Hiç şüphe yok ki Celal Şengör kitapları denince akla gelen ilk yayın "Dahi Diktatör" başlıklı kitap oluyor. Henüz onu okumamış olsam da, son dönemde hızlıca okuyup bitirdiğim üç farklı Celal Şengör kitabı oldu. Bunlar; "Hasan Ali Yücel ve Türk Aydınlanması", "Aptalı Tanımak" ve "Senin Cahilliğin Benim Yaşamımı Etkiliyor" başlıklı kitaplar. Aslında, Senin Cahilliğin Benim Yaşamımı Etkiliyor başlıklı kitap, hoca tarafından yazılmış bir kitap değil, söyleşi. Yani hocayla yapılan karşılıklı bir görüşme kitabı. Bu türden nehir söyleşi kitaplarını severim. Daha sıcak, daha samimi gelir. Üstelik söyleşi yapılan kişinin farklı konulardaki görüşlerini de bir çırpıda ve topluca okumak mümkün olur. Aptalı Tanımak isimli kitap, Celal Şengör'ün Cumhuriyet gazetesinin Bilim ve Teknik ekinde, farklı tarihlerde yayınlanmış kısa denemelerinden oluşuyor. Yani bir tür derleme. Hasan Ali Yücel ve Türk Aydınlanması ise, eski milli eğitim bakanlarından ve Türk aydınlanma hareketinin öncü ismi Hasan Ali Yücel'i, kişiliğini ve onun ülkemizde kurmaya çalıştığı felsefeyi tüm detaylarıyla anlatıyor. İşte bu yazımda ben, okuduğum Celal Şengör kitapları hakkındaki yorumlarımı paylaşmak istiyorum sizinle. Aslında Celal Şengör kitapları okumaya karar verişim, Kadıköy'deki Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları şubesine girip, Hasan Ali Yücel ve Türk Aydınlanması başlıklı kitabı satın almamla başladı. Bu kitabı fazlasıyla beğenince diğer kitapları da satın aldım. Örneğin "Bilgiyle Sohbet" başlıklı derleme kitabı da yine Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları tarafından basıldı. Aptalı Tanımak, Dahi Diktatör, Bilimin Büyüsü, Zümrüt Ayna başlıklı kitaplar ise İnkılap Yayınevi tarafından yayınlandı. İlk okuduğum "Hasan Ali Yücel ve Türk Aydınlanması" kitabı, kısa olmasına karşın çok hoşuma gitti. Her zamanki gibi bir sürü yerin altını çizdim ve küçük küçük notlar aldım. Şengör bu kitaba özgürlük ve tarih kavramlarını açıklayarak başlıyor. Hemen ardından bir kavram olarak bilimin ne olduğunu herkesin anlayabileceği şekilde anlatıyor. Bilimin amacı ve görevini, bilim tarihinden örnekler vererek açıklıyor. Kitapta Hasan Ali Yücel'le beraber en çok ismi geçenler, modern ve laik devletimizin kurucusu Mustafa Kemal Atatürk, dünyaca ünlü arkeolog Ekrem Akurgal ve filozof Karl R. Popper. Karl Popper'ı hiç tanımayanlar için de, giriş niteliğinde bilgiler mevcut. Özgürlük ile yakından ilişkili olan demokrasi, kitabın ilk bölümünde hayli üzerinde durulan bir kavram. Örneğin Hasan Ali Yücel'e göre özgür rejimlerde yani demokrasilerde her şeyin sorgulanması gerektiğini öğreniyoruz. "Demokrasinin dünya görüşü bir mantığa dayanır: Her fikirde hata ve sevap ihtimali vardır. Eğer bu postülatı kabul etmezseniz demokrasi geometrisini kuramazsınız. Bu prensibi kabul edince ilk müşkül yenilmiş olur. Çünkü kendi davanızda, karşınızdakinin davası kadar hata ve sevap olacağına inanınca pek tabii olarak tartışmaya razı olursunuz. Zaten Yücel'in bu görüşlerinden hareketle, bir aydınlanma pratiği olarak, onun bakanlık döneminde klasiklerin Türkçe'ye çevrilmesi gündeme geliyor. Kitapta Celal Şengör'ün de ısrarla vurguladığı gibi, bu tercüme faaliyeti Hasan Ali Yücel'in gözünde Türk milletinin yüzyıllara uzanan karartılmış ufkunda güneşler doğuracak türden bir politikaydı. Sürekli savaşta ve vergide hatırlanan Anadolu insanı, bu sayede ilk kez uygarlığa katılmak istendi, birey olduğu hatırlandı ve kabul edildi. Dolayısıyla dünya klasiklerinin bu çeviri faaliyeti sonunda, bu topraklarda yaşayan ancak yüzyıllarca önemsenmemiş insanlar önce bilimsel düşünmeyi öğrenecek ve bu sayede de uygarlık teşvik edilecekti. Aptalı Tanımak, ortalama ikişer sayfadan oluşan, çeşitli konu başlıklarında yazılmış, toplamda altmış üç yazıdan oluşan bir kitap. Kitapta çok çarpıcı ve yerinde tespitler var. Hasan Ali Yücel ve Türk Aydınlanması kitabında olduğu gibi, bu kitapta da bilim, bilimsel düşüncenin gelişimi, bilimin yöntemi konularında hayli bilgi var. Ayrıca öğrenci aflarından porno filmlere, doğa olaylarının politikacılar tarafından yorumlanma şeklinden yabancı dil öğrenmenin önemine dek çok farklı sayıda konu işlenmiş. Yazılar kısa olduğu için kolayca okunuyor. Şengör'e göre bilim her şeyden önce gerçeği arama faaliyetidir. Gerçeğin aranmadığı yerde nesnellik söz konusu değildir. İnsanı insan yapan şey, işte bu tartışma ve eleştiri ortamının yaratılması ve bunlar sonucunda gerçeğe ulaşmanın denenmesidir. Şengör Aptalı Tanımak kitabında din ve bilim ilişkisi üzerinde sıkça duruyor. Bağımsız ve eleştirel bir yargı yeteneği geliştirmeden önce çocuklara verilecek dogma temelli dini eğitimin sakıncalarına dikkat çekiyor. Celal Şengör kitap önerileri de sunan bir isim. Bu kitabında da isimlerini bir kenara not aldığım sayıca hayli fazla okuma önerisi var. Örneğin bunlardan biri, Halil İnalcık'ın "Şair ve Patron" isimli kitabı. Şengör, Hanefi Palabıyık'ın Ord. Prof. Dr. Fuad Köprülü'nün İlmi Hayatı ve Tarihçiliği isimli biyografik çalışmasını da oldukça methetmiş. Onu da ilk fırsatta edinip okumak istiyorum. Bir kenara not aldım. Okuduğum üçüncü kitap ise Senin Cahilliğin Benim Yaşamımı Etkiliyor başlıklı nehir söyleşi kitabı oldu. Burada Şengör'ün hayat hikayesine daha yakından tanık olurken, aynı zamanda onun siyaset, eğitim, sanat, bilim, kainat, ebeveynlik, deprem gibi farklı konulardaki görüşlerini öğreniyoruz. Kitap bir söyleşi kitabı olduğu için, insanı güldüren kısımları da var elbette. Örneğin Celal Şengör kitabın "Siyasi Hayatı Okumak" başlıklı bölümünde, kendi gençliğindeki sol ve sağ grupların aslında kendi dogmalarını başkalarına kabul ettirme kaygıları dışında bir niyet taşımadıklarını söyleyerek her iki grubu da sıkıca eleştiriyor. Kitabın giriş bölümünde çocuklara sunulan okuma önerileri ve erken yaşta okunacak böylesine değerli kitapların hayal gücünü geliştirerek insanın kişiliğinin şekillenmesinde yaratacağı etkinin vurgusu beni bir hayli etkiledi doğrusu. Yani bu kitabı anne-babalar da okuyabilir. Zaten kitabın bir bölümünde de Şengör çocuk yetiştirme üzerine olan görüşlerinden bahsediyor. Eminim okuduktan sonra sizler de bu kitapları çok beğeneceksiniz. Celal Şengör kitapları ile ilgili tek eleştirim, Şengör'ün sürekli olarak "bilim adamı" ifadesini kullanması oldu. Bazı yazılarında da bir işi "adam gibi" yapmak ifadelerine yer vermiş. Açıkçası Celal Hoca'dan bu eril dil kullanımına biraz daha özen göstermesini beklerdim. Tekrar görüşünceye dek, kendinize iyi bakın, bilimle kalın!


Malum, gündem neredeyse son iki aydır Corona Virüsü. Ben, 2020 yılı ocak ayının sonunda Kazakistan'dayken sadece Çin'deki etkileri konuşuluyordu. O da belli belirsizdi. Hal böyleyken kimsenin artık seyahati falan düşündüğü yok. Kısa vadede düşüneceğini de pek sanmıyorum. Hastalığın etkileri azalsa ve alınan önlemler ortadan kalksa bile kimsenin ilk etapta turistik amaçlı seyahati düşünecek pek bir hali yok. Zira bunun psikolojik etkilerini bir süre daha yaşayacağız gibi geliyor. O nedenle ben de seyahat konularından biraz daha sıyrılıp daha genel konulara değinmek istiyorum. Yazının başlığını "Corona Günlükleri" koydum. Ama bu, yazıların hepsinin bununla ilgili olacağı anlamına gelmiyor. Daha ziyade, hastalık öncesine göre hemen hepimizin daha fazla boş vaktinin olduğu bu günlerde aklıma üşüşen düşünceleri "Corona Günlükleri" başlığı altında sizlerle de paylaşmak istiyorum. Amacım bu. Yani konular karışık. Burada yazacaklarım da, bu yaşanan süreçte aklıma gelen karmaşık düşünceler yumağından ibaret. Bunları bazı alıntılar ve bilimsel bilgilerle zenginleştirmeye çalışacağım. Ancak bu ilk yazı gerçekten de bu hastalıkla ilgili olacak. Bu basit tanıma biraz daha yakından bakarsak, birkaç şey öncelikli olarak hemen dikkatimizi çeker: Birey ve toplum ilişkisi, toplumsal etkileşim. Psikoloji ise şöyle tanımlanabilir: "Davranışları ve zihinsel süreçleri inceleyen bilim dalı." Psikolojinin başlıca amaçlarından biri insan davranışını açıklayarak bir bilgi tabanı oluşturmak ve bu bilgileri günlük hayatta yaşanacak sorunları çözmede kullanmaktır. Şu ana dek görebildiğim kadarıyla hemen herkes, Covid 19 hastalığının ülkeleri ve dünyayı "ekonomik ve siyasi" açıdan gelecekte nasıl şekillendireceğini konuşuyor. Ancak burada gözden kaçan çok önemli bir nokta daha var bana kalırsa. Bu hastalık elbette fiziksel yanıyla, yani beden sağlığımız açısından son derece önemli. Neticede burada insan hayatı söz konusu. En temel önceliğimiz de yaşam. Burada mutabıkız. Küreselleşen bir dünyada ve ismine devlet adı verilen organizasyonlar içinde yaşadığımız için ekonomik ve siyasi sonuçları da elbette çok önemli. Bir yurttaş olarak içinde yaşadığımız devletin bu sürece ne gibi reaksiyonlar göstereceği, devletin ne gibi bir dönüşüm yaşayacağı da önemli. Bu politikalar sonuçta hepimizi ilgilendiriyor. Ancak etkileri çok yakın bir gelecekte görülmesi muhtemel ve bedensel sağlıktan derece olarak hiç de daha az önemsiz olmayan "ruhsal sağlığımız" açısından sonuçları ne olacak? İşte bu soru da çok önemli. Yani işin bir de, gözden kaçırılmaması gereken bu yönü var aslında. Dikkat ederseniz sadece bir aydır evdeyiz. Toplu ve uzun süreli bir sokağa çıkma yasağı da henüz yaşamadık. Buna rağmen bir çoğumuzun sıkıldığını ve bunaldığını görüyorum. Kendimi de elbette bundan ayrı tutmuyorum. Maslow'un temel ihtiyaçlar hiyerarşisi piramidindeki üçüncü basamak, daha şimdiden alarm vermeye başlamış durumda. Uygulamalar sürerse neler olacağını kestirmek gerçekten çok zor. Bu nedenle ben yakın zamanda ekonomist, uluslararası ilişkiler uzmanı ve siyaset bilimcilerden çok; psikolog, psikiyatr ve sosyologlara ihtiyaç duyulacağını ve onların görüşlerine kulak kabartılacağını düşünüyorum. Ayrıca bu dönem onlar için de müthiş bir gözlem fırsatı yaratıyor aslında. Son birkaç gündür aklımı kurcalayan şey, işin bu kısmı aslında. Tarihte mübadele ekonomisinden para ekonomisine geçtikten sonra pek çok şey değişti. Basit bir kağıt parçası olan para, bir anda her şey haline geldi. Para herkes için elbette önemli. Ama sevgi, dayanışma, bir arada olma, etkileşime geçme, iletişim ihtiyacı gibi durumlarda hiçbir işe yaramıyor. Yani bu anlamda iyi bir güdüleyici değil. İşte bu süreçte bunu da deneyimlemiş olduk. Yaptığı tek şey, Maslow'un temel ihtiyaçlar piramidindeki en temel ihtiyaçlardan biri olan yemek ve barınma ihtiyacını gidermek oldu. Oysa biz düne kadar paranın gücünün her şeye yeteceğini düşünüyorduk. Bir tabu adeta yıkıldı. Kapitalizmin ana maddesinin içine düştüğü bu durum aslında son derece ironik, bir anlamda trajikomik. Şu an hayal edilemeyecek denli zengin olan biri bile bu önemli ihtiyacın -sosyalleşme- yeterince karşılanamaması dolayısıyla acı çekiyor. İnsan bir harekette bulunurken, bir şeyi yaparken neden yapar? Sosyal psikologlara göre, insan eylemlerinin kökeninde üç temel faktör yer alıyor. Bunlardan birincisi, hayatımız üzerinde hakimiyet sahibi olmak. İkincisi, sevmek, sevilmek ve ait olmak ihtiyacı. Son olarak ise benliğimizi değerli görmek geliyor. Yaşadığımız bu süreç, yani evlere hapsolmak durumunda kalmak, hayatımız üzerindeki hakimiyet hissimizi giderek azalttı. Bu da doğal olarak yavaş yavaş ciddi bir kaygı ve stres kaynağı haline gelmeye başladı. Ve bu da Covid-19'un bedensel tahribatı yanında ruhsal tahribata da yol açtığının en somut göstergesi aslında. Bununla ilgili bir başka şey daha var. Olağan dışı bir süreci yaşayan insanoğlu, giderek hassaslaştı ve karşılaştığı olaylara normalde olduğundan çok daha farklı tepkiler vermeye başladı. Eminim, şu an bu yazıyı okuyan biri olarak bunu siz de yaşamışsınızdır. Örneğin sokakta her öksürene/hapşırana Koronalı muamelesi yapılmaya başlandı. İnsanların tepkileri değişti. Artık dışarıdayken, örneğin gıcık yaptığı için istem dışı bir şekilde hafifçe öksürmeye bile korkar hale geldik. Dolayısıyla yakın zamanda medyada asıl boy göstermesi gerekenler, bana kalırsa siyaset bilimci ve uluslar arası ilişkiler uzmanlarından ziyade bu bahsettiğim meslek grubunun üyeleri olacaktır. Yani psikologlar, psikiyatrlar ve sosyologlar. Ve onların getireceği açılımlar, yapacağı yorumlar ve öne süreceği yeni fikirler, geleceğimizi şekillendirmek adına son derece önemli olacak diye düşünüyorum. Tam da ben şu an okumakta olduğunuz bu yazının ilk halini yayınladıktan birkaç gün sonra, buna benzer bir konuyu işleyen bir yazıya denk geldim internette. Onu da buraya eklemek istiyorum. - Okumak isteyenler için Corona Günlükleri Bölüm 2 burada: Corona Günlükleri 2. Bölüm - Burada "Evde Kal" başlıklı yazım var: #Evde Kal? - Psikoloji, Ed. Zeynep Cemalcılar, Birden fazla yazar: Anadolu Üniversitesi Yayınları, Eskişehir, 2016 - Sosyolojiye Giriş, Ed. Nadir Suğur, Birden fazla yazar, Anadolu Üniversitesi Yayınları, Eskişehir, 2017 Seyahat bu yıl gerçekten düşünülemez hale geldi. Kaldı ki bu yaz biraz normalde dönsek bile uçakla bir yerlere gitmeyi kimse önermiyor. Ülkemiz adına, turizm açısından da fena bir dönem. Aşı bulunmadığı sürece ufak tefek rahatlamalar turizme yansımaz diye düşünüyorum. Corona hayatımızı daha uzun süre etkilemeye devam edecek. Güzel bir konuya değinmişsin. Hepimizin üzerindeki psikolojik etkileri kaçınılmaz. Daha bizi neler bekliyor, hep birlikte göreceğiz. Evrimağacında geçenlerde okuduğum bir yazıya göre herkes 1 veya 1,5 yıl içinde Korona'ya yakalanacak. Tedavisi bulunmazsa -veya bu süre içinde bulunamazsa diyelim- risk faktörü yaşlılar ve hastalar için geçerliliğini koruyacak demektir. Öte yandan alınan önlemler de kademeli olarak azaltılırsa durum daha da karışacak gibi geliyor. Çok bilinmeyenli bir denklemle karşı karşıyayız sanki. Belki de bu musibet azalarak kaybolacak ama ben özellikle çocuklar üzerinde kalıcı hasarlar bırakacak diye düşünüyorum. Bu günlerde biz yetişkinler daha ziyade bu işin makarasını yapmaya başladık; özellikle de azalan rakamlar ile birlikte, bir çeşit terapi gibi atlatmaya çalışıyoruz. Ama çocukların malesef bu tip savunma sistemleri henüz yok, görelim zaman ne gösterecek ama bu nesli bir yere not edip sosyolojik açıdan incelemek gerek. Kalemine sağlık kardeşim.


Orhan Koçak, Frankfurt Okulunun en önemli temsilcilerinden biri olan Max Horkheimer'in 'Akıl Tutulması' isimli eserinin başında yazdığı önsözde, okulun en önemli isimleri olan Max Horkheimer, Herbert Marcuse, Erich Fromm, Leo Löwenthal gibi düşünürlerin hepsinin ortak özellikleri olarak Yahudi olmalarını ve her birinin sosyalistliklerini hoşgörüyle karşılayan liberal ailelerin çocukları olduğunu belirtir. Tam da bu cümleleri okuduktan sonra bir an için arkama yaslanıyorum, durup ben de kendi kendime düşünmeye başlıyorum olduğum yerde... Çoğu kez, Türkiye'deki insanların yeterince kitap okumamalarından ve kendilerini geliştirmemelerinden yakınan biri olarak, bazen kendi kendime kızdığım da oluyor sırf bu düşüncem nedeniyle. Kapitalizm çalışma dışında insanlara doğru dürüst bir dinlenme, düşünme ve kendine zaman ayırabilme şansı tanımıyor ne yazık ki. Herkes Marcuse, Fromm, Horkheimer veya Löwenthal kadar şanslı değil. Gün içerisinde yoğun bir şekilde çalıştıktan sonra eve dönen bireyin öncelikli ihtiyacı okumak, düşünmek veya araştırmak edimlerinden biri olmuyor haliyle. Onun en önemli ihtiyacı daha ziyade dinlenmek, soluklanmak, tüm zihinsel faaliyetlere ara vermek ve en nihayetinde kafasını boşaltmak. Aslında biz bu noktada geçmişe kıyasla yine bir parça şanslıyız. Zira 1830 ve 1848 devrimleri gerçekleşip, insanlar sosyal haklarına yavaş yavaş kavuşmadan önce durum çok daha kötüydü. O dönemdeki hayat ve çalışma koşulları bugünkünden çok daha zordu. Günlük 14-15 saate kadar varan çalışma süreleri, insanların iş dışında belki de sadece en temel ihtiyaçlardan biri olan uyumalarına imkan tanıyordu. 19. yüzyılda İngiltere'de özellikle de kadın ve çocuklardan oluşan fabrika işçilerinin tam bir sefalet içinde yaşadıklarını biliyoruz. 1812-1870 yılları arasında yaşamış olan Charles Dickens'ın romanlarını okursanız, bu havayı rahatlıkla teneffüs edebilirsiniz. Günümüzde bu durum geçmişe kıyasla elbette bir hayli değişti. Artık bu kadar uzun çalışma saatleri yok. Ancak yine de günlük yaşamın en temel faaliyeti iş yapmak/çalışmak olduğu için, bunun dışında, yukarıda sayılan zihinsel faaliyetlere ayrılabilecek zaman ya hiç olmuyor, ya da yaratılabilse bile süresi çok çok az oluyor. Üstelik zaman bir şekilde yaratılabilse dahi, çalışma temponuz, sonraki zihinsel aktiviteler için ayırmanız gereken enerjiyi de kendiliğinden alıp götürüyor. Bu noktada genelde tercih edilen şey, "rahatlamak" için bir şeyler seyretmek oluyor. Örneğin yakın bir geçmişe kadar, yapılan araştırmalar Türkiye'de günlük televizyon seyretme saatlerinin ortalama süresinin 4-5 saat civarı olduğunu göstermekteydi. Amerikan iletişim bilimci George Gerbner, günde üç saatten fazla televizyon izleyen insanları ağır izleyici, üç saatten az televizyon izleyen insanları hafif izleyici olarak tanımlıyor. Buna göre Türk izleyicisi ağır izleyici konumunda yer almaktadır. Günümüzde artık giderek gelişen teknoloji ve çeşitlenen görsel kanallar ile beraber televizyonun yerini daha ziyade mobil telefonlar, tabletler vs aldı. Akıllı telefonlardan artık her şey izlenebiliyor. Ancak ister televizyon ister cep telefonu olsun, bunları kullanım amacı pek değişmedi, neredeyse aynı: Zihnen bizi meşgul etmeyecek bir şeyler bulup seyretmek ve izlediğimiz şey her ne ise çok fazla yoğunlaşmadan sadece rahatlamak. İşte kapitalizm burada da devreye giriyor aslında. Zira şunu çok iyi biliyoruz ki, hegemonya oluşturmak için kullanılan en önemli unsurlardan biri de medyadır. Medya bir çeşit sahte gerçeklik yaratır, propaganda yapar ve medyanın öncelikli amaçlarından biri de rıza üretimidir. Hatırlayacak olursak, Klasik Marksist görüş, altyapının yani ekonominin ve üretim ilişkilerinin, üstyapıyı yani ekonomi dışında kalan siyasi, hukuki ve toplumsal kurumları belirlediğini söylüyordu. Bunun tam anlamıyla doğru olmadığını belirten Batı Marksizmi ise kendi analizinin kalbine "İdeoloji" kavramını oturtuyor. Buna göre fikirler, toplumsal ve siyasi yapıların inşasında en az ekonomik süreçler kadar rol oynar. Geleneksel teorilerin pek dikkate almadığı fikirler, burada özgürleşmenin temel anahtarı olarak karşımıza çıkıyor. Antonio Gramsci'ye göre devlet, aslında klasik tanımından çok farklı bir yapıdır. Devlete yönetici sınıflar tarafından verilen rol, toplumun geri kalanını, bir düzen altına alabilme kapasitesine sahip olmasıdır. Ancak yönetici sınıf adına yönetilenleri denetleme görevini yerine getiren devletin elinde, yalnızca Max Weber'in sözünü ettiği türden resmi zor kullanma araçları bulunmaz. Yani devlet, halk yığınlarını her zaman polis, asker, kanunlar, mahkemeler, hapishaneler gibi fiziki yaptırım gücü olan zorlayıcı araçlarla kontrol etmez. Bunların dışında, yönetilenlere, olan biten her şeyin, düzenin, rutinin ve günlük hayatın normal bir parçasıymış gibi gösterecek olan özel rıza araçları vardır. İşte zor araçları bizzat devlet eliyle üretilip faaliyet gösterirken, rıza üretme araçları sivil toplum tarafından üretilir. Burada Devlet, sivil toplumu da kontrol eden bir aygıt görevini üstlenir. Bu nedenle Antonio Gramsci, zor araçlarının üretildiği yere Siyasal Toplum, rıza araçlarının üretildiği yere Sivil Toplum adını verir. Yönetilen sınıflar, hakim sınıfın ahlaki ve kültürel değerlerini ve dünya görüşünü içselleştirir. Ve bu görüşleri sanki kendine aitmiş gibi benimser. Burada devreye giren kesim ise Organik Aydınlardır. Organik aydınlar, egemen sınıfa bağlı olan, onunla bütünleşmiş, onun safında yer alanlara verilen genel isimdir. Organik aydınlar, sivil toplumun fikir yapısını ve zihniyetini belirler, düşüncelerine etki eder ve ona yön verir. Hakim kültür ve ideolojinin yayılmasına hizmet ederler. Örneğin Feodal çağda Organik Aydınlar Kiliseye bağlı olan din adamları idi. Günümüzde ise sinema ve dizi sektörü, medya mensupları, teknokratlar egemen sınıfın hegemonyasını gerçekleştiren ve pekiştiren organik aydınlar olarak karşımıza çıkıyor. Kitle iletişim araçlarının toplum üzerinde bir-örnekleştirici rol oynaması, Pierre Bourdieu'nun "Homoloji" ismini verdiği işleve karşılık gelir. Bilinç dönüştürülmek suretiyle, toplumsal birey merkeze doğru ortak bir fikir etrafında toplanmaya zorlanır ve dışarıda kalma korkusu da bireyi kendi rızası ile boyun eğmeye zorlar. Dikkat edilirse bu son derece yumuşak bir baskı türüdür. Aslında etkisi de zaten tam da buradan gelmektedir. Geçenlerde Youtube'da seyrettim bir videoda Yalın Alpay, kapitalist anlayışın yukarıda özetlemeye çalıştığımız geçmişe kıyasla günümüzde aldığı şekli çok güzel bir biçimde özetliyor. Buna göre, bir işçinin bile, şansının döndüğü an işverene dönüşebilme ihtimali, var olan bu mevcut yapıyı içselleştirmeye ve normalleştirmeye hizmet ediyor. Bunun yanı sıra Alpay, geçmişte karın tokluğu seviyesinde bir hayat süren işçinin günümüzde artık araba da alabildiğinin altını çiziyor. Bu da "Konumunu daimi olmaktan çıkarıp kaygan bir zemine doğru gitmesine yol açıyor" diyor. Örneğin işçi sınıfının sayıca daha fazla olduğu İngiltere'de, Rusya'da yaşanan devrime benzer bir deneyimin yaşanmamasının en önemli nedenlerinden biri de, bu ülkede işçilerin iyileşmeye başlayan yaşam koşullarından dolayı giderek sınıf bilincini kaybetmesi ve burjuva ile eklemleşmesiydi. Bu yorumu yapan yazar gerçekten de çok haklıydı... Hazır yeri gelmişken bu programın özellikle bu üçlünün yer aldığı tüm bölümlerini Youtube'da izlemenizi tavsiye ederim. Ancak Ahmet Oktay'ın da belirttiği gibi, bilincin bu şekilde belli bir kaynaktan ve tek yönde oluşturulması, nihayetinde düşüncenin asıl kurucu öğesi olan eleştirel boyutu hep ikinci plana atmaktadır. Örneğin bu noktada televizyon haberlerini ele alalım. Zira televizyon haberleri, gerçekliğin ideolojik temsilinde ve inşa edilmesinde oldukça önemli bir yere sahiptir. Hepimizin bildiği gibi, genelde akşam haberlerinin çoğu, eften püften diyebileceğimiz "haberlerle" doludur: "İtfaiyenin uzun uğraşlar sonucunda ağaçtan kurtardığı kedi", " Kocasına kızdı, kanepeyi camdan aşağı attı", "Ünlü oyuncu sokağa çıkarken sutyen giymeyi unuttu" , "Ağzında üç jileti aynı anda çeviren genç görenleri şaşkınlığa uğratıyor" , "Yumurtadan beyzbol topu yaptı" vs. Bunlar genelde izleyene hiçbir şey katmayan, magazinel nitelikli tamamen kof içeriklerdir. Bunları seyrederken zihinsel bir faaliyete girmenize gerek yoktur. Zaten bana kalırsa, hiçbir fayda sağlamayacak, bilgi birikimi yaratmayacak bu türden şeyleri insanların ilgiyle dakikalarca seyretmesinin en önemli nedeni de, üstte açıklamaya çalıştığım gibi tüm gün işte yorulan insanların bir an önce bir şekilde kafalarını boşaltma ihtiyacı hissetmesidir. Bir de bunun yanı sıra ikinci tür bir haber çeşidi daha vardır. Bunlar yukarıda verilen örneklere göre daha ciddi, daha elle tutulur, söz gelimi günlük siyasi, ekonomik ve toplumsal gelişmeler, dünyada yaşanan önemli olaylardır. Ancak burada da pasif konumdaki izleyici, bu haberi seyredip alımlarken eleştirel bir düşünce ve yorumlama çabasına pek girmez. Haberlerde yer alan cümle yapıları, etkin ve edilgin olarak ikiye ayrılmaktadır. Etkin cümle yapıları haberin odağına eylemin failini alır ve ona açık bir sorumluluk yükler. Edilgin cümle yapısı ise sorumluluk ancak bir faile atfedilmeyeceği zaman kullanılır. Elbette bu cümle yapılarının da etkinden edilgine dönüştürülmeleri tamamen ideolojik bir anlam taşır. Failler belirli haberlerde özellikle vurgulanırken, belirli haberlerde ise hiç vurgulanmaz. Bu konudaki çok fazla örnekten bazılarını, bir örnek olması açısından Çiler Dursun'un kitabından buraya da almak istiyorum. İş akitleri feshedilen mevsimlik işçiler, başbakanlığa doğru yürüdüler. Antalya'da şok karşılama: mevsimlik işçiler başbakanı yuhaladı. Çiller, İzmir fuarı açılışına gelen geçici işçiler tarafından dakikalarca protesto edildi. Uzun süredir herhangi bir gösteriye sahne olmayan Beyazıt Camiinin sessizliği bugün bozuldu. Jandarma özel timinin müdahalesi sonucu, bina kuşatıldı, işçilerin tümü gözaltına alındı. Eğer polisin karşı karşıya olduğu güç yasa dışı bir güç ise, o zaman etkin fail olarak cümlede yer alabilir: Beşiktaş'ta polis, hücre evini bastı. Silahlı çatışmada militanlardan biri öldü (etkin cümle, diğeri yaralı olarak yakalandı. İş adamları, hükümete artık gitsin dedi. İş dünyası sonunda patladı. Ömer Dinçkök, artık Anayol koalisyonunun kurulması gerektiğini vurguladı. Eylemi gerçekleştiren failin edilgin cümle yapısı içinden kaybedilmesinin yanında, "isimleştirme" de dilin ideolojik işleyişi açısından son derece önemlidir diyor Çiler Dursun. Konuyu çok fazla uzatmadan toparlamak istiyorum. Kapitalizm değişiyor, dönüşüyor, farklılaşan dünyaya uyum sağlamaya çalışıyor. Ancak birey olarak bizim de hala ona direnme şansımız var. Örneğin "Ne Diyoruz Ne Anlıyoruz" programından hemen birkaç bölüm izleyebilir, izlerken unutmamak ve sonradan araştırmak için konuşulanlarla ilgili notlar alabilir veya Orhan Koçak'ın önsözünü yazdığı, bu yazının girişinde bahsettiğim Max Horkheimer'ın Akıl Tutulması'nı alıp okumaya başlayabiliriz. - Can Bilgili, "Medya Rızayı Neden Üretir?", Bilinç Endüstrisinin İktidar ve Siyaset Pratikleri içinde, Der. Zeynep Karahan Uslu, Can Bilgili, Beta Basım Yayın Dağıtım, İstanbul, 2009 - Funda Hülagü, "Marksizm ve Eleştirel Teoriler", Der. Evren Balta, Küresel Siyasete Giriş, Uluslar arası İlişkilerde Kavramlar, Teoriler, Süreçler, İletişim Yayınları, İstanbul, 2018 - Ahmet Bekmen, "Marksizm Praksis'in Teorisi, Der. H. Birsen Örs, 19. Yüzyıldan 20. Yüzyıla Modern Siyasal İdeolojiler içinde, Bilgi Üniversitesi Yayınları, İstanbul, 2008 - Nur Vergin, Siyasetin Sosyolojisi, Doğan Kitap, İstanbul, 2008 - Defne Özonur Çöloğlu, Televizyon: Mesih Mi Şeytan Mı?, Ütopya Yayınevi, Ankara, 2010 - Ahmet Oktay, Türkiye'de Popüler Kültür, Everest Yayınları, İstanbul, 2002


Ekşi Sözlük, kaliteli içerikler üreten bir sözlük vasfını yitireli hayli zaman oldu. 2007'den beri yazarı olduğum bu platforma üç seneden beri hiç yazmıyorum. Ancak özellikle gündemi takip etmek adına, hala Twitter ile beraber en çok göz attığım iki platformdan biri. Sanırım birçok insan da artık sırf bu nedenle girip bakıyor zaten. Yoksa girilen içeriklerden, yazılan yazı ve yorumlardan, şu haliyle, pek fazla zeka pırıltısına sahip olmayanlarla dolu bir yer olduğu son derece açık. Bir de mesela hala silmediğim yazılarım nedeniyle zaman zaman özel mesaj atan sağduyulu ve saygılı insanlar da çıkıyor arada, onlarla haberleşebilmek adına hesabımı tamamen silmemeyi tercih ettim bugüne kadar. Aslında ne kadar yazık diyorum kendi kendime bir yandan... Zira 2000'li yılların başında, Edirne'de üniversitede okurken, yazar olmak için nasıl da can attığım bir yerdi Ekşi Sözlük... Müthiş yazarları vardı. Nefis analizler olurdu. Saatlerce okuduğumu hatırlarım. 2007 yılının kasım ayındaki "Klonların Saldırısı" ile, o an kayıtlı tüm okurlara aniden yazar olma şansı tanındı ve nihayet aradığım fırsat böylece elime geçti. 10 entryi girip beklemeye başladım. Hiç unutmam, yazarlığımın onaylanması tam üç ay sürmüştü. Ocak 2008'de, nihayet ben de ekşi sözlük yazarıydım artık. Peki nedir bu? Ne anlama geliyor bütün bu yazılanlar? Yks ile ilgili, google ana sayfada arama yaptığınızda karşınıza gelen sitelerin bir çoğunda yazan türden bir içerik bu. Fakat yazılanlarda herhangi bir hata yok. Aynen bu şekilde karşınıza çıkıyorlar. Eminim bu tür yazılar sizin için de son derece tanıdık gelmiştir. Haber sitelerinin içeriklerinin çoğu, bu şekilde soru cümleleri ve tekrar tekrar aynen yazılmış cümlelerle dolu. Hatta geçenlerde bir Uluslararası İlişkiler profesörü twitter'da bu duruma isyan eden bir twit atmış, "Bu içerikleri kim hazırlıyor? Niye sürekli aynı cümleleri yazıp duruyor, bizi sinir etmek için mi?" diye sormuştu. Bu sorunun cevabı aslında çok basit. Hatta teknolojiyle biraz haşır neşir olanlara bu soru çok komik bile gelecektir. Ancak yaşı biraz ilerlemiş bu hocaya çok da kızmamak lazım. Demek ki konu hakkında pek bilgi sahibi değil. Normaldir. Olabilir. Başlığı açan yazar arkadaş da bayağı bir saydırmış bu duruma. Onu da pek doğru bulmadım ya neyse... Ancak sırf bu yüzden, artık mecbur kalmadıkça ben de bu haber sitelerine adım atmıyorum. Onların yerine yine başlığı açan bu yazarın belirttiği gibi; DW Türkçe, Sputnik Türkiye, Euronews Türkçe, BBC Türkçe gibi yabancı menşeli platformları tercih ediyorum. İnanın bu sitelere girdiğimde resmen üstte tasvir ettiğim pazar yerinden çıkıp, tenha ve sessiz bir ormana dalmış gibi hissediyorum kendimi. Ruhum huzur buluyor. Resmen tekrar oksijen solumaya başlıyorum. Bu özensizlik ve basitlik kesinlikle kabul edilemez. Bu tür bir içeriğin yer aldığı siteye, nitelikli okuyucu ezkaza uğrasa da zaten bir daha gelmez. Kısa vadeli, anlık bir kar üzerinden kazanç sağlayan esnaf gibi davranıyorlar resmen... Bu mantığın bir an önce değiştirilmesi lazım.


Dolayısıyla aslında her birimizin geleceği, bir parça nerede doğduğumuza, hangi imkanlar altında yetiştiğimize ve ailemizin hayat standartlarına bağlı olarak gelişiyor. Bunun yanı sıra, ailemizin sosyal çevresi de en önemli faktörlerin başında geliyor elbette. Bu cendereden çıkabilmek -olumlu veya olumsuz şekilde, her iki yöne doğru da gerçekleşebilir bu- mümkün olsa bile, maçlar ne yazık ki insanlar için 0-0 eşitlikle başlamıyor. Bir 100 metre koşucusunu düşünelim. Bu kısacık yarışa 50. metreden koşmaya başlayan ile başlangıç çizgisinden koşmaya başlayan kişinin durumu, açıktır ki çok farklı. Aslında hayatımız da bizim sandığımızdan çok daha kısa. Bu nedenle 100 metre koşusu örneğini daha da anlamlı bulduğumu söylemeliyim. Maddi imkanları son derece kısıtlı bir ailenin yetenekli çocuğu, kendini göstermesi için gerekli olan koşullara bir türlü erişemiyor. Veya erişse bile çok zorlanıyor. Mesela düzenli bir biçimde gazete okuduğum dönemlerde kimi köşe yazarlarının köşelerinde siyasetçilerin çocuklarıyla olan röportajlarına yer verdiklerini hatırlıyorum. İstanbul'un taşra diyebileceğimiz yoksul bir semtinde öğretmenlik yapan bir tanıdığımız, bir gün sınıfta bir anket yapar. Yanlış hatırlamıyorsam bu çocuklar 3. veya 4. sınıftı. Sorular, tahmin edeceğiniz üzere öğrenciyi tanıma amaçlı bilindik türdendi: Nerelisiniz? Anneniz ve babanız ne iş yapıyor? Kaç kardeşsiniz? vb. Kağıtlara göz gezdirirken, "Okula nasıl geliyorsunuz" sorusuna cevap veren bir çocuğun yanıtı beni fazlasıyla etkilemişti. Çocuk, "Okula Nasıl Geliyorsunuz" sorusuna "Hazırlıklı" yanıtını vermişti. Hala gözümün önünden gitmez bu cevap... Zira burada asıl sorulmak istenen şey, yürüyerek mi, toplu taşımayla mı yoksa arabayla mı gelindiğiydi. Bu düşünce derinliği karşısında bir süre kendime gelemediğimi anımsıyorum. Üzerinden yıllar geçmesine rağmen bu örneği hiç unutmadım. İşte bu eşitsiz yarışın, hiç şüphe yok ki etkili dokunuşlarla nispeten adil bir rekabete dönüştürülmesi gerekiyor. Sosyal devletin üzerine düşen en önemli görevlerden biri de bu aslında. Sosyal devlet konusuna birazdan tekrar döneceğim. Ne yazık ki bu fakirlik ve eşitsizlik durumunun bile, tarihte kimi düşünürlerce eleştiriye tabi tutulduğunu görüyoruz. Bunlardan biri de Thomas Robert Malthus. Biz onu daha çok nüfus üzerine olan görüşleriyle tanıyoruz aslında. Bildiğiniz gibi Merkantilizmin nüfus artışını destekleyen düşüncesi, 18. Yüzyıldan itibaren giderek tersine dönmeye başladı. Zira gerçekleşecek her yeni doğum, dünyanın zenginliklerine ortak olunacağı anlamına geliyordu. Malthus'a göre nüfus artışı geometrik bir şekilde ilerliyordu. Bu da nüfusun her yirmi beş yılda bir, bir kat daha artması anlamına geliyordu. Buna karşın doğal kaynakların artış hızı ise aritmetik bir biçimde ilerliyordu. Yani her yeni doğum, beslenememe sorununu da beraberinde getirecekti. Yoksunluk ortamında doğmuş biri, ailesinden yaşaması için gerekli olanı elde edemiyorsa ve eğer toplum da onun çalışmasına ihtiyaç duymuyorsa, azıcık yiyecek bile talep etmeye hakkı yoktur. Zira o bir fazlalıktır. Doğanın büyük sofrasında onun için boş tabak yoktur. Nüfus artışının gerçekten de refah düzeyini azaltıcı bir etkisi olduğu kesin. Ayrıca bu, yetersiz beslenmenin yanı sıra aynı zamanda; çarpık kentleşme, salgın hastalıkların artışı, çevre sorunları gibi başka sorunları da beraberinde getiriyor. Dolayısıyla küresel bir çevre sorunu olarak kabul edilen nüfus artışını engellemek amacıyla geliştirilen kimi politikalar var. Gebeliği önleme, aile planlaması ve kısırlaştırma bunlardan sadece birkaçı... Bunlar elbette tartışmaya açık konular. Bu işin bir başka yönü daha var aslında. O da dünya kaynaklarından kimin ne kadar yararlandığı meselesi. Örneğin dünya nüfusunun %10'undan daha azına sahip olan ABD, yıllık kaynak kullanımının %30'unu tüketiyor. Daha çarpıcı olan bir veride ise, dünyadaki en zengin bir milyar insanın, kaynakların toplam %80'ini tükettiğini görüyoruz. Geriye kalan 5 milyardan fazla insana ise sadece %20'lik bir dilim düşüyor. Üzerinde düşünmemiz gereken en ciddi sorunlardan biri de bu bence. Bunun yanı sıra, Malthus'un üstteki alıntıda göstermeye çalıştığım düşüncesini de fazlasıyla acımasız bulduğumu söylemeliyim. Sanırım bir duygu/mantık dengesi yakalamak, herhalde bu tür bir konuda çok daha elzem görünüyor. Bir yanda küçük bir azınlığın elinde gereksiz zenginlik ve şatafat birikirken, diğer yanda büyük çoğunluğun yaşam için gerekli olan sıradan şeylerden mahrum edilmesinden daha büyük bir aşağılama olabilir mi? Bir hesap yapılsa, küçük bir monarşinin kralının bile, elde ettiği şahsi gelirin elli bin adamın ücretine eşit olduğu görülecektir! Godwin böyle diyor ve özellikle de uygar toplumlarda her türlü zenginliğin kaynağının insan emeği olduğunun altını çiziyor. Zira ona göre zengin olmak, bir başkasının emeğinin ürününe el koyma ayrıcalığına sahip olmaktan başka bir şey değildir aslında. Sanayi Devrimi sırasında yoğun bir şekilde işçi nüfusuna sahip olan İngiltere, ne mutlu ki bir yandan da toplumda var olan bu eşitsizliği ve adil olmayan düzeni ortadan kaldırmaya yönelik yeni yeni fikirlerin ortaya çıktığı bir ülke oldu. Klasik liberallerden bazıları, bu noktada yoksulları koruma sorumlulukları olduğunun da farkına vardı ve ismine "Sosyal Liberalizm" denilen yeni bir düşünce filizlendi. Buna göre Sosyal Liberalizm, daha pozitif bir özgürlük anlayışı ve ekonomi yönetimi, özellikle de sosyal alanda daha yoğun bir devlet müdahalesi öngörmekteydi. Bir bütün olarak ekonomiyi etkileyen fiyat politikalarının, kar&zarar hesaplarının kamu politikalarıyla uzlaştırılması gereği ortaya çıktı. Sosyal refah önlemleri, kamusal parasız eğitim, işçiler için kaza sigortası, sağlık sigortası gibi alanlara dek uzandı. Böylece liberalizm bir parça sola kaydı ve sanayileşmenin işçi sınıfı üzerinde yarattığı tahribat karşısında kademeli bir biçimde önce herkes için eşit oy hakkı ortaya çıktı, ardından da toplumsal meseleler karşısında devlet müdahalesinin gerekliliği kabul edildi. Elbette örneğin yine aynı İngiltere'de, bu defa çok sonraları Margaret Thatcher öncülüğünde bu kez acımasız bir Neo-Liberalizm'in ortaya çıktığını da biliyoruz. Bu yazının sınırlarını fazlasıyla aşacağı için Margaret Thatcher konusuna pek girmiyorum ama AB için "Modern çağın en büyük aptallığı" ifadesini kullanan Demir Leydi, gerçekten çok farklı bir siyasi figürdü. Yakından bakılmayı kesinlikle hak ediyor. Arzu ederseniz, kendisini çok kısa bir şekilde tanımak adına Iron Lady (2011) isimli filmle hafif bir başlangıç yapabilirsiniz. Kendisini filmde ünlü aktris Merly Streep canlandırıyor ve özellikle de Falkland Savaşıyla ilgili görüşleri ve sözleri gerçekten dikkate değer. Tekrar ana konuya dönüyorum hemen. Şu da bir gerçek ki, kapitalizmin krize girdiği her an, sessiz yığınlar seslerini yükseltmek için hazırda bekliyor ve "biz buradayız" diyor. 2019 yılında Fransa'da başlayan "Sarı Yelekliler" protestoları bu anlamda son dönemde aklıma gelen en çarpıcı örneklerden biriydi örneğin... Ülkeler, uzun vadeli insan kaynakları politikalarıyla alternatif çözümler üretmek için daha fazla çalışmalı diye düşünüyorum. - Ruşen Keleş Can Hamamcı Çevrebilim, İmge Kitabevi, Ankara, 2002 - Fatmagül Berktay, "Liberalizm: Tek Bir Pozisyona İndirgenmesi Olanaksız Bir İdeoloji", Der. H. Birsen Örs, 19. Yüzyıldan 20. Yüzyıla Modern Siyasal İdeolojiler, Bilgi Üniversitesi Yayınları, İstanbul, 2008 - Joseph R. Des Jardins, Çevre Etiği, Çev. Ruşen Keleş, İmge Kitabevi, Ankara, 2006


Kıyafet almayın! Evet, kadınlar için belki zor hatta hayal etmesi bile imkansız ama biz erkekler için o kadar da zor değil. Geçenlerde, evde garanti süresi nedeniyle sakladığım faturaları/fişleri hiç üşenmeden tek tek incelediğimde gördüm ki, 2016 yılı ocak ayından sonra hiçbir kıyafet almamışım kendime. Şu an kullandığım cep telefonu ikinci senesini doldurdu. Eğer yanlışım yoksa, son altı senede toplamda sadece iki telefon kullanmış oldum böylece. Üstelik bunlardan biri benim isteğimle olan bir değişim bile değildi. Annemin cep telefonu bozulunca, aile içinde o herkesin bildiği telefon değişim sirkülasyonu yaşandı. Yani öyle bir durum olmasaydı, aynı telefonu kullanım sürem büyük ihtimalle 3-4 seneyi bulacaktı. Odamda masaüstü olarak kullandığım bilgisayar, yedinci yaşını bitirmek üzere, sekize giriyor. 2020 onun için de iyi bir başlangıç olmadı, o yüzden doğum gününü kutlayamadık, ama olsun. Dosyalarımın çoğunu harici hard diskte muhafaza ettiğim ve bilgisayarı zorlayacak çok fazla program yüklü olmadığı için, hala bu yaşında bile işimi görüyor. Geçtiğimiz günlerde Windows'u sıfırlayınca, yukarıda bahsettiğim eşofman altı gibi o da gıcır gıcır oldu. Kargo şirketlerinde çalışan personel arkadaşların, son günlerde zaten fazla olan yükünü artırmamak için bir süredir kitap siparişi de vermiyorum. Her şey normale dönünce ona da devam ederiz, şimdilik tek sıkıntımız bu olsun. Diyeceğim o ki, evde kaldığımız bu süre boyunca, normalde satın aldığımız çoğu şeye aslında hiç ihtiyaç duymadığımız yeniden ortaya çıktı. Her gün cafe latte içmeden, her hafta sonu lüks bir restorana/kafeye gitmeden de yaşayabiliyormuşuz demek ki. Öyleyse bundan sonraki yaşantımızı da bu şekilde sürdürebiliriz pekala. Günümüzde çoğu insan şehirlerde, ismine "gelişmiş veya uygar medeniyet" dediğimiz bir kültürün içinde yaşıyor. Oysa bu kültürün dışında kalan pek çok topluluk, dünyada hala varlığını sürdürüyor. "Tanrılar Çıldırmış Olmalı" isimli filmi hatırlayalım... Burada filmin asıl kahramanı, Kalahari Çölünde yaşayan yerlilerdi. Bütün gün kadın erkek demeden çırılçıplak gezen insanların oluşturduğu, mülkiyet kavramının olmadığı bir kültürdü bu. Elbette film bütünüyle güzel ama özellikle bir sahne üzerinden çarpıcı bir örnek vermek istiyorum. Kabilenin yaşadığı yerin üzerinden geçen pervaneli uçaktakilerden biri, içtiği kola şişesini bitirip aşağı atar. Bunu gören N xau, hayatında ilk kez gördüğü bu cam eşyayı anlamlandıramaz ve hemen kabilenin büyüklerine götürür. Hararetli tartışmalardan sonra kola şişesinin, çok çeşitli şekillerde kullanıldığını görürüz filmde. Ancak bir süre sonra bu şişenin kullanımı yüzünden daha önce mutlu mesut yaşayan kabilede bir anda tartışmalar ve kavgalar baş gösterir. Bahsettiğim bu kısmı aşağıda görebilirsiniz. Hala izlemediyseniz bir an önce -elbette üzerinde dikkatlice düşünerek- filmin tamamını izlemenizi öneririm. Aslında tam da bu noktada aklıma hemen Edmund Husserl ve fenomenolojik düşünce geliyor. Fenomenolojiye göre fiziksel dünya, pozitivizmde olduğu gibi herkes için aynı anlamı taşıyan, bireylerden bağımsız bir gerçekliğe sahip değildir. Yani fiziksel dünya görelidir, insanların kendisine yüklediği anlamlara ve yorumlara bağlıdır. Fransız antropolog Pierre Clastres de, "Devlete Karşı Toplum" isimli kitabında, hala geçim aşamasında yaşamakta olan ve bizim bugün anladığımız şekliyle iktidar gücüne sahip olmayan şefler tarafından yönetilen Amerikan yerlilerini anlatır. Bu kitabı okuduğunuz zaman, size son derece şaşırtıcı gelecek gözlemlerle karşılaşacaksınız. Lafı çok fazla uzatmak istemiyorum. Sadece son moda kıyafetlere, lüks arabalara, şatafatlı villalara ne kadar ihtiyaç duyduğumuz konusu üzerine biraz daha düşünelim istiyorum. Hannah Arendt'in ifadesiyle insanlar, içinde yaşadığımız çağda, artık giderek üretim ve tüketim kısır döngüsünün köleleri haline geldi. Barselona'da bir hastane. Yeni doğan çocukların bakımıyla ilgilenen Oriol Vall, insanların ilk hareketinin kucaklaşma olduğunu söylüyor. Bebekler dünyaya geldikten hemen sonra ilk olarak kucaklaşmak ister gibi ellerini uzatıyorlar. Artık epeyce yaşlanmış olan hastalarla ilgilenen diğer doktorlar da, ihtiyarların da hayatlarının sonlarına doğru kollarını kaldırmaya çalışarak öldüğünü söylüyorlar. İşte böyle. Her şey bu kadar basit. Yolculuk, iki kanat çırpışı arasında gerçekleşiyor. - Pierre Clastres, Devlete Karşı Toplum, Çev. Mehmet Sert & Nedim Demirtaş, Ayrıntı Yayınları, İstanbul - Eduardo Galeano, Zamanın Ağızları, Çev. Bülent Kale, Sel Yayıncılık, İstanbul - Aylin Kılıç Cepdibi, "Homo Faber'in Dünyasından Animal Laborans'ın Zaferine: Hannah Arendt'in Politika Teorisinde Totaliter Tahakkümün Vücut Bulduğu İnsanlık Koşulu Üzerine Bir İnceleme", İstanbul Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi, Cilt 27, Sayı 1, 2018


"Corona Günlükleri" isimli yazı dizisinin beşinci bölümüyle tekrar karşınızdayım. Hatırlayacağınız gibi bu yazı dizisinin her bir bölümünde, farklı konulardaki düşüncelerimi sizinle paylaşıyorum. Bir çeşit günlük gibi yani. Her bir yazı birbirinden tamamen bağımsız olduğu için, gönül rahatlığıyla istediğiniz sırayla okuyabilirsiniz. Bugün size bahsetmek istediğim konu ise dijital çağ ile demokratik süreçler ve siyaset arasındaki ilişki. Özellikle de günümüzde, gelişen teknoloji ile beraber internet kullanımının, toplumların tüm katmanlarında giderek yaygınlaştığı bilinen bir gerçek. Sosyal medya burada normal vatandaşların kendilerini en kısa yoldan ve hızlıca ifade ettikleri bir mecra olarak karşımıza çıkıyor. Sosyal medya kanalları sadece sıradan yurttaşlar tarafından değil, özellikle son dönemde siyasetçiler tarafından da sıklıkla kullanılmaktadır. Örneğin ABD başkanı Donald Trump dünyada sosyal medyayı ve özellikle Twitter'ı en aktif olarak kullanan siyasetçilerin başında geliyor. Elbette bu tür paylaşımlar bazen diplomaside çeşitli krizlere de yol açıyor. Örneğin hatırlayacağınız gibi Donald Trump, bir süre önce Twitter üzerinden paylaştığı bir mesajında Suriye devlet başkanı Beşar Esad'a "hayvan" yakıştırması yapmıştı. Sosyal medya kullanımı ile siyaset arasındaki ilişkide, dikkat çekici bir boyut vardır: "Siyasal İletişim." Zira internetin hipermetinlilik, interaktiflik ve bağlanırlılık gibi özellikleri sayesinde siyasal yaşam üzerinde ciddi bir yapılandırma potansiyeli vardır diyebiliriz. Sosyal medya kullanımı ile yalnızca devlet başkanlarının ve ünlü siyasetçilerin değil, sıradan yurttaşların da artık seslerini giderek daha gür çıkarmaya başladıklarını ve hatta kamuoyu oluşturabildiklerini görüyoruz. Bugün sıradan vatandaşlar sosyal medya aracılığıyla karar vericilere, yöneticilere ve siyasetçilere belki de daha önce hiç olmadığı kadar kolay erişme şansına sahip. İşte bireylere tek tek ulaşabilme ve özel mesaj iletebilme şeklindeki bu özelliğe Kitlesizleştirme deniliyor. Örneğin bundan bir süre önce, İsveç'te yaşayan Emrullah Gülüşken isimli Türk vatandaşının kızı Leyla Gülüşken, yaşadıkları ülkede Covid 19 hastalığı ile ilgili babasına gerekli tedavi sağlanamadığı için Twitter aracılığıyla yardım isteyen bir mesaj yayınlamıştı. Bu mesaj Türkiye'de karşılık bulmuş ve 26 Nisan 2020 tarihinde kendi Twitter hesabından mesaja yanıt veren Sağlık Bakanı Fahrettin Koca, hemen harekete geçildiğini duyurmuştur. Yakın dönemden bir başka örnek olarak, İstanbul Büyükşehir Belediye Başkanı Ekrem İmamoğlu'nun başlatmış olduğu "askıda fatura" uygulaması verilebilir. Buna göre vatandaşlar E-Devlet üzerinden ihtiyaç sahiplerinin faturalarını ödemişlerdir. Benzer bir örnek olarak Ekşi Sözlük isimli internet sitesindeki yardım ve hak talepleri de verilebilir. Buradaki kullanıcılar, başlarına gelen çeşitli nitelikteki olaylardan sonra sözlükte yaşadığı olayları detaylı bir şekilde başlık açmak suretiyle anlatıp kamuoyuna yardım çağrıları yapmaktadır. Bu çağrılar, Ekşi Sözlük Türkiye'de en çok ziyaret edilen internet sitelerinden biri olduğu için sanal alemde yayılarak kısa sürede karşılık bulma imkanına sahiptir. Örneğin kadınlara veya hayvanlara şiddete yönelik internette paylaşılan görüntülerin ve yapılan hakaret içerikli yorumların, konu ile ilgili hukuki yaptırım süreçlerinin hızlanması üzerinde etkili olduğu bir gerçektir. Melbourne Üniversitesi profesörlerinden John Street işte tüm bu süreci "elektronik demokrasi" olarak isimlendirmektedir. Devlet ile vatandaşın bu yakınlaşması elbette önemlidir. Ancak burada birkaç şeyin de altını çizmek lazım. Birincisi, siyasal iletişim süreci tek yanlı kalmamalı, diyaloğa da açık olmalıdır. Örneğin halkın politik konularla ilgili tartışmalara katılması sağlanmalı ve kamusal görüşlerdeki farklılıklara mutlaka saygı duyulmalıdır. Vatandaşların farklı alanlardaki konulara ilişkin görüşlerini, ne ölçüde dile getirebildiği bu noktada son derece önemlidir. Demokrasinin güçlenmesi ve toplumda gerçekten çoğulcu bir mekanizmanın oluşması için bu şarttır. Aydınlanmanın ünlü filozoflarından Voltaire'nin vurguladığı gibi: "Söylediklerinizin hiçbirine katılmıyorum. Ancak bunları serbestçe ifade edebilmeniz için canımı veririm." Katılımın, müzakere ve istişare süreçlerinin yerleşik hale geldiği, sağlıklı bir tartışma kültürünün yer aldığı toplumlar, demokrasinin yerleşik hale gelmesini de sağlayacaktır.


"Corona Günlükleri" başlıklı yazı dizisine devam ediyoruz. Umarım şu ana dek yayınladığım yazılarımı keyifle okumuşsunuzdur. Bu kez konumuz edebiyat. Doktora veya yüksek lisans yapanlar bilirler, ödev olarak bir makale hazırlamak sancılı bir süreçtir. Bir sürü farklı kaynaktan yararlanmak için çabalar, kafanızı toparlayarak bir şeyler yazmaya çalışırsınız. Tek bir ödev olsa yine iyi, derslerin sayısına göre istenen makale sayısı arttıkça işler daha da sarpa sarar. Bir sürü farklı derste, farklı konuları araştırırken kafanız kelimenin tam anlamıyla allak bullak olur. Geçenlerde ben de, "Ortadoğu'da Güncel Sorunlar" isimli doktora dersim için bir makale yazmaya çalışırken benzer hisleri tekrar yaşadım. Bir ara verip, elime kitapyurdundan Covid 19 süreci başlamadan önce vermiş olduğum kitap siparişi ile birlikte ücretsiz gelen Dergah dergisini aldım. Bu, bir tarih dersi ödeviydi. Ödevin başlığı ise şöyleydi: "Yirminci Yüzyılda İngiliz Şiiri" Şair ve yazar Ülkü Tamer'in Robert Kolejde okurken hazırladığı bir ödevdi bu. Merakım bir anda büsbütün arttı. İtiraf edeyim hemen, ilgimi çeken İngiliz şiiri değildi burada. Benim odak noktam Ülkü Tamer'di... Zira Ülkü Tamer en sevdiğim edebiyatçıların hemen başında gelir. Yıllar önce, şimdiki halinden çok daha farklı bir gazeteyken Sabah'taki köşesinde yazdığı yazılarını kesip sakladığım bir isimdir Ülkü Tamer. O dönem beğenip kesip sakladığım birkaç yazısını, sizin için altta paylaşıyorum. Dergide ödevin olduğu sayfayı açınca bir başka sürprizle daha karşılaştım aslında. Meğer Ülkü Tamer'in Robert Kolejdeki tarih hocası Nurettin Topçuymuş. Ben onu daha çok felsefeci kimliğiyle tanıyordum halbuki. Meğer Topçu, 1955-1960 arasında İstanbul İmam Hatip Okulunda felsefe, 1946-1961 arasında ise Robert Kolej'de tarih ve inkılap tarihi dersleri vermiş. Neyse, ben şimdi tekrar Ülkü Tamer'in ödevine döneyim isterseniz. Bunun bir lise öğrencisinin ödevi olduğundan hareketle düşünüp yola çıktığınızda, inanılmaz bir manzara ile karşılaşıyorsunuz aslında. Bu denli titizlikle hazırlanmış, üzerine titrenmiş bir ödevi, bırakın liseyi, günümüzün lisans seviyesinde bile görmek çoğu zaman gerçekten çok zor... Aslında bu biraz da, Bülent Ecevit'in de mezunu olduğu Robert Kolej'in kalitesini gösteriyor. Ödevden bir kısmı aşağıya ekliyorum. Bu ödevin kalitesini anlamak için, o dönemdeki koşulları şimdiki koşullarla karşılaştırmak bile yeter. İnternet denilen icat, elimizin altında bize artık her türlü kaynağa kolayca ulaşma şansını veriyor. Her şey dijital. Bilgi çağında yaşıyoruz. Örneğin çoğu zaman kütüphanelere bile gitmeye gerek yok artık. - Paris'teki büromda, dünyanın aydan çekilmiş bir fotoğrafı var. Gerçekleri kavramama yardımcı oluyor. Burada büyük bir sinema yıldızı olabilirim. Ama oradan bakıldığında bir hiçim. Hepimiz hiçiz. "Alain Delon" - Sinema yıldızı olmaya görün, herkes size politika, astronomi, arkeoloji, doğum kontrolü hakkında sorular sormaya başlar. "Marlon Brando" - Evlat, senin için ne dedikleri hiç önemli değil, senin için ne fısıldadıkları önemli. "Errol Flynn" - Sansür politik bir araçtır, entelektüel bir araç değildir. Eleştiri entelektüel bir araçtır, yargıladığı, karşı koyduğu şey konusunda ön bilgileri vardır. "Federico Fellini" Evet, bunlar kitapta altını çizdiğim alıntılardan sadece birkaçı... Ama benim en sevdiğim kitabı "Yaşamak Hatırlamaktır" isimli eseridir. Burada o müthiş üslubuyla anılarını anlatır Ülkü Tamer. Kendi memleketi olan Gaziantep'teki sinemayı, Nakip Aliyi anlatır mesela. Hayatımda hiç gitmediğim halde, ben de bir anda onunla Gaziantep'e gider, sanki kendim de yine onunla aynı çocukluğu yaşamış gibi hissederdim yazdıklarını okurken. Ülkü Tamer'i okumak, benim için bambaşka bir duygu olmuştur hep. Sanki anılarını yanı başımda sadece bana anlatıyormuş gibi hissederdim onu okurken.


Şunu aklınızdan hiç çıkarmayın, dünya yalnızca sizin yaşadığınız ülkeden ibaret değil. Tek gerçek de sizin bildiğiniz değil. Gezegende 7 milyar insan yaşıyor. Yazıyla yedi milyar. Dile kolay. Bu şu anlama geliyor: Dünyada bir sürü farklı dil, kültür, inanç, din, yaşam tarzı, milliyet, bakış açısı var. Şu an, sadece Avrupa'da en çok konuşulan belli başlı dil sayısı ellinin üzerinde mesela. Fransız antropolog Pierre Clastres de, bugün yalnızca Güney Amerika'da yaklaşık 200 farklı etnik grup bulunabileceğini söylüyor. Evet, durum bu. Ancak özellikle ikinci paragrafta vurgulanan bu son derece basit akıl yürütmesini yapmak için yurt dışına gitmeniz gerekmiyor. Oturduğunuz yerde, bulunduğunuz yer her neresi ise, şu an bile bunu yapabilirsiniz. Fiziksel bir uğraş değil bu, biraz düşünmeye ihtiyacınız/ihtiyacımız var, hepsi bu. Muhtemelen adınızı ve soy adınızı söyleyeceksiniz. Sizden bunu biraz daha açmanız istenirse, buna doğum yerinizi, mesleğinizi, memleketinizi ve biraz daha makro ölçekli milliyetinizi eklersiniz. Yaşınız, medeni haliniz de ilave edilebilir. Bunun dışında aileniz, sosyal çevreniz geliyor akla ilk olarak. Sonra iş arkadaşları, çocukluk arkadaşları, erkekler için askerlik arkadaşları vs. Tuttuğunuz bir takım, size has hobileriniz, ayrı ilgi alanlarınız var. Hepinizin mezun olduğu okullar var. Lise, üniversite... Bu liste böyle uzayıp gider. Peki kendimizi tanımlarken kullandığımız başlıca kategoriler arasında neler vardır? Cinsiyetimiz, doğum yerimiz, ailemiz, memleketimiz, milliyetimiz, dilimiz, dinimiz... Şimdi tekrar sakince bir düşünün. Bunların hangisini siz seçtiniz? Yanıt yine çok basit: Bunların hiçbirini siz seçmediniz. Yani kimse düşünüp taşınıp da x dinine, y milliyetine falan dahil olmak, falanca dili ana dili olarak konuşmayı seçmedi, istemedi. Bunlar daha en başından verili, mutlak olarak geldi. Bunlar, elbette sizi siz yapan değerler. Buna hiçbir itirazım yok. Ancak sorun şu ki, bu mutlak değerlerin hiçbiri sizin bilinçli tercihiniz değil. Sizi siz yapan, kendinizi tanımlamak için ortaya koyduğunuz bu değerler aslında son derece katı, verili ve tamamen bilinç dışı. Yani bunlar kendiliğinden övülecek değerler değil! Oysa buna karşın, herhangi bir yere gideceğiniz zaman, arabayla hangi yoldan gitmek istediğiniz hakkında düşünüp taşınıp buna karar veren sizsiniz. E-5'ten mi yoksa sahil yolundan mı? Veya toplu taşıma ile gideceksiniz diyelim. Burada da; vapur mu, tramvay mı, otobüs mü veya metrobüs ile mi gideceğiniz de tamamen sizin kendi kişisel tasarrufunuz. Daha hızlı olabileceğini düşünerek raylı sistemi, trafiği göze alarak ama kendi aracınızla daha konforlu bir seyahati de tercih edebilirsiniz. Çocuğunuzu hangi okula göndereceğinize düşünüp taşınıp siz karar veriyorsunuz. Kendiniz, hiç beğenmediğiniz bir okula onu göndermezsiniz herhalde. Çocuğunuz okula başladı ve okulunu beğenmediğini söylüyor. Değiştirmeseniz bile eşinizle/ailenizle bunu pekala tartışabilirsiniz. Üniversite sınavına girdiniz. Aldığınız puana göre önünüzdeki listeden girmek istediğiniz okulları tercih listesine yine siz bilinçli bir biçimde işaretliyorsunuz. Bilkent Üniversitesi mi yoksa Yıldız Teknik mi? Yoksa Uludağ Üniversitesi mi? Makine Mühendisliği mi olsun yoksa Bilgisayar Mühendisliği mi? Haydi birini seçelim. Sonuçta bu yine sizin kararınız. Bu kararı düşünüp taşınarak, farklı alternatifleri değerlendirerek özgür iradenizle alacaksınız. Hiç kimse sizi yapmak istemeyeceğiniz bir şeyi yapmaya zorlayamaz. Hiç kimse sizi gitmek istemediğiniz bir yere götüremez. Eski gibi görünen, ya da eski olma iddiasındaki geleneklerin kökenleri çoğu zaman yakın geçmişe dayandığı gibi, bazen bu geleneklerin başlı başına icat edildikleri açıktır. İcat edilmiş gelenek, gerçekten icat edilmiş, inşa edilmiş gelenekleri olduğu kadar, birkaç yılda ortaya çıkmış olan ve büyük bir hızla yerleşmiş olan gelenekleri de kapsar. Şimdi de şu soruya cevap verelim o halde: Hangi millettensiniz? Bu yazıyı rahatça okuyabildiğinize göre çok yüksek ihtimalle Türksünüz. Türklük, İtalyanlık, Fransızlık vb. kavramlar, tarihsel sürecin çok yakın bir aşamasında ortaya çıkmışlardır. Burada da karşımıza "Ulus Devlet" denen kavram çıkıyor. Burada izninizle biraz teknik olmakla beraber, ulusal/ulus devletlerin nasıl ortaya çıktığına değinmek istiyorum. Merak etmeyin, sizi fazla ayrıntıyla sıkmayacağım. Ama bu konuyu bilmek gerçekten önemli. 1618-1648 yılları arasında gerçekleşen 30 yıl Savaşları sonunda imzalanan Westphalia Anlaşması, uluslararası ilişkilerin en temel aktörü olarak egemen devletlerin ortaya çıktığı anlaşmadır. Bu anlaşma sonrasında ortaya çıkan ve "Westphalian Düzen" olarak isimlendirilen yeni sistemde devletler, belirli bir toprak parçası üzerinde siyasal geleceklerini belirleme konusunda kendisinden başka bir alternatif tanımayan, başat egemen aktörler olarak ortaya çıkmışlardır. "Bir toprak parçasına egemen olma iddiası genel kabul gören, o toprak üzerinde yaşayan insanların oluşturduğu topluma hükmetme erkini elinde tutan bir sistem söz konusudur ki, buna devlet adını veriyoruz." Westphalia Anlaşmasından bu yana devletler, kendi sınırları içindeki en büyük siyasi otoritedir. Ancak devletlerin gerçekten de pratikte ulus temelli olarak ortaya çıkışları çok daha sonra gerçekleşmiştir. Yani devletlerin kendisini oluşturan yurttaş temelli organizasyonu olan ulus devlet, en somut halini günümüzde almıştır. Nitekim 19. Yüzyılda yaşayan Ernest Renan, "Ulus Nedir?" isimli kitabında eski çağların bu kavramdan tamamen habersiz olduğunu yazar. Buna göre Renan söz gelimi Mısır, Çin, Keldaniler gibi uygarlıkların ulus olmadığını söylemektedir. Yani Renan'a göre o dönemde Mısır vatandaşı, Çin vatandaşı gibi kavramlar yoktu. Bugünkü anlamıyla ulus devletlerin etnik temelli örgütlenmeye başlaması ise daha çok 1789 Fransız Devrimi sonrasında gerçekleşmeye başlamıştır. Nitekim "Hürriyet, Eşitlik, Kardeşlik" gibi sloganları benimseyen Fransız Devrimi, milliyetçiliğin ayak seslerini de yavaş yavaş duyurmaya başlıyordu. Zira devrimin sihirli sözcüklerinden biri olan "kardeşlik", giderek sadece bir ulusun ihyasına dönüşecektir. Daha sonra gelen ve İngiltere'de başlayan sanayileşme ise ulusçuluk çağını da beraberinde getirmiştir. Şuna benzer cümleleri sıklıkla duyarız: "İtalyan/Fransız/Türk/Japon/Amerikan/Rus/İngiliz/Hırvat vs. olduğum için kendimle gurur duyuyorum!" Öyle mi? Neden diye soralım o zaman bu noktada... Buna verilebilecek en makul cevap, kişi artık hangi ulusa dahilse, onun geçmişteki -halihazırdaki de olabilir elbette- başarılarıyla övünüyor olması olacaktır büyük ihtimalle. Bu başarılarla övünme kısmına da bir itirazım yok elbette. Ancak bu durum, korkarım senin dışındakileri -yani diğer ulusları- değersizleştirmiyor. Benedict Anderson, meşhur kitabı Hayali Cemaatlerde milliyetçiliğin bir anomali olduğunu yazar. Hatta ona göre milliyetçilik kadar millet de tamamen özel bir kültürel yapımdır. Bu kültürel yapımların 18. yüzyıl sonunda yaratılmalarının bir süre sonra giderek modüler hale geldiğinin altını çizer. Ona göre ulus, başlı başına hayal edilmiş bir siyasal birimdir. Şimdi de bu milliyetlerin yerine dinleri koyalım isterseniz. Yahudilik, Hristiyanlık, İslamiyet, Budizm, Şinto vs. Yine Benedict Anderson, Budizm, Hristiyanlık ve İslamiyetin düzinelerce farklı toplumsal oluşumda binlerce yıldır şaşırtıcı bir biçimde varlık gösterebilmesini, insanoğlunun ıstıraplarına -hastalıklar, yaşlılık- ölüm vs.- gösterdiği hayali tepkinin bir başarısı olarak görür. "Niçin kör doğdum? Neden en iyi arkadaşım felç geçirdi? Niçin kızım zeka özürlü?" Anderson, Marksizm de dahil olmak üzere bütün evrimci/ilerlemeci düşünce tarzlarının bu tür soruları yanıtsız bıraktığının ve bu alanı dinsel düşüncelerin doldurduğunun altını çiziyor. Dinsel düşünce mukadderatı sürekliliğe dönüştürerek insandaki belirsizlik ve ölümsüzlük sezgilerine karşılık veriyor. Cem Yılmaz'ın alttaki videosu bunu güzel bir biçimde özetliyor. Kendi seçimimiz olmayan herhangi bir aidiyeti gereğinden fazla yüceltmenin aslında hiçbir rasyonalitesi yok. Wilhelm Reich, "Dinle Küçük Adam" isimli o incecik kitabında bu durumu harika bir biçimde anlatır. Okumanızı hararetle öneririm. Bu yüzden devletlerin dini olmaz. Bunlar Orta çağda bir anlam ifade ediyordu evet. Ancak İnsanlık; Reform, Rönesans, Aydınlanma başta olmak üzere çok önemli aşamalardan geçti ve bugüne kadar geldi. Bir devlet her dine, her inanışa eşit mesafede yer almak durumundadır. Bu, kendisi için en iyi ve en uygun olana, bireylerin hür iradeleriyle bizatihi kendilerinin karar vermesi anlamına gelir. Devlet burada en fazla nötr yani tarafsız olabilir. Ben çocukken televizyonlarda sürekli gösterilen bir film vardı mesela: Tanrılar Çıldırmış Olmalı Afrika'nın Kalahari Çölünde yaşayan ilkel bir kabilenin hayatından kesitler sunuyordu bu komedi filmi. Sizin inancınıza son derece ters gelebilir ama orada yaşayanlar için çıplaklık son derece sıradan bir olguydu mesela. Afrika'nın kimi kesimlerinin yanı sıra, örneğin bugün Latin Amerika'da da bu şekilde yaşantısını sürdüren milyonlarca insan var hala. İsterseniz siz de bir gün bu insanların arasına takım elbise giyip Bond çanta ile dahil olarak katılımcı gözlem yapmayı deneyin. Hiç olmazsa böylece antropolojiye de bir katkınız olur. Evet ben de örümceklerden korkuyorum mesela ama onların soylarının tükenmesi için de uğraşmıyorum. Benim gibi giyinmeyen, düşünmeyen, yaşamayan insanlardan da nefret etmiyorum. Siz de etmemelisiniz. Hiç kimse etmemeli. En önemlisi ise, buna göre kimseyi ama hiç kimseyi yargılamaya hakkınız yok! - Okumak isteyenler için, bu konuya çok benzer bir içerikte hazırladığım yazı: Nerelisin? - Burada da Corona Günlükleri Bölüm 9: Corona Günlükleri 9. Bölüm - Benedict Anderson, Hayali Cemaatler Milliyetçiliğin Kökenleri ve Yayılması, Çev. İskender Savaşır, Metis Yayınları, İstanbul, 2017 - Der. Eric Hobsbawm ve Terence Ranger, Geleneğin İcadı, Çev. Mehmet Murat Şahin, Agora Kitaplığı, İstanbul, 2013 - Özlem Kaygusuz, "Egemenlik ve Vestfalyan Düzen", Küresel Siyasete Giriş: Uluslararası İlişkilerde Kavramlar, Teoriler, Süreçler, Ed. Evren Balta, İstanbul, İletişim Yayınları, 2018 - Ersin Kalaycıoğlu ve diğerleri, Karşılaştırmalı Siyasal Sistemler, Ed. Ersin Kalaycıoğlu & Deniz Kağnıcıoğlu, Eskişehir, Anadolu Üniversitesi Yayınları, 2017 - Ernest Renan, Ulus Nedir?, Çev. Gökçe Yavaş, İstanbul, Pinhan Yayıncılık, 2016 - Nur Vergin, Siyasetin Sosyolojisi, İstanbul, Doğan Kitap, 2008 - Ernest Geller, Uluslar ve Ulusçuluk, Çev. Büşra Ersanlı & Günay Göksu Özdoğan, İstanbul, Hil Yayın, 2018 - Martin Luther ile ilgili bir okuma önerisi için bakınız: Kaan Harun Ökten, "Martin Luther", Siyaset Felsefesi Tarihi: Platon'dan Zizek'e, Ed. Ahu Tunçel & Kurtul Gülenç, Doğu Batı Yayınları, Ankara, 2017, s. 158-188 Siz kimsiniz? Kimiz biz gerçekten? Ama bu çok zor bir soru. Ayrıca ironik... Niye mi? Zor olmasına rağmen bunu cevaplamak için can atan çok fazla insan var da ondan. Çoğu zaman cevaplar da gerçekleri yansıtmaz. Çünkü insan ne diyeceğini bilemez. Bu yüzden kendinden öncekilerden kopya çeker, dolayısıyla klişeleşir. Cevap klişe olunca biz de sıradan oluruz. Karşıdan bakıp duyan, e ne yapayım der? Yadırganan cevaplara gülüp geçilir; hatta kişi aşağılanır. Ne kadar yanlış. İşte burada da sözel yanıt vermediğimiz soruya, davranışsal yanıtımız çıkar ortaya. Peki bu yanıt beğenilir mi? Sanmam. Keyifle ve bilgiyle donanarak okudum. Kaleminize sağlık. Hocam bu harika katkı için çok teşekkürler! Gerçekten de öyle, aslında bizi tanımlayan en önemli şeyler; eylemlerimiz, değerlerimiz, bilgimiz, seçimlerimiz... İtiraf etmek gerekirse, ben bu kısmı da bu yazıya eklemeyi düşündüm. Ama yazıda bahsettiğim gibi, en azından "Kendimizi nasıl tanımlamamız gerekiyor?" sorusuna verilen ilk cevapların aslında ne kadar kısıtlı olduğunu göstermek istedim burada sadece. Bir de yazılarımın uzun olduğu gerekçesiyle çok eleştiri alıyorum açıkçası. Bu da beni, o bahsettiğiniz konuyu eklemekten alıkoyan en önemli gerekçe oldu. Ama belki o kısma da başka bir yazıda değinebilirim elbette 🙂 Katkı için tekrar teşekkür ediyorum. Bu "uzun yazılarımı" okuyan insanların kafasında bir kıvılcım çaktırabiliyorsam ne mutlu bana. Aslında konunun yorumlarla daha da açılması hoş olur. Anladığım kadarıyla bu pek mümkün olmuyor gibi. Yine de bir süre sonra bunun da olabileceğini düşünüyorum. O zaman bu mekan, tıpkı bir kafede yüz yüze konuşmanın verdiği heyecan ya da lezzet gibi tat bırakır olarak düşünülecek ve sık uğrak yeri haline gelecektir. Yorumların azlığı; bu tarz yazıların az okunurluğu bir yana, yazıldığı sayfaların bilinirliğinin az ya da basılı yayın okumayı, internet üzerinden yazı okumaya tercih edenlerinin sayısının fazla olması da etkiliyordur. Ben de internette iyi yazanları keşfetmekte başarılı değilimdir. Tanıdık ya da tavsiyeler ile gözüm rastlar bu yazılara. Benim gibi olan vardır herhalde. Ama şu bir gerçek ki, yazı nerede olursa olsun, insan bir tat aldı mı, okumaktan daha vazgeçmez, sürekli yenilerini ister. O yüzden siz gönlünüzce yazınız, sıkılan istediği yerde keser, ya da yeri belli nasılsa, kaldığı yerden devam eder. Yazar keyfi, okuyucu keyfi. Keyif de bir eylem, o da sonuçta bizi yapar. Herkes kendi gibi yazar, kendi gibi okur. Burada güzel, kaliteli yazılar var. İçinden kitap çıkan yerden zarar gelmez ne de olsa. Siz yazınız uzun uzun, biz de okuyup, düşünüp, sonra da bir güzel tartışalım. Sağlıkla kalınız, Evet hocam, çok haklısınız. Yazıların altında sanal da olsa bir "gezivita cafe" yaratılabilir bu sayede. Zaten Covid 19 ile başlayacak olan bu "yeni normal" sürecinde herhalde artık gerçekten bu şekilde buluşmak en sağlıklısı olacak gibi 🙂 Şakası bir yana yorumunuzun tamamına katılıyorum. Sağlıklı günlerde yüz yüze buluşup konuşmak, tartışmak dileğiyle. Selamlar.


Daha önce yayınladığım bir yazıda, Covid 19'un uluslararası ilişkilerdeki küresel aktörlerden biri olan Avrupa Birliği'nin geleceği üzerindeki olası etkilerinden bahsetmiştim hatırlarsanız. O yazıda; "Rusya, gücü ve etki alanı giderek daha fazla sorgulanan AB'nin yaratacağı boşluğu doldurmaya aday" demiştim. (Okumak isteyenler için o yazım burada: Covid 19 ve Avrupa Birliği'nin Geleceği) İşte bu yazıda kaldığım yerden devam ediyorum. Bu defa Rusya üzerine yoğunlaşacağız. Aslına bakılırsa Rusya, salgından en çok zarar gören ülkelerin en başında geliyor. 2020 yılının mayıs ayı başı itibariyle Rusya; ABD, İtalya, İngiltere ve İspanya'dan sonra Covid 19 kaynaklı vaka sayısı bakımından dünyada beşinci sırada yer alıyordu. Buna karşın, bana kalırsa salgın sonrası yeni küresel yapılanmada öne çıkabilecek aktörlerin en başında da yine Rusya geliyor. Bunun elbette bazı önemli sebepleri ve göstergeleri var. Özellikle petrol, doğalgaz ve enerji kaynakları bakımından son derece zengin olan Rusya, hiç şüphesiz Sovyetler Birliğinin 1991 yılında dağılması sonucunda ortaya çıkan devletlerin içerisinde en güçlü olanı. Bunun yanı sıra Rusya, Çin ile beraber günümüzde ABD önderliğindeki dünya hegemonyasını dengelemeye çalışan en önemli aktörlerden biri olarak karşımıza çıkıyor. Rusya'nın, Sovyetler Birliği dağıldıktan hemen sonra izlemeye başladığı serbest piyasa ekonomisi ve ülkede yerleştirmeye çalıştığı liberal demokrasi pratikleri, aslında Batının tüm yer küreye yaymaya çalıştığı değerler ile birebir uyuşmaktaydı. Ancak bu iyimser atmosfer zamanla yaşanan ekonomik çöküntü ve ulusal güçsüzlükle beraber yerini giderek karamsarlığa ve ümitsizliğe bıraktı. Rusların böylesi bir ortamda öncelikli beklentileri yemek, düzen ve istikrar olarak karşımıza çıktı. Ayrıca Moskova, 1990'lı yılların hemen başında, Batı ile iyi ilişkiler geliştirmeye çalışmasına rağmen, bir yandan da Dünyadaki ve Avrupa'daki önemli örgütlenmelerden dışlandığını hissediyordu. Özellikle Sovyetler Birliğinin dağılmasıyla Soğuk Savaşın iki süper gücünden birinin tarihe karışması, yeni kurulan Rusya içinde derin izler bırakmıştır. Buna göre yeni dönemde öne çıkan beklentilerden ilki, güçlü bir lider öncülüğünde yeniden dünya politikasına yön veren, güçlü bir devlet oluşturma arzusuydu. Dolayısıyla Boris Yeltsin'den sonra göreve gelen, 2000 yılından bu yana görev yapan Vladimir Putin'in "Zayıf bir devlet, despotik bir iktidardan daha çok demokrasiye zarar verir" sözü, Rus siyasal kültürünün bu anlamda adeta bir özeti gibidir. Rusya, 1990'lı yılların başında bir doktrin açıkladı. 1993 yılında açıklanan Primakov Doktrini, Rusya'ya yakın çevresindeki ülkeler üzerinde etkin bir politika uygulama reçetesi sunuyordu. Bu dönemde Batı karşıtı milliyetçi kanat NATO gibi örgütlere açıktan karşı olmamasına rağmen, Batıyı ve özelde de Amerika Birleşik Devletlerini aynen Soğuk Savaş ortamında olduğu gibi düşman olarak görmeye eğilimliydi. Putin, işte böylesi bir ortamda, 2000 yılında göreve geldi. 2005 yılında geliştirilen "Egemen Demokrasi" söylemi ile Rusya, Sovyet sonrası coğrafyada başlayan renkli devrimlere karşı ciddi bir savunma refleksi göstermiştir. Egemen demokrasi, Batının liberal demokrasi anlayışına karşı, Rusya'nın kendine has demokratikleşme pratiğini ifade ediyordu. Yani sürekli otoriter bir ülke olmakla itham edilen Rusya, kendi demokratikleşme sürecini de sadece kendisinin belirleyeceğini, bu anlamda dışarıdan herhangi bir müdahale veya telkini kabul etmediğini ve hoş karşılamadığını açıklıyordu. Tek kutuplu dünya nedir? Bunu ne kadar süslerseniz süsleyin, netice itibariyle tek tip durum, tek erk, tek güç merkezi, tek efendi anlamına gelir. Tek egemenin, tek efendinin olduğu bir dünya demektir. Sonuç olarak, bu durum sadece sistemin içindekiler için değil, aynı zamanda egemenliği elinde bulunduran için de ölümcüldür, çünkü onu içeriden yıkar. Bunun demokrasiyle kesinlikle hiçbir ortak noktası yoktur. Çünkü bildiğiniz gibi, demokrasi azınlığın menfaat ve fikirleri ışığında, çoğunluğun iktidarı demektir. Rusya olarak, bize birileri hep demokrasiyi öğretiyor. Fakat her nedense, bize demokrasiyi öğretenler, kendileri öğrenmek istemiyor. 2008 yılında ise hatırlayacağınız gibi Gürcistan Rusya tarafından işgal edildi. Aslında bu savaş, başta NATO üyeliğini kovalayan Ukrayna olmak üzere, Rusya'nın etki alanından uzaklaşmak isteyen BDT ülkelerine açıktan bir mesaj anlamına geliyordu. Çok yakın bir zamanda ise Kırım'ın uluslararası hukuka aykırı bir biçimde Rusya tarafından ilhak edildiğini görüyoruz. Bu güç gösterileri temelinde, Avrupa kıtasında Covid 19 salgını sonrası giderek çatırdamakta olan AB'den doğacak büyük güç boşluğunu, bu anlamda Rusya'nın doldurmak isteyeceği düşünülebilir. Bunun elbette genişçe bir tarihsel arka planı olduğundan söz etmek mümkün. Ünlü Jeopolitik teorisyenlerinden biri olan Sir Halford Mckinder, geliştirmiş olduğu Kara Hakimiyet Teorisinde deniz kuvvetleri ile kara kuvvetleri arasındaki mücadeleyi tarihin birleştirici bir unsuru olarak değerlendirmiştir. Bu durum 20. Yüzyılda da sürmektedir. Mckinder "Kalphag" olarak isimlendirdiği Doğu Avrupa ve Sibirya bölgesini kontrol eden gücün, tüm dünyayı da yöneteceğini belirtmiştir. Mckinder bu anlamda Rusyayı "tarihin coğrafi ekseni" olarak nitelendirmiştir. Rusya'nın jeopolitik egemenliği için söz konusu olan sadece yakın çevre üzerindeki etkinlik ve Doğu Avrupa ile müttefiklik ilişkisinin yeniden kurulması değil, aynı zamanda kıtasal batı ve kıtasal doğu devletlerinin de Avrasya blokuna dahil edilmesidir. Yani büyük Rusyayı hedefleyen milliyetçilerden ayrılan Avrasyacıların Rusya için temel hedefi imparatorluktur. Rusya, bugün Avrupa'nın ithal ettiği gazın %40'tan fazlasının tedarikçisi durumunda. Özellikle Almanya ve Rusya arasındaki ilişkilerin Vladimir Putin döneminde giderek arttığını görüyoruz. AB'nin kurucu üyesi olan Almanya, Rus gazına ihtiyaç duyan ülkelerin en başında geliyor. Kırım'ın ilhakında olduğu gibi, kimi zaman uluslararası hukuka aykırı eylemlere imza atan Rusya'ya çok ciddi bir tepki koyamamasının nedenlerinden biri de bu aslında. Üstelik sadece Almanya'nın değil, bunun yanı sıra Avrupa ülkelerin birçoğunun Rusya'nın enerji kaynaklarının alıcısı konumunda olduğunu görüyoruz. Bu da AB ülkelerinin Rusya karşıtı bir pozisyon almasını engelleyen en önemli faktörlerin başında geliyor. Dolayısıyla Rusya, Amerika Birleşik Devletlerinin Orta Asya'daki üs kurma hamlelerine, Batının kalbine bu şekilde yerleşmeye çalışarak karşılık vermektedir diyebiliriz. Rusya bu anlamda bölgede sorumluluk alabilecek aktörlerin en başında sayılmalıdır. Avrupa'nın doğal gaz ithalatının başta gelen tedarikçisi olan Rusya'nın elindeki kozlar azımsanmayacak derecede güçlüdür. Ancak bu noktada, görünürdeki bu avantajlarına rağmen, Rusya için halihazırda bazı risklerin de söz konusu olduğunu da belirtmek gerekiyor. Öncelikle, güçlü bir lider imajına sahip olan Vladimir Putin'in yaşının bir hayli ilerlemiş olduğunu görüyoruz. Devletin, başkanın kişiliği etrafında şekillendiği bu tür rejimlerde, liderin sağlık, yaşlılık vb. sebeplerle herhangi bir şekilde görev yapamayacak duruma gelmesi, ülkede bir lider, dolayısıyla rejim ve otorite krizi doğurabilir. Bunun yanı sıra Covid 19 salgını sürecinde Orta doğu ülkelerinde olduğu gibi, Rus petrolüne olan talebin azalması da bir diğer risk faktörü olarak sayılabilir. Rusya'nın da parçası olduğu, Suriye'deki belirsizliğin sürmesi de sorun yaratabilecek bir diğer gelişme. Sayılan bu olumsuzluklar, ülke için olumlu görünen dengeleri bir anda olumsuza çevirebilir. Ancak yine de Rusya'nın şu aşamada AB'den boşalması muhtemel etki alanını doldurabilecek en önemli aktörlerden biri olduğu açık. - Mühdan Sağlam, Gazprom'un Rusya'sı Rusya'da Devletin Dönüşümü, Ankara, Siyasal Kitabevi, 2014 - Yaşar Onay, Batı'ya Direnen Devlet Rusya, İstanbul, Yeniyüzyıl Yayınları, 2007 - Cafer Talha Şeker, "Avrupa Jeopolitiğinde Rus-Amerikan Rekabeti ve Almanya'nın Yükselişi", Avrupa Jeopolitiğinde Rus-Amerikan Rekabeti İlk Yayın Tarihi: 02.12.2019 (Erişim Tarihi: 17.05.2020) - Bilal Karabulut, Uluslararası İlişkilerde Anahtar Kavramlar Serisi 1: Strateji Jeostrateji Jeopolitik, Ankara, Barış Kitap, 2013 - Aleksandr Dugin, Rus Jeopolitiği Avrasyacı Yaklaşım, Çev. Vügar İmanov, İstanbul, Küre Yayınları, 2014 - Neziha Musaoğlu, "Atlantikçilikten Avrasyacılığa, Neo-Avrasyacılıktan Günümüz Pragmatizm Eviriliminde Putin Rusya'sında Bağımsız Devletler Topluluğu", 21. Yüzyılda Rusya AB ve Türkiye'den Yansımalar, Ed. Oğuz Kaymakçı, İstanbul, Türkmen Kitabevi, 2007 - Volkan Özdemir, Rusya'nın Kodları Türkiye'de Rusyayı Ararken Rusya'da Türkiyeyi Bulmak, İstanbul, Kırmızı Kedi Yayınevi, 2018 - Selçuk Çolakoğlu, "Şanghay İşbirliği Örgütünün Geleceği ve Çin", Uluslar arası İlişkiler Dergisi, Cilt 1, Sayı 1, 2004 - Abdulkadir Baharçiçek ve Osman Ağır, "Rusya'nın Başarısız Demokratikleşme Tarihi", Birey ve Toplum Sosyal Bilimler Dergisi, Cilt 4, Sayı 2, 2014 - Michael G. Roskin, Çağdaş Devlet Sistemleri Siyaset Coğrafya Kültür, Çev. Bahattin Seçilmişoğlu, Ankara, Adres Yayınları, 2016


Covid 19 veya diğer ismiyle Koronavirüs Hastalığı, 2020 yılının mart ayının başından itibaren tüm dünyanın etkilendiği ve ilgilendiği tek konu haline geldi. Bildiğiniz gibi Dünya Sağlık Örgütü, hastalığın seyrinin ciddileşmesi ve vaka sayısının giderek artmaya başlaması üzerine, ilerleyen süreçte bu vaka ve ölüm sayılarının daha da artacağını öngörerek, 2020 yılı mart ayının ortasında pandemi ilan etti. Görünen o ki, bu hastalığı daha uzunca bir süre konuşacağız. Konuşmak şöyle bir yana dursun, bu hastalığın yaratacağı etkileri epeyce bir süre daha günlük yaşantımızda derinden hissedeceğiz. Covid 19, özellikle ulus devletler üzerinde ciddi ve önemli sonuçlar yaratacak, ülkelerin yönetim yapılarından başlayarak ekonomilerini ve hatta toplumsal yapılarını derinden etkileyecektir. Bunun yanı sıra, ulus üstü bir yapılanma olarak, kurulduğu günden bu yana ulus devletlere alternatif bir aktör olarak uluslararası ilişkilerde kendisine önemli bir yer edinen Avrupa Birliği'nin durumu da son derece kritik görünüyor. Dolayısıyla bu süreçte, ulus devletlerin yanı sıra AB'nin yaşayacağı değişim ve dönüşüm de en az ulus devletlerin yaşayacağı değişim ve dönüşüm kadar önem arz ediyor aslında. İşte ben de bu yazıda, Covid 19 salgınının yaratacağı olası etkileri, ulus üstü bir yapı olan Avrupa Birliğinin geleceği açısından masaya yatırmak istiyorum. Covid 19'un Avrupa Birliğinin üzerinde ne gibi etkileri olabileceğini, birlik tarihindeki bazı önemli olaylar ve salgın sürecinde yaşanan gelişmeleri de baz alarak tartışmak istiyorum. Ben daha önce hazırladığım iki yazıda birliğin tarihinden, kuruluşundan ve yaşadığı önemli gelişmelerden biraz bahsetmiştim zaten. Dolayısıyla bu detaylara burada tekrar değinmeyeceğim. Yine de burada bazı temel bilgileri kısaca hatırlamakta fayda var. Avrupa'da birlik düşüncesi, içinde yaşadığımız yüzyılda, Almanya ile Fransa arasında, kömür ve çelik endüstrilerinde yani temelde ekonomik alanda başlayan bir bütünleşme hareketinden ortaya çıkmıştır diyebiliriz. İki ülke ile başlayan bu ekonomik entegrasyon, zamanla birçok farklı ülkeyi bünyesine katarak -Buna birlik tarihinde "Genişleme" deniyor- siyasi bütünleşmeye doğru evrilmiştir. Bildiğiniz gibi AB ülkelerinin çoğu, günümüzde ortak para birimi olan Euro'yu kullanıyor. Bunun yanı sıra Schengen Alanı dediğimiz bir yapı ile, ülkeler kendi içinde sınır geçişlerini kaldırarak, adeta hepsi tek bir ülkeymiş gibi hareket ediyorlar. Yani siz eğer bir AB ülkesinden Schengen vizesi alırsanız, bununla bu alandaki istediğiniz ülkeye rahatça gidebiliyorsunuz. Ancak içinden geçtiğimiz bu süreç, topluluğun geleceğine yönelik soru işaretlerini bir hayli artırdı. Gücü ve konumu zaten sürekli tartışılan AB'nin üye ülkelerinin salgın sürecinde yaşadıkları, bizim için bu örgütün geleceği hakkında birtakım çıkarımlar yapmayı olanaklı kılıyor. İtalya başbakanı Giuseppe Conte, Koronavirüsün yol açtığı ekonomik tahribatla mücadele etmek için AB bünyesinde ortak tahvil çıkarma teklifini reddeden Almanya için "lokomotif değil fren" benzetmesi yaptı. Conte ayrıca Covid 19 salgınıyla mücadele konusunda da Avrupa Birliğini çok sert bir biçimde eleştirmiş ve salgının tüm Avrupa için bir meydan okuma olduğunu belirtmiştir. Bu noktada en dikkat çekici gelişmelerden biri ise İtalya'ya otuz tondan fazla malzeme yardımı yapan ülkenin AB dışından, dünya ekonomisinde yükselen bir güç olan Çin olmasıdır. AB'ye aday ülkelerden biri olan Sırbistan Cumhurbaşkanı Alexandar Vucic'in de, AB'den yardım talebinin karşılık bulmaması üzerine, birlik olgusunun sadece "bir masaldan" ibaret olduğunu söylemesi dikkat çekicidir. Uzun yıllar AB'ye girip girmemek konusunda tereddüt eden, girmek istediği dönem Fransa Cumhurbaşkanı Charles De Gaulle tarafından iki defa veto edilen İngiltere'nin Demir Leydi lakaplı ünlü başbakanı Margaret Thatcher'ın AB ile ilgili görüşlerine burada biraz daha yakından bakmak, bu noktada son derece yerinde olacaktır diye düşünüyorum. Zira Thatcher, ülkesinde uzunca bir süre başbakanlık yapan ve topluluğa dönük klasik İngiliz bakış açısını yansıtan önemli bir isimdi. Margaret Thatcher, Avrupa ülkelerinin her birinin ayrı bir tarihsel geçmişi, kültürü ve dokusu olduğunu belirterek, ulus devlet eksenli bu anlayışın devam etmesinin gerekliliği üzerinde durmuştur. Eski başbakana göre Avrupa birleşmesi örneğin kesinlikle Amerika gibi düşünülmemeliydi. Birleşik bir Avrupa fikrine sürekli şüpheyle yaklaşıp karşı çıkan Margaret Thatcher, Avrupayı daima ulusal kimliklerini koruyan ve farklılıklara saygı gösteren ülkelerden oluşan heterojen bir yapı olarak değerlendirmiştir. Üstelik İngiltere, Fransa'dan iki kez veto yedikten sonra, 1970'lerin başında -Charles De Gaulle'nün görevden ayrılmasının da etkisiyle- zar zor topluluğa katılmışken, aynı dönem oldukça önemli bir başka gelişme daha yaşanmıştır. 1974 yılı başında ülkede bir iktidar değişikliği gerçekleşmiştir. Buraya kadar her şey normal. Burada dikkat çekici olan husus ise, dönemin İşçi Partisi lideri olan Harold Wilson'un iktidara, "birliğe katılım şartlarını yeniden müzakere etme" vaadiyle gelmiş olmasıydı. Nitekim bu durum, birliğe henüz katılan İngiltere hakkında diğer üyelerde ciddi bir rahatsızlık yaratmış ve İngiltere'nin üyeliğine de büyük bir gölge düşürmüştür. Yaşanan bu gelişmeler ve salgın sürecinde üye ülkelerin sorunları çözmeye yönelik olarak ağırlığı ve önceliği ilk etapta kendi ülke içlerine vermesi, ulus üstü bir yapılanma olan Avrupa Birliğinin geleceğine dönük soru işaretlerini de fazlasıyla arttırdı elbette. Örneğin benim lisans yıllarımdan beri severek takip ettiğim Prof. Dr. Ali Yaşar Sarıbay'a göre AB, üzerinde konsensüs sağlanmış bir proje olmaktan çok, birbiriyle mücadele halinde olan ve hangisinin diğerine galebe çalacağı belli olmayan politik bir formülasyona dayanmaktadır. Nitekim örgüt içinde sürekli yaşanan tartışmaların da bu görüşü doğruladığını görüyoruz. Üstelik bu tartışmalar salgın sürecine mahsus değil. Bunun dışında göç, mülteciler, ekonomisi bozuk olan ülkeler, sınır kontrolleri vs konularında üye ülkeler arasında keskin görüş ayrılıklarının olduğu, örgüt ile ilgili gelişmeleri biraz yakından takip eden herkesçe bilinen bir gerçek. Bunun yanı sıra, uluslararası ilişkilerde "Kimlik" olgusunun, devletlerin dış politikalarında özellikle son dönemde, bir analiz birimi olarak tekrardan yaygın bir biçimde kullanılmaya başlandığı görülüyor. Rus strateji uzmanı Alexandr Dugin'in, Sovyetler Birliğinin dağılmasının başlıca nedenlerinden biri olarak, öncelikle milli unsurların dışlanmış olmasını göstermesi de, bence burada anılması gereken önemli bir detay. Avrupa Birliği bu görünümüyle hala, kolektif bir Avrupa çıkarına nazaran, ulusal çıkarların çok daha ağır bastığı bir örgüt hüviyetinde diyebiliriz. Sonuç itibariyle uluslararası arenada önemli bir aktör olan İngiltere'nin birlikten ayrılmasıyla ciddi bir kan kaybı yaşayan AB'nin geleceğinin, şimdi Covid 19 sonrası yaşanan bu gelişmelerle biraz daha belirsizleştiğini söylemek mümkün. Burada isterseniz, kısaca bu işin seyahat ve gezi ile ilgili olan kısmına da biraz değinelim. Zira gezmeyi seven ve bu blogu takip eden birçok kişinin en çok merak ettiği şeylerin başında bu vardır diye düşünüyorum. Görünen o ki, ulus devletler tamamen olmasa bile yakın zamanda biraz daha içe kapanacak. Zira virüsün yayılma hızı küreselleşmiş ulaşım ağları sayesinde hızla arttı. Ve Covid 19 benzeri olağanüstü bir durumla tekrar karşılaştığında ülkeler, üye oldukları uluslararası örgütler veya uluslararası toplumdan yardım beklemek yerine, öncelikle kendi başının çaresine kendisi bakmak isteyecek. Yukarıda bahsettiğim tüm üye ülkeler için geçerli olan Schengen Vizesi tarihe karışabilir. Avrupa Birliği belki varlığını sürdürmeye devam eder ancak ülkeler de kendi vizesini kendileri verir. Son yaşanan gelişmeler ışığında, bu tür ülkelerin sayılarının artması ihtimal dahilinde. Hiçbir ülke bir başkasının aldığı riski kabul etmeye gönüllü olmayacaktır diye düşünüyorum. Zaten 2020 yılı mayıs sonu itibari ile detayları henüz belli olmamakla beraber, sağlık pasaportu denilen yeni bir pasaport türünün verileceği de konuşuluyor şu günlerde. Eğer ülkeler kendi vizelerini kendileri vermeye başlarsa, bu durumun elbette gezginler için bir sürü dezavantajı olacaktır. Tek bir vize ile neredeyse tüm Avrupa gezilebiliyor iken, ulusal vizelere dönüş, her bir ülke için ayrı bir vize başvurusu anlamına gelir. Elbette seyahatin geleceği ve Schengen vizesi hakkında bu yazdıklarım tamamen benim kendi kişisel yorumum. Bunların hiçbiri gerçekleşmeyebilir de. Çünkü bu işin bir de ülkeler için ekonomik yanı var. Turizm ve seyahat birçok ülkenin en büyük gelir kalemi.... İşte burada da bana kalırsa Avrupa'nın hemen yanı başındaki Rusya Federasyonunun konumu son derece dikkate değer görünüyor. Avrupa Birliğinin sarsılması, İngiltere ve ABD'nin kriz yönetimindeki zafiyeti, tüm gözleri Avrasya'nın bu önemli aktörüne çevirdi. - Ali Yaşar Sarıbay, Demokrasinin Sosyolojisi, İstanbul, Timaş Yayınları, 2012 - Aleksandr Dugin, Rus Jeopolitiği Avrasyacı Yaklaşım, Çev. Vügar İmanov, İstanbul, Küre Yayınları, 2018 - Rıdvan Karluk, Avrupa Birliği Kuruluşu Gelişmesi Genişlemesi Kurumları, İstanbul, Beta Basım Yayın Dağıtım, 2014 - Desmond Dinan, Avrupa Birliği Tarihi, Çev. Hale Akay, İstanbul, Kitap Yayınevi, 2008 Çok güzel bir yazı olmuş, AB üzerine etkileri ile ilgili daha fazla görüşünü duymak isterdim.


Atatürk döneminde Cumhuriyet Bayramları coşkunca kutlanırdı. Dış teşkilat da bu coşkunluğu içten duyar, yaşardı. Elçiliklerden Cumhuriyetin kurucusuna telgraflar çekilirdi. Atatürk'ten cevaplar gelirdi. Gelen cevaplar, elçiliklerde, konsolosluklarda Türk vatandaşlarına, yurt dışındaki öğrencilere okunurdu. Sevinç bir kat daha artardı. Hele Cumhuriyetin önemli yıl dönümleri unutulmaz bir bayram olurdu. Onuncu yıl böyle olağanüstü bir bayram olmuştu. Bu yazıyı kısmen 29 Ekim 2017 tarihinde yani Cumhuriyetimizin 94. yılını kutlarken, kişisel Facebook sayfamda paylaşmıştım aslında. Okumayanlar için, bu da benim 29 Ekim Cumhuriyet Bayramı yazım olsun. Zira pembe metrobüs/otobüs fikirlerinin ortalıkta dolandığı bir atmosferde, kız çocuklarının ikinci sınıf görülüp eğitim hayatından, yetişkin kadınların ise neredeyse tüm sosyal yaşamdan uzaklaştırılıp izole edilmeye çalışıldığı ve hatta artık kimi gerici televizyon kanallarında yüzlerinin bile tamamen sansürlendiği, heykellerin, yüzlerce, belki binlerce yıllık herkese mal olmuş sanat eserlerinin üstünün örtüldüğü, boyandığı, bunlara ev sahipliği yapan sanat mekanlarının, müzelerin saldırıya uğradığı bir ortamda, Cumhuriyetin getirdiği kazanımların önemini, kadına, insana, sanata ve sanatçıya verdiği yüce değeri, hümanizmayı her geçen gün, yaşanan her akıl dışı benzer olaydan sonra daha da iyi anlıyorum. Düşmanlarının daima olduklarından zayıf değerlendirdiği Türkler, savaşın (1. Dünya Savaşı kastediliyor burada.) acı sonuna dek savaşmayı sürdürdü. Türkiye'nin düşmanları, Mondros Mütarekesinden sonra bu ülkeyi ebediyen yok etmeye kalkışacaklardı. Ne var ki, Türk ordusunun "değerleri takdir edilmeyen liderleri ve askerleri" bir kez daha külleri arasından yükselecek ve düşmanlarını yenecekti. 23 Nisan 1920'de açılan meclisteki milletvekilleri, gaz lambasıyla aydınlanan, sac sobayla ısınan, civar okullardan getirilen tahta sıralarla donatılmış, gaz tenekelerinin masa olarak kullanıldığı mecliste çalışmış, 100 lira maaş almışlardı. Bir kısmı Öğretmen Okulunda yatmış, bir bölümü hanlarda kalmışlar, sabah, öğle ve akşam tabldottan yemek yemişlerdi. 20 Ocak 1921 yılında çıkarılan yasayla, egemenliği kayıtsız şartsız millete veren hükmü benimsediler. Birinci BMM, bir yandan Milli Mücadeleyi zaferle taçlandırmış, diğer yandan da yeni rejimin temellerini atmıştı. Birinci Meclis, 16 Nisan 1923'te son toplantısı yapmış ve yerini İkinci Meclise bırakmıştı. Cumhuriyetin resmi olarak ilan edilmesi görevini de bu İkinci Meclis üstlendi. Cumhuriyetin ilk on beş yıllık döneminin sonunda, arada yaşanan 1929 Dünya Ekonomik Buhranına rağmen önemli bir gelişme söz konusuydu. 1938 yılı itibarıyla dış ticaret dengesi -3,9 seviyesine inmiş ve ihracatın ithalatı karşılama oranı %96,7'ye ulaşmıştı. En çok dikkati çeken nokta, iktisadi açıdan devamlı bir yükseliş seyrinin varlığıydı. Tüm insanları kul statüsünden çıkarıp birey kategorisine sokan, kişiliklerini hür bir vatandaş şeklinde yaşamalarına olanak sağlayan, kadın ve erkeğin hayatın her alanında eşit olduğunu teslim eden ve tüm bunları evrensel hukuk kurallarına göre güvence altına alan bu görüşün, bu yeni rejimin önemini, değerini daha da çok hissediyorum özellikle şu günlerde. Atatürk'e gelinceye dek "akıl" denilen kavram, gerçeği arama, anlama ve bulma aracı olarak neredeyse hiçbir değer taşımamıştır denilebilir. Kaderci bir anlayışla her şeyin göklerden geldiğini kabul eden ilkel düşünce, cumhuriyet ile beraber yerini insanın aklını kullanarak sorumluluk alabilen hür bir varlık olduğu anlayışına bırakmıştır. Ve ancak bu sayededir ki, sosyal, ekonomik, siyasi ve toplumsal alanlarda bir gelişme sağlanabilmiştir. Kadına özgürlük veren ve onu erkek ile eşit kılan bir felsefe, bize önce "insan" olmanın da değerini ve önemini hatırlatır. Zafer Toprak, "Atatürk: Kurucu Felsefenin Evrimi" isimli kitabında, Türkiye'deki toplumsal devrimin en önemli halkasını kadının oluşturduğunu, cumhuriyet öncesi dönemin bu anlamda bir kaçgöç dönemi olduğunu, kadınları ve erkekleri ayrı dünyalara hapseden haremlik-selamlık zihniyetinin cumhuriyet sayesinde yıkıldığını söyler. Çağdaş kadın beklentisinin ilk evresi kadının kamusal alana açılmasıydı. Atatürk bu konuda da öncülük etmişti. Latife Hanım kalpakların giyildiği evrede Atatürk'le birlikte kitlelerin önüne çıkmış bir kadındı. Atatürk kadının eve kapanmasına karşıydı ve bunun en güzel örneğini Latife Hanımı her vesile ile toplumla buluşturarak veriyordu. Cumhuriyetin erken döneminde spor etkinliklerinde, çay ziyafetlerinde kadın erkek ortak mekanı paylaşmış, dans çağdaş toplum anlayışının bir göstergesi olmuştu. Türkiye'de 1920'den itibaren kurulmaya başlayan yeni siyasal-anayasal rejim, Mustafa Kemal'in damgasını çok güçlü bir şekilde taşımakla birlikte, ulusal bağımsızlık savaşının koşullarından doğmuştur. İlk başlarda, anayasal sistemin nasıl olması gerektiği konusunda hazır reçeteler yokken, ulusal kurtuluş mücadelesinin özel koşulları siyasal ve anayasal kurumları belirlemiştir. Hatta denebilir ki, başka hiçbir örnekte, anayasanın Occasio Legis'ini oluşturan olayların izleri bunca açık ve güçlü biçimde görülemez. Siyasal & Anayasal kurumların oluşumunda şu basamaklar göze çarpmaktadır: 1- Yerel kongre iktidarları, 2- Ulusal kongre iktidarı ve Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti, 3- Ulusal meclis, 4- Meclise bağımlı hükümet, 5- Meclisten görece bağımsızlaşan hükümet. Atatürk Nutukta ilk basamağı atlayarak bunları şöyle anlatır: "Biz evvela memlekette teşkilatı milliye yaptık. Sonra meclisi topladık. Evvela meclis hükümeti yaptık. Ondan sonra da hükümet yaptık." Görülüyor ki, yaklaşım ve anlatım biçimleri ne olursa olsun, Türkiye devleti ve Türkiye cumhuriyetinin kuruluşunda aşağıdan yukarı ve sivil unsurlar çok belirgin ve güçlüdür. Bu kurumlaşmanın tarihsel işlevi krizi demokrasiyle çözmek olmuştur. Yerel önderler ve kongre iktidarları, bunları bütünleyen Kemalist önderlik ve Büyük Millet Meclisi yönetimi, zorlukların ancak demokratik ve temsili kurumlarla aşılabileceği noktasında birliktirler. Anayasa hukuku açısından bakıldığında, bu yeni yapılanmanın temel ilkesi ulusal egemenlik, ana kurumu da Türkiye Büyük Millet Meclisidir. Artık hakkında asılsız haberler bile uydurulan ve yalnızca yakın tarihin de değil tüm dünya siyasi tarihinin en büyük liderlerinden birine şükran borçlu olduğumu üzerine basarak tekrar belirtmek istiyorum. 29 Ekim Cumhuriyet Bayramımız kutlu olsun! - İlhan Arsel, Biz Profesörler, Kaynak Yayınları, İstanbul, 1997 - Edward Erickson, Size Ölmeyi Emrediyorum, 1. Dünya Savaşında Osmanlı Ordusu, Çev. Tanju Akad, Kitap Yayınevi, İstanbul, 2011 - Zafer Toprak, Atatürk: Kurucu Felsefenin Evrimi, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul, 2020 - Süleyman Beyoğlu, Kenan Olgun, Selma Yel ve diğerleri, Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi 1, Anadolu Üniversitesi Yayınları, Eskişehir, 2012 - Cezmi Eraslan, Süleyman Beyoğlu, İhsan Güneş ve diğerleri, Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi 2, Anadolu Üniversitesi Yayınları, Eskişehir, 2013 - Ed. Ahmet Demirel ve Süleyman Sözen, Birden Fazla Yazar, Türk Siyasal Hayatı, Anadolu Üniversitesi Yayınları, Eskişehir, 2017 Okuma önerileri iyi olmuş, çoğunu bilmiyordum. Cumhuriyet bizim için o kadar değerli ki geldiğimiz şu yaşadığımız günlerde çok daha net anlaşılıyor. Merhaba Semi! Siyasi Tarih hoşuna gidiyorsa Edward Erickson'un kitabını kesinlikle öneririm. Çevirisi de başarılı. Kitap Yayınevi iyidir. Bülent Tanör'ün ise bütün kitapları harikadır zaten. Konulara özel ilgi duysun duymasın, objektif ve gerçek bir bilim adamından bir şeyler okumak her okuyucuya her zaman keyif verir. Şimdiden keyifli okumalar. Cumhuriyet Bayramımız kutlu olsun!


Bildiğiniz gibi ben genelde Gezivita seyahat blogu için uzun uzun gezi rehberi veya detaylı gezi notları hazırlıyorum. Yazmış olduğum bu içeriklerin çay & kahve eşliğinde okunması da, bugüne dek aldığım geri bildirimlerden gördüğüm kadarıyla gayet keyifli oluyor. İşte bu hali yerinde olan ama vakti pek yerinde olmayan ve istedikleri bilgilere hızlıca, bir çırpıda, tek celsede erişmek isteyenler için, ülkeler ile ilgili bilgilerin topluca yer aldığı bir çeşit ansiklopedik listeler yapmaya karar verdim. Ülkeler hakkında kısa ve öz genel bilgiler listesi yani. Elbette o ülke veya şehirle ilgili bir yazım varsa, detaylar için onları da vakit ayırıp okumanız daha yerinde olacaktır. Ancak dediğim gibi, vakti olmayanlar için, eminim bu kısa içerikler de çok işe yarayacak. İlk olarak Danimarka ile başlamak istedim çünkü blogta Danimarka ile ilgili pek bilgi yok açıkçası. Ama hepsi o kadar. İsterseniz ülkenin konumu ile başlayalım. Danimarka, altta yer alan Google haritalar kısmında görüldüğü gibi, Baltık Denizi ile Kuzey Denizi arasındaki geçiş noktasında bulunmaktadır. Ülkede çok sayıda fiyort bulunur. Ben gittiğim ülkelerin kültür, sanat hayatı ve özellikle de tarihi hakkında da mutlaka bilgi edinilmesi gerektiğine inandığım için, diğer seyahat blogları yazarlarının yaptıklarından farklı olarak, ülkeler ile ilgili biraz tarih, edebiyat, müzik ve sinema gibi konulardan da ara ara bahsetmek, bunlar hakkında da bilgiler vermek istiyorum. Başka türlü, gezdiğimiz yerleri daha yakından tanıyamayacağımız, anlamlandıramayacağımız inancındayım çünkü. Bu yönüyle bu yazı, sonuç itibarıyla düz yazı ile başlık başlık sıralama karışımı bir şey olacak aslında. Kimi kısımlar maddeler halinde, kimi kısımlarda ise normal cümleler şeklinde. Neyse, lafı daha fazla uzatmadan başlayalım isterseniz. Evet, Danimarka'ya 2017 yılının mart ayında gittim. Bu ülke ile başlıyoruz o halde. Yazının altındaki yorum kısmında siz de eklemeler yaparsanız, bilgilerimizi topluca derinleştirip bu yazıyı beraberce daha da zenginleştirebiliriz. Bence harika olur! 1990'lı yılların başında yaklaşık 5 milyon nüfusa sahip olan Danimarka'da, 2017 yılı itibarıyla 5,5 milyondan fazla insan yaşamaktadır. Gördüğünüz gibi, tüm ülke nüfus olarak İstanbul'un neredeyse dörtte biri. Ülkede Danca konuşulmaktadır. Dil bilimciler, Germen dilleri olarak adlandırılan İngilizce, Almanca, Felemenkçe, İsveççe ve Danca gibi dillerin kökenlerinin ortak olduğu konusunda neredeyse hemfikir. Aşağıda da belirteceğim gibi, Danimarka'da her yaştan insan İngilizceye son derece hakim. Bu konuda herhangi bir zorluk yaşamazsınız. Ülkede Danimarka Kronu kullanılıyor. Euro ile giderseniz bunu Krona çevirmeniz gerekecek. Şimdi yine Kopenhag'a gidecekler için çok önemli bir bilgi paylaşayım burada, siz de bunu lütfen çevrenizle paylaşın. Kopenhag turu sırasında komisyon almayan döviz bürosu bulmak bir hayli zor. Hele hele kentin meşhur Stroget Caddesinde para bozdurmayı aklınızdan bile geçirmeyin! İşte size bir tüyo: Kopenhag gezilecek yerler listesinde başlarda yer alan Tivoli Bahçelerinin tam karşısında, üstte fotoğrafını gördüğünüz döviz bürosu komisyon almıyor. Yani Zero commission. Yalnız dikkatli bakının, Tivoli'nin birden fazla girişi var. Bulamazsanız da sorarsınız zaten. O zaman Kopenhag görülecek yerler listesini de bir çırpıda sıralayalım. Ancak sıralamaya geçmeden önce, Kopenhag'ı gezmek için kaç gün ayrılmalı sorusuna cevap vereyim. - Tivoli - Amalienborg Sarayı - Rosenborg Sarayı - Round Tower - Nyhavn Limanı - Ulusal Müze - Christiania Şehrin meşhur Christiania denilen bölgesini eminim siz de duymuşsunuzdur. Keyif verici maddelerin serbestçe alınıp satıldığı, güvenlik güçlerinin müdahale etmediği ve içeride fotoğraf çekmenin yasak olduğu bu bölge, sanılanın aksine öyle tehlikeli falan değil. Kimse kimseye karışmıyor. Burası İngilizcedeki Slum yani kenar mahalleye karşılık geliyor dersem, herhalde yanılmış olmam. Kendi içinde bir ahengi var. Danimarka okyanusun etkisiyle ılıman bir iklime sahiptir. Yaz aylarında sıcaklık ortalamaları 17-18 Santigrat civarında seyrederken, kış aylarında sıcaklık ortalamaları 0 civarına düşer. Kabaca yazın sıcak, kışın ise soğuk diyebiliriz. Özellikle kışın kimi zaman oldukça sert diyebileceğimiz hava koşullarıyla karşılaşılmaktadır. Yağışlar ise daha çok sonbahar ve yaz aylarında görülür. Yukarıdaki videodan gördüğünüz gibi, benim gittiğim mart ayında hava gayet iyiydi mesela. Hava insanı ne rahatsız edecek derecede soğuktu ne de sıcaktı. Kopenhag'ın açık ve bir o kadar temiz bir havası vardı. Bu da aklınızda olsun. Danimarka Türkiye saat farkı 1 saat. Bizden bir saat gerideler. Bence dört mevsimde de gidilebilir. Zaten nüfusu düşük olan ülke özellikle yaz aylarında daha çok turist aldığı için, bence kışın veya örneğin sonbaharda giderseniz belki de ülkedeki tek tük turistten biri de siz olursunuz. Böylece rahat rahat gezebilirsiniz. Aklıma gelen en önemli yazarlardan ilki, çocuk kitapları yazarı olarak tanıdığımız Hans Christian Andersen. Andersen'den Masallarını duymayan yoktur diye düşünüyorum. İlkokuldayken okuduğum "Karlar Kraliçesini" hala hatırlarım. Andersen, Odense'de doğmuş, Kopenhag'ın meşhur liman bölgesi olan Nyhavn'da uzunca bir süre yaşamıştır. Filozof Soren Kierkegaard bir başka ünlü isim. Kimse kusura bakmasın ama ben burada Michael ile Brian Laudrup kardeşleri de sayarım. Özellikle de Michael Laudrup, çocukluğumun yıldızlarından biriydi. 1992 Avrupa Futbol Şampiyonasını kazanan Danimarka'yı benim yaşıtlarım dün gibi hatırlar. O ekibin plajdan toplanması şehir efsanesiymiş bu arada. Onu da söyleyeyim. Kredi kartı kullanımının yaygınlığı dikkatimi en çok çeken şeylerden biriydi. Dayanamadım, normalde yurt dışında döviz veya yerel para birimi kullandığım halde ben de burada alışverişlerim sırasında kendi kredi kartımı kullandım. İşlemler her yerde gayet hızlı ve pratik yapılıyor. Sokakta sosis satan adamdan tutun da, fırında çalışan tezgahtar kadına dek herkes şakır şakır İngilizce konuşuyor. Gıpta etmedim desem yalan olur. İstanbul'da örneğin turistik yerler dışında böyle bir manzarayla karşılaşmak pek olası değil. Sosis demişken, altta görülen Churros'u mutlaka deneyin. Gerçekten güzel yapıyorlar. Ancak bizin için çok önemli bir sorun var Danimarka'da: Pahalılık. Ne kadar mı pahalı? Bize göre inanılmaz pahalı! Yani öyle böyle değil. Bunu da tarif etmek zor. Bir Danimarka Kronu 0,6 Türk Lirası yapıyor. Ukrayna, Makedonya bize göre nasıl ucuz ülkeler ise, burası da bir o kadar pahalı. Ancak gözlemleyebildiğim kadarıyla, ülke içinde sınıflar arasında ciddi bir keskinlik, uçurum yok gibi. Yani Danimarka'da yaşayanlar kendi kendilerine fazlasıyla yetiyorlar. Mc Donald's veya Burger King'te bir menü ortalama 45-55 Türk Lirası civarında. Yani bizdekinin kabaca iki katı. 65-70 Krondan aşağı standart bir yemek bulmak zor. 70 Danimarka Kronu yaklaşık 50 TL. Netto, Kopenhag'taki en ucuz market. Gıda alışverişlerinizi buradan yapabilirsiniz. Alta karşılaştırma yapabilmek için birkaç örnek koyuyorum. - 50 Danimarka Kronu: 33 Türk Lirası - 100 Danimarka Kronu: 67 Türk Lirası - 10 Euro: 74 Danimarka Kronu - 100 Türk Lirası: 150 Danimarka Kronu Kopenhag yemek için alternatif bir yer önereyim: Papiroen. "Copenhagen Street Food" olarak da geçiyor burası. İçinde dünyanın çeşitli ülkelerinden yemek seçenekleri var. Gözleme bile var! Danimarka konumu nedeniyle son derece önemli bir ülke. Avrupa'nın ana karası ile İskandinavya arasında köprü vazifesi görüyor diyebiliriz. Ülkede 2.500 km kadar demir yolu bulunuyor. Süt ve süt ürünleri üretiminde de önde gelen bir ülke. Son olarak bir de meşhur Legoları var tabii bu ülkenin. Aileniz veya çocuklarınız için, hatta hediyelik olarak bile satın alabilirsiniz. Bu yazımı beğendiyseniz, aşağıya bırakacağınız bir yorum bile beni gerçekten çok mutlu eder! - Çok merak edilen, sürekli konuşulan ve gördüğüm kadarıyla -maalesef- hakkında bir sürü yanlış bilgi olan bir konu: Uzun Süreli Vize Almak - Daha fazla seyahat için nasıl para biriktirebilirim? => Para Biriktirme Yöntemleri - Bir sürü ülke (25+) görmüş biri olarak, bana en çok sorulan sorulara tek tek yanıt verdim: Seyahatlerimle İlgili Soru-Cevap - Gezivita Instagram sayfasına da bir göz atmayı unutmayın lütfen: Gezivita Instagram Kendi yazdıklarımı senin yorumundan sonra tekrar okudum. Ne gibi bir yanlış yönlendirme yapmışım pek çıkaramadım. Hata olabilir ona bir şey diyemem, eğer öyle bir şey varsa da memnuniyetle hemen düzeltirim. Nitekim yazılarımın sürekli üzerinden geçmeye çalışıyorum ve mümkün mertebe güncellemeye/hataları düzeltmeye/eksikleri tamamlamaya gayret ediyorum ama kimseyi yanlış yönlendirme gibi bir amacım olmadı. Onu belirteyim. O cümlede şunu söylemeye çalıştım ben: Türkiye'de yaşayan bireyler, TL üzerinden maaş alıyorlar. Danimarka'ya gittiğimizde -Euro ile bile gitsek- bunu yerel para birimine çeviriyoruz. Fakat bizim para birimimiz son yıllarda döviz karşısında hızla değer kaybettiği için -yazıdaki örnekte görüldüğü gibi- örneğin bir hamburger mönü fiyatı bile Türk lirası açısından değerlendirildiğinde ortalamanın çok üzerinde bir fiyata denk düşüyor. Yani Türkiye'de 40 lira olan bir mönü, Kopenhag'da 80 TL oluyor. Benim pahalılıktan kast ettiğim şey buydu. Bir hamburger mönüsüne -tekrar ediyorum TL cinsinden- aşağı yukarı 80-100 lira karşılık gelmesini bu açıdan "pahalı" kelimesiyle tarif etmeyi uygun gördüm ben. Ve tekrar ediyorum, bu değerlendirme oraya gezmeye giden Türk vatandaşı açısından yapıldı. Tabii şu da var, aylık geliri 50.000 TL olan birine göre bu mönü fiyatı haliyle "ucuz" olur. Ama burada ben alıcıya göre değişen bir gelir üzerinden değil, aynı ürün veya hizmete, Türkiye'de (40 TL) ve Danimarka'da (80-100 TL) TL cinsi üzerinden denk düşen tutar üzerinden hesap yaptım. Umarım açıklayıcı bir cevap olmuştur.