Blog açmak, blog yazmak gerçekten zor bir iş. Bu konudan daha önce, "Gezivita 1 Yaşında" ve "Yazıların Neden Uzun" başlıklı iki yazımda biraz bahsetmiştim. Hele hele, blog açtıktan sonra sağlıklı bir şekilde sürdürmek, yeni içerikler hazırlayıp siteyi sürekli güncel tutmak inanın çok daha zor! Aslında blogu açmak belki de en kolayı bu anlamda. Zira blog açmak için örneğin bir birim efor sarf ettiyseniz, emin olun blogu sürdürmek için üç birim efor sarf etmeniz gerekiyor. Öte yandan, bu iş bir o kadar da keyifli. Hatta oldukça keyifli. Hiç tanımadığınız insanların, size, hazırlamış olduğunuz faydalı içerikler, gezi yazıları nedeniyle teşekkür etmesi, mesaj atması müthiş bir duygu yaratıyor. Blog yazmanın, blogger olmanın bir diğer getirisi daha var. Yeni bilgiler edinmek elbette önemli, ama bundan da önemlisi diğer bloggerlarla tanışmak! İşte bu defa sizinle takip ettiğim güzel blogları paylaşmak istiyorum. Bunlar, Türkiye'nin en çok okunan blogları olmayabilir. Ancak bana göre son derece kaliteli yayın yapan, güncel içerikleriyle öne çıkan, kendi adıma en iyi bloglar listesi içinde yer alan web siteleri. Bugün, ilk etapta tanıtmak istediğim üç blog var. Biri benim kişisel bloguma benzer şekilde bir seyahat blogu. Bir tanesi WordPress, blog açma, blog nasıl açılır, blog ipuçları gibi konularda içerikler hazırlayan Türkiye WordPress Rehberi başlıklı bir blog. Bir diğeri ise kimi zaman gezi yazıları, kimi zaman okuduğu kitaplar, kimi zaman ise ev hanımlarına yönelik ipuçları gibi çeşit çeşit konularda sevimli yazılar paylaşan lifestyle diyebileceğimiz türden çok keyifli, şirin mi şirin bir blog. wpmavi. com ile başlayalım o halde. Burak Oran tarafından kurulan Wpmavi, bloggerlara yönelik hazırlanmış bir site. Her ne kadar çok çeşitli teknik konulardan bahsediyor gibi görünüp ilk anda insanın gözünü korkutsa da, aslında blog alemine yeni giriş yapanlardan, bu işin içinde biraz pişmiş olanlara ve profesyonellere dek, geniş bir kesime hitap ediyor. Şimdi size bir itirafta bulunmak istiyorum o halde! Gezivita'nın kuruluş sürecini, Youtube kanalımdaki tanıtım videosunda kısaca özetlemiştim. Öncelikle, bunu henüz izlememiş olanlar için burada tekrar paylaşmış olayım. İzlemeyenler varsa önce bunu izleyebilir. Şimdi gelelim asıl söylemek istediğim yere. Blog açmaya karar verdikten sonra, engin bir deniz olan sanal alemde dolaşmaya başladım doğal olarak. Burak'ın sitesine tam o sıralar tesadüfen google aramalarında denk geldim. "Blog Nasıl Açılır?" başlıklı nefis yazıyı okuduktan sonra da bu blogu yani Gezivita'yı kesin olarak açmam gerektiğine karar vermiştim. Her şey gerçekten böyle bir anda oldu. Zira o güne kadar, blog nasıl açılır, nasıl sürdürülür gibi konularda en ufak bir bilgim dahi yoktu. Domain ile host kelimelerini bile zaman zaman birbirine karıştıran bir insandım. Ancak Burak o kadar güzel bir şekilde düşüncelerini ifade etmiş, yazılarını öyle güzel kaleme almıştı ki, o yazının içinde yazdığı gibi, artık daha fazla beklemenin anlamı yoktu. Sonrasında ise doğal olarak Blog açtıktan sonra yapılması gerekenler isimli yazıyı okudum. Hem de defalarca... Başarılı bir blog yazarı olmanın sırrı isimli yazılar falan derken, bir baktım bu sitenin müptelası olmuşum! Burak'ın sahibi olduğu WPMavi'nin farkı, dediğim gibi, yazdığı tüm içerikleri herkesin yani acemilerin, yeni başlayanların, çaylakların bile anlayacağı basit bir dille tane tane anlatması. Ve bunları görsellerle somut bir şekilde desteklemesi. Zaten siz de siteye girip yazıları okuduğunuzda, alttaki okuyucu yorumlarından insanların sunulan bu hizmetten ne kadar memnun kaldığını kendiliğinden görebilirsiniz. Kendi seyahat blogumun geldiği noktada kesinlikle onun da payı var. Şayet siz de blog açmayı düşünüyorsanız veya yeni bir blog sahibiyseniz, wpmavi. com site içeriklerine mutlaka bir göz gezdirin. İşinize yarayacak herhangi bir konuda mutlaka faydalı bir bilgi bulacaksınız. Aylak Gezgin ile tanışma hikayem çok komik aslında. Lviv'de kaldığım hostelde, tek kelime İngilizce bilmeyen ve son derece saygısız hostel görevlisi ile tartışırken olaylar bir anda kendiliğinden gelişti. Kendisi, kullanılan dili bilmesi nedeniyle aracı olarak imdadıma yetişmesine rağmen resepsiyon görevlisi ile sorunu çözemedik ama bu tatsız hadise, seyahat tutkunu bir gezginle tanışmama vesile oldu. Okumayanlar için Lviv Gezi Notları burada. Aylakgezgin. com tam teşekküllü bir seyahat blogu. Eskişehir'de yaşayan Aylak Gezgin, aslında pek Eskişehir'de durmuyor çünkü adı üstünde, kendisi bayağı bir aylak, sürekli geziyor efendim, durduramıyoruz. 🙂 Son aldığım duyumlara göre, en son İtalya'da Bologna civarında görülmüş mesela. Facebook sayfası da herkesin paylaşımlarına açık. Siz de girip benim gibi zaman zaman seyahat fotoğrafı paylaşımı yapabilirsiniz. Haydi öyleyse durmayın, beklediğiniz hata! Kurabiye tarifi var, İzlanda gezi rehberi, en güzel kış aktiviteleri, Bursa'nın ilk fotoğraf müzesi var, ambalajsız hayat mümkün mü sorusunun cevabı var, Hamburg notları var, kitap tavsiyeleri var... Var da var. Siz sadece okumak, öğrenmek isteyin. Kısacası Semi'nin on parmağında on marifet! Mutlueller. com'u okumaya başladığınızda, haydi şunu da okuyalım, bu başlık da ilgi çekiciymiş, şu yazı da faydalıymış derken zamanın nasıl geçtiğini anlayamayacaksınız. Çok farklı konulara yer vermesi, sitenin en büyük avantajlarından biri kesinlikle. Gençlere yönelik içerikler, ev hanımlarının ilgisini çekecek yazılar, seyahat severler için seyahat notları ve yol ipuçları, kaliteli gezi fotoğrafları vs. Durun, daha hepsi bitmedi. Mutlueller'in bir de çanta tasarımları var ki, yani artık ne desem bilemedim. Eee bundan iyisi, Şam'da kayısı diye boşuna dememişler. Bir başka yazıda görüşmek dileğiyle! Kendinize çok iyi bakın, hoşça kalın. Ne güzel şeyler yazmışsın, ağzım kulaklarımda okudum:)) Çok teşekkürler. Blogları tanıtmaya devam etmelisin, ben de başlasam mı acaba diye düşündüm senin yazını okurken. Rica ederim. Biz de yazıların için sana teşekkür ediyoruz asıl. Vallahi sen kazandın, yine şanslısın, ya ben? Hiçbir yerden hiçbir şey kazanamadım. 🙂 Blogları tanıtmaya devam etmeyi düşünüyorum aslında, vakit buldukça tabii... Bence sen de yazmalısın, kaliteli içerikleri herkesin bilmeye hakkı var diye düşünüyorum. Faydalanılacak sitelerin paylaşılması şart. Cevat Kelle efsanesini herkes hatırlamaz ama olsun. 🙂 Ben teşekkür ediyorum, selamlar.


Seyahat fotoğrafları ve seyahat fotoğrafçılığı özel ilgi alanlarımdan yalnızca biri. Sürekli gezmeye çalıştığım için genelde gezi fotoğrafları, doğa fotoğrafları ve şehir fotoğraflarına ilgi duyuyorum. Tarihi yapılar, müzeler, kütüphaneler, manzara resimleri de beni kendine fazlasıyla çekiyor. Hele farklı mimarisiyle dikkat çeken yapılara bakmaya doyamıyorum. Hem gittiğim bir yerde gezerken, hem de fotoğrafına bakarken... Gezivita Instagram sayfamı takip edenler bilirler zaten, ben de genelde kendi sayfamda bu tür fotoğraflar paylaşıyorum. Tahmin edeceğiniz gibi, sürekli takip ettiğim ve her bir fotoğrafını hayranlıkla incelediğim fotoğrafçılar var Instagram'da. İşte bu yazıda kendi takip ettiğim Instagram sayfalarını sizlerle de paylaşmak istiyorum. Felecool: Bosna Hersekli Fedja Salihbasic'in sayfası. Bir kez baktığım fotoğraflara dönüp birkaç kez daha bakıyorum inanın. Kendini Travel & Lifestyle photographer olarak tanımlayan Salihbasic'in yaklaşık 5000 gönderisi ve yine yaklaşık olarak 500.000 takipçisi bulunuyor. Şu an yaşadığı yer ise, bize göre bir hayli pahalı oluşuyla biraz el yakan Danimarka. Hannes Becker: Alman fotoğrafçı. 1500'den biraz fazla fotoğraf paylaşmış olmasına karşın, takipçi sayısı bir milyonun üzerinde. Gerçekten de takibe alınmayacak gibi değil. Mutlaka bir bakın. Ahmet Erdem: Listemde yer alanlar içinde, Türkiye'den önemli bir isim. Ahmet Erdem'in gönderi sayısı bir hayli fazla. Takip ettiğim Instagram sayfaları arasında sürekli olarak paylaşım yapanlardan biri. Gün içerisinde mutlaka bir paylaşım yapıyor diyebilirim. Lisa: İtalya doğumlu olan ancak en sevdiğim şehirler arasında Barselona ile birlikte ilk sıralarda yer alan Avusturya'nın Viyana şehrinde yaşayan Lisa, üstte yazdığım diğerleriyle karşılaştırıldığında aslında öyle pek ünlü falan değil. Yüz binlerce takipçisi falan da yok. Ancak ben fotoğraflarını gerçekten çok beğeniyorum. Sayfasında binden fazla fotoğraf var. Fotoğraflarını Samsung Galaxy S9 ile çekiyor. İflah olmaz bir Viyana hayranı olduğum için, Viyana fotoğrafları beni büyülüyor. Sizin de beğendiğiniz Instagram sayfaları varsa, yazının altındaki yorum kısmında paylaşabilirsiniz. Hep birlikte takip edelim. Selamlar, sevgiler efendim. Bu güzel içerikler için cook teşekkür ederiz sizler sayesinde bizde gezmesekte bilgi ve birikim sahibi oluyoruz. Ben de teşekkür ederim. Aldığım bu güzel yorumlar yeni içerikler üretirken bana enerji ve şevk veriyor. Çok güzel bir yazı. Ben de teşekkür etmeden geçmek istemedim. Güzel bir seyahat blogunuz var, tebrikler. Bilmediklerim vardı, arada yaz böyle listeler. İyi oluyor. Elbette yazarım. Katkı için de teşekkür ediyorum!


Belki de bizim gerçek kaderimiz ebedi olarak yolda olmaktır, hiç durmadan nostaljiyle pişman olan ve arzulayan, dinlenmeye susamış ve hiç durmadan başıboş yola koyulan. Eh, tek başıma çıktığım ilk seyahate kadar inanın bana da öyle geliyordu. Şimdiyse bir o kadar normal, hatta benim için vazgeçilmez! Ataol Behramoğlu, "Ölümdür yaşanan tek başına, aşk iki kişiliktir" diyor bir şiirinde. Behramoğlu en sevdiğim şairlerin başında gelir. Yine de, yalnız seyahat etmek çok farklı bir duygu ve insanın önünde bambaşka kapılar açıyor diyebilirim rahatlıkla. 2017 Nobel Edebiyat Ödülü sahibi Kazuo Ishiguro'nun Günden Kalanlar isimli bir kitabı vardır. Burada, tek başına yolculuğa çıkan bir uşağın hikayesi anlatılır. Aklıma gelmişken bunu paylaşmak istedim sizinle. Güzel bir kitaptır. Hatta Sir Antony Hopkins, aynı eserden uyarlanan filmde, bu bahsettiğim uşak rolünde oynamıştı. Tekrar ana konumuza dönelim. Ne diyordum? Evet, tek başına gezmek. En çok karşılaştığım soru bu son zamanlarda. Bir yere gittiğimi öğrenen herkes önce "Kiminle gittin? sorusunu yöneltiyor bana. Tek başıma diye yanıtlayınca da o kaçınılmaz soru geliyor: Tek başına sıkılmıyor musun hiç? Cevabım: Hayır. Bugüne kadar, hatırlayabildiğim kadarıyla en azından 23-24 ülkeyi tek başıma gezdim. Mesela beni bilen bilir, son derece sosyal, arkadaşlarımla beraber olmaktan, onlarla vakit geçirmekten aşırı derecede keyif alan bir insanım. Ancak tek başına seyahatin insanı özgürleştiren, farklı, bambaşka bir yanı var. Yeterince uzun bir süre hep aynı şeyleri yaşamıştır; şimdi farklı olanı istemektedir ve yeni ne kadar farklıysa o kadar iyi olacaktır! ... Bu yolculukta konuşulan diller, gökyüzü, alışkanlıklar ve insanlar, hava basıncı ve mutfaklar, yollar ve yataklar, kısaca her şey değişik olacaktır. Tek başına seyahat etmenin avantajlarından bahsedeyim biraz... Bir defa seyahatine esneklik katıyor. Esneklikten kastettiğim şey şu: topluca veya kalabalık arkadaş gruplarıyla gidilen seyahatlerde sıklıkla uyuşmazlıklara düşülüyor. Kimi bir yere gitmek istiyor kimisi bir başka yere. Kimi "Sabah erken kalkmalıyız" diyor, kimisi "Ben kalkmak istemiyorum, yarın biraz daha uyuyacağım" Kendi başına yolculuk yaparken, bu ve benzeri durumları ortadan kaldırıyorsun bir defa. 2016 yılının haziran ayında, Barcelona gezisi sırasında, meşhur Antoni Gaudi eserlerinden Park Guell önünde dinlenirken yanımdan üç genç geçti. Hepsi Türktü. Bir konuda anlaşmazlığa düştükleri yüzlerinden okunuyordu. Gördüğünüz gibi, fazla değil üç kişilik bir grubun anlaşması bile çok zor olabiliyor bazen. Yalnız seyahatin bir diğer güzel yanı, istediğin an istediğin şeyi yapabilmen. Planını kendin yaparsın, buna uyacak veya uymayacak olan kişi de yalnızca sensin. Ya da girdiğin ama pek de beğenmediğin bir müzeden hesapladığından çok daha erken çıkabilirsin. Sana kimse karışmaz, biraz daha kalalım, ya da burayı pek beğenmedim haydi bir an önce kalkalım demez. Fakat en güzel yanı kendi içine yaptığın seyahat... Bunu bir başkasıyla paylaşabilmen mümkün değil. Kendinle konuşursun, hayatını, davranışlarını gözden geçirirsin. Bunu da ancak bir tren kompartımanında ya da otobüste tek başına koltukta otururken yapabilirsin. Başka türlüsü inanın mümkün değil. Yanında sohbet etmek zorunda olduğun biri veya birileri varsa ne kadar uğraşsan da nafile, başaramazsın. Gezginin en sonunda varacağı nokta ya da aradığı şey, sadece yolun sonunda ulaşılacak bir tapınak ya da uzaktaki dağın zirvesi değildir aslında. Gezgin, biraz da kendisini bulur tüm o yolculuklarda. Gezen kişi kendi iç dünyasına yaptığı yolculukların en güzellerine işte bu seyahatlerde çıkar. Geriye dönüp baktığında, hayatın koşuşturmacasında kendine hiç vakit ayıramadığını, bir türlü kendisiyle baş başa kalamadığını fark eder. Özellikle benim gibi İstanbul'da yaşayanlar için, şunu rahatlıkla söyleyebilirim: Hepimiz hummalı bir koşuşturmanın içindeyiz. Sürekli bir hengamenin içinde duracak, çok değil beş dakika dahi kendimizi dinleyecek zamanımız yok. Yok, yok, yok. Yok işte... Dışsal şartlar bizi bu durumdan tamamen alıkoyuyor. Bu zamansızlık, 21. yüzyılın hastalığı aslında. Kara delikler misali... Pazartesiler cumaya, pazarlar çarşambaya karışmış. Öyle değil mi? İşte tek başına seyahat, aslında en çok ihtiyacımız olan bu dinginliği, durgunluğu, yavaşlamayı da sağlıyor kendiliğinden. İstersen sosyalleşirsin istersen kendi kabuğuna çekilirsin. Canın istediği zaman, istediğin yerde, istediğin kişiyle tanışabilirsin mesela. Her şey güler yüzlü bir merhabayla başlıyor. Bunu bir deneyin, farkı göreceksiniz. İnanın bana, Türkiye'de nezaketin ne olduğunu ve toplumca onu nasıl unuttuğumuzu da ben yurt dışında fark ettim. Ucuza konakladığım hostelde, beraber aynı odada kaldığım veya ortak alanda karşılaştığım insanlara yaklaşmanın aslında ne kadar kolay olduğunu gördüm. Viyana'da hostelde tanıştığım İtalyan Stefano, Üsküpte otogarda tanıştığım Macar arkadaşım Linda ile çıkıp gezdim. İstediğim saatte geri döndüm. Başka bir şeyi düşünmeden yalnızca ama yalnızca o an'ın keyfini sürdüm. Farklı kültürlerden insanlarla karşılaşmanın ve onlarla vakit geçirmenin verdiği pratiğin, maddi olarak karşılanması mümkün olmayan nefis bir hayat tecrübesi olduğunu öğrendim tek başıma seyahat ederken. 7 milyarı aşkın insanın yaşadığı bir gezegende, evrensel insanlık değerlerinin önemini daha iyi kavradım. Bu da ufkumu sonsuz bir şekilde genişletmeye yaradı. Belki çok fazla şey ifade etmese de, tanıştığım insanlardan onların kendi dillerine ait 3-5 sözcük öğrendim mesela. Ama her gittiğim ülkede öğrendim. Yolculuğa çıkmadan önce, gideceğim ülkelerin dillerinde, basit ama kullanışlı kelime veya cümle grupları öğrenme çabasına giriştim. Ve gerçekten de bunları bir şekilde kullandığımda, aldığım karşılığın eşsiz olduğunu gördüm. Sırbistan'da, Belgrad'da markete girip Dobar dan, Kako si? dediğimde, kasiyer kızdan aldığım gülümseyişin tarifi yoktu mesela. Sabah, trene yetişmek için erken kalkmam gerektiğinde uyandıracak biri yoktu yanımda çünkü. Zor durumlarda kendi başımın çaresine bakabilmeyi öğrendim. İletişimin önemini kavradım. Yapabildiklerimi görünce, kendi sınırlarımın da farkına vardım. Bu, bana müthiş bir şey kazandırdı: Kendime olan güvenim inanılmaz arttı. Türkler sinemaya bile tek gitmez, yalnız kalmayı bilmez, sevmez. Yalnız olmamanın getirdiği garantiye yani tehlikeden uzak yaşamanın konforuna güvenir. Ama işte bu garanti de yaratıcılığı sakatlar, iş çıkarma kabiliyetini azaltır. Yalnız kalamayan insanın düşünce ve gözleme kabiliyeti yarım oluyor. Bu yüzden ben insanlara yalnız kalmayı öğrenmelerini öneriyorum. Tek başına yurt dışı seyahati bir ütopya değil. Çok zor bir şey de değil. Ben, yurt dışına ilk kez tek başına yolculuk yaptığımda 27 yaşındaydım. İnanın bana, aslında çok geç... Gerçekten. Seyahatlerimde, dünyanın çeşitli milletlerinden çok daha küçük yaşta yalnız gezginler görüyorum. Blogdaki diğer yazılarımda, farklı ülkelerde yalnız gezen Türk gezginlerle karşılaştığımdan da ara ara bahsetmiştim zaten. Bitirmeden önce, dünyanın çeşitli ülkelerini sürekli gezen bir arkadaşımın, Facebook'ta kendi sayfasında paylaştığı ve çok beğendiğim iki yazısının linkini de buraya eklemek istiyorum. Bahsettiğin ülkelere gelirsek... 20'ye yakın ülke gezdim ancak senin yazdıklarının hiçbirini ben de göremedim henüz. 🙂 İrlanda ve özellikle Norveç ile İsveç aklımda var ama uzun bir süredir. Yeni Zelanda'yı hiç düşünmemiştim doğruyu söylemek gerekirse. Ama mesajın beni de tetikleyebilir, araştıracağım. Ben de senin bloğa şöyle bir göz attım, güzel paylaşımlar yapmışsın, tebrik ediyorum. Seyahat ve gezilerle ilgili sorun olursa da çekinme, her zaman buralardayım. Kolay gelsin. Vizesiz ülkeleri önerebilirim mesela öncelikle. Blogda yazdığım ülkeler arasında Makedonya olabilir. Ukrayna olabilir. Lviv çok güzel bir şehir mesela. Vize formunda da aklınıza takılan bir yer olursa yardımcı olurum elbette. Mail atarsanız yapamadığınız kısımları geri dönüş yaparım. Aslında "Schengen vize başvuru formu nasıl doldurulur" şeklinde de bir yazı hazırlıyorum şu sıralar ama sizin seyahate yetişmez 🙂 onemkaan@gmail. com'dan yazabilirsiniz. Harika bir yazı olmuş. Ben de 55 yaşında olmama rağmen tek başına seyahat etmenin ayrı bir güzellik olduğunu düşünüyorum. Daha evvelden yıllarca dostlarla, arkadaşlarla yurt dışı deneyimlerim olmasına rağmen bazı konularda sorunlar çıktığı olmuştur. Son seyahatimi tek başıma Romanya Transilvanya'ya yaptım. Gerçekten çok zevk aldım. Her şeye tek başınıza karar vermek mükemmel bir duygu. Teşekkürler. Öncelikle övgü dolu sözleriniz için çok teşekkür ediyorum! Kesinlikle aynı fikirdeyim. İnsanların çoğu, deneyimlemediği bu tek başına seyahat konusundan çekiniyor. Oysa yapan da bir daha benim gibi vazgeçemiyor. 🙂 Ben de sizi tebrik ediyorum. Selamlar, sevgiler. Şu anda Budva'da tek başıma oturmuş biramı yudumlarken bu yazıya rastladım ve yukarıda açıkladığınız her bir noktanın altına imzamı atabilirim. Yaşasın yalnız seyahat etmek.. Kesinlikle! Tesekkur ederim yorum icin. Budva sevdigim sehirlerden biridir.. Zaman hızla geçiyorken ve gezmek için herkesin uygun vaktini ayarlamanın zor olduğu bu dönemde tek başına gezginler artacaktır diye düşünüyorum. Yazınızı çok beğendim, biraz motivasyon biraz cesaret veriyor.26yaşımda tek başıma Amsterdam yapmıştım keyif vermişti ve sıkılmamıştım diye hatırlıyorum. Bu aralar ufak bir gezi yapsam mı diye düşünürken geldim yazınıza. Vizem varken yazınız da güzel bir motivasyon oldu belki de. İyi gezmeler olsun her daim. Merhaba, çok teşekkür ederim! Tek başına gezmenin tadını tek başına gezen anlar. 🙂 İlham verip yola tek çıkmaya cesaretlendirdiysem ne mutlu bana, yazı amacına ulaşmış demektir. İster tek, ister çift, ister kalabalık gezenler, hepimizin yolu açık olsun! Tek başına gezmek ancak bu kadar güzel anlatılabilir. Ben de bu güzel yazı için teşekkür etmek istedim.


Özellikle günümüzde gelişen teknoloji ile beraber internet kullanımının, toplumların tüm katmanlarında giderek yaygınlaştığı bilinen bir gerçek. Bu yazıda ise, teknoloji ile eğitim arasındaki ilişki üzerinde durmak istiyorum biraz. Tahmin edileceği gibi, bu sanallaşma dalgasının, Covid 19 süreci ile beraber ülkelerin eğitim sistemlerini ve iş dünyasının çalışma usullerini derinden etkileyeceği çok açık. Nitekim salgın sürecinde çoğu insan işlerini evinden, internet üzerinden yürüttü. Dünyadaki birçok ülkede, sokağa çıkma yasakları ve sosyal mesafelendirme kuralları nedeniyle yüz yüze eğitime ara verilmesiyle birlikte, ilköğretimden başlayarak yüksek öğretime kadar farklı eğitim basamaklarında online eğitime geçildiğini görüyoruz. Süreç çok ani gelişmesine rağmen, Türkiye'nin bu konuda gayet iyi bir sınav verdiğini söyleyebiliriz. Örneğin YÖK'ün verilerine göre, 2019-2020 eğitim ve öğretim yılında, salgın ile başlayan dönemde yüksek öğretim kurumlarının online eğitim yapma oranlarında oldukça yüksek bir oran göze çarpıyor. Yüksek öğrenimde uygulamalı dersler hariç olmak üzere, teorik derslerin tamamına yakını online olarak yapıldı. Burada da bazı okullar kendi altyapılarını ve sistemlerini kullanırken bazıları hazır programlar üzerinden eğitim yapmayı seçti. Görüntülü konuşma, video konferans, sunum yapma gibi imkanlar sunan yazılımların kullanımında, salgın sürecinde tüm dünya çapında adeta patlama yaşandı. Bu dönemin en popüler uygulamaları olarak ise Zoom ve Google Meet'in öne çıktığını görüyoruz. Özellikle Zoom, kendi altyapısı yetersiz eğitim kurumlarının imdadına, deyim yerindeyse hızır gibi yetişti. Online eğitimin yanı sıra bu süreçte İnternet bankacılığı, online alışveriş, sosyal medya, internet televizyonculuğu kullanım oranlarında salgın sürecinde büyük bir artış yaşandığı göze çarpıyor. Herkesin Instagram'da, Youtube'da canlı yayın yapmasından tutun da, Facebook'ta vaktiyle beğendiğim ama hiç aktif olmayan onlarca marka sayfasının bir anda paylaşım savaşına başlamasına dek, bir sürü gelişme yaşandı. Hatta insanlar temel gıda maddeleri alışverişlerini bile online platformlar üzerinden gerçekleştirdi. Evet, gerçekten olağan dışı koşullar online eğitim yapmayı mecburi kıldı ve yukarıda anlattığım şekilde bunda ciddi bir başarı yüzdesi de yakalandı. Ancak birçok eğitimcinin de belirttiği gibi, verimlilik açısından düşünüldüğünde başarı oranının o kadar da tatmin edici olmadığı görülüyor. Bunun yanı sıra tek yanlı eğitim süreci, hem eğitim verenlerin hem de eğitim alanların eğitim ve öğrenim sürecinden aldığı keyfi bir hayli azalttı. Evet, üstte adı geçen program ve yazılımlarda öğrencilerin de derse aktif olarak katılımları sağlandı, eğitmenler ile karşılıklı bir iletişim gerçekleştirildi ancak birçok eğitimcinin geri bildirimi, yine de bunun verimlilik açısından yüz yüze eğitimdeki kadar etkili olmadığı yönünde. Yine kendimden örnek vermek gerekirse, dersim sabahın çok erken saatlerinde olduğu için birçok öğrencim aktif olarak derse katılmadı. Yani ben kelimenin tam manasıyla duvara karşı konuştum. Her ne kadar yaptığımız yayınlar kaydedilip sonradan izleniyorsa da, özellikle eğitmen açısından bu durumun insan psikolojisi üzerinde yarattığı etkinin tuhaf olduğu da aşikar. Ben dersi -her ne kadar karşımda kimse olmasa bile- kendi kendimize ders çalışıp anlattığımız zamanlarda olduğu gibi normal bir şekilde anlatmaya çalışsam da, şundan eminim ki, öğrencilerim yaptığım o yayını sonradan, çevrim dışı şekilde izlerken ancak kısmi ölçüde bir keyif almışlardır. Yani sınıftaki ders ortamıyla kıyaslanamayacak ölçüde düşük bir keyif... Düşünsenize, o an kafanıza bir şey takılıyor ve yorum yapamıyor, soru soramıyorsunuz. Hazır tirat demişken, Cyrano de Bergerac'tan şu kısmı paylaşmak isterim. Gerard Depardieu en sevdiğim aktörlerin başında gelir zaten. Rüştü Asyalı da bu kısmı gerçekten harika seslendirmiş. Sözün özü, "Yüz yüze eğitim mi, yoksa online eğitim mi?" sorusuna benim cevabım yüz yüze eğitim şeklinde olacak. Zaten yazının girişinde linkini verdiğim "Basılı Kitap Mı Yoksa E-Kitap Mı?" sorusuna da "ilki" diye cevap vermiştim.


Birkaç yıl öncesine dek öğretim görevlisi olarak çalıştığım okuldan iki arkadaşımın önerisi üzerine izlemeye başladığım The Queen's Gambit dizisini bir çırpıda bitirdim. Ben aslında Netflix'e çok geç üye olanlardanım. Dolayısıyla bir sürü sezonu olan o sayısız dizi arasından onlarcasını seyretme şansım olmadı şu ana dek. The Queen's Gambit ise böyle olmadı. Önce çok kısaca, henüz izlememiş olanlar için bu dizi hakkında biraz bilgi vermek istiyorum. 2020 yapımı, daha çok yeni bir dizi olduğu için, henüz izlemeyen sayısı hala fazla olabilir diye düşünüyorum. Dizinin başrolünde, bir yetimhanede büyüyen ve satranca karşı inanılmaz bir yeteneği olan küçük bir kız bulunuyor: Beth. Dizi tek sezon ve toplamda yedi bölümden oluşuyor. Her bir bölüm ortalama bir saat kadar sürüyor diyebilirim. (45 dakika süren bölüm de var, 65 dakika süren bölüm de.) İzlerken insanı sıkmıyor, gereksiz uzatılmış, deyim yerindeyse sakız gibi çekilmiş sahneler yok. Bence dizinin en çok öne çıkan özelliklerinden biri de bu. Daha önce jelatin gibi biçimsizce uzayan günlerim böylece doldu, kendimi yormadan bir şeyle uğramış oluyordum, çünkü satrancın eşsiz bir yararı vardı, tinsel enerjinin daracık bir alana yönlendirilmesiyle en ağır düşünce eyleminde bile beyni gevşetmiyor, tersine kıvraklığını ve esnekliğini artırıyordu. Diziyi seyrederken, bundan yıllar önce okuduğum Stefan Zweig'in Satranç isimli uzun öyküsüyle bir takım paralellikler gözlemledim. Hatta bu konuda herhangi bir bilgim yok ama, yazarın -Walter Tevis- Zweig'in bu kitabından esinlenmiş olabileceğini de düşünüyorum. Zira Zweig'in kitabının basım tarihi 1943, Tevis'in kitabının yazım tarihi ise 1983. Ancak gerek Zweig'in Satranç isimli kitabına, gerekse konusu Satranç oyunu ile yakından ilişkili olan The Queen's Gambit isimli diziye mutlaka bir göz atmanızı öneriyorum. Zweig'ın kitabında küçük Mirko Czentovic kendisinin bakımını üstlenen papaz ile kaldığı odada satranca başlamış, papazın her akşam mutlaka bir iki el satranç oynadığı jandarma çavuşuna karşı ilk galibiyetini almıştı. Dizide ise kahramanımız Beth Harmon, satrancı yetimhanenin bodrum katında yaşayan hademeden -Bay Shaibel- öğreniyor ve o da ilk galibiyetini burada alıyor. Sonrasında Beth'in çocukluktan çıkışına, yükselişine, yaşadığı problemlere tanık oluyoruz. Paltolardan birinin yan cebinin biraz şişmiş olduğunu ayrımsadım. Yaklaştım ve kabarıklığın dikdörtgen biçiminden, bu biraz şişmiş cebin içinde ne olduğunu anladım: bir kitap! Dizlerim titremeye başladı: Bir kitap! Dört aydır elime kitap almamıştım ve içinde insanın art arda sıralanmış sözcükler, satırlar, sayfalar ve yapraklar görebileceği, başka, yeni, şaşırtıcı düşünceleri okuyabileceği, tanıyabileceği, beynine alabileceği bir kitabın hayali bile insanı hem coşturuyor hem de uyuşturuyordu. Altı gün sonra oyunu hiç şaşırmadan sonuna kadar oynadım, ondan sekiz gün sonra satranç kitabındaki konumları gözümün önüne getirmek için yatak çarşafındaki ekmek parçalarına bile gerek duymadım ve bir sekiz gün daha sonra kareli yatak çarşafı da gereksiz oldu; başlangıçta soyut gelen a1, a2, c7, c8 gibi işaretler, beynimin içinde görsel, plastik konumlara dönüştü kendiliğinden. Aslında burada söylenenler, dizinin son bölümünde Beth'in Borgov ile oynadığı final maçında olanlar ile de birebir örtüşüyor. Dizinin en dokunaklı sahnesi ise sanırım, yine bu final bölümünde, Beth'in yıllar sonra yetimhanenin bodrum katına tekrar indiği ve Bay Shaibel'in panosunu incelediği sahneydi. Daha fazla spoiler vermemek adına burada kesmek istiyorum. Yoksa gerçekten işin sihri kaçabilir! Bana kalırsa hem Satranç hem de Queen's Gambit birlikte okunmalı & izlenmeli. Eminim bu kitabı okuyup diziyi seyrettikten sonra siz de aynı benim gibi paralellikler ve ortak noktalar bulacaksınız. Çünkü benim buraya alamadığım daha pek çok benzer ayrıntı var. Kitabın yaklaşık 80 sayfa, dizinin ise sadece yedi bölümden oluştuğunu düşünürsek, her ikisini de yapabilmeniz için öyle çok fazla vakit ayırmanıza da gerek yok. Tüm sürükleyiciliğiyle kitabı bir saat içinde bitirirken diziyi de eğer vaktiniz varsa aynı gün içinde tüm bölümleri izleyerek rahatça bitirebilirsiniz. Aslında yetimhane binası ve buranın atmosferi, Beth'in burada geçirdiği günler, buradaki Bay Shaibel karakteri ve seçilen enfes müzikler, bana biraz da "Les Choristes" isimli filmi hatırlattı. İsterseniz boş bir anınızda bu filme de bir bakın. Pişman olmazsınız. Adını çok duyup izlemediğim dizi. Vakit ayırıp izleyebilir miyim bilmiyorum doğrusu.


Bu yazıda sizin için yeni hizmete açılan İBB Kütüphane Troleybüs binasını biraz daha yakından tanıtmak istiyorum. İstanbul Büyükşehir Belediyesine bağlı olan Troleybüs Kütüphane, 1 Mart 2022 tarihinde kapılarını açtı. Ben de yeni açılan bir kütüphane bulmanın heyecanı ile soluğu orada aldım tabii. Betona boğulmuş olan İstanbul'da bu tür yerlerin açılması sevindirici. İstanbul Üniversitesi'nin haşmetli Beyazıt kapısının, sadece birkaç yüz metre uzağında, İstanbul Üniversitesi Mimarlık Fakültesi binasının bitişiğinde yer alıyor Troleybüs Kütüphane. Yani yeri son derece merkezi. Buraya ulaşım için Beyazıt tramvay istasyonunu kullanabilirsiniz. Metro ile geliyorsanız Vezneciler durağında da inebilirsiniz. Kütüphane binası, eskinin İETT troleybüs kuvvet merkezi aslında. İsmi de buradan geliyor zaten. Burası restore edilerek gayet ferah ve nezih bir kütüphaneye dönüştürülmüş. Yapı iki katlı. Çok büyük olmadığını baştan belirtmeliyim. Yaklaşık 150 kişi kapasiteli. Yeni açılan bir diğer kafe/kütüphane için şu yazıma bakabilirsiniz: Moda İskelesi Kütüphanesi. Alt katta, yani girişteki oturma yeri sayısı üst kattan fazla. Şu sıralar yan tarafındaki inşaat nedeniyle dışarıdan biraz gürültü alsa da, normal zamanlarda içerisi gayet sessiz diyebilirim. "Sessiz olmayan kütüphane mi var?" demeyin. Maalesef çok var. Henüz çok yeni olduğu için, içerideki tüm kitaplar tasniflenmemiş durumda. Ancak bir yandan kataloglama ve tasnif etme işlemi sürdüğü için, şu adrese girerek, şayet aradığınız bir kitap varsa, kütüphanede yer alıp yer almadığını kontrol edebilirsiniz. Bu adresten sadece buradaki yayınlar değil, İBB'ye bağlı olan tüm kütüphanelerin katalogları taranabiliyor bu arada, aklınızda bulunsun. Troleybüs Kütüphane çalışma saatleri, her gün 09:00-21:00 arası. Her gün açık kütüphane bulmak pek kolay değil. Dolayısıyla bu önemli bir bilgi. İçeride genel olarak edebiyat, mimarlık, felsefe, siyaset bilimi, kişisel gelişim, inanç, bilim türünden kitaplar yer alıyor. Girişteki bankoda çalışan görevlilere çok kısa süren bir işlemle kayıt yaptırdıktan sonra, otuz gün süreyle kütüphaneden üç kitap ödünç alma hakkınız var. Bir başka yazıda tekrar görüşünceye dek, kendinize iyi bakın. Selamlar, sevgiler!


Bir defa turist sadece gezer. Gittiği yerlerde görülmesi gereken belli başlı noktalar vardır. Onların dışına hiç çıkmaz, listeyi asla bozmaz. Gezgin ise sonsuz bir merak içinde keşfeder. Elbette o da hazırlıklıdır ama her an yeni gördüğü, ilgisini çeken bir yere girmeye hazırdır. Bu yeri gelir bir sokak olur, yeri gelir ufak, şirin bir pastane, yeri gelir küçük, değişik konseptli bir müze... Bu yüzden gezginin seyahat planı turiste göre daha esnektir. Turist kendisine söyleneni yapar, hazıra konar. Rehberin, "Burada iki saat serbest zamanınız var" cümlesine karşı gelemez, böyle bir imkanı yoktur. Gezgin ise merak eder, araştırır ve kendisi bulur. Turist gittiği yerde yerli halkın arasına -alışveriş ve yemek hariç- neredeyse hiç karışmaz. Gezgin ise yerellerin takıldığı mekanlara gider, konserleri seyreder, denk geldiği ücretsiz etkinliklere katılır. Dünyasını valizlere sığdırmaya çalışmaz, çünkü sığdıramayacağını bilir. Zira dünya aslında dışarıdadır, olanca kuvvetiyle oradadır, canlıdır, onu beklemektedir. O, giyilmesi gereken bir kıyafet değil, içten hissedilmesi gereken bir duygudur. Turist çoklukla yıllık izin durumunu baz alır, ona göre hareket eder. Örneğin bir hafta komple tatil yapacak şekilde seyahat eder. Fiyatların tavan yaptığı bayramları iple çeker mesela. Gezgin için ise her an önemlidir, her gün aynı değerdedir ve bu konuda bir ayırım yapmak gerekmez. Gerekirse cuma gecesi yola çıkar, cumartesi ve pazar gündüz gezer, pazar akşamı yorgun ama yeni bir şeyleri keşfetmiş olmanın, yeni yerler ve yeni insanlarla karşılaşmış olmanın tatlı yorgunluğunu hissederek evine döner. Elinde kumandasıyla miskinliğin rutini içinde kaybolmuş birey ise belki de hafta sonu kaçamağı yapan gezginden ruhen çok daha yorgundur aslında. Turist otelde kalır, daha fazla para öder. Gezgin ise kamp yapar, çadır kurar veya çok daha ucuza hostelde konaklar. Turist -resepsiyonist hariç- neredeyse kimse ile tanışmadan yurduna döner, gezgin ise beraber konakladığı odada edindiği yeni dostluk veya arkadaşlıklarla evine döner. Turist sürekli tur otobüsünde oradan oraya gider, adeta savrulur. Gezgin ise yol teper, yürümekten ayaklarına kara sular iner. Ama buna kesinlikle değer. Turist "mola yerinde" dinlenmek zorundadır. Gezgin ise "yorulduğu yerde." Nerede yorulup nerede dinleneceğine kendi karar veren insandır gezgin. Turistin böyle bir lüksü yoktur. Turist yurt dışına gider, çoğu kez gittiği insanla aynı olarak geri döner. Gezgin ise yeni kültürler keşfeder, bunları özümser. Kendisine daha farklı özellikler katarak döner. Turist hediyelik eşya satın alır. Gezgin ise anlık yaşamı deneyimler, hiçbir kaba dolduramayacağı, hiçbir torbaya sığdıramayacağı hayat tecrübesiyle kendini besler. Turist için seyahat denilen şey aslında tatildir, fiziksel bir yer değişimidir basitçe. Gezgin için ise bundan çok daha fazlasıdır, seyahat kelimesinin karşılığı manevi bir doyum sağlayacak ihtiyaçtır. Turist tek başına bir yere gitmez, giderse zaten turist olmaz. Oysa gezgin tek başına seyahat eder, tek başına seyahat etmenin ne demek olduğunu çok iyi bilir. Tek olmak onun için bir sorun teşkil etmez, nereye gitmek istiyorsa gider, yolundan hiçbir şey onu alıkoymaz, alıkoyamaz. Turist ile gezgin arasındaki farklar aslında öyle saymakla bitmez. Bütün gezginlere, seyyah ruhlu insanlara selam olsun! - Mardin gezimin Youtube kanalındaki videosu: Mardin Gezisi - Gerçek bir gezgin olan entelektüel, Stefan Zweig hakkındaki yazım: Stefan Zweig - Netflix'in son dönemde yıldızı parlayan dizilerinden biri olan, 2020 yapımı "The Queen's Gambit" hakkındaki yazım da burada: The Queen's Gambit ve Satranç Bitirmeden önce önemli bir hatırlatma yapmak istiyorum. Bu blogtaki içerikleri, benim kendi sesimden podcast şeklinde dinlemek için, Spotify arama kutucuğuna Gezivita yazmanız yeterli. Yüklemiş olduğum podcastleri göreceksiniz. Bu yazıda belirtildiğine göre turist çok para harcayan, gideceği yerler konusunda seçim şansı olmayan, bilinçsizce oradan oraya dolaşan biri, gezgin ise her şeye kendi karar verebilecek kadar bilgili ve özgür biri gibi görünüyor ama benim özellikle gezgin kavramına ilişkin eklemek istediğim bir iki şey var. Genel olarak yazıyı beğendim ama hem tek başına hem de bir başkasıyla seyahat eden biri olarak "gezgin tek başına seyahat eder" ile hem otelde hem de hostelde kalan biri olarak "turist otelde kalır" ifadelerine pek katılmıyorum. Bu iki ifade gezgin ve turist kavramlarını belli kalıpların içine sıkıştırıyor bence. Gezgin nerede kalacağına veya kiminle seyahat edeceğine kendi karar verir, çünkü özgürdür. Gerektiğinde havaalanında sabahlar, bir arkadaşında kalır, otelde kalır, hostelde kalır, otobüse biner, isterse araba kiralar, isterse yürür veya bisiklete biner. Gezginler bilinen başkentlere de gider, bilinmeyen ufak şehirlere de. Gezginlerin aklı çoğunlukla mainstream'in dışında bir yerdedir. Evet, çok haklısın. Aynı fikirdeyim. Genel olarak ifade etmeye çalıştım aslında, ana hatlarıyla. Yorumun için çok teşekkürler! Yazi iceriginin bazi yerlerine katilmakla beraber, yüzeysel kaldigini zannediyorum. Aslinda gezgin den ziyade "SEYYAH" daha uygun olur. Ben turizme ve turiste günümüzün modern "VEBA" si olarak bakanlardanim ve öyle adlandiriyorum. Neo-Liberal ve Post-Kapitalist dünyanin VEBASI TURIST. Bu konuda Adrian Franklin ve Zygmunt Bauman in söylesisi vardir... ayrica Yapi Kredi Yainlarindan 2009 "cogito" dergisi tüm sayisini bu konuya adamistir. Ilgilenenler oradan okuyabilir. Katkı ve yorum için çok teşekkür ederim. Veba da değişik bir benzetme oldu, ilginç evet. 🙂 Ben Cogito'nun o sayısını okumamıştım, bir an önce edineyim. Bilgi notu olarak bir ekleme yapayım. Cogito'nun Yaz 2009 sayısı. Ancak ne yazık ki baskısı yok. İstiklal Caddesindeki YKY'de de bulamadım. Bir ihtimal sahaflarda bulunabilir diye düşünüyorum.


Ahmet Haşim'in dili de büyüleyici. Haşim'in, Yapı Kredi Yayınlarından çıkan "Bize Göre ve Bir Seyahatin Notları" isimli kitabını bir süre önce okumuştum. Deneme ve gezi türünde yazılmış olan bu kitaptaki anlatım zenginliği ve yorum gücü hemen dikkatimi çekmişti. Dolayısıyla yukarıda alıntıladığım kısmı Twitter'da okuyunca çok da şaşırmadım aslında. Bir seyahat daima alışılmış hayatın düzlüğü haricinde, fevkalade maceralar fikrini istilzam eder. Zannedilir ki, ufuklarımızın ötesi bambaşka alemlerin eşiğidir. Güneşin battığı yerde, bulutlardan saraylar kurulduğunu, erguvandan kaleler yükseldiğini, ateşten caddeler açıldığını, zümrüt veya yakuttan tavuslar ve horozlar dolaştığını görenler, kendi hayatlarından artık tat almaz olurlar ve ufukların arkasında emsalsiz bir cihanın saklandığını zannederek, bu alemin hasretini çekmeye koyulurlar. Bu, acı bir vehimdir. Vapurdaki seyyah, geniş deniz üzerinde ilerledikçe, aynı denizin önünde mütemadiyen uzayıp gittiğini görmekle hayret eder. Cins cins zannettiğimiz insanlar da her yerde birdir ve aynı şeyleri söylerler. Ekşi Sözlükteki eski bir entry'mde, Hermann Hesse'nin ünlü eseri Der Steppenwolf hakkında şöyle bir şey yazmıştım: Bu kitabın, çok değil 5-10 sayfasını yazabilseydim şayet, kendimle ömrüm boyunca iftihar eder, namütenahi, benzersiz bir kıvanç duyardım. Namütenahi kelimesini kullanınca, kendimi bir an için İlber Ortaylı gibi hissetmedim değil doğrusu. Ben, bu yapmış olduğum yorumda, hem yazarın kurgusunu hem de anlatım dilinin zenginliğini kastetmiştim. Haşim'den sinema hakkındaki alıntıyı okurken bir şey daha düşündüm. Modern çağın insanı, yani bizler, başarı ve yetenek kavramlarını, üzülerek ifade etmeliyim ki, salt maddi kazanımlarla ilişkilendiriyoruz. Değerlendirmemiz de bu doğrultuda oluyor. Eşya, mülk, unvan sahipliği, kazanılan para, başarı ve yeteneğin somutlaştığı tek yer olarak görülüyor. Çok para mı kazanıyorsun? Demek ki yeteneklisin. Dünyalar kadar malın mülkün mü var? O zaman sen başarılısın. Bu düstur, toplum içerisinde yaşayan insanların büyük çoğunluğu tarafından kabul görmüş durumda. Yukarıdaki anlatım, kelime ve deyiş zenginliğinin, yalnızca bir avuç diyebileceğim insana hitap etmesi, gerçekten de çok acı. Halbuki ortada gerçekten çok büyük bir yetenek var. Sabahattin Ali'yi okurken de benzer duygular hissederim. O, elbette Ahmet Haşim'e kıyasla çok daha popüler bir isim.


Demokrasi, demokratlar olmadan yaşama şansına sahip olmayan bir yönetim biçimidir. Öyleyse, demokratik bir yönetimin gayesi, sadece devleti demokratikleştirmekle sınırlı olamaz; toplumun da demokratikleşmesi gerekir. Toplumda da demokratik olmayan iktidar odaklarının çeşitli alanlara sızmak ve o alanlarda otokratik bir iktidar ağı yaratma olasılığı her zaman söz konusudur. Toplumu demokratikleştirmenin yolu ise, bütün toplumsal kuruluşları kapsayan, otokratik iktidar fırsatlarını önleyen bir zihniyeti yayma tedbirlerini almaktır. Bu kez yine seyahatin dışında, ama çok daha önemli bir konuda fikirlerimi paylaşmak istiyorum sizinle. Aslında ben bu yazıyı yeni yazmadım. Kişisel Facebook sayfamda, bundan birkaç sene önce paylaşmıştım. Tam tarih olarak belirtmek gerekirse, 2017 anayasa değişikliği referandumu döneminde. 2017 yılından bugüne gelinceye dek hayli zaman geçtiği ve bu zaman zarfında bir hayli çok şey yaşandığı için, yazının içinde birtakım değişiklikler yaparak, yazıya bazı güncel bilgileri ve gelişmeleri de ilave ettim. Böylece sanırım daha güzel oldu. Dediğim gibi, burası aslında daha çok gezi ve seyahat yazılarımı paylaştığım kişisel bir blog. Ancak siyaset denen olgu, Fransız filozof Jacques Ranciere'nin de belirttiği gibi oldukça özeldir ve bu anlamda siyasetin belli bir yeri, zamanı ve önceden belirlenmiş kesin aktörleri de yoktur. İşte biraz da bu düşünceyle yazıyı burada da paylaşmaya karar verdim zaten. Yani benim buradaki esas amacım, ilk bakışta son derece basitmiş gibi görünen, günlük hayatta hemen herkes tarafından rahatça kullanılan, ancak içeriğinin tam olarak bilinmediği anlaşılan bazı kavramlar hakkında biraz daha derinlemesine bilgi vermek. Ve bu kavramların içeriğinin Türkiye'de aslında ne kadar az kavrandığını göstermek. Amacım sadece bu yani. Yoksa kimseyle sonucu hiçbir yere varmayan kısır bir polemiğe girmek niyetinde değilim inanın. Buna ne zamanım, ne gücüm, ne de isteğim var açıkçası. Bu yazı, okuyanın kafasında bir şimşek bile çaktırsa, okuyanı daha fazla araştırmaya ve öğrenmeye teşvik etse, bana fazlasıyla yeter, amacıma ulaşmış olurum. O yüzden sakin kafayla ve başka hiçbir şeyle ilgilenmeden, sadece bu yazıya konsantre olarak okumanızı rica ediyorum sizden. 2021 yılının nisan ayının başında, emekli bir grup amiral, son dönemde sıkça tartışılmaya başlanan Montrö Boğazlar Sözleşmesi (1936) ile ilgili bir bildiri yayınladı. Ben burada bildirinin içeriğine girmiyorum. Çünkü odaklanmamız gereken nokta kesinlikle burası değil. Bu bildirinin yayınlanması üzerine, her zaman olduğu gibi herkes kendince bir yorum yaptı. Kamuoyu çalkalandı, kimisi çok kızdı, eleştirdi, kimisi beğendi, destek verdi. Benimse en çok dikkatimi çeken, bu bildirinin yayınlanmasına istinaden, bir partinin İstanbul il başkanının attığı bir tweet oldu. Zaten bu yazıyı burada yayınlamaya da, bunu gördükten sonra kesin bir şekilde karar verdim. Burada hemen bir saniye durun lütfen. İlk bakışta cümle gerçekten son derece basit gibi görünüyor ve ilk okuduğunuz zaman üstüne pek düşünmeden rahatlıkla, "Evet, gerçekten de çok doğru" diyebilirsiniz. Ancak o kadar basit değil aslında. Dahası, bu yargı doğru da değil ve benim bu yoruma katılmam da mümkün değil. Hemen anlaşılacağı üzere bu yorum, bildiriyi yayınlayanların siyasi konulara kesinlikle karışmamaları gerektiğini hatırlatıyor, ancak bunun da ötesinde, bu türden siyasi konular üzerine fikir yürütme hakkına, sadece ismine "siyasetçi" denilen bir grup insanın haiz olduğunun altını çiziyordu. Sokakta karşılaştığım sıradan bir vatandaş böyle bir yorum yapsaydı, pek aldırış etmeyebilirdim buna. Hatta büyük ihtimalle burada şu an bu yazıyı yazmıyor olurdum. Zira bu tweeti atan kişi, sokaktan geçerken rastladığınız herhangi birisi değil, bilakis bir siyasi partinin üst düzey yönetim kadrolarından birinde yer alıyor. Ancak bu türden bir yorum, İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesindeki "Siyaset Bilimine Giriş" dersinin sınavında yazılsaydı, bunu yazan çok büyük bir ihtimalle bu dersi alttan alırdı. Yani tekrar ederdi. Demek ki bunu yazan, muhtemelen demokrasi pratikleri, siyaset bilimi, yurttaşlık bilinci gibi konulara bir hayli uzak. Bu arada şunu üzerine basarak belirtmem lazım: Benim bu yazıdaki amacım kesinlikle ama kesinlikle burada sadece tek bir kişiyi yargılamak değil. Ben burada daha çok genel bir eksikliği, sakat bir bakış açısını masaya yatırmak istiyorum. Çünkü eminim böyle düşünen, olayları böyle değerlendiren bir sürü insan var. Yani sadece tek bir kişi değil. Ancak burada ilginç ve son derece vahim olan şey, az önce de belirttiğim gibi, demokrasinin en önemli unsurlarından biri olan bir siyasi partide görev yapan bir yöneticinin bile, çok "sınırlı" bir siyaset anlayışına sahip olmasıdır. Bir kavram olarak siyasetin ne olduğuna ve siyasetin gerçek aktörlerinin kim olduklarına geleceğim elbette. Ama ilk olarak şunu söyleyerek başlamak istiyorum: Türkiye, mevcut görüntüsüyle demokrasi pratikleri açısından değerlendirildiğinde bence dünyadaki en garip ülkelerden biri. "Neden?" diyeceksiniz. Çünkü ne tam anlamıyla, tüm unsurlarıyla yerleşik bir demokrasimiz var, ne de tamamen demokrasinin dışında bir yerde konumlanmış durumdayız. Kimi siyaset bilimcilere göre Türkiye'nin mevcut rejimi, "Hibrit Rejim" olarak isimlendiriliyor zaten. Türkiye, 1940'ların sonunda çok partili hayata geçtiği için, siyaset bilimci Prof. Dr. Ergun Özbudun'un son derece yerinde ifadesiyle, üçüncü değil, ikinci dalga demokrasiler arasında yer almaktadır. Ülkede yirmi üç yıllık tek parti iktidarından sonra, 1946 yılında ilk kez serbest seçimler yapıldı. Ülke olarak kabaca yetmiş beş seneye yaklaşan çok partili hayat tecrübemiz var. Bu oldukça önemli bir deneyim. İkinci olarak, siyasete aktif katılımın önünde sosyolojik engeller olmadığı rahatlıkla söylenebilir. Yani belli bir tabakaya, seçilmiş bir aileye/zümreye ait olma zorunluluğu yok. Toplumun en alt kademelerinden bile başbakanlar, bakanlar, bürokratlar, cumhurbaşkanları, meclis başkanları çıkabiliyor. Öte yandan, normal koşullarda bir kez de değil, yolsuzluklar, skandallar, başarısız politikalar neticesinde belki defalarca kez düşmesi gereken hükümetler asla düşmüyor, göreve bir şekilde hep devam ediyorlar. Dolayısıyla bence bu çelişkili, tuhaf görüntümüzle dünyadaki sayılı ülkelerden biriyiz. Peki siyaset ne demek? Çatışma ve işbirliğinin bir arada yürütüldüğü bir kavram olan siyaset, insanların yaşamalarını sağlayan kuralların oluşumu için yapılan etkinliklerin tümünü ifade eder. Siyasetin en temel özelliği, birbirine zıt veya rakip görüşlerin uzlaştırıldığı, çatışmayı çözme sürecidir. Hannah Arendt'in ifadesiyle, siyaset yapıcılar elbirliği etmek ve ortak bir mutabakata varmak zorundadır. Peki Türkiye'de böyle bir uzlaşı çabası, konsensüs oluşturma gayesi var mı sizce? Hele son yıllarda kesinlikle yok. Uzlaşı çabasını bir yana bırakın, ortam bildiğin Roma'nın Gladyatör dövüşleri arenası Kolezyum gibi! Herkes rakibini ekarte etmenin, deyim yerindeyse aslanlara yem yapmanın peşinde. Ülke Game Of The Thrones seti gibi adeta! Ancak sorun sadece bununla sınırlı kalmıyor. Çünkü aynı partiler arasında olduğu gibi, parti içi süreçler de son derece sıkıntılı bir şekilde işliyor Türkiye'de. Bir defa demokrasinin asli unsurlarından biri olan partilerde "parti içi demokrasi" yok. Genel başkanlar koltuğa yapışıyor, seçim yenilgileri sonrası asla istifa etmiyorlar mesela. Bu koltuk sevdasının yönetim bilimi literatüründeki ismi Büropatolojidir. Koltuğu bırakmadıkları gibi, potansiyel rakiplerini de birer birer tasfiye ediyorlar. Oysa gönül isterdi ki, ABD'de görüldüğü gibi, örneğin başkanlık seçimi için birbiri ile kıyasıya yarışanlardan kaybeden taraf, seçim sonrasında kurulan hükümetlerde nasıl başkan yardımcısı, dış işleri bakanı vs. olabiliyorsa, burada da benzer görüntüler karşımıza çıksın. Örneğin Hillary Clinton, Barack Obama ile giriştiği başkanlık mücadelesini kaybetmiş, hemen arkasından Obama'nın kabinesinde dış işleri bakanı olmuştu. Türk siyasetinin en önemli eksikliklerden biri, "istifa" kurumunun olmayışıdır. Yerleşmemesi, kök salmaması falan bile değil, bu kurumun bizatihi mevcut olmaması hadisesinden bahsediyorum. Sevimli hayalet Casper gibi, istifa eden hiç görülmüyor. Çünkü yöneticilerin istifa kelimesine alerjileri var. Var ama istifa kültürünün olmadığı, daha doğrusu yerleşmediği her demokrasi eksiktir. İki kere iki dört. Türkiye'de bu yalnızca siyasete özgü bir durum da değil gördüğünüz üzere. Bu yüzden ben bunun kültürel bir olgu olduğunu düşünüyorum daha çok. Spor kulüplerinde de aynı şeyi görüyoruz. Saltanat gibi, babadan oğula yönetilen spor kulüpleri var mesela. Bu açıdan Türkiye'deki hem kadro hem de kitle partileri aynı, aralarında hiçbir fark yok. Buraya ileride tekrar döneceğim için şimdilik bu kısa tanımlamayla yetinmek istiyorum. Gençleri en ön saflarda -neredeyse hiç- göremiyoruz çünkü izin verilmiyor, önleri tıkalı. Kadının Adı Yok filminin & kitabının ismini bu duruma uyarlarsak, Türkiye'de siyasette gençlerin de adı yok ne yazık ki. Önleri kesiliyor, yaşlılardan onlara bir türlü sıra gelmiyor. Büyükler her zaman her şeyi bilir, yaşlılar hep en iyisini yapar diye bir kaide yok halbuki. Genç demek pozitif enerji demek, açık bir zihin, geniş bir ufuk, farklı bir bakış açısı demek. Uzunca bir süre sonra ALES'e girdim, sonuçta konular benim ÖSS sınavına girdiğim dönemin (2002) hemen hemen aynısı: Türkçe-Matematik. Ama okurken zorlanıyorum, anlayamıyorum, dönüp tekrar okuyorum, "Yahu ben bu soruları zamanında nasıl çözmüşüm?" diyorum kendi kendime. Nihat Genç'in "Köpekleşmenin Tarihi" isimli kitabında çok affedersiniz- Taşaklı Bilim başlıklı bir yazısı var. Sanayileşen Batı, bilimsel bilgiyi üretirken, biz eğitim diye diye büyüklere saygı, onların sözünden çıkmamak, onların yolunda yürümeyi ürettik. İki yüz yıldır eğitim dedik, okul dedik, ancak büyük-küçük, usta-çırak, hoca-mürit ilişkisi ruhlarımızı öyle bir istila etti ki, bilimsel bir metni, bir ürünü aşmak, çoğaltmak, yenilemek için eleştiri yapmayı, o ürünün sahibi insanlara hakaret etmek, küçük düşürmek şeklinde anladık. Bugün bu topraklarda yaşadığımız her günü bize zehir eden muhafazakar düşünce, büyüklere saygı-sevgiyi manevi değerlerin en üstüne çıkardı. Büyüklerine saygı besleyen, bunu manevi bir inanç, dünya görüşü olarak savunan insanlar, bilim hayatı için en hayati öneme sahip kurumların baş köşelerine yerleştirilirken, gerçekten hak edilmiş, eleştiri ürünü doktora tezlerinin sahipleri, vatan haini gibi, toplumun açıklarını ortaya çıkarıyor, ülkesini sevmiyor, baksanıza neler yazıyor gibi düşüncelerle itilip kakıldılar, sürüldüler. Her işi büyüklere saygıyla başarabilseydik, hepimiz babamızı başbakan yapardık, olur biterdi. Türk siyasetine dikkatlice bakın, yıllardır karşımıza çıkan isimler hep aynı. Hiç değişmiyorlar. İnsanlar bir kurumdan falan değil, siyasetten, siyasi partilerden emekli oluyorlar adeta! Bundan yıllar önce, benim çocukluğumda, yani 1990'ların başında, Gani Müjde'nin senaristi olduğu çok meşhur bir dizi vardı: Kaygısızlar. Bir bölümde Kültigin ve adamları, sokaktan geçenlere zorla su satmaya çalışıyorlardı. (Daha doğrusu Kültigin'in aşık olduğu hostes yengemizin babasının -Memnun Kaygısız- bir su istasyonu vardı ve o dönem işler kesattı. Bu durumu öğrenen Kültigin de hoşlandığı kıza yaranmak için ona yardım ediyordu. İtiraf ediyorum, yabancı basına çatır çatır İngilizce demeç veren Bülent Ecevit'i özledim evet ama o bile ayakta zar zor dururken hala başbakanlık yapmaya çalışıyordu. Gözünde gözlük varken ikincisini takmayı deneyecek kadar akli melekeleri zayıflamış, kendi kendine yürüyemeyecek kadar fiziksel olarak güçten düşmüş bir haldeydi. Ecevit'in başbakanlığının son zamanlarını hala hatırlarım. Gerçekten çok üzücü bir görüntüydü. Ama gramerine uygun, tane tane İngilizce konuşan Bülent Ecevit'i dinlemek, bana kalırsa Shakespeare'den bir sone okumak gibidir her zaman! Aşağıdaki röportajda söyledikleri, aynı zamanda kendisinin mantık & duygu dengesini nasıl iyi kurabildiğini göstermesi bakımından son derece dikkat çekici. Tuzak sorulara verilen soğukkanlı ve rasyonel cevaplar, insanı derinden etkiliyor. Türkiye şu anda, Ecevit'in bu röportajda kurduğu İngilizce cümlelerin Türkçesini arka arkaya sıralayamayacak "siyasetçilerle" dolu bir ülke mesela. Yaşlılık insan hayatının önemli bir evresi ve her insan için var. Ayıp değil. Ama Karaoğlan'ın en büyük hatalarından biri, vaktinde bırakmamaktı bence. Necmettin Erbakan bile tekerlekli sandalye ile vefatından çok kısa bir süre öncesine kadar, partisinin hala tekrar iktidarı hedeflediğini söylüyordu! Keşke herkes Hagi gibi zirvede, vaktinde ve en önemlisi tadında bırakabilse... Michael Jordan da geri dönmüştü ama aynı tadı vermedi işte. Ama burada bir türlü olmuyor. Çünkü "siyasetçilik" diye bir meslek var Türkiye'de. İşte şimdi yazının en başında bahsettiğim konuya ve atılan tweete dönüyorum. Halbuki bu hakemlik gibi bir görev olmalıdır çünkü herkesin hayatta bir mesleği vardır: Dişçi olursun, avukat olursun, mühendis olursun, doktor olursun, kasiyer olursun, temizlik görevlisi olursun, simitçi olursun vs. Görev süren bitince de ona geri dönersin. Dönmen gerekir. Yani "siyasetçi" olamazsın çünkü siyasetçilik "tali ve geçici" bir vazife olmalıdır. Yurt dışındaki gelişmiş, medeni dediğimiz çoğu ülkede bu böyledir. O yüzden yurt dışında sokaktaki birine sorduklarında mevcut başbakanın, cumhurbaşkanının, bürokratların adını unutabilirler bir an için. Hatta hiç bilemeyebilirler. Bu, o insanların -çoğumuzun zannettiği gibi- aptal olduğunu göstermez. Siyasetçilerin, daha doğrusu kamu görevlilerinin sürekli değiştiğini, yerlerine yenilerinin geldiğini gösterir. Türkiye'de "siyasetçiler" koltuğu bırakmamakta son derece kararlılar çünkü kamu kaynakları öylesine iştah açıcı ve sınırsız ki, kimse bu ganimeti başka kimseye bırakmak, bir başkasına devretmek istemiyor. Ve az sonra geleceğim, kimsenin hesap verdiği falan da yok zaten, herkes kendini ve çevresini olabildiğince çabucak zengin etmenin derdinde. Bundan beş altı sene kadar önce, Avusturya seyahatim sırasında, Salzburg'da bindiğim belediye otobüsünde karşılaştığım Türk şoför, "Burada öyle lüks makam arabaları, binlerce koruma olmaz hocam, hepsi israf, hesabını vermek zorunda kalırlar, belediye başkanı mesela, ya bisikletle işe gider ya gelir burada benim otobüse bilet atarak biner" demişti. Negatif dışsallık diye bir şey duydunuz mu hiç hayatınızda? Ben bir örnekle izah edeyim konuyu pek dağıtmadan. Örneğin üniversiteye başladınız. Burs almak istiyorsunuz ama aslında durumunuz öyle çok da kötü değil. En azından maddi açıdan sizden daha kötü durumda birilerinin olduğu kesin. Yine de başvuruyorsunuz ve her nasılsa burs çıkıyor. Pek de ihtiyacınız olmadığı halde alacağınız bu bursla aslında gerçek bir ihtiyaç sahibinin o bursu almasına engel oldunuz. Nedir bu? İşte buna dışsallık deniyor. Ancak olumsuz yani negatif dışsallık. Çünkü yok yere, ihtiyacınız olmadığı halde gerçekten ihtiyaç sahibi birinin önüne geçtiniz ve negatif dışsallık yarattınız. Kamu kaynaklarının sadece belli bir kesime tahsis edilip ayrımcılık yapılması da işte bu türden bir negatif dışsallık yaratıyor yurt çapında. Çünkü amaç yoksulları toptan iyileştirmek değil, ülkedeki kendi yoksullarını iyileştirmek. Bir nevi "kendi seçmenini" iyileştirmek de denebilir buna rahatlıkla. Az önce kadro ve kitle partilerinden bahsetmiştim hatırlarsanız. Ünlü sosyal bilimci Maurice Duverger'in 1951 yılında yaptığı meşhur sınıflandırmasına göre partiler, kadro ve kitle partileri olmak üzere ikiye ayrılırlar. Bunlardan kadro partileri, üye sayılarını artırmak gibi bir kaygı taşımayan, nicelik değil nitelik peşinde koşan partilerdir. Kitle partileri ise üyelik kavramının ve üye sayısının fazlasıyla ön plana çıktığı ve bu üyelerini siyasi açıdan eğitme, yetiştirme ve bilinçlendirme noktasında somut adımlar atan partilerdir. Türkiye'deki neredeyse tüm partiler, genel başkanların elinde adeta oyuncak olmuş ve demokrasi kavramını sadece biçimsel olarak önemseyen partilerdir. Türkiye'nin bütün partileri devleti öne çıkartan, bireyi ona bağımlı kılan, fakat devletin ana sloganının ne olacağı konusunda farklılaşan ve aslında özünde aynı olan kuruluşlardır. Ayrıntı Derginin 2021 sayısında oldukça güzel bir yazıya rastladım. Ünsal Doğan Başkır, "2010'lar Türkiye'sinde Olağanüstü Hal Yurttaşlığının Geri Dönüşü" başlıklı yazısında, tam da benim buraya kadar biraz irdelemeye çalıştığım konulara değinmiş. Başkır da, aynı benim söylediğim gibi, kendi görev yaptığı üniversitedeki öğrencilerinin, "Siyaset" kavramı denildiğinde, akıllarına sadece "siyasetçilerin" geldiğini söylediklerini yazıyor. Ayrıca bizim bölümün temel kitaplarından biri olan Andrew Heywood'un "Siyaset" başlıklı kitabında da, yazarın "Yurttaşlık" kavramına müstakil bir bölüm olarak yer ayırmadığını belirtiyor. Siyaset bilimi ile ilgili bir kitapta Yurttaşlık konusunun geçmemesi tuhaf elbette. Ancak ona göre bunun sebebi, herhangi bir kuşkuya yer bırakmayacak ölçüde gayet açık. Anglo-Amerikan dünyasından gelen Andrew Heywood için yurttaşlık kategorisi, ayrıca tanımlamaya gerek duyulmayacak kadar siyasetin merkezinde yer alıyor zaten. Oysa gördüğünüz gibi aynı şeyi Türkiye için söylemek gerçekten çok zor hatta imkansız, çünkü bir parti yöneticisi rahatlıkla çıkıp "Siyasete siz karışmayın, o sadece siyasetçinin işidir" diyebiliyor. Oysa gerçekten güçlü bir demokrasi, siyaset bilimci Benjamin Barber'ın yerinde ifadesiyle öncelikle "yurttaş olmak" demektir. Yurttaş olmak demekse, başkalarıyla birlikte eylemliliğin ayırımında ve içinde olmayı varsayan bilinçli bir katılımı ifade eder. "Haklara ancak koruyabildiğin müddetçe sahipsindir" der Danton filminin bir sahnesinde örneğin. Sadece Danton'u değil, "Luther" filmini de bir seyredin. Hem Danton'u hem de Luther'i arka arkaya seyredin. Biri Fransız İhtilalini, diğeri Reform'u anlatır. İkisi de tarihsel sürecin dönüm noktalarından birini teşkil eder. Kitap okumuyoruz bari film seyredelim. Ama gerçekten kaliteli içerikler seyredelim, bırakalım da Recep İvedik isimli filmi Türkiye'deki "siyasetçiler" seyretsin. Seyredelim ve rasyonalite, sorgulama, aydınlanma nasıl oluyormuş görelim, anlayalım, idrak edelim, öğrenelim. Bu iki filmi de şiddetle öneririm. Türkiye'de özellikle son yıllarda insanların dini ve manevi duygularını kullanarak, istismar ederek, nihayet onun da posasını çıkardılar. Geriye elle tutulur pek bir şey kalmadı. Mukadderat, kader, fıtrat diye diye, yönetenlerden hesap sorabilecek bir yurttaşlık bilincinin oluşması da böylece en başından engellendi zaten. Başkır yazısında, yurttaşlığın tarifi konusunda, siyaset biliminde herkesin üzerinde uzlaşmaya vardığı bir mutabakat olmadığını belirtiyor ve bu konuda iki temel görüşün olduğunu söylüyor. Bunlardan ilkine göre yurttaş, hakları yasalarla güvence altına alınmış hukuki bir özne. Diğerine göre ise yurttaşlık siyasal eyleme, aktif katılıma, kamusal etkinliğe vurgu yapan bir kavram. Buna göre yurttaşlık, hukuki bir statüden çok daha fazlasını ifade ediyor ve siyasal alandaki eylemlerle görünür hale geliyor. Peki bu açıdan Türkiye'deki durum nedir? Bu topraklarda yaşayan insanlar, aslında doğuştan sahip oldukları en temel haklarını ve özgürlüklerini savaşarak, mücadele ederek almadılar ne yazık ki. En basitinden, Osmanlı İmparatorluğundaki isyanlara bakıldığı zaman, bunların genelde siviller tarafından değil, sürekli olarak askerler tarafından çıkarıldığı görülür. Yani bu topraklarda haklar, hep bir lütufmuş gibi sunuldu insanlara. Daha da ileri gidiyorum, günümüzde kamu hizmetini bile teşekkür etmemiz gereken bir şeymiş gibi gören belediye başkanları var bu ülkede. Şakası bir yana, absürt komedi falan da değil, resmen acı bir Türkiye gerçeği duruyor önümüzde bütün çıplaklığıyla. Tarihsel süreçte bireyler devleti yaratırken, bizde devlet kendi vatandaşını yarattı. İşte bütün mesele bu aslında. Bizim, keyfi değil, anayasal bir idareye ve çoğulculuğa dayalı Görkemli Devrimimiz (1688) de olmadı. O nedenle biz, iktidarın sınırlanabileceği, denetlenebileceği düşüncesine son derece yabancıyız. İktidarların sınırlanabileceği, sınırlanması gerektiği ve bunun gayet normal bir şey olduğu düşüncesine bir türlü alışamadık. Tam da bu yüzden, 2000'li yıllarda, yani Magna Carta'dan bin (1000) sene sonra bile hala, devleti yönetenler, yurttaşların kendilerinden hesap sorma hakları olmadıklarını çıkıp rahatça söyleyebiliyorlar. Ve bu türden skandal açıklamalar, toplumun geniş kesimlerinde inanılması güç bir biçimde büyük bir kabul görüyor. Elalem Mars'ta yerleşim planları yaparken, biz sanki hala tekerleği, ateşi icat etmeye çalışıyor gibiyiz adeta. Demokrasi teamüllerine ve değerlerine ışık yılları kadar uzağız. Başkır yazısında, bu anlamda yeni kurulan Türkiye Cumhuriyetinin de sadece makbul bir vatandaş yaratmak istediğini söylüyor. Ona göre yeni rejimde de yurttaşın siyasal eylemi sadece seçme ve seçilme ile sınırlanmış yani fazlasıyla güdük kalmış durumdaydı. Bu görüşün hakkını kısmen teslim etmekle beraber, ben buna rağmen doğuştan sahip olduğu haklarını savaşarak, isteyerek söke söke almayan bir millete, Mustafa Kemal Atatürk gibi birinin çıkarak, bunları kendi eliyle vermiş olmasını fazlasıyla önemsiyorum doğrusu. Bu arada aklımdayken hemen söyleyeyim, Rumeli'den, Selanik'ten böyle birinin çıkması kesinlikle tesadüfi değildir. Zira Selanik, Atatürk'ün doğup büyüdüğü dönemde, içinde çok çeşitli dillerde gazetelerin ve dergilerin basıldığı, Avrupa'ya demir yolu ile bağlı, döneminin en kozmopolit şehirlerinden biriydi. Turan Akıncı, 1869-1924 yılları arasını incelediği "Selanik" isimli kitabında, kentte bu dönemde Türkçe, Rumca, Fransızca ve Bulgarca dilleri başta olmak üzere, altmıştan fazla süreli yayın olduğunu yazar. Ayrıca Türk Tarih Kurumu Yayınları tarafından basılmış olan "Atatürk'ün Düşünce Yapısını Etkileyen Olaylar, Düşünürler, Kitaplar" isimli kitap da, onun düşüncesinin zenginliğini oluşturan yayınları ve yazarları bir çırpıda gayet güzel anlatmıştır, bu da aklınızın bir köşesinde olsun. Yani sonuç itibari ile sırf bu hakların verilmiş olması bile diğer bütün yaptıklarından bağımsız olarak- yaklaşık altı yüz sene padişah ve tebaa olarak sınıflanmış bir yapıdan sonra başlı başına takdire şayan bir hamleydi. Mucizevi bir şeydi adeta. Dikkat edin, 600 yıl diyorum, yazıyla altı yüz. Öyle 1-2 nesil falan da değil, tam altı asır! Osmanlı ideolojisinin öne çıkan özelliği, hükümdar ile tebaa arasındaki ilişkinin, araya başka grupları sokmamasıydı. Sultan mutlak gücü temsil ediyordu ve hizmetkarlarından birçoğu Sultanın otoritesinin temsilcileri olarak güç sahibi idiyseler de, resmi anlamda onun kullarıydılar. Düşünsenize, bundan yıllar önce birisi çıkıyor ve "Bakın sizler insansınız, doğuştan salt varlığınızla bile bir şey ifade ediyorsunuz, hiç kimsenin kulu falan değilsiniz, alın bakın bunlar da sizin haklarınız, koruyun" dedi, verdi, cumhuriyet böyle kuruldu. O dönem dünyada bunun sayıca örnekleri bile çok az. Ancak böyle bir adım, örneğin Fransa'da olduğu gibi tabandan gelmediği için bir türlü serpilmedi. Fransa'da, devrim öncesindeki eski rejimin siyasal yapısına bakıldığında, mutlakiyetçi bir krallık göze çarpar. O dönemde iktidarın kaynağı olarak sadece Tanrı görülmektedir ve tanrısal kökenli olan bu iktidar sınırsız, hesap sorulamaz, denetlenemez ve değişmez niteliktedir. Yüce iktidar yalnız bendedir. Yasama gücü kayıtsız şartsız bendedir. Toplum düzeni tamamen benden doğar, milletin hak ve menfaatleri de tabii ki bende toplanmıştır. Aslında o dönemin Fransa'sında ülkede genel meclisler ve parlamentolar da bulunuyordu ancak bunlar genelde işlevsizlerdi. Zaten Fransız kralları da mutlak gücü tesis etmek adına bu meclisleri sürekli olarak işlevsiz kılmaya çalışmışlardır. Ancak aynı İngiliz Devriminde olduğu gibi Fransa'da da halk savaştı, mücadele etti. Türkiye'de hakları için savaşarak onları söke söke almamış, hakları kendilerine bir başkası tarafından ihsan edilen insanlar, doğal olarak bir türlü bunları içselleştiremedi, sahiplenemedi, korumadı, kollamadı, nihayetinde vatandaştan sağlıklı bir yurttaş çıkaramadı. 2017 Anayasa değişikliği referandumu, bu anlamda bir kırılma noktasını teşkil eder. 17. yüzyılda yaşayan Montesquieu, 21. yüzyıl Türkiye'sinde olanları görseydi, herhalde oturur hüngür hüngür ağlardı. Oysa Türkiye'de parlamenter sistem Cumhuriyet rejimi ile beraber bir anda ortaya çıkmamıştı aslında. Oldukça geç olmasına rağmen, bu noktada, daha Osmanlı İmparatorluğunun son dönemlerinde parlamenter sisteme geçildiği görülür. Cumhuriyet kurulmadan biraz daha önce yani. Bir başka deyişle, parlamenter sistemin Türkiye'deki tarihsel geçmişinin ciddi bir arka planı var. Her ne kadar 1876 tarihli Kanun-i Esasi ile devlet bütünüyle ve gerçekten meşruti, anayasal ve parlamenter bir niteliğe kavuşmuş olmasa da, bu sistemde padişah, yargı ve kısmen de yasama işlevi açısından egemenliğin tek ve mutlak sahibi olmaktan çıkmıştı. 2017 yılındaki anayasa değişikliği ile film adeta tekrar en başa sarıldı diyebiliriz. Halbuki Türkiye'nin ihtiyacı olan şey, hükümet sisteminin değişikliği değil, en uygun şekliyle sistem reformlarıydı. Gördüğünüz gibi, getirilen bu yeni sistemde cumhurbaşkanı kararı denilen uygulamalar ile özellikle son dönemde tek taraflı kararlar da peş peşe geliyor. Akla gelen en güncel örnek, İstanbul Sözleşmesinin iptal kararı mesela. Hukuki geçerliliği açısından hala tartışılan bir karar bu. Oysa anayasa hukukçusu Prof. Dr. Kemal Gözler, ismine "Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi" denilen böyle bir sistemin anayasa hukuku literatüründe hiç olmadığını ve sonunun ne olacağı kestirilemeyen bu türden yeni bir sistemin denenmesinin sakıncalarını kendi web sitesinde ve kitaplarında defalarca yazmıştı. Yıllarca üniversitede anayasa hukuku dersi vermiş, anayasa hukuku alanında pek çok kitap ve makale yazmış, hayatını anayasa hukukuna adamış bir akademisyen olarak, bu anayasa değişikliği teklifini okumuş olmaktan dolayı derin bir üzüntü içindeyim. Anayasa değişikliği kabul edilirse, "Elveda Anayasa" demekten başka söylenecek bir söz kalmayacak. Evet, ismine Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi denilen bu yeni sistemin Başkanlık Sistemi ile uzaktan yakından alakası yok. Aslında Türkiye'deki bu sistem, Kemal Gözlerin de vurguladığı gibi, dünyada eşi benzeri olmayan, nevi şahsına münhasır son derece garip bir sistem. Burada bile insanlara doğrular anlatılmadı. En iyi örneği Amerika'da görülen başkanlık sistemi, bütünüyle bir "fren ve dengeler" sistemidir. Amerika'da başkan, biraz amiyane bir tabirle ifade edecek olursak, öyle kafasına estiği gibi davranamaz. Yasama, yürütme ve yargı, birinden biri diğerine üstün çıkamayacak şekilde son derece hassas bir dengeye konmuştur. Üstelik Amerika'nın kuruluş sürecindeki kendi dinamiklerinden kaynaklanan çoğulcu siyasi kültürü de cabası. Bildiğiniz gibi Amerika Birleşik Devletleri, dayatılan fazla vergilere karşı çıkıp hakları teslim edilmeyince isyan edip savaşan on üç koloninin çabalarıyla kurulmuş bir ülke. Yani bizde, az önce de ifade etmeye çalıştığım gibi, tarih boyunca hak ve sorumluluklarının bilincinde olan yurttaşların oluşturduğu çoğulcu bir kültür ve toplum neredeyse hiç var olmadı. Zaten o yüzden hala bu girdapta debelenip duruyoruz. Ben bazen Türk siyasal hayatı ile ilgili kitaplar okurken, kendimi hep aynı filmi seyrediyormuş gibi hissediyorum. Youtube'daki 32. Gün kanalı, benim pandemi sürecinde en çok izlediğim kanallardan biri oldu. Geçtiğimiz günlerde, Covid-19 önlemlerine aykırı olarak yakın arkadaşlarına doğum günü partisi düzenleyen Norveç başbakanı, basının önünde tüm ülkeden özür diledi ve polisin kestiği cezayı kabul edip ödeyeceğini açıkladı. Türkiye'de yaşayan insanların ezici bir çoğunluğu için bu hareket, eminim ki, demokratik değerlerin içselleştirilmiş olmasının ve kamuoyunun gücünün değil, başbakanın güçsüzlüğünün/zayıflığının bir göstergesi olarak algılanmıştır. Yani ister hukuku çiğnemiş olsun, ister çiğnememiş olsun, nihayetinde o ne derse o olur. Şimdi tekrar gelelim az önce üstte bahsettiğim bir başka duruma. Türk siyasetinde hesap verebilirlik yok demiştik. Gelişmiş bir demokraside yönetenler, yönetilenlere hesap verirler. Bu demokrasinin asli yani temel bir özelliğidir. Oysa Türkiye'de haklı olan değil gücü olan, iktidarı eline geçiren ve onu muhafaza eden daima kazanıyor. Bir defa her şey sandığa indirgenmiş durumda. Hele son yıllarda bu sakat görüş iyiden iyiye yerleşti. Sandık zaferi her şeyin aklandığı tuhaf bir mecraya döndü. Anlaşılan o ki, Türk insanının ezici bir çoğunluğu, bu demokrasi denen şeyi, arada bir yapılan seçimlere ve asker tarafından sürekli tehdit edilip yok edilmek istenen bir şeye indirgemiş. Bu ülkede bazı zamanlarda sandıkların kurulması ve sonuçta birtakım 'çoğunluk' ve 'azınlıkların' oluşması, demokrasinin teşhisi için yeterli sayılmaktadır. ... Seyirci ise bu konumunun bedelini seyirci kalarak ve sahnenin içine hiçbir zaman giremeyerek ödemektedir. Ama siyaseti oynayamayan, sadece seyreden birinin yurttaş olması olanaksızdır. Seçilenler, seçenleri uyruk olarak kategorize ettikleri ve seçenlerin direktiflerini hiç kale almadıkları ve zaten seçenlerin de direktifleri değil imtiyaz talepleri bulunduğu için seçilmiş sayılamazlar. Bu ülkenin "demokrasisi" seçmensiz ve temsilcisizdir. Bu işleyişi demokrasi saymak ile fantastik bir filmi gerçek sanmak arasında hiçbir fark yoktur. Demek ki, sansür boyunduruğunda yaşamını sürdürmeye çalışan sanat, müzik ve edebiyat, topyekun ezilmek istenen muhalefet, giderek sekteye uğrayan temel insan hakları, bilfiil anayasa ihlalleri, çiğnenen uluslar arası hukuk normları, sorumlu olup hesap vermesi gereken olaylardan sonra hiçbir yerde ve hiçbir şekilde kovuşturmaya dahi maruz kalmayan bürokratlar, siyasetin en önemli aktörlerinden biri olan yurttaşların siyasi süreçlerden tamamen dışlanmak istenmesi, demokrasiye/demokratik düşünceye aykırılıklar olarak değerlendirilmiyor! O yüzden gelin, şimdi demokrasiye biraz daha yakından bakalım isterseniz. Demokratik siyasal sistemler, çoğulcu sistemler olarak da nitelendirilebilir. Çoğulcu sistemlerde tek doğru yoktur ve dolayısıyla yasal bir muhalefet veya muhalefetler vardır. Çağdaş çoğulcu sistemler, toplumda çıkarları ve dolayısıyla dünya görüşleri farklı kesimlerin bulunmasını doğal sayarlar. Bu farklı çıkar ve dünya görüşlerinin barışçı yollardan savunulmasına, siyasal iktidarın da bu barışçı savaşım sonunda oluşmasına olanak verirler. Karl Popper'in ifadesiyle, yönetilenlerin de yönetime katılmaları, yönetilen insanların haklarının tanınması ve hukuk normlarınca garanti altına alınması, kanun önünde eşitlik, özerk bireyler temelinde örgütlenme hakkı, basın ve muhalefet özgürlüğü gibi onlarca farklı faktörü içerir demokrasi. İşte buradaki en dikkat çekici vurgulardan biri de bu aslında. Gördüğünüz gibi siyaset, adına Türkiye'de olduğu gibi son derece tuhaf bir biçimde "siyasetçi" denen belirli bir zümrenin falan değil, aksine toplumdaki herkesin işi, herkesin ilgilenmesi gereken bir faaliyettir. Bir başka konu seçim barajları mesela. Herhalde en anti-demokratik uygulamalardan biri olmasına karşın pek konuşulduğunu görmedim bugüne kadar. Milletvekilliği seçilme yaşından, milletvekili sayısından falan çok daha önemli bir şey olduğunu düşünüyorum. Ahmet Şık'ın bir röportajında söylediği gibi: "Türkiye için en tehlikelisi tek başına iktidarlar." O kadar haklı ki. Koalisyonlar yıllarca eleştirildiler, istikrarsızlık yarattığı için yerden yere vuruldular. Tek başına iktidarla ülkenin hali de ortada işte. Üstte Ahmet Taner Kışlalı'dan alıntıladığım kısımda olduğu gibi, çoğunluğun çoğulculuğa baskın geldiği bir ortamda demokrasiden söz edilmesi zaten mümkün değil. İnsanlara tepeden bakan biri değilim ama herkesin/tüm ülkenin geleceğini ilgilendiren kararlar için mecliste el kaldırıp oy verecek bir kişinin de asgari lisans eğitiminin olması gerektiğini düşünüyorum. Bu ülkede en sıradan, en düşük dereceli memuriyetlere bile milletvekili seçilebilme yeterliliğinden çok daha fazla şart isteniyor: KPSS, bir sürü kurum içi sınav, yabancı dil, mülakat vs. Bütün bunları göz önüne alıp bir bütün halinde değerlendirdiğimizde, acayip bir paradoks, inanılması güç zıtlıklar ve çelişkiler, tuhaf bir irrasyonalitenin var olduğunu görüyoruz bu ülkede. Yani şöyle diyebiliriz: Ortaokul mezunuysanız ve cebinde biraz paranız varsa rahatlıkla milletvekili olabilirsiniz. Üstelik mecliste tartışılan konuların içeriğinin kavranmasına falan da gerek yok. İşleyişleri üstte açıkladığım gibi olan partilerin başkanları ne zaman işaret ederse, bir el kaldırılır yeter. İşte size buram buram içime doğru çekmek istediğim siyasi atmosfer, kabın her yerinden dışarıya doğru taşan ileri demokrasi anlayışı, işte özgürce karar alabilme yetisi! Yıllar önce, Mehmet Barlas ile Emre Kongar'ın "Yorum Farkı" isimli bir programı vardı NTV'de. Artık ekranlarda görmenizin bile mümkün olamayacağı cinsten, farklı düşüncelerin özgürce ve ayıplanmadan dile getirildiği bir programdı bu. Türkiye'nin tam da bugününü özetliyor. Türkiye bugün, saygın bir araştırma kuruluşu olan Freedom House verilerine göre Özgür Olmayan Ülkeler kategorisinde yer alıyor. Uygar ve gelişmiş toplumlar; adalet, liyakat, doğruluk, dürüstlük, iyilik, özgürlük gibi ahlaki değerlere ve faziletlere sahip olma derecesine göre ilerleyip gelişirler. Bunu da anayasal denetim kurumları, uyanık bir sivil toplum, güçlü kamuoyu, bilinçli ve yöneticilerden hesap sorabilen yurttaşlar yapar. Türkiye'de ahlak derseniz, kimsenin aklına ilk etapta yolsuzluk veya hırsızlık gelmez. Türkiye'nin demokrasi ve siyaset pratikleri konusunda sınıfı geçemediğine inanıyorum. Peki bundan sonra neler yapılabilir? Aklıma gelen birkaç şey var bu noktada. Siyasi kurumlardan ve partilerden bağımsız olarak, sivil toplum kuruluşları ve dernekler öncülüğünde düzenlenecek kimi etkinliklerle, vatandaşlara yurttaşlık bilinci ile ilgili seminerler verilebilir, sempozyumlar ve toplantılar düzenlenebilir. Ancak bunlar akademik içerikli ve sadece belli bir zümreye hitap eden etkinliklerden tamamen farklı, her yaş grubundan ve her eğitim seviyesinden insanı içine alacak türde olmalıdır. Hatta üniversitelerdeki öğrenci kulüpleri vasıtasıyla üniversite öğrencilerine direk ulaşılmalı ve onların haberdar edilmeleri sağlanmalıdır. Nitelikli insanların aktif bir biçimde siyasi süreçlere katılımı teşvik edilmelidir. Bu, ancak onların üstte yazdığım konularda bilgi edinmeleriyle mümkün olabilir. Kuvvetler ayrılığının yeniden sağlanması için, yeni bir anayasa tartışmaya açılmalıdır. Burada da "siyasetçilerin" değil, öncelikle hukukçuların görüşleri alınmalıdır. Kimsenin dikkatini çekmemiştir ama, 27 Mayısı yapanların ilk icraatlarından biri, yeni bir anayasa yapılması için hukuk profesörlerini bir araya getirmek oldu. Bunun yanı sıra milletvekilliği dokunulmazlıklarının da kaldırılması gerektiğini düşünüyorum. Bu zırhı bir defa sırtına geçiren, istediğini yapıyor. Belki de en önemlisi ise, yöneticilerin görev sürelerinin kısıtlanmasıdır. Devlet başkanlığı, başbakanlık veya parti liderliği, anayasa, yasa ve parti içi tüzükler vasıtasıyla mutlaka belli bir süre ile sınırlandırılmalıdır. Hatta bir kez seçilebilme şartı getirilmelidir. Bence en önemli konulardan biri bu. Hatta size bu noktada çok çarpıcı bir örnek vereyim bununla ilgili. 2020 yılının temmuz ayında yapılan seçimle onaylanan yeni anayasa değişikliği paketi ile birlikte, halen görev yapmakta olan devlet başkanı Vladimir Putin'e, Rusya'da 2036 yılına kadar iktidarda kalma yolu açılmış oldu. İnanılmaz değil mi? Şaka gibi geliyor ama tamamen gerçek. 2000 yılından beri ülkeyi yöneten Putin 2021 yılı itibari ile zaten 68 yaşında. Buna benzer uygulamalara, mutlaka ama mutlaka bir an önce dur denilmesi gerekiyor. Her yerde ve her ülkede! Bu uzun, çok uzun, upuzun yazıyı sabırla buraya kadar okuyan herkese çok teşekkür ederim! Bu kadar uzun bir yazıyı okuduktan sonra bir şeyler daha okumaya devam etmek ister misiniz bilmem ama, ben yine de sizinle birkaç yazımın daha linkini paylaşayım. - Bu yazıdaki konular ilginizi çektiyse, eminim bu yazı da hoşunuza gidecektir: George Floyd ve Körelen Vicdanlar - Burada, gündemden hiç düşmeyen bir konu ile ilgili yazdığım yazı var: Kadına Şiddet - "Türkiye'deki siyaset beni yeterince yoruyor, ruhumu dinlendirmek istiyorum" diyenler ise bu yazıya göz atabilir: Severek Dinlediğim Müzisyenler - Nur Vergin, Siyasetin Sosyolojisi, Doğan Kitap, İstanbul, 2008 - Benjamin Barber, Güçlü Demokrasi: Yeni Bir Çağ İçin Katılımcı Siyaset, Ayrıntı Yayınları, İstanbul, 1995 - Andrew Heywood, Siyaset, Adres Yayınları, Ankara, 2011 - Münci Kapani, Politika Bilimine Giriş, BB101 Yayınları, Ankara, 2016 - Toktamış Ateş, Siyasal Tarih, İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, İstanbul, 2009 - Nihat Genç, Köpekleşmenin Tarihi, Cadde Yayınları, İstanbul, 2010 - Ahmet Taner Kışlalı, Siyasal Sistemler: Siyasal Çatışma ve Uzlaşma, İmge Kitabevi, Ankara, 2010 - Kemal Gözler, Elveda Anayasa: 16 Nisan 2017'de Oylayacağımız Anayasa Değişikliği Hakkında Eleştiriler, Ekin Basım Yayın Dağıtım, Bursa, 2017 - Turan Akıncı, Osmanlı'da Selanik: 1869-1924, Belge Yayınları, İstanbul, 2018 - Şerafettin Turan, Atatürk'ün Düşünce Yapısını Etkileyen Olaylar, Düşünürler, Kitaplar, Türk Tarih Kurumu Yayınevi, Ankara, 2018 - Ünsal Doğan Başkır, "2010'lar Türkiye'sinde Olağanüstü Hal Yurttaşlığının Geri Dönüşü", Ayrıntı Dergi, Kış 2021, Sayı 36


Türkiye'de tartışma kültürü var mı sizce? "Yok" dediğinizi duyar gibiyim. Aslında yok değil, var. Ama olumlu manada değil olumsuz manada var. Yani bizim tartışma kültürümüz gerçekten çok zayıf. Birbirimizi dinlemiyoruz. Anlamıyoruz. Anlamak gibi bir amacımız da yok zaten. Peki bu hep böyle miydi? Bence pek değil. Birazdan buraya geleceğim. Birkaç gündür, Fatmagül Berktay'ın son çıkan "Düşünme Etiği' (Metis Yayınları, 2021) isimli kitabını okuyorum. Kitap, akademisyenin çeşitli mecralarda yayınlanmış makalelerinden oluşuyor. Düşünmek, kendi başına daha iyi bir dünya yaratmayı getirmiyor ama Arendt'in dediği gibi, "zihinsel arazi temizliği" yaparak yargı yetisinin önünü açmaya ve dolayısıyla yerleşik önyargıların sarsılmasına, donup taşlaşmış düşünme ve eyleme biçimlerinin sorgulanmasına yarayabiliyor. Böylelikle olup bitenler karşısında daha sağlıklı değerlendirmeler yaparak, o temelde eyleme geçme olasılığı güçleniyor. Aynı zamanda, düşünen özneyi hiç kimse olmaktan kurtarıp "kişi" olarak inşa etmede önemli payı var: "Düşünme ve hatırlama, ... insanların kök salmasının, hepimizin birer yabancı olarak geldiği dünyadaki yerini almasının yoludur. Sadece bir varlık biçimi olmaktan veya hiç kimse olmaktan farklı olarak genellikle kişi ya da kişilik adını verdiğimiz şey, aslında düşünmenin yol açtığı bu kök salma sürecinden kaynaklanır. Kitabı okurken, aklıma çocukluk yıllarım geldi aniden. Hani o sürekli eleştirilen, yerden yere vurulan 90'lar... 1990'ların ortalarındaki Siyaset Meydanı programlarını anımsıyorum mesela. Hatta zaman zaman açıp Youtube'da o eski programları izlediğim de oluyor. Örneğin youtube arama kutucuğuna, "liderler açık oturumu" yazıp, geçmişin siyasetçilerini de seyredebilirsiniz. İzlediğiniz zaman, benim bu yazıda anlatmak istediklerimi çok daha iyi anlayacaksınız. Fatmagül Berktay, atışma ve laf yetiştirmenin kendi doğası gereği gerçek sorunlar ve fikirler etrafında değil, dışlama ve karalama temelinde yürütüldüğünü yazıyor kitabında. Çünkü kimsenin durup düşünme gibi bir kaygısının olmadığını belirtiyor. Gerçekten de geçmişteki tartışma/açık oturum programlarını izlediğimiz/hatırladığımız zaman, katılımcıların günümüze kıyasla sırayla konuştuğunu, birbirini dinlediğini, anlamaya çalıştığını, katılmasa bile kendisininkinden farklı seslere/fikirlere saygı gösterdiğini ve en azından üslup olarak çok daha düzgün bir seviyenin tutturulduğunu görüyoruz. Konuşmaların, diksiyonun ve kurulan cümlelerin düzgünlüğü de cabası. 1990'ların başında çocuk olan -şanslı- bir nesilden olduğum için, bugün sahip olduğum deneyim, bilgi birikimi ve entelektüel seviyem ile o yayınları o günlerde izlemiş olmayı çok isterdim doğrusu. Bu yüzden bir hayli hayıflandığımı söyleyebilirim. Zira Yeni Türkiye'nin tartışma programları bir futbol sahasına, onun katılımcıları da adeta bir futbol takımı amigosuna benziyorlar. Aslında tartışma kültürümüzdeki gerileme, bana kalırsa insan kalitesindeki gerileme ile koşut seyrediyor. Berktay, farklılıklarımızdan doğan sorunları ve konuları, dürüstlük yerine tutku ve hırsla tartıştığımız için, ortak bir paydada buluşmanın zorluğuna dikkat çekiyor. Hani o meşhur söz var ya, "Bir şeyleri değiştirmek isteyen, işe önce kendinden başlamalı" diyen söz... O söz aklıma geliyor bu noktada hemen. Türkiye'de hal böyleyken, sağduyulu, sakin, usturuplu davranışları huy edinmiş insanlara düşen, eskinin tabiriyle kanalı değiştirmek veya televizyonu tümden kapatmak oluyor. Akıl ve ruh sağlığımızı korumanın yollarından birinin bu olduğuna inanıyorum. Fatmagül Berktay'ın bu yeni kitabını mutlaka okumanızı öneririm.


Başlamadan önce birkaç şeyi üzerine basa basa söylemem şart. Bu yazı olumsuz eleştiriler içeriyor. Fakat bu durum, ülkedeki olumlu ve güzel olan her şeyi tümden yadsıdığım veya görmezden geldiğim anlamına da gelmiyor elbette. Bu yüzden, yazı bu gözle bakılıp bu şekilde değerlendirilsin istiyorum. Üstelik en nihayetinde olumsuz eleştiri, daha iyiyi ve doğruyu bulabilmek adına yapıldığından çok büyük bir anlam kazanıyor. Bu kısa açıklamadan sonra şimdi esas kısma geçebilirim artık. Siyasi krizler veya diğer çeşitli nedenlerle zaman zaman kesilse, kimi zaman azalsa bile her yıl bir sürü yabancıyı hem bireysel turizm anlamında hem de kafileler halinde ağırlayan bir ülkeyiz. İklim ve yeryüzü şekilleri buna çok müsait. Ve Türkiye bu sayede turizmden ciddi bir gelir elde ediyor. Turizmin Türk ekonomisi üzerinde çok ciddi bir payı var. Büyük bir gelir kalemi yani. İnsanlar her şeyin ve herkesin her zamanki gibi olduğunu kabul ettikleri sürece sorulacak hiçbir soru yoktur. Alışkanlıklardan kaynaklanan bu aşinalık, sorgulayıcılığın, eleştirinin, değişimin ve yenilik arayışının önünde bir engeldir. Sosyoloji bu engeli aşarak günlük yaşamı masaya yatırır, bildik gibi görünen konuları inceleyerek, sorgulayarak, eleştirerek bilmedikleştirir. Bilmedikleştirmenin önemli faydaları vardır. Bunu yaşayan birey artık hayatını daha bilinçli ve daha özgür yaşayacaktır. Ama özellikle son dönemlerde, yaşadığım şehre ve ülkeye yurt dışından yabancı arkadaşlarım geldiği için, daha farklı bir gözle bakma şansım oldu. Seyahatlerinde onlara refakat etmek, bir nevi rehberlik yapmak için düştüm yollara. Gündelik kıyafetim yurt dışı seyahatlerim sırasında giydiklerimle aynı mesela, sırtımda da her zamanki gibi sırt çantam var. Ben de dışarıdan bakınca fiziksel görünüm olarak yabancı gibiyim biraz. Bir anlamda kendi yaşadığım yeri de bir gezgin gözüyle görmeye çalıştım, gördüm bu defa bu vesileyle. Öyle diyeyim yani. Ve inanın bana karşılaştığım manzara pek hazin, pek iç karartıcıydı... Acı ama gerçek. Durum maalesef bu. Ellerinde menülerle zorla sizi mekanlarına sokmaya çalışan insanlar geliyor gözümün önüne öncelikle. Menüyü adeta gözünüze sokacak. En çok işittiğim laf "yes, please" oldu mesela. Bunun durup tam Türkçe çevirisini düşündüm bir an için, net bir yanıt bulamadım ama herhalde buyurun anlamına falan geliyor olsa gerek, bir nevi karşılama sözcüğü yani. Sözlükteki direk karşılığı, buyurun ne alırdınız çünkü. Halbuki Hi, Welcome çok daha yerinde ve sade olurdu ya neyse. Hele bir gün bir tanesi, yabancı bir arkadaşımla Karaköydeki bir restoranın önünden geçerken bana doğru thank you, thank you! deyiverdi bir anda. Ben de bir an şaşırdım, irkildim ama çabuk toparladım kendimi. What for? diye karşılık verince yüzünün aldığı şekli görmenizi isterdim doğrusu. Alışmamış olacak böyle bir yanıta, belki de ilk kez duydu hayatında, öylece kalakaldı. Her şey olmuş para, para, para. Manav var mı yakınlarda diye soruyorum bir işletmeye, bilmiyorum abi diyor garson çocuk. Çok değil üç dükkan yanı manav halbuki. Hani soruyu sorarken eline bir lira tutuştursan bülbül gibi şakıyacak. Tamam, para kazanılacak elbet, emek en yüce değer, buna saygımız zaten sonsuz ama bu kadar da olmamalı. Yine bir yaz tatilinde Fethiye Ölüdeniz'deyim. Gitmiş olanlar bilir, tam o meşhur Kumburnu kısmında, kafe gibi bir yer var çardak altında. Gözleme, döner, hamburger, meyve falan satılıyor işte. Gözleme alalım dedik, kasaya parayı ödedik, sıraya girdik. Hiç unutmuyorum üstelik, peynirli gözleme. Azalan peynir torbasından yapılan gözlemelere konan miktar bilerek ve isteyerek düşürülüyor. Peki, fiyat indiriliyor mu? Hayır. Ne münasebet? İyi de ben yufka için para ödemedim ki, peynirli gözleme yemek istiyorum! Üstelik bunu söyleyen, ne acıdır ki yaptığının yanlış olduğunun bilincinde bile değil büyük ihtimalle. Hayır bir de öyleyse daha da kötü zaten. Bu tarz bir şey Avrupa'nın gelişmiş bir şehrinde, çağdaş ülkesinde olsa ne derlerdi sizce? Biraz düşünün. Evet, kesinlikle yanılmadınız, doğru bildiniz. Özellikle de bugün uygar, müreffeh dediğimiz ülkelerin insanı için yanıt açık. Böyle malzemeyi azalta azalta gittiği yere kadar gözleme yapıp şark kurnazlığı ile satmak yerine, zaten olması gereken sayıda gözlemeyi standart bir şekilde yapar, malzeme bitince de peynirli gözlememiz bitti derlerdi. Bu kadar basit, açık ve net. Alın size zihniyet farkı, gelişmişlik farkı, müşteriye, para ödeyen alıcıya doğru düzgün muamele, iş ahlakı... Adını siz ne koyarsanız koyun. Ben bir şey demiyorum. Tamamen size bırakıyorum. Bunlar ilk anda aklıma gelen birkaç basit örnek sadece. Siz başınıza gelen, birebir yaşadığınız onlarcasını ilave edebilirsiniz bu listeye pekala. Peki ama kimi kime şikayet edeceksiniz? Yukarıdaki yalanı söyleyen firmanın ismi önemli mi? İsmini cismini yazsam ne olur? Herkes doğru da tek suçlu o mu? Ülkede yalan söyleyen tek kişi onlar mı? Herkes iyi niyetli de tek kötü niyetli gözleme yapan bu kadın mı? Elbette hayır. Seni çok iyi anlıyorum. Çocukluğumda tıpkı senin gibi ailemle çok yer gezerek tatillerimi yaptım. Sonrasında eşimden dolayı nerdeyse 20 yıldır yabancılarla haşır neşirim. Çok şey var anlatacak, ülkem adına utandığım çok şey yaşadım. Yurt dışında da gezince bizim turizm anlayışında çok geride kaldığımızı net bir biçimde yıllardır görüyorum. Hep diyorum, Türkiye gibi bir ülke turizm açısından iyi yönetilseydi turizm bir numaralı geliri olurdu. Hemen burnumun dibinden bir örnek vereyim. Mesela Uludağ. Birkaç ay ancak kayak yapılabiliyor, o yüzden fiyatların 3-4 katı olmasını herkes kanıksamış. Oysa ki böyle bir merkez sadece kayakla sınırlı kalmaz; köyleri, göller bölgesi, yürüyüş rotaları vs. o kadar iyi değerlendirilebilir ki 12 ay iş yapar. Teleferik yenilendiğinden beri insan sayısı arttı, bununla beraber çöpler de arttı. Kar kalktığında Uludağ`ın pisliği de çıkar ortaya. Biz ailece zaten hep yabancı gibi geziyoruz, o yüzden yabancıların yaşadığı sorunların hepsini biiyorum. Yerli-yabancı bilet uygulaması benim başımı artıran konulardan biri mesela. Ben şimdiye kadar hiçbir ülkede böyle bir ayrım görmedim. Müzelerde öğrenci, emekli, grup vs. olur ancak yabancı diye ayrı bir ödeme hiç yapmadım yurt dışında. Ülkemizde turist fiyatları ayrı olduğu gibi biz burda yaşadığımız halde inandıramıyoruz. Kaç kere kimlik göstermek zorunda kaldım bilmiyorum. Birkaç kere de tartıştım. Hangi birini anlatayım bilmiyorum, birkaç yazı çıkar yazmaya kalksam. Çok haklısın. Bir anlatmaya başlasak sayfalarca tutar gerçekten de. Uludağ örneğini ne güzel vermişsin. Herkes böyle kendi yöresinden bizim bilmediğimiz bir sürü örnek verebilir. Gerçekten çok yazık oluyor. İnsan üzülüyor. Kısa vadeli karlar peşinde koşmaktan, günü kurtarmaya çalışmaktan başka bir şey yapılmıyor bu ülkede. Benim de aklıma Galata Kulesi geldi mesela. Orada yabancı Türk diye bir ayrım var bilet fiyatlarında. Pek sanmıyorum ama umarım bir şeyler zamanla düzelir. Selamlar.


Bir süredir yine merakla ve heyecanla beklediğimiz etkinlik nihayet gelip çattı... Evet, tahmin edeceğiniz gibi İstanbul Uluslararası Kitap Fuarından bahsediyorum. Bu yıl 36. kez düzenlenen İstanbul Kitap Fuarı ne zaman sorusunun cevabını artık verebiliriz: 4-12 Kasım 2017 tarihleri arasında. (2023 yılı editi: Bu yazının ilk hali, 2017 yılında yayınlandığı halde, -elbette fuarın gerçekleştiği tarihler hariç olmak üzere- İstanbul TÜYAP Kitap Fuarı ile ilgili, bu yazıdaki bilgilerin tamamı günceldir değerli arkadaşlar. Sadece yayınevlerinin indirim oranlarında her yıl kısmi bazı değişiklikler olabiliyor. Bunun dışında kalan tüm konular; yani kitap fuarı ulaşım, otopark imkanı, fuar alanındaki yeme-içme alternatifleri, hangi salonda hangi yayınevlerinin bulunduğu yani kitap fuarı düzeni ve kitap fuarında zamandan kazanma ipuçları tamamen aynıdır. Dolayısıyla okumaya gönül rahatlığı ile devam edebilirsiniz. Peki Tüyap Kitap Fuarı nerede? Uzunca bir süredir düzenlendiği yerde aslında, yani Beylikdüzü'nde. Tüyap Kitap fuarı ulaşım nasıl oluyor? Gitmeyi düşünenlere, İstanbul kitap fuarına ulaşım için, en kolay yol olan metrobüsü önermek istiyorum ben. Metrobüs ile ulaşımın en büyük avantajı, son durakta indikten beş dakika sonra fuar alanına kolayca varılabilmesi elbette. Beylikdüzü son durak metrobüs istasyonunda indikten sonra, üst geçitten karşıya geçiyorsunuz ve on dakika içerisinde fuar alanında sevdiğiniz kitaplarla kucaklaşıyorsunuz. Bu arada, özel araçla gelmeyi düşünenler için, fuar alanının hemen bitişiği otopark, onu da ekleyelim. İSPARK tarafından işletilen bu otoparkta kalacağınız süre fark etmiyor, ücret günlük ve standart. Arabadan indikten sonra yürüme mesafesi de yok, direk fuar alanına hızlıca giriş yapabilirsiniz. Hafta içi gelirseniz otoparkta yer bulmanız garanti, oldukça geniş bir alanı var. Hafta sonu gelecekseniz, öğleden önce yine rahatça yer bulabilirsiniz. Öğleden sonra biraz şansa kalmış. Gelelim TÜYAP Kitap Fuarı ile ilgili kişisel gözlemlerim, izlenimlerim ve tavsiyelerime. Önce hep midesini düşünenlerden başlayalım isterseniz. Fuar alanının içinde kafeterya bölümleri var. Burada sıcak içeceklerden pizza, döner ve köfteye kadar çeşitli alternatifler mevcut. Fuarın hemen girişinde ve salon aralarında yer alan farklı farklı cafelerden bahsediyorum. Yani sayıca çoklar. Saymadım ama sanırım 5-6 tane var. Ancak özellikle hafta sonu buralarda pek kolay yer bulamayabilirsiniz çünkü çok geniş oturma alanları bulunmuyor. Birilerinin kalkmasını beklemek durumundasınız. TÜYAP içinde yemek fiyatları biraz tuzlu diyebilirim. Ama onun da çaresi var. Yine fuar kapılarına gelmeden yan yana dizilmiş simitçilerden çıtır gevrek simit, açma veya poğaça alabilirsiniz. Şimdiden herkese afiyet olsun. Fuar alanının içinden, kitaplardan ve yayıncılardan detaylı bir şekilde söz etmeden önce, oldukça önemli bir bilgiyi paylaşayım. Bir defa TÜYAP kitap fuarına giriş emekliler, öğretmenler, öğretim üyeleri ve öğrenciler için tamamen ücretsiz. Görevliye kimliğinizi göstermeniz yeterli. Bu gruplardan birine dahil değilseniz, hemen girişteki bankolardan bilet alabilirsiniz. Peki fuara hangi kapıdan gireceksiniz? Görebildiğim kadarıyla özellikle hafta sonları girişlerde yığılma oluyor. Halbuki fuara birden fazla giriş kapısı var. Biri otoparkın hemen yanında, diğerleri TÜYAP Kitap Fuarı ana binasının girişinde olmak üzere toplamda beş tane kapı var. Yani hangi kapı boşsa oraya doğru ilerleyin, boş yere uzun kuyruklarda sıra bekleyerek vakit kaybetmeyin. Kapıdan içeri girdikten hemen sonra mutlaka ücretsiz bir broşür edinin öncelikle. Bu broşürde fuara katılan yayın evleri alfabetik olarak sıralanmış durumda. Hangi salonda hangi yayınevi var, böylece rahatlıkla bulabilirsiniz. Ayrıca yine bu broşürde gün gün etkinlik programı da mevcut. İmza günleri, söyleşiler, konferanslar vs. Geçmiş yıllardan farklı olarak, 2022'den itibaren İstanbul TÜYAP Kitap Fuarı kataloğunda barkodlar var, bunu da akıllı telefonunuza okutabilirsiniz. Büyük kolaylık sağlıyor. Gezerken montunu elinde taşıyıp kendisine ağırlık yapmak istemeyenler için ücretsiz vestiyer bile var. O da aklınızda olsun. Benim size tavsiyem, gelmeden önce bir liste yapmanız. Almayı düşündüğünüz kitapları hangi yayınevinin bastığına göre internetten tek tek kontrol edin, not alın ve bir kitap listesi oluşturun. Böylece rastgele her yayıncının standına uğrayıp "Sizde Yaşar Nuri Öztürk kitapları var mı?" diye sormayın, zamandan kazanın. Stant görevlileri de bu tür bilinçsiz katılımcılardan gerçekten yılmış durumda. Kitap fuarı içinde farklı salonlar bulunuyor. Salonlardaki yayıncıları basitçe ikiye ayırabiliriz. İlk grupta; Remzi, Metis, İletişim, Can, İthaki, Bilgi Üniversitesi, Timaş, Yapı Kredi, İş Bankası vb. normal yayıncılar, diğer grupta ise sınavlara hazırlık, ÖSS, KPSS, LGS, YDS, DGS tarzı yayıncılık yapan yayınevleri var. Bu iki grubun salonları ayrı zaten. Ben mesela sınavlara hazırlık bölümüne pek uğramıyorum. Burası genelde öğrenciler ve velilerle dolu oluyor. Bu noktada Türk Dil Kurumu ve Türk Tarih Kurumu Yayınlarına ayrı ve büyükçe bir parantez açmam lazım. Bu iki yayınevi, TÜYAP Kitap fuarının indirim klasmanında açık ara şampiyonudur. Örneğin Doğu Batı Yayınları, standında indirim tabelası olmamasına rağmen kitaplarını indirimle satan yayıncılardan biri. Kitaplarının arkasında çift etiket var ve düşük olan fiyat geçerli. Buradan da şunu anlıyoruz, indirim tabelası olmayan stantlarda da indirim yapılıyor olabilir! Dolayısıyla yaklaşıp indirim yapıp yapmadıklarını mutlaka sorun! İstanbul Kitap Fuarı yalnızca büyük yayın evlerini ağırlamıyor. Çok yönlü bir etkinlik olan fuarın orta kısmındaki holünde çeşitli vakıfların ve sahafların da yerleri var. Özellikle benim gibi eski kitap kokusunu da seviyorsanız bu bölüme de mutlaka uğramanızı tavsiye ediyorum. Sahaflar her fuarda hazırladıkları indirimli kitap rafları ile (10 TL, 20 TL, 30 TL şeklinde) okuyucularına güzel bir fırsat sunuyor. Neredeyse sıfıra yakın, kondisyonu çok iyi durumda kitaplar bulabilmek mümkün. Ayrıca plak, poster, eski gazete ve dergiler, afişler de var elbette. Yazıyı bitirmeden önce, altın değerinde bir önerim daha olacak size. Her ne kadar kendimizi frenlemeye çalışsak da, fuarda çoğu kez tahmin ettiğimizin üstünde kitap satın alıyoruz. Haliyle bunları elde taşıması da zor oluyor. Son dönemde yavaş yavaş yaygınlaşmaya başlayan bir yöntem var: valiz getirmek. Kulağa ilk anda tuhaf geldiğinin farkındayım ama gerçek. Küçük valiz işinizi görür. Hem taşırken yorulmazsınız hem de satın aldığınız kitaplarla rahatça fuarı gezmeye devam edebilirsiniz. Ve son olarak, şayet böyle bir imkanınız varsa, ben size fuarı hafta içi ziyaret etmenizi önermek isterim. Zira özellikle pazar günleri içeride dolaşmak izdihama varan kalabalık nedeniyle neredeyse imkansız. Yürüyecek alan bile bulamıyorsunuz. O derece. Cumartesi bile pazardan daha iyidir. Kesin bilgidir, yayalım. Tüyap Kitap Fuarı hafta içi 10:00-19:00, hafta sonu 10:00-20:00 saatleri arasında açık. Lütfen kitap alın, okuyun, sorgulayın ve sürekli yeni bilgiler edinin. Size anlatılan her şeye koşulsuzca inanmayın. Bu ülkeden sadece kendine hayrı dokunan demagoglar değil, tüm insanlığa faydalı evrensel bilim insanları çıksın. Buraya kadar gelip bu yazımı okuduğunuza göre, kitap okumayı gerçekten seviyor olmalısınız. Herkese sevgiler, selamlar. Gezivita'yı takipte kalın. Evet, ben de Can Yayınlarına şaşırdım açıkçası. Sanırım geçen yıldan beri yüzde 30 indirim yapıyorlar. Olması gereken de buydu diye düşünüyorum. Sanat Fuarına mutlaka uğramak gerek, ben fuarın açılış gününde burada bir müzik dinletisine de denk geldim. Çok teşekkür ediyorum yorum için! Kaancım, deyaylı ve bilgilendirici yazın için emeğine sağlık. Kitap fuarı bir yana, sanat fuarı da oldukça ilgi çekici. İndirim oranları gibi detayları vermen iyi olmuş, gitmek isteyenler için ön bilgi. Merhaba. Evet fuarda sahaflar da yer alıyor. İki büyük salon arasında, ortadaki hol bölümünde, görebildiğim kadarıyla 8-10 tane sahaf var. Hatta oradan indirimli birkaç kitap satın aldım. Onlara uğrayabilirsiniz. Yardımcı olurlar.