328 gün ile tek seferde uzayda en fazla kalan kadın astronot unvanını kazanan Christina Koch, geçen ay Dünya'ya döndü. Ancak kadınların uzayda yer edinme yolculuğu kolay olmadı. Berfin Dağ ve NASA'dan Dr. Umut Yıldız beraber yazdı. Bugüne dek 41 ulustan toplam 565 astronot uzaya gitti. Bu astronotların 500'ü erkek, 65'i kadın. Şu anda Dünya yörüngesinde, Uluslararası Uzay İstasyonu'nda çalışan üç astronottan biri kadın. Ancak kadınların uzay yolculuğu uzun bir serüven. Hikaye de uzaya giden ilk kadın Valentina Tereşkova ile Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği'nde başlıyor. Tereşkova yoksul bir ailede büyümüş, henüz iki yaşındayken babasını savaşta kaybetmiş, liseden sonra bir fabrikada işe girmiş ve uzun yıllar burada çalışmıştı. Aynı zamanda Sovyetler Birliği Komünist Partisi'ninaktif bir üyesiydi. Paraşüte ilgisi de bu dönemlerde başladı ve uzaya gitme hayali olmamasına rağmen paraşüt yarışmalarındaki fiziksel başarısıyla adını duyurdu. Kozmonot programının dikkatini çeken de bu güçlü "Sovyet kadını" imajı oldu. Dönemin Sovyet lideri Nikita Kruşçev'in aradığı "hikaye"ye tam olarak uyuyordu. Kruşçev, beş kadın finalist arasından onu bizzat seçmişti. 16 Haziran 1963'te "Vostok 6" aracı Tereşkova'yı uzaya götürmek üzere hazırlandı. Yedeği İrina Solovyova da kozmonot giysisi içinde bir aksilik çıkması halinde hemen yerine geçmesi için hazırda bekletildi. Burada küçük bir not: Yuri Gagarin vaktiyle kendisini rokete taşıyan otobüsteyken tuvaleti gelince, oracıkta tekerleğin yanında ihtiyacını gidermişti. Bugün bile kozmonotlar arasında devam eden bu "geleneği", şans getirmesi için Tereşkova da sürdürmüştü. Nihayet uzay aracı ateşlendi ve Tereşkova uzaya çıkan ilk kadın oldu. Dünya'nın çevresinde neredeyse üç gün boyunca 48 kez dolanan kozmonot, halen "uzaya solo görevle giden tek kadın" unvanını taşıyor. Yedeği Solovyova mı? Maalesef hiçbir zaman uzaya gidemedi. Sovyetler Birliği ikinci kadın kozmonotu Svetlana Savitskaya'yı 19 yıl sonra 1982'de uzaya gönderirken, ABD bu konuda hala harekete geçmemişti. Nihayet 1983'te ABD'nin ilk kadın astronotu Sally Ride, uzaya giden üçüncü kadın olarak tarihteki yerini aldı. Amerikalıların yarışta bu kadar geri düşmelerinin nedeni aslında sağlıkla ilgili bir paranoyaydı. Ne de olsa uzaya gönderdikleri insanları canlı bir şekilde geri getiremedikten sonra Sovyetler'e teknolojik üstünlük göstermenin bir anlamı yoktu. Olası bir kaza bütün uzay programına gölge düşürebilir, hatta iptaline bile neden olabilirdi. Bu yüzden risk almakta zorlandılar, sonu gelmez testler ve güvenlik önlemleri nedeniyle insanlı uzay yolculukları hiç de kolay gerçekleşmedi. 1960'ların başında, yani insanlı uzay programının ilk zamanlarında astronotlar, aşırı zorlu testleri geçen hava kuvvetleri pilotları arasından seçiliyordu. Uzay tarihçisi Amy Shira Teitel'in aktardığına göre, kadın pilot Jerrie Cobb da hemcinslerinin bu zorlu sınavı geçip geçmeyeceği konusunda test edilmek üzere astronot akademisine çağrılmıştı. Cobb, erkeklere yapılan testlere ek olarak jinekolojik teste de girdi ve tamamından başarıyla geçti. Onun ardından 18 kadın pilot daha aynı deneyimi yaşadı. Aralarından 13'ü başarılı olarak astronot adayı oldu. Bu, erkek pilotların başarı oranından yüksekti. Ancak buna rağmen, kadınlarla erkekler arasındaki bir fark ABD uzay programında paranoya yarattı: Regl! Ama regl hala gündemdeydi. 18 Haziran 1983'te Sally Ride iki haftalık bir görev için "Challenger" ile uzaya gönderilmeden önce kendisine "100 tane tampon yeter mi?" diye soran mühendislere şaşkınlıkla bakacak ve onları sadece yarısını yanına almaya ikna edecekti. Günümüzde aylarca uzayda kalan kadın astronotlar, bu düşüncenin bir paranoya olduğunun anlaşılmasına yardım etti. Kadın astronotların uzun süreli uzay yolculuklarında, regl döneminde yaşanabilecek olası sorunlara çözüm olarak hormon ilaçları, yani adet geciktiricilerin kullanılması öneriliyor. Uzay yolculuklarında atmosfer dışına çıkılması, maruz kalınan radyasyon dozunu da artırıyor. Bilim yazarı Miriam Kramer'in NASA Astronot Birliği'nin eski başkanı Peggy Whitson ile yaptığı bir röportajda, astronotlara biçilen görev süresinin, yaşamları boyunca kanser riskini en fazla yüzde 3 oranında artıracak doz baz alınarak belirlendiğinden söz ediliyor. Her iki cins radyasyondan aynı oranda etkilense bile, kadınların meme, yumurtalık ve rahim ağzı kanserlerine yakalanma risklerinin daha fazla olması ekstra bir sorun olarak görülüyor. Bu nedenle kadınların maruz kalabileceği radyasyon alt limiti, erkeklere göre yüzde 20 daha düşük ayarlanıyor. Bu da kısa süreli misyonlarda kadınları daha çok etkiliyor. Bazı bilim insanları bu limitlerin gereğinden fazla kısıtlayıcı olduğunu düşünse de, NASA'nın güvenlik önceliği sebebiyle konunun çözümü yine vakit alacağa benziyor. Uzun uzay yolculuklarının, örneğin Mars'a yapılacak en az altı aylık bir yolculuğun, kadın-erkek fark etmeksizin kanser riskini yüzde 3'ün üzerine çıkaracağı biliniyor. Yani her durumda, uzay aracını koruyacak kalkan teknolojisinin de çok daha fazla geliştirilmesi gerekiyor. Uluslararası Uzay İstasyonu yıllardır kadın astronotları ağırlıyor. Erkekler gibi kadınların da uzayda giydikleri her parça maksimum hareket özgürlüğü verecek şekilde tasarlanıyor. Sadece istasyon içinde değil, dışında yapılan uzay yürüyüşlerinde de giysi ve hassas işlemlerin yapıldığı eldivenlerin uygun rahatlıkta olması gerekiyor. Çok sık olmasa da bugüne kadar 42 kadın uzay yürüyüşü yaptı. Mart 2019'da Anne McClain ve Christina Koch tarafından yapılması planlanan ve tamamı kadınlardan oluşacak ilk uzay yürüyüşü ise kıyafet engeline takıldı. Kadınlar için "orta" bedende tek bir uzay giysisi olduğu için, McClain'in yerini son anda Nick Hague aldı. Bu bile uzay yolculuklarının hala erkekler baz alınarak planlanıp tasarlandığını gösteriyor. Neyse ki Ekim 2019'da Christina Koch ve Jessica Meir tamamı kadınlardan oluşan ilk uzay yürüyüşünü yaptı. Ekibin amacı, çalışmayan bir pil şarj/deşarj ünitesinin değiştirilmesiydi. Bu ekipten Christina Koch bir de rekor kırdı ve 328 gün ile uzayda tek seferde en uzun süre kalan kadın unvanını aldı. 6 Şubat 2020'de Dünya'ya geri dönen Koch, uzayda kanser araştırmalarına öncülük eden protein sentez profili deneyleri yaptı. Mars gibi uzun süreli yolculukların kadınlara etkisine dair çalışmalara da büyük katkıları oldu. Evrene dair kısıtlı bilgimizi genişletecek olanlar, gezegenimiz üzerindeki tüm insanlık. Onu cinsiyetine, cinsel yönelimine, rengine, ırkına göre ayırmak dünyayı beyin gücünü tümüyle kullanmaktan mahrum bırakıyor. Bilim, teknoloji, matematik, sanat ve diğer bütün dallarda çalışmayı hiç bırakmayan kadınlar sayesinde bugün kadınlar daha güçlü, her şey daha güzel. Gelecek, bundan daha güzel olacak. ABD başkanı Donald Trump göreve geldiği yıl ABD'nin Artemis Projesi ile 2024'te Ay'a döneceğini ve uyduya gidecek ilk grupta bir kadın astronot olacağını duyurdu. 2017 yılında 18 bin 300 başvuru arasından seçilen 13 kişi, iki yıllık astronot eğitimlerini tamamladı. Altı kadın, yedi erkekten oluşan mezunlardan en dikkat çekeni, Almanya doğumlu İran asıllı ABD vatandaşı Jasmin Moghbeli. 36 yaşındaki yetenekli pilot, böylece, çok merak edilen "Ben de NASA'da astronot olabilir miyim?" sorusuna da cevap vermiş oldu. Hem de Ay'a gidecek ilk takımda yer alma ihtimaliyle birlikte! Hep uzaya çıkan kadınlardan bahsettik, ancak uzay çalışmalarında çok büyük katkıları olan binlerce kadını da unutmamak gerek. NASA'nın onlarca erkek astronotu Ay'a götürdüğü Apollo Uzay Programı'nın uçuş yazılımını geliştiren bilgisayar bilimci Margaret Hamilton'dı. Ama özellikle gölgede kalmış bir grup var ki, ABD başarılı bir şekilde uzaya çıkmasını onlara borçlu. 1960'larda kadınlara yönelik büyük bir ayrımcılık söz konusuydu, ama daha da zorlusu siyah kadın olmaktı. NASA'nın, Sovyetler Birliği'yle uzay yarışı başladığında bilgisayarlar yeni yeni ortaya çıkıyordu. Tabii bilgisayar yerine, odaların tümünü kaplayan dev hesap makineleri demek daha doğru olur. Bu makinelere de güvenilmez, bir insan tarafından hesap yapılması sağlanırdı. Bu dönemde, yörünge hesabı gibi zorlu işlemleri yapan "bilgisayar kadınlar" vardı. Bu döneme dair NASA'nın da onayladığı "Hidden Figures" filmini izlemenizi kesinlikle tavsiye ederiz!


Türkiye'deki çevre hareketlerinin uzun bir geçmişi var. Doğaya zarar veren her proje, beraberinde tepki, ateşli tartışmalar ve koruma mücadelesi getiriyor. Yaklaşık 20 yıldır çevre üzerine yazılar yazan gazeteci Serkan Ocak, Atlas için Türkiye'nin çevre direniş haritasını çıkardı. Türkiye'de her zaman çevre tahribatı vardı; 50 yıl önce de, 150 yıl önce de... Bir gazeteci olarak, bu tahribatın son 20 yılına bizzat tanık oldum. Mesleğe başladığım 2000'lerin başında hidroelektrik santrallar gündemdeydi. Ülkenin akarsularının boşa aktığı anlatılıyor, derelerin üzerine santral kurup elektrik üretme planları yapılıyordu. Bir süre sonra, su kullanım hakkı anlaşmaları ile akarsular üzerine santral yapılmasına karar verildi ve akan her su şirketlere kiralandı. Özellikle Doğu Karadeniz, HES'lerin adresi oldu. Bölgede HES'lerle ilgili çevre direnişi 2000'lerin ortalarında, Doğu Karadeniz'de alevlendi. Samsun'dan Artvin'e kadar neredeyse her vadide HES projesi izinleri verildi; projelerin sayısı binleri geçti. Aynı hızda çevre hareketi de başladı. Bölge bölge direnen köylüler birleşti, Derelerin Kardeşliği hareketini kurdu. Rize Fındıklı'dan Erzurum Tortum'a, Muğla Köyceğiz'den Antalya Alakır'a, Tunceli Munzur Milli Parkı'ndan Kastamonu Loç Vadisi'ne kadar bu kardeşlik büyüdü. Çünkü mesele önemliydi; yaşam kaynağı suydu. Çok sayıda dava açıldı, mahkemeler art arda yürütmeyi durdurma kararları verdi. Ancak devlet desteğini alan şirketler her defasında yargı kararlarının arkasından dolanıp santral inşaatlarına devam etti. Bugün gelinen noktada yüzlerce HES projesi hayata geçti. Doğaya telafisi mümkün olmayan zararlar verildi. Bölge sakinleri çoğu yerde HES'lerle yaşamaya başladı. Dereler hapsoldu, kurudu, balıklar yok oldu. Bugün bir santrala uğramadan denize ulaşan dere neredeyse yok gibi. Artık çoğu inşaat tamamlansa da yargı aşaması devam eden pek çok projede HES direnişi de devam ediyor. Türkiye'de, özellikle de Karadeniz bölgesinde HES mücadelesi veren bölge halkına gönüllü destek veren avukat Alp Tekin Ocak şöyle diyor: "Bugün Karadeniz'de HES'lerin büyük kısmı tamamlandı. Bölgede inşaatı devam eden projeler de var. Mahkeme kararlarıyla Türkiye'de çevre hukuku alanında önemli bir külliyat oluştu. Bütüncül havza yönetimine ilişkin kararlar verilmeye başlandı. Kararlarda "kümülatif etki değerlendirme yapılmalıdır" denildi. Avukat İsmail Hakkı Atal'a göre, Türkiye'de mevcut 80 megavat kurulu gücün üzerindeki termik santralların sayısı 37. Bir grup yurttaş ve sivil toplum örgütü ile bu santralların kapatılması için idari başvuru yapan Atal'a göre, termik santral davalarında mahkemelerden sürekli toplam kümülatif etkinin hesaplanması taleplerinde bulunuldu. Son yıllardaki kararlar da bu yönde geldi. Ona göre, toplam kümülatif etki ile ilgili kararlar artık bir içtihat oluşturuyor. Peki, sonuç alınıyor mu? Atal, sadece Adana bölgesinde 16 termik santral projesine 20 farklı dava açtıklarını belirterek, "Lisans başvurularını reddettik. Doğu Akdeniz'de 38 termik santral yapılacaktı. Açtığımız davalar neticesinde dört tane yapılıyor" diyor. Sadece Türkiye'de değil, tüm dünyada kömürlü ve doğalgazlı termik santralların elektriksiz kalma pahasına kapatılması gerektiğini savunan Atal, "Dünyanın 8-10 yılı var. Tüm sera gazı üretimini sonlandırmadığımız takdirde küresel felaketler 10-20 yıl içinde yaşanacak" uyarısında bulunuyor. 1990'ların başlarında İzmir Bergama'da başlayan altın madeni eylemleri, adresi değişerek, ama bugün de sıcaklığını yitirmeden devam ediyor. Hatta günümüz Türkiye'sinde en geniş kitlesel çevre eylemleri madencilik alanında yapılıyor. Son olarak Kaz Dağları'yla gündeme gelen altın madenleri ise özellikle hassas bir konu. Türkiye Altın Madencileri Odası kayıtlarına göre, halihazırda 13 şehirde 18 altın madeni işletmesi bulunuyor. Türkiye'nin henüz bir nükleer santralı yok, ancak en uzun soluklu çevre mücadelesi nükleer santrallara karşı veriliyor. Mersin Akkuya'da inşası süren Rus yapımı nükleer santralın yarım asrı aşan bir hikayesi var. Uzun yıllar direnişler ve protesto gösterilerine rağmen, santralın ilk reaktörünün 2023'te tamamlanması planlanıyor. 15 Ağustos'ta da 4 numaralı son reaktörün inşaat lisansı için başvuru yapıldı. Santral tamamlandığında, her biri 1200 megavat kurulu güce sahip dört ünite olacak. Sinop'ta kurulmak istenen nükleer santralın ÇED süreci tamamlandı ve olumlu rapor verildi ancak projenin tedarikçisi Japonya maliyet nedeniyle Türkiye'den verilen desteğin artırılmasını istedi. Olumlu yanıt alamayınca da projeden çekildi. Proje sahasında 650 bin ağacın kesildiği belirtiliyor. Ekosfer Derneği yönetim kurulu üyesi Özgür Gürbüz, "Sinop projesi nükleer enerjinin pahalı olması nedeniyle iptal edildi, ama hükümet ortada bir şirket olmamasına rağmen ÇED sürecini tamamladı. Ortada başından sonuna dek hukuksuz bir durum var. ÇED raporunda belirtilen reaktör tipi Fransız şirketine ait, ama ortada artık Fransız-Japon konsorsiyumu yok. En ufak bir hatayı kaldırmayacak bir işte bu kadar ciddiyetsiz bir durum var" diyor. Nükleer enerji "temiz enerji" olarak geçse de dünyada henüz bu santrallardan çıkan yüksek tehlikeli sınıftaki radyoaktif atıkların ne yapılacağına dair çözüm yok. Bu atıkların bertarafı mümkün değil. Üstelik en küçük bir kazada etkisi yüzbinlerce yıl devam edecek bir felakete yol açabilir. Bunun en bilinen iki örneği ise Çernobil ve Fukuşima nükleer faciaları. Bir diğer önemli sorun da bu enerji türünün pahalılığı. Özgür Gürbüz'ün verdiği bilgilere göre, yüzde 100 hissesi Rusya'nın elinde bulunan nükleer santrala, sadece verilen elektrik alım garantisi kapsamında 15 yılda 30-35 milyar dolar civarında para ödenecek. Yani yılda 2 milyar dolar. İddialı projeler ve neden oldukları tartışma ve gösteriler, Türkiye'nin tüm bölgelerine yayılıyor. Bu yazıda ele aldığımız dört başlığı; HES'ler, termik santraller, madenler ve nükleer santral projelerinin tamamını bir haritada buluşturmak oldukça güç. Serkan Ocak, öne çıkan noktaları derledi.


Outdoor sporlarına ilgi duyan maceraperestler için, Türkiye'deki en iyi yamaç paraşütü merkezlerinden bazılarını mercek altına aldık. 1- Ölüdeniz, Fethiye: Ölüdeniz, dünyanın en ünlü yamaç paraşütü bölgelerinden biridir ve Türkiye'nin en popüler uçuş noktalarından biridir. Babadağ'ın zirvesinden başlayarak Türk Rivierası'nın muhteşem manzaralarını izlerken deneyimli bir pilotun eşliğinde uçabilirsiniz. Uçuşlar genellikle sabahın erken saatlerinde gerçekleşir ve Ölüdeniz'in eşsiz turkuaz rengiyle süzülürken adrenalin dolu bir deneyim yaşarsınız. 2- Akyaka, Muğla: Muğla'nın güzel sahil kasabası Akyaka, yamaç paraşütü yapmak için harika bir yerdir. Bafa Gölü'nün yakınında yer alan Akyaka, rüzgarın ideal olduğu bir noktadır ve yamaç paraşütü için mükemmel bir termik aktivite sunar. Akyaka'da yapacağınız uçuşlar sırasında hem denizin hem de doğanın muhteşem manzaralarını seyredebilirsiniz. Aynı zamanda Akyaka'nın sakin atmosferi ve doğal güzellikleri de size unutulmaz bir deneyim sunar. 3- Kaş, Antalya: Antalya'nın güzel tatil beldesi Kaş, yamaç paraşütü yapmak isteyenler için ideal bir merkezdir. Kaş'ın etkileyici kıyı şeridinden başlayarak denize doğru süzülen bir yamaç paraşütü uçuşu, benzersiz bir deneyim sunar. Likya Yolu'nun panoramik manzaraları ve Patara Plajı gibi doğal güzelliklerin eşliğinde uçarken adrenalin dolu anlar yaşayabilirsiniz. Kaş, aynı zamanda yıl boyunca istikrarlı rüzgarlarla da ünlüdür. 4- Alanya, Antalya: Türkiye'nin turistik bölgelerinden biri olan Alanya, yamaç paraşütü yapmak için harika bir noktadır. Alanya Kalesi'nin tepesinden başlayarak Alanya'nın muhteşem plajlarını ve Akdeniz'in turkuaz sularını izleyebilirsiniz. Yükseklikten süzülürken Alanya'nın tarihi dokusunu ve eşsiz manzaralarını keşfedebilirsiniz. Alanya'da yamaç paraşütü yaparken aynı zamanda güzel bir tatil deneyimi de yaşayabilirsiniz. 5- Bozcaada, Çanakkale: Türkiye'nin en büyük adalarından biri olan Bozcaada, yamaç paraşütü için sıradışı bir yerdir. Ada, Ege Denizi'nin ortasında yer aldığından dolayı rüzgarlar ve termik aktivite açısından mükemmel bir konumdadır. Bozcaada'da yamaç paraşütü yaparken sadece güzel manzaraları değil, aynı zamanda tarihi kaleleri ve şarap bağlarını da keşfedebilirsiniz. Ada aynı zamanda sakin ve huzurlu atmosferiyle de dikkat çekmektedir. Yamaç paraşütü maceranıza doğru hareket etmeden önce tatilinizi planlamak için ihtiyacınız olan her şeye hepsiburada. com üzerinden ulaşabileceğinizi de hatırlatalım. Ayrıca hazır Babalar Günü yaklaşıyorken, Babalar Günü hediyesi için de hepsiburada. com üzerinden iPhone 14 Pro Max veya iPhone 14 Pro modellerine ulaşabilirsiniz.


Atlas'tan Tevfik Taş ve fotomuhabiri Tolga İldun, bundan iki yıl önce Marmaris'i neredeyse adım adım dolaşmıştı. O yeşil derya artık zift rengi. Aynı ekip, 2021 yangınlarında yaklaşık 13 bin hektarı yanan Marmaris'e gitti ve o cehennem gibi yazı Marmarislilerden dinledi. Sabah. Marmaris kıyılarında kayaların, kumların, boşlukların renkleri havadan ve denizden gelen ışıkla andan ana değişiyor. Bu kıyılardaki ormanlar, çok yakın zamanlara kadar ikiye ayrılırdı: İnsanın yürüyerek ya da herhangi bir araçla erişebildiği ve insanın ayağının erişemediği... Bu kıyıların bütün ormanları şimdi yangınların eriştiği ve yangınların henüz erişemediği "çok az alan" sözü eklenerek ikiye ayrılıyor. Muğla Marmaris'e bağlı Bayır ile Osmaniye köyleri arasında yanmış ormanların içindeyim. Yerden göğe uzanan, milyonlarca, milyonlarca zift sütununun arasındayım. Her biri yaklaşık 20 ile 35 metre uzunluğunda milyonlarda yanık mızrak... Kutsal kitapların cezalandırma sözleri devasalaştırılarak yaratılmış bir cehennemden artakalana bakıyorum. Ormandan söz eden kaynakların ortaklaştıkları tanım özetle şöyledir: Belirli yükseklikteki ve büyüklükteki çeşitli ağaçlar, çalılar, otsu bitkiler, mantarlar, mikroorganizmalar, böcekler ve hayvanlar bütününü bir arada barındıran toprak parçasında, genellikle doğal yollardan oluşmuş kara ekosistemi. Bunların tümünün yanık evrenindeyim. Biliyorum, orman aynı zamanda yangın demektir. Doğanın dengesinde ve işleyişinde var bu. Yıldırım düşer ve orman yanar. İnsan gibidir orman, nasıl değişik nedenlerle ateşimiz çıkar ve kendimizi cayır cayır yanar hissedersek kuraklıkla, iklimsel değişikliklerle doğanın ateşi çıktığında da ormanlar yanabiliyor. Biliyorum. Bilimsel veriler, Akdeniz orman ekosisteminin milyonlarca yıldan beri yangınlarla evrimleştiğini söylüyor; yangınlar, ne kadar büyük ve korkutucu olurlarsa olsunlar, Akdeniz ormanları için bir tehdit değil, tam tersine onların ekolojisinin bir parçasıdır. Sesler duyuyorum, duyuyorum ama anlamıyorum. Bilim dünyası "ormanlar, biz insanlar henüz yokken, bizden milyonlarca yıl önce var oldu" diyor ve ekliyor: "Orman yangınları 420 ile 250 milyon yıllık bir tarihe sahiptir." Lakin, o zamanlar ne insanlar, ne de yanmış ağaçları kesenler vardı. Şimdi, "orman kendini daha hızlı yenilesin de insanlık oksijensiz kalmasın" diye temizleniyor. Çadırı, Marmaris Yangın Gözetleme Kulesi'nin aşağısındaki düzlüğe kuruyoruz. Geceyi beklemiyor yanmış orman, akşam alacasıyla büyüyor karanlığı. Gece boyutsuz bir kütle. Yanımızda yüksek gerilim hattı direği var. Üstte teller bağlantı yerlerinden cızırdayıp duruyor. Bu cızırdayan teller var ya, işte bunlar birçok ormanın "faili meçhul" katilleridir. Cumhuriyet'ten Tüncay Mollaveisoğlu'nun, Tarım Orman İş Sendikası Genel Başkanı Şükrü Durmuş'la yaptığı söyleşi bu bakımdan da önemli. "Ormanlarla ilgili yetkili kurumlar, 2021'de 200 bin hektar ormanı yok eden yangınların büyük çoğunluğunu kayıtlara 'faili meçhul' olarak geçti. Oysa pek çok yangın, enerji nakil hatlarındaki bakımsızlıktan kaynaklanmaktadır. Orman Genel Müdürlüğü yetkilileri, enerji nakil hatlarındaki sözleşmeleri yok sayıyor, enerji şirketlerini koruyor. Nakil hatlarındaki bakımsızlığı defalarca bildirdik. Yangına neden olacak dedik. Dinlemediler" diyor Durmuş. O bunları söyler, ben bu satırları yazarken Datça ve Çeşme ormanları yanıyor. Bu çalışma boyunca bizi dağ bayır dolaştıran, bütün bu yangın yerlerine bizimle yeniden girip çıkan Hüseyin Ergin'le buluşuyoruz sabahleyin. Ergin, Marmaris Belediyesi'nde zabıta olduğu için bölgenin girdisini çıktısını iyi biliyor ve bu bize çok zaman kazandırıyor. Yangın kulesinin olduğu tepeden bakıyorum ormanlara. Biz, çoğunluğu herhangi bir ütopyaya sahip olmayan insanların yarattığı bir distopya, bu uçsuz bucaksız ormanlarda olanca vahşetiyle sergilenmiş. Kuru bir rüzgar esiyor. Uğulduyor yangın ormanları. Nefti siyah. Uğulduyorum. Kumlubük'te işletme sahibi Süleyman Tuna, "Çadırları buraya kurun" diyor, "pek çok yere yakın olursunuz." Arkamızda kocaman bir dut ağacı var. Bu ağaç kimi yaban domuzu ailelerinin beslenme kaynağı. Alacakaranlık basınca, çoluk çocuk toplanıp dut yemeye geliyorlar. Yok kimseye bir zararları. Siz açıkta yiyecek bırakmazsanız, bakmazlar bile size. Kendi alemleri yetiyor onlara. Pebble adlı işletmenin çalışanları da tanıdıktan, ahbaptan sayıyor onları. Süleyman Bey, "Siz o yangın günlerinde görecektiniz buraları. İnsanlar helak halde burada şezlonglarda sabahlıyordu. Hiçbir insanın yüzü kendi yüzü değildi. Hepimiz yüzümüzü, bakışımızı kaybetmiştik" diyor.


Yarasaların kökeni günümüzden 54 milyon yıl öncesine erken eosen dönemine kadar dayanır. Yarasalar diğer birçok memeliye göre erken evrimleşmiş ve nispeten az değişim göstermiştir. Bu zaman aralığında virüslerde yarasalarla beraber evrimleşti. Virüs konakçı ilişkisi geliştirdiler. Yarasaların virüslerle beraber anılmasındaki neden nedir? Evet, yarasalar kuduz, hanta, sars gibi birçok zoonoz etkenin konakçısı. Dünyadaki tüm canlı formları virüs barındırır; yarasalar da istisna değildir. Ancak yarasaları virüslerle ilişkilendirilmesinde orantısal ön plana çıkaran bazı nedenler var. Dünyadaki memeli türlerinin dörtte birini yarasalar oluşturur. Sadece bir mağarada milyonlarca yarasa bir arada bulunabilir. Yarasaların büyük koloniler halinde yaşamaları, tüneme davranışları ve barındıkları ortamların koşulları hastalık etkenlerinin yayılmasını da kolaylaştırır. Uçabiliyor olmaları da etkenleri farklı türlere bulaştırabilme imkanı verir. Yarasalar kış uykusuna yatan memelilerdendir. Avladıkları böceklerin bulunmadığı dönemleri kış uykusunda geçirirler. Daha ılıman bölgelerdeki yarasalarda bu kış uykusu davranışını günlük olarak yapar. Dinlenme saatlerinde vücut sıcaklığını dış ortam sıcaklığına kadar indirerek metabolizmalarını yavaşlatır ve ciddi bir enerji tasarrufu sağlarlar. Aslında bu özellik virüsler için de bir fırsattır. Bu sayede yarasaların kanında hızlıca çoğalma fırsatı bulurlar. Böcekle beslenen küçük memeliler ömürlerinin oldukça kısa olmasıyla bilinir. Ancak bu durum yarasalar için geçerli değildir. Yarasalar 25 yılı aşkın bir yaşam süresine sahip olabilir. Bu yaşam süreleri boyunca taşıdıkları viral etkenleri yavrularına, kendi türünden bireylere ve başka türden canlılara bulaştırabilir. Yarasaların bağışıklık sistemleri de diğer türlerden farklı değildir. Virüslerin kuluçka süreleri türden türe değişebilir. Virüsler konakçısı olduğu canlıda uzun süre hiç semptom göstermeden bulunabilir. Yarasalar da bu hastalık etkenleri sonucu hayatını kaybeder. Ancak büyük sürüler de bu kayıplar telafi edilir. Asıl sormamız gereken soru bu yeni tip virüsler zaten hep yarasalarda vardı. Peki; neden şimdi ortaya çıktı. Cevabı doğanın girmememiz gereken yerlerine girdik. Yarasalar ve diğer birçok türün yaşam ortamlarını tahrip ettik, parçaladık. Bu bulaşıcı hastalıklardan korunmanın birincil yolu bu etkenlerle hiç karşılaşmamak. Yarasalar ve diğer tüm canlıların yaşam ortamlarını korumak aslında kendimizi bu salgınlardan korumanın da birincil yolu. Aksi halde daha varlığının bilmediğimiz ve etkisi çok daha yıkıcı yeni hastalık etkenleriyle karşılaşabiliriz.


Yaz şartlarında kamp başkadır ve güneşi de dikkate alarak farklı bir hazırlık gerektirir. Bu tadına doyum olmayacak, doğanın uyanışını keşfedeceğimiz gezilerin hazırlık listelerinde de bazı olmazsa olmaz maddeler var. Kamp sırasında, doğa şartlarında her besine ulaşmanız mümkün olmayacak. Dolayısıyla, çantamızda c vitamini, d vitamini, magnezyum, çinko gibi vücudun dinç ve sağlıklı kalması için gerekli vitamin ve mineral takviyelerinin bulunması faydalı olacaktır. Ancak bunları bilinçsizce kullanmak yerine doktorunuzun tavsiyelerini dikkate almalısınız. Evet artık herkes akıllı telefonla yaşıyor ve zaten onları yanımızdan ayırmıyoruz ancak bir doğa gezisi sırasında, fotoğraf ve video çekmek söz konusu olduğunda, akıllı telefonların kameraları büyük önem kazanıyor. Eğer eski model ve kamera özellikleri güçsüz kalan telefonunuzu bu yakınlarda değiştirmek için planlar yapıyorsanız, bu güncellemeyi gezilerinizden önce yapmanızı tavsiye ederiz. Böylece büyük emek ve maddi imkanlarla gerçekleştireceğiniz gezilerinizde çok daha kaliteli fotoğraf ve videolar elde etme şansı yakalayacaksınız. Kamer kalitesi açısından akıllı telefonları değerlendirmek gerekirse, Poco X3 PRO veya Huawei P40 Lite ya da iPhone 12 PRO Max gibi gelişmiş tavsiye edilebilir. Telefonlarınız, tabletiniz, laptopunuz için şarj cihazları elbette listede yer alacak. Ancak sadece prize takacağınız şarj cihazları değil, powerbank cihazları ve hatta güneş enerjisiyle şarj imkanı sunan bazı teknolojik eklemeleri de listenize dahil etmelisiniz. Eğer doğa gezisi ve kamplar için yola çıkacaksınız, gideceğiniz bölgenin detaylı bir kağıt haritasını da çantanızda bulundurmanız faydalı olur. Evet artık her şey dijital ve haritalara da dijital olarak ulaşıyoruz ama dijital cihazların pili bitebilir, suya düşebilir, ıslanabilir, yere düşüp kırılabilir, her şey olabilir... Çok da iyi tanımadığınız bir coğrafyada haritasız bir başına kalmak sonra size büyük külfet çıkarabilir. O haritaları bir kağıda basın ve su geçirmez şekilde çantanızın bir gözünde saklayın deriz. Güneş koruması aslında yaz kış çantanızda bulunması gereken bir önlem. Ancak güneşten korunmayı sadece bahar ve yaz aylarındaki güçlü güneşe karşı koruma kremleri olarak düşünmeyin. Gözlük, şapka, tente gibi sizi güneşin ışınlarından, parlamalarından koruyacak diğer tüm önlemleri de almalısınız. Eğer su kaynağından uzakta bir noktada kamp kuracaksınız, sık sık su kaynağına yürümek zorunda kalmamak için, fazladan su depolamanıza imkan sağlayacak, portatif, hafif ama yüksek hacimle su alacak seçenekleri değerlendirmelisiniz. Gerekiyorsa, katlanıp taşınabilecek ama açtığınızda 10-20 litre su alabilecek esnek su depoları kullanabilirsiniz. Yaz sıcağında suya çok ihtiyaç duyacağınızı unutmayın.


Türkiye, doğal güzellikleri, geniş coğrafyası ve iklimi ile doğa sporları tutkunları için muhteşem bir ülke. Doğaya teslim olmak isteyenler için 5 aktiviteyi bir araya getirdik. Yamaç paraşütü, Türkiye'deki en popüler doğa sporlarından biridir ve Ölüdeniz, Fethiye'de bu aktivite için ideal bir lokasyondur. Burası, güzel kumsalları, kristal berraklığındaki suyu ve yüksek uçurumlarıyla ünlüdür. Babadağ eteklerinden yapılan yamaç paraşütü ile yüksekten muhteşem bir manzara seyredebilirsiniz. Antalya, Türkiye'nin en popüler tatil beldelerinden biridir ve rafting yapmak için ideal bir lokasyondur. Köprülü Kanyon, Antalya'nın doğal güzellikleri arasında yer alır ve su sporları meraklıları için mükemmel bir yerdir. Burada yapabileceğiniz rafting turları, heyecan dolu bir macera sunar ve unutulmaz anılar bırakır. Türkiye'deki en güzel milli parklardan biri olan Aladağlar Milli Parkı, dağ bisikleti yapmak için ideal bir lokasyondur. Burası, muhteşem manzaraları, yemyeşil ormanları ve doğal güzellikleriyle ünlüdür. Dağ bisikleti turları, parkın çeşitli yamaçlarından geçer ve doğayla iç içe olmanın tadını çıkarmanızı sağlar. Antalya, tırmanış meraklıları için de ideal bir lokasyondur. Geyikbayırı, Antalya'nın doğal güzellikleri arasında yer alır ve Türkiye'nin en popüler tırmanış noktalarından biridir. Burada yapabileceğiniz tırmanış turları, hem tecrübeli tırmanıcılar hem de yeni başlayanlar için uygundur. Kapadokya, Türkiye'de turistleri en çok cazip eden noktalardan biridir. Trekking yapmak için de ideal bir lokasyondur. Burası, tarihi yerleri, doğal güzellikleri ve peri bacaları ile ünlüdür. Trekking turları, burada çok popülerken, eşsiz taş otelleri de turistleri çeker. Sabahları havalanan sıcak hava balonlarını da resme katarsanız, Kapadokya surreal bir tablo gibi anılarınızda unutulmaz bir yer kazanacaktır. Çok zengin ürün seçenekleriyle her ihtiyaca cevap veren alışveriş platformu hepsiburada. com, doğa sporları konusunda da aradığınız her ürünü sunuyor. Ayrıca dilerseniz laptop fiyatları hakkında araştırma yapabilir veya yeni bir Samsung tablet satın alabilir ya da Samsung telefonlar için arama yapıp telefonunuzu değiştirebilirsiniz.


Gezegenin bir yerlerinde henüz tanışmadığımız bir virüs bizi bulmadan önce, biz onu bulabilir miyiz? Bilim insanlarını doğada virüs avına çıkaran bu sorunun ardında, virüslerle acı dolu tarihimiz yatıyor. Kan örneği iki sebeple Antwerp'e gönderilmişti. Öncelikle, Antwerp Tropik Tıp Enstitüsü o günlerde dünyanın tropik hastalıklar konusunda en yetkin merkezlerinden biriydi. İkinci neden, Zaire'nin, 1960'ta bağımsızlığını elde edene kadar Belçika'nın sömürgesi olmasıydı. Yani bilimsel, kültürel, ekonomik ilişkiler hala çok güçlüydü ve ülkede birçok Belçikalı misyoner yaşıyordu. Bu misyonerlerin önemli bir kısmı da Flaman bölgesinden çıkıyordu. Şehrin misyoner yetiştirme geleneği, burada büyüyen çocuklar için uzakları çekici hale getiriyordu. O çocuklardan biri de Kongo'nun bağımsızlığı sırasında 11 yaşında olan Peter Piot'ydu. Tek hayali, "dünyanın en sıkıcı yeri" olarak gördüğü Flaman bölgesinden bir gün gitmekti. Maceraya açılmak, dünyayı görmek, kaşif olmak istiyordu. Ancak dünyada geriye keşfedilecek pek bir şey kalmamış olması canını sıkmıyor değildi. Keşif merakı en sonunda onu tıbba yönlendirdi. Doktor oldu ve uzmanlık alanı olarak mikrobiyolojiyi seçti. Genç bir alan olan mikrobiyolojinin temelleri 19'uncu yüzyılın sonlarında aşı geliştirme çabalarıyla atılmış ve 20'nci yüzyılın ortalarına kadar birçok tıbbi keşfin merkezinde yer almıştı. 1967'ye gelindiğinde, dönemin ABD sağlık bakanı William Stewart "bulaşıcı hastalıklar defterini kapatmanın zamanı geldi" diye gururla açıklama yapıyordu hatta. Batı dünyasında çocuk felci, tifo, kolera ve kızamık tarih olmuştu. Savaşlardan bile fazla sayıda insanı öldüren çiçek hastalığı da çok geçmeden listeye eklenecekti. İşte bu "apaçık gerçek"ten dolayı, 1974'te Peter Piot'yu arkadaşları ve çevresi, "mikrobiyolojinin geleceği yok" diye kararından caydırmaya çalışıyordu. Ama Piot onları değil, içindeki kaşifi dinledi. İki yıl sonra, çalıştığı laboratuvara Zaire'den gelen kan örnekleri ve devamında yaşananlar, doğru seçimi yaptığını gösterecekti. Antwerp'te incelenen kan örneği bilinen hiçbir virüsle eşleşmemiş ve "yeni bir virüs" kaygısıyla bir kişinin acilen Kongo'ya gitmesi gerekmişti. Piot hemen gönüllü oldu ve Kinşasa'ya bir uçak bileti aldı. Aceleden pasaportunun süresinin dolduğunu bile fark etmemişti. O günlerin daha esnek uluslararası seyahat ikliminde uçağa binmeyi de, sınırdan geçmeyi de başardı. Başkent Kinşasa'da buluştuğu meslektaşları ile salgının kalbindeki Yambuku köyüne geçerek, hastalığın kaynağını araştırmaya başladı. Ülkenin yağmur ormanlarında köy köy gezerken, virüsün, hamile kadınlara vitamin aşısı yapan Belçikalı rahibenin yeniden kullanımlı enjeksiyonları ile bir kadından diğerine yayıldığını tespit ettiler. Piot, kan örneğini Belçika'ya gönderen Kongolu doktor Jean-Jacques Muyembe ile karşılarındakinin yeni bir virüs olduğunu keşfeden iki kişiden biri olarak, henüz 27 yaşında tıp dünyasının en önemli isimlerinden birine dönüştü. Virüs ise ilk kez görüldüğü, bölgedeki Ebola Nehri'nin adıyla anılacaktı artık. Salgını kontrol altına almak 26 gün sürdü. Bu sırada virüsü kapan doktor Muyembe sağ kalabildi, ancak 318 kişiden 280'i (yüzde 88 ölüm oranı) yaşamını yitirdi. Ebola'nın hala kanıtlanmış bir tedavisi yok, deneysel aşı çalışmaları sürüyor. Afrika'da zaman zaman salgınlara yol açıyor ve belirli yöntemlerle kontrol altına alınıyor. Kesin kaynağı bilinmemekle birlikte, meyve yarasalarının virüsün doğal taşıyıcısı olduğu sanılıyor. İlk kez 1981 yılında Los Angeles'ta beş eşcinsel erkekte klinik olarak tespit edilen bu virüs, bağışıklık sistemine saldırarak devre dışı bırakıyordu. Virüsün tespit edilen ilk kurbanlarının çoğunun "gay" olması nedeniyle hastalık, Gay İlintili Bağışıklık Eksikliği anlamında GRID diye anılmaya başladı. Peter Piot, bu gizemli hastalık hakkında dünyayı ilk kez derli toplu bilgilendiren raporun hazırlanmasına öncülük etti. Bir önyargının çöpe atılmasında da payı büyüktü: Bu hastalığa sadece gay'ler veya eroinmanlar değil; heteroseksüeller de yakalanıyordu. Hastalığın adı, Edinilmiş Bağışıklık Eksikliği Sendromu anlamında, kısaca AIDS olarak değiştirildi. Piot, sonraki 30 yıl AIDS mücadelesinin küresel liderliğini yaptı. HIV virüsünün insana, Kamerun'da şempanzelerden geçtiği sanılıyor. HIV bulaştığı 75 milyon kişiden 32 milyonunun ölümüne yol açtı. Virüs vücutta yok edilemese de ilaçlarla kontrol altına alınıyor. En başta, sayımızdaki büyük artış. Türümüzün nüfusunun 1 milyara ulaşması tam 300 bin yıl aldı. Buraya ulaştıktan sonra, sadece bir yüzyılda 6 milyar daha arttı. Bu yüzyılın bitiminde, bu sayıya 4 veya 5 milyar daha eklemiş olacağız. Bir diğer neden, küreselleşme. Dünyanın ayrı uçları arasında 7/24 yapılan uçuşlar da bir salgını kolayca pandemiye dönüştürebiliyor. Milyarlarca insanı besleyen endüstriyel gıda üretimi; sığır, tavuk, domuz gibi besi hayvanlarının üretimindeki muazzam artış da doğal bağışıklığımızın olmadığı virüslerin bize ulaşma ihtimalinde muazzam bir artış yaratıyor. Ama en önemli neden, gezegenin doğal yapısını bozacak düzeydeki müdahale kapasitemiz. Ormanlarda, özellikle de yağmur ormanlarındaki hızlı tahribat, insanı tehlikeli virüslerle temasa geçiriyor. HIV, Ebola, Zika, sarı humma ve daha birçokları yağmur ormanlarındaki canlılardan insana geçti. 2009 yılında, "virüs avı" için oluşturulan PREDICT projesinin üyelerinden ve küredeki önde gelen virüs avcılarından profesör Kevin Olival, 2017'de Malezya'nın Borneo Yağmur Ormanları'na götürdüğü gazetecilere, "bu virüsler yeni değil" diyordu, "sadece onlardan yeni haberimiz oluyor." Öyle ya, yarasalar, maymunlar, kemirgenler, türümüz için öldürücü olabilen bu virüsleri binlerce yıldır taşıyor. Bugün tehdide dönüştülerse, sebebi insanın yağmur ormanlarına müdahalesi. Son 40 yılda Borneo Yağmur Ormanları'nın üçte biri yok edilerek, yerine ucuz bitkisel yağ elde etmekte kullanılan palmiyeler dikildi. Amazon Ormanları soya fasulyesi veya şeker kamışı tarlası, Kuzey Amerika'da ormanlar banliyö siteleri inşa etmek için yok ediliyor. Ekosistem uzmanı Barbara Han bunu, virüs dolu balonlara iğne batırmaya benzetiyor. Virüslerin canlı olup olmadığı tartışmalı. Bakterilerden farklı olarak, kendi başlarına yaşayabilecekleri bir hücre düzenekleri yok. Kendilerini kopyalayıp çoğaltmak için canlı hayvan hücrelerine muhtaçlar. İnsan da bir hayvan türü olarak onlar için aynı işlevi görüyor. PREDICT'in kurucusu biyolog Dennis Carrroll, "virüslerin bizi enfekte etme amaçları ile yarasayı enfekte etme amaçları aynı'' diyor. Varoluş açısından bıçak sırtı bir denge bu; yerleştikleri bünyeyi öldürdüklerinde kendilerini de öldürmüş oluyorlar. Virüslerle ilgili keşifler derinleştikçe, bu mikrobik evrenin sadece hastalık üretmediği, yaşamı da mümkün kıldığı görülmeye başlandı. 2003 yılında insanın gen haritası tamamlandığında, araştırmacıları bir sürpriz bekliyordu: Bedenlerimiz, retrovirus kalıntılarıyla doluydu. Retrovirüsler, RNA'larını içine girdikleri hücrenin DNA'sından yararlanarak DNA'ya dönüştürebilme yeteneğine sahipler. Böylece o hücrenin DNA'sının, yani genetiğinin parçası haline geliyorlar. Genetik kodlarımızın yüzde 8'ini, milyonlarca yıldır atalarımızın DNA'sının parçası haline gelmeyi başaran bu retrovirus kalıntıları oluşturuyor. Tıpkı fosiller gibi milyonlarca yıllık evrimin kaydını taşıyorlar. Bu bilgiler, virüslere karşı etkin tedaviler geliştirilmesine yardımcı oluyor. Fransız virüs araştırmacısı Thierry Heidmann'ın dediği gibi, virüsler hiç sormadığımız sorulara bile yanıt verebiliyor. Bu soruların en popülerini California Üniversitesi profesörü Luis Villarreal 2004 yılında yazdığı bir denemede sordu: "Virüsler bizi insan yapıyor olabilir mi?" Villarreal, memelilerin doğum yapma yeteneği kazanmasında virüslerin belirleyici olduğu savını gündeme getiriyordu. 2000 yılında, insanın gen haritasında protein şifresi içeren bir gen dikkat çekmişti. Sadece kadınlarda, plasentanın rahimle birleştiği yerdeki hücrelerde bulunan bu gene "syncytin" adı verildi. Bu gen olmadan ceninin beslenmesi mümkün değil. Syncytin, insanın virüslerden transfer ettiği bir gendi. Primatlarla ortak atalarımıza bulaşan bir virüs sayesinde genetiğimizin bir parçası olmuştu. Darwin'in doğanın her yerinde aradığı en önemli kanıt, içimizdeydi. Virüslerin yanı sıra yaban yaşamın da, özellikle yarasaların düşmanımız olmadığına dikkat çekme ihtiyacı hissediyor profesör Kevin Olival. Yarasalar, kısıtlı bir perspektiften bakıldığında dünyanın en tehlikeli hayvanları; tükürüklerinde, kanlarında, derilerinde çok sayıda öldürücü virüs taşıyorlar. 100 milyon yıllık evrimsel adaptasyon sürecinde, diğer hiçbir memelinin geliştiremediği ölçüde virüslere bağışıklık kazanmışlar. Uçabilmeleri, onlara virüsü çok geniş alanlara yayma potansiyeli sağlıyor. "Peki, yarasalar bu kadar tehlikeliyse neden öldürmüyoruz onları" sorusuna, "bu, çok kötü bir fikir" yanıtını veriyor profesör Olival: "Yarasaların doğal çevre için yararlarını saymakla bitiremeyiz." Yarasalar olmasa, gezegenimiz yağmur ormanlarına sahip olamazdı örneğin. Yarasalar, 500'den fazla ağaç ve çiçek çeşidinin ana polen taşıyıcısı. Sayısız bitkinin tohum saçıcılığını yapıyorlarlar. Eklembacaklılarla beslendikleri için böcek nüfusunun en önemli kontrol mekanizmalarından birini oluşturuyorlar. Ayrıca yarasa kaynaklı birçok salgında asıl bulaştırıcı yarasa değil, yarasalardan virüsü oradan almış bir başka aracı hayvan oluyor. Belçika'da "Baron" unvanıyla taltif edildiğinde, madalyanın tasarımı için kendisine fikri sorulduğunda, AIDS mücadelesinin sembolü kırmızı kurdele ve üzerinde antik Yunan'dan beri kullanılagelen "ken uzelf" sözünün yazmasını istedi. Yani, "kendini bil". İnsanın haddini bilmeyi, ekosistemin yöneticisi veya sahibi değil, bir üyesi olduğunu çok geç olmadan öğrenmesi gerekiyor. Gezegenin bir yerlerinde henüz tanışmadığımız bir virüs bizi bulmadan önce, insanın doğada onu bulması yaklaşımı, virüs avcılığının altın çağını başlattı. Bu yöndeki ilk büyük organize çalışma, California Üniversitesi Veteriner Fakültesi yönetimindeki Obama destekli 200 milyon dolarlık PREDICT projesiydi. Dünyanın virüs haritasını çıkarmayı hedefleyen PREDICT ekibi, onlarca ülkede, yüzbinlerce örnek toplayarak 2 binden fazla yeni virüs keşfetti. Trump yönetiminin bütçe kesintisi üzerine PREDICT, 2018'de uluslararası ölçekli Global Virome Projesi'ne evrildi. 3-5 milyar dolara mal olması öngörülen 10 yıl süreli proje, en az 1.5 milyon virüsü bilinir hale getirmeyi hedefliyor. Bu virüslerden 600-800 bininin zoonotik olduğu, yani hayvandan insana geçebildiği düşünülüyor. Dolayısıyla, henüz keşfedilmemiş, ama her an pandemi yaratabilecek patojeni, ya da sağlık otoritelerinin kullandığı jargonla "Disease X"i daha başlamadan bulmak ana amaç. Virüs avcıları, Temmuz 2018'de Güneydoğu Asya'da yarasalarda iki yeni virüs keşfetti. Bu virüsler, 2003 yılında SARS ve 2012'de MERS salgınlarına neden olan koronavirüs ailesindendi ve pandemi yaratma potansiyelleri vardı. Daha sonra Çin'de, bazı koronavirüs türlerinin yarasadan insana geçtiği tespit edilecek, ancak bu vakalar, ya çok yerel kalarak salgına dönüşmeyecek, ya da hiç saptanamayacaktı. Bilim insanlarının pek çok uyarısı gibi, bu uyarıları da gündemde yer bulamadı. Ta ki 2019 yılı Aralık ayına kadar... 30 Aralık günü, Vuhan Viroloji Enstitüsü uzmanlarından Çinli biyolog Shi Zhengli'nin telefonu çaldığında Şanghay'da bir konferanstaydı. Çin Salgın Hastalık Dairesi, Vuhan'da yeni koronavirüsün yol açtığından şüphelenilen bir salgın tespit etmişti ve laboratuvarın derhal konuya eğilmesini istiyordu. Doktor Shi "koronavirüs" adını duyduğunda hiç şaşırmadı. Salgın tam da korkulduğu gibi gelişmişti. Yarasa dışkısından, tükürüğünden veya kanından virüsü edindiği sanılan bir başka yabani hayvandan, ona temas eden bir insana geçtiği düşünülüyordu. Covid-19 bir orman yangını gibi önce Çin'e, ardından bütün dünyaya yayıldı. PREDICT'ten sonra Global Virome Projesi'ni kuran biyolog Dr. Dennis Carroll, "mağduru oynamayı bırakalım" diye isyan ediyor, "koronavirüsün hayvanlardaki varlığını bir yıl önce öğrenmiştik. Artık maalesef içimizde. Onların bize gelmesini beklemek yerine, biz virüslere gitmeliyiz. Yeterli veri tabanı oluşturarak, bir virüs ailesinin tamamına karşı koruma sağlayabilecek genel aşılar geliştirmemiz gerek. Bunu da, virüsleri halen bulundukları ortamlarda tespit edip, tanımadan yapamayız." Bazı bilim insanlarına göre kamuoyu algısını ve politik dünyayı dönüştürmek de virüs avcılığı kadar önemli. Salgınlara karşı bile aşı geliştirilemezken, tropik ormanların derinliklerindeki virüsleri keşfe para yatırılmasını sağlamak oldukça zor. Bununla beraber küresel bir konsensus oluşuyor. Bugün, Afrika'nın en yoksul ülkesinde bile Covid-19'lu birkaç vaka kalırsa, kürenin kalan kısmının güvende olamayacağını öğrenmiş bir dünya var. Günümüzde bu ölümcül virüs, sadece ABD ve Rusya'da iki laboratuvarda saklanıyor. En yüksek düzeyde biyogüvenlik seviyelerine sahip bu laboratuvarlar Atlanta'da bulunan Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezi ile Koltsovo'da yer alan Devlet Viroloji ve Biyoteknoloji Araştırma Merkezi. Her ikisi de DSÖ tarafından sıkı bir şekilde izleniyor. Dünya çiçek hastalığını unutmuş değil. Eylül 2019'da Koltsovo'daki VECTOR'da gaz patlaması kaynaklı bir yangın çıkınca, haberin dünya basınına "çiçek virüsünün tutulduğu merkezde yangın" başlığıyla taşınması bu yüzden. Peki, bu tehlikeli virüs neden tamamen ortadan kaldırılmak yerine saklanıyor? Bilim dünyasını ikiye bölen bir soru bu. Kimi bilim insanları, virüsün kazara bulaşmasıyla ortaya çıkabilecek bir salgına karşı tamamen imhayı savunuyor. Nitekim, dünyada çiçek hastalığından ölen son insan böylesi bir kaza kurbanıydı. 1978 yılında Janet Parker adlı tıp fotoğrafçısı, çalıştığı tıp fakültesi ofisinin alt katında bulunan laboratuvardaki çiçek virüsüne yanlışlıkla temas etmişti. Karşıt gruptaki bilim insanları ise hastalık bir gün yeniden hortlar, ya da kasten ortaya çıkarılırsa, ilaç geliştirmek için eldeki örneklere ihtiyaç duyulabileceği görüşünü ileri sürüyor. Çiçek virüsü bir biyolojik silah olarak herhangi bir devletin, ya da yasadışı örgütün elinde olabilir mi? Bilindiği kadarıyla, hayır. Ancak ABD'nin bu kaygıyla 21'inci yüzyılın başında askerlerini aşıladığı biliniyor. Bir laboratuvar ya da merkezin, aksi karara rağmen bir virüsü imha etmemesi ise "insanlığa karşı işlenmiş suç" sayılıyor ve ekonomik, politik ve askeri yaptırımlara da yol açabiliyor.


Drone'ların fiyatları düşüp kullanımları kolaylaştıkça, drone ile çekim yapmayı tercih edenlerin de sayısı artıyor. Ama drone sahibi olmak belli sorumlulukları da gerektiriyor. Piyasaya ilk çıktıkları dönemde drone'ları eğlenceli bir oyuncak gibi lanse etmeleri, bu algının topluma yerleşmesine neden oldu ancak drone'lar artık bir oyuncak değil ve onları kullanabilmek için hem etik kurallara uymak gerekiyor hem de bazı durumlarda çok ciddi yasal belgeleri bulundurmak gerekiyor ki, bu kurallara uymamak sonu ağır cezalara kadar varan sorunlara neden olabilir. Örneğin, bir drone'u, uçuşa yasak bölgede uçurmaya kalkışmanız, casusluk şüphesiyle tutuklanmanıza ve aylarca tutuklu kalmanıza neden olabilir. Bunu bir de yabancı ülkede yaparsanız, casus olmadığınıza hakimi inandırmanız çok zor olabilir. Ya da bir havalimanı çevresinde drone uçurmaya kalkışmanız halinde, tutuklanmamanızın hiçbir yolu yok ve bu kural dünyanın her yerinde geçerli. Bir drone'u yerden kaldırdığınız anda ağır bir sorumluluk altında olduğunuzu çok iyi bilmeli ve uçuşlarınızı dikkatlice planlamalısınız. Kalabalık bölgelerde drone uçuyorsanız, yarım kiloya varan ağırlığıyla bir drone'un, bir insanın başına düşmesi halinde ölümcül etkileri olabileceğini hatırlamalısınız, ki kalabalık spor aktivitileri sırasında yüksekten düşen drone'lar nedeniyle yaralanan, kafa travmaları geçiren insanların haberlerini internette kolayca bulabilirsiniz. Drone'lar pil kapasitesi kadar uçabilirler ve bu piller, aynı cep telefonlarında olduğu gibi, uzun süre kullanıldıktan sonra eskir, aşınır, kapasitesini kaybeder. Uçuşa başladığınızda yarım saatlik şarjı olduğunu düşündüğünüz drone 8 dakika sonra gücünü kaybedip düşebilir. Düştüğü yer denizin derin bir bölgesi, dik bir yamacın ulaşılması zor bir alanı olabilir. Yakınlara düşse bile parçalanabilir veya daha kötüsü bir insanın, bir hayvanın üzerine düşebilir. Can kaybı yaşatabilir. Bir aracın üzerine düşüp maddi hasar oluşturabilir. Pillere dikkat. Drone'lar tepeden çekim yaparken, çevredeki insanlar ve detaylar küçük göründüğü için dikkatini çekmeyebilir. Ancak yüksek çözünürlüklü bir videoyu durdurup yakınlaştırdığınızda, insanların yüzleri seçilebilir, mahremiyetleri zarar görebilir. Drone çekimlerinizi yayınlarken çevrenizdeki insanların mahremiyetlerini de gözetmek zorundasınız. Bunun için de videolarını geniş ekran bir TV üzerinde yapmanızı ve şüphelendiğiniz noktada videoyu zoom'layarak kontrol etmenizi tavsiye ederiz. Eğer uygun fiyatlı geniş ekran TV'lere ihtiyacınız olursa, Samsung televizyon veya Altus televizyon modellerini ya da HI Level TV modellerini incelemek isteyebilirsiniz. Drone'nunuz ile uzun video çekim maceralarına girişmeden önce güvenli alanlarda uzun denemeler ve alıştırmalar yaparak cihazın tüm özelliklerine ve yeteneklerine hakim olduğunuzdan emin olun. Böylece büyük emekler ve maliyetler ödeyerek gerçekleştirdiğiniz bir gezi sırasında, drone'unuzu ve değerli görüntülerini kaybetme riskini en aza indirirsiniz. Gezilerinizde çantanızı düzenlerken ve sırtınızda taşıyacağınız yükü planlarken, drone'un ağırlığı ve akseuarları için gerekli çantanın hacmi de önemli bir değişken olarak performansınızı etkileyecektir. Uzun yürüyüşler ve zor tırmanışlar gerektiren gezilerde drone taşımak çok mümkün olmayabilir ya da bu tür geziler için daha düşük profilli, daha düşük fiyatlı, daha hafif ve küçük hacimli drone'lar tercih edebilirsiniz. Bu drone'ların performansları çok düşük olacaktır ancak doğru planlamayla yeterli görüntü alıp drone'u yeniden çantanıza yerleştirebilirsiniz. Fakat iki, üç, dört bin dolarlık değerli ve ağır bir drone'u taşımak zorunda kaldığınız zor bir yürüyüş sizin için bir kabusa dönüşebilir. Ya da drone'ununuz sağlıksız taşıma koşulları nedeniyle hasar görebilir. Her aktiviteye de her drone gitmez.


Peru'nun antik Nazca Ovası ve çevresinde 168 yeni Nazca çizgisi bulundu. Amerika'nın Kolomb öncesi dönemi sanatının ünlü sembolleri olan jeoglifler, bilindik adlarıyla Nazca çizgileri, çöle kazınmış düz hatlar, geometrik figürler, hayvan ve bitki desenlerinden oluşuyor. Tarihi 2 bin yıl öncesine kadar jeoglifler sadece havadan bakıldığında tam olarak görülebiliyor. Japonya'nın Yamagata Üniversitesi ve Peru'dan araştırmacılar, iki yıllık çalışmalarının sonucunda bölgedeki son keşiflerini duyurdu. Araştırma ekibinin başkanı arkeolog Jorge Olano, yeni figürlerin 2 ila 6 metre genişliğinde olduğunu belirtiyor. Nispeten küçük olmaları, çizgilerin yerden de görünmesini sağlıyor. Nazca çizgilerinin tam olarak hangi amaçla yapıldıkları gizemini koruyor. Üstteki fotoğraf: Yeni keşfi duyuran araştırmacılar, bölgedeki madencilik kaynaklı faaliyetlerin çizgileri yıkılma tehlikesiyle karşı karşıya bıraktığını belirtiyor.


Dünya, adeta keşfedilmeyi bekleyen bir hazine gibi. Her coğrafyasında farklı kültürlerin, farklı güzelliklerin bulunduğu yeryüzünde öyle yerler var ki insanın içindeki kaşifi uyandırıyor. Bu yerlerden biri de Güneydoğu Asya'nın incisi Tayland. Egzotik yapısıyla öne çıkan Tayland, yemyeşil tepeleri, bembeyaz kumsalları ve Phuket Adası'nın turkuaz denizleriyle dünyanın en turistik yerlerinden biri konumunda. İşte sizler için özel olarak hazırladığımız ve yeni keşifleriniz için yol gösterici nitelikte olan Tayland-Phuket rehberi. Tayland, sahip olduğu özellikleriyle beraber yediden yetmişe herkes için farklı atmosferler sunuyor. Romantik çiftlerin balayı tatilleri için rahatlıkla tercih edebileceği ülke, aynı zamanda doğa tutkunları için de keyifli bir alternatife dönüşebiliyor. Son derece dinamik bir yapıya sahip olan Tayland, dünyanın dört bir yanından akın eden turistlerle birlikte günümüzde tam bir turizm cenneti olmuş durumda. Tayland turu fiyat çeşitliliği ile de her bütçeye hitap etmeyi başarmakta. Bu da ister istemez ülkede yapılabilecek aktivite olanaklarının çeşitlilik göstermesi ile sonuçlanıyor. Tayland tatil turu ile birlikte hayatınızda belki de daha önce hiç deneyimlemediğiniz yeniliklere hazırlıklı olun. Uzak Doğu dövüş sanatlarından kabile gezilerine, fil bakıcılığından tropik orman keşiflerine kadar sayısız aktiviteyle dolu bir gezi sizi bekliyor olacak. Phuket, Tayland'ın en meşhur duraklarından biri konumunda. Adeta "Egzotik" kelimesinin karşılığı olan ada, baştan çıkarıcı manzaraları ve destinasyonları ile insanın gerçeklik algısını kaybettirecek güzellikte bir yer. Phuket, aslında iki farklı bölgeye ayrılmış durumda. Birisi Old Town olarak bilinen ve şehrin ilk kurulmaya başladığı eski şehir bölgesi. Diğeri ise tamamen turizm odaklı, daha çok doğa ve plajlarıyla ünlü bölge. Biz daha çok doğa kısmına yoğunlaşacağız. Phuket turu her şey dahil konseptinde kesinlikle görülmesi gereken yerlerden biri şüphesiz Phang Nga Milli Parkı. Phuket'ten hareket eden turlar ile ulaşılabilen park, kalker tepeleriyle çevrili bir körfez içerisine kurulu. Çevresi Mangrov Ormanları ile kaplı olan park, muhteşem manzaralara ev sahipliği yapıyor. Bir diğer ünlü destinasyon ise Phi Phi Adası. Leonardo Di Caprio'nun başrolünde olduğu The Beach filminin çekildiği plajın da görülebileceği ada, beyaz kumsalı ve dalış için elverişli yerleriyle ünlü. - Maymun Adası: Panwa Burnu'na yakın bir konumda bulunan adaya yürüyerek ulaşılabiliyor. Adını, ev sahipliği yaptığı maymunlardan alan adada onları sevimli dostlarımızı besleyebilir veya kano turlarına çıkabilirsiniz. - Mu Ko Similan Milli Parkı: Phuket'in masalsı diyarlarından bir diğeri ise Mu Ko Similan Milli Parkı. 11 adayla çevrili olan park, genelde sakin bir atmosfere sahip. Doğanın sessizliğinde yürüyüş yapmak için en ideal yer. Güneydoğu Asya ile ilgili belgesellerde sıkça rastlayabileceğiniz kabilelerden birini Tayland gezilerinizde ziyaret edebilirsiniz. "Uzun Boyun" olarak bilinen Long Neck kabilesi, boyunlarına geçirdikleri epey uzun halkalarıyla ünlü. Geçmişleri Myanmar'a uzanan kabile, Padaunglar olarak adlandırılmakta. Kendilerini yakından tanımak istiyorsanız rotayı doğrudan Ban Mai Soi'ye çevirmelisiniz. Burası bir mülteci kampı aslında. 37 senedir Myanmar'dan kaçıp buraya sığınan Padaunglar, toplamda 20-25 hanelik bir köy kurmuş durumdalar. Oldukça cana yakın bir topluluk olan Padaungların sıra dışı hayatlarına tanıklık etmek, belki de Tayland gezilerinin en çarpıcı deneyimlerinden biri olabilir.


Türkiye uzun yıllardır hayvan ticareti ile yeşil papağan ithal ediyor. Aradan geçen zamanda kasten ve kazara insanlar tarafından doğaya bırakılan bu tür, sert iklimsel koşullara dayanıklı olduğu için doğada hayatta kalıp kentsel alanlarda üremeyi ve popülasyonlar kurmayı başardı. Ancak kentsel alanlarda yeşil papağan sayısının artması üzerine, Tarım ve Orman Bakanlığı ile Çevre Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı'nın türü "istilacı" ilan ettiği ve nüfuslarının azaltılması için bu ilkbaharda yuvalardaki yumurtaların deforme edilmesini planlandığı ortaya çıktı. Ancak söz konusu projede görevli danışmanların türün yumurtlama zamanını bilmemesi üzerine bu seferlik papağan yumurtalarının kurtulduğu ve yavruların büyümekte olduğu bilgisi geldi. Tarım ve Orman Bakanlığı, geçtiğimiz yıl yeşil papağan ithalatını yasakladı. Ancak türün ülke içindeki ticareti devam ediyor. Altı yıldır yürüttüğü vatandaş bilimi projesi Türkiye Papağan Sayımları ile Atlas'ta da zaman zaman yeni bulgularına yer verdiğimiz Gazi Üniversitesi Biyoloji Bölümü'nden Doç. Dr. Esra Per, "İnsan eliyle ülkemize getirilen yeşil papağanlar istilacılıkla suçlanırken, türün ülke içinde ticareti devam ediyor ve kaçak olarak kentsel park ve mezarlıklarda doğadan toplanıyorlar" diyor. Atlas'a yaptığı açıklamada, "Maddi değeri olan ve yaban hayatı kaçakçılığında yeri olan yeşil papağanların popülasyonu, yumurtalara müdahale ile azalmayacaktır" diyen Doç. Dr. Per'e göre, türün ticareti yasaklanmadıkça, kaçakçılık konusunda cezai yaptırımlar artırılmadıkça ve vatandaşlar bilinçlendirilmedikçe popülasyon artmaya devam edecek. Peki, yeşil papağanlara "istilacı tür" diyebilir miyiz? "Ülkemizdeki her yabancı türün öncelikli statüsü 'egzotik'tir. Her egzotik tür 'istilacı' değildir. Hatta popülasyonların artması da bir egzotik türü istilacı yapmaz. Hem egzotik, hem de doğal yayılış gösteren türler ekolojik, ekonomik ve sosyal etkilerine göre istilacı olabilir. Bu aşamada etki değerlendirmesi yapılır. Yeşil papağanların ekolojik, ekonomik ve sosyal etkilerine dair ilk rastlantısal bulgulara papağan sayımları araştırması ile ulaştık. Ancak türün uluslararası düzeyde TR statüsü egzotikten istilacıya geçirilmedi. Çünkü biz bu bulguları nedenleri ile sorgulamaya ve araştırmaya devam ediyoruz" diye yanıtlıyor Doç. Dr. Per.


İklim değişikliği nedeniyle İzlanda'da ilk kez bir buzul yok oldu. Kısaca"Ok" olarak adlandırılan Okjökull buzulu geçen ay tamamen yok oldu. Bilim insanları yok olan buzulun yerine yazılı bir anıt bıraktılar. Anıtta İngilizce ve İzlandaca, "Geleceğe Mektup" başlığıyla şunlar yazıyor: "Ok, özelliğini yitiren ilk buzul oldu. Önümüzdeki 200 yıl içinde tüm buzullarımızı aynı akıbet bekliyor. Bu anıt, ne olup bittiğini ve ne yapmamız gerektiğini bildiğimizi göstermek için dikildi. Gerekli olanı yapmış olsaydık ne olacağını biliyorsunuz. İnsanlar oturdukları yerlerden göç edecekler. Bazı uzak ada toplumları yok olma tehlikesi altında. Su kaynakları radikal olarak azalacak. Kıyılarda yaşayan toplumlar su baskını tehdidi altına girecek.


Yürümek sağlığın e önemli dostu. Dünyanın bir numaralı belası haline gelen obeziteye ve beraberinde yaşadığımız kalp dama problemlerine karşı günlük yürüyüşler büyük önem taşıyor. Bacak baldır bölgemizde yer alan kas kütlesi, insanın en büyük kas kütlesini oluşturuyor. Bu kasları hareket ettirmek için harcadığımız enerji, vücudun diğer kaslarını hareket ettirmek için gereken enerjiden kat kat fazla. Dolayısıyla, bir adım atmak için harcadığımız enerji, vücudumuzun diğer kaslarını çalıştırmak için harcadığımız enerjiden çok daha fazla. Bu da kilo vermek, yağ yakmak, fit kalmak için hareket ederken bize önemli bir avantaj kazandırıyor. Vücudumuzda yağ birikimini engelledikçe de daha sağlıklı bir hayat sürmek mümkün oluyor. Diyabet ve obezite gibi sağlık risklerine karşı büyük önem taşıyan yürüyüşler, psikolojimizi güçlü tutmak için de çok değerli aktiviteler. Yürüyüş sırasında rahatlayan insan zihni, yeniden sağlıklı düşünebilmek için mola verme imkanı kazanıyor. Eğer önemli kararların eşiğindeyseniz, hayatınızda ciddi değişiklikler yapmaya hazırlanıyorsanız, önemli yatırım kararları alacaksınız, uzun vadeli planlar yapıyorsanız, öncelikle uzun yürüyüşlerle zihninizi boşaltmanın ve plan yapmaya bu şekilde başlamanın olumlu etkileri olabileceğini de unutmamalısınız. Ayak sağlığı da vücudun önemli bir parçası. Ağrıyan, acı çeken, biçimsiz ayakkabılar nedeniyle sağlığını kaybeden ayaklar hayatı kısa sürede kabusa dönüştürebiliyor. Herkesin hayatında belki bir dönem, "ayağına vuran ayakkabılar" nedeniyle zor bir dönem geçirdiği olmuştur. İnsanın yürüme kabiliyetini geçici de olsa önemli ölçüde kısıtlayan bu sıkıntılı durum, aynı zamanda yürümenin ne kadar büyük bir özgürlük olduğunu anlamamıza da faydası olduğunu hatırlamak lazım. Yürüyüş denildiğinde elbette ayakkabıların önemi de büyük. Yanlış ayakkabılarla uzun yürüyüşler çıkmak ayak sağlığınız için pek hayırlı olmaz. Her spor dalı için farklı bir spor ayakkabısı bulunduğu gibi, yürümek için de ayyakabılar özel tasarlanmıştır. Doğada, yol dışında yürüyüş yapacaksınız outdoor ayakkabı modelleri arasından seçim yapmalısınız. Spor ayakkabı modelleri erkeğin ve kadınların ağırlığına, duruşuna, ayağını basış açısına göre farklı şekilde dizayn edilirler. Kadınların ayaklarındaki dinamik farklı olduğu için kadınlar için farklı tasarımlar kullanılır. Sporda kadın ayakkabı ve erkek ayakkabı farkı, moda tasarımından çok, fizyolojik farklılıklara dikkat edilerek yapılmış bir ayrımdır. Marka arayışında olan kullanıcılar içinse yüksek kalite standartları içinde üretilen Nike ayakkabı modellerini incelemelerini tavsiye ederiz. Bunun önemini şöyle bir örnekle anlatmak belki daha kolay olabilir. Futbol oynamak için üretilen ayakkabıların, yan daha yaygın bilinen ismiyle "kramponların" tabanlarında toprağı daha iyi kavraması için çivileri varken, topa daha sert ve isabetli vurabilmek için de ayakkabının ucu özel olarak sertleştirilmiştir. Aynı şekilde, dağcılıkla uğraşan sporcular için, kaya tırmanışlarında ayağı oyuğa sokan bir sporcuya alttan destek olması için kalın metal plakalar kullanılabilir. Böylece ayakkabının aşağı doğru kıvrılarak kaymasının önüne geçilmiş olur. İşte yürüyüş ayakkabıları da, yürüyüşü daha sağlıklı kılacak teknolojilerle donanmıştır. Günlük spor ayakkabısı modellerinde de kullanılan bu teknolojiler, ayağın yere bastığında yerden alacağı tepkiyi emerek bacak ve ayak kemikleriyle eklemlerine daha az karşı kuvvet uygulanmasını sağlar. Yani ayak kemiklerini korur. Bunun önemini genç yaşta fark edemeyebilirsiniz ama ileri yaştaki bireylerin, dizlerine takılı koruma bantlarıyla sekerek yürüdüğüne sık şahit olabilirsiniz. Bu sorun çoğu zaman, yıllar içinde kemiklerini ve eklemlerini bu tepkilerden koruyamayan bireylerde gelişen menüsküs gibi sorunların sonucudur. Kısacası, yürüyüş insanı sağlıklı tutar, doğru ayakkabı da insanın çok daha uzun yıllar boyunca, ayaklarının yürümeye devam etmesine destek olur. Bu küçük kuralı aklımızdan çıkarmadan yürüyelim ve uzun yıllar sağlıklı, dinç, fit bir hayat sürelim.


Gaziantep'in Nizip ilçesine 10 kilometre uzaklıktaki Zeugma'nın doğusunda bulunan Muzalar Evi'nde yürütülen kazı çalışmaları tamamlandı. Zeugma'da Muzalar Evi'nde 2007 yılında başlayan ve İş Bankası'nın 2012'den itibaren destek verdiği kazılar, Ankara Üniversitesi Dil Tarih ve Coğrafya Fakültesi Klasik Arkeoloji Anabilim Dalı Öğretim Üyesi Prof. Dr. Kutalmış Görkay başkanlığında bir ekip tarafından sürdürüldü. Kazılarda akademisyenler, arkeologlar, arkeoloji bölümü öğrencileri, restoratörler, sanat tarihçileri ve mimarlardan oluşan 443 kişi çalıştı ve kazı çalışmalarının sonunda Gaziantep Arkeoloji Müzesi'ne 938 eser kazandırıldı. Antik dönemde Seleukos Krallığı'na ait önemli bir askeri ve ticari merkez olan Zeugma, Fırat Nehri'nin üzerinde 20 bin dönümlük bir arazi üzerinde, karşılıklı iki kent şeklinde konumlanmıştı. İÖ 31'den itibaren Roma'ya bağlanmış ve geçit-köprü anlamına gelen "Zeugma" ismini almış, Roma döneminde altın çağını yaşayarak zengin mozaikleriyle adından söz ettirmişti. İS 256 yılında Sasanilerin istilasıyla tahrip edilen kent zamanla terk edildi. Antik kentin en iyi korunmuş konutlarından biri olan Muzalar Evi, yaklaşık 12mx30m boyutlarındaki dikdörtgen bir plana oturuyor. Zengin duvar freskleri ve mozaikleriyle dikkat çeken konut, adını misafir salonlarından birinin taban mozaiğinde betimlenen, Klasik Yunan mitolojisindeki dokuz muzadan alıyor. Mozaiğin ortasındaki büyük madalyon üzerinde epik şiirin esin perisi, baş muza Kalliope betimleniyor. Etrafında yer alan esin perisinden Kleio tarih yazımını, Terpsikhore dansı, Thalia komedyayı, Urania astronomiyi, Euterpe müziği, Eratio lirik şiiri, Melpomene tragedyayı ve Polyhmnia ilahileri temsil ediyor. Kazı çalışmaların tamamlanması nedeniyle, Kazı Başkanı Prof. Dr. Kutalmış Görkay, Türkiye İş Bankası Kurumsal İletişim Koordinatörü Suat Sözen, İş Sanat Genel Müdürü Zuhal Üreten, İş Bankası Kurumsal İletişim Müdürü Bülent Yumuşaker'in katılımıyla bir basın ziyareti gerçekleştirildi. İş Bankası Kurumsal İletişim Müdürü Bülent Yumuşaker, bankanın arkeoloji alanındaki destekleriyle Anadolu topraklarındaki eşsiz arkeolojik zenginliğin bugünkü nesillerle buluşturulmasını ve korunarak gelecek kuşaklara aktarılmasını hedeflediklerini vurguladı. Zeugma Antik Kenti'ne ilk olarak 2000 yılındaki kazılar sırasında katkıda bulunduklarını ifade eden Yumuşaker, Muzalar Evi kazısına ise 2012 yılından bu yana sağladıkları desteğin, arkeoloji alanındaki diğer çalışmalarının da ilk önemli adımını oluşturduğunu aktardı. Bülent Yumuşaker "İş Bankası olarak Antalya'da Patara Antik Kenti, İzmir'de Teos Antik Kenti ve Aydın'da Nysa Antik Kenti'ndeki kazı çalışmalarını da destekliyoruz. 1985 yılından bu yana Kırşehir Kaman'da kazı çalışmalarını sürdüren Japon Anadolu Arkeoloji Enstitüsü'ne de çeşitli katkılar sağlıyoruz. Tüm bu kazı çalışmaları ile gün yüzüne çıkan ve çıkarılacak olan arkeolojik değerlerimizin hem medeniyet tarihine ışık tutacağını hem de dünya kültür mirasına büyük katkı sağlayacağını düşünüyoruz" dedi.


Ayvalık'ta 2 milyon zeytin ağacı bulunuyor. Onları belki insan, belki rüzgar, belki de kuşlar ekti. Kuzey Ege zeytinleri sonbahar güneşi altında olgunlaşırken, Atlas ve Yudum Egemden Ayvalık'ta buluştu; hem hasada katıldı, hem de yabani zeytin, nam-ı diğer delicelerin evcilleştirilmesine tanıklık etti. Üstteki fotoğraf: Ayvalık ile Gömeç'in tam ortasındaki Keremköy'deki geniş bir zeytinlikte, Çamoba Köyü'nden tarım işçileri kısa bir molada. Fransız yazar Georges Duhamel, zeytinin coğrafyasını bu sözcüklerle çizer. Zeytin, Akdeniz'in sayısız çocuğundan biridir. Yabani zeytin ağaçları binlerce yıl önce Akdeniz'in ormanlık alanlarında gelişigüzel büyümüş ve bu geniş coğrafyanın dağına taşına kök salmıştır. İlyada Destanı'nda, bir zeytin ağacının Homeros ile sohbetine şahit oluruz. Ağaç der ki: "Ben herkese aitim, kimseye ait değilim, sen gelmeden önce de buradaydım, sen gittikten sonra da burada olacağım." Bu çok uzak geçmişi nedeniyle, insanın zeytinle ilişkisi tam olarak nerede ve ne zaman başladı, bilemeyiz. Ancak günümüze kalmış bilgi kırıntılarını analiz eden arkebotanik ve genetik uzmanları iki noktada uzlaşır: Bu ilişki ilk insanlarla başlamış ve yabani zeytin, nam-ı diğer delice, ilk olarak Akdeniz'in doğusunda evcilleştirilmiştir. Peki, Anadolu coğrafyasının bu resimdeki yeri nedir? Konuyla ilgili güçlü yanıtlardan biri, yaklaşık 10 yıl önce Fransa Bilimsel Araştırma Ulusal Merkezi'nden geldi. Akdeniz sahili çevresinden toplanan bin 263 yabani ve 534 evcilleştirilmiş zeytinin genetiğine bakan araştırmacılar, ağacın 6 bin ila 8 bin yıl önce evcilleştirildiğini belgeledi. Hatta yabani zeytin ağacının küçük, etsiz ve acı meyvelerinin, daha büyük, daha tatlı ve yağlı meyvelere dönüşmesi ilk kez bugünkü Türkiye-Suriye sınırında görülüyordu. Peki, nasıl? "Zeytin meyvesi doğada ağaç üzerinde yetişir ama toprağa düşerse bundan delice çıkmaz. Çünkü zeytin, yağ içerir. Toprağa düşen meyve -uzun zaman alsa da- sonunda çürür." İşte burada devreye kuşlar giriyor. Örneğin, 24-25 santim boylarında turuncu gagalı kapkara bir kuş olan karatavuk, zeytini bütün halde yutarak meyvenin etli kısmını ve yağını kursağında bir güzel sindiriyor, sindiremediği çekirdeğiyse dışkısıyla dışarıya atıyor. Sonuç: Yağı kalmayan, odunsu kabuğu incelip yumuşamış çekirdek toprakta çimlenebilir hale geliyor. Yani yabanda gezinirken, en olmadık yerlerde, en sarp yamaçlarda, en tekinsiz uçurumlarda boy veren yamru yumru zeytinlerin ilginç konum seçimlerinde, rüzgar ve kuşların da marifeti olabileceği unutulmamalı. İşte bu dağa taşa kök salmış deliceler, zeytini atalarına, yani asıllarına döndürebilen çok önemli bir gen kaynağı. Bu yüzden de sadece Manisa, Aydın, Balıkesir, Muğla vb. binlerce yıllık bir zeytincilik geleneğine sahip yerlerde doğal olarak görülüyorlar. Küçükçakır anlatırken, 30 yıl boyunca Tarım Bakanlığı'nda fidan üreticisi olarak çalıştıktan sonra emekli olan Dursun Bodurcuoğlu da, bize deliceleri nasıl aşılayıp "akıllandırdığı"nı göstereceği "ameliyat masası"nı hazırlıyor. Bugüne dek 30 milyona yakın zeytini aşılamış tecrübeli elleri masaya birer birer "ameliyat aletleri"ni koyuyor. Bıçaklar, makaslar, aşı bantları... "Yaprak", "göz" veya "kalem" denilen aşı tekniklerini süratle uygulamaya başlıyor ardından. Delicenin gövdesine hangi aşı yöntemi uygunsa o tekniği kullanıyor. Aşıyı, yerinden hiç kıpırdamayacak şekilde, delicenin gövdesindeki en uygun noktaya bantla sıkı sıkıya sabitliyor. Aşılama bir tür uzmanlık. "Aşının tutması için havaların ısındığı nisan ve mayıs aylarını tercih etmek gerek" diyor bir yandan. Eğer her şey yolunda gider, delice ve aşısı iyi anlaşırsa, onun tabiriyle zeytinlerin "altı deli, üstü akıllı" olacak. İki farklı ağacın birbirine kaynaştırılması, aslında binlerce yıllık bir gen transferi yöntemi. "Akıllı" denilen türler de özünde birer delice. "Diyelim ki, bir delice arazisinde dolaşıyorsunuz. Bir ağacın yaprağının, meyvesinin farklı olduğu dikkatinizi çekiyor. O ağacı takibe alıyor ve yine o 'deli'lerin arasından seçilen ağaçla bölgedeki diğer deliceleri aşılıyorsunuz" diye açıyor bu noktayı Küçükçakır. Peki, niye akıllandırılıyor deliceler? Çünkü verimsizler. Meyveleri ufak, yağ oranları düşük, tatları acı. Böyle olunca kimse hasat etmiyor yabani zeytini. "Orman ve kamu arazilerinde önemli bir delice popülasyonumuz var. Bu ağaçlar sahipsiz ve meyve verdikleri halde hasat edilmiyorlar" diyor Savola Gıda Türkiye Kıdemli Pazarlama Müdürü Ezgi Nur Tamdoğan. "Kuşkusuz; deliceler biyolojik çeşitlilik açısından son derece önemliler ve korunmalılar. Bir kısmıysa üretime kazandırılabilir. Ancak köylülerin bir günde delice hasadından kazanacakları parayla normal bir zeytin ağacından elde edecekleri kazanç arasında makas farkı var. Normalde bir ağaçtan 5'te 1 oranında yağ alırsanız, delicede bu oran 25'te 1'e iner" diye devam ediyor. Bununla birlikte, zeytin ağacı popülasyonuyla dünya ikincisi olan Türkiye'nin yıllık zeytinyağı üretiminde ilk üçe girememesi deliceleri kaçınılmaz olarak gündeme taşıyor. Şu ana dek aşıların yüzde 85'i tuttu. Zeytinler birkaç yıla meyve verecek. Ama köy ahalisi bu yıl ilk kez Orman Bakanlığı'nın daha önce bölgede aşıladığı zeytinleri topladı ve başta 10 ton olan yağ beklentisini 74 tona çıkardı. İzmir, Muğla ve Balıkesir Orman Bölge Müdürlükleri ile İzmir Zeytincilik Araştırma Enstitüsü'nün de projeye katkı verdiğini belirtip, şimdi Ayvalık ile Gömeç'in tam ortasındaki Keremköy'de bir zeytinliğe uzanalım.


Burun boynuzlu ejderha kertenkelesi yaklaşık 130 yıl önce, İtalyan kaşif Elio Modiglian tarafından Endonezya ormanlarında keşfedilip Cenova'daki bir doğa tarihi müzesine getirilmişti. Burnundan çıkıntı yapan bir boynuz ile dikkat çeken kertenkele, 1933'te harpesaurus modiglianii adını aldı. Ancak şimdiye kadar böyle bir kertenkele bulan kimseye rastlanmamıştı. The Washington Post'un haberine göre, 2018 Haziran ayında Endonezya'nın Kuzey Sumatra'sındaki Toba Gölü'nü çevreleyen dağlık bir bölgede kuş araştırması yapan bağımsız bir yaban hayatı biyoloğu Chairunas Adha Putra tarafından bir süper volkanın kalderasını dolduran gölün yakınında bulunana kadar bu kertenkelenin neslinin tükendiği zannediliyordu. Burada bulunan numune Jakarta'ya gönderiliyor. Biyolog Chairunas Adha Putra bu durumu "İlginç morfolojik özelliklere sahip ölü bir kertenkele buldum ancak ne olduğundan emin değildim" diyerek tanımladı. Araştırmacı Thasun Amarasinghe, bunun Kuzey Sumatra'da bulunan ilk ve tek burun boynuzlu kertenkele türü olduğunu tespit etti. Yaban hayatı biyoloğu Chairunas Adha Putra bir kez daha adaya gitti. Günler süren çalışmaların ardından bir dalda uzanan ve büyük ihtimalle uyuyan burun boynuzlu kertenkeleyi doğasında gözlemlemeyi başardı. Kertenkelenin fotoğraflarını çekti. Bu verileri kullanarak kertenkeleyi 1933'te tanımlanan tür ile karşılaştıran Thasun Amarasinghe, Chairunas Adha Putra'nın gözlemlediği canlı kertenkele ile ölü kertenkelenin aslında aynı, harpesaurus modiglianii türüne ait olduğu sonucuna vardı. Cenova müzesindeki örnekle kıyaslandığında Chairunas Adha Putra'nın bulduğu canlı kertenkele, çevresindeki bitki örtüsüne göre değişme özelliğini taşıyan açık yeşil renge sahip. Thasun Amarasinghe, canlının tehdit hissettiği anda kahverengimsi turuncu bir renge döndüğünü belirtiyor. Sürüngen, genellikle ejderha kertenkeleleri olarak adlandırılan ve sakallı ejderhalar türlerini içeren Agamidae kertenkele ailesine ait. Thasun Amarasinghe ve Chairunas Adha Putra buluntularından dolayı heyecanlı olsa da kertenkelenin geleceği konusunda endişe duyuyor. Amarasinghe "Yaşayan ejderha bir koruma alanının dışında bulundu ve yakınlarda büyük bir orman kaybı yaşanıyor" diyor. Tel Aviv Üniversitesi'nden herpetolog Shai Meiri ise burun boynuzlu kertenkelenin yeniden ortaya çıkmasından önce hiç kimsenin bu türün tam olarak nerede yaşadığını bilmediğini belirtiyor. Ama şimdi kertenkelenin üzerinde çalışabileceğini ve koruma önlemlerinin alınabileceğini söylüyor.


Buzul Çağı'nın avcı-toplayıcıları Avrupa genelinde yüzlerce mağaraya sayısız hayvan resmi çizmişti. Ancak bu çizimlerdeki nokta ve diğer bazı işaretlerin ne anlama geldiği konusundaki yanıtlar yetersizdi. Ben Bacon isimli bir Londralı mobilya tamircisi, işte bu 20 bin yıllık bilmecenin peşine düştü. İnternette ve kütüphanede geçirdiği uzun saatler boyunca, mağara resimlerindeki kimi işaretlerin tekrarlanma periyoduna odaklandı. Örneğin, bazı resimlerdeki Y işaretinin "doğum" anlamına gelebileceğini düşünüyordu. Araştırması ilerleyip bilim çevrelerinin göz ardı edemeyeceği bir hal aldıkça, Durham Üniversitesi ve Londra Üniversitesi Akademisi'nden profesörlerin de dahil olduğu bir ekiple çalışmaya başladı. Balık, sığır gibi hayvanların doğum döngülerini esas aldıklarında, mağara resimlerindeki işaretlerin sayısının aslında bir kayıt olduğunu, Ay takvimine göre hayvanların çiftleşme sezonuna işaret ettiğini fark ettiler. Prof. Paul Pettitt Bacon, "Sonuçlar, sistematik takvimi ilk kullananların Buzul Devri avcı-toplayıcıları olduğunu ve büyük ekolojik olaylara dair bilgileri kaydettiklerini gösteriyor" diyor. Araştırma Cambridge Archaeological Journal'da yayımlandı. Üstteki fotoğraf: Lascaux Mağarası'nın duvarlarındaki tarih öncesi resimlerde de noktalar görülüyor. Mağara, nadiren basına açıldığı bir anda, 2010 yılındadönemin Fransa Cumhurbaşkanı Nicolas Sarkozy ve eşi Carla Bruni'nin ziyareti sırasında görüntülenmiş.


Bazen Ayasofya'nın ulu çınarlarında, bazen Milli Saraylar'ın manolyalarında. Papağanlar kentlerdeki alanlarını günden güne genişletiyor. Vatandaşların gönüllü katkılarıyla yürütülen Türkiye Papağan Sayımları sonucuna göre, şehirlere yayılmış 5 binden fazla papağanımız var. Sevimli görüntüleriyle gönül çelseler de yerli türlere etkileri yakından izlenmeli. Papağanlar doğal olarak tropikal bölgelerde yayılış gösteriyor. Ancak birçok Avrupa şehrinde ve 40 yılı aşkın süredir Türkiye'de, özellikle büyük kentlerin merkezlerinde de karşımıza çıkıyorlar. Bunun temel sebebi, kasten, ya da kazara doğaya bırakılmaları. İnternet temelli vatandaş bilimi çalışması Türkiye Papağan Sayımları da burada devreye giriyor. Bu çalışma ile 2016'dan bu yana 29 ilden, bin 68 gözlemcinin katılımıyla toplam 11 papağan türü saptandı. Papağan sayımları gösteriyor ki, iki papağan türü insan etkisiyle ülkemizde yayılıp doğada üreme popülasyonu kurmuş durumda. Dokuz türe de doğada "kafes kaçkını" olarak rastlanıyor. Yabancı türlerin yerli türler üzerinde olumsuz etkileri olabildiği için papağanların doğada üremeleri aslında istenmeyen bir durum. Çığlığı andıran sesleri bazen rahatsız edici olabilen, yeşil rengi ve uzun kuyruğu ile dikkat çeken yeşil papağanlar İstanbul'da her yerde karşınıza çıkabilir. İzmir, Ankara, Şanlıurfa ve Antalya'daki popülasyonları da her geçen gün artıyor. İskender papağanı da İstanbul'daki yayılış alanını her geçen gün genişletiyor. İri vücudu ve gagası ile kırmızı omuz lekesi onu yeşil papağandan ayırıyor. Dişi bir Lord Derby papağanı da ilk kez kafes kaçkını olarak İstanbul'da Kübra Çolak tarafından gözlendi. Hindistan ve Tibet'te doğal yayılış gösteren türün, ağaç kesimi ve hayvan ticareti nedeniyle küresel ölçekte nesli tehlike altına girmeye yaklaşmış durumda. CITES verilerine göre, bu türün Türkiye'de doğadan toplanmamış ve birkaç nesildir kafeslerde yetişmiş bireyleri hayvan ticareti ile satın alınıyor. - Doğal yayılış alanı Senegal ve çevresi olan Senegal papağanı, günümüzde Hollanda, İngiltere, İspanya, Portekiz, Porto Riko ve Yunanistan'da doğada gözleniyor. Kafes kaçkını olarak İstanbul ve Ankara'da da görüldü. - Avustralya'ya özgü muhabbet kuşu, İngiltere, Fransa, İspanya, Belçika, Hollanda ve İsrail'de doğada gözleniyor. Türkiye'deki gözlemler genellikle ilkbahar ve yaza ait. Bu tür, genellikle sonbahardan itibaren gözden kayboluyor. Antalya'da iki yıl boyunca gözlenen dişi muhabbet kuşunun gündüz vakitlerinde ağaçkakan yuvasında saklandığı, geceleri yabani armut ağacındaki parazit ökseotlarının içinde kaldığı bildiriliyor. Bu şekilde soğuktan, avcı türlerden ve çevresel tehditlerden korunduğu sanılıyor. Ülkemizde kışı atlatabilen bu ilk muhabbet kuşu, bir popülasyon kuramadı. - Amazon'a özgü turuncu kanatlı Amazon papağanı, Portekiz ve İspanya'nın yanı sıra Adana ve Antalya'da gözlendi. - İnsan konuşmasını taklit etme yeteneği ile bilinen gri papağan, yoğun orman habitatlarında ve çevresinde yaşayan ekvatoral Afrika'ya özgü bir tür. Kolay yakalanabilme özelliği ve evcil hayvan ticareti sebebiyle çok sayıda gri papağan doğadan toplandı. Bu da doğal yayılış gösterdiği bazı ülkelerdeki popülasyonlarında yüzde 90'ı aşan düşüşlere yol açtı. 2017 itibarıyla dünya genelinde yabani gri papağanların doğadan toplanması ve ticareti yasak. - Avustralya'ya özgü sultan papağanının evcil hayvan olarak popülaritesi yüksek. Bu kuşların ülkemize kaçak yollarla sokulmak istendiği yetkililerce tespit edildi. - Endonezya ve Doğu Timor'a özgü sarı taçlı kakadu için en büyük tehdit evcil hayvan ticareti ve habitat parçalanması. - Avustralya ve Tazmanya'ya özgü doğu yassıkuyruğu ve Tanzanya'ya özgü maskeli cennet papağanı evcil hayvan ticareti için ülkemize en sık getirilen beş papağandan biri. - Kafes kaçkını türlerin en dikkat çekeni, erikbaş papağanı. Genel morfolojisi yeşil papağan ve İskender papağanına benzeyen bu türü ayırt etmek için daha fazla dikkat/gözlem bilgisi gerek. Kafes kaçkını kuşların henüz ekolojik etkileri bulunmasa da tespit edilmeleri, türlerin yönetimi bakımından önemli. Bu papağanların iklim şartlarına dayanıp hayatta kalması, eş bularak çiftleşmesi ve popülasyon kurması düşük bir ihtimal. Oysa aynı türe ait çok sayıda bireyin aynı anda doğaya salınması önemli bir problem. İstanbul'da günümüzde çok yaygın olan yeşil papağanların 1997'de Atatürk Havalimanı'na getirilmiş olan yüzlerce papağanın doğaya salınması sonucu yayılmaları, Türkiye için önemli bir örnek. Türkiye'ye yaban hayvanı ticaretiyle getirilen papağan türlerinin sayısına dair bir sınırlama bulunmuyor. Bazı türlerde 2000'lerden itibaren artış çok dikkat çekici. Bu durum, gelecek yıllarda istilacı tür sayısında artışı getirebilir. - Türkiye'de doğada görülen papağanlar hakkında bilgi sahibi olmak için öncelikle trpapagansayimlari. blogspot. com sayfasını ziyaret edin. - Türkiye'de doğada papağan görürseniz ve kısıtlı vaktiniz varsa; esraper@yahoo. com'a bildirimde bulunabilirsiniz. Papağanlar hakkında detaylı bilgi vermek için ise bu gözlem formunu doldurun: tinyurl. com/zl6k34d l - Vatandaşların gönderdiği fotoğraf ve videolar, yukarıdaki blogda ilgili kişilerin isimleri ile yayınlanıyor. Sayımlara katılan gözlemcilerin adları da burada listeleniyor. - Türkiye Papağan Sayımları'nın Twitter hesabında, en güncel bilgi, fotoğraf ve videolara ulaşabilirsiniz. Dünya'da hayvan ticaretinde en popüler türlerden biri sultan papağanı. Belçika, Fransa ve Birleşik Krallık'ta da doğada gözleniyor. Ankara, İstanbul, İzmir, Samsun ve Yalova'da kafes kaçkını olarak gözlenmiş olsalar da Avustralya'ya özgü tam tropikal bir tür olduğu için Türkiye'de doğada hayatta kalamıyor. Doğada karşınıza bir sultan papağanı çıkarsa en doğru çözüm mümkünse yakalayıp tekrar kafese almak. Kafes kaçkını sultan papağanları sert iklim koşullarına dayanıklı değil ve doğada avcı türlere hedef oluyor. Uluslararası hayvan ticaretinde popüler türlerden biri. Senegal papağanının doğal yayılış alanı Afrika'da Senegal ve çevresindeki ülkeler ancak günümüzde insan etkisiyle Hollanda, İngiltere, İspanya, Portekiz, Porto Riko ve Yunanistan'da doğada gözleniyor. İspanya'nın Tenerife Adası'nda üreyen popülasyonlar kurduğu biliniyor. Doğal yayılış gösterdiği bölgelerde de 1000 metre rakıma kadar gözlenebiliyor. Türkiye'de Ankara, İstanbul ve İzmir'de gözlenmiş olan bu tam tropikal türün durumu merak konusu olmaya devam ediyor. Endonezya Adaları, Solomon Adaları, Yeni Gine ve Kuzey Doğu Avustralya'da yayılış gösteren ve tam tropikal bir tür olan eklektus papağanı Türkiye'de ilk kez Aynur Tosun tarafından İstanbul'da görüntülendi. Kısa kuyruklu ve yaklaşık 35 cm uzunluğunda olan bu papağanın erkek ve dişi bireyleri arasında dikkat çekici renk farklılığı olması nedeniyle cinsiyet ayrımı yapmak kolaydır; erkekler yeşil renkleri ile dikkat çekerken dişiler parlak kırmızı renkleri ile dikkat çekmektedir. Amerika Birleşik Devletleri ve diğer birçok ülke yalnızca esaret altında yetiştirilen papağanları ithal etmektedir. Türkiye'de evcil hayvan ticaretinde popüler bir tür olup yıllık ithalat rakamları ile dikkat çekmektedir. Tam tropikal türlerin ülkemizde doğada hayatta kalma ihtimali düşük olduğu için böyle kafes kaçkını bireylerin yeniden kafese alınması gereklidir. Günümüzde karar verici kurum olan Tarım ve Orman Bakanlığı'nın kafes kaçkını papağanlar ile ilgili bir yaptırımı ve yönetim yaklaşımı mevcut değildir. Ankara Batıkent 'de oturuyorum. İki hafta önce 2 yeşil papağanı evin önünde ki ağaçta gördüm. Bahçedeki sarman kedi seranat yapar gibi bağırarak onları gözlüyordu. Gözlerime inanamadım. Serbest kalmış papağanlar!..


Göçmen kuşların yaşam alanlarının korunmasına dikkat çekmek için 9 Mayıs, dünyanın dört bir yanında "Dünya Göçmen Kuşlar Günü" olarak kutlanıyor. Göçmen kuşlar için önem taşıyan sayısız doğal alana sahip Türkiye'de de bu gün çerçevesinde çeşitli etkinlikler düzenleniyor. Haziran 2019'da başlayan ve kısa sürede bir sosyal sorumluluk çalışmasına dönüşen Birds of Alaçatı Alaçatı Kuşları projesi de 9 Mayıs'ta Alaçatı Sulak Alanı'na koruma statüsü kazandırılması çağrısında bulunuyor. Proje koordinatörü Serap Yurdaer Erboy, bu amaçla Türkiye genelinde Birds of Alaçatı Alaçatı Kuşları kitabını satışa sunduklarını hatırlatıyor. Erboy şunları söylüyor: "İnsanoğlunun aktivitelerinin oldukça azaldığı şu sıra dışı günler, şüphesiz ki uzun zamandır hırpalanmaktan yorgun düşmüş doğaya derin bir nefes aldırdı. Farklı mevsimlerde 130'dan fazla kuş türünün tespit edildiği Alaçatı sulak alanı, kuşların yoğun olarak göç ettiği bahar döneminde adeta bir Rönesans yaşadı. Zengin biyolojik çeşitliliğe ve elverişli bir iklime sahip bu sulak alan göç döneminde uzun zamandır olmadığı kadar fazla kuş türüne ev sahipliği yaptı. En az 70 kuşluk sürüler halinde gözlemlenen çeltikçiler, yüzlerce kumkuşu, yağmurcunlar, Alaçatı'nın müdavimlerinden flamingolar, balıkçıllar, kara leylekler ve diğerleri haftalar süren uzun bir duraklama zamanı yaşadılar. Yasak olan kara avcılığı tehdidi altında kalan çeşitli ördek türlerinin derin bir "oh" çektiğine kuşku yok; zira sayılarında hiç olmadığı kadar artış kaydedilebildi. Habitatı üreme alanı olarak kullanan yüzlerce uzunbacağın birçoğu göçlerine devam etse de hala bölgeden ayrılmayan birçok uzunbacak görülebiliyor.


Avrupalı kaşiflerin 19'uncu yüzyılda Afrika kıtasındaki keşif gezileri, coğrafya ve doğa bilimlerine katkılarının yanı sıra kıtanın sömürgeleştirilmesi ve kaynaklarının ele geçirilmesinde önemli rol oynadı. Çok sayıda keşif gezisine katılıp yüzlerce hayvan ve bitki türü toplayan Alman asıllı doktor Mehmet Emin Paşa da bugün bu isimler arasında anılıyor. Eski dünya Avrupa'nın yanı başında, Batılılar tarafından tümden keşfi 19'uncu yüzyılın sonuna kadar süren, hem doğal hem de insan kaynağı sömüre sömüre yok olma noktasına gelen Afrika. 16'ncı yüzyılda denizciler yeni kıtaların peşinde okyanuslar aşarak yol alırken dahi, iç kısımlarına balta girmemiş, yerlileri dışında insanla tanışmamış bu topraklar, haritalarda bilinmeyen bir "karanlık kıta" olarak gösteriliyor, Dieppe haritalarında rastladığımız hayali anlatılar gerçekmiş gibi sunuluyordu. Kıtanın sahil bölgelerinden 1850'li yıllara kadar yaklaşık dört yüzyıllık süre boyunca 100 milyona yıkan Afrikalının köle yapıldığı tahmin ediliyor. 19'uncu yüzyıl ortalarında, salgın hastalıklara karşı ilaçlar, vahşi hayvanlara ve "saldırgan" kabilelere karşı silahlı korumalarla birlikte, çoğunluğu sömürgeci Avrupa ülkeleri tarafından desteklenen kaşif ve misyonerler, Nil Nehri'nin kaynağını bulmak ve kıtanın yaban hayatını keşfetmek, yerli kabileler arasında Hıristiyanlığı yaymak, yeni ticaret alanları ve koloniler oluşturmak gibi amaçlarla Afrika içlerine seyahat etmeye başladı. Avrupa kamuoyu, kaşiflerin gazetelerde tefrika edilen maceralarını ilgiyle izliyordu. 19'uncu yüzyılın ikinci yarısında Osmanlı idaresindeki Mısır Hidivliği'nin hizmetinde bulunmuş Alman asıllı bir paşa da var. Mehmet Emin Paşa ya da diğer ismiyle Prusyalı Emin Paşa. Asıl adı Eduard Schnitzer olan Mehmet Emin, 1840'ta Prusya Krallığı'na bağlı Silezya'da Yahudi bir ailenin çocuğu olarak doğmuş. Zooloji, botanik ve etnografya ile geliştirdiği eğitimini Berlin'de tamamlayarak tıp doktoru olmuş. 1864'te Osmanlı idaresindeki Arnavutluk'a gittiğini ve hemen ardından Antivari'de liman tabibi olduğunu görüyoruz. 1869'da Emin ismini alarak İşkodra Valisi Divitçi İsmail Hakkı Paşa'nın tercümanı ve özel doktoru olmuş, daha sonra onunla beraber gittiği Trabzon'da görev yapmış. 1875'te Mısır'a giden Mehmet Emin'in Osmanlı idaresindeki Mısır Hidivliği'nin hizmetine girdiğini ve Sudan eyaletinin başşehri Hartum'da özel muayenehane açtığını öğreniyoruz. 1876'da da Osmanlı İmparatorluğu'nun en güneyindeki Hattıistiva vilayetinde bulunan Lado şehrinde Vali Gordon Paşa'nın hekimbaşılığına getiriliyor. Mehmet Emin hakkındaki biyografilerde hekimbaşılık görevinin yanında Türkçe, Arnavutça ve Slav dillerini öğrendiği, yüzlerce hayvan ve bitki türü üzerine çalıştığı, doğa tarihine olan asıl ilgisinin kuşlar üzerinde olduğu ve topladığı örnekleri Avrupa'daki müzelere göndererek bilim dünyasının dikkatini çektiği bilgisi yer alıyor. Emin Paşa, Afrika'da Alman sömürgesinin yayılmasında rol oynadı. Gordon Paşa'nın Sudan genel valiliğine getirilmesiyle Hattıistiva valiliğine atanan Mehmet Emin sık sık Afrika içlerine keşif gezilerine katılmış. 1877'de Albert Gölü'nün doğusuna bir keşif seferine, 1878'de Victoria Gölü'ndeki Ukewere Adası'na, 1879'da da o zamana kadar herhangi bir Avrupalı tarafından ziyaret edilmemiş Mwutan'ın batı kıyılarına bir yolculuk yapmış. 1881 yılında Sudan'da başlayan Mehdi isyanına direnişiyle paşalığa terfi ettirildiği, Afrikalı kabilelerle ilişkileri sayesinde hatırı sayılır bir fildişi hazinesini kontrolü altında tuttuğu belirtiliyor. Mehmet Emin Paşa, isyan sırasında bağlı olduğu Mısır Hidivliği ile bağlantısı kesilince idaresindeki şehri terk etmesi yönünde bilgi alıyor. İsyancılar tarafından abluka altında tutulduğu bilgisi üzerine Emin Paşa'ya tüm dünyada tanınmasını sağlayan yardım seferi organize ediliyor. 1890'da Emin Paşa'nın Victoria Gölü'nün güneyindeki memleketlere Almanya adına el koymak üzere harekete geçtiği ve burada pek çok yeri Alman sömürgesine kazandırdığını okuyoruz. "Afrika yerlilerinin esaretinin yasaklanması" konusundaysa Emin Paşa'nın gayret gösterdiği yazılıyor. Emin Paşa'nın hayatının sonu trajik. 23 Ekim 1892'de Kongo'da esir tüccarları tarafından öldürüldü. Avrupa'da faaliyetleri hakkındaki tartışmaları da içeren birçok kitap, dergi makalesi bulunan Emin Paşa'nın yaşamını konu eden bir dizi için ünlü yönetmen Steven Soderbergh'in hazırlık yaptığını ekleyerek tamamlayalım.


Bilim insanları Antarktika'nın Seymour Adası'nda bulunan 68 milyon yıllık fosil yumurtasının arkasındaki gizemi sonunda çözdüler. Sönük bir Amerikan futbol topu gibi görünen fosil, bir Şili müzesinde tutuluyor. Çok fazla araştırma ve analiz yapıldıktan sonra, bilim insanları yumurtanın dinozorların yanında yaşayan soyu tükenmiş dev bir deniz kertenkelesine veya yılanına ait olduğunu söylüyor. Araştırmacılara göre 29 x 20 cm'lik yumurta fosili, nesli son birkaç yüzyılda tükenen Madagascar'ın uçamayan dev fil kuşlarının yumurtalarından biraz daha küçük. Timesofindia'nın haberine göre Teksas Üniversitesi'nden paleontolog Lucas Legendre, "Bu yeni yumurta Antarktika'nın ilk yumurta fosili ve şimdiye kadar keşfedilen en büyük yumuşak kabuklu yumurta" dedi. Lucas Legendre yumurta hakkında sözlerine şunları ekledi: "Uzun, katlanmış, yüzeyinde birçok kırışıklık ve kıvrım var. Bir tarafı düzleştirildi, bu da deniz tabanıyla temas ettiği yer olduğunu gösteriyor. Yumurta kabuğu çok ince ve zayıf mineralize, kertenkele ve yılan yumurtalarında olduğu gibi ". Bilim insanlarına göre, Antarktika'da böyle bir yumurta bırakacak kadar büyük yaratıklar deniz kertenkeleleri yada uzun boyunlu plesiosaurlardı. Bu fosil yumurtanın keşfi bilim insanlarının da fikrini değiştirdi.


Bal olgunlaşınca arılar petekleri hava geçirmeyen balmumundan kapakla mühürlüyor. Binlerce yıl bozulmadan kalabilen bal, pastörize edildikten sonraysa iyi etkisinin çoğunu kaybediyor. Toronto Üniversitesi'nden bilim insanlarının Kasım 2022'de Nutrition Reviews adlı akademik dergide yayımlanan araştırmalarına göre, bal kolesterol ve kan şekeri seviyelerini iyileştiriyor; kardiyometabolik riski azaltıyor. Araştırma için toplamda binden fazla kişinin katıldığı 18 klinik çalışmanın analiz edildiği, katılımcıların tükettiği günlük bal miktarının ortalama 40 gram olduğu, sağlıklı beslenme modellerini izledikleri, ortalama deneme süresinin de sekiz hafta olduğu belirtiliyor. Araştırma ekibinden Dr. Tauseef Khan, balın yaklaşık yüzde 80'i şeker olduğu için sonuçları şaşırtıcı bulduğunu söylese de şunu ekliyor: "Fakat bal yaygın ve nadir şekerlerin, proteinlerin, organik asitlerin ve sağlığa yararlı olmaları kuvvetle muhtemel başka biyoaktif bileşiklerin kompleks bir bileşimidir." Araştırmacılardan Doç. Dr. John Sievenpiper, bulgulara göre "şeker şekerdir" fikrinin doğru olmadığını ifade ediyor. "'Şekerden uzak duruyorsanız bal yemeye başlamalısınız' demiyoruz" diyen Khan, şeker yerine bal kullanmanın kardiyometabolik riskleri azaltabileceğini ifade ediyor, ancak işlem görmüş balın pastörize edildikten sonra sağlığa olan etkilerinin çoğunu kaybettiğini belirtiyor. Şili Üniversitesi'nden Doç. Dr. Edwar Perez, balın ülser gibi zor yaraları iyileştirdiğine dair çok fazla bilimsel kanıt olduğu ifade ediyor. Geçtiğimiz Eylül ayında Manchester Üniversitesi'nden yapılan bir açıklamada "balın olağanüstü antimikrobiyal ve doku yenileyici özellikleri"nden söz ediliyordu. Son 90 yılda yayımlanmış 250 akademik makaleyi inceleyen Manchester Üniversitesi'nden Dr. Joel Yupanqui Mieles ve ekibi, Ağustos 2022'de Pharmaceutics'de yayımlanan makalelerinde, yanık ve kronik yara gibi çeşitli yara türlerinin balla tedavi edildiğini bildiriyor. Yüksek asitliği, yüksek şeker içeriği ve koyu kıvamı bakterilerin balın içinde gelişmesini zorlaştırıyor. 2012'de yapılan bir araştırmaya göre, yaygın kullanılan bir antibakteriyel madde olan hidrojen peroksit, bakteriler için en ölümcül madde. Mieles ve ekibi de arıların nektarın içine saldığı enzimin hidrojen peroksit ve glukonik asit üretilmesine neden olduğunu belirtiyor. İşin ilginç yanı, bu enzim balın olgunlaşması sırasında, sulu ortamda aktif hale geliyor. Bal olgunlaşıp da yüksek asitli ve koyu kıvamlı hale gelince zaten mikroplardan korunuyor. Bal olgunlaşınca arılar altıgen hücreyi hava geçirmeyen balmumundan kapakla mühürlüyor. Eski Mısır mezarlarında keşfedilen kaplardaki binlerce yıllık ballar, bu besinin çok uzun süreler bozulmadığının kanıtı. Kapak üzerinde durduğu ve içine su eklenmediği sürece balın bozulmayacağı belirtiliyor. Şunu da belirtelim, California Üniversitesi'nden böcekbilimci Dr. Eric Mussen, nektarın arıların vücutlarındaki, kovana su ve nektar getirmek için kullandıkları genişleyebilen bir keseye geçtiğini söylüyor ve "Bal bağırsaklarda sindirilen besinlere karışmadığı için bala 'arı kusmuğu' demek yanlış" diyor.


Mimozaların çiçeklenmesi, kışın bittiğinin habercisi... Ama bahar aylarında çiçekçi tezgahlarından sarı sarı göz kırpmalarına aldanmayın. Çünkü mimozalar, İstanbul Adalar'da keser ve baltalarla hoyratça ağaç dallarından kesilerek talan ediliyor ve küsüyorlar. Büyükada'da düzenlenen Mimofest de bu farkındalığa dönüktü. "İlkbahar bir bayram, bir uyanış, bir mucize, bir çılgınlık, olmayacak gibi duran bir şeyin oluşu" diyor Sait Faik, Bir İlkbahar Hikayesi'nde. Sonra "Kuş, papatya, gelincik, çayır, çimen, ağaç, çiçek, mimoza, zakkum..." diye baharın çağrıştırdıklarını saymaya başlıyor. Mart ayında Prens Adaları'na gidenler, baharın bu sakin yurda gelişinin adalı yazarın tanımıyla ne kadar örtüştüğünü görürler. Kocayemişleri, böğürtlenleri, çamları ve türlü çiçekleriyle dört mevsim ilham verici bir yaşantı zenginliği sunar Adalar. Reşat Ekrem Koçu, İstanbul Ansiklopedisi'nde Adalar için şöyle der: "Daha kış gelmeden, bahçeler yeşerir, hava mimozaların latif kokusu ile dolar, arkasından erik ve badem baharları açar. Derken akasyalar çiçeklenir, bir taraftan da salkımlar ve erguvanlar donanır; onları zakkumlar, karanfiller, laleler, yaseminler takip eder. Bu çiçek kokularına on iki ay boyunca Adalar'ın meşhur çam ormanlarının ilahi ıtrını ilave etmek lazımdır." Her ne kadar ada karanfilinden, ada yaseminlerinden söz etmek eskisi kadar kolay olmasa da Prens Adaları'nda baharın gelişi hala bir bayram, bir uyanış, bir mucize ve bu çılgınlığın başkahramanlarından biri de şüphesiz varlığı gün geçtikçe daha da tehdit altında olan, bir kısmı yitip gitmiş, bahar habercisi mimoza ağaçları. Gümüş akasya olarak da anılan ada mimozasının bu toprakları, buranın havasını, toprağını çok sevdiği bir gerçek. Bu sevginin Adalılar tarafından karşılıksız bırakılmadığı da... Öyle ki Adalar Mimoza Festivali, bu nadide çiçeğin adanın doğal ve hatta kültürel mirası olduğuna dikkati çekmek, ağaçların haşin kıyımının önüne geçmek için gerçekleştiriliyor. Adalar Müzesi tarafından Adalar Belediyesi ve Mimozada İnisiyatifi işbirliğiyle ve ada gönüllülerinin katkısıyla düzenlenen festivale, şenlikli bir koruma çabası, bir protesto olarak da bakılabilir. Küstüm ağacı olarak da anılan mimoza ağaçları kaçak kesimlerle, keser ve baltalarla hoyratça yağmalanıyor ve zaman içinde küsüyor. Kaymakamlığın 2007'de kaçak kesimleri önlemek için getirdiği mimoza kesim yasağı maalesef uygulamada yetersiz kalmış. 2011'de düzenlenen Mimoza Şenliği de sürdürülememiş. Bu yıl ilk kez düzenlenen Mimofest'in tanıtım broşürlerinde şöyle yazıyor: "Mimoza vazoda size küser, oysa dalında herkese gülümser." Festivalin sloganı da "vazoda değil adada". Umut, coşku, dayanışma ve hassasiyeti simgeleyen, kırılganlıkla gücü bir araya getiren çiçeğin kadınlarla özdeşleştirilmesi ve 8 Mart'ın evrensel simgelerinden olması mimozanın temsili gücünü daha da pekiştiriyor. Atlas olarak biz de Mimofest kapsamında düzenlenen mimoza turu için sabah vakitlerinde Büyükada'nın İsa Tepesi ve Aya Yorgi tepesini birbirinden ayıran Lunapark Meydanı'nda yerimizi alıyoruz. Bahçe tarihçisi Gürsan Ergil ve Adalar Vakfı Başkanı Halim Bulutoğlu'nun rehberliğinde bir tur bekliyor gelenleri. Adanın daha korunaklı ve ılıman güneybatısında mimozaların küçük korular halinde, bir bulut gibi yamaçları sardığını görmek mümkün. Mimoza turunda Büyükada'nın kadim yapıları yolumuza çıkıyor. 1935'ten 1960'lı yıllara kadar Büyükada Sanatoryumu olarak hizmet veren yapının yanından geçip adanın yeşil koruluklarına doğru sessiz bir yolda yürüyoruz. Teoman Göral'ın ev sahipliğinde ada tarihinde önemli bir koruyu geziyoruz önce. Bu arazi bir zamanlar adanın önemli şahsiyetlerinden Yorgo Psilas'a, nam-ı diğer Malathritis'e aitmiş. "1980 yılına kadar Adalar'da yaşayan bir kültür mirası derleyicisi olan Akillas Millas'ın yazdıklarından, aktardığı tanıklıklardan, yıkılmaya yüz tutmuş bina çizimlerinden, Ada'da özellikle 1950 öncesine dair çok şey öğreniyoruz. 1950 sonrasına ise Semiha Akpınar'ın yazdıkları ışık tutuyor" diyor Halim Bey. "Adadaki bütün mimozaların kaynağı bir zamanlar Yorgo Psilas'a ait bu koruymuş. Mimozalar bu koruda çoğaltılıp adaya dağılmış." Teoman Bey ekliyor: "Öteden beri bahçıvancılıkla uğraşan Psilas ailesi, 150-200 sene önce Büyükada'ya gelmiş. Burada da bostancılıkla, çiçekçilikle uğraşmışlar. Adalar'ın en şen yeriymiş burası. Fideleri nisan başında dikerlermiş, ilk çıkan üç-beş domatesi kim yiyecek, yiyebilecek miyiz diye çarşıda insanlar bekleşirlermiş." Akillas Milas burayı, bahçeden toplanan üzümlerle envaiçeşit meyve sebzeyle sofraların kurulduğu, dostlarla akşam sefalarının sürüldüğü, bayram günlerinde bir araya gelinen bir yer olarak anlatıyor. Adanın nispeten daha bakir bu bölgesinde bostanlar hala varlığını koruyor, çiçekçilik ise söylendiğine göre yeniden canlanıyor. Mimoza turuna bu koruya komşu Fethi Okyar korusuyla devam ediyoruz. Mimoza ağaçlarının, çarkıfeleklerin sıralandığı bir yolun sonunda bir başka kültür mirası, cumhuriyet dönemi mimarı Sedad Hakkı Eldem'in Japon evlerinden esinlenerek tasarladığı Fethi Okyar köşkü karşılıyor bizi. Torun Fethi Okyar'ın ev sahipliğinde koruda açmış nergislerle kaplı çayırların yanından Marmara'nın güzel sularının kıyısına iniyoruz. Karşımızda Heybeliada. Dönüşte pek çok anıtsal mezarın bulunduğu Rum Ortodoks Mezarlığı'nın yanından geçip Adalar Müzesi'ne doğru yol alıyoruz.


Gaziantep Kalesi'nin altında kilometrelerce uzadığı düşünülen tünellerde arkeolojik çalışmalar sürüyor. Atlas, henüz ziyarete açılmayan tünellerin temizlenen kısımlarını görüntüledi. Çok geçmeden restorasyonu Gaziantep Müze Müdürlüğü ile yürüten belediyeye bağlı Koruma Uygulama ve Denetim Bürosu'nda arkeolog olarak çalışan Ali Korkmaz bir ön bilgilendirme yapıyor. Anlattığına göre tünellerdeki faaliyetler 2020 Temmuz'unda başlatılmış, saha çalışmalarının ardından farklı disiplinlerden uzmanların yer aldığı ekip taş, toprak, balçık ve çamuru dışarı taşıyarak tünelin bir kısmını ortaya çıkarmıştı. Henüz ziyarete kapalı olsa da çalışmaların devamı için basamaklandırılmış ve aydınlatılmıştı bu tüneller. Bu bilgiler eşliğinde ilk kez ayak bastığım tünellere, kalenin dışında demir parmaklıklı bir kapıdan giriyoruz. İçeride derinlere ilerledikçe nem artıyor, atmosfer özellikle tünellerin daralan kısımlarında giderek daha bunaltıcı bir hal alıyor. Uzun koridorlar boyunca bazı duvarlara oyulmuş haç sembolleri görünüyor. Mum veya kandiller için de oyuklar açılmış. Kıvrılarak aşağıya doğru inen tüneller suya ulaştırıyor bizi. Kalenin altında kaynağı belli olmayan su birikintileri açıkça görülüyor. Belki de burada bitiyor yol, çünkü tünellerin bazıları suya ulaşma gayesiyle yapılmış. Fakat kazılar güvenlik nedeniyle bu noktalarda ilerleyemiyor. Tünellerde bana refakat eden kale görevlisi İzzet Dağdelen, bugün 70'li yaşlarında olan bazı Anteplilerin çocukken mahalle bakkalından bir kutu mum satın alıp bu tünellere girdiklerini anlatıyor. O zamanın küçükleri bu daracık dehlizlerde 400-500 metre sürünerek büyük bir geçide, sonra da akan suyun kenarına ulaşıyormuş. Kale müzeye dönüştürülüp koruma altına alınmadan önce, bu gizemli tünellerdeki dar ve karanlık boşluklara giren birçok kişi olmuş. Dehlizlerin derinliklerinde halk arasında tatlı ve acı su olarak bilinen su kaynakları olduğu rivayet edilirmiş. Son kazılarda, tünellerin çalışma yapılan 250 metrelik kısmında bu tatlı ve acı su kaynaklarına ulaşılmış. Gerekli temizliği yapmadan suyun ana kaynağına ulaşmak ise mümkün görünmüyor. Yaklaşık bir saat kaldığımız tünellerden çıkıp rahat bir nefes alıyorum. Arkeolog Korkmaz tünellerde güvenlik ve duvar destekleme tedbirlerinin, statik çalışmalarının devam ettiğini söylüyor. Bağlantı yolları, aydınlatma oyukları ve merdivenlerin bulunduğu tünellerin açılmasının ardından restorasyonun tamamlanması planlanıyor. Yönlendirme tabelaları, aydınlatma, kamera, anons, bilgi panosu çalışmaları da bitip proje koruma kurulundan geçtikten sonra tüneller ziyarete açılabilecek ve şehrin kültür birikimine ve turizmine büyük zenginlik katacak. Foto altı1: Karınca yuvasını andıran, geçit ve merdivenleriyle zaman zaman iyice daralıp bunaltıcı bir hal alan tünelleri adımlarken, kale görevlisi İzzet Dağdelen, dehlizlerin derinlikleriyle ilgili eski rivayetleri anlatıyor. Tüneller, Kurtuluş Savaşı'nda tahrip olan Antep evlerinin enkazlarıyla doldurulmuş. Biz o enkazın bir nevi temizliğini yapmış olduk.