title: Main Page

text: Put main page text here.


title: Ana Sayfa

text: Pagernes:Portadarnfr:Accueilrnia:rnnl:Hoofdpaginarnpl:Polska Wikipediarnpt:HomePagernsv:HomePagernWikipedia'dan acık ansiklopedi.rnrnHer dilde eksiksiz bir ansiklopedi uretmeyi amaclayan Wikipedia projesine hosgeldiniz. Herkes (siz dahil) bu ansiklopedinin her maddesine katkı yapabilir.rnrnLutfen, lutfen bildiginiz konularda maddeler yazıp buraya ekleyin. Bu isin nasıl yapılacagına iliskin bilgi icin Ingilizce bilenler buraya bakabilirler. (Tabii birisi bunun da Turkcesini hazırlasa cok hos olur.) Eklenen materyalin telif hakkı ihlali icermediginden emin olun lutfen.rnrnBir de, bu sayfadaki "Main Page", "Recent Changes" gibi lafları da Turkcelestirmeyi becerebilirseniz mukemmel olur.rnrnKolay gelsin.rnrnrnWelcome to Wikipedia, a collaborative project to produce a free and complete encyclopedia in every language.rnWe started in January 2001 and are already working on articles in the English version, with more being added and improved all the time.rnAnyone, including you, can edit any article right now, without even having to log in.rnSee the Wikipedia FAQ for more background information about the project, and the help page for information on how to use and contribute to Wikipedia.rnrnThe content of Wikipedia is covered by the GNU Free Documentation License, which means that it is free and will remain so forever. See wikipedia:Copyrights for the details and open content and free content for background.rnrn----rnrn:Felsefe, Matematik ve Fen Bilimlerirn:Astronomy and astrophysics - Biyoloji - Kimya - Yer Bilimi - Matematik - Philosophy - Physics - Statisticsrnrn:Sosyal Bilimlerrn:Anthropology - Archaeology - Economics - Geography - History - History of science and technology - Language - Linguistics - Political science - Psychology - Sociologyrnrn:Uygulanan Sanatlar ve Bilimlerrn:Agriculture - Architecture - Business and industry - Communication - Computer science - Education - Engineering - Family and consumer science - Health science - Law - Library and information science - Public affairs - Technology - Transportrnrn:Kulturrn:Classics - Cooking - Dance - Entertainment - Film - Games - Handicraft - Hobbies - Literature - Music - Opera - Painting - Recreation - Religion - Sculpture - Sports - Theater - Tourism - Visual arts and designrn----rnrn:Baska dillerde Wikipediarn:Afrikaans - Arabic (Araby) - Basque (Euskara) - Catalan (Catala) - Chinese (Hanyu) - Czech (Cesky) - Danish (Dansk) - Dutch (Nederlands) - Esperanto - Estonian (Eesti) - French (Francais) - Frisian (Frysk) - German (Deutsch) - Interlingua - Italian (Italiano) - Japanese (Nihongo) - Latin (Latina) - Norwegian (Norsk) - Polish (Polska) - Portuguese (Portugues) - Russian (Russkiy) - Serbocroatian (Srpskohrvatska) - Slovene (Slovensko) - Spanish (Espanol) - Swedish (Svensk)rn==== Help ====rnrnEnglish: Create a new language in WikipediarnrnEsperanto: Aldonu novan lingvan Vikipedion


title: Kypchakia

text: Kypchakia is a region in the current Commonwealth of Independent States where homelands of major Kypchak-Turkic speaking peoples are located, stretching from Kyrgyzstan in the East to Northern Caucasus/Chuvashia in the West, and Riazan in the North to Kazakhstan to the South.rnrnGreater Kypchakia also includes the Russian-Ukrainian steppes, the Carpathians, Transylvania where historical Pecheneg, Cumans, and Magyars held sway, and the bulk of Siberia where many forest peoples have strong connections with the steppes Turkic pastoral cultures.rnrnA reviving cultural zone, Kypchakia will serve as a more conservative and more balanced economy than Western Russia, the traditional heartland of the Federation. The Kypchak language is gathering popularity among Tatars, Bashkirs, Russians, Kazakhs and diverse ethnic/religious groups as a vital, creative new lingua franca of eastern Russian Federation.rnrnSiberia will be cultivated rather than exploited. More links will be developed with Central Asian oil producing regions, China, Japan and the Koreas. It is observed that the increasing demand for autonomy among large Siberian confederated republics, okrugs and regions points to this direction of decentralization and conservation, as Russian Federation is learning from the disasters of shock therapy and plutocratic oligarchy, afflicted by crippling explosion of HIV epidemic, crime rate, decimating alcoholism, general social degeneration and is rivaled by Western and Islamic powers in Western Eurasia.rnrnSee also New Kypchak Language or Kypchakcha and Alexander Solzhenitsyn.rnrn==External Links==rn*Kypchak Renaissancern*In the territory of Kypchakia, which borders with sovereign Kazakhstan...

comment: Arkadaslarim, please translate this entry into Turkce, lutfen


title: History

text: Cengiz Han

[User] CengizUluscan


title: Karahali Devleti

text: Karluklar, kısa bir muddet, Uygurlar�la Orta Asya�da iktidar yarısına giristiler ise de, Uygur Kaganı Mo-Yen Cur karsısında tutunamayarak (756) Tarım bolgesinden ayrıldılar, daha batıya cekildiler ve 7-8 yıl icinde Tarbagatay ve Cungarya�ya 766�da da coken Turgis hakimiyetinin yerine, Talas sahasına yerlesmek suretiyle eski Batı Gok-Turk hakanlıgı sahasında hakimiyet tesis ettiler. Baskentleri Balasagun idi. Otuken�in ustunlugunu tanımakta devam ediyorlar, aynı zamanda, siyasi bir isim olarak �Turkmen� adını da tasıyorlardı.rnrn Kendi soylarını Gokturk hakan ailesi Asına sulalesine baglayan Karluk yabguları, hakimiyetin �Kutlu Otuken� ulkesi ile sıkı alakası inancını muhafaza ediyorlardı. Fakat Uygur Hakanlıgı orada yıkılınca (840), Kırgızlar�ı dikkate almayan Karluk yabgusu, Turk hakanlarının �mesru halefi� sıfatı ile kendini �Bozkırların kanuni hukumdarı� ilan ederek Kara Han unvanını aldı ve merkez olarak da eski Turgis baskenti Balasagun yanındaki Kara-ordu (veya Kuz-ordu)�yu secti. Boylece gelecekteki buyuk Kara-Hanlı Devleti�nin temelini atmak gibi ikinci bir tarihi rol oynayan Karluklar o sırada Islam dunyasının en yakın komsuları olduklarından, Arapca-Farsca eserlerde kendilerinden cok bahsedilmis (Karluh, Halluh) ve Hududu�l-Alem (10. asrın son ceyregi)�da verilen bilgiye gore Karluk ulkesi: doguda Tanrı Dagları, Yagmalar ve Oguzlar, kuzeyde Tohsılar, Cigiller ve Dokuz-Oguzlar, guneyde Yagmalar�ın bir kısmı ve Maveraunnehir ile sınırlanmıs cok bakımlı bir memleket olup �Turk ulkelerinin en guzeli� idi. Eserde burada mevcut olan 15 sehir ve kasabanın adları sayılmakta ve Turk kabileleri zikredilmektedir.rnrn Kara-Hanlı Devleti�nin esas kutlesini meydana getiren Karluklar, bu hanedan uyeleri arasında mucadeleler bas gosterdigi tarihlerde devlete karsı cephe alarak huzursuzluk cıkarmaga basladılar ki, bu tutumlar Kara-Hitay hakimiyetinin Orta Asya�da cabucak gelismesinde tesirli olmus gorunmektedir. Kara-Hitay hukumdarı Yel-lu Ta-sih (Kur-Han) 1137�de Semerkant Kara-Hanlı hanı Mahmud�u maglup ettigi zaman, bu han tarafından dayısı olan Buyuk Selcuklu Sultanı Sencer�e yapılan sikayet, ugranılan maglubileyette Karluklar�ın dahli oldugunu gostermektedir.rnrn Sultan Sence de Karluklar�ı takip etmek icin cıktıgı seferde karsısında Kur Han�ı bulmustu. Sencer�in bu savasta maglubiyeti (1141 Katavan Savası) cok muhim bir hadise olarak, �put-perest� Kara-hitaylar�ın ta Horasan sınırlarına kadar sokulmalarını intac etmisti. Harezmsahlar (Il Arslan zamanı) ile Kara-hitaylar arasında da bir cok anlasmazlıklara sebep olan Karluklar�ın, bu arada Basbugları Yabgu Han olduruldu (1157), diger bir Karluk basbugu Ayyar Bey, Kara-hitaylar tarafından esir edildi. (1172).rnrn Maveraunnehir sahasındaki bu karısıklıklara sebep oldukları gorulen Karluklar�a karsı Harezmsah Ala-ud-din Tekis (1172-1200) bozkırlar bolgesine el atarak Kanglı ve Kıpcak gibi diger Turk boyları ile kendini takviye ihtiyacını duydu. Bununla beraber, az sayıda da olsa, Harezmsahlar ordusunda hizmet goren Karluklar�ın, Turkistan�da ve Kar-Hanlı tabiiyetinde olmak uzere bir beylige sahip bulundukları anlasılıyor. Mogol istilası basladıgı sıralarda (1215) merkezi Kayalıg (Ili Nehri�nin dogusunda) olarak, devam eden bu beyligin basında II. Arslan Han vardı. Arslan Han, Uygur Idi-kut�u Barcuk ile birlikte butun Asya ulkelerini bastan basa cigneyen Mogollar�ın hukmu altına girmistir. Cengiz Han�a itaat eden ilk Musluman hukumdar olup 1221�de olen bu Karluk �hanı�nın ogluna da, Ozkent sehri verilmisti. Cengiz Han zamanı Mogol devleti idaresinde vazife almıs Karluklar gorulmektedir.


title: Karluklar

text: Ilk olarak Cin yıllıgı T�ang-shu (7. asır)�da zikredilen (Ko-lo-lu) ve adları Karlık (kar yıgını) manasına gelen Karluklar�ın Turk soyundan geldikleri ve Gok-Turkler�in bir boyunu teskil ettikleri aynı Cin kaynagında belirtilmis ve oturdukları saha olarak da Altaylar�ın batısındaki Kara-Irtis ve Tarbagatay havalisi gosterilmistir. On-oklar�ın bir kısmının meydana getirdikleri anlasılan Karluklar bu arada uc kabileden kurulu birlik halinde bulunuyorlardı (Uc-Karluk). Daha Istemi Kagan zamanında Turk hakimiyetinin Hazar'ın kuzeyi ve Maveraunnehir�e dogru genislemesinde suphesiz buyuk rolleri olmustur. Her iki Gok-Turk hakanlıgı devrinde Karluklar�ın durumu yukarıda acıklanmıstı. 630-680 yılları arasında, diger Turk boyları, gibi, bunların da zaman zaman Cin�e baskaldırdıkları gorulmektedir.rnrn640 sıralarında Turfan�ın kuzeyine kadar Karluklar Cinliler tarafından maglup edilerek (650), P�ei-ting eyaleti (Tanrı Dagları�nın kuzey sahası)�na baglandılar. Fakat boya baglı her kabile kendi reisleri tarafından idare ediliyordu. Bu haberi veren Cin kaynaklarının, 665�e dogru Karlukların Cin nufuzundaki ne Batı ne Dogu Gok-Turk kanadına baglı olmaksızın yasadıklarını kaydetmesi dikkate deger. Evvelce Kul-Erkin unvanını tasıyan Uc-Karluk beyi bu tarihlerde �Yabgu� unvanını almıstı ve kuvvetli bir orduya sahip idi.rnrnDaha sonra Kapagan Kagan tarafından II. Gok-Turk hakanlıgına baglandıgını gordugumuz Karluklar, Cin�in de tesvik ve tahriki ile Gok-Turklere karsı ayarlanarak siddetli mucadelelerde bulunmuslardı. Bilge Kagan�ın olumunden sonra, tekrar faaliyete gecerek Uygur ve Basmıllar�la birlikte, Gok-Turk hakanlıgının yıkılmasında muessir oldular. Basmıllar hakim duruma geldikleri sırada (742) �Sag yabgu� mevkiini alan Karluk basbugu, Uygur hakanlıgının kurucusu Kutlug Kul Bilge zamanında daha ustun sayılan �Sol Yabgu�luga yukseltildi. Fakat bu Karlukların tamamını temsil etmiyordu. Bes-balık havalisinde oturan Karlukların kendi sectikleri ayrı bir yabguları vardı: Ton-Bilge. Ancak Otuken�de yeni kurulan Uygur hakanlıgı butun Karluklar tarafından ust tanınıyor ve yabgular hakana baglı bulunuyorlardı. rnrnBatıda Emevi-Arap ilerlemesini durdurmus olan Turgis hakanlıgının cokuntuye dogru gittigi tarihlerde Orta Asya Turk ulkelerinin korunması gibi bir tarihi vazife, bu defa, Karluklar�a dusmustu. Gerci Maveraunnehir yine Arapların nufuzu altına girmis ve Seyhun otesinde bazı Arap ilerleme tesebbusleri gorulmustu, fakat bunda artık eski devir Emevi istilacılıgını musahede etmek muskuldu. Zira gittikce hızını artıran Abbasi propagandası, Emevilerin imtiyazlı �Arap milleti adına fetih� dusturu yerine butun Islamlar arasında farklılıgın kaldırılması ve esitlik dusuncesini yayıyordu.rnrnBoylece Arap bakısının iyice hafiflemesi Cinlileri Orta Asya�da bir iktidar boslugu husule geldigi zehabına goturmus, bundan dolayı Cinliler eski Orta Asya siyasetlerini canlandırarak, Karluklar�ın dahil bulundugu bolgeye yeniden el koymak istemislerdi. Bu suretle neticede meshur Talas muharebesi meydana geldi (751 Temmuz). Islamlarla Cinliler arasında cereyan eden bu savasa kadar Karluklar T�ang�lar tarafını tutmakta idiler Fakat onların gittikce acıga cıkan siyaseti karsısında son anda, Araplarla isbirligi yaparak, Cinlilerin agır maglubiyete ugramasını sagladılar. Tarım havzasından itibaren batı Karluklar�a, dogu bolgesi Uygurlar�a ait olmak uzere Orta Asya�nın yeniden Turk hakimiyetinde kalmasını temin eden bu savasta ugradıgı hezimet yuzunden Cin agır ic buhranlara sahne olmus ve artık bir daha batı ile ilgilenememistir.


title: Uygurlar

text: Orhun kitabelerinde, ilk defa, 717 yılındaki ayaklanmalar munasebeti ile zikredilen Uygurlar, Cin kaynaklarında cok eski zamanlardan beri adlarının cesitli sekilleri ile anılmıslardı. Uygur adının manası, 974�te tamamlanan Cince Kiu Wu Tai adlı eserde �sahin surati ile dalasan ve hucum eden� diye acıklanmakta, fakat, diger taraftan kelime uy (takip etmek) + gur tarzında (Sal-gur gibi) meydana geldigi belirtilmektedir. rnrnCin kaynaklarına Asya Hunlarından indikleri belirtilen Uygurların bir mense efsanesine gore ataları Hun hukumdarlarının kızı ile bir kurttan turemistir. Tabgaclar devrinde (386-534) Kao-ku (Kao-che) adı ile gorulen ve 5. asrın 2. yarısında bir beylik kuran Uygurlar daha sonra butun yukarı Orta Asya’yı kapladıgı anlasılan Tolesler’in bir kısmını teskil etmistir ki, I. Gok-Turk Hakanlıgı cagında o durumunu muhafaza ediyor ve o zaman Selenga ırmagı etrafında oturuyorlardı.rnrn7. asrın ilk ceyreginde Sir-Tarduslar’ın 6 kabileden kurulu birligine katılmıslar, sonra P’u-ku, Tongra, Bayırku ve Fu-lo-pu kabileleri Uygur kabilesi etrafında toplanarak, “Uygur” adını almıslardır. Beyleri Erkin unvanını tasıyordu. Bu sırada 50 bin savascı cıkardıkları bilinmektedir.rnrnI. Gok-Turk Hakanlıgı’nın cokuse dogru gittigi yıllarda boylece ortaya cıkan Uygur Beyligi Erkin T’e-kien tarafından idare edildi. Kie-li’nin oglu kumandasındaki Gok-Turk ordusunu maglup eden (630’larda) P’u-se zamanında Uygurlar kuvvetlenmis, bilhassa P’u-se’nin annesi Vu-ho-hun’un ciddiligi ve tore hukumleri hususundaki titizligi sayesinde beylik tamamen nizama girmisti. O zaman “Erkin” yerine Il-teber (Cincede Hie-li-fa) unvanı kullanılmaga baslandı. Il-Teber’ligin merkezi Tola nehri havalisinde idi.rnrnIl-Teber T’u-mi-tu, Tardus basbugunu maglup ederek arazisini genisletti, sonra goneye Huang-ho’ya kadar varan bir akın yaptı ve neticede Cin imparatoru tarafından tanındı (646). Kendini “Kagan” ilan etti, ulkesini Gok-Turk tarzında teskilatlandırdı. 647’de Cin tarafından baskı altına alınmak istenen ve neticede Cin’in tahriki ile oldurulen T’u-mi-tu (648)’nun oglu P’o-cu, Cin’in On-Oklar basına “kagan” yaptıgı Holu’yu maglup ederek Taskent yakınlarına kadar ilerlerdi (656). Ondan sonra yerine gecen kız kardesi zamanında gittikce zayıflayan Uygur Beyligi nihayet Kapagan Kagan tarafından Gok-Turkler’e baglandı.rnrn745 ‘de Gok-Turk idaresini yıkarak, Otukende bir hakanlık kuran Uygurlar 9 urug’dan meydana gelen bir birlik olup Karluk ve Basmıllar’ı da kendilerine bagladıklarından birlikteki kabile sayısı 11’e yukselmisti. Orhun kıyısındaki baskenti Ordubalık (sonraki Kara-balgasun yakınında)’ı kuran ilk Uygur hakanı Kutlug Kul Bilge 747’de oldu. Yerine oglu Mo-yen-cur “kagan” oldu (“Tanrıda bolmus il etmis Bilge kagan 747-759).rnrnBugunku kuzey Mogolistan’da Sine-usu golu yakınındaki Uygur hakanlıgının ilk devri icin cok muhim olan, kitabeden anlasıldıgına gore, ihtimal o sırada Basmıllar’ın birlikten ayrılmıs olması dolayısıyla 10 kabileden kurulu Uygurlar’ın hakanı Mo-yen-cur, kuzeyde Kırgızlar’la, batıda Karluklar ve onlara yardım eden Turgisler ve Basmıllar’la, ayrıca Sekiz-oguz, Dokuz-Tatar ve Cikler’le savasmıs, hakimiyetini Yenisey kaynakları, Cu-Talas havalisi, ic- Asya ve Kerulen’e kadar yaymıs, ogullarını yabgu, sad tayin etmisti. Fakat asıl Cin uzerinde tesirli oldu. rnrnKarluklar tarafından desteklenen Islam kuvvetleri ile Cinliler arasında cereyan eden buyuk Talas muharebesi (751)’inde Cinliler agır maglubiyete ugramıs, Tarım havzasının Uygurlar’a gecmesini saglayan ve Cin’in Orta Asya’dan cekilmesi ile sonuclanan bu savas uzerine, Cin’de buyuk hadiseler olmustur ki, bunların en muhimi, Turk anadan dogan An-lu-san adlı bir kumandanın 200 bin kisilik bir kuvvetle Lo-yang (755) ve C’ang-an (757)’ı zapt ederek kendisini imparator ilan etmesi idi. Mo-yen-cur, T’ang imparatoru Su-stung’u destekledi. Lo-yang’ı geri aldı (757). Cin yılda 200 bin top ipek vermegi taahhut etti.rnrn759’da yerine gecen Bogu Kagan (759-779) , (Tanrıda bolmus il tutmus Alp Kulug Bilge Kagan)’da dikkatini karısıklıkların devam ettigi Cin’e cevirmisti. Asıl niyeti T’ang sulalesinin artık sozunun gecmedigi Cin’e hakim olmaktı. Uygur ordusunun Cin’de gorunmesi ile (762), hakanla akrabalık kurmus olan Toles menseli, Cin kumandanı P’u-ku (Buku, Turk unvanı) Hua-ien tarafından isyancılar zararsız hale getirildi ve Uygur ileri harekatı onlendi ise de, Turk nufuzu Cin’de cok artmıstı. Baskent ve sehirlerde pekcok Uygur serbestce ticaret yapıyor, istedikleri kadar ipekli kumas alıp, istedikleri fiyattan satıyorlardı.rnrnTibetlilerin hucumuna ugrayan Cin’i korumak uzere P’u-ku Huai-en ‘in daveti ile Bogu’nun yaptıgı Lo-yang seferi (763) Turk kultur tarihi bakımından buyuk neticeler dogurdu. Hakan Otuken’e donerken, Uygurların hayat ve telakkilerinin degismesi bakımından cok tesiri gorulen Mani dinini Turkler arasında yaymak uzere, dort rahibi de beraberinde getirmisti. Boylece hayvani gıdalar yemegi yasaklayan, savascılık duygusunu zayıflatan, Hıristiyanlık- Mazdeizm-Budizm karısımı bir din olan Manihizm, haakan tarafından kabul edilerek Turk ulkesinde resmi bir mahiyet kazandı.rnrnKırgızlar uzerinde de bir zafer kazanan Bogu Kagan, akrabası nazır Baga Tarkan tarafından olduruldu ve bu nazır hakan oldu (779-789. Alp Kutlug Bilge Kagan). Cesareti ve idaresi ovulen, “dunya nizamı icin kanunlar hazırladıgı” bildirilen bu hakan Kırgızlar’ı tekrar maglup etti ve bir Cinli prenses ile evlenmesi sonunda, Uygur tuccarlarının Cin’de tahakkumlerinden dogan bazı anlasmazlıklar ortadan kalktı. Yerine “ay Tangride Kut Bulmus Kutlu Bilge Kagan” (789-790) ve sonra bunun oglu Kutlug Bilge (790-795) hakan oldular. Eskiden beri Cin’e karsı ilgi duyan Tibetliler o sırada Bes-balık havalisinde bulunan Sa-t’o (Col) Turkleri ile anlasarak, baskınlara baslamıslardı.rnrnCin’i korumayı, iktisadi ve kulturel sebeplerle, gelenek haline getirmis olan Uygurlar, kuvvet gondererek tecavuzleri onlemek istedilerse de basarıya ulasamadılar. Itibarı sarsılan hakan olduruldu. Otuken’de karısıklık cıktı. Fakat 795’te hakan olan, sevilmis kumandan ve idare adamı Kutluk (795-805), “ay Tangride Ulug Bulmus Alp Kutlug Bilge Kagan” ile, sonraki “Ay Tangride Kut Bulmus Kulug Bilge “ (805-808) zamanlarında bir huzur devri acıldı. Iktisadi faaliyet gelisti. Ic Asya’nın muhim ticaret sehirlerine nufuz edildi.rnrnDıs siyaset yonunden zamanı oldukca sakin gecen hakan “Ay Tangride Kut Bulmus Alp Bilge” (821-824) baskentte Kara-balgasun kitabesini diktiren hakandır ki hukumdarlıgı basarılı gecmis, Turkistan uzerine sarkmak isteyen Tibetlileri durdurmus, hakanlıga baglı Karlukların basına yeni bir yabgu tayin etmis ve ta Sogd bolgesine kadar ticari munasebetleri gelistirmistir. Fakat sonra memlekette karısıklık bas gosterdi. Hakan Alp Bilge 832’de olduruldu, Alp Kutug Bilge Kagan (832-839)’da nazırının tahrik ettigi bir isyanda telef oldu. rnrnGittikce yogunlasan Manihaizm tesirleri dolayısıyla Uygurlar’da gorulen gevsemeye karsılık, Yenisey bolgesinde yeni bir kudret halinde kendini gosteren ve 20 yıldan beri Orhun bolgesini baskı altında tutan Kırgızlar 840 yılında kalabalık kuvvetlerle Uygur topraklarına girdiler. Kara-Balasan’u zapt ederek hakanı oldurduler. Ahaliyi kılıctan gecirdiler. Otuken’de devletleri yıkılan Uygurlar kutleler halinde yurtlarını terk ederek Cin sınırlarına ve daha kesif olmak uzere, zengin ticaret merkezlerinin bulundugu Ic-Asya’ya, Bes-balık, Turfan, Kuca vb. sahasına goctuler.rnrnHakanın ailesinden iki kadres tarafından idare edilen bu gocten sonra Uygur tarihinin ikinci safhası basladı. Goc sırasında, baslarında, kendileri tarafından “kagan” secilen prens Vu-hi Tegin (841846)’in bulundugu Uygurlar bir muddet bazen Kırgızlar, bazen Cinliler tarafından hırpalandıktan sonra, bir kısmı Cin tabiiyetine girerken, digerleri, 5. asırdaki eski yurtlarına, batıya dogru yollandılar ve her iki tarafta da devletler kurdular. Fakat bunlar artık “Bozkır Turk Devleti”’nden farklı idiler. Hakimiyeti genisletme dusuncesinde olmamıs, buyuk siyasi catısmalara girmemis, basta Cin hukumetleri olmak uzere, komsuları ile dostluk ve ticaret munasebetlerini devam ettirmeyi tercih etmislerdir.rnrnBir kısım soydaslarının asagı yukarı 150 yıldan beri sakin bulundugu Kan-su bolgesine gelerek, buranın merkezi Kan-cou’da yerlesen Uygurlar, Cin ile daha ziyade ticari faaliyetler uzerine kurulu iyi munasebetlerini, imparatorların kızları ile Uygur prenslerinin evlendirilmeleri gibi akrabalık bagları ile de saglamlastırmıslardır. Ancak T’ang sulalesine karsı isyanların arttıgı 10. asır baslarında Kan-su Uygurları, baglı oldukları ve merkezi Tun-Huang (unlu Bin-Buda magaralarının bulundugu yer) olan Cin askeri bolgesi ile ilgilerini kestiler. Burada 905 yılında, muhtar bir “devlet” kuran bir asi general “Batı hanları’nın Altın-dag kırallıgı” adını verdigi bu devlete Uygurları tabi tutmak istemis fakat Kan-cou Uygurları tarafından gonderilen Tegin adlı kumandanın idaresindeki ordu Tun-huang’ı kusatarak halkı “kıral”ı teslim etmege zorlamıstı (911) ki, bu hadise uzerine Uygurların batı kolu da istiklal kazanmıstır.rnrnKan-Cou ve Tun-huang Uygurları, buyuk bir askeri kudret gosterememisler, bu sebeple de haklarında fazla bilgi mevcut olmamıstır. 10. asrın basından itibaren Mancurya ve Kore kabilelerini toplayarak kuzeyde bir baskı unsuru halinde beliren ve bilhassa “5. Sulale” devrinde Cin’in bazı kısımlarını ele geciren K’itan’lar nihayet bir hanedan (Liao Sulalesi, 907-1211) kurarak Kuzey Cin’de hukumran oldukları zaman, Uygur Devleti de onları (940’tan sonra) ve daha sonra 1028’lerde Tangutlar’ın nufuzu altına girdi. 1226’da da Cengiz Han Mogolları’nın tahakkumu altına dustu. Kan-cou Uygurları daha o sıralardan beri “Sarı Uygurlar” diye bilinen Turk kavmidir ki, hala batı Cin sahasında yasamaktadırlar.rnrnIc Asya’ya dogru gocen Uygurların basında, Vu-hi Tegin’in kardesi, Ngo-nie Tegin bulunuyordu. Kendisi 13 Uygur kabile birliginin son “kagan”ı (846-948) kabul edilmektedir. Batıya gelen Uygur kolu Tanrı Dagları, Bes-balık, Turfan taraflarına yerleserek, 840’da Kara-Balasagun’da istilacılar eli ile oldurulen Uygur hakanının yegeni, Mengli’yi “kagan” (Ulug Tangride Kut Bulmıs Alp Kulug Bilge) sectiler (856). Tibetliler’in hucumuna karsı, nufuzu altında tutmak istedigi bu bolgede kendisine bir dost arayan Cin, bu Uygur Devleti’ni derhal tanıdı. 873’e dogru “kagan”ın Buku Cin olması muhtemeldir.rnrnT’anglar, ismen de olsa, kendilerine baglı ve siyasetlerine uygun bir tutum icinde bulunan bu Uygur devletinin, mesru Cin idaresine isyan eden Turfan, Bes-balık askeri valilerini ortadan kaldırarak Hami’ye kadar hakimiyet kurmalarına suphesiz mudahale etmiyorlardı. Bu suretle siyasi nufuzu gittikce artan ve Ic-Asya’nın ticaret yolları uzerinde olması ile de iktisaden gelisen Uygur Devleti aynı zamanda Manihizm’in bolgede yayılmasına vasıta oluyordu. Nitekim T’anglar’ın yıkılısı sırasında Tun-huang askeri bolgesini isgal eden Cin’li kumandan, yukarıda bahsettigimiz muhtar “devlet”ini kurarken “Beyaz elbise giyen Gok-oglu” lakabını almıstı (Manihistler beyaz giyiyorlardı). Fakat bilindigi gibi, Kan-cou Uygurları bu muhtar “devlet”e son vermisler (911), bu tarihten itibaren Dogu Turkistan Uygur Devleti de mustakil olmustu.rnrnBundan sonra, guneyde Tibet, Batı Turkistan’da Karluk bolgesi ile sınırlı ve baslıca sehirleri Turfan, Kasgar, Bes-balık, Kuca, Hami (Urumci) olan ulkelerini mudafaa ile yetinerek sanat, edebiyat ve ticaret sahasında yukselen bu Uygur Devleti ile ilgili siyasi hadiseler hakkında fazla bilgi gorulmuyor. Ancak 947’lerde baskentin Hoco (Dogu Turkistan’da Kara-hoca = Kao-Ch’eng) sehri ve yazlık merkezin de Bes-balık (Pei-ting) oldugu ve “Gun Ay Tangride Kut Bulmıs Ulug kut onanmıs, alpın, erdemin, il tutmus Alp Arslan Kutlug Kul Bilge Tangri Han”ın devleti idare ettigi biliniyor. Uygur hukumdarlarına “ıduk-kut” lakabı verilmis ve baskent Iduk-kut (Idi-kut) sehri diye anılmıstır.rnrnUygurlar hakkında en ilgi cekici bilgiye, Cin’deki Kuzey Sung imparatoru tarafından 981’de Kara-hoca’ya elci olarak gonderilen Wang-ye to’nun seyahat notlarında tesaduf edilmektedir ki kultur tarihi bakımından buyuk deger tasır.rnrnDogu Turkistan Uygur Devleti’nde, dogu Uygur kolunda oldugu gibi, Budizm cok yayılmıs, hatta Manihizm’den ustun bir mahiyet almıs, bunun yanında Nasturi Hıristiyanlık ve baslangıcta pek az olmak uzere Islamiyet tesirlerin gostermistir. Musluman-Turk Karahanlılar, Kasgarlı Mahmud’un eserinde (1074) “kafir” diye bahsedilen Uygurlar’la mucadele ediyor ve Uygur memleketinde Islamiyeti yaymaga calısıyorlardı. Sonra Islamiyet Cin’e Uygurlar vasıtası ile girdigi icin oradaki ilk Musluman Cinlilere Huei-ho (Uygur) denilmistir.rnrnDogu Turkistan Uygur Devleti (1209)’da Cengiz Han’a baglandıgı zaman, o tarihe kadar Kara-Hitaylar’a tabi durumunda olan Iduk-kut Barcuk Art-Tegin bulunuyordu. Islam kaynaklarında daima “Dokuz-oguz” diye bahsedilen Uygurların hakimiyeti fiilen sona ermekle beraber, Mogollar tabiiyetinde olarak Uygur sulalesi, Iduk-kut unvanı ile, Cin’de Ming devrinin baslarına, son Uygur Idi-kut’u Ho-sang, Ming sulalesi kurucusuna teslim oluncaya kadar (1368) devam ettigi gibi, bircok Uygur, Cengiz Mogolları devletinde yuksek idari vazife almıs ve Uygur medeni tesirleri Asya’nın dogusu ve batısında asırlarca hissedilmistir.rnrn* http://www.ottoman.de/Cengiz/hauptteil_cengiz.html Cengiz Timur Attila


title: Philosophy

text: critical theory


Film