Bozkurt, geniş ve sağlam bir göğüs, uzun bacaklar, geniş patiler, kalın ve güçlü bir boyun, öne doğru uzayan sivri bir surat gibi özellikleriyle en büyük vahşi köpekgil olmasının yanında birçok medeniyete ve kültüre simge olmuş, korku ve saygı kaynağı haline gelmiş, yeryüzündeki en ikonik canlılardan biri kabul edilmiştir. Bozkurtun Türkiye'de iki alttürü bulunuyor. Nominat, yani türün tüm özelliklerini üzerinde taşıyan Canis lupus lupus ve güney bölgelerimizde görülen daha küçük yapılı ve daha kısa tüylü Canis lupus pallipes. Ülkemizde yaklaşık 4000-5000 birey bozkurt kaldığı düşünülüyor. Bozkurtları üstün bir yırtıcı yapan özelliklerini azim, koku alma, keskin görüş, güçlü hafıza, güçlü çene kasları ve dişler olarak sıralayabiliriz. Kurtlar uzun ve güçlü bacakları sayesinde 5-10 dakikalık bir süre boyunca 25-30 kilometre hızla koşabilirler. Bu yetenekleri onları avlanmada üstün bir konuma getirir. Kurtların en gelişmiş duyusu koku almadır. Hatta avlarının o alandaki birkaç günlük kokularını bile alabilir ve kokusundan avlarını ayırt edebilirler. Kulaklarını her yöne döndürebilirler. Böylece etraflarında ki en küçük sesi bile duyarlar. Gözleri geniş bir alanı tarayabilecek şekilde konumlanmıştır. Geceleri de gündüz kadar iyi görürler. Kurtların avları, yaşadıkları coğrafyaya göre değişkenlik gösterir. Ancak esas tercihlerini büyük ot oburlar oluşturur. Avları arasında kemirgenden tavşana, yaban keçisinden geyiğe kadar birçok tür yer alır. Kurtlar bulunduğumuz coğrafya da dahil dünyanın birçok yerinde avladıkları türler için önemli sınırlayıcı bir faktördür. Bu türlerin üzerlerindeki kurt baskısı aşırı nüfus artışını engeller, hastalıkların yayılmasını azaltır, genetik açıdan güçlü bireyleri ön plana çıkarır. Kurtlar ot oburların bitki örtüsü üzerine olan baskısını da sınırlar. Kurtlar her ne kadar üstün avcılar olsalar da çoğu zaman yaşama alanlarında yeterli av bulamamaları onları açlıkla karşı karşıya getirmekte. Bunun sonucunda çöplükler ve sokak köpekleri de kurtların yiyecek listesinde yerini almıştır. Köpeklerle olan bu yakınlaşma kurtlar için ölümcül bazı hastalık risklerini de beraberinde getirir. Bunların başlıcaları, kuduz, parvovirüs, uyuz ve köpek hepatit virüsüdür. Karlı ve soğuk bir kış birçok yaban hayvanı için zor bir zamandır. Özellikle karaca, yaban keçisi, geyik gibi otçul hayvanlar için karda ot bulmak ve hareket etmek güçleşir. Ancak bu kurt sürülerinin lehine bir dönemdir. Zayıf ve hasta düşen bireyler, kurtlar için kolay av olur ve sık sık avlanma fırsatı bulurlar. Yazın küçük sürüler halinde avlanırken kışları büyük gruplar oluştururlar. Bu sürülerin kışı atlatabilmeleri alanlarındaki büyük avların varlığına bağlıdır. Kış aynı zamanda kurtlar için çiftleşme mevsimidir. Şubat-mart ayları çiftleşmeleri için en uygun dönemdir. Kurtlar da tüm yabani hayvanlar gibi yavrularını en uygun iklim şartlarında dünyaya getirmek isterler. Doğum öncesi anne kurt yavrularını dünyaya getirebileceği güvenli bir in arar. Öncelikli tercihleri eski inleridir. Ancak eski inleri kullanılmaz haldeyse yeni in kazarlar. İnlerini seçerken yeterli yiyecek ve su kaynaklarına yakın yerleri seçerler. Bahar, kurt sürüleri için varoluş ayıdır. Kurt yavruları inlerinin karanlık ve güvenli ortamında, nisan-mayıs ayları arasında doğarlar. Gebelik süreci 63 gün sürer ve bu süreçte anne kurt 400-450 gr ağırlığında beş ila yedi yavru dünyaya getirir. Yavrular doğduklarında kör ve sağırdırlar. 3-4 günlükken duymaya, 14 günlükken de görmeye başlarlar. Yavrular yaz aylarında çok hızlı gelişir. Ancak gene de av peşinde koşmak için çok yetersizdirler. Yuvanın güvenli ortamından çıktıktan sonra sürü yavruların ihtiyaçlarını karşıladığı bir buluşma yeri belirler. Gün içinde birkaç kez sürüyle yavrular bir araya gelir. Bu anlar yavrular için çok önemlidir. Genç kurtlar sürü içindeki rollerini ve nasıl davranmaları gerektiğini erişkinlerden öğrenirler. Kurt yavruları doğuştan meraklı ve maceracıdır. Bu da hayatta kalma becerilerini geliştirmelerinde hayati öneme sahiptir. Avlanma becerilerini aralarında oynadıkları oyunlarla geliştirirler. Bunlar kimi zaman can yakıcı olsa da sürü üyeleri müdahale etmez. Sürüdekiler ne kadar özen gösterse de yavruların birçoğu yetişkinliğe ulaşamaz. Bu oran ilk yıl oldukça yüksektir. Bu kayıpların ana nedeni açlık ve hastalıklardır. Ancak bunun yanında yavru kurtların insanlar tarafından öldürülmesi ya da yakalanarak doğal ortamından koparılması da sık görülen bir durumdur. Tüm bunlara ek olarak son yıllarda habitatları bölen otoyolların artması, erişkinlere göre daha dikkatsiz olan genç kurtların ezilmesiyle sonuçlanmaktadır. Genç kurtlar sonbaharda bir yetişkinin üçte iki boyutuna ve sürüyle hareket edecek güce ulaşmış olurlar. Sonbaharda artık buluşma yeri terk edilmiş ve gençler sürüyle beraber hareket etmeye başlamıştır. Gençler sürüyle beraber sahip oldukları toprakları keşfetmeye başlarlar. Kış gelmeden sürüyle uyumlu hareket etmek ve avcılık yeteneklerini geliştirmek zorundadırlar. Bu süreçte sürünün güvenlik ve korumasına ihtiyaçları vardır. Genç bozkurtlar bir-iki yaşlarında kendi sürülerini oluşturmak için sürüden ayrılabilirler. Bunun için yüzlerce kilometre uzağa göç edebilirler. Bir kurt sürüsü, anne, baba, henüz yetişkinliğe ulaşmamış bir önceki yılın yavruları ve o yılın yavrularında oluşur. Anne ve baba sürünün doğal liderleridir. Sürünün hayatta kalma başarısı onların beceri ve deneyimlerine bağlıdır. Her sürü, sınırları belirlenmiş bir hakimiyet alanına sahiptir. Bu hakimiyet alanı sürünün tüm bireylerine yeterli av sunacak büyüklükte olmalıdır. Avrupa için bu alanın genişliği 150-300 kilometrekare arasındadır. Sürüye ait alanın sınırları sürü üyelerince net bir şekilde işaretlenir. Bu sürü dışından olanlara alana girmemeleri konusunda kesin bir uyarı niteliğindedir. İşaretleme ağaçlara koku bırakma, kütük ve kayalara idrar bırakma ve alana dışkılama şeklinde olur. Kurtlar alanlarında başka bir kurda ait işaretle karşılaştıklarında onun sürüden mi yoksa yabancı bir kurt mu olduğunu anlarlar. Bu uyarılar dışında, koro halinde ve oldukça melodik uluyarak alandaki hakimiyetlerini pekiştirirler. Sürünün topraklarına giren davetsiz bir misafire tepkileri oldukça sert olur. Bu durum yaralanma ve hatta ölümle son bulabilir. Kurt sürülerinde hiyerarşi oldukça net ve katıdır. Kurt sürüsünde bireyler konumlarını bir kere kaybettiklerinde bir daha geri alamazlar. Aksi halde sürü içinde ciddi kavgalar çıkar. Kurtlar, duygu ve isteklerini son derece zengin bir beden dili ve yüz ifadesiyle gösterirler. Korku, sakinlik, öfke, teslimiyet, baskınlık gibi birçok ruh halini ifade edebilirler. Bunda yüz, kulaklar ve kuyruk önemli rol oynar. Bu, birçok komplike davranışı içerebilir. Öne doğru duran kulaklar tepkisiz bir ruh halinin göstergesiyken bununla birlikte dişlerin de gösterilmesi saldırgan bir ruh halini işaret eder. Kulakların geriye doğru duruşu ise korku ifadesidir. Bu ifadelerde kuyruğun da rolü büyüktür. Dik duran kuyruk üstünlük işaretiyken, kuyruğun yere paralel tutulması saldırganlık ifade eder. Kuyruğun bacak arasına yaklaştırılması korku ve teslimiyetin artışına gösterir. Bozkurtların Türk kültüründe önemli bir yeri olması tarım zararlısı olarak görülüp vurulmalarına ve zehirlenmelerine engel olamamıştır. Yaşam alanlarına bırakılan zehirlerin kurtlar üzerine etkisi yıkıcı oluyor. Özellikle küçükbaş hayvancılığın yoğun olduğu bölgelerde kurtlarla insanlar arasında çatışma riski yüksektir. Kurtların koyun sürülerine saldırdıkları bilinen bir gerçektir. Ancak bunda esas sorumluluk, sürülerini savunmasız bırakan sürü sahiplerindedir. Sürü güvenliğinin sağlanmasında ana rolü köpekler oynar. İyi bir sürü köpeği hem çiftlik hayvanlarının hem de kurtların hayatını kurtarabilir. Ülkemizde insan-ayı çatışmasına yönelik az da olsa çalışmalar mevcutken kurtlara yönelik herhangi çalışma bulunmaması kurt-insan çatışmasına yönelik gerekli verileri eksik kılmaktadır. Kurt saldırılarının büyük bir kısmı da koyunların gece tutuldukları çevirmeler içinde gerçekleşiyor. Taş duvar ya da ahşap çitlerden oluşan çevirmelerin kurtlara karşı koruyuculuk sağlayamadığı ortada. Bu çevirmelerde taşınabilir elektrikli çit sistemi kullanılması kurtlar için oldukça caydırıcı olacaktır.


Çanakkale Boğazı Birinci Dünya Savaşı sırasında sadece karada yer alan tabyalarla değil, sualtında bulunan mayın hatları ve İtilaf denizaltılarının geçmesini önlemek üzere döşenen ağlarla savunuldu. Atlas bu çok özel savunma hattına daldı ve tarihi görüntüler elde etti. Akbaş Koyu'nun suları bir gün önce yağan yağmurun etkisiyle bulanıktı, akarsular denize çamur taşımıştı. Yine de devam edip dibe kadar inince, koydan Çanakkale Boğazı'nın ortasına doğru uzayıp giden, birbirine yaklaşık dört metre uzaklıkta iki zincir bulduk. Zinciri bir süre takip ettikten sonra, 10'ar metre aralıklarla üzerine asılmış, varil şeklindeki sac şamandıraları gördük. İşte o an çok heyecanlandım, fotoğraf çekerken ellerimin titrediğini hissediyordum. Çünkü karşımızdaki, Birinci Dünya Savaşı'nda kullanılan denizaltı savunma ağlarının bir parçasıydı. Çanakkale Savaşı sırasında kullanılmış bu ağlara rastlamak kesinlikle olağandışıydı. İşin ilginç yanı, üzerinden onca zaman geçmesine rağmen bazı şamandıraların çürümemesi ve içlerinde kalan hava sayesinde dibe batmamasıydı. Bu heyecan verici keşfin başlangıcı, araştırmacı ve yazar Selçuk Kolay'ın çalışmalarına dayanıyor. Kolay, yıllardır Çanakkale Boğazı ve çevresinde Birinci Dünya Savaşı sırasında batırılmış ve o güne dek izlerine rastlanmamış gemi ve denizaltıların yerlerini sonar aracılığıyla tek tek belirliyordu. Yaptığı çalışmaları 2013'te Derinlerden Yansımalar: Çanakkale Savaşı Batıkları isimli kitapta topladı. Böylece, tarih boyunca çeşitli savaşların yaşandığı Çanakkale sularındaki batıkların hikayesi ilk kez bir kitapta gözler önüne serildi. 2013 yazında, bu kitap için yapılan çalışmaların bir kısmına katılarak fotoğraflar çekmiş ve bazı bölümlerine katkıda bulunmuştum. Bu çalışmalardan biri de Birinci Dünya Savaşı sırasında Çanakkale'de batmış olan İngiliz HMS E7 denizaltısı batığını bulmayı kapsıyordu. Bir kaynakta verilen batış koordinatı, denizaltının Akbaş Koyu çevresinde olabileceğine işaret ediyordu. Bu bilgiye dayanarak, 2013 Eylül'ünde araştırma ekibimiz bu sularda çalışmalara başladı. Deniz dibi yan taramalı sonar sistemi kullanılarak taranıyordu. Eceabat'a 11 kilometre uzaklıkta olan koyda, kiralanan tekneye cihazları monte ederek çalışmaya başladık. İlk olarak koyun dış tarafında belirlenen bölge tarandı, ancak E7'nin izine rastlayamadık. Bunun üzerine Akbaş Koyu içinde görüntüleme çalışmaları yapıldı. Bu bölgede, bugün Kıyı Emniyeti'ne ait olan iskelenin hemen açığında Tenedos ve Chios adlı gemilerin batıklarının olduğu biliniyordu. Koya dökülen Kayaaltı Deresi açıklarında da 10 metre derinlikte yandan çarklı Tuzla gemisi batığı bulunuyordu. Ancak sonar ekranına bu beklenen batıkların yanı sıra, koyun ortasında bulunan ilginç bir obje de yansımıştı. Uzun bir tel üzerine dizili gece fenerlerini andıran bu görüntü acaba nasıl bir objeye aitti? Merakımızı gidermek üzere ertesi sabah dalış planladık. Dalış günü erken saatlerde bizi şiddetli bir sağanak yağmur karşıladı. Sabahın ilerleyen saatlerinde güneş açtı, ama Akbaş Koyu'na dökülen Kayaaltı Deresi ile akan çamur denizi bulandırmıştı. Koşullar ne olursa olsun, dalış eşim İsmail Sarı ile bu ilginç objenin gizemine son vermek üzere dalış yapmaya karar verdik. Hazırlanıp suya girdiğimizde beklediğimiz üzere görüş uzaklığının kısıtlı olduğunu gördük. Dibe indiğimizde, koydan Çanakkale Boğazı'nın ortasına doğru uzayıp giden, yazının başında bahsettiğim o iki zinciri bulduk! Savaş sırasında Nara Geçidi'ne kurulan ve bu zincirlerin de parçası olduğu denizaltı savunma ağları, İtilaf ülkelerine ait denizaltıların boğazı geçmesini engelleyecek etkin bir hat oluşturmuştu. Sualtına gerilen ağları yüzdürecek şamandıralar İstanbul'dan, zincirler ise çeşitli tersanelerden getirilmişti. 28 Temmuz 1915'te bu hat, 60-70 metre derinliğe inebilecek şekilde boğazın derinliklerine döşendi. Savaştan sonra Nara Geçidi'ni savunmuş olan ağlar İtilaf kuvvetleri tarafından toplanmıştı. Bulduğumuz zincirler gösteriyordu ki, ağların Akbaş Koyu içinde kalan bölümüne kimse dokunmamıştı. Tarihi bir ana tanıklık etmenin mutluluğuyla çalışmalarımızı tamamlayarak Akbaş Koyu'ndan ayrıldık. E7 denizaltısını bulamamıştık, ama onun takıldığı ağların bir uzantısını bulmak ekibimize güzel bir armağan olmuştu. Ancak bulanık sular istediğimiz kalitede çekim yapmamızı engellemişti. Bunun gerçekleşmesi için yedi yıl bekleyecektim. Bu süre içinde E7 denizaltısı da Nara Burnu'na yakın bir mevkide 93 metre derinlikte bulunacaktı.


Panama'nın gözden ırak Choco-Darien cangılında yeni keşfedilen bir yılan türünün isim babası, çevre sorunlarına duyarlılığıyla bilinen aktör Leonardo DiCaprio oldu. Bunun nedeni, yeni türü keşfeden bilim insanları; Ekvadorlu biyolog Alejandro Arteaga ve Panamalı meslektaşı Abel Batista'nın bölgenin yağmur ormanlarıyla ilgili farkındalığı artırmak için dünya kamuoyunun dikkatini buraya çekme çabası. Zira yılanın yaşadığı habitat, yasadışı altın ve bakır madenleriyle tahrip ediliyor. Bilim insanlarının bu iyi niyetli dikkat çekme çabası karşılığını buldu ve dünya basını haberi şu magazinel başlıkla duyurdu: "Leonardo DiCaprio, yeni keşfedilen yılan türüne en sevdiği kadının ismini verdi". DiCaprio'nun annesi Irmelin Indenbirken'in ismini alan yeni türün bilimsel adı artık şu: Simon irmelindicaprioae. Salyangozla beslenen bu nadir tür, ağaçlarda yaşıyor. Yukarı Amazon'un dağlık bölgeleri ve Choco-Darien cangılları dünyanın en büyük altın ve bakır yataklarından bazılarını barındırıyor. Özellikle pandemi sırasında artan yasadışı madencilik faaliyetleri bu olağanüstü coğrafyayı yok ediyor, devasa orman alanları tıraşlanıyor.


Atlas'tan Selim Kaya, dünyada sadece Güneydoğu Anadolu Bölgesi'nde yaşadığı düşünülen tombul çekirge türünü (Bradyporus karabagi Ünal, 2011), hemcinsini yerken fotoğraflayarak bir ilke imza attı.


Okurumuz, cep telefonuyla örümceğin videosunu çekmeyi de ihmal etmemiş. Hem başrol oyuncusu hızlı hareket ettiği için, hem de durumun ivediliğinden video biraz sallantılı olsa da bu nadir örümceği görmeye Instagram hikayemize bekliyoruz. Bu arada doğada vakit geçirenlere, şu aralar çiftleşme dönemleri olduğu için daha sık ortalarda dolaşan zehirli örümcek türlerine dikkat etmelerini öneriyoruz.


Çanakkale Boğazı'nın girişindeki Seddülbahir Kalesi restorasyonu sırasında Çanakkale Kara Savaşları'nda yaşamını yitiren 17 Fransız askerinin kemikleri bulundu. Arşiv fotoğraflarından kalede İtilaf güçlerine ait mezarlığın varlığı biliniyordu. Arkeolojik saha araştırmaları sırasında işte bu mezar alanı ve iskelet parçaları bulundu. Bu alandaki haç, yüzük, mezar levhası, mezar taşı gibi buluntular ile tarihi belge ve fotoğraflar, iskeletlerin 1915 Çanakkale Muharebeleri sırasında güney cephesinde hayatlarını kaybeden Fransız askerlerine ait olduğunu gösterdi. Bu askerler için 24 Nisan günü Seddülbahir Kalesi'nde bir tören düzenlendi. Törende, Çanakkale Savaşları Gelibolu Tarihi Alan Başkanı İsmail Kaşdemir tarafından Fransız Büyükelçiliği Savunma Ataşesi Albay Philippe Boulogne'ye askerlerin kemikleri teslim edildi. Ardından kemikler, Morto Koyu'ndaki Fransız Ulusal Mezarlığı'nda toprağa verildi. Fotoğraf: Fransız askerlerinden arta kalanlar, Fransız ulusal marşı eşliğinde törenle toprağa verildi.


Satürn'ün hikayesi, ABD Mississippi'de başladı. 1936 yılında doğada yakalandı ve henüz bir yavruyken Berlin'in ünlü hayvanat bahçesine hediye edildi. Nazi iktidarı döneminde Hitler tarafından da ziyaret edildiği için "Hitler'in evcil timsahı" diye anılır oldu. 20'nci yüzyılın en korkunç insanlık suçlarından birine önderlik eden "Führer", Nazi başkentinin ortasında hayvanlarla vakit geçirmekten zevk alıyordu. Hayvanlar için ise durum farklıydı. Bombardımanlar kadar uçakların, tank ve tüfeklerin ürkütücü sesleri, savaşın orta yerine düşmüş hayvanları korkudan delirtmeye başlamıştı. 1943 yılının Kasım ayında ise bombalar bu kez hayvanat bahçesinin de üzerine yağdı. İki zürafa, iki suaygırı, bir siyah gergedan, bir deniz fili ile geyik ve antilopların yarısı öldü. Akvaryum bölümüne isabet eden bomba, sokakları timsah cesetleriyle doldurmuştu. Yavru suaygırı Knautschke, şempanze Suse ve fil Siam ise şans eseri kurtulmuştu. Ama yaşadıkları Siam'ı öyle korkmuştu ki, 1947'deki ölümüne kadar travma belirtileri sergilemeye devam etti. Savaşın getirdiği yıkım korkunçtu. Gıda stokları giderek azalıyordu. Bakıcılar, kurtulan hayvanlara sahip çıksa da ölen hayvanların etleri hayvanat bahçesi personeli, askerler ve enkazı temizleyen mahkumlarca tüketilmeye başladı. Timsah kuyrukları büyük konteynerlerde haşlanıp yeniyordu. Geyikler, antiloplar, bufalolar derken, ayılar da salam ve sosis halinde savaş öğünü olmuştu. Bir de kaçaklar vardı... Bombardıman sırasında hayvanat bahçesi yerle bir olunca kaçanlar arasında bizim ünlü timsah Satürn de vardı. Hikayenin en gizemli kısmı da burası: Gözden kaçmasına pek ihtimal olmayan bu dev sürüngen üç yıl boyunca sırra kadem basmıştı. 1946 yılında İngiliz işgal bölgesi askerlerince bulunana kadar, nerede ve nasıl yaşadığı halen bilinmiyor. Bilinen tek şey, İngilizler tarafından Leipzig, yani Sovyet işgal bölgesine gönderildiği, ardından bir Hint piton yılanı ile beraber Moskova Hayvanat Bahçesi'nin yolunu tuttuğu... Moskova'da hızla popüler olan ve bir süre "Hitler" diye anılan Amerikan timsahına daha sonra Satürn adı verildi. Ama isim değişikliği, travmatik geçmişini silmeye yetmemişti. 1993 yılında patlak veren anayasa krizi sırasında Rus tankları sokaklara çıkınca Satürn "ağlamaya" başladı. Bakıcısı, tankların yaydığı titreşimi hisseden timsahın Berlin anılarının nüksettiği yorumunu yapmıştı. İşte böyle Satürn'ün hayat hikayesi... Son 74 yılı Moskova'da geçen 3.5 metrelik timsah öldüğünde bile doğaya kavuşamayacak. Görkemli bedeni, bundan böyle bir doğal tarih anıtı olarak Darwin Devlet Müzesi'nde sergilenecek.


"Uzak, yoğun ve karanlık orman" demek longoz. Diğer adı, subasar. Atlas ekibi, devasa ağaçların sık orman örtüsünden sıyrılıp güneşe uzanmaya çalıştığı bu gizli dünyanın kuytularından Trakya Karadeniz'ine uzandı. Tarihöncesi çağlardan beri meskun bir coğrafya Trakya. İsmini aldığı Traklardan itibaren pek çok medeniyet görmüş. Bu topraklarda doğduğu sanılan ünlü gladyatör Spartacus, özgürlük savaşçısı olarak tüm dünyaya nam salmış. Antik Roma'ya bağlı bir eyalet olan Trakya, sonrasına uzun süre Osmanlı yönetiminde kalmış ve en son Balkan Savaşları'yla parçalanmış. Bu coğrafyanın Türkiye sınırlarında kalan kısmı bugün bile pek çok etnik kimliği ahenkle barındırıyor: Türkler, Boşnaklar, Arnavutlar, Pomaklar, Gacallar, Türkmen Amucalar, Muhacirler, Tatarlar, Dağlılar, Patriyotlar, Çerkesler ve Romanlar... Bir bölümü Makedonya, Yunanistan, Bulgaristan, Romanya ve Yugoslavya'dan gelen göçmenler yerel halkla kaynaşarak Trakyalı olma ruhunu yaşatıyor. Atlas ekibi olarak işte bu çokkültürlülüğe ev sahipliği yapan Kırklareli'de, Trakya'nın kuzeydoğu ucundayız. Dünyadaki tropikal ormanlarla kıyaslanan İğneada Longoz Ormanları, kendi kategorisinde Türkiye'nin en büyüğü. Bu nadir orman, sınırlarında yer aldığı kentin çokkültürlü yapısını çağrıştırıyor bana. Neden mi? Çünkü kendi içinde ekolojik olarak birbirine bağlı birçok ekosisteme ve zengin biyoçeşitliliğe sahip. Longoz, yani Türkçeleştirilmiş haliyle subasar ormanlar, etrafındaki göller, sazlıklar, kıyı kumulları ve yaprak döken ormanlarla birlikte bir ekosistem zinciri meydana getiriyor. Birinin olumsuz etkilenmesi, diğerlerinin de etkilenmesi anlamına geliyor. Sahile paralel konumdaki ormanlara "subasar" özelliğini veren ise dağlardan Karadeniz'e doğru akan derelerin beslediği Erikli, Mert ve Saka isimli lagün göllerinin, fazla yağış alan ilkbahar dönemlerinde, önlerindeki kumul dolayısıyla yükselen sularla şişerek geriye doğru taşması ve deniz seviyesine yakın düz alanları kaplaması. Kış ve ilkbahar aylarında tamamen sularla kaplı olan, yaz ve sonbahar aylarında ise suyu çekilen bu ormanlar, boyları 30-35 metreye varan karışık ağaçlardan oluşuyor. Ormanı keşfetmeye, bölgeyi avcunun içi gibi bilen, longozun içinde doğmuş rehberimiz Halil Aydın'la (32) başlıyoruz. Longozda büyümek nasıl bir şeydir, kendisinden dinliyoruz: "İlkokula başlayana kadar hayatım ormanda geçti. Kendimi bildiğim zamanlardan itibaren büyükbaş hayvanların peşindeydim. Elektriğimiz ve suyumuz yoktu. Evlerimiz derme çatma baraka tarzıydı. Kışın çok yağmur yağdığında evlerimizi sel basardı. Ahırları da su basacağı zaman hayvanları alır yüksek tepelere çıkardık." 2009'da dışarıdan gelen ziyaretçilere longozu gezdirmeye başlamış Halil. 2020'de de İğneada Gezim isimli acenteyi kurarak turizm sektörüne atılmış. Şimdi Halil ile longozun en büyük akarsuyu olan Bulanık Dere rotasını geçeceğiz. Longoz bambaşka bir dünya... Ormana ilk adımı atmamızla karanlık bir "cangıl"a düşüyoruz adeta. Güneş ışığı dev ve sık ağaçlardan yere zar zor ulaşıyor. Sadece kuş sesleri, çeşit çeşit ağaçlar ve upuzun ağaçlara tırmanmış sarmaşıklar... 472 bitki türünden söz edilen zengin bir ormandayız. Etrafımız türlü ağaçla sarılı. Bir yandan bu türleri tanımaya çalışırken, belli yerlerde dereler eşlik ediyor yürüyüşümüze. Ot bürümüş sulak alanlarda botlar nemleniyor. Ağaçkakanların oyduğu ağaç gövdelerini dikkatle incelerken, bir yaban domuzunun eşelediği çamurlarla karşılıyoruz. O sırada mor kalın kabuklu bir böcek ayaklarımızın yanından telaşla geçiyor. Derken ağaca tutunmuş kocaman bir kav mantarına denk geliyoruz. Bu sulak alanda iri sivrisinekler de bizi beklemiyor değil, ama doğayı hayranlıkla izlemekten ısırıkları ve kaşıntıyı unutuyoruz. Yürüyüşün en güzel kısmıysa çıplak ayaklarla Bulanık Dere'nin kumlarında yürümek! Ertesi gün gündoğumunda kano yapmak için sözleşiyoruz Halil'le. Günün ilk ışıklarıyla vardığımız Mert Gölü'nde sabah sessizliğinde kanoları suya itiyoruz. Hava serin, su sakin. Etrafımızdaki sazlıklardan yükselen sisle göl daha da gizemli. Kano daha önce hiç kürek çekmeyenlerin bile yapabileceği basitlikte bir spor. Halil göle açılmadan önce en ince detayına kadar bize ne yapacağımızı anlatıyor. Gölün en derin kısmı yaklaşık iki metre olduğundan ve akıntı da olmadığı için tehlike söz konusu değil, ama isteyen olursa can yeleği veriliyor. Kıpırtısız suda ilerliyoruz. Küreğin seslerine kuş sesleri eşlik ediyor. Burada kano adrenalin değil, huzur veriyor insana. Büyüleyici bir tecrübe.


Uluabat, nam-ı diğer Apolyont Gölü'nde bir insan ile bir leylek arasında iyiliğe inancımızı tazeleyen bir dostluk yaşanıyor. Yaren Leylek ile Balıkçı Adem Yılmaz'ın başrolleri paylaştığı bu çağdaş masal, Anadolu'da yüzlerce yıldır yaşanan bir dostluğun son halkası aslında. Adını Işık Tanrısı'ndan alan bir göl. Üstünde bir kayık. İçinde bir insan, bir de leylek. Kıpırtısız suda ağır ağır ilerliyorlar. Adam havaya bir balık atıyor. Leylek çevik bir hareketle kapıyor. Bir masal değil bu... Balıkçı Adem Yılmaz ve Yaren Leylek'in Eskikarağaç Köyü'nde her bahar tazelenen gerçek hikayesi. Yaren Leylek, Adem Amca'nın kayığına ilk kez konalı dokuz yıl olmuş. İki arkadaş günler, aylar, yıllar boyunca -kimselere sözünü etmeden- göle kayıkla açılmış, havaya balık atma-kapma oyunu oynamış, vakit geçirmiş. Ta ki Karacabey'de yaşayan kuş fotoğrafçısı Alper Tüydeş, kulağına gelen bu gerçeküstü hikayeyi kendi gözleriyle görene kadar. Tüydeş'in bu dostluğu belgelediği sembol fotoğraflardan biri, bugün Eskikarağaç'ta köy kahvesinin karşı duvarında asılı. O kahvede oturup, birer çay söylüyoruz. Fotoğrafı çeken Alper de bizimle. Az sonra Adem Amca da yüzünden eksik olmayan gülümsemesiyle çıkageliyor. Geçen yıl 27 Şubat'ta yuvasına konan Yaren ise henüz ortalarda yok. Oysa Mart ayının ilk haftasındayız. Acaba bu yıl gelir mi, gelmez mi konuşulurken, "tarlada bir leylek görüldü" duyumu ulaşıyor kahveye. Yaren mi? Yuvasına gidip görene kadar emin olmak mümkün değil. Adem Amca 66 yaşında. 12 yıl önce köyüne dönüp balıkçılığa başlayana kadar Bursa'da mandıracılık yapıyormuş. Artık her sabah 8'de evinden çıkıyor, birkaç metre yürüyor ve kayığını sazlıkların arasından itekleyip göle açılıyor. Baharla beraber bu rutinine Yaren de katılıyor. Almanya ve Avusturya'da ders kitaplarına giren, Yunanistan'da bir gölge oyununa konu olan, Prag'da en iyi belgesel ödülüne uzanan hikayeleri tekrar tekrar yazılıyor. Fotoğrafçı arkadaşım Tolga, "benim de bir ünlüyle fotoğrafım olsun" diye şaka yollu selfie talebinde haksız sayılmaz yani. "Gördün mü muhtar" diyor Adem Amca tatlı tatlı; "Seni çekmiyorlar, beni çekiyorlar. Bende bir leylek var, sende bütün köy!" Yaren'in isim babası muhtar Rıdvan Çetin de gülüyor bizimle. O sırada bir çift sürmeli göz tepede dikkatle bizi izliyor: Bu yıl Yaren'in köye en önce gelme rekorunu egale eden güzeller güzeli bir başka leylek. Uzun yolculuğundan henüz dönmüş. Yerinden kalkmaya mecali yok. İyice zayıflamış. Süt beyazı gövdesi kir içinde. Arada çırpı bacakları üstünde doğrulup uzun ve kırmızı gagasıyla tüylerini temizliyor. Sonra yeniden yatıp, gözlerini kahveye dikiyor. Onun da bir ismi var mı? "Hepsine isim koyacağım" diyor muhtar, "onun adı da Çağrı olsun." Çağrı, iki buçuk yaşında, kocaman altın bukleleriyle köye neşe saçan bir ufaklık aslında. Aynı zamanda, bu leyleğin yuvasına en yakın evin de en küçük bireyi. Bu da o ev halkına, Çağrı'nın sorumluluğunu yüklüyor. Eskikarağaç'ta her leyleğin bir "koruyucu aile"si var. Küçükler "benim leyleğim önce geldi" diye yarışıyor. Eskikarağaç'ta her leyleğin bir "koruyucu aile"si var. Yuvaların altındaki tabelalarda bir dizi uyarıyla beraber bu ailelerin isimleri yazıyor. O ailenin en küçük bireyi tanımı özellikle vurgulanıyor ki ağaç yaşken eğilsin. "Benim leyleğim en önce geldi" yarışı, mekanik buzlarımızı eriten sıcak bir rekabet konusu burada hala. Halk takvimi leyleklerin geliş zamanı olarak şubat sonuyla mart başını işaretliyor. Leylekler, Afrika'daki kışlıklarından yola çıkıyor, göçleri iki ila dört ay sürüyor ve nihayetinde üreme alanlarına ulaşıyorlar. Onların gelişiyle havalar da ısınmaya başlamış oluyor. Bunun bir izdüşümü olarak Eskikaraağaç'ta bademler pembe çiçeklerini yollara dökmeye başlamış. Köyün 300 yaşındaki eğri büğrü dut ağacı uykusundan uyandı uyanacak. Köy camisinin tarihi minaresi, ayakucundaki Osmanlı kale kalıntısı, yanı başındaki mermer sütun ve lahit parçaları kim bilir kaçıncı baharlarını karşılamaya hazırlanıyor. Horozlar kabarıp dik dik bakıyor. Hepsine hürmetlerimizi sunup Yaren'in yuvasına yollanıyoruz. Hikayemiz Yaren'i izliyor belki, ama leyleklerin sayıları geçmişe göre önemli ölçüde azaldığı için her birinin yolu hasretle bekleniyor. Köyün yaşayan hafızası Bakiye İnce (85), Eskikarağaç'ın 150 hanesinin de dolu olduğu günleri anarak, "her evin bir leyleği vardı" diyor. "Leylekler geldi mi kocakarılar çıkıp "huuu komşular, leylekleriniz geldi" diye bağırırdı. Leyleklerimiz takırdadı mı, bütün köy oynardı. Ne koyak koyak takırdarlar, coşarlar, kanatlarını açıp açıp, yere yatıp yatıp kalkarlardı! Mübadeleden birkaç yıl sonra doğmuş Bakiye Teyze. 12 odalı eski bir Rum konağında büyümüş. Konağın dört başındaki leylek yuvalarını hatırlıyor. Sonra da betonarme evini başıyla gösterip, "şimdi bunun neresine koysun leylek yuvasını?" diyor. Oturduğu yerin hemen ardında, mermer zeminini ot bürümüş, çatısı büsbütün yok olmuş eski Ortodoks kilisesi onu sessizce onaylıyor sanki. Leyleklerin zayıf yavrularını yuvalarından attıkları bilinir. Bakiye Teyze'den dinlediğimiz bir inanışa göre, bir leylek Akdeniz'i geçtiği zaman "bir yavrumu şehit edeceğim" der, yumurtalar kırılıp da yavrular çıkınca sözünü yerine getirirmiş. Bu sebeple köy halkı yuvadan atılan yavrulara elini sürmez, "leylek kurban attı" dermiş. Bugün köyün insanı da, leyleği de azalmış. Sadece 300 kişi, birkaç tane de leylek yuvası... Bakiye Teyze'nin özlemle andığı o eski dünya yok artık. Leylekler, geçen yüzyılda sanayileşmeyle beraber ziyaretlerini de gitgide azaltmış. Sadece Eskikaraağaç'ta değil, Anadolu'nun her yerinde... Türkiye'de leyleklerle ilgili en eski çalışmalardan birini gerçekleştiren Alman ornitolog Hans Kummerlöwe, ilk gözlemlerini 1933'te yapmaya başlamış. 1988 tarihli çalışmasında ise, "Türkiye'de leylek gibi şöhretli bir türün azalmasını ve sonunda yok olmasını durdurmak için tüm doğal çevrenin daha etkin bir şekilde korunmasına ihtiyaç olduğu"nu yazmış. Leylekler uzun göç yolculuklarında zehirlenmeden avlanmaya dek türlü belayla karşı karşıya. Binlerce kilometrelik uçuşları sırasında, ölüm saçan elektrik hatlarını, karşılarına çıkan uçakları, tarım ilaçlarıyla zehirlenmiş tarlaları ve sanayi atıklarıyla kaplı arazileri/suları aşmaları gerekiyor. Bu tehlikeli yolculuğun son durağına ulaştıklarında da yuvaları kaldırılmış, yaşam alanları bozulmuş olabiliyor. Eskikaraağaçlıların tabiriyle leylekler "önce ovaya, sonra yuvaya" gider. Yakın çevrede ihtiyaç duydukları yiyecekleri bulamazlarsa, orada yuva yapmazlar. Tatlı su kaynaklarına yakın geniş arazileri, sulak-kuru çayırları severler, çünkü buralar onlara leylek menüsünün baştacı böcekleri, fareleri, solucanları, balıkları, kurbağaları, yılanları bulabilmeleri için ideal ortam sağlar. Anız yakılması, habitat yapısı ve tarım deseninin negatif yönde değişmesi, leyleklerin ziyaretlerini azaltır. Bu bakımdan leylek, tüm kuş türleri gibi bir "gösterge" aslında. "Yani bir bölgede doğal hayat açısından bir sorun varsa, bu soruna ilk tepki veren canlılar arasında, üstün hareket kabiliyetleri ve içgüdüleri ile kuş türleri yer alır" diyor biyolog ve kuş bilimci Ferdi Akarsu. "Leylek etçil bir tür olarak besin piramidinde üst sıralarda yer alıyor. Dolayısıyla kuş türleri bir bölgede sorun yaşarsa, büyük oranda piramidin daha altındaki grupların da sorun yaşayabileceği varsayımını yapabiliriz." Kısacası, leyleklerin bolca bulunduğu bölgelerde, ekolojide sağlıklı işleyen bir sistemden söz edilebiliyor. Uluabat çevresinde leyleklerden sevgiyle söz etmeyen birilerine rastlamak güç. Ama Anadolu'da uğurlu sayılan bu güzel kuşa "lanet" deyip yuvasını civarında istemeyen hiç yok mu? Çok az da olsa var tabii. Leyleklerin gagalarını vurarak çıkardıkları "tak tak"tan öte bir sesleri olmasa da, iri cüsseleri ve kocaman, ağır yuvalarıyla gürültüye sebebiyet verebilmeleri, yuvalarına yılan ve fare taşımaları, yuva altındaki araçların üstünün kuş pisliğiyle kaplanması dostane olmayan tavırların başlıca sebebi. Leylekler her yere yuva yapmıyor, her yuvaya gelip konmuyor. Kızılırmak Deltası'nda leylek yuvalarının çoğu dişbudak ağaçlarına kurulu. Uluabat Gölü çevresinde ise bu güzel kuşlar insanlara olabildiğince yakın. Yaren'in yuvası örneğin, köyün en güzel yerinde. Karşısında Halil Bey ve Şeytan Adaları uzanıyor. Birkaç metre aşağısında Adem Amca'nın kayığı, birkaç metre ötesinde de koruyucu ailesinin terasını görüyor. Kayıktan arta kalan zamanlarda, bu terasta, evin küçük kızı Beyza'nın attığı balıklarla besleniyorlar ailece. Adem Amca birkaç gün gecikmeli de olsa leyleğiyle buluştu. Yaren ara sıra başka kayıklarda gönül eğlendirse de, dönüp dolaşıp Adem Amca'yı buluyor. Masallara layık ikili, gölün durgun sularında bir 21'inci yüzyıl masalı yazıyor. Gidin, kendi gözlerinizle görün. Bu yazıda, Dr. Ömer Döndüren'in Ege Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü için hazırladığı Gediz Nehri Havzası leyleklerine dair doktora tezinden (2015) yararlanılmıştır. Sonuç mu? Sığırlar otladıkça bitkiler kısaldı, yararlı otlar hakimiyeti ele geçirdi. Kurbağa, fare, sülük, solucan ve omurgasız canlı çeşitleri çoğaldı. Yeni ekosistem su kuşlarını bölgeye çekti. Eskikarağaç'ın Avrupa Leylek Köyü Ağı'na dahil olması 2011'e denk gelse de Leylek Dostu Köyler Projesi Uluabat Gölü çevresinde 2004'ten itibaren yürütülüyor. Ziraat Mühendisi Franziska Arıcı ve o dönem Uludağ Üniversitesi'nde görev yapan Prof. Dr. İsmet Arıcı'nın göl çevresindeki köylerde yaptığı yoğun çalışmalar sonucu, leyleklere dair farkındalık günden güne arttı. Leylek ölümlerine sebep olan elektrik hatları yenilendi-izole edildi- ve yeraltına alındı. Leyleklerin elektrik tellerini karanlıkta görebilmesi için parlak işaretler takıldı. Ahşap-çelik konstrüksiyondan yapay yuvalar kuruldu. Uludağ Üniversitesi Kuş Gözlem Topluluğu'ndan öğrenciler köylülerle birebir çalıştı, yaralı leylek bulunca harekete geçildi. Leylek Şenliği başladı. Köylülere ekonomik kazanç kapısı açıldı. Arıcı çiftinin girişimleriyle köyün Avrupa Leylek Köyü Ağı'na girmesinin ardından, Eskikarağaç'ta kuş gözlem kulesi, tahnit müzesi, kadın lokali açıldı. Devlet, özel şirketler, üniversite, sivil toplum ve yerel halkın işbirliğinin iyi bir örneği kısacası. ÜLKEMİZDE KUŞ ÇALIŞAN ÇOK FAZLA AKADEMİSYEN BULUNMUYOR. Bu da, özellikle leylek gibi geniş dağılımlı bir türü çalışmayı zorlaştırıyor. Arazide çok vakit geçirmek, çok yol yapmak gerekiyor. Maliyeti yüksek. Tez çalışmamı yaptığım 2011-13 döneminde henüz Türkiye'deki yuva sayısını bile bilmiyorduk. Bu dönemde Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü ile Ege Üniversitesi ortaklığında yapılan leylek popülasyonu tespit çalışmalarında, tüm Türkiye'de 8 bin 683'ü aktif olmak üzere 9 bin 881 leylek yuvası sayıldı. En son güncel rakam budur. LEYLEĞİN DÜNYA POPÜLASYONU ARTMA EĞİLİMİNDE. Avrupa'nın büyük kısmında popülasyon artar, ya da durağan seyrederken, çok az ülkede azalma devam ediyor. Türkiye'de ise durum biraz daha karışık. Örneğin, Gediz Havzası gibi geniş bir sahada, üç yıl içinde aktif yuva sayısının yüzde 8.17 azaldığını tespit ettim. Kızılırmak Deltası'nda ise 1992'de 125-130 çift olan üreyen popülasyonun 2010 yılında 926 çifte çıktığı tespit edildi. Bazı bölgelerde mikro düzeydeki değişimler leyleği olumlu, ya da olumsuz etkiliyor. Kızılırmak Deltası'ndaki artış çeltik tarımının üç katına çıkmasıyla, Gediz Deltası'ndaki azalış ise büyük ölçüde çeltikten pamuk tarımına dönülmesiyle ilişkilendiriliyor. Türkiye'de popülasyon azalmaya devam etse de özellikle 2000'li yıllarda STK'lar, üniversiteler ve kamu kurumları aracılığıyla başlayan koruma çalışmalarıyla azalma eğiliminin düştüğünü söyleyebiliriz. SÜZÜLEN KUŞLAR İÇİNDE ÜLKEMİZ ÜZERİNDEN EN ÇOK LEYLEK GEÇİYOR. Türkiye üzerinden geçen leyleklerin dönüş rotası Balkanlar'dan Trakya'ya ve İstanbul Boğazı'na gelerek, Hatay üzerinden Suriye, Mısır ve Güney Afrika'ya doğru devam ediyor. İstanbul Boğazı'nda sonbahar göçünde 2010 yılında 105 bin 204 leylek sayıldı. Leylekler Çanakkale Boğazı ve Marmara Denizi üzerinden de geçiş yapıyor. Hatay Belen Geçidi'nde ise ilkbahar göçünde 45 bin 858, sonbahar göçünde ise 53 bin 23 leylek sayıldı. Bu sayımlar tüm göç rotasını kapsamıyor. KIZILIRMAK DELTASI, TÜRKİYE'DEKİ EN ÖNEMLİ LEYLEK ÜREME ALANI. Burada 2010 yılında 926 çift leyleğin ürediği tespit edildi. Çok daha geniş bir alanı kaplayan Gediz Havzası'nda ise bu sayı 221. Genel olarak Trakya, Uluabat, Manyas gibi göllerin çevreleri, Ege Bölgesi'ndeki Bakırçay, Gediz, Küçük Menderes ve Büyük Menderes havzalarının deltaları ve tüm ovaları, Göller Yöresi'ndeki göllerin çevreleri, Çukurova, Göksu Deltası, Karadeniz kıyısındaki deltalar, Güneydoğu'da Fırat ve Dicle havzaları leylekler için önemli alanların başında geliyor. Bazı leylekler göç alışkanlıklarını bırakıyor. Onlardan biriyle Uluabat kıyısındaki Gölkıyı'da tanıştık. Sabahın 8'inde, bir çiftlik dolusu gürültücü kazın yakınlarında, boş tarlada kahvaltısını yapıyordu. Yadigar, kovalamak suretiyle köye leylek sokmuyor ve yıllardır civarın tek hakimi olarak otoriter rejimini sürdürüyor. Prof. Dr. İsmet Arıcı, "öyle hırçın, öyle saldırgan ki, gökyüzünde leylek görmek istemiyor" diyor. Köy kahvesinde konuştuğumuz Emir Sultan Sinop (65) ise kıyamıyor ona: "10 yıldır hiç gitmedi. O buranın Yadigar'ı, aşısı..." Neden göç etmediği ve kendi türüyle neden etkileşime girmediği bilinmiyor. Bilinen tek şey, diğer leyleklerin köy çevresini sadece bir geçiş ve mola noktası olarak kullanabildiği. Leylekler, dünyanın en büyük ve ağır yuva inşa eden kuşları arasında. Bilinen en ağır yuva, 1 tondan fazlaydı! - Plastik kürek, plastik eldiven, naylon poşet, elastik bant - İp-misina, balık ağı parçaları, kablolar - Kıyafet parçaları, dantel örtü, bütün halde eşarp - Bulaşık süngeri, bulaşık teli - Çocuk bezi, kutu kola parçası, izmaritler Leylek göçmenliği, evcilliği, çalışkanlığı, doğurganlığı ile halk kültürünün bir parçası olmuş; iyiliğin, bilgeliğin, dürüstlüğün ve büyük ailenin simgesi haline gelmiş; uğurlu kuş sayılmış. Anadolu halk takvimi kışın zor şartları üzerine kurgulandığı için, şubat sonunda havaların ısınmaya başlamasıyla kuzeyde görülmeye başlayan leylekler yazın habercisi sayılmış. Anadolu'nun bazı bölgelerinde leyleklerin geldikleri dönemde kar yağarsa, o günlere "leylek kışı" denir. Nisan ortalarında leylek göçünün son günlerinde ortaya çıkan fırtınaya da "leylek fırtınası" adı verilir. Leylekler tarım alanlarındaki böceklerle beslendiği için çiftçiler onları ortak sayar; yuva yaptığı yerlere bakar, kollar; bacaya yuva yaparsa evinin, bağ bahçesinin korunduğuna inanır. Leyleğin bacaya yaptığı yuva yıkılmaz. Bir söyleyişe göre Kabe'nin üstünde geçtikleri için onlara "hacı baba", "hacı leylek" gibi isimler takılır. Leyleği havada görmek ise o sene bol seyahat edileceğine yorulur. Türkçede leyleklerin gagalarıyla çıkardıkları "lak lak" sesi üzerinden "laklak yapmak", boş vakti çok olmak, gevezelik etmek, çene çalmak anlamlarına da gelir. Türk Dil Kurumu'na göre, leylek kelimesinin kökeni Farsça "legleg"den geliyor. Arapçadaki adı ise "laklak". Balkanlar'dan Kafkaslar'a kadar pek çok dile benzer seslerle girmiş leylek ismi. Antik Roma'da yurttaşların yaşlanmış ebeveynlerine bakmakla yükümlü oldukları yasaya, Latince leylek anlamına gelen "ciconia" kelimesinden hareketle "Lex Ciconaria" yani "Leylek Kanunu" denmiş. Bu yasa, antik Yunan'da da pelargos kelimesinden türeyerek "antipelargia" olarak adlandırılmış. İÖ 7-6'ncı yüzyılda yaşayan Ezop'a bazı leylek fabları da atfedilir. Bunlar arasında en şöhretlisi Tilki ile Leylek fablıdır. Eski devirlerin leylek hikayelerinden bir diğeri de Hun İmparatoru Attila'nın döneminden. Attila, Kuzey İtalya'daki Aquileia'yı kuşattığında, şehrin damlarına yuva kurmuş leyleklerin yavrularını alıp kentin dışına kaçtıklarını görür ve bunu şehrin düşeceğine işaret olarak yorumlar. Osmanlı topraklarına gelince... Örneğin Balkanlar'da leyleklerin geçişiyle baharı karşılama kutlamaları yapıldığı söylenir. Ünlü yazar Jules Verne de Mathias Sandorf adlı romanında, Trablusgarp'ta leyleklerin göç vakti leylek bayramı için meydanlarda toplanıldığından söz eder. Bizim konumuz Anadolu kültüründe leylek olduğu için bu bahsi burada bırakıp, Evliya Çelebi meşhur Seyahatname'sinde leylekten nasıl bahsediyor ona bakalım. Seyyahın İstanbul'u anlattığı bölümde Molla Hayreddin Camii'nin mimari özellikleri anlatılırken söz leyleklere de gelir: "Bu cami yapılırken, Molla Hayreddin mutemetliğini yapıyormuş, bir leylek kuşu gelip lak lak diye ötmeye başlar. Molla Hayreddin Hazretleri kızarak: "Bre hey kuş İstanbul'un dışında feryat eyle!" deyince, Allah'ın emri ile inci tanesi sözleri kabul olunur ve İstanbul içindeki bütün leylekler başka köy ve kasabalara giderler. Bugüne kadar leyleğin İstanbul'da değil durduğunu, damlara bile konduğunu hiç kimse görmemiştir". Anadolu halkının leyleklerin göçü ve leyleği kutsallaştırması üzerine çeşitli atasözleri de günümüze taşınmış. "Leyleği kuştan mı sayarsın, yazın gelir, kışın gider", "leyleğin ayağını kesmişler, uçuvermiş, konduğun vakit anlarsın, demişler", "leyleğin ömrü laklakla geçer", "leyleğin yuvadan attığı yavru gibi yakadan attı", "leylek havada, yumurtası yuvada" Anadolu atasözleri ve deyimleri arasında yer alanlardan bazıları. Yeri gelmişken "leyleğin attığı yavru" sözü veya eski kartpostallara kadar yansıyan "bebek getiren leylekler" mitinden de bahsetmek lazım. Bu mitin İskandinavya ve Kuzey Avrupa'dan Türk mitolojisine kadar pek çok kültürde yeri olduğu belirtiliyor. Leyleklerin bahar aylarında doğmamış ruhları dünyaya taşıdıklarına dair çok eski bir inanış, zamanla oların gagalarıyla bebek taşıdıkları mitine dönüşmüş. 19'uncu yüzyılda Danimarkalı yazar Hans Christian Andersen'in Leylekler adlı masalıyla bu efsane popüler hale gelmiş. Sami L. Akalın, Türk Folklorunda Kuşlar. Kültür Bakanlığı Yayınları, 1993. Ergün Veren, Anadolu Halk Takvimi, Doğan Kitap, 2019. Bahattin Ögel, Türk Mitolojisi, Devlet Kitapları, 1971. Pervin Ergun. Bebekleri Dünyaya Leyleklerin Getirdiğine Dair İnancın Türk Mitolojisindeki Kökleri Üzerine. Milli Folklor, Sayı 89, 2011. Şeref Kayaboğazı, İstanbul ve Dolayı Coğrafyası, 1943, İstanbul. Deniz Gezgin, Hayvan Mitosları, Sel Kitap, 2007. Behçet Necatigil, Küçük Mitologya Sözlüğü, Varlık Yayınlanı, 1957. Refik Topkan, Topkan'ın Sürekli Takvim'i, Ankara Neşriyat, 1962.


Bir sulama göleti nasıl olur da bir kuş cennetine döner? Diyarbakır'ın gözlerden uzak Kabaklı Sulama Göleti, sulak alanlarını hızla kaybeden Anadolu doğasına dair hazin bir hikaye anlatıyor. Kabaklı Sulama Göleti'nde en çetin kış şartlarında bile hatırı sayılır düzeyde kuş konaklıyor. Yaz ve kış mevsimlerini geçirmek üzere konaklayan veya göç zamanlarında bu noktadan geçenlerle birlikte bu küçük sulak alandaki kuş türlerinin sayısı 200'ü aşıyor. Diyarbakır'da Dicle Üniversitesi Rektörlük Binası'nın yanı başındaki gölet, zengin kuş varlığıyla Türkiye'de koruma altında olan birçok kuş cennetiyle aynı potansiyele sahip. Üniversite yerleşkesinde bulunduğu için avcıların kolay kolay ulaşamadığı sulama göletini korunaklı bir yer olarak belleyen kuşlar, ilkbaharın başlamasıyla üremek için Arabistan Yarımadası ve Afrika ülkelerinden buraya göçer. Bu kuşların büyük bölümü sonbaharda havaların soğumasıyla ailelerinin yeni bireyleriyle birlikte yeniden Afrika'ya döner. Onların ardından, bu defa İsveç, Norveç ve Finlandiya gibi Kuzey Avrupa ülkelerinden buraya göç başlar. Yeni gelenler çoğunlukla su kuşlarıdır. Ben de sonbaharın son günlerinde kuzeyden gelen kuşları gözlemlemek ve onları fotoğraflamak üzere gün doğmadan önce Kabaklı Sulama Göleti'ndeyim. Hava henüz aydınlanmamışken yere yatıp üstüme yapraklı kamuflajımı alıyorum. Fotoğraflar için güneşi sol tarafıma alıyorum, böylece ışık kuşlara yandan vuracak ve bir yanları aydınlık, diğer yanları gölgeli olacak. Yere uzandığım için suyun buharlaşma anını karelerime katabileceğim. Henüz güneş doğmamışken hazırlıklarımı tamamlayıp beklemeye koyuluyorum. Bir süre sonra, yaklaşık 10 bireyden oluşan, adının sonradan küçük kumkuşu olduğunu öğrendiğim kuş sürüsü gelip 8-10 metre önüme konuyor. Bir süre etrafı gözlüyor, sonra beslenmeye koyuluyorlar, ancak içlerinde hala etrafı gözetleyenler de var. Başlarını suyun içine daldırıp omurgasızlarla beslenen bu sevimli kuşlar çok ürkek ve her zaman tetikte. En ufak bir ses onları tedirgin edecek ve bulundukları yerden uçup göletin başka bir yerine geçmelerine neden olacak. Dolayısıyla fotoğraflarını sessizce çekmem gerekiyor. Bir anda kalabalık bir kuş sürüsü 3-4 metre arkama konuyor. Uzandığım yerden kolumu kaldırıp baktığımda kalabalık bir yeşilbaş sürüsü görüyorum. Ne var ki onlara dönemiyorum, çünkü kıpırdamam ve kamuflajımın çıkartacağı hışırtı hem onların, hem de küçük kum kuşlarının uçup gitmesine neden olacak. Bu tür durumlarda yapılması en mantıklı şey, yüzünüzün dönük olduğu kuşların fotoğraflarını çektikten sonra arka tarafa dönmek. Ben de uzandığım yerde yavaşça dönüyorum. Ördekler ters ışıkta oldukları için estetik açıdan iyi fotoğraflar çıkacak diye umut ediyorum. Ama elimde 800 milimetre gibi devasa bir objektif var, kamuflajın altından bir taraftan bir başka tarafa yönelmek kolay iş değil. Sonunda biraz daha dönünce onları artık net bir şekilde görebiliyorum ama o anda ördekler uçup gidiyor. Yaklaşık üç gün sonra yine aynı saatte aynı bölgede, ancak bu kez göletin farklı bir noktasındayım. Güneşi tam anlamıyla arkama alıyorum. Böylece kuşların tamamını aydınlık çekmeyi düşünüyorum. Yere uzanıp kamuflajı üstüme attıktan kısa süre sonra kuşlar etrafımda cirit atmaya başlıyor. Dere düdükçünü, orman düdükçünü, yeşilbacak, kızılbacak, kara kızılbacak gibi 20 dolayında kuş türü var etrafımda. Hangisini çekeceğime karar veremiyorum! Ama bir türü ilk kez görüyorum. Bu kuşu gün boyu merak ediyorum. Bir yandan da gözlem açısından bereketli geçen sonbaharın neşesi içindeyim. İlk kez gördüğüm türlerinin isimlerini Türkiye'nin Anonim Kuşları web sitesinde araştırıyorum. Çok geçmeden buraya katkı veren akademisyenler, merak ettiğim kuşu sarıbacaklı kumkuşu olarak tanımlıyor. Böylece üç günde bu yöre için iki yeni kuş türü çekmiş oldum. Küçük kumkuşu ve sarıbacaklı kumkuşu. Kuşkusuz bu durum bende büyük heyecan uyandırıyor ve sonraki günler için beni kamçılıyor. Ertesi gün yine sabah beş dolayında soluğu Kabaklı Göleti'nde alıyorum. Henüz gün aydınlanmadan gölete paralel bir şekilde kamuflajımın altına uzanıyorum. Yaklaşık 20 dakika sonra, burada en çok bulunan kuşlardan dere düdükçünüyle orman düdükçünleri 3-5 metre önüme konarak suyun kenarında beslenmeye başlıyor. Çok geçmeden bir yeşilbacak da geliyor. Sonra da sırasıyla birkaç kızılbacak ve kara kızılbacak. Bu arada bir şey dikkatimi çekiyor. Kızılbacak, göletin kenarında beslendiği esnada yakınına gelen başka bir kızılbacağı kovalıyor. Aynı şekilde halkalı cılıbıt da beslenirken yakınına gelen bir başka halkalı cılıbıtı defalarca kovalayarak uzaklaştırıyor. Ancak kendi türünü kovan kızılbacak, kendisinden çok daha küçük halkalı cılıbıtın yanında beslenmesine ses çıkarmıyor. Birçok kuş beslenirken yakınına gelen kendi türünden başka kuşla kavga ederek bölgeden uzaklaştırıyor. Ama farklı türlerle bu şekilde kavgaya tutuşmamaları oldukça ilginç. Konunun tamamı Atlas'ın Şubat 2023 sayısında. Almak için tıklayın!


Beş ülkeden 18 fotoğrafçının eserlerinden oluşan ve Karadeniz Havzası sulak alanlarını tehdit eden kirliliği konu alan fotoğraf sergisi, 17 Şubat'ta Edirne Erasta AVM'de açılıyor. Karadeniz Havzası'nı koruyacak bir ekolojik bilinç oluşturmayı amaçlayan BioLearn projesi kapsamında oluşturulan sergi bir hafta süresince gezilebilir. Ardından Keşan, İpsala ve Enez'i gezecek olan sergi, proje ortakları Yunanistan, Bulgaristan, Ukrayna ve Gürcistan'da da ziyaretçilerle buluşacak. Fotoğrafçılar proje kapsamında beş ülkede Karadeniz Havzası'nın önemli sulak alanlarında çalıştı. Bu doğa alanlarını su üstünden, su altından ve havadan fotoğraflayarak hem biyolojik çeşitliliği hem de alanlar üzerindeki kirlilik tehdidini gözler önüne serdi. Sergide ayrıca ekolojik bilinci artırmak amacıyla çocuklara yönelik düzenlenen resim yarışmasından toplam 30 resim bir animasyon film halinde yer alıyor. Sergi 17-23 Şubat 2022'de Edirne Erasta AVM, 25 Şubat 2 Mart 2022tarihinde Keşan ilçe merkezinde, 3-5 Mart tarihinde İpsala ilçe merkezinde, 6-20 Mart tarihinde Enez ilçe merkezinde görülebilir. BioLearn projesi, Avrupa Birliği Başkanlığı'nın ulusal otorite görevini yürüttüğü Karadeniz Havzası'nda Sınır Ötesi İşbirliği Programı kapsamında yürütülüyor. Proje çerçevesinde Enez'in lagün gölleri, denizi, kıyı alanları, Gala Gölü Milli Parkı, Türkiye ve Yunanistan sınırlarında yer alan Meriç/Evros Nehri Deltası, Ukrayna'daki Tuna Biyosfer Rezervi, Bulgaristan'daki Pomorie Sulak Alan Kompleksi, Gürcistan'daki Kolketi Milli Parkı alanları bütünleşik bir bilinçle koruma altına alınıyor.


Mersin'in Mut ilçesinin sınırlarındaki Kestel Kanyonu, Toroslar'ın eteklerine saklanmış bir hazine sandığı. El değmemiş ormanlar ve dik kayalıkların çevrelediği, özgür akarsuların birbiriyle yarıştığı kanyonun en gözalıcı parçası ise 90 metre yüksekliğindeki şelale. Ama bu zorlu coğrafyada ona yaklaşmak bile kolay değil. Atlas'tan Turgut Tarhan, uzun süredir hazırlığını yaptığı kanyon şelalesi keşfini nihayet tamamladı. Görkemli olduğu kadar gizemli şelaleyi görebilmek için saatlerdir zor ve tehlikeli arazide yürüyordum. 90 metreye yakın yüksekliğiyle Türkiye'nin en yüksek kanyon şelalelerinden biri bekliyordu beni. Mersin'in Mut ilçesi sınırlarında, Toroslar'ın eteklerinde saklanan, uzun süredir görmeyi istediğim ve ayrıntılı hazırlıklar yaptığım şelaleyle buluşmama nihayet çok az bir zaman kalmıştı. Mut ilçesinin bu köşesini dört yıl önce Atlas için Dağlık Kilikya konusunu hazırladığım sırada görme imkanı bulmuş ve çok etkilenmiştim. Bakir ormanları, sağda solda göze çarpan devrilmiş ağaçları, dik kayalıkları ve o derin sessizliğiyle insandan ırak, neredeyse el değmemiş bir yöreydi burası. Kestel Kanyonu'nu görüntülemek üzere bölgeye dönmeden önce uzun süre bu coğrafyayı araştırdım ve üç boyutlu, uydudan izleme yazılımının yardımıyla detaylıca inceledim. Kestel Kanyonu, bu bozulmamış coğrafyanın gözlerden uzak doğa hazinesiydi. Y şeklindeki kanyonun doğu kolunda Söğütözü Deresi, batı kolunda Konarı Deresi akıyordu. Bu ikisi kanyon içinde birleşiyor ve Kestelkapızı Deresi adını alıyordu. İlginç yapısıyla benzerine az rastlanan kanyonun orta bölümü, şelalesi ve çevresi koruma alanı, bu el değmemişliğin bir nedeni de aslında bu. Kanyon, yaban keçileri için de bir koruma ve üreme alanı. 2005 yılında kanyonun 4 bin 546 hektarlık bölümü yaban hayatı geliştirme sahası statüsüne alınmış. Kestel Kanyonu'nun yüzlerce metrelik kaya duvarları ile her tarafa serpilmiş kemer, mağara, obruk gibi jeolojik oluşumlar gerçekten göz kamaştırıcı. Yer yer ardıç, karaçam, kızılçam, meşe ve gürgen ağaçlarıyla örtülü alan otsu bitkiler açısından da çok zengin. Ayrıca yakın çevrede Dağpazarı Kilisesi, Mavga Kalesi, Taş Köprü gibi kültür varlıkları bulunuyor. Yine ünlü Alahan Manastırı ise kuş uçuşu yalnızca 10 kilometre uzaklıkta.


Avustralya denilince ilk akla gelenlerden biri, ülkeye has doğal yaşamın dünyaca meşhur üyeleri koala ve kangurulardır. Ülkeyi ziyaret edenler muhakkak bu hayvanları görür. Örneğin, Sydney şehrindeki Tarongo Hayvanat Bahçesi bu sebeple her yıl milyonlarca turisti ağırlar. 16 yıldır yaşadığım Avustralya'da, Türkiye ya da başka ülkelerden arkadaşlarla yaptığım görüşmelerde ilk muhatap olduğum sorulardan biri de sokakta kanguru ve koalaların dolaşıp dolaşmadığıdır. Adaya özgü bu iki iki canlı arasındaki popülarite yarışını ise açık ara koalalar kazanır. Her ne kadar asla geri adım atamayan ve daima ileri doğru hareket eden kanguru Avustralya devletinin resmi simgesi olma onuruna sahip olsa da, çiftçiler ürünlerine zarar veren bu saldırgan, başına buyruk ve aşırı üreyen türe sıcak bakmaz. Küçük bir bebeğin uyurken sarılmak isteyeceği tüylü ve yumuşak huylu koala ise popüler kültürde yeniden üretilmiş sembol ve türevleriyle herhalde dünyada herkesin kalbinde yer etmiştir. Jeolojik olarak yaklaşık 35 milyon yıldır diğer kıtalarla herhangi bir kara bağlantısı olmayan Avustralya'nın aynı zamanda coğrafi konumu dolayısıyla kendine has bir iklimi vardır. Bu sebeplerle, ağır ağır Güneydoğu Asya'ya doğru sürüklenen 7.6 milyon kilometrekarelik kara parçası, benzersiz bir flora ve faunaya sahiptir. Kıtadaki yaklaşık bir milyon yaşam formu ve canlı türlerinin yüzde 80'i de bu coğrafi izolasyonun bir sonucu olarak dünyanın başka yerinde görülmez. Koalaların da bilinen tek yaşam alanı, Avustralya kıyı şeritlerindeki ormanlık alanlardır. Etimolojik olarak "koala" adının Sydney bölgesi yerli kabilelerinden Dharug lisanındaki "gula" ya da "gulamany", yani "bir şey içmeyen" anlamındaki kelimeye dayandığı düşünülür. Kıtada 65 bin yıldır yaşayan yaklaşık 250 farklı Aborjin kabilesinin hikaye ve efsanelerinde de koala yer alır. Bu efsanelerden ve inançlardan belki de en anlamlısı, koalaların kendilerine saygısızlık edildiğinde büyük çoraklık ve sel felaketleriyle insanları cezalandırabildiğine dönük inançtır. Kıtada bulunan fosiller, koalaların atalarına yaklaşık 25 milyon yıllık bir geçmiş biçiyor. Ancak habitatları kentsel alanlar, tarlalarla bölünen ve son büyük orman yangınlarında ciddi tahribata uğrayan koalalar, Uluslararası Doğayı Koruma Birliği tarafından 2016'dan bu yana "yok olma tehlikesindeki tür" olarak sınıflandırılıyor. Koalaların sayısı 1984-2012 yılları arasında yüzde 28 azaldı. Yangınların görünür kıldığı doğal yaşam alanları tahribatı, büyüyen nüfus için açılan yeni yerleşim birimleriyle yavaş yavaş bu canlıları evlerinden göçe zorluyor. Günün yaklaşık 17 saatini Avustralya ormanlarında, okaliptüs ağaçlarında uyuyarak geçiren koalaların, 2019-20 yıllarındaki Kara Yaz yangınlarında, nüfusunun üçte birini (yaklaşık 5 bin) kaybettiği tahmin ediliyor. Sadece Yeni Güney Galler eyaletinde koala habitatlarının yüzde 24'ü yangınlardan etkilendi. Ülkenin en büyük koala koruma örgütü, doğada sadece 50 bin koala kalmış olabileceğini belirtiyor. Onların çoğu da altüst olmuş yaşam alanlarında hayatta kalmaya çalışıyor. Koronavirüs salgını öncesi kıtayı karanlık bir duman bulutuna boğan ve aylarca süren yangınlar, Türkiye yüzölçümünün yarısı kadar alanı yok etmişti. Televizyon ekranlarında günlerce süren felaketin kurbanları olarak yansıyan ve itfaiyecilerin elleriyle su verdiği vücudu yanıklar içindeki koalalar, dünyanın her yerinde büyük üzüntüye yol açmıştı. Yangınlar şimdilik bitti ama haberler iyi değil. Bu yılın Şubat ayında, Avustralya federal hükümeti, koalaları "nesli tükenmekte olan tür" olarak sınıflandırdı. Bu durum, Queensland, Yeni Güney Galler ve Avustralya Başkent Bölgesi için geçerli. 2020 yılında yayınlanan bir rapor da, acil eyleme geçilmezse koalaların 2050 yılında neslinin tükenebileceği tespitinde bulunmuştu. WWF-Avustralya'dan bilim insanı Stuart Blanch, "Koalalar sadece 10 yıl içinde listede isimleri bile yokken, 'hassas tür' ve ardından 'nesli tükenmekte olan tür'e geriledi. Bu, şoke edecek kadar hızlı bir düşüş. Alınan karar güzel ancak güçlü yasalar ve arazi sahipleri için teşviklerle desteklenmediği sürece koalaları yok oluştan kurtarmaya yetmeyecek" diyor. Üstelik iklim değişikliği Avustralya'da etkili oldukça ve koalaların tükettiği okaliptüs yapraklarının kalitesi düştükçe, durumun daha da dramatik bir hal alması kaçınılmaz görünüyor. Bu atmosferde, Sydney şehrinin de içinde bulunduğu Yeni Güney Galler eyaleti, koalaların doğal yaşam alanlarının restorasyonu ve nüfusunun artırılması için 193.3 milyon dolarlık (yaklaşık 2.2 milyar TL) bir bütçe ayırdı. Bu bütçenin büyük kısmı, 47 bin hektarlık doğal alanın yeniden yapılandırılması için kullanılacak. Yine federal hükümet, koala nüfusunun korunması ve canlandırılması için 50 milyon dolarlık bütçe ayırdı. Koalaları Koruma Vakfı ise hükümetlerin büyük yangınları takiben aldığı kararları olumlu karşılaşa da sorunun yalnızca yangınlardan kaynaklanmadığını belirtiyor. Vakfa göre, koala popülasyonu on yıllardır doğal yaşam alanlarının tahribatı sebebiyle azalıyor. Ormanlık alanların maden, tarım ve yeni inşaat sahası olarak kullanıma açılmasının koala popülasyonlarını tehdit ettiğini bildiren vakıf, iklim değişikliği sebebiyle yaşanan kuraklık ve aşırı sıcak dalgalarının da doğanın bu narin ve zarif varlıklarını tehdit ettiğini belirtiyor. Vakfın başkanı Deborah Tabart, birkaç ay önce İskoçya'nın Glasgow şehrinde düzenlenen Birleşmiş Milletler İklim Zirvesi sırasında, Scott Morrison hükümetinin ormanlık arazilerin korunması için yeterince güçlü taahhütlerde bulunmadığını söyledi. Tabarat'a göre, Avustralya hükümeti nezdinde bir arazinin ormanlık alan sayılması için yüzde 20'sinin ağaçlık olması ve bu ağaçların boyunun 2 metre olması yetiyor. Yani arazideki ağaçların yüzde 80'i kesilebiliyor. Koalaların doğal yaşam alanı olan ağaçlar ise en az 10 metre yüksekliğinde. Konun tamamı Atlas'ın Mayıs 2022 sayısında. Almak için tıklayın!


Lavanta haziran ayında çiçeklenmeye başlıyor ve temmuz-ağustos aylarında hasadı yapılıyor. Ülkemizdeki lavanta tarlalarını ziyaret etmek ve lavanta lezzetlerinin tadına bakmak için vakit kaybetmeyin. YAZI: Güzin YALIN / Yemek Kültürü Araştırmacısı. Sizinle doğanın iyileştiren elinin bize dokunacağı bir yerlere gitsek... Gönlümüz çiçeklerle dolsa; etraf mis gibi mor çiçek koksa, gözlerimiz hep mor çiçeklere baksa... Çevremizde alabildiğine huzur, burnumuzda çocukluğumuzun sakız beyazı çarşaflarından kalan mis gibi lavanta kokusu, içimiz ferah... İster misiniz? Gelin öyleyse ben sizi böyle bir keyfi doya doya yaşayabilmek için Isparta dolaylarına, mesela Kuyucak Köyü'ne götüreyim. Lavanta, ballıbabagiller familyasından Akdeniz kökenli bir çalı. Dünyada en çok Bulgaristan ve Fransa'da üretiliyor. Yüzlerce farklı çeşidi var ve aslında bunlardan birçoğu Anadolu'nun hemen her yerinde kendiliğinden yetişiyor. Ama artık Türkiye'nin bazı bölgelerinde de lavanta tarımı yapılıyor. Yıllar önce Fransa'nın Provence bölgesinden getirilen lavanta, toprak açısından fazla seçici olmadığı, çok su istemediği, sadece bol güneşle mutlu olduğu için Isparta'ya da hemen uyum sağlamış. Ülkemizde lavanta keyfi yaşayabileceğimiz diğer beldelere gelince... Tabii Isparta'da Kuyucak'a yakın başka köylerde de lavanta tarımı yapılıyor. Aynı şekilde çevre kentlerde; Burdur, Afyonkarahisar, Bilecik'te de lavanta tarımı mevcut. Özellikle Burdur'daki Lavanta Deresi uçsuz bucaksız lavanta tarlaları görüntüsü açısından belki de hayallere çok daha uygun. Bu yörenin dışında da son yıllarda tarımı yapılarak düzenli ekilip biçildiği bölgeler arasında Trakya ve Güneydoğu Anadolu öne çıkıyor. Peki, lavantanın bu denli değerli olmasının nedeni sadece inanılmaz güzellikteki görüntüsü ve kokusu mu? Bunlar tabii çok önemli, hele gezginler için. Ama bu alçakgönüllü çalıyı bölge halkı için asıl önemli kılan ekonomik boyutu. Lavanta en geniş kullanım alanını da kozmetik sanayiinde buluyor. Ama ben size tüm dünyada nispeten yeni keşfedilen başka bir marifetinden; mutfak kullanımından söz etmek istiyorum. Bugün artık dünyada bir lavanta mutfağından söz etmek mümkün. Çünkü lavanta artık sadece güzelim rengi ve kokusuyla değil, içine girdiği yiyeceklere kattığı aromayla da yavaş yavaş tüm dünyada aranır hale geliyor. Bazı coğrafyalarda zaten bilinen lavanta tatları şimdilerde ünlü şeflerin lüks menülerinde "özel lezzet" olarak yer alıyor. Malzemeler arasına kurutulmuş lavanta çiçeği katılabiliyor, ya da sadece lavanta aromasıyla tatlanmış, veya süslenmiş olabiliyorlar. En geniş kullanım alanını tatlılarda bulan lavantanın pek çok türü olmakla birlikte mutfakta en fazla kullanılanı "İngiliz lavantası". Tatlılarda daha fazla yer almasının nedeni basit; güzelim aromasının en fazla tatlılara, özellikle de sütlü tatlılara yakışması. Lavantalı dondurma, muhallebi ve diğer sütlü tatlılar, lavantalı kurabiye ve kekler, içerisine lavanta katılmış reçel ve jöleler, lavanta aromalı çikolata ve makaronlar en çok tüketilen lavantalı lezzetler. Lavanta kokusunun çok yakıştığı ikinci alan içecekler. Lavanta çayı, şurubu ve lavantalı limonata ilk akla gelenler. Lavanta, kereviz gibi bazı zeytinyağlı sebze yemeklerinde çeşni olarak kullanıldığı gibi, diğer çeşni otlarının; mesela kekik veya biberiyenin katıldığı her yemeğe onlarla birlikte veya onların yerine de girebiliyor. Bunun için en iyi örnekler, etleri terbiye etmek için yapılan karışımların içine koyulan kurutulmuş lavanta çiçekleri. Lavanta tadına ve kokusuna en çok uyan yiyecekler nane, limon ve bal olduğu için, mutfakta en çok bu üçüyle birlikte kullanılıyor. Baldan söz etmişken, lezzetini lavantaya borçlu olan yiyeceklerin en doğal ve en meşhur olanından söz etmeden bu yazıyı bitirmek olmaz: Lavanta balı. Aslında bu ürün çok eski zamanlardan beri dağlarında lavanta yetişen tüm yörelerde mevcut olan bir bal çeşidi. En belirgin özelliği hafif bir bal olması. Yumuşak bir lezzeti olan lavanta balını Isparta yöresinde lavanta çiçeğinin nektarını doğal olarak alan arılar üretiyor. Kısacası, keşfi gecikmiş olsa da, "lavanta mutfağı" tüm bu özellikleri sayesinde uzun süre yaşayacağa benziyor.


Kuzey Sumatra'daki karantina merkezinde dört orangutan. Kimi gözlerinden vurulmuş, kimi hayvanat bahçesinden kurtarılmış. Yılın Seyahat Fotoğrafçısı Ödülleri'nin "Tehlikedeki Gezegen" kategorisi birincisi Belçikalı fotomuhabir Alain Schroeder bu dünyaya ayna tutuyor. Açe bölgesinde, orangutanların doğaya geri bırakıldığı Jantho Merkezi. Şafak vakti veteriner Pandu, bir kayıkla nehri geçiyor. Az sonra sırtında taşıdığı sekiz yaşındaki dişi orangutan Diana'yı doğayla buluşturacak. Ameliyattan sonra orangutan Hope rahat bir yatağa yerleştirilmiş. Kafesin sebebi ise köprücük kemiğinin iyileşme sürecinde hareketlerini kısıtlamak. Bu dişi orangutanın durumu maalesef trajik. Her iki gözünden de vurulmuş ve tamamen kör. Bu haliyle doğada hayatta kalabilmesi imkansız. Ve hayatının geri kalanında esaret altında yaşamak durumunda. Bebekliğinden beri Malezya'daki bir hayvanat bahçesinde yaşayan 30 yaşındaki orangutan Fahzren, karantina merkezinde muayeneden geçiriliyor. Sağlık durumu iyi. Ama ne yazık ki vahşi doğada hayatta kalabilme becerileri gelişmemiş. Belçikalı foto-muhabir Alain Schroeder, 1989 yılında fotoğraf ajansı Reporters'ı kurdu. Kareleri bugüne dek 30'u aşkın kitapta ve National Geographic 'ten Geo 'ya ve Paris Match 'a dek önde gelen dergilerde yer aldı. X-ray cihazında kırık kolu görülen Brenda.


Unutulmuş dağ kenti Sagalassos, önce arkeolojik kazılarla hatırlattı kendini, ardından 2009'da UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi'ne alınarak küresel ölçekte tanınma yoluna girdi. Son olarak da İstanbul'da, YapıKredi Kültür Sanat Merkezi'nin üç katında görücüye çıktı. Yusuf Erkan, artık sanal ortamda da ziyaret edilebilen sergiyi Atlas için yazdı. Burdur il sınırlarında yer alan ve Anadolu'nun en iyi korunmuş antik kentlerinden biri olan Sagalassos'tan ve çevresinden elde edilen 368 parça orijinal eserin sergilendiği "Bir Zamanlar Toroslarda Sagalassos Sergisi", 27 Kasım 2019'da açıldı. Sergi şu günlerde ise ziyaretçilerini sanal ortamda ağırlıyor. Ziyaretçilerini Roma'nın filozof imparatoru Marcus Aurelius'un devasa boyutlardaki heykelinden günümüze ulaşan parçalarla karşılayan sergi, Belçikalı Bruno Vandermeulen ve Danny Veys'in çektiği ve bütün duvarları kaplayan devasa peyzaj fotoğraflarının dibinde orijinal eserleriyle sizi çekip içine alıveriyor. Tabii girişteki bilgi panosunu okumakta yarar var. Panoya göre birinci katta Sagalassos'un konumlandığı doğal ortam sunuluyor. İkinci katta Sagalassos antik kentinin ve ait olduğu bölgenin çok eskilere uzanan geçmişi var. Üçüncü katta ise Antikçağ'da bu kentin temel yaşam unsurlarını oluşturan ve ölüm ritüellerini ele alan başlıklara yer veriliyor. Sergiye gelirken Sagalassos kazıları raporlarını, kent hakkında yazılanları ve yöreye uğrayan gezginlerin düştüğü notları okumakta yarar var. Büyük İskender'in seferini anlatan tarihçi Arrianos'a göre Sagalassos'ta "Çok savaşçı olan Pisidialıların en cesaretli savaşçıları oturuyordu." Tarihçi Titus Livius "süper bereketli, bol meyvelidir" der Sagalassos için. Hamilton "Anadolu'da hiçbir kentin konumu ve kalıntıları bakımından bu kadar hayret ve merak uyandırıcı olmadığını ve eski kentleri süsleyen tapınaklar, saraylar, revaklar, tiyatrolar, gimnasyumlar, çeşmeler ve mezarların muhteşem bir şekilde bir araya gelişi hakkında fikir veremeyeceğini" kaydeder. H. Root "Erken çağda kentin ovaya taşındığını" düşünmektedir. Kenti 1838'de gezen Fellows'un "Yukarı çıkıp da müthiş bir kentin kalıntılarını gördüğüm zaman hayretten dilim tutuldu, saatlerce konuşamadım" şeklinde şaşkınlıkla anlattığı bir kenttir Sagalassos. Julius Seiff 1872'de Sagalassos dolaylarındaki bitki örtüsünün zenginliğine şaşırmıştır ama onun şahit olduğu korkunç yağmurlar da o oranda şaşırtıcıdır. Sagalassos 1706 yılında Fransız gezgin Paul Lucas tarafından keşfedilir. Kalıntılar Lucas'ı o kadar etkiler ki, "bulduklarını gerçekte var olmuş şehirler yerine, perilerin oturduğu mekanlar olarak" yorumlar. Kentteki en detaylı araştırmalar ise 1884 ve 1885'te K. Lanckoronksi heyeti tarafından yapılır. Bernardi Ferrero'ya göre Sagalassos tiyatrosu proskeionu, venationes için yapılan donatımlara ilişkin bir örnek oluşturur. 1985-1988 yılları arasında İngiliz ve Belçikalıaraştırmacılar Prof. Dr. Stephen Mitchel ve Marc Waelkens kentteki yüzey çalışmaları sonucunda bir kurtarma kazısına dikkat çekerler. Ardından çömlekçiler mahallesinde bir kurtarma kazısı yapılır. Sistemli arkeolojik kazılar gecikmez. Başlangıçta Prof. Dr. Marc Waelkens başkanlığında yürütülen Sagalassos kazıları şimdilerde Prof. Dr. Jeroen Poplome başkanlığında bir ekip tarafından sürdürülüyor. Ülkemizin en çaplı yabancı arkeolojik kazısının yapıldığı Sagalassos kazılarında Belçikalı, Türk ve İngiliz bilim insanlarından oluşan 23 kişilik araştırma ekibi ve 70 civarında işçiyle kazılar yürütülüyor. Bu kamusal girişimin bir örneği olan sergiyi gezerken Poplome'nin görüşlerinin yansımalarını izleyebiliyorsunuz. Bir Zamanlar Toroslarda Sagalassos sergisi çok katmanlı bir sunuma sahip. Bunda kentte yapılan kapsamlı arkeolojik çalışmaların ve çok farklı bilim disiplinlerince kentin ve çevresinin ele alınmasının etkisi büyük elbette. Ancak İstanbul'un göbeğinde bu kertede bir sunum yapmak T. C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü, Belçika KU Leuven Üniversitesi, Sagalassos Arkeolojik Araştırma Projesi ve Yapı Kredi Vedat Nedim Tör Müzesi'nin işbirliği ile gerçekleşir. Projenin bilimsel danışmanlığını Yapı Kredi Kültür ve Sanat'ın zarif bir mektupla desteklerini istediği ve "20 Eylül 2017'de bu mektubu almaktan onur duyduğunu" belirten Prof. Dr. Jeroen Poplome yapar. Koordinatörlüğünü de Yapı Kredi Müzesi yöneticisi Nihat Tekdemir üstlenir. İki yıllık bir hazırlık ve çalışma sürecinde ortaya çıkan sergi Sagalassos'un öykülerini ve projenin bilimsel maceralarını halkla buluşturmayı hedefliyor. Sergide yer alan Halk panosunda yazılanlar günümüze ışık tutacak bilgiler içeriyor. "Sagalassos antik Pisidia bölgesinde kurulmuş ve gelişmiştir. Antik bölgelerin sınırlarının belirlenmesi her ne kadar güç olsa da Pisidia'nın günümüz Burdur, Isparta ve Antalya il sınırlarının bazıkısımlarını kapsadığı söylenebilir. Pisidialıların adına ilk olarak Yunan tarihçilerin hayatlarında rastlanmaktadır. Halkın kökeni, dilsel ve etnik açıdan Luvilerin etkisinde olan Geç Tunç Çağı halkı Lukkalılara bağlanmaktadır. Lukka halkı ya da daha sonraki adıyla Pisidialılar, kendi içlerinde hiçbir zaman coğrafi, etnik, politik, dini ve kültürel açıdan bir birlik göstermemiştir. Aynı şekilde, bölge halkının kimliği, günümüzde olduğu gibi, Romalı ya da Bizanslı şeklinde tek bir etikete indirgenemez. Her birey mekan, cinsiyet, zaman, dil, kültür, etnisite, yaş, gelenekler, inançlar gibi öğeler açısından diğerlerinden farklı özellikler sunan bir karışımdır." İstanbul'da açılan sergi sanki İstanbul'da ne bileyim küçük bir Sivas, küçük bir Erzincan ya da küçük bir Siirt oluşturamamış ve dağınık halde yaşayan ve her ortama uyum sağlayabilir bir izlenim veren Burdurlulara dair sosyolojik bir saptama da içeriyor ve günümüze de ışık tutuyor. Dahası basına "Kaza Kaza Atalarını Buldular" şeklinde yansıyan haberlere bakılırsa Ağlasunluların DNA'sı ile Sagalassosluların DNA'sıaynıdır. 1996-1997 kazılarında olağandışı olarak içlerinde bir yetişkin ve onun bacakları arasında bir çocuk iskeleti yer alan, geç arkaik döneme ait birçok mezar bulunur. Bu iskeletler arasında anne-çocuk ilişkisinin saptamak amacıyla yapılan DNA testleri Sagalassos kazılarında çalışan 70 işçinin saç tellerinden alınan DNA testleri ile karşılaştırılınca 3 bin yıllık iskeletlerle Ağlasunlular akraba çıkar. Sergideki ilgi çekici köşelerden biri de Rhodon ve Eirene'nin yüz rekonstrüksiyonlarıdır. Bir dönem Leuven Üniversitesi'nin kütüphanesinde sergilenen Rhodon ve Eirene sergi kapsamında anavatanları Türkiye'ye getirilir. Rhodon'un İS 3. yüzyıl başlarında Sagalassos Roma İmparatorluğu kentiyken, Eirene'nin de İS 11.-13. yüzyıllar arasında Bizans İmparatorluğu Sagalassos'unda yaşadığı saptanır. Rhodon 2016 kazılarının son günü keşfedilir, Eirene ise 1995'te Marc Waelkens tarafından bir şapeli çevreleyen mezarlık içinde bulunur. Sagalassos'taki sıradan insanların yaşamlarına da odaklanan araştırmacıların, bu insanların nasıl yaşadığı ve yüzlerinin nasıl göründüğüne dair ilgilerinin bir sonucu olarak şekillenen başarılı yüz canlandırmaları, sanki canlıymışcasına bizlere bakan ikilinin yaşamlarının anlaşılmalarına da vesile olur. Romalı Rhodon öldüğünde 50'li yaşlarındadır. Mezar bölgesi orta sınıf bir aileden geldiğini gösterir. Birkaç eklem lezyonu ve kemik kırığı bulunan Rhodon fiziksel olarak zor bir yaşam sürmüştür. Bizanslı Eirene ise 30-50 yaşlarıarasındadır. Mezarı Orta Bizans döneminde Hıristiyan geleneklerine uygun bir şekilde sadedir. Sagalassos'un görücüye çıktığı ilk kapsamlı serginin bu olmadığınıda kayıt düşmek gerekiyor. 2012'de aralarında imparator büstlerinin de olduğu 238 parça eser Burdur Müzesi'nden ve Sagalassos'tan Belçika'nın Tongeren kentine götürülüp Galya Roma Müzesi'nde bir yıl boyunca sergilenmiş ve 150 bin civarında ziyaretçiyi ağırlamıştı. Sonuçta Sagalassos yüzde 90'lara varan korunma oranıyla ülkemizin en iyi korunmuş antik kentlerinden biri olmasının sonucu olarak şu ana kadar Helenistik Çeşme, heroon, Antoninler çeşmesi ve yukarı agora Cladius kemerleri orijinallerine uygun olarak ayağa kaldırılmıştır. Sagalassos belki yüzyıl sonra orijinaline en yakın haliyle bizleri selamlayacak. Bu sergi bu selamlamanın yurtiçi ayağının bir adımıkuşkusuz. Sergi Sagalassos'un geniş kitlelerce tanınmasına vesile olurken, değişik rotalar ve farklı görüntüler peşindeki ilgililerin de duyarsız kalamayacağı türden detaylara sahip.


Sadece kendi türünün ahbabı olan bir canlı düşünün. Kimseyle dost, kimseyle ortak olmayan. Bağımsız, başına buyruk ve özgür. Doğada, ya da şehirde insanlarla en yakın mesafede yaşayan, ama asla evcilleşmeyen, zekasıyla takdir edilen, aykırı davranışlarıyla mesafeli durulan, efsanelerde, söylencelerde kadim zamanlardan bu yana kendine yer bulan kargadır o! Elbette "karga" deyince tek bir türden bahsetmiyoruz; karşımızda kalabalık bir kuş ailesi var. Dünya üzerinde 129 farklı karga türü bulunuyor. Bunların 45'i bizim bildiğimiz siyah renkli kargaları ve kuzgunu da barındıran Corvus cinsi altında toplanıyor. Diğerleri dağ kargaları, saksağanlar, alakargalar ve Amerika kıtasının mavi kargalarıdır. Güney Amerika'nın güney ucu ve Antarktika dışında dünyanın neredeyse tamamında yaşarlar, yaşamadıkları tek ülke Şili'dir! Himalayalar'ın doruklarından Avustralya çöllerine kadar uç doğa koşullarına uyum sağlamış, Grönland kıyısından Okyanusya adalarına kadar tüm alanları fethetmişlerdir. Diğer kuşların aksine çoğunlukla yerlidirler, en soğuk mevsimlerde bile alanlarında kalabilirler. Kargalara dair en çok duyulan şehir efsanelerinin başında 100 yıldan fazla yaşadıkları gelir. Aslında kargalar ortalama yedi-sekiz yıl, kuzgunlar ise 10-15 yıl yaşarlar. Bugüne kadar en uzun yaşamış karga, 59 yaşında öldüğü belirtilen Tata isimli bir Amerika kargası. Ancak Tata'nın yaşı uzmanlarca teyit edilmemişti. Kargaların zekası ise gerek bilim insanları, gerek toplum nezdinde her daim dikkat çekmiştir. Yeni Kaledonya kargası üzerine yapılan son araştırmalar, kafes içinde kilit anahtar bulunan ve ancak bir seri mantık ile çözülebilecek problemlerin üstesinden gelebildiklerini gösterdi. Bu karga, primatlardan sonra en karmaşık problem çözen hayvan türüdür. Bir diğer bilinen gerçek ise kuzgunun yediye kadar sayabilmesidir. Bu olgu basit bir deneyle ortaya çıkmıştır. Bir kuzgun yoğun ve sık bir koruda yuvalamaktadır. Ne zaman insanlar bu koruya girse, yuvaya gelebilecek muhtemel bir tehlike endişesiyle alarma geçer ve gaklayarak devriye atmaya başlar. Ağaçların yoğun yaprakları nedeniyle ormanda ilerleyen grubu izleyemez, ancak grubun girişini ve çıkışını görebilir. Yedi kişi ormana girdiğinde kuzgun alarma geçer, bir süre sonra bu yedi kişi ormandan çıkınca kuzgun rahatlar. Kargaların sosyal yaşamlarında dikkat çeken bir davranış da, kendi türdeşlerini, özellikle de yavruları kollamalarıdır. Üstelik bunu grup halinde yaparlar. Bu nedenle yuvadan düşen bir karga yavrusuna yardım etmeye çalışanlar, kalabalık bir karga topluluğunun saldırısına uğrayabilir. Hatta bazen bu karga topluluğu yavrularını "tehdit eden" kişiyi hatırlar; giysilerinden, saçlarından ve yüzünden tanıyabilir. Benzer biçimde kargalar yırtıcı kuşları alanlarında kovmakta da çok etkilidir. Sahalarına giren kartal, şahin veya atmacayı önce tek başlarına, ardından kalabalık bir sürü halinde, yırtıcı alanı terk edene kadar kovalarlar. Dinlenen bir kartal ya da baykuşa rahat vermezler; onu saatlerce taciz eder ve en sonunda da alanlarından kovarlar. Kuzgun, tıpkı köpek, ayı ve yunuslar gibi son derece oyuncu bir türdür. Kuzgunlar bazen eğlencesine uçuş sırasında sırtüstü döner ve kanatlarının üst tarafının üstünde kayarak uçar. yatar, sonra yuvarlanarak sırt üstü konuma geçer ve kayar. Yamacın aşağısına ulaştığında ayağa kalkıp silkelenir, tekrar sırta uçar ve hareketi tekrarlar.


Adına "Kutup Girdabı" denilen büyük buzul fırtınasının, geniş boğazlar ve insan eliyle yapılmış kanallarla binlerce kilometre ötedeki Atlas Okyanusu'na bağlanan Superior Gölü'nün kıyısındaki sanayi şehri Duluth'u vurmasına saatler kalmış. Kuzey Kutbu'ndan kopup gelen bir soğuk hava kütlesi, Ocak ayının sonunda üç gün boyunca Amerika Birleşik Devletleri'nin kuzeyindeki eyaletlerin üzerine çökecek ve bu hava olayından en çok Duluth ve etrafındaki kasabalar nasibini alacak. Eksi 60 dereceye varan soğuklar ve teninize değdiğinde yakarak donduran rüzgarlar, Minnesota eyaletindeki "Kuzey Kıyısı" denilen bu bölgeyi sadece birkaç günlüğüne etkilese de kışın zorlu şartları Nisan'a kadar devam edecek. Soğuk, insanları şimdiden evlerine hapsetmiş. Önlem olarak elektrikler kesilirse diye yakacak odunlar bahçeye istiflenmiş, mumlar yakılmış, pencerelerin kenarlarındaki çatlaklar tıkanmış. Demir cevheriyle yüklü, üç futbol sahası büyüklüğündeki tatlı su gemisi M/V Paul R. Tregurtha, açılıp kapanan köprünün altından geçerek kış uykusuna yatacağı Duluth'un büyük limanına giriyor. Geminin sabah saat dokuza ayarlanmış geçişini izlemek için bıçak gibi kesen rüzgarlar ve buz parçaları şeklinde yağan karın içinden, sekiz yaşındaki ikiz oğullarımla mendireğe yürüyorum. Dünyanın en büyük tatlı su gölü Superior'ın suları dışarıdaki havadan daha sıcak olduğu için çaydanlık gibi tütüyor ve etrafımızın neredeyse katılaşmış, dalgalanan bir sisle kaplanmasına yol açıyor. Deniz fenerine doğru yürürken sanki hayaletlerin arasında ilerliyoruz. Mendireğin ucundan gelen sis düdükleri bile havada donup kalıyor. Son bir haftadır hava sıcaklığı iyice düştü ve bir tatlı su denizini andıran Superior Gölü'nün yüzeyi -hiç de tatlı olmayan bir biçimde- buzlarla kaplandı. Ona "tatlı su" veya "göl" dendiğine bakıp küçümsemeyin. Bilakis, ABD'nin kuzey sınırındaki Superior dünyanın en çetin ceviz sularından biri. Yerli Anishinaabe kabileleri ona "Gitçi Gami", yani "Büyük Deniz" diyor. Sınırları Kanada'ya ve ABD'nin Minnesota, Wisconsin, Michigan eyaletlerine kadar uzanıyor. Herhangi bir denize taş çıkartacak kadar büyük ve en sakin günü aslında başka bir denizdeki fırtınaya denk geliyor. Bunlar da yetmezmiş gibi kışları baştan sona buzlarla kaplanıyor. 10 metrelik dalgalar bir gecede donarak havada asılı kalıyor ve dünyanın en soğuk yerlerinden biri olan bu dondurucu şehrin kıyılarını devasa sur duvarları gibi sarıyor. Tregurtha, tipinin içinde, buzlu suya bata çıka limana doğru ilerliyor. Karın ve alacakaranlığın içinde gacırdaya gucurdaya o kadar yavaş yol alıyor ki, buzlara gömülü yüzyıllar öncesinden kalma bir harabe olduğu bile düşünülebilir. Güvertelerini bir dinozorun kaburgaları gibi birbirine bağlayan merdivenleri buzlarla kaplanmış, gölde yaptığı zorlu yolculuk sırasında dalgalar gövdesinin etrafında tuhaf şekiller oluşturarak donmuş, ana güvertesi karla dolmuş. Bu haliyle insanın kanını donduran kabuslardan fırlamış bir deniz yaratığına benziyor. Gerçekten de Aras haklı. Makinelerinin zar zor çalıştığını mendireğin ucundan bile duyabiliyoruz. Ona buzu kırıp yolu açan sahil güvenliğe ait buz kıran gemisi Cutter Alder yardımcı oluyor. 2 bin tonluk buzkıran üç ayak kalınlığındaki buzu kırabilir ve geminin geçebileceği bir kanal açabilir. Gemiler o buzu kırmak için yapılmadıklarından saplanıp kalırlar. O zaman iş buzkıranlara düşer. Onlar sokakları temizleyen kar küreyicilerin denizdeki kardeşleri. Buzu gemiler için kırar, yolu açarlar. Tregurtha gemisinin limana girişinin akabinde göl gemi trafiğine kapatılacak. Anayollarının da bitmek bilmez kar fırtınalarında kullanılmaz hale gelmesiyle bu köhnemiş liman şehri ve göl boyunca uzanan küçük kasabalar dış dünyadan izole olacak. Bu yüzden Tregurtha'nın limana girişi aylarca sürecek bir ölüm sessizliğinin habercisi. Bu da bazıları için boş bir buzdolabı kadar tatsız, soğuk ve tekdüze bir hayat demek. Bana ise yaşadığımı hissettiriyor, kafamın içinde kıvılcımlar çaktırıyor. "Eski moda endüstriyel zarafeti" diye tarif edilebilecek bir şey bu. Uzaktan baktığınızda bile anlayabilirsiniz ne demek istediğimi. Kışın arabaların çıkmakta zorlandığı 1900'lerin başından kalma karanlık ve çoğunlukla terk edilmiş binalarla çevrili yokuşlar, yıllardır gölden esen keskin rüzgarlara göğüs germekten tahtaları ayrılmış ve köhnemiş evler, kömür gibi kapkaranlık ticari binalar... Gotik bir romandan veya bir bilimkurgu serisinden fırlamış hayali bir şehirde yaşamak bunun adı. Şehrin göbeğinden limanın içine doğru maden cevheri taşıyan vagonların gidip geldiği rayları ve farelerin cirit attığı rıhtımların kenarında yükselen ortaçağ kulelerini andıran ağır görünüşlü eski tahıl silolarıyla yok oluşun eşiğinde bir şehir. Ufukta, sislerin ve buzların arasında hayalet gibi bir belirip bir kaybolan deniz fenerleri, kalbimin atış ritmini bozacak kadar güçlü sis düdükleri... Kalbimi yeni bir ritimde attıran Bob Dylan şarkıları... Dylan demişken, onun da çocukluğu Duluth'ta yokuşun üstünde sarı badanalı bir evde geçmiş. Something There Is About You şarkısını bu şehre yazmış Dylan. Her yer ama her yer devasa hangarlarla kaplı. Bunlardan bazıları kullanımdan çıkmış veya terk edilmiş, bazılarıysa bira üreten damıtım evlerine ya da balık tütsüleme mekanlarına dönüştürülmüş. Bir şarkı olmadan önce Duluth, ABD'nin en işlek ve en zengin limanıymış. Bir dönem New York limanını bile geçmiş. O dönemin medar-ı iftiharı devasa göl gemileri, kanallar ve birbirine bağlanan göllerden geçerek Illinois, Detroit ve Ohio'daki fabrikalara demir cevheri taşıyormuş. Duluth, 10 gazetesi ve altı bankasıyla ülkede en fazla milyardere ev sahipliği yapıyormuş. Madencilik ve endüstrinin bu kadar gelişmesi özellikle İskandinavya'dan çok fazla göçmenin gelmesine yol açmış. O parıltılı günlerin izlerini limanın ağzındaki yükselip alçalan köprüde, şehrin yokuşlarındaki eski görkemini yitirmiş karanlık görünüşlü binalarda ve göl kıyısı boyunca uzanan devasa malikanelerde görmek mümkün. Çocuklar için Duluth'ta geçen bir dedektiflik kitabı yazıyorum. Donmuş gölde hokey oynayan, buzda balık tutan çocukların, deniz fenerlerinin, gemilerin ve kuzey kıyısının esrarengiz yerlilerinin olduğu bir kitap. Superior Gölü'nün kıyılarındaki yaşamı kışın deneyimlemek için, yaşadığımız Minneapolis şehrinden arabayla iki saat kuzeydeki Duluth'ta kısa süreliğine bir ev kiralıyoruz. Aslında eski bir balıkçı barınağından bozma küçük bir kulübe. Limanın girişindeki yükselip alçalan köprünün öteki tarafında ince bir tükürük gibi uzanan kumluk bir kara parçasının üzerinde. Minnesota Point adındaki kumluk arazinin bir tarafı iç kısımdaki bataklıklara ve limana, öteki tarafı gölün çığlıklar atan fırtınalarına bakıyor. Bu incecik, kırılgan yeryüzü şeklinin 5 bin yıldır burada olduğuna inanmak zor. Ama ister inanın ister inanmayın, balıkçı kulübeleri ve rengarenk badanalı küçük evlerin yan yana uzandığı Minnesota Point aslında şehrin doğduğu yer. İlk olarak Anishinaabe yerlilerinin yerleşiminin olduğu bu ince kumluk, sonradan beyaz adamın gelişiyle kunduz ve misk faresi kürkü ticareti yapılan bir noktaya dönüşmüş ve Duluth buranın etrafında büyümüş. Akşamları kumluğun üzerindeki balıkçı barınağından dönüştürülmüş küçük evin şöminesine odun atıyor ve göle bakan salonda pencerenin yanındaki masaya oturup gaz lambasını yakıyoruz. Uluyan rüzgar dışarıda kalanların canına okurken, buzdan bir duvara dönüşmüş dalgalara bakarak pisi balıklı sandviçlerimizi yiyoruz. Gece olup Kutup Girdabı şehri vurduğunda, fırtınanın gücü altında zangır zangır titreyen pencerelerin ve duvarların içleri buz tutuyor. Odun almak için dışarı çıkacak olursak, soğuk hava açıkta kalan yerlerimizde yaralar açıyor. Sokaklarda kimse yok. Fırtına uzaklaşana kadar Duluth donmuş bir sis tabakasıyla kaplı sokaklar ve üfüren buzların içinde bir hayalet şehre dönüşüyor. Veya buzdan oyulmuş dev bir şehir heykeline. Duluth'un hemen arkasında ise maden cevheriyle yüklü kayaların ve kırmızı toprağın içinden fışkıran karlar içinde bir orman uzanıyor. Belki Manitoba'ya, oradan da Kuzey Kutbu'na doğru, son sınıra kadar uzanıp giden Büyük Kuzey Ormanları onların adı. Yerli kabilelerinin eski inanışlarının hala sürdüğü, ruhların ve doğanın güçlerinin hakim olduğu bir nehirler ve göller ağı. Beyaz adamın zift taşıyan borular geçirdiği ve suları kirlettiği şantiyelerle delik deşik olmuş eski bir toprak parçası. Yerli kızlarının zaman zaman kaybolduğu, kaçırıldığı ve öldürüldüğü karanlık bir masallar ormanı. Karanlık ama bir o kadar da bu dünyanın en derin seslerinin duyulduğu bir ruhlar ormanı. Kadim, ilkel ve narin. Minnesota'nın "Kuzey Kıyısı" denilen Superior Gölü kıyıları, kışın bembeyaz olan engebeli ve ormanlık tepeler, kayalıklarda patlayan dalgalar ve gizli saklı şelalelerden oluşuyor. Bu dramatik yeryüzü şekillerinin oluşumu bir milyar yıl öncesine dayanıyor. Yerkabuğunun bir hamur gibi yoğrulduğu, adına "Prekambriyen" denilen zamanlardan bahsediyoruz. Nihayetinde yaklaşık 1.1 milyar yıl önce Kuzey Amerika kıtası yerkabuğunun katı plastik mantosunun eriyip yükselmesiyle ayrılmaya başlıyor ve büyük ölçüde magma yerkabuğundaki çatlaklardan dışarı sızıyor. Kıta ikiye bölünse okyanusun suları arayı dolduracakken bu süreç bir anda duruyor ve geriye Superior Gölü'nün havzasını bırakıyor. Magma kat kat birikerek bazalt granit, diyabaz kayalarından meydana gelen yeni kabuklar oluşturuyor. Bugün "Kuzey Kıyısı" dediğimiz yerin ve Superior Gölü'nün tabanının 8 kilometre kalınlığındaki magma tabakasından oluşmasının nedeni bu. Bu kadim göl, oluşumu bir milyar yıl önceye dayanan bir kırığın tam ortasında duruyor. Konunun tamamı Atlas'ın Şubat 2023 sayısında. Almak için tıklayın!


Somon balığının yolculuğu, doğada ne kadar karmaşık bağların olduğunu gösteren güzel bir örnek. Bu balıklarda bulunan azot, kıyı ormanlarının gübrelenmesinde bile rol oynuyor. Tatlı sularda dünyaya gelen somon balıkları, solungaç ve böbreklerinde gözlendiği üzere bazı değişimler geçirerek tuzlu sularda yaşamaya hazır hale geliyor ve nehirlerden okyanuslara göç ediyor. Açık denizlerde aylarca veya yıllarca beslendikten sonra tatlı su yaşamına geri dönen somonlar, çoğu kez nehrin hangi kolunda yumurtadan çıkmışlarsa oraya dönüyorlar. Dönüş yolunda akıntıya karşı yüzüyor, sıçrayarak şelaleleri aşıyor, bazen çok sığ sulardan geçiyorlar. Alaska'nın batı kıyısından Yukon Nehri'ne girip 2 bin kilometreden fazla yol alan somon balıkları bile var. Bu yaz, sadece Alaska'nın güneyindeki Bristol Körfezi'nden tatlı sulara dönen somon sayısı yaklaşık 70 milyon. Bu sayının mevsim sonuna kadar daha da artması bekleniyor. Somonların yolculuğuyla orman hayvanları beslendiği gibi, orman da besleniyor. British Columbia Üniversitesi'nden Prof. David Suzuki, Kuzey Amerika'nın batı kıyısı boyunca uzanan dev ağaçların bulunduğu ormanların somondaki azotla gübrelendiğini söylüyor. Bu ormanların toprağının bol yağıştan dolayı azot yönünden fakir olması gerektiğini, fakat somon yiyen kuş ve memelilerin dışkılarıyla azotun ormana yayıldığını, böylece ağaçların büyüyüp serpildiğini belirtiyor. Victoria Üniversitesi'nden bilim insanları, somon balıklarında bulunan azot formunun izini sürmüş, kıyı ormanlarındaki otlarda, çalılarda ve ağaçlardaki azotun yüzde 70'e varan bölümünün somon balıkları aracılığıyla Büyük Okyanus'tan geldiğini tespit etmişti. British Columbia Üniversitesi'nden Prof. Suzanne Simard'ın doktora öğrencisi Allen Larocque de mantar örneklerinde somon azotu tespit etti. "Ayıların ağaçların altında oturup somon yediklerini ve kalıntılarını orada bıraktıklarını biliyoruz" diyen Larocque, ağaçların somon azotunu soğurduğunu ve bunu mantar ağı üzerinden birbirleriyle paylaştıklarını belirlediklerini söylüyor.


Güçlü savunma sistemi, testere dişli surları, biçim bakımından zengin çanak çömlekleri, 5 bin yıllık mühürleriyle Hacılar Büyük Höyük bölgede güçlü bir otoritenin varlığına işaret ediyor. Hacılar Höyüğü, ilk olarak 1957-1960 yılları arasında James Mellaart tarafından kazıldı. Hacılar ve Çatalhöyük'ü Anadolu arkeolojisine kazandıran ve mesleğini seven heyecanlı bir arkeologtu James Mellaart. Ancak onun ardından Hacılar'da yaşanan kaçak kazılar ve yoğun tahribat yeni bir kazı yapılmasını elzem kılıyordu. Hacılar Büyük Höyük ise James Mellaart'ın bildiği ama pek ilgilenmediği bir arkeolojik alandı. Bu önemli bölge 2011 yılından itibaren Prof. Dr. Refik Duru'nun önerisiyle, Prof. Dr. Gülsün Umurtak'ın başkanlığında kazılıyor. Mellaart tarafından kazılan Hacılar Höyüğü'nün 400 metre kadar kuzeyinde, oval tabanlı, boyutları yaklaşık 280x240 metre olan bir yerleşim Hacılar Büyük Höyük. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Arkeoloji Bölümü Başkanı Prof. Dr. Umurtak ve ekibinin çalışmalarını sürdürdüğü Hacılar Büyük Höyük metre olmadığı zamanlarda bir ölçü sistemiyle oluşturulan benzersiz kazamat sistemi, biçim repertuarı bakımından zengin çanak çömlekleri, Anadolu'ya yazının gelişinden bin yıl önceye rastlayan ve işaret dili izleri taşıyan 5 bin yıllık mühürleri ve diğer buluntularıyla kültür tarihine önemli katkılar yapıyor. Umurtak o dönemlerde "Bu kadar gösterişli bir savunmanın mutlaka içinde çok büyük bir zenginliği saklayabileceği" görüşünde. "Bu da höyüğün yerel bir krallığın merkezi olabileceğini akla getiriyor." Kazının onursal başkanı Prof. Dr. Refik Duru ise "HBH, Anadolu'da tek bir merkez olarak görkemli ve zengin bir yerleşme olmasıyla; belki küçük bir krallık, bir prenslik, beylik döneme özgü güçlü bir otoritenin varlığına delalet eder. Bu kadar güçlü bir savunma sistemi fethedilemez, belki savaş hilesiyle alınmış olabilir, belki bir depremle yıkılmış olabilir" görüşünde. Hacılar Büyük Höyük'ün batısını çeviren, "kazamat" denilen testere dişli savunma mimarisinin Anadolu'da bir benzeri şu ana kadar saptanabilmiş değil.


Antik dönemden beri insan hayatında önemli rol oynayan travertenler, aynı zamanda yeryüzünün uzak geçmişinin kayıtlarını da günümüze taşıyor. Traverten oluşumlarının büyük bölümü Kuzey Anadolu Fay Zonu ve Doğu Anadolu Fay Zonu'yla Batı Anadolu'daki fayların yakınında gözleniyor. Bu alanlar, aynı zamanda, içlerinde olağanüstü traverten çökelleri barındıran mağaraların da yoğun gözlendiği yerler. Suların içinden geçtiği kayaçlar kireçtaşı gibi karbonatlı kayaçlarsa buralarda her türlü traverten oluşumunu görmek mümkün. Denizli'deki Pamukkale dünya çapında önem taşıyan bir traverten oluşumu. Yine Denizli'deki Kaklık Mağarası ve "Van'ın Pamukkale'si" olarak da bilinen Başkale travertenleri de ilk akla gelenler. Bitlis-Baykan yolu üzerinde devasa yüksekliğe sahip bir traverten olan Deliktaş ise hem oluşumu, hem de öyküsüyle ilginç. Bu alandaki çökelme zamanla yolu tamamen kapattığı için traverten delinerek içinden yol geçirilmiş. Evliya Çelebi de 1655 yılında uğradığı Bitlis'te Deliktaş'tan söz ediyor. Yani travertenin delinmesinin öyküsü epey eski. Bu haliyle bile olağanüstü bir manzara sunan travertenin bir kültür ve jeoloji mirası olan uç kısmıysa 1971 yılında yol genişletme çalışmalarında maalesef dinamitle havaya uçurulmuş. Travertenlerin insanın hırslarına kurban edilmesinin bir diğer örneği de Konya'nın Ereğli ilçesine bağlı Akhüyük köyünden. Burada bilimsel ve estetik yönden çok değerli olan sırt travertenlerinden çıkan sular, sırtlara betondan havuzlar yaptırılarak tahrip edilmiş. Doğal olarak su çıkışı da azalmış. Oysa travertenlerin varlıklarını korumaları için düzenli olarak karbonatlı sularla beslenmeleri gerek. Suyu kesildiği andan itibaren oluşumlar kararmaya ve sararmaya başlıyor. Yani travertenlerin su kaynakları çok iyi korunmalı. Travertenler genellikle boşluklu bir yapı sunar. Bunun iki nedeni var. Birincisi, sularla birlikte taşınan ve çökelme sırasında taşın yapısına giren bitki kalıntılarının daha sonra çürümeye başlaması. İkincisi, de karbondioksitin kaçışı sırasında boşlukların oluşması. Travertenleri oluşturan sular sadece bitkileri değil, hayvan ölülerini de taşıyor ve uygun ortamlarda çökelmeye terk ediyor. Beş yıl önce Gümüşhane'de Akçakale Mağarası'nda gördüğüm tilki ölüsü yavaş yavaş kalsiyum karbonatla örtülmeye başlamıştı. Bu hayvan kalıntısı, gelecekte mağaraya girenlere olağanüstü bir fosil deneyimi yaşatacak. Konunun tamamı Atlas'ın Kasım 2022 sayısında. Almak için tıklayın.


Arı deyince aklınıza sadece bal arısı ya da eşek arısı mı geliyor? Oysa dünyada bilinen arı türlerinin neredeyse yüzde 10'u, yani yaklaşık 2 bin tür Türkiye'de yaşıyor. Hepsinin huyu suyu ayrı. Arı Aşkına! oluşumu, Türkiye'nin az bilinen yaban arılarını Atlas için yazdı. Bu yazının yazarlarından zoolog Dr. Fatih Dikmen'in anlattığı türden iri marangoz arıları ya da tombik tüylü bombuslar, ufak tefek madenci arılar, yanardöner ter arıları, şeritli arılar, yaprak kesiciler veya tarakçı arılar, yani çeşit çeşit tozlayıcı arı... Daha önce hiç fark etmediğiniz, belki varlıklarından bile haberdar olmadığınız bu yüzlerce, hatta binlerce farklı tür arı, güneş ışınlarının havayı yumuşattığı, bitkileri yeniden canlanmaya çağırdığı erken bahar aylarında bal arılarından daha erken uyanır, ilk çiçeklerin çoğalması için oradan oraya uçar. "Yerel arılar" ya da "yaban arıları" diye adlandırdığımız bu arılar, tozlaştırıcı özellikleriyle hem yabanın, hem de tarımın küçük ve çalışkan işçileridir. Şimdi Türkiye haritasını gözünüzde canlandırın ve Ege kıyılarında Datça'dan başlayıp Toroslar boyunca yol alın. Sonra biraz kıvrılıp Kayseri'deki Kapuzbaşı Şelaleleri'ni ve oradan da Aladağlar'ı aşın. İç Anadolu'nun bozkır düzlükleri bittiğinde neredeyse bin farklı arı türüyle karşılaşmış olacaksınız. Türkiye'nin endemik çiçeklerinin en çok rastlandığı bu güzergahta arıların da bu kadar çeşitli olması aslında şaşırtıcı değil. Ülkemizin arı ve bitki çeşitliliği birbirini destekliyor. O kadar ki, dünyada bilinen arı türlerinin neredeyse yüzde 10'u, yani yaklaşık 2 bin tür Türkiye'de bulunuyor. Üstelik bal arısı bu 2 bin türden sadece biri! Arıcılık faaliyetleri tüm dünyada yaygınlaşınca bal arısı, arıların tek temsilcisi olarak tanınmış. Günümüzde bal arısı "kısmen evcilleştirilmiş" bir tür. Geriye kalan binlerce tür ise işte şu bizim yaban arıları! Şehir hayatında arılarla ne sıklıkla karşılaşıyorsunuz? Mesela bu bahar aylarında eğer ballıbaba veya kara hindiba çiçeklerinin üzerinde arı görmüyorsak, şehirlerimizde arılarla ilgili bir sorun var demektir. Besin kaynağı çiçekler olmasına rağmen üzerlerinde arılara rastlanmaması, arıların çevrede yuva alanları bulamadıklarını gösterir. Çünkü arıların yaşamı için besin ve yuvalama alanı şart. Arıların şehirlerdeki yuvalanma alanlarını giderek tahrip olurken, bireysel çabalarla bunu bir ölçüde engellememiz mümkün. "Arı otelleri" veya "arı evleri" bunun için kullanışlı araçlar. Arı otelleri bambu kamışlar, kil bloklar, PVC borular, pipetler, kağıt rulolar veya ahşap bloklar gibi malzemelerden yapılıyor. Burada dikkat edilmesi gereken en önemli nokta, tasarlanan evdeki deliklerin çap ve derinliği. Her bir deliğin en az 10 santimetre derinlikte olması gerekiyor, ayrıca çapları 0.5 ve 1 santimetre arasında değişik ebatlarda olmalı. Çünkü farklı soliter arı türleri farklı yuva deliği çaplarını tercih ediyor. Bunun yanında arı oteli, duvar veya ağaç gibi bir dayanağa yerden 1.5 metre yüksekte asılmalı, deliklerinin baktığı yön mümkünse güney veya güneybatı olmalı. Ayrıca asıldığı yerde öne hafifçe eğimli durmalı ve rüzgar ve titreşimden çok etkilenmeyecek şekilde sabitlenmeli.


Kumul tepelerinden obruklara, volkanlardan krater göllerine, silah denemeleriyle gümbürdeyen uçsuz bucaksız düzlüklerden güneş enerjisi santralına Konya'nın Karapınar ilçesi eşine az rastlanır bir coğrafya. 1960'larda mütevazı yöntemlerle rüzgar erozyonuyla mücadele etmeyi başaran ilçe, bugün ise yeraltı sularının sınırsızca kullanımıyla yeni ekolojik felaketlere savruluyor. Üstteki fotoğraf: Karapınar ilçe merkezinin doğusundaki Kesmez köyü yakınında, volkanik Karacadağ eteklerinde bulunan kumul doğubatı yönünde metrelerce uzanıyor. Yüzey grafiği rüzgarla birlikte değişiyor. 1960 yılında Mülga Toprak Su Genel Müdürlüğü'nce kurulan Rüzgar Erozyonu Plan ve Tatbikat Grubu Başmühendisliği'nin planı basit ama etkiliydi: Kumul tepelerine rüzgarın hızını kıracak cansız perdeler gereceklerdi. Kollar sıvandı ve bölge halkının da yardımıyla ilk etapta 160 bin dekarlık alan tel çitle çevrildi (bu alanın 30 bin dekarlık bölümü daha sonra askeri faaliyetler için Türk Silahlı Kuvvetleri'ne verildi). Akgöl ve Hotamış Gölü'nden kamışlar kesildi ve telle örülerek perdeler yapıldı. Cansız perdeler hakim rüzgara dik yönde yerleştirildi ve tahta kazıklarla yerlerine sabitlendi. Devam ediyoruz yola. Ağaçların uğramadığı boz düzlükler kilometreler boyunca uzuyor. Sonra birden yemyeşil tarlalar, sonra yine ıssız meralar, boynunu bükmüş mısırlar, askeriyenin tel örgüleri, derken cılız koyunlar, başlarında bir de çoban... Uzaktan selamlaşıp yanına seğirtiyoruz. Muammer Kolay, 44 yaşında bir Akkaş köylüsü. Genç yaşında diş kalmamış ağzında. "Yorgunluktan oldu" diyor. O sırada uzaklarda bir gümbürtü kopuyor. Derin ve korkunç bir ses karşıki dağa çarpıyor sanki. Karapınar'ın girişe kapalı, gözden ırak düzlüklerinde silah sistemleri ile mühimmat, roket ve füzelerin testleri yapılıyor. Çoban oralı olmuyor. Alışkın bu sese.


- Arıkuşu European Bee-eater - Ebabil Common Swift - Ak Karınlı Ebabil Alpine Swift - Büyük Baştankara Great Tit - Ak Mukallit Olivaceous Warbler - Mavi Baştankara Blue Tit - Serçe House Sparrow - Gümüş Martı Yellow-legged Gull - Ev Kırlangıcı House Martin - Saksağan Magpie Vatandaş bilimini kısaca, organize araştırma çabalarına halkın katılımı olarak tanımlayabiliriz. Korona günlerinde, dünyadaki farklı yaş gruplarından yüzbinlerce kişi "vatandaş bilimci" sıfatını kolaylıkla kazanabilir. Evlerinizin balkonlarından ya da pencerelerinizden kuşları gözleyip ya da dinleyip, elde ettiğiniz kayıtları internet ortamında tüm dünyayla paylaşarak gezegenimizin sahip olduğu biyolojik çeşitliliğin korunmasına katkı verebilirsiniz. İstanbul'da göç sırasında gözlemlenebilecek bir kuş türüdür. Özellikle Rumelifeneri, Çamlıca, Büyükçekmece ve Boğaziçi'nde görülürler. İstanbul semalarından sonbahar aylarında sürüler halinde göç ederler. İstanbul'da yaygın üreyen kuşlardan biri ebabildir. İstanbul'da özellikle taş binalarda ve tarihi bölgelerde yoğun olarak bulunur. Eylül başında şehri terk ederler. İstanbul'da şehrin hemen her yerinde çok bol sayıda ürerler. Mart sonu, nisan başı gibi şehirde görünmeye başlarlar. Türkiye'de hemen her şehirde yaz-kış bulunmaktadır. Örneğin İstanbul'da en sık görülebilen kuşlardan biridir. İstanbul'da yaz aylarında ağaçlık alanlarda rastlanabilen en belirgin mukallit türüdür. Ankara'da mayıs ayıyla birlikte görülmeye başlarlar. Göç döneminde şehrin bahçe ve parklarında görülebilir. Yıl şehir içindeki parklar ve bahçelerde görülebilen, Türkiye'de üreyen bir türdür. Türkiye'de her şehirde gözlemlenebilecek yaygın bir türdür. İnsanın olduğu her yerde görülürler. İstanbul'un yerli kuş türüdür. Çok bol sayılarda görülürler. Kış mevsiminde sayıları daha da artar. Üreme dönemi olan yaz aylarında şehir içi dahil olmak üzere yaygın olarak bol sayıda görülürler. İstanbul'da en yüksek sayıya Nisan ayında ulaşırlar. Tüm Türkiye'de şehirlerdeki en yaygın kuşlardandır. Şehre iyi uyum sağlayabilen türün popülasyonu artmaktadır. eBird, vatandaş bilimine katkı veren herkese açık online veri tabanlarından biri. Bir kuş gözlediyseniz, elde ettiğiniz kayıtları bu veri tabanına akıllı telefonlarınız aracılığıyla yükleyebilirsiniz.