda keyfimin yerinde olması hoşlarına gitmedi sanırım." "Seni kapatmama şimdilik gerek yok, al." elindeki şeffaf, kumaşı andıran parçayı uzattı. "Bir daha kaybetme." "Uyarınızı dikkate alacağım." "Aklını kullanırsan bir şansın olur, gözler üstünde, dikkatli olursan senin için iyi olur." dedi ve hızlı adımlarla uzaklaştı. Sıradaki karşılaşmasının Nila ile olacağını bilseydi, bir içki için durmazdı. Gardiyanlar yönlendirildikleri gezegenlerde bedenlenirdi, kendi isteklerine bağlı olarak bedenin gezegenin gerekliklerine göre evrimleşmiş halini deneyimleyebilir ya da kendi düzenlerinde kalabilirlerdi. Bahsi edilen gardiyan X her zaman şansını kullanırdı, yani şimdi bir insan gibi sarhoş olabilir, yiyebilir, içebilirdi pek çok farklılık olacağına hiç şüphe yok. İstediği an etkileri üzerinden kaldırabileceği için sınırlarını zorlamak da eğlencelerinden biriydi, ölebilirdi hatta ama bunu yalnızca ayrılacağı sırada denerdi, Etikleri öldürmeyi hoş karşılamıyordu, uygun bir ölü bulup yerine geçmek ise zor oluyordu. Şansı yaver gitmişti, intihar eden bir gencin yerinde olmak Dünya'da kolaylık sağlıyordu. Bütün içkileri karıştırıp her birini deniyordu, neyi sevdiğini bulana dek sürdürecekti arayışını, barmen şaşkınlık içinde kadehini tazeliyor adamın hala ayakta durabiliyor olmasına şaşıyordu. Elindeki yeşil renkli sıvıyla dolu kadehin üzerinde yakılmış adaçayını kokladı ve "sizin buna olan düşkünlüğünüzü şimdi çok iyi anlıyorum." dedi. "Mösyö ne haddime lakin, biraz ağırdan mı alsanız. Yarın yeni siparişler vermem gerekecek." "Kendine benim hesabıma bir viski ısmarlamazsan seninle konuşmam." Barmen gülerek barın altındaki kadehi salladı, X'in yeryüzünde öğrendiği ilk kural soru sormamaktı, ve bu kurala büyük ölçüde uyuluyordu. "O halde size bir sır verebilirim, hayatımda ilk kez alkol kullanıyorum ve neyi sevdiğimi bilmiyorum." "Bu kadar şeyi ilk seferde kullanmış olamazsınız, lütfen bara kusmayın." gülüştük, muhtemelen yalan söylediğimi düşündü. Göz ardı ettiğim, anladığım lakin ilgilenmediğim birkaç cümle savurdu ortaya sonra hesabı ödeyip çıktım bardan. Deneyimlediğim şey minimal bir yutara deneyimiydi.


Yaratılmamış bir yaratık olmak zordu, gezegeninden kovulmuş, Dünya'da yaşamaya mahkum edilmişti. Okumayı çok severdi Klafastra, başka varlıklarla etkileşime geçmek şöyle dursun gelişiminin Traftra'da taş devrine tekabül ettiği çağı yaşamaktaydılar. Dünya için başka var oluşlar ile tanışmak yeni bir şeydi. Sebeple zorlanmaktaydı görünüşünü açıklamak konusunda, kendisiyle birlikte getirmiş olduğu yüzünü saklamasını sağlayan maskeyi cezasına eklenmesi için ondan aldıklarından beri berbat haldeydi. Yüzünü saklarken ne kadar eğlendiğini gören Traftra hakimleri kimliğini gizlemesini engellediler. Böyle göz önünde olmak hiç ona göre değildi, nereye kaçsa, afiş olması birkaç dakikadan öte geçmiyordu. Üniversitelerin araştırma ekipleri peşini bırakmıyordu, onları her gördüğünde anlamalarının bir yıl süreceği cümleler söyleyerek kurtarıyordu paçayı. Kendi zamanıyla on altı, Dünya zamanıyla dört yıldır yeryüzündeydi. Beş yıl daha sabretmek zorlaşmaya başlamıştı, şimdi ise kimliğini saklayamıyordu. Maskesinin bile birkaç kişi tarafından görülmüş olması gerçek bir zulümken Klasfastra olarak var olması zordu: Cezasını tamamlayıp etik kuruldan geçebilmesi için gerekli koşullar belliydi, cinsel ilişki ve cinayet kesinlikle yasaktı. Şimdilik ondan korkuyorlardı lakin yakında bir çözüm bulup sorular sormaya başlayacaklardı. Yazı dilinde var olmayan bir ses.


Öldüğünde sadece 43 yaşındaydı. Son birkaç senesini ismi lazım değil bir hastalıkla geçirdi. İlk öğrendiği an anlamıştı öleceğini. Çok kimseye duyurmadı hastalığını yine de yayıldı. Öldüğünde sokakta kalmasından korktuğu bir kedi dışında hiçbir sorumluluk bırakmadı bu dünyaya. Kediyi bir tanıdık aldı yanına, ölene kadar iyi baktı. O da çok hızlı alıştı yeni sahibine. Başka da kimseye yük olmadı ölümü. Ailesi üzüldü muhakkak ama hızlı alıştılar yokluğuna. Evini taşımak zor olmadı, zaten bir kitapları vardı, hastalığını öğrenince onların da çoğunu dağıtmıştı. İş yeri bir ilan açtı. Masasına bırakılan güller solmadan yeni biri bulundu. Yakın arkadaşlarından bir ikisi katıldı cenazesine bir de ailesi. Diğer herkes meşguldü, zaten o da niye gelmediler diye darılmazdı. Kimse büyük bir keder de şaşkınlık da duymadı. O da herkes gibi büyük şeyler yapmak istemişti bir zamanlar. Kimsenin hayatını değiştiremedi, kendisininkine bile pek faydası dokunmadı. Yine de sevdi kısa yaşamındaki anları. Soğuk havada derin nefes aldığı anları, yağan karı izlerken içtiği kahveyi, ilkbaharda güneşin yüzüne vuruşunu, uzun zaman oldu sarılmalarını, görünce aklıma sen geldinleri... Düşündüğünden daha sessiz yaşadı, daha erken öldü. Çoğu sorusu cevapsız kaldı. Düşündüğünden Daha Sessiz Yaşadı, Daha Erken Öldü.


Edebiyat bilimcisi Gennadiy Pospelov "Edebiyat türleri sanatsal edebiyatın gelişim süreci içinde ortaya çıkan eser çeşitleridir." diyerek tür sözcüğünü edebiyat açısından tanımlar. Yazıların devamına ve geri kalan bütün içeriklere derginin 42. sayısından ulaşabilirsiniz.


Filmde hikaye İtalya'nın Torino kentinden kırsala, Alpler'in eteklerine yazı geçirmeye gelen Pietro'nun dilinden yani birinci ağızdan anlatılıyor. Anne ve babasıyla çiftliğe gelen Pietro çok sakin olan küçük bir yerleşim biriminde köyde yaşayan tek çocukla Bruno ile dostluk kurar. Başta birbirlerine mesafeli bakışlarını gördüğümüz Bruno ve Pietro birlikte zaman geçirmeye başlar ve her ikisi de birbirinin gözünde giderek daha fazla değerli bir hale gelir. Bunun nedeni o yerleşim biriminde başka hiçbir çocuğun olmaması değil, kırsal alanın, dağların, gölün ve diğer doğal güzelliklerin ruhlarını serbest bırakması ve diğer her türlü yapmacık şehir kirinden arınmış duygularla hareket etmeleridir. Bu film bir doğa romantizmi değildir aslında. Fakat duygu geçişlerinin tamamında doğanın insan ruhunu iyileştirici etkisini rahatlıkla görürüz. Çünkü şehirde insana eklenen sınıf bazlı her şey doğanın ortasında bütün geçerliliğini yitirmiştir ve zaman bunu her ikisine de gösterecektir. Filmin alabildiğine geniş açılı doğa çekimlerinin şiirselliğinde zaman akışını yakalanırken dönem dönem içimizde açığa çıkan Brokeback Dağı'ndaki aşk hikayesi benzerliği filmin gidişatıyla yine bizi yanıltacaktır. Çünkü içimizde Pietro ile Bruno arasında kurulan ilişkinin adını koymakta zorlanacağız. Birbirlerine yaklaşımlarının beslendiği alt yapıyı merak edip duracağız. En basitinden bir eşcinsel iletişime kapı aralayıp aralamayacağını merak edeceğiz. İki erkeğin birbirine çok büyük değer vererek kurduğu dostluk ilişkisinin herhangi bir isim gerektirmediğine şahit olacağız. Her ikisi belki de çocukluklarının en güzel yazını orada, doğada birlikte geçirirken Pietro babasının bambaşka bir yanını, doğaya olan tutkusunu fark ederken şehirdeki babasıyla doğadaki babası arasında yalpalayacak ve bu duygusal iniş çıkışı hikayenin seyrini de belirleyecek. Babasının doğal bir çocuk olarak gördüğü Bruno'ya yaklaşımı bir yandan büyük bir kıskançlık ve sorgulamayı açığa çıkarırken diğer yandan Bruno'ya olan sevgisi, özlemi değişmeyecek. Pietro bu kez öfkesini kıskançlığına neden olan Bruno'ya değil babasına yöneltecek ve bu durum babasıyla arasına buz gibi bir duvar örecek. Aynı yaz büyük bir ayrılık başlayacak çünkü Pietro Torino'ya geri dönecek ve hem babasına karşı olan soğukluğunu perçinleyecek hem de Bruno'ya karşı olan özlemi büyüyecek. Araya uzun yıllar girecek. Bu süre içerisinde Pietro hem babasından tamamen uzaklaşacak hem de Pietro'yu görmeyecek. Fakat izlerken biz Pietro ve Bruno'nun yeniden buluşacağını hayal edip duracağız. Babasının zamansız ölümüyle birlikte Pietro yeniden yüzünü çocukken babasıyla zaman geçirdiği kırsal alana dönüyor ve orada biraz da hayalini kurduğu şekilde Bruno ile karşılaşıyor. Geçmiş, olanca gerçekliğiyle her iki dostun arasında akan duygularda yeniden canlanıyor. Bağ daha da güçleniyor çünkü Bruno onu babasının hayaliyle buluşturuyor. Daha yüksekçe bir yerde dağın eteğinde bir kulübe inşa etme süreci de böylece başlamış oluyor. Orada doğallığın yanında birlikte verilen emek, aralarında kurulan güçlü dostluğu daha da ileriye taşıyacaktır. Sekiz Dağ, otuz yılı aşkın bir dostluk hikayesinin filmidir. O kadar uzun bir süreyi bir filme sıkıştırmak için büyük bir telaşa ihtiyaç varken bu film hiç de öyle bir kaygı gütmüyor. Zamanı filmde akıp giden görüntülere o kadar adil bir şekilde paylaştırmış ki 'ne zaman büyüdü bunlar' gibi bir hissiyat izleyicide asla oluşmuyor. Güçlü anlatım ve bunu destekleyen güçlü sinematografya sayesinde otuz yılı onlarla geçirmiş gibi bir hisse kavuşuyoruz. Filmde esas olarak hikayeleri çerçeve olarak kabul edilmiş iki karakter ve bu iki karakterin kesişim noktalarını, ayrıldığı noktaları aynı anda gözlemleme şansına sahip oluyoruz ve ortada mecburi bir ilişkinin varlığına dair hiçbir kanıt bulamıyoruz. Pietro şehirli, ve şehirli olmanın gerektirdiği gibi büyümüş olan bir çocuk. Çocukluğundan ergenliğe geçişini dikkatle izliyoruz ve Pietro'da amaca dair bir bulguya denk gelemiyoruz. Çünkü Pietro'nun geleceğe dair bir planı yok. Daha çok nasıl denk gelirse anı yaşamanın telaşında. Bu da onu ilişkilerde daha kırılgan bir hale getiriyor. Anda bulamadığı bir tat onu bulunduğu yerden çok uzaklara taşıyabiliyor. Babasıyla yaşadığı ayrımın temelinde yatan gerçekliğin de bu olduğunu düşünüyorum. Pietro'nun kafasında bir plan olmayınca zaman zaman anın tadını çıkarmayı biliyor. Bunu o muhteşem manzarada Bruno ile çocukça geçirdiği zamanlarda rahatlıkla görüyoruz. Pietro, babası ve Bruno ile beraber doruklara tırmanırken yaşadığı sendeleme hali bununla ilgili olabilir mi acaba? Oysa Bruno'nun durumu farklıdır. Bruno sürdürdüğü kırsal yaşamın ona yüklediği misyonun ve ötesinin farkındadır. Bruno'nun yürürken 'buradan sonra da karşılacağım görüntü yine bunun gibi olacak' diyebileceği bir umutsuzluk yoktur. Çünkü boğucu binaların içinde değildir ve ne kadar gidebilirse gitsin en son ulaştığı noktada yeni bir ufuk belirleyeceğinin gayet farkındadır. Bu da ona sürekli olarak geleceği düşünebilme, umudu diri tutma olanağı sunar. Bundan dolayı geniş hayaller kurabilme yetisi olsa da aynı zamanda son derece gerçekçidir. Bunun en büyük netliğe kavuştuğu sahne Pietro'nun misafirlerinin dağ kulübesine gelip doğa romantizmi yaptıkları sahnedir. Bruno'nun orada yaptığı eleştiri daha önce benim denk gelmediğim derinlikte bir eleştiridir. Çünkü doğa deyince insanın aklında şekillenen görüntülerin bir sistem yanılsaması olduğunu açık eder. Pietro'nun misafirlerinin yaptığı yorumlar dışardan bakan bir üst gözün görüp dillendireceği yorumlardır. Fakat Bruno bu durumu çok daha somut olana, ağaca, göle, kayalara çekerek insan ile doğa arasındaki mesafeye dem vurur. Pietro açısından yetişkin biri olarak yeniden oraya dönüp kulübeyi inşa etme süreci uzakdoğu anlatılarındaki 'aydınlanma' süreciyle birebir örtüşüyor. İnziva denen gerçeklik düşüncelerin birçoğunda vardır ve yeniden dengenin kurulduğu bir anı ifade eder. Pietro şehirden aldığı tüm özellikleri burada geçirdiği zaman dilimi içerisinde kusmaya başlar. Filmde özellikle Pietro'ya dair olan sahne geçişlerinde bunu görmek mümkündür. Pietro parçalanmış gibidir ve bu parçalanmanın içinde eskiyi kusmanın huzursuzluğunu da yeniyi yaratmanın huzurunu da aynı anda yaşar. Yılanın deri değiştirirken yaşadığı duruma benzer bir andır bu an. Yılan deri değişiminin ilk zamanları takatten düşer ve en savunmasız zamanlarını yaşar fakat yeni derisiyle en ihtişamlı görüntüsünü de tam olarak bu dönemde yaşamaktadır. Bu süreçte ağırlaştığından dolayı tehlikelere de açıktır ve bu tehlikeli dönemi atlatabilmesi durumunda yeni bir görüntü açığa çıkarıp daha güçlü hale gelecektir. Bruno daha doğal bir yaşamın içerisinde olduğundan dolayı aralarında cereyan eden bu dostluk ilişkisini daha bilinçli bir şekilde yaşayan taraftır. Çünkü etrafında görüşünü sınırlayacak yüksek binalar yoktur ve dağların arasında hiçbir zaman kendini tutsak gibi hissetmez. Haliyle düşünceleri de daha sınırsızdır. Arkadaşlığı, dostluğu Pietro kadar sınırlarla çevrelenmiş değildir. Hepsinden ötesi de filmde bunu direkt olarak izleyiciye yansıtmasa da bu durumun bilincindedir. O bilinçli haliyle Pietro'yu da kendi sınırsızlığına çekmek ister. Bunun için gerekli olan şey Pietro'nun yenilenmesidir. Yani bir yılan gibi deri değiştirmesi. Ve biz biliriz ki derisi kimliğidir yılanın. Pietro'nun da bir şekilde o sınırlarını kırması, Bruno ile sınırsız arkadaşlık kurabilmesi kimlik değiştirmesini ister aslında. İnsanın diğer kimliklerinin yanında benliği ilk olarak ismiyle başlar. İşte Bruno kırılmayı burada yaratır ve Pietro ile samimi olmaya başladığı andan itibaren Pietro'yu sınırlanmış duvarların psikolojisinden, daralmış ufkundan dolayı ona lakap takarak Beiro demeye başlar. Bu aynı zamanda Pietro'nun daha önceki sınırlarını fark etmeye başladığı, yeni kimliğe bürünmenin ilk filizlerini verdiği andır. Birine lakap takmak aslında ona kendi adına dair olsun ya da olmasın yeni bir kimlik yüklemektir. Her zaman bu filmdeki gibi pozitif değildir ama böyledir. Bruno Pietro'ya Beiro dediği andan itibaren aslında ona 'sınırlarını kaldır ve benimle yürü' mesajını vermiştir.... Burada baba figürü/karakteri önemli bir yer tutar. Pietro'nun babası üzerinden yönetmen kendi ideal karakterini oluşturmuştur diyemem fakat şehir/kırsal karakterlerini bu karakter üzerinden uzlaştırmaya çalışmış olsa da karşı konulmaz bir şekilde dümeni doğadan yana kırmıştır. Pietro'nun iki karakter gibi algıladığı baba figürünün zihninde bu biçimde tezahür etmesi bu nedenledir. Çünkü ortamın karakterin açığa çıkmasında etkisi tahmininizden daha büyüktür. Baba, aslında yaşamak zorunda kaldığı ile hayalini kurduğu arasında sıkışıp kalmış bir karakterdir. Şehirde buz gibi fabrikaların, metallerin, kirli havanın içinde yutulmuş bir zavallıya dönüşürken doğada yaşına rağmen içindeki bütün canlılığı açığa çıkarır. Pietro babasını esas olarak şehirde tanıdığı için doğadaki babası karşısında şaşkınlığını gizleyemez. Babanın içinde oğluna karşı olan duyguları orada, dağ yaşamında açığa çıkar ve tepelere aşama aşama bıraktığı defterler de bunun göstergesidir. Olmayı istediği yerde olmayan insanların psikolojisinde bu savrulma ve parçalanma her zaman vardır ve var olacaktır. Filmde anne figürünün zayıflığı benim ancak filme dönük bir eleştirim olabilir. Pietro'nun annesiyle diyaloglarında ikisi arasındaki bağın emarelerini taşısa da bence filmdeki en oturmamış, zayıf kalmış karakter anne karakteridir. Oysa bir çocuğun şekillenmesinde anne karakterinin babadan çok daha önemli olduğu bilinen bir gerçektir. Anne yalnızda baba ile çocuk arasında denge halini yansıtan bir figür değildir/olmamalıydı. Christopher Nolan'da da gördüğümüz gibi genellikle erkek yönetmenler kadın karakter yazımında yetersiz kalıyor. Fakat bu film iki yönetmenli bir film ve yönetmenlerden birisi Charlotte Vandermeersch, yani bir kadın. O halde özellikle kadın karakter oluşturma konusunda bu filme dönük eleştirimizin dozajı daha da yüksek olmalı. Bruno'nun ölümü üzerine çok düşündüm. Felsefi olarak iyi olanı yaşadığı halde değişime direndiği için mi ölmüştü acaba? Dogmaları ölümle eşdeğer tutmak mı gerekiyordu yoksa senaryonun bize vermek istediği mesaj başka mıydı? Daha olumsuz bir sonuca mı uzanmak gerekiyordu? Benzer durum, eğer izlemişseniz hayatını başarılı bir şekilde sürdürüp iyi bir üniversiteden mezun olduktan sonra birdenbire doğada yaşamaya başlayan bir genci anlatan 'Into The Wild' filminde de vardı. Doğaya dönüşü bana büyülü gelmişken gencin filmin sonunda ölümü bir yumru gibi boğazıma oturmuştu. Benzer durumu Bruno'nun ölümünde bu filmde de yaşadım. Acaba senaristlerin, yönetmenlerin bir türlü kabuğunu kırıp kapitalizmin kafamıza çizdiği algıların dışına taşamaması ile mi ilgili bir durumdu? Oysa doğada her şey şiirsel bir dille kendini ifade ederken, zaman kendi anlamına anlam katarcasına sürerken bu ölümler de neyin nesiydi? Ben olsam öldürmezdim... Çünkü ne olursa olsun bu ölümler bir şekilde izleyicinin bilinçaltında zaten kopmuş olan insan-doğa bağlamını daha onulmaz bir hale getiriyor. Ya da ölümleri başka bir anlam taşıdı ama ben anlayamadım.


Eminönü'ne gidiş ayrı bir güzeldi. Martıların güzel sesleriyle birlikte o gün ayrı bir güzellikte olan denizin temiz mavi sularını izlemek huzur vericiydi. Hayatın karanlık yüzü o anlarda hiç yok gibiydi. Sanki her şey, her zaman çok güzeldi. Sanki hayat çok güzeldi o anlarda. Durmuştu dünya. Belki de denizin güzelliğine, martıların güzel seslerine dayanamamıştı... Sonra bütün ihtişamıyla ardı ardına güzellikler gösterdi kendini. Sanki podyumdaydılar. Hepsi ayrı bir güzellikte, hepsi ayrı bir büyücülükteydi. Kız Kulesi, Galata Kulesi, Ayasofya Camii... Güzellikler podyuma çıkıp kendini gösterdikten ve denizin güzelliğini seyretmeye bir süre ara vereceğimizi anladığımda Eminönü'ne varmıştık. Eminönü, göz alıcı güzelliği ve buram buram tarih kokan sokaklarıyla karşımda duruyordu. Ayrıca gökyüzünün güzelliği de Eminönü'nün güzelliği ile birleşiyordu ve ben heyecanlı ruhumla yürüyüp mutlulukla gülüyordum. Attığım her adımda başka bir güzellikle başka bir tarih kokan eserle karşılaşıyordum. Sonra, yine bir yerden geçtik ve Mısır Çarşısı'na girdik. Işıl ışıldı her yer. Normalde girdiğimiz, gezdiğimiz çarşıların hiçbirine benzemiyordu, bambaşkaydı. Her şey çok özenle tasarlanmış, yapılmıştı. O kadar muazzam şeyler vardı ki insan almak istiyordu bir anda hepsini. Daha sonra veda etme zamanı gelmişti Mısır Çarşısı'na. Tarih kokan sokaklardan geçtikten ve denizin güzelliğine baka baka köprüyü yürüdükten sonra Karaköy'e vardık. Galata Kulesi'ni görme vakti gelmişti. Galata Kulesi'ne yürümek zordu, çünkü felaket bir yokuş vardı. Ama yine de Galata Kulesi'ni görmek için o yokuşu yürümeye değerdi. Yürüdük, yürüdük ve sonunda vardık. Sokaklardan birinde göründü Galata Kulesi. Ne kadar da büyüktü, ne kadar da uzundu! Büyüklüğü ve uzunluğu bir an da olsa korkutmuştu beni. Yıkıldığını düşünemiyordum bile. En son bir yere yaslanıp seyredecekken kuleyi, bir ağacın dalları, yaprakları Galata Kulesi'ni tam anlamıyla görmeme izin vermiyordu. Galata Kulesi'nin güzelliğini dalların, yaprakların güzelliği örtüyordu...


Erdal Öz, 1956 yılında a Dergisi'nin 7. sayısı için birkaç yıl sonra çok yakın arkadaşı olacak Edip Cansever ile bir söyleşi gerçekleştirdi. Bu konuşmayla Cansever'in şiire bakışını, poetikasını ve şiir akımlarına bakış açısını görebiliyoruz. Söyleşi yapıldığında Erdal Öz 22, Edip Cansever ise 28 yaşında. EDİP CANSEVER: Şiir yapılır diyorum sadece. Yazılan şeyse yazıdır. Duymak, dokunmak, koklamak bir de görmekle varılır şiire. Siz, burada şiiri somut bir şeymiş gibi ele alıyorsunuz. Biraz da öyle. Şiirle; evreni, insanın bir yanını, bir olayın bir gelişmenin süreğini kapsayabiliyorsunuz. Örneğin bir olay içinde, bir balığın gözlerinde, bir ışığın yansımasında, insanların ölüşüp gittiği bir savaş alanında, herhangi birinin, bir şiirini canlayabiliyoruz işte. Bu hikayede, romanda da böyle. Orhan Kemal'i okuduktan sonra bir fabrika işçisi, insancıl olmayan bir davranış bakılarımızı değiştiriveriyor hemen. Böyle hikayeler, şiirler bağlandıkları nesnelerden, olaylardan ayırt edilemiyorlar artık. Bir görüntü oluyor kendilerince. Şiirse; elle tutulur, gözler görülür, yani özdeksel bir nen oluyor burada. Onu hiç ummadığımız yönlerde anıvermemiz de, hep bu özelliğinden ötürü. Şiir yapmayı, insanlığın ortaklaşa damarını bulmaya eşitliyorum ben. Sözler için sadece güzel olmak yetmiyor. Onların yaptırdığı işler de olmalı diyorum. İyi bir şiir insanın devinimini değiştirir. Umutlar, sevinçler, iç rahatlıkları, uçarılıklar muştular bize. Biçimdi, kişilikti, bunları şiirin yaşarkenki durumunda aramalıyız. Ozanın işi salt kulağa hoş gelen sözleri düzenlemek olsaydı, hiç anlamadığımız hatta dilini bile bilmediğimiz bir şiir bizi durmadan güzelleyebilirdi. Ahmet'in ayakları var, Boyalı iskemle güzeldir derken, bunları okuyan kimse, Ahmet'in, iskemlenin, ayağın çizgilerini çizer önce. Bir biçim, bir renk dünyası kurar kendine göre. Bu, şiirin düpedüz bakılan yanı, kolay yanıdır. Yapılan gözlem şiiri ilke olarak çözümlemeye yarar. Şiire varmaksa bu çizgi ve renk dünyasını aşmakla olur. Buysa bir eğitim işidir. Kendimizi giyime, sigaraya, yemek yemeye, eğlenmeye hazır tuttuğumuz gibi; şiirin tadına varmaya da hazır tutmamız gerekir. İşte o zaman üstümüze şiirin ağırlığı çöker. Ne yapsak ondan kurtulamayız artık. Kişiliği bu etki türlerinde aramalıyız. Biçimse ozanı kişiliğe götüren yollardan biridir sadece. Tam bağımsızlığa ulaştırıyorum oysa. Şiiri dar bir alan içinde benimsemekten kaçınıyorum. Ozan oldurduğu dünya bakımından bu sınırlamayı yapacaktır elbette. Zaten şiir tek insanın işidir. Bir kendine göreliği vardır. İşi bu yandan düşünürsek dediğiniz doğru. Konular, belgitlemeler, hep yüzeyde kalan kavramlardır. Şiirin kendisi, ozanın tutumuyla, insanı, evreni ele alışındaki başkalıkları verir. Örneğin dört ırkın, dört renkli insanı yoktur benim için. Sonra tam özgürlüğe kavuşmuş toplumlar da yok ki, insan bir dili dörtken almasın. Bir bakıma doğru. Ozan kelimelerin olanaklarını zorlamalı. Hatta yeni kelimeler yaratmalı, diyorum. Ama bu çaba, şiire yeni anlamlar, bilinmedik hazlar getirmek için harcanmalı. Cemal Süreya o yazısında; şiirin folklordan aşılanmasına tutuluyor. Bence korkulacak taraf bu olmasa gerek. Halk ağzını, halk deyimlerini yenileyerek de şiire yeni anlamlar hazırlanabilir. Hem günümüz ozanlarının çoğu bu anlayıştan kaçınmıyorlar zaten. Soyuta varmak, o akımı benimsemek, ozanın yapıtını kurarken araç seçmesidir bence. Ayrıca kara olanın kapkara olması gibi yuvarlak olanın da çok yuvarlak olması yanlış değildir. Bence öyle. Sonra bir işin şöyle ya da böyle ele alınmasına etkin sebepler de olabilir. Güzele harcanan uğraşlar yanında bunların da yeri vardır. Soyut şiir günümüzün özentisi. Yenilik değil değişiklik. Bir moda daha doğrusu. Ne var ki dörütte soyutlamayı savunanlar bu eğilime karşıt olanları, insanın iç dünyasını tanımamakla suçluyorlar. Soyut yapıtları yerenlerse ötekilerin gerçekte ilgisizliklerini kınıyorlar. Ben bu denli ayırmaları önemsemiyorum. Şiir yapmak toplumla ilgiler kurmaktır en önce. Usta ozan, işi ne yandan ele alırsa alsın, sonuca varan adamdır. Soyut şiir yapıyorum diye bilinçaltı saçmalıklarını dökenler de, salt dış gerçeklere bağlanıp sanattan yoksun mısralar dizenleri de anlamıyorum ben. Hem işi biraz daha geniş tutarsak, bütün dörüt yapıtlarının birer soyutlama olduğu sonucunu da çıkarabiliriz. İyi yapılmış her şiir aydınlıktır. Bir şiiri okuyup da onu karanlık bulanlar; o şiirin oldurduğu dünyaya kendilerini kapalı tutanlardır. İşi ozanın yönünden ele alırsak; şiire getirdiği yenilikler, derinlikler bakımından, kısa bir süre içinde yadırganabilir. Ama toplumun anlayışı geliştikçe o şiirlerde bu gelişmeye paralel olarak er geç daha bir aydınlığa kavuşuverirler. Genç kuşağın belirttiği ozanlar içinde şiire hiçbir özellik katmayan denemeleri sık sık tekrarlayanlara rast geliniyor. Bir evin mutfağında neler bulunabilir? Bir terzi, bir kumaşçı dükkanında neleri görebilirsiniz? İşte bu gibi nenlerin sıralanmasına özeniyorlar sadece. Bunları yapmakla da şiire bir zenginlik kattıklarına inanıyorlar. Bugünün ozanlarında, dış görünüşleri bakımından bir ortaklaşalık var. İğreti bir gözle bakarsak; bir ozanı, ötekinin etkisinde sanmak işten bile değildir. Ama işi inceye vurduk mu, hepsi de iç özellikleri bakımından kendilerini belli ediyorlar. Bu, Orhan Veli kuşağında da böyleydi. Ama ne var ki, genç kuşağın Orhan Veli kuşağındaki o ortaklaşa yönü, örnek tutmasını doğru bulmuyorum gene de o yandan bu yana çok şiir yazıldı. Bugünün ozanları oldukça bir şiir eğitiminden geçtiler. Bundan sonra da tek ozan olmanın yollarını araştırmak gerekiyor. Kişilikler kesin çizgilerle ayrılmalı. Öyle bir şey demedim. Usta bir ozanı eskitmek, onu iyi anlamakla gerçekleşir kanısındayım. Bir de böyle düşünün, onların sizi yadırgaması kadar siz de onları yadırgayacaksınız. Dedim ya, böyle bir ayırmanın gereği yok. Şiirin güzelliğini tartıya vururken bunları hiç mi hiç düşünmüyorum. Üzümü tartıyla, kumaşı metreyle ölçtüğümüz gibi şiiri de kendine özgü bir araçla değerlendirmek gerekir. İnsan aklının son serüvenleridir şiir. Gecikmiş şiir olamaz. Toplumun gereksinmeleri beni makine dünyasını çözümlemeye, onun şiirini yapmaya götürüyor. Biz bilimin en gelişmiş çağındayız şimdi. Yeni fiziğin kuralları eskiyi silip süpürüyor. Göğe uydular salınıverecek nerdeyse. Füzeler uçuruluyor, fotoğraflar çekiliyor onlarla. İnsanın uzayları düşünmesi günlük işler sırasına giriyor artık. Bir göğe mi bakacağım, yanı başımda bir buzdolabı. Yolda mı yürüyorum, otomobiller, motorlu araçlar gırla. Boşluk tepkilerle delik deşik. Yalnız başıma mıyım? Atomların, hidrojen bombalarının korkusu sarmış yüreğimi. Ama ben, bu makine dünyası karşısında iyimserim. Makinenin insan zekasını sınırlayacağını, onu güdümlü bir robot haline getireceğine inanmıyorum. Üstelik tüplere, kıl borulara, çeliklere, vidalara tutkunum. Benim mutluluğumu sağlayacak olan o cansızları insan insan seviyorum. Elimden gelse boş zamanlarımı laboratuvarlarda geçirirdim. Şiir kullanılır. Düpedüz insanlardan olumlu insanlar yapar. Ekleme aracıdır bir türlü. Şiirin oldurduğu insan, tanrı yaratığı insan değildir. En özgür, en erdemli toplumlar en çok şiir kullanmış toplumlardır. Şiir yok mu! Onu bir gün tek kelimeyle yazarsak şaşmamalı.


Ön yargıların ördüğü katmanlı duvarları aşıp kendini bulan gerçek dostluğun kahramanları küçük fare Celestine ve ayı Ernest. "Bu işte bir yanlışlık var, ayı ile fare bir arada olamaz!" diyenler için kalıpların yıkıldığı, sıcacık gülümsemeyle bir solukta kendinizi pamuk yığını yahut bulutlar arasında hissederek izleyebileceğiniz Stephane Aubier, Vincent Potar, Benjamin Renner tarafından yönetilen uluslararası ortak yapımı bir animasyon komedi-drama filmi. İzleyiciyi yeryüzü ve yer altı olmak üzere iki dünya karşılar. Fare kemirgenlerinin yer altında kurdukları sistemli şehirde yaşam kurallara sıkı sıkıya bağlı, kusursuz bir düzende ilerler. Hassas, narin olan bu canlıların en büyük gücü kesici dişleridir. Toplumlarına güç veren, onları var eden bütün bu düzenin asıl kaynağı da odur. Farelerin dişleri yaşamıdır. Film yatakhanede başlar, müdür her gece olduğu gibi o gece de "Büyük kötü ayı neyi yemeyi tercih ediyor dersiniz? Onlarca hatta binlerce küçük fareyi..." vb. tümceler barındıran "Büyük Kötü Ayı" masalıyla korkutarak uykuya uğurlar minik fareleri. İçlerinde biri var ki... Evet, Celestine'den söz ediyorum. Haydi, onu yakından tanıyalım. Dişçilik okulunda okuyan, düşlerine ket vurulmuş, ressam olmayı isterken dişçiliğin dayatıldığı, seçimlerini yaşayamayan minik farecik. Dişçilik okulunda staj gören farelerin en temel görevi: Herkes uyurken yeryüzüne çıkarak ilk düşen dişini yastığın altına saklayıp hediye bekleyen yavru ayıların dişlerini toplamaktı. Celestine görevini yerine getirmek için bir eve girdi. Dişi düşen yavrularının odasında sohbet eden bir ayı ailesinin gündemine tanık olalım. Bu fikir ancak maddeye odaklı yetişkinden gelebilirdi zaten. Farelerin yer altındaki yaşamından ayıların yeryüzündeki yaşamına uzandığımızda onların da benzer şekilde yeryüzünde hüküm sürdüğünü görürüz. İnsanlar öyle ilgisizdi ki görmezden geldiler ve tek kuruş kazanamadı. O, müziğine açlığını sığdıradursun, hemen yanında beliren polisler cezasını kesip gittiler. Ernest ve Celestine'in ilk karşılaşması çöp kovası. Ernest açlıktan çöpleri karıştırırken bir çöp kovası içinde Celestine'i gördü. Ernest'in kalbi, Celestine'in güçlü tümceleri onu yemesine engeldi. Devamında nelerin yaşandığını, iki dünyanın nasıl birbirine girip olan bitenlerin ne şekilde sonuçlandığını izleyerek öğrenmenizi öneririm. Film sorgulanamaz değer yargıların insanı körelten kötü bir güç olduğunu duyumsatırken sisteme de eleştirisini ince ince yapar. Emeği, sevginin tertemiz halini barındıran katışıksız dostluk; her şeyin ötesinde dokunulmaz bir yere konumlanır. Birlikte var olarak hayatı daha kolay hale getirebilecekken ön yargıları tarafından yönetilen bu iki dünyanın kalıplarını yıkan iki sanatçı: Müzisyen Ernest ve ressam Celestine ruhumu beslediniz. Teşekkür ederim bu yazı için. :) Çok hoş bir öneri.


İnsan her daim bir anlam ve sonuç bekliyor. Şimdi burada bu yazıyı okurken bile "Bana şimdi ne verecek?" sorusu, "Ben şimdi ne istiyorum?" sorusundan daha sesli. İçin telaşlı ama her şey çok ortada ve sahipsiz. Tam ortasında. Senin gibi. Sana katılıyorum Meriç. Bence sürekli birbiri arasında dönen zincirleme bir durum bu. Anlam ve eylem arasında sürekli bir bağ kurmak zaten insanı yoruyor ve asıl boşluğa ve anlamsızlığa da bu düşünce sürüklüyor. Sürekli bir anlam eşelemek sonunda her şeyin anlamını döküyor gibi. Bunu yapmadan kalbimizde hissini duyduğumuz şeyleri dinlemekten yanayım. Yaratma üşengeçliği. Bence doğru noktalardan biri. Ama üşengeçlik de bence anlamsızlığın sonucu. O sergi senin için anlamlıysa neden üşenesin? Ama bir anlam yükleme zorunluluğu evet, bu da bir etken. Her şeyin ya da bazı şeylerin bir anlamı olmalı mı? Sergiye gidip müthiş eserler görmek herkes için anlamlı olmayabilir. Olmak zorunda mı? Bazıları için evet, belki toplum için. Belki birey için. Benim için bir anlam olmalı sanat bağlamında. Sanat her insan için bir anlam ifade etmeli düşüncesindeyim. Bence insan ruhuna faydalı bu. Ama bu illa sanatla mı olmalı? Bir örnek tabii ki bu. Bu poscast çok "anlam"lı olmuş. Benceamacına ulaşmışsın. Hala dinliyorum ama bence çok iyi bir tema. Ve söylediklerine katılıyorum. Söylediklerine kesinlikle katılıyorum Ali. Saydığın şeylerle her gün mücadele ediyoruz ve bizim olanı korumak için de mücadeleye devam etmeliyiz. Bu noktada tutkularımız, küçük sevinçlerimiz ya da fikirlerimizi sulayıp büyütebileceğimiz ortamlarda, buna yardım edecek zihinlerle tanışmak ve vakit geçirmek çok önemli. Birbirimize destek olmalı ve moral vermeliyiz. Her yeni günü bir fırsat olarak görmekten vazgeçmemeliyiz. Dinlediğin ve fikirlerini paylaşarak aynı yerde durduğumuzu belirttiğin için teşekkürler. selam podcast'i dinledim ben de üzerine birkaç fikir bırakmak istiyorum. anlamsızlık yada anlam arayışı aslında birbirine bağlı çok ince çizgiler. ne zaman hangisine düştüğünü farkedemiyor insan. istanbulda yaşamak, hayatta kalmak için sevmediğin işleri yapmak, parasal sıkıntılar ve kalabalık... nicesi hayatın içinde olanı hayattan uzaklaştıran monotonluk ögesi. bu sarmaldan çıkmanın mümkünsüzlüğüne kapılan insanları görmek acı veriyor. vermesiyle kalmıyor insan sizin gibi ya dillendiriyor yada ah işte içine atıyor. bunlardan sıyrılınca ne bu beklentisiz yaşam yada sarım sarım sarmalanılan konfor dünyası diye kızıyorum dört bir duvara. sekiyor malesef yüzüme yüzüme onların çaresizliği. bastırılmış duyguları, toplum baskısı ve özgüven yetersizliği kaldırtmıyor elleri. ha birde tutkusuzluk. hayatımı coşkulu yaşama fırsatı veren yegane şey içimdeki tutku. yirmibeş yaşındaki bir çocuk tutkusu. ellilik sabah 5de çarşaf gibi denize girip öğlen 12de sen sahile giderken yolda karşılaşıp of sabah su çarşaftı diye moral bozan o amca hayat dolu. senin beklentin ne? sen ne istiyorsun? sanırım bunları cevaplamak için kendini tanımak gerek. en başta bunun sebebi yıllar geçmiş üzerine mesimler ne değerli insanlar, ne farkedebilmiş nede kendine bakabilmiş. sebepsiz çabanın ardında bu insanlar kendini ihmal etmiş.


Adeta birbirleri için doğan ve doğdukları andan itibaren birbirini arayan, kavuşmaya çalışan ve sonunda vuslata eren iki aşığın binlerce yıllık öyküsü bu! Bu öyle bir aşk ki; tüm insanlığı geçmişten günümüze dek etkiledi ve etkilemeye devam ediyor. Buzul çağlarından sonra insanlar onların aşk öyküsüne dahil oldu, onlarla birlikte yaşadı/yaşıyor. Neler olmadı, neler yaşanmadı ki bu aşk boyunca? İnsanlar onların aşkını takip ederken, onlar ezelden ebede kadar gönül kapılarını tüm insanlığa açık tutup aşkları boyunca insanlığı da yanlarında vefalı birer dost gibi taşıdılar. Öykümüzün kahramanları iki nehir... hem de yurdumuzda doğmuş iki nehir. Erzurum'un kuzeydoğusundaki Dumlu Dağı'ndan doğan Karasu ile Van Gölünün kuzeydoğusunda Alacadağ'dan doğan Murat suyu, Elazığ'ın Keban ilçesinin 12 km yukarısında görkemli bir şekilde vuslata ererler. Bu birleşme öyle şiddetlidir ki insanlar ona uçarak gelen anlamını taşıyan Fırat adını koyarlar. Dicle ise Elazığ'da tektonik bir göl olan Hazar gölü ve Birklinçay adlı iki kaynağın buluşmasından doğar ve o da Fırat gibi dağları, tepeleri, çölleri aşarak güneye doğru akar. Onların birbirlerine kavuşana kadar yaşadıkları hasret dolu bölgeye insanlar genel olarak Mezopotamya dediler. Latincede iki nehir arası anlamına gelen Mezopotamya bu iki aşığın hasret yurdunun adıdır. Bu büyük hasret, bir görkemli şiir gibi tüm duygusunu çağlar boyunca yaşatmıştır. Günümüzde Toroslar, Basra körfezi, Zagros Dağları ve Suriye Çölü arasındaki alan olarak belirlenen Mezopotamya'nın kültürel sınırları ise gerçekte kesin olarak çizilemeyip batıda Suriye Çölü'nü aşıp Filistin ve Lübnan dağlarına, güneyde de Elam üzerinden doğuya doğru genişlemektedir. Bu bölgeyi giriş gelişme sonuç şeklinde bölümlenen her öykü gibi üç bölüme ayırmış insanlar. Kuzey Mezopotamya aşıkların doğma ve yollarını bulma sürecinde olması sebebiyle pek hareketli olmayıp fazla değişiklik göstermemiştir. Bu nedenle üzerlerindeki kentler günümüze kadar taşınabilmiştir. Ancak birbirlerine en çok yanaştıkları orta bölge, adeta aşklarını gizli yaşar gibi derinden akmaları ve az yağış alması sebebiyle diğer bölgelere göre en zor koşullara sahip bölgedir. Aşıklar burada birbirleriyle derin ve gizli bir sohbete girmiş, insanlarla fazla ilgilenmemeleri ve yardım etmemeleri sebebiyle insanlar sulama ve baraj sistemlerini geliştirmek zorunda kalmış, aşıkların mahrem söyleşilerine kulak kabartmaya çalışmışlardır. Vuslat bölgesi, Güney Mezopotamya ise aşıkların tüm yaşamlarını akıttıkları bölgedir. Yaşadıkları ne varsa, doğdukları andan itibaren taşıdıkları her şeyi buraya yığmışlardır. Burası en bereketli bölge olmasının yanında, aşklarının en şiddetli zamanlarını da yaşadıkları bölgedir; düzensiz kalp ritimleri sebebiyle bu bölgede daima bir değişiklik yaratmışlardır. Kah suları taşmış kentleri boğmuş, kah susuz bırakmış yeni kentler doğmuştur. Bu bölgeye Mısır'ın Nil'i gibi hayat vermişlerse de pek çok kent ve uygarlığı da öldürmüşlerdir. Günümüzde dahi bereketlerinin paylaşılamaması yüzünden kavgalara sebebiyet vermektedirler. Bu bölge ilk zamanlar Sümer ve Akad uygarlıklarını doğurmuşsa da sonraları buraya Babilonya denmiştir. Başkentleri Babil de tıpkı nehirlerin vuslat yerine yaraşır bir buluşma yeridir. Babil tüm Mezopotamya'nın manevi ve zihinsel kalbini teşkil etmiştir. Bu iki aşık kalplerinde aşkla, hasretle birbirleri için yaratılmıştır. Bu aşktan etkilenen insanlar, onların görebilmek, yaşayabilmek için avcılıktan, göçebelikten vazgeçmiş ve onların bu ebedi aşk yolu boyunca konuşlanarak ilk kez yerleşik yaşama geçmişlerdir. Bu aşk insanlığın başlangıcına ilham olmuştur. Bu ilhamla insan türü her türlü düşünsel ve estetik yaratılarıyla bu tanıklığın izlerini taşıyacak eserler yaratmışlardır. ilk kez bu hasretlik yurdunda uygarlığa adım atmışlardır. Pek çok uygarlık yaşayıp yok olmuştur burada. Kentler, krallıklar, hanedanlıklar, imparatorluklar kurmuşlar, pek çok sülale, tanrı, kral, imparator, bilim insanı, sanatçı yaşamıştır. Pek çok zigurat, tapınak, sur, heykel, kabartma yapılmış, ilk yazılı eserler, ilk kanunlar burada yaratılmıştır. Belkıs'taki Zeugma Antik Kenti, bu kentte ortaya çıkarılan Mars heykeli, mozaik işlemeleri, Greko Romen şehir kalıntıları ve yine Hasankeyf'in eşsiz mimarisi, kazı yapılmayarak sular altına bırakılan Apemeia ve dört höyüğü, 18 uygarlığın izlerini taşıyan Amed surları, anılan tarihi eserlerden sadece birkaçı olarak bu ihtişamın ifadelerini taşır. İlk kara tahta, ilk okul, ilk meclis hatta ilk yasa, tam on bin maddelik ilk ansiklopedi. Dünyanın daha doğusunda Çinlilerin pirincini saymaz isek ilk tohum ekmek için burada evcilleştirilmiştir. İlk saban burada toprağı sürmüş, ilk kazma burada inmiş. İlk çiftçi yıllığı yazılmıştır. İlk insanlık kozmogonisi, ilk kütüphane, ilk aşk şarkısı, ilk edebiyat, destan ve ilk ninni tablete kazınmış ve hatta ilk tufan da burada kopmuştur. Bu coğrafya, kendi başına kutsal metinlerin, mitlerin, dinlerin, tarihin coğrafyasıdır aynı zamanda. Tanrıların yurdundan başlayıp tek tanrılı dinlerin yeşerdiği kutsal bölgedir burası. Boşuna mı demişler aşk kutsaldır diye? Tanrının gözleri de tüm insanlık gibi onların üzerindedir. Bir bütün olarak Mezopotamya insanının yaratımları, ihtişamından ve estetiğinden günümüzde bile hiçbir şey kaybetmeden bugün bile insanlığa tanıklık etmektedir. Bu uygarlık tüm dünya uygarlığına ilham olmuştur. Dicle ve Fırat, hem etkileyen, hem de etkilenen bir aksiyonla, insanlaşmanın ortak paydasını bu hasret yurduna mal etmiştir. Mecnun Fırat, hasretli bir heyecanla kabararak aşkına kavuşmaya çalıştıkça bu hali zalimlikle tanımlanır zaman zaman. Çünkü Fırat aşkına kavuşmak için hiçbir engel tanımaz. Dicle de ondan aşağı değildir bu istekte. Kendini çoğaltarak sevdiğine taşma meylindedir. Ancak her güzelliğe sahiplenme arzusunda, hırslarına yenilen insanlar, onların arasına girmeye çalışmakta, üzerlerine köprüler, barajlar yapmakta, suları için birbirlerine düşmektedir... Çağrılarını duyup birbirlerine kavuşamayan Fırat ve Dicle zaman zaman umutsuzluğa düşmekte, hatta birbirlerine kırılarak ayrılmakta, mesafeleri çoğaltmaktadır. Zaman zaman geniş ve susuz zeminlerde ayrı ayrı bedbaht akıp giderken haşinlikleri kalmaz iki aşığın. Kanlı gözyaşları akıtmaktadırlar bazen, hüzünlü hatta umutsuz bir feryada dönüşmüştür gür sesleri. Onların bu çilesine yer yer diğer nehirler de katılmaktadır gözyaşlarıyla. Ancak bu ayrılık fazla sürmez ve yeniden birbirlerine yakınlaşırlar, aşklarına dönerler yüzlerini. Karşı karşıya gelip seyrederler birbirlerini. Onların bu yakınlaşması insanlığın ilk uygarlaşma sürecini başlattığı yerdir. Büyük aşk insanları etkilemektedir ve onlar da etkilenmektedir insanlardan. Sonra birbirlerine doğru akmaya başlar sabırsız iki aşık. Onların bu arzulu ve tutku dolu halleri, taraftarlarınca kavgalara, savaşlara neden olacaktır. Onlar anlamaz bu savaşların nedenini çünkü onların ki öyle bir aşktır ki herkese yeter saygıları ve sevgileri. Sıkılırlar bu karmaşadan ve yorulmuşlardır hatta, bazen öfkeden kabarmış, bazen içlerine çekilip sularından mahrum etmişlerdir insanları, engellenen aşkları nedeniyle. Son bir gayretle Şattülarap'ta el ele tutuşur, hasretle kucaklaşırlar ve sonsuza dek aşklarını yaşayabilmek için kendilerini Basra'nın derin ve güvenli sularına bırakırlar. Bu kadim aşk ve hasret yurdu, günümüze miras olarak bıraktığı uygarlık ve tarihi değerleri ile birçok halk ve kavimlerin ve bunların yarattığı uygarlıkların ihtişamını barındırmıştır. Örneğin, tarihin başlangıcı yazının bulunuşuyla izah edilir. Aşağı / Güney Mezopotamya'da yapılan kazılar sonucu ortaya çıkan yazılı tabletler, yazının ilk burada bulunduğunu göstermiştir. Sümerlere ait olduğu tespit edilen bu tabletlerle tarihe yapılan yolculuk, heyecan verici ve daha öğreticidir. Bu zenginliğin yanı sıra yaşanan sosyal gerçeklik de bölge açısından yaşanan 5000 yıllık baş aşağı gidişi izah etmektedir. Başlangıçta imrenilen bu aşk, sonrasında kıskançlıklara, kötülüklere, kavgalara, savaşlara da sebebiyet vermiştir. İnsanlar bu iki aşığa sahip olmak istemiş, adeta onları ayırmak için uğraş vermiştir. Günümüzün trajedisi ise, uygarlığın yine burada kültür değerleri ve sosyal açıdan yok edilmek istenmesidir. Böylelikle tarih bilinci dumura uğratılmak ve son tahlilde halklar köksüzleştirilmek istenmektedir. Uygarlığı kendi yaratan insan yine kendi elleriyle yok etmeye çalışmaktadır. Katliam bu yönüyle amansızdır ve vurduğu her bir eser, bizlerin tarihle ve geçmişle diyaloğunu sağlayan birer canlı varlık olarak yok olmaktadır. Uygarlıklar, yarattıkları eserlerle her zaman kendilerini anlatmasını bilmiştir. Nitekim büyümesini ve uygarlaşmasını becerebilen toplumlar, tarihe doğru katılabilen bilinçli toplumlar olmuştur. Doğru başlangıçlar, gerçeklerden ve ispatlanmış doğrulardan güç alan başlangıçlardır. Arkeolojik kazılarla ortaya çıkarılan veya kalıntı biçiminde varlığını sürdüren tarihi eserler, tarihin dili ve uygarlıkların mesajlarıdırlar. Bu eserler, ait oldukları coğrafyanın veya halkların ortak çekim merkezi ve duygu odağıdır. Çünkü uygarlıklar, ortaklaşa yaratılan, belli bir zaman ve mekan içerisinde ete kemiğe büründürülen kültürel değerler bütünüdür. Bu değerler yeni nesillere, her zaman gelişmenin ve büyümenin olanaklarını yaratacak, seçici, hazır davranış modelleri ve bilgileri sunarlar. Egemenlerin sömürgeleştirme ve asimile etme politikaları göz önünde bulundurulduğunda, bahsedilen tarihi eserlerin birer direnç noktası ve moral değer oldukları unutulmamalıdır. Aksine savrulmak, egemen kültür içerisinde yozlaşmak ve her türlü imhaya açık olmak, toplumları bekleyen kaçınılmaz bir son olarak belirir. Çalınan eserler, sular altında kalan antik kentler, yıkılan köprüler, onarımsızlıktan dolayı dökülen sayılı eserlerin yanı sıra, yok olanların ve toprağa gömülenlerin, bugün Batı'da bulunan birçok müzede, Mezopotamya uygarlığına ait tarihi eserlerin bulunması tesadüfi değildir. Eserlerin kullanılmasında hem ticari bir mantık güdülmekte, hem içi boşaltılarak salt bir gösterim objesi olarak kullanılmakta ve hem de bölge halklarının kendi tarihsel değerlerinden koparılması amaçlanmaktadır. Bu topraklardaki yükseliş müthiş olduğu kadar, düşüş de oldukça trajiktir. Ama tarih, bu yükselişleri ve düşüşleri bir biçimde günümüze kadar saklayarak korumasını bilmiştir. Bu zenginliğe karşı girişilen barbarca yönelimler, aslında Dicle-Fırat boylarının, günümüzde yaşanan sosyal cüceliğini yeniden tarihe yaraşır bir yüceliğe ulaştıracağına duyulan öfkedir. Bu toprakların, tarihte olduğu gibi yeniden insanlığa yol gösterici olmasından duyulan büyük bir korku vardır. Benim istediğim şey; yarınımızı yaratmak için ihtiyacımız olan tarihimize sahip çıkmak, geçmişi aydınlatmak, dolayısıyla geleceğe ışık tutmak için dünya tarihinin kalbi sayılabilecek bu bölgenin; mitler, dinler, bilim, sanat gerçekliğinde ne denli önemli olduğunu vurgulayabilmektir. Harikaydı. Teşekkür ederim kendi adıma. Ufuk açıcı. Bu tip yazıları oldukça seviyorum. Keyifle okudum. Emeğinize sağlık.


"Halkın kültür bakımından yükselmesine başlıca engel olarak Arap harflerini görüyordu. Kararını daha 1927 de vermiş, 1928 kış ayları hazırlıkla geçmişti. Olaylar onun haklı olduğunu bir kez daha gösterdi. Latin harflerinin kabulü için, İsmet İnönü'nün başkanlığında bir komisyon kurulmuştu. Komisyon çalışmalarını bitirince, sonuç raporunu İstanbul'da Atatürk'e ben getirdim. "Bir on beş yıllık uzun, bir de beş yıllık kısa mühletli iki teklif var. Teklif sahiplerine göre, ilk önceleri iki yazı bir arada öğretilecektir. Gazeteler yarım sütundan başlayarak yavaş yavaş yeni yazılı kısmı artıracaklardır. Daireler ve yüksek mektepler için de tedrici bazı usuller düşünülmüştür." dedim. "Çocuğum! Gazetelerde yarım sütun eski yazı kaldığı zaman dahi herkes eski yazılı parçayı okuyacaktır. Arada bir harp, bir iç buhran, bir terslik oldu mu bizim yazı da Enver'in yazısına döner. Hemen terk olunuverir." dedi.


Yalnızlık çekmiyorum. Yalnızım. Arada fark var. Hayatımın büyük bir bölümünde hep böyle hissettim. Tabii ki bana değer veren, hayatlarımıza şahitlik ettiğimiz arkadaşlarım var. Minnettarım. Ama bu his kolay kolay geçebilecek bi his değil. Herhangi bir insanın 7/24 yanımda olması değil çözümü. Bu kadar basit değil. Verdiğini geri alabilmek mesele. Değer görmek. Düşünülmek... İnsanlar çok karmaşık. Onlar kırılmasın diye kendimi kırıyorum resmen. Hep böyleydi. Hep kendimden fazlasını sundum onlara. Hayır yoktu. Her zaman evet. Ama artık çok da umrumda değil yalnız olmak. Düşündüğüm tek şey içimdeki çocuğu unutmamak. Küçük Prens öyle diyordu sanırım. Gitgide yetişkin skalasına girsem de unutmamam gereken şeyler var... Ortak hisleri, düşünceleri paylaşıyoruz. Belki de sadece bu yeterlidir, senin gibilerin var olduğunu bilmek. Onları kırmayayım derken kendinizi üzüp yıpratmayın lütfen. Bencil bir düşünce gibi gelebilir ama bu dünyadaki en değerli en önemli kişi siz kendinizsiniz. Her şeyden önce SİZ.