Tradycja wynaleziona

Tradycja wynaleziona – kulturowe praktyki i zwyczaje postrzegane przez ogół za tradycyjne, wywodzące się od przodków, lecz w rzeczywistości będącymi stosunkowo nowymi, najczęściej specjalnie wymyślonymi. Koncepcja ta została opisana w pracy zbiorowej Tradycja wynaleziona pod redakcją Erica Hobsbawma i Terence’a Rangera z 1983 roku. Zjawisko to jest szczególnie powszechne we współczesnym procesie tworzenia się narodów i nacjonalizmu. Umożliwia powstawanie tożsamości narodowej, promocję jedności narodowej oraz legitymizację pewnych instytucji czy praktyk kulturowych.

== Koncept ==

Tradycje wynalezione są projektowane na potrzeby tworzącej się wspólnoty, a w szczególności narodu. Są z przeważnie trudne do identyfikacji przez ich odtwórców.
Eric Hobsbawm opisuje tradycję wymyśloną następująco:
Tradycja wymyślona oznacza zatem zespół działań o charakterze rytualnym lub symbolicznym, rządzonych zazwyczaj przez jawnie bądź milcząco przyjęte reguły; działania te mają wpajać ludziom pewne wartości i normy zachowania przez ciągłe repetycje – co siłą rzeczy sugeruje kontynuowanie przeszłości. W istocie tam, gdzie to jest możliwie, owe działania dążą zwykle do ustanowienia więzi z odpowiadającym im czasem minionym.
Tradycje wynalezione są wzorowane na innych, często starszych, rytuałach i symbolice oraz mają charakter konkretnych praktyk, przybierając formę obrzędów, zwyczajów, rytuałów, świąt wspólnotowych. Gloryfikując wdrażane wartości, np.: lojalność, honor, religijność, prawość i wykonywanie obowiązków związanych z przynależnością do danej grupy lub grupy wyobrażonej. Tradycje wynalezione są skonstruowane tak, by członek danej grupy przyswajał promowane wzorce w sposób automatyczny. Wówczas dochodzi do przekształcenia tożsamości i przynależności człowieka do danej grupy.

=== Rodzaje tradycji wynalezionych ===
Hobsbawm w swoim dziele, wyróżnia trzy podstawowe rodzaje tradycji wynalezionych:

tradycje służące wzmacnianiu poczucia przynależności oraz symbolizowaniu jedności wewnętrznej grup i rzeczywistych lub sztucznych wspólnot;
tradycje służące umacnianiu i legitymizowaniu instytucji, pozycji lub relacji władzy;
tradycje służące głównie upowszechnianiu i wpajaniu wierzeń, systemów wartości oraz konwencjonalnych sposobów zachowania.

== Tradycje wynalezione jako element narodowotwórczy ==
Tradycje wynalezione odgrywają dużą rolę w procesie tworzenia się narodów, mitów narodowych i państw narodowych, czyli takich, w których granice polityczne w założeniu nacjonalizmu mają pokrywać się z granicami etnicznymi, jak twierdzi Ernest André Gellner w swoim dziele Narody i nacjonalizm. Przynależność do konkretnego narodu występuje dzięki przywiązaniu do grupy wyobrażonej, czyli wspólnoty, których członkowie nie znają się i nie spotykają się, ale w swoich wyobrażeniach tworzą obraz siebie jako wspólnoty. Jest wyobrażona nie w tym sensie, że jest nieprawdziwa, ale w tym znaczeniu, że w umysłach członków wspólnoty wytworzone zostają wzajemne więzi.
Według Gellnera, naród może powstać dopiero w wielkich społecznościach, będących pośrednimi produktami industrializmu.
Największa udokumentowana intensyfikacja tradycji wynalezionych przypada na XIX wiek, natomiast narodowy charakter państw na terenie Europy przypada na XVIII/XIX wiek, jako następstwo zapoczątkowanej wtedy rewolucji przemysłowej i rewolucji francuskiej z lat 1789–1799.

=== Przykład narodu norweskiego ===
Przykładem nacjonalizmu zbudowanego na tradycjach wynalezionych jest nacjonalizm norweski zapoczątkowany w XIX wieku. W tamtym czasie Norwegia znajdowała się w unii ze Szwecją. Wzrost liczby wykształconych Norwegów, którzy posiadali liczne skupiska w większych miastach, sprawił, że zaczęli wzorować się innymi ruchami narodowotwórczymi w ówczesnej Europie. Przez narastającą potrzebę posiadania własnego państwa zaczęli podróżować do odległych wsi i przenosić spisane tam tradycje do miast. Następnie demonstrowali je jako szczególnie norweskie i przedstawiali je jako trzon kultury norweskiego ludu. W ten sposób wytworzyła się symbolika narodowa, która kładła nacisk na wartości życia wiejskiego. W tym samym czasie wytworzono historiografię narodu norweskiego, która proklamowała ciągłość północnego imperium z czasów wikingów z X wieku. Wpisuje się to w koncepcję Hobsbawma, który twierdzi, że: Historia, która staje się zasobem wiedzy czy ideologii narodu, państwa lub ruchu, nie jest tożsama z tą, która rzeczywiście trwa w pamięci ludzi, lecz czymś co zostało wyselekcjonowanie, spisane, zobrazowane, spopularyzowane i zinstytucjonalizowane przez ludzi.
W Norwegii stworzono również narodową literaturę i sztukę. Język narodowy powstał na podstawie zunifikowanych wiejskich dialektów, najbardziej różniących się od powszechnie używanego duńskiego. Tradycje wynalezione oraz zmodyfikowana kultura norweskich chłopów stworzyły iluzję, że Norwegia jest o wiele starszym krajem, niż w rzeczywistości była. Jednocześnie stały się argumentem za niepodległością państwa oraz umożliwiały wyrażenie odrębności Norwegów od Duńczyków i Szwedów.

== Przykłady tradycji wynalezionej na świecie ==

=== Szkocja ===
Przykładem tradycji wynalezionych jest kultura górali szkockich. Highlands były bardziej kulturowo i genetycznie spokrewnione z Irlandią, a nawet istniała między nimi silna spójność polityczna. Na przełomie XVIII i XIX wieku stworzono osobną góralską tradycję, wykazującą irlandzkie pochodzenie grup etnicznych zamieszkujące owe tereny, a następnie rozprzestrzeniono ją na teren całej Szkocji. Ponownie napisano nową historiografię szkocką, ukazującą celtycką Szkocję jako ojczyznę i źródło kultury Highlands.
Wytworzone tradycję w ramach mitu Highland były reakcją na unię Szkocji z Anglią w 1707 roku i jej późniejsze skutki. Od tego czasu wykreowany obraz kultury wpływa na wizerunek całej Szkocji. Najbardziej charakterystyczne elementy stroju narodowego nie były oryginalnymi strojami górali, którzy pierwotnie nosili ubrania typowo irlandzkie, które zostały zakazane w 1745 roku. Kilt został stworzony w XVIII wieku przez pochodzącego z Lancashire w Anglii kwakra Thomasa Rawlisona, natomiast jego wzory nie odwołują się do klanowego pochodzenia, jak w oficjalnych podaniach, lecz pozycji społecznej.

=== Indie ===
Temat tradycji wynalezionych jest ściśle związany z kolonializmem. Szczególnie dobrze opisanym przypadkiem jest wykreowanie symboli władzy w skolonizowanych przez Wielką Brytanię Indiach w epoce wiktoriańskiej. W tym okresie działania polityczne Brytyjczyków miały na celu wykorzenienie poczucia przynależności do niegdyś istniejącego na terenie Indii Państwa Wielkich Mogołów oraz przekształcenia jego pozostałości kulturowych na korzyść brytyjskiej monarchii.

Jednym z najważniejszych zwyczajów na dworze Wielkich Mogołów był Dabar, czyli akt inkorporacji, polegający na nadaniu tytułów Hindusom oraz wiążących się z nimi przywilejami przez ówczesnego władcę. W XIX wieku Brytyjczycy postawili kolonialnych urzędników w roli owych dawnych władców, wpisując się w dawny autorytet. Rytuał mający dla ludności rdzennej wielkie symboliczne znaczenie, w kodzie kulturowym Brytyjczyków był jedynie ekonomiczną transakcją i traktowany był jako forma przekupstwa.
Rytuały mogolskie w praktyce niemal nie zmieniły się, lecz zmianom uległo ich znaczenie i funkcja. Tradycje i rytuały, które pod poprzednimi rządami, miały znaczenie inkorporacyjne i spełniały zadanie pogłębiania więzi między urzędnikiem lub wspólnikiem a władcą, podczas okresu kolonii brytyjskiej, owe praktyki przekształciły się w celebrowanie podległości imperium kolonialnemu. Wykorzystanie dawnych wzorców umożliwiło zawieranie umów o cechach kontraktu między brytyjskim urzędnikiem a tutejszym poddanym.
Sprzeczności zawarte w konstytucji oraz wybuch powstania w 1857 roku doprowadziły do desakralizacji osoby cesarza oraz skutkowały nasileniem się wprowadzania tradycji i obrządków typowo europejskich.
Dodatkowo wielkie znaczenie kulturowe miało odgórne przeniesienie ważnych uroczystości i dyplomacji z Kalkuty – miejsca o symbolicznym znaczeniu do zdesakralizowanego Delhi, która była starą stolicą Wielkich Mogołów, gdyż Brytyjczycy budowali wizerunek królowej jako zwierzchniczki ich tronu i dorobku.

== Przykłady tradycji wynalezionej w Polsce ==

Wiele tradycji wynalezionych oraz przekształconych można znaleźć w Polsce. Najwięcej z nich powstało w okresie Polski Rzeczypospolitej Ludowej, a najstarsze można doszukać się w przekształcaniu tradycji pogańskich na te o charakterze chrześcijańskim, które funkcjonują powszechnie do dzisiaj.
Jednym z przykładów wykreowania tradycji jest barbórka, a raczej jej obecny charakter. Kiedyś czwartego grudnia obchodzono kameralnie w rodzinnym gronie, a jego charakter był przede wszystkim religijny. Natomiast huczne obchody i poprzedzające te tzw. Karczmy piwne, pojawiły się dopiero w latach 80. XX wieku. Ówczesne władze, tworząc nowe tradycje o świeckim i komercyjnym charakterze, chciały zmniejszyć ich religijny charakter.
Innym przykładem jest haft krajeński, którego rekonstrukcja ikonograficzna została stworzona na podstawie trzech pozostałości po eksponatach haftu złotowskiego. W latach 80. XX wieku wzory z obiektów zostały przeniesione na tereny, na których one nigdy nie występowały, w ramach rozpowszechnianego wtedy haftu krajeńskiego przez muzeolog i etnograf Halinę Mikułowską.
Mnogość zjawisk tradycji wynalezionej można również odnaleźć w narodowych stylach architektonicznych. Przykładem wywodzącym się z polskiego kręgu kulturowego jest styl zakopiański, wprowadzony przez Stanisława Witkiewicza w latach 90. XIX wieku. Budowle wznoszone w stylu narodowym miały tworzyć jednolitą przestrzeń nasyconą pierwiastkami narodowymi.

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
Anderson B. (1997). Wspólnoty wyobrażone. Rozważania o źródłach i rozprzestrzenianiu się nacjonalizmu. Znak, Kraków.
Angutek D. (2018). Tradycje wytworzone rodzącej się ponowoczesności w Polsce. Oficyna Wydawnicza Epigram, Bydgoszcz.
Eriksen T.H. (2009). Małe miejsca, wielkie sprawy Wprowadzenie do antropologii społecznej i kulturowej. Oficyna Wydawnicza VOLUMEN, Warszawa.
Gellner E.A. (2013). Narody i nacjonalizm. Difin, Warszawa. ISBN 978-83-7641-047-0.
Hobsbawm E., Ranger T. (red.). (2008). Tradycje Wynalezione. Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków.
Kwiatkowski K. (2020). Style narodowe – architektura między apoteozą narodu a akceptacją współistnienia wspólnoty narodów, Przestrzeń Urbanistyka Architektura, nr 1, s. 77–86.
Sievers M., M. Sievers. (2007). The Highland Myth as an Invented Tradition of 18th and 19th Century and Its Significance for the Image of Scotland. GRIN Verlag, Munich. ISBN 3-638-81651-6.


Trend sekularny

Trend sekularny – tendencje zmian zachodzących między pokoleniami, obejmujące zmiany w rozwoju biologicznym zachodzące pod wpływem rozwoju cywilizacji. Jest to zjawisko nieewolucyjne, pozbawione podłoża genetycznego,
ma charakter adaptatywny (przystosowawczy).
Trend sekularny obejmuje trzy wątki:

zmianę kolejności etapów rozwoju,
akcelerację rozwoju (przyspieszenie rozwoju i dojrzewania),
retardację procesów starzenia się (procesów inwolucyjnych).
W najnowszej historii najwyraźniej odnotowano tendencję do zwiększania się wysokości ciała (dzieci przerastają rodziców) i szybszego dojrzewania (np. obniżanie się średniego wieku menarche).

== Przypisy ==


Twórca ludowy

Twórca ludowy – osoba zajmująca się wytwarzaniem oryginalnych i indywidualnych dzieł opierających się o tradycje regionalne. Wiedzę i umiejętności nabył w drodze bezpośredniego przekazu kulturowego. Swoją twórczość upowszechnia poprzez pokazy, prezentacje, warsztaty, wystawy, kiermasze, targi i spotkania. Współpracuje z instytucjami kultury (muzea, biblioteki, domy kultury) oraz organizacjami pozarządowymi. Ich wytwory i dzieła są zaliczane do sztuki ludowej. Badaniem twórców ludowych zajmuje się etnografia, etnologia i antropologia kulturowa.

== Twórca ludowy jako zawód ==
Wg klasyfikacji zawodowej prowadzonej przez Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej (kod zawodu 265901) zajmuje się tworzeniem dzieł z zakresu sztuki wyobrażeniowej (malarstwo, rzeźba), rękodzieła (tkactwo, hafciarstwo, garncarstwo, plecionkarstwo, kowalstwo, snycerstwo, zabawkarstwo, zdobnictwa bibułkowe, plastyka obrzędowa, ludowe instrumenty muzyczne) oraz wykonawstwa (tworzenie i upowszechnianie muzyki, tańca i śpiewu ludowego oraz literatury ludowej).

== Klasyfikacja twórców ludowych ==
W Polsce twórcy ludowi są zrzeszeni w Stowarzyszeniu Twórców Ludowych, które rozróżnia trzy kategorie:

artyści – ich działania zawierają pierwiastek twórczy i indywidualizm artystyczny (muzyk instrumentalista, śpiewak, tancerz, rzeźbiarz, malarz, pisarz ludowy, gawędziarz)
rzemieślnicy – wykonują przedmioty o charakterze użytkowym (bednarz, kowal, stolarz, budowniczy instrumentów ludowych, plecionkarz, garncarz, tokarz, snycerz, meblarz, kuśnierz, łyżkarz, tkaczka, sitarz, krawiec)
rękodzielnicy – wykonują przedmioty o charakterze zdobniczym i obrzędowym  (hafciarka, koronkarka, wycinankarz, piernikarz, twórca plastyki obrzędowej, twórca plastyki zdobniczej).
Obecnie w Stowarzyszeniu zrzeszonych jest 1900 osób, działających w 23 oddziałach.

== Zobacz też ==
folklor
sztuka ludowa
Stowarzyszenie Twórców Ludowych
Cepelia

== Bibliografia ==
Aleksander Błachowski, Nie tylko chlebem... portrety twórców ludowych, Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, 1983.
Józef Grabowski, Sztuka ludowa. Formy i regiony w Polsce, Warszawa: Wydawnictwo "Arkady", 1967.
Aleksander Jackowski, Polska sztuka ludowa, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2002.
Ksawery Piwocki, O historycznej genezie polskiej sztuki ludowej, Wrocław: Ossolineum, 1953.
Ewa Fryś-Pietraszkowa, Anna Kunczyńska-Iracka, Marian Pokropek, Sztuka ludowa w Polsce, Warszawa: Wydawnictwo Arkady, 1991.

== Linki zewnętrzne ==
Stowarzyszenie Twórców Ludowych
Kulturaludowa.pl
Wielkopolscy twórcy ludowi. Informator Oddziału Wielkopolskiego Stowarzyszenia Twórców Ludowych
Nagroda im. Oskara Kolberga

== Przypisy ==


Urbanizacja

Urbanizacja – proces koncentracji ludności w punktach przestrzeni geograficznej, głównie na obszarach miejskich, określający także wzrost liczby ludności miejskiej i jej udziału w liczbie ludności danego obszaru, dzięki czynnikom społeczno-kulturowym, demograficznym i ekonomicznym. Urbanizacja oznacza także przestrzenny rozwój miast oraz zmianę stylu życia na miejski.

== Płaszczyzny urbanizacji ==
Urbanizacja odbywa się na kilku płaszczyznach:

demograficznej – ukazuje zmiany liczby ludności miejskiej oraz ilościowy rozwój miast
ekonomicznej – pokazuje zmiany źródeł utrzymania ludności rolniczej i proces powstawania zawodów nierolniczych na obszarach wiejskich
społecznej – upowszechnianie się miejskiego stylu życia,
przestrzenno-architektoniczna – wzrost obszarów miejskich i tworzenie nowych miast oraz nabywanie cech miejskich przez inne jednostki osiedleńcze, a także zmiany form przestrzennych,
techniczna.
Ze względu na współczynnik urbanizacji państwa można podzielić na trzy grupy:

o niskim wskaźniku urbanizacji – do 40%
średnim (40–60%)
wysokim, powyżej 60%.

== Socjologiczne i geograficzno-demograficzne ujęcie urbanizacji ==

Hope Tisdale w roku 1942 wprowadził definicję demograficzną urbanizacji, która określała ją jako koncentrację ludności w punktach przestrzeni oraz wzrost liczby tego typu punktów. Ze względu na to, że w definicji tej nie użyto pojęcia miasta i jak należy pojmować samo miasto, jest ona niezbyt użyteczna przy porównaniach stopnia urbanizacji w różnych częściach świata. W ujęciu geograficznym  punkty te różnią się od wsi wielkością i funkcjami. Ze względu na delimitację granic miast, włączanie w ich obszary uprzednich terenów wiejskich, razem z zamieszkiwaną przez nie ludnością, w krótkim czasie miasta dzięki decyzjom administracyjnym są powiększane, co powoduje płynność danych statystycznych.
W ujęciu socjologicznym miasto traktowane jest jako miejsce przeciwstawne obszarom wiejskim, ze względu na styl życia i powiązane z nim takie cechy jak: przestrzenna segregacja mieszkańców, bezosobowe relacje społeczne, racjonalność działań i pojawianie się anomii. Te założenia wprowadzone zostały przez działającego w szkole chicagowskiej Louisa Wirtha w roku 1938. Zbudowane one zostały na badaniach miast amerykańskich w okresie przedwojennym, a następnie przyjęto je jako uniwersalne. Jednak częściowo model biegunowy (miasto-wieś) zaczął być odrzucany w latach 50. XX wieku, wraz z badaniem procesów urbanizacji w krajach Trzeciego Świata, jak i w krajach rozwiniętych. Głównie odrzucono jego założenie, że wielkość, gęstość i heterogeniczność społeczności, rozumiane jak trzy główne cechy miasta, będą korelować z innymi cechami, a także stwierdzono, że nie tylko na obszarach wiejskich, ale i w wielkich miastach grupy pierwotne odgrywają ważne role w życiu społecznym.

== Przebieg urbanizacji na świecie ==

Na początku XIX wieku 2,4% populacji świata zamieszkiwała miasta, przy czym w szybko urbanizującej się Anglii i Holandii odsetek mieszkańców miast wynosił około 30%, w Belgii, Szkocji i Japonii około 15 - 20%, a w USA 10%. Do połowy tego wieku liczba mieszkańców miast liczących więcej niż 20 000 wzrosła o 132%, w pierwszej połowie XX wieku o 240%. Głównym czynnikiem mającym wpływ na urbanizację było uprzemysłowienie. W XIX wieku proces ten zachodził głównie w Europie i Ameryce Północnej. Po II wojnie światowej zaczął on także zachodzić w krajach Trzeciego Świata, a w rozwiniętych krajach kapitalistycznych z kolei zaczęły następować procesy dezurbanizacji i kontrurbanizacji.
Na początku XXI wieku najbardziej zurbanizowane obszary świata to:

Europa, w szczególności jej zachodnia część,
Ameryka Południowa (Wenezuela, Urugwaj, Argentyna),
Ameryka Północna (USA, Kanada),
Australia
Azja wschodnia (Japonia, Korea Południowa, Tajwan)
Afryka Północna i Bliski Wschód.
Najmniej zurbanizowane kraje znajdują się w Afryce, zwłaszcza Wschodniej (Rwanda, Burundi) i Azji Południowej (Bhutan).
W Polsce współczynnik urbanizacji wynosi według ostatniego spisu powszechnego 59,4% i wykazuje tendencję spadkową.
Według prognoz, do roku 2025 liczba ludności krajów rozwijających się osiągnie 4 miliardy, a 63% ludności świata będą stanowić mieszkańcy miast.

== Wpływ na środowisko ==
Na początku 2017 roku zespół specjalistów pod kierunkiem prof. Mariny Alberti z University of Washington ogłosił wyniki przeprowadzonych analiz, które wyraźnie wskazały na wpływ urbanizacji na geny wielu gatunków kluczowych dla ekosystemu.

== Zobacz też ==
kontrurbanizacja
semiurbanizacja
suburbanizacja
urbanistyka
industrializacja
współczynnik urbanizacji
kultura miejska

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
Władysław Skrzypczak, Geografia społeczno-ekonomiczna świata i Polski, Efekt, Warszawa 2004, s.44; oraz wydania poprzednie - od 1994 r.
Korotayev A., Malkov A., Khaltourina D. Introduction to Social Macrodynamics: Compact Macromodels of the World System Growth. Moscow: URSS, 2006. ISBN 5-484-00414-4
Anthony Giddens: Socjologia. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2004. ISBN 83-01-14225-1.


Uświęcona ekologia

Uświęcona ekologia – (z ang. sacred ecology) to perspektywa filozoficzna głównie stosowana w zakresie ekologii oraz antropologii.Często podkreśla wzajemne powiązania wszystkich istot żywych i ekosystemów, traktując je jako część większej, zintegrowanej sieci. Może czerpać z różnych religijnych i rdzennych tradycji, które od dawna wyznają przekonanie o świętości natury i znaczeniu życia w harmonii z nią.

== Historia dziedziny ==
Uświęcona ekologia bierze swoje korzenie z etnobiologii i etnobotaniki, które zajmują się związkami człowieka i roślin – jak wpływają na siebie i nawzajem się kształtują. Tradycyjna wiedza ekologiczna długo nie wychodziła poza środowisko naukowe. Wzrost popularności tego tematu nastąpił w latach 90. XX wieku. Fikret Berkes tłumaczy to zjawisko m.in. występowaniem grupy naukowców specjalizujących się w dziedzinie uświęconej ekologii i tradycyjnej wiedzy ekologicznej, którzy równocześnie mają wpływ na politykę międzynarodową; równoległe nurty w innych dziedzinach naukowych; powszechne niezadowolenie wynikające z nieefektywności współczesnych metod naukowych związanych z ekologią oraz dojście do głosu naukowców pochodzących z rdzennych społeczności (szczególnie w kontekście Ameryk Północnej i Południowej). Szczególnie ostatni punkt ma tutaj duże znaczenie – dojście do głosu przedstawicieli rdzennych społeczności. Wydarzeniem kluczowym w tym procesie było pojawienie się i wykorzystanie przez rdzenne ludności Land use and cover change maps. Ich rozwój w ciągu ostatnich 40 lat umożliwił tym społecznościom protekcje swoich terenów, uwierzytelnił żądania o ustanowieniu statusu terenów pod ochroną oraz wspomógł walkę przeciwko projektom takim jak budowa platform wiertniczych na terenach społeczności rdzennych.
W ostatnich latach tradycyjna wiedza ekologiczna oraz termin uświęconej ekologii zyskały na popularności. Jednym z kluczowych powodów był rozwój nowych metod przekazu informacji – dziś istnieją zasoby, takie jak strony internetowe, urządzenia pamięci przenośnej, filmy, itp. Internet również miał olbrzymi wpływ na rozpowszechnienie informacji na temat uświęconej ekologii.

=== Pierwsze wzmianki ===
Od 1984 do 1989 roku funkcjonowała Traditional Ecological Knowledge Working Group of International Conservation Union (IUCN), która za cel postawiła przybliżenie wartości tradycyjnej wiedzy ekologicznej w dziedzinie konserwacji i ochrony środowiska. Powstały również inne międzynarodowe inicjatywy promujące tradycyjną wiedzę ekologiczną, takie jak program UNESCO, który spożytkował tradycyjne systemy zarządzania strefami nadmorskimi, lub projekt UNRISD, który badał rolę wiedzy tradycyjnej w zarządzaniu obszarami chronionymi. Dopiero w latach 90. XX wieku zyskała rozgłos publiczny, szczególnie po ukazaniu się artykułu w magazynie Time zatytułowanym Lost tribes, lost knowledge. Dziś sytuacja ma inny charakter – ze względu na momentalny rozwój zasobów internetowych ilość informacji na temat tradycyjnej wiedzy ekologicznej oraz powszechny do niej dostęp nieustannie wzrastają.

=== Uświęcona Ekologia ===
Fikret Berkes, prekursor terminu, urodził się w 1945 roku. Jest profesorem na Uniwersytecie w Manitobie w Instytucie Zasobów Naturalnych. Zajmuje się głównie badaniem zarządzania zasobów naturalnych w różnych społeczeństwach na całym świecie, relacji jakie zachodzą pomiędzy tymi społeczeństwami a środowiskiem, w którym żyją.
Książka Uświęcona ekologia pierwszy raz ukazała się w 1999 roku. Według Berkesa badanie wiedzy zachowanej przez społeczeństwa rdzenne, przemawia za zwróceniem się ku holistycznemu podejściu do współczesnej ekologii, szukaniu nowych rozwiązań w tradycyjnej wiedzy ekologicznej, odwołuje się do antropologii, etnobotaniki, etnobiologii (m.in. Claude Levi-Strauss). Autor przywołuje w książce badania, które prowadził wśród społeczności Kri z terenów zatoki Jamesa. Tam też zaczęło się jego zainteresowanie tradycyjną wiedzą ekologiczną oraz jej możliwym zastosowaniem w zachodniej metodologii w dziedzinie ekologii.  Wraz z rozwojem jego badań, Berkes dochodził do coraz ciekawszych wniosków, które natomiast rodziły kolejne pytania badawcze. To co najbardziej go nurtowało, to w jaki sposób rybacy Kri nie doprowadzali do nadmiernego poławiania mimo iż nie obowiązywały ich żadne zewnętrzne regulacje. Z obserwacji Berkesa wynikało, iż stosowali wewnętrzne sposoby oparte na wspólnocie, wspólnym zarządzaniu.

== Powiązanie ekologii z tradycją ==

Społeczeństwa tradycyjne często nie odróżniają opozycji pomiędzy człowiekiem a naturą, ale widzą go jako nieodłączną część natury. Systemy te akcentują fakt, iż każdy aspekt naszego istnienia w kontekście społecznym nierozłącznie znajduje się pod wpływem biosfery. Berkes i Folke argumentują, że “odróżnianie systemów społecznych od naturalnych jest arbitralne i fałszywe”. W praktykach społeczności tradycyjnych religia łączy się z “zarządzaniem ziemi”, w pewnym sensie reguluje użytkowanie jej, nakładając tabu na rośliny, zwierzęta itp. Społeczeństwa małe i samowystarczalne sprzyjają rozwojowi różnorodności biologicznej. Większość terenów dzisiaj uznawanych za chronione ze względu na występujące na nich biozróżnicowanie, okazuje się być terenami dawniej zarządzanymi przez ludy tubylcze. Z tego powodu, wiele organizacji dąży do ponownego wprowadzenia metod zarządzania zgodnych z lokalną tradycyjną wiedzą ekologiczną. W niektórych państwach, jak np. w Kolumbii, powstały ośrodki wykorzystujące owe metody.

== Odpowiedź na rosnące zagrożenie klimatyczne? ==
Wielu badaczy, zajmujących się zarówno dziedziną antropologii ekologicznej jak i ekologii oraz biologii, podkreśla, że rozwiązaniem problemu zmian klimatycznych może być wykorzystanie tradycyjnej wiedzy ekologicznej. Ruchy takie jak permaculture design czy food forest systems, których celem jest upowszechnienie zrównoważonego rolnictwa, biorą się z technik stosowanych głównie przez rdzennych amerykanów.
Najważniejszą cechą tradycyjnej wiedzy ekologicznej jej adaptowalność do zmieniających się warunków środowisk. Powstawanie coraz nowszych i dokładniejszych map Land use maps ukazuje, że tereny o największej bioróżnorodności to tereny gospodarowane lub dawniej zarządzane przez małe społeczności rdzenne i tradycyjne.  Dodatkowo z powodu rosnącej liczby badań nad ludami tubylczymi i sposobami zarządzania ich środowiskiem, raz po raz ukazują, iż owe zarządzanie wspiera istniejący ekosystem, zamiast stopniowo go wyniszczając, jak dzieje się w przypadku technik “zachodnich”.

== Kontrowersje w środowisku naukowym ==

Głównym zarzutem skierowanym ku tradycyjnej wiedzy ekologicznej jest jej “nieobiektywność” według standardów “zachodniej” nauki – kwestionowana jest jej holistyczność czy połączenie zarządzania środowiskiem z duchowością jako główny argument potwierdzający jej nie-naukowość. Kontrargumentem w tej sprawie okazuje się fakt, że większość taksonomii tubylczej w dużej większości pokrywa się z taksonomią ustandaryzowaną. W swoich badaniach nad taksonomia roślin społeczności Tzeltal, Brent Berlin zdołał zawrzeć 471 nazw, z których 60% pokrywała się z taksonomią linneuszowską.
Zachodnia ekologia spotyka się z analogiczną krytyką – przez wielu badaczy oraz działaczy na rzecz społeczeństw tradycyjnych, domniemany obiektywizm powszechnej ekologii łączy się z indywidualizmem. Ekologia w zachodnim podejściu stała się jednokierunkowa, a więc nie bierze pod uwagę szerszej perspektywy oraz innych aspektów, które mogą wpływać na środowisko oraz zachodzące w nim zmiany, w przeciwieństwie do tradycyjnej wiedzy ekologicznej, która zachowuje podejście społeczne, holistyczne. Wchodzi w to również aspekt rasizmu oraz historycznie “białej dominacji” kulturowej – współcześnie, w zdecydowanej większości państw tradycyjna wiedza ekologiczna została zastąpiona ustandaryzowaną ekologią zachodnią. Problemem w ustaleniu obiektywności tradycyjnej wiedzy ekologicznej może również sprawić nieznajomość i w rezultacie błędna interpretacja tubylczych terminów. Eugene Hunn przedstawia listę, która może pomóc badaczowi w poprawnej interpretacji owych terminów:

== Rzecznictwo wobec ludności tubylczej ==

Wzrost popularności tematu tradycyjnej wiedzy ekologicznej spowodował zwiększone możliwości zarówno dla aktywistów na rzecz rdzennej ludności, jak i naukowców pochodzących z grup ludności tubylczej, na szerzenie informacji, dojście do głosu, praktykowanie swoich dawnych tradycji, (choć również był spowodowany przez ubieganie się ludności rdzennej, szczególnie Ameryk, o uznanie swoich praktyk za istotne) itp. Naukowcy pochodzący z ludów rdzennych zarzucają nauce zachodniej paternalizowanie ich praktyk, bo dopuszczają do głosu jedynie tę wiedzę, która mieści się w ramach zachodniej metody. Zwiększenie możliwości dla naukowców pochodzących ze społeczności tubylczych doprowadziło do rozpowszechnienia się innych metod przekazywania wiedzy, bardziej zgodnych z tradycyjnymi metodami przekazu – Berkes przywołuje przykład badaczki, która wiedzę ekologiczną swojej społeczności ukazała w formacie pieśni i legend.
Robert Johannes w swoich badaniach na Archipelagu Palau w latach 70. XX wieku, był w stanie w przeciągu kilku miesięcy zebrać lokalizacje tarła oraz 55 gatunków ryb zmierzających z ruchem księżyca na tarło. Ukazuje to, iż tradycyjna wiedza ekologiczna może być wykorzystana w zbieraniu ważnych informacji badawczych.

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
M.K. Anderson, M.G. Barbour, Simulated Indigenous Management: A New Model for Ecological Restoration in National Parks, „Ecological Restoration”, 21 (4), 2003. DOI: 10.3368/er.21.4.269 [dostęp 2024-06-13] (ang.).
Fikret Berkes, Sacred ecology, wyd. 2nd ed, New York: Routledge, 2008. ISBN 978-0-415-95827-1, OCLC 156975313 [dostęp 2024-06-13].
Fikret Berkes, International Union for Conservation of Nature and Natural Resources (red.), Common property resources: ecology and community-based sustainable development, London ; New York: Belhaven Press, 1989. ISBN 978-1-85293-080-6.
Brent Berlin, Dennis Eugene Breedlove, Peter H. Raven, Principles of Tzeltal plant classification: an introduction to the botanical ethnography of a Mayan-speaking people of highland Chiapas, Language, thought, and culture, New York: Academic Press, 1974. ISBN 978-0-12-785047-4.
Chapin, M., Lamb, Z., Threlkeld, B. (2005). Mapping indigenous lands. Annual Review of Anthropology, 34(1).
Carl Folke i inni, Social-ecological resilience and biosphere-based sustainability science, „Ecology and Society”, 21 (3), 2016. DOI: 10.5751/ES-08748-210341 [dostęp 2024-06-13] (ang.).
Hunn, E. (1993). The ethobiological foundation for TEK. W: N.M. Williams, G. Baines (eds.). Traditional Ecological Knowledge: Wisdom for Sustainable Development (pp. 16-20), Canberra: Centre for Resource and Environmental Studies, Australian National University.
R.E. Johannes, Words of the lagoon: fishing and marine lore in the Palau District of Micronesia, Berkeley: University of California Press, 1981. ISBN 978-0-520-03929-2.
Emmanuel Raufflet, Berkes, F., and C. Folke, editors. 1998. Linking Social and Ecological Systems: Management Practices and Social Mechanisms for Building Resilience. Cambridge University Press, New York., „Conservation Ecology”, 4 (2), 2000. DOI: 10.5751/ES-00202-040205 [dostęp 2024-06-13] (ang.).
Źródła internetowe:

Dr. Fikret Berkes Profile Page | Clayton H. Riddell Faculty of Environment, Earth, and Resources | University of Manitoba [online], umanitoba.ca [dostęp 2024-06-13].


Wiedźma

Wiedźma – wiedźmy to w dawnych wierzeniach istoty półdemoniczne (istoty pośrednie między demonami a ludźmi), pozostające w ścisłym związku z ludźmi lub ich duszami. Według dawnych wierzeń ludowych i w baśniach wiedźma to kobieta mająca związek ze złymi mocami, czarownica, zła wróżka. W języku potocznym wiedźma to pogardliwe określenie kobiety złej i brzydkiej (także jako wyzwisko).
Współcześnie uważa się, że w przedchrześcijańskich społecznościach słowiańskich była to kobieta posiadająca wiedzę, związaną z ziołolecznictwem, medycyną i przyrodą. Wiedźma posiadająca zdolności lub cechy magiczne nazywana była ciotą.
Pierwotnie, prawdopodobnie aż do połowy IX wieku na terenach wschodnich słowiańszczyzny, owo określenie nie było pejoratywne. W wyniku ekspansji chrześcijaństwa i piętnowania rytuałów ludowych i pogańskich zwyczaj gromadzenia i przechowywania wiedzy przez osoby w wybranych rodach uległ zapomnieniu. Wiedźmy oskarżano o czary, dlatego obecnie wiedźma często utożsamiana jest z czarownicą.
Współcześnie wciąż można spotkać kobiety parające się zielarstwem we wschodniej Polsce, jak również wywodzące się z tradycji prawosławnej nazywane szeptunkami, inaczej zamawiaczkami..

== Zobacz też ==

wiedźmin
ragana
czarownica
Baba Jaga

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
Szymon Wrzesiński, Wspólniczki szatana. Czarownice na ziemiach polskich, Egros, Warszawa 2006.


Wieś

Wieś – jednostka osadnicza o zwartej, skupionej, lub rozproszonej zabudowie i istniejących funkcjach rolniczych, lub związanych z nimi usługowych lub turystycznych, nieposiadająca praw miejskich lub statusu miasta (art. 2 ustawy z 29 sierpnia 2003 o urzędowych nazwach miejscowości i obiektów fizjograficznych).
Zgodnie ze schematem aplikacyjnym załączonym do rozporządzenia z dnia 21 lipca 2021 r. w sprawie ewidencji miejscowości, ulic i adresów, jest zaliczana do rodzaju miejscowości.

== Definicje wsi ==
Definicja Marii Kiełczewskiej-Zaleskiej – wieś to osada, w której ludność zajmuje się uprawą roślin i chowem zwierząt.
Definicja Józefa Szymańskiego – zbiorowisko ludzi albo osiedla z należącymi doń gruntami.
Definicja Jana Turowskiego – wieś to społeczność lokalna, której funkcję produkcyjną uzupełnia funkcja rodziny i czyni to w sposób jednolity z zachowaniem kontroli społecznej.
Definicja Jana Tkocza – wieś to twór terytorialny mający granicę, rozłóg ziemi, siedlisko (zagrodę) stanowiące całość przestrzenną o określonych więzach społecznych oraz uprawnieniach prawnych.

== Gospodarstwa domowe ==
Gospodarstwa domowe na wsi są zdecydowanie liczebniejsze niż w miastach. W 2008 r. w miastach zaledwie 6% stanowiły gospodarstwa o liczbie osób 5 lub więcej, tymczasem na wsiach było to około 19,6%. Na skutek zmian demograficznych również ta struktura ulegnie zmianom i tak w 2035 roku wielkości te będą wynosić odpowiednio: 5,6% oraz 14,0%.

== Rodzaje układów przestrzennych ==
łańcuchówka (wieś leśno-łanowa)
okolnica (wieś placowa)
rzędówka
szeregówka
ulicówka
wielodrożnica
widlica

== Rodzaje wsi ==
wieś letniskowa
wieś samotnicza
wieś służebna
wieś czynszowa
wieś folwarczna
wieś ziemiańska
wieś szlachecka
wieś rozproszona
wieś fryderycjańska, wieś józefińska
wieś pruska
wola, wólka
wieś przygraniczna
wieś sołecka

== Wsie w Polsce ==
Liczba miejscowości wiejskich w Polsce (stan 06.03.2013), a w nim

podstawowych ogółem 52 543, w tym wsi 43 058, inny rodz. 9485
części integralnych ogółem 43 015, w tym części wsi, kolonii, osady 36 530, przysiółków 4731, o innym rodzaju 1754.
Według stanu w dniu 31 grudnia 2011 w Polsce było 40 540 sołectw.

== Najludniejsze wsie w Polsce ==
Wsie liczące powyżej 7000 mieszkańców na podstawie danych z Narodowego Spisu Powszechnego Ludności i Mieszkań przeprowadzonego w 2021

Józefosław (województwo mazowieckie) – 14 806 mieszkańców
Plewiska (województwo wielkopolskie) – 14 160 mieszkańców
Kozy (województwo śląskie) – 13 098 mieszkańców
Koziegłowy (województwo wielkopolskie) – 11 598 mieszkańców
Komorniki (województwo wielkopolskie) – 10 996 mieszkańców
Jabłonna (województwo mazowieckie) – 10 981 mieszkańców
Straszyn (województwo pomorskie) – 10 816 mieszkańców
Kiełczów (województwo dolnośląskie) – 10 569 mieszkańców
Banino (województwo pomorskie) – 9 806 mieszkańców
Bolszewo (województwo pomorskie) – 9 780 mieszkańców
Mierzyn (województwo zachodniopomorskie) – 9 766 mieszkańców
Skórzewo (województwo wielkopolskie) – 9 559 mieszkańców
Rokietnica (województwo wielkopolskie) – 9 369 mieszkańców
Pawłowice (województwo śląskie) – 9 098 mieszkańców
Zalasewo (województwo wielkopolskie) – 8 344 mieszkańców
Świerklany (województwo śląskie) – 8 318 mieszkańców
Zielonki (województwo małopolskie) – 8 240 mieszkańców
Sierakowice (województwo pomorskie) – 8 184 mieszkańców
Suchy Las (województwo wielkopolskie) – 8 145 mieszkańców
Luzino (województwo pomorskie) – 8 014 mieszkańców
Pogórze (województwo pomorskie) – 7 796 mieszkańców
Wola (województwo śląskie) – 7 738 mieszkańców
Łodygowice (województwo śląskie) – 7 683 mieszkańców
Smolec (województwo dolnośląskie) – 7 476 mieszkańców
Jaworze (województwo śląskie) – 7 325 mieszkańców
Raszyn (województwo mazowieckie) – 7 183 mieszkańców

== Źródła dochodów ludności wiejskiej ==
W przeszłości o dochodach ludności wiejskiej stanowiło rolnictwo. Jeszcze w połowie lat 90. XX w. ponad połowa pracujących na terenach wiejskich pracowała w rolnictwie lub leśnictwie. W 2016 roku było to już 24%, a w 2018 roku 22%, przy czym odsetki te dotyczyły zarówno tych, dla których praca w rolnictwie była głównym, jak i tych, dla których była jedynie dodatkowym źródłem utrzymania. W wyniku dezagraryzacji, i tym samym spadku liczby indywidualnych gospodarstw, dochody z działalności rolniczej stanowią coraz mniejszy procent dochodów ludności na obszarach wiejskich z 12,9% do 9,6% (w latach 2010–2020) na rzecz dochodów ze źródeł pozarolniczych.. Odnotowuje się natomiast wzrost odsetka dochodów z ubezpieczeń społecznych z 29,3% do 32,3% (w latach 2010–2020), co odpowiada tendencji zmian w strukturze wiekowej ludności wsi: coraz większa liczba osób w wieku emerytalnym. Zmiana kierunku migracji od 2001 z miasta na wieś wpłynęła na wzrost udziału dochodów z pracy najemnej w strukturze dochodów ludności wiejskiej, który w 2020 roku wynosił 55,1%. Udział dochodów z pracy na własny rachunek to 9,9%.

== Zobacz też ==
geografia osadnictwa
ruralizm
gmina, sołectwo, sołtys
rolnictwo, chłopi, zagroda, zasadźca
Państwowe gospodarstwo rolne, Rolnicza Spółdzielnia Produkcyjna
wioska olimpijska
wioska tematyczna

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
Wilkin, J., Hałasiewicz, A., Baer-Nawrocka, A. (2022). Polska wieś 2022 : raport o stanie wsi. Warszawa: Fundacja na rzecz Rozwoju Polskiego Rolnictwa, Wydawnictwo Naukowe Scholar, 2022. ISBN 978-83-66849-54-9, OCLC:1334036880.


Więź społeczna

Więź społeczna – pojęcie socjologiczne określające ogół stosunków społecznych, instytucji i środków kontroli społecznej wiążących jednostki w grupy i kręgi społeczne i zapewniających ich trwanie. Pozwala na odróżnianie grupy społecznej od takich pojęć jak: zbiór społeczny, kategoria społeczna czy skład społeczny.

== Definiowanie więzi społecznej ==
Zdaniem klasyków socjologii na różnych etapach rozwoju społeczeństw dominują różne rodzaje więzi społecznych. Pojęcie więzi społecznej rozwinęło się jednak przede wszystkim w ramach polskiej socjologii (pojęcie to nie ma np. swojego odpowiednika w socjologii amerykańskiej). Więzi społecznej i jej ewolucji dużo uwagi poświęcali m.in. Ludwik Krzywicki i Stanisław Ossowski.
Jan Turowski definiował więź społeczną jako: „fakt uzależnienia się bądź zjednoczenia się członków danego zbioru ludzi wokół określonych wartości czy pełnionych funkcji społecznych”. Ferdinand Tönnies podkreślał różnicę między wspólnotą a stowarzyszeniem (zrzeszeniem). Émile Durkheim rozróżniał solidarność mechaniczną i organiczną.

== Typologie więzi społecznych ==

=== Typologia Pawła Rybickiego ===
Więź społeczna może mieć charakter:

naturalny – wspólne pochodzenie, pokrewieństwo,
stanowiony – narzucony przez społeczeństwo,
zrzeszeniowy – w wyniku dobrowolnego zrzeszania się ludzi.

=== Typologia Jana Turowskiego ===
Więzi:

integracyjne – tożsame ze strukturą organizacyjną grupy,
psychospołeczne – świadomość grupowa jako poczucie łączności i naturalne dążenie do współdziałania,
podział na identyfikację realną (rzeczywiste członkostwo) i potencjalną (aspirowanie do członkostwa w grupie),
podział na więź dystrybutywną (jako następstwo łączności z członkami grupy) i korelatywną (wynik łączności z celami grupy),
strukturalne – więź jako wynik istnienia podziału funkcji w społeczności (organizmie społecznym), ogół stosunków istniejących w grupie i wzajemnych regulowań oraz uprawnień. Podstawa tych zależności może być dwojakiego rodzaju: obiektywna – wynikająca ze struktury społeczeństwa oraz subiektywna – wynikająca z indywidualnych zamierzeń jednostki,
socjologiczne – stosunki społeczne jako podstawa więzi.

=== Typologia Jana Szczepańskiego ===
Szczepański uzupełnia typologię Turowskiego o więzi dwuaspektowe – dające się rzeczowo określić związki między ludźmi, połączenie koncepcji więzi strukturalnej i psychospołecznej: stany świadomości i akty świadomości.

=== Inne typologie ===
Według innych socjologów więzi mogą dzielić się na:

osobowe i bezosobowe,
małego, średniego i wielkiego zasięgu (ze względu na  swój społeczny zasięg),
obiektywne – oparte np. na wspólnych warunkach życia danej zbiorowości czy podobnej sytuacji ekonomicznej i subiektywne, oparte na poczuciu wspólnoty.

== Więzi w grupach celowych ==
Grupy celowe ze względu na swoją specyfikę, wytworzyły niemieszczący się w powyższych typologiach rodzaj więzi. Istnieje w nich jedynie więź sformalizowana, oparta na strukturze grupy. Wiąże się ona z funkcjonowaniem rozbudowanego systemu instytucji i urządzeń, które pozwalają na współpracę ludzi, którzy zainteresowani są innymi jedynie w aspekcie osiągnięcia celu, dla którego grupa została zawiązana. Brak tu więzi osobistych i emocjonalnych.

== Zobacz też ==
stosunek społeczny

== Przypisy ==


Wojownik

Wojownik (dawniej: woj) – osoba zajmująca się walką (niekoniecznie profesjonalnie).

== Charakterystyka ==
W społeczeństwach plemiennych w toczenie wojen bywała zaangażowana cała męska część populacji, np. u Gurkhów, Maorysów oraz w dawnych plemionach celtyckich, germańskich i słowiańskich. W bardziej rozwiniętych społeczeństwach  wojownicy często tworzyli własną kastę lub stan.
W czasach feudalizmu wasalowie formowali samodzielną klasę wojowników – rycerzy, mimo że w walce uczestniczyli także przedstawiciele innych stanów.
Wojownicy zawodowi to ludzie opłacani należący do jednej z dwóch kategorii:

żołnierz, gdy walczy w imieniu swojego państwa:
najemnik, gdy jego służba ma charakter czysto komercyjny i nie ma związku z narodowością danej osoby.
Ocena osoby uczestniczącej w aktach przemocy jest subiektywna i w dużej mierze zależy od okoliczności. W wielu przypadkach istnieją trudne do rozstrzygnięcia spory co do faktu, czy dana osoba jest lub była chuliganem, gangsterem, terrorystą, rebeliantem, bojownikiem o wolność, najemnikiem czy żołnierzem.

== Kodeks wojownika ==
W wielu społecznościach w których występują wyspecjalizowane klasy wojowników, wykształcono kodeksy etyczne, aby wojownicy nie stali się zagrożeniem dla społeczeństwa. Kodeksy wojownika często posiadają elementy wspólne i zazwyczaj przywiązują dużą wagę do wierności, odwagi i honoru. Przykładowe kodeksy to:

kodeks rycerski
kodeks kawaleryjski
kodeks żołnierski
Pasztunwali
Bushidō

== Przypisy ==


Współczynnik urbanizacji

Współczynnik urbanizacji – procentowy udział mieszkańców miast w ogólnej liczbie ludności.
Współczynnik ten jest wskaźnikiem rozwoju społecznego społeczeństw. Wraz z uprzemysłowieniem następuje względnie gwałtowna migracja ludności do miast z obszarów wiejskich.

== Wskaźnik urbanizacji ==
Wskaźniki urbanizacji określają stopień i zakres procesów urbanizacji danego kraju lub regionu. Do wskaźników stosowanych w opracowaniach statystycznych zalicza się:

wskaźnik określający procentowy udział ludności miejskiej w ogólnej liczbie ludności w danym kraju (na danym obszarze);
wskaźnik określający liczbę miast na jednostkę powierzchni;
wskaźnik określający liczbę miast w stosunku do ich wielkości (klasy);
wskaźnik określający rozmieszczenie ludności w miastach, ze względu na ich klasę;
wskaźnik określający koncentrację miast na danym obszarze.
Innymi wskaźnikami odnoszącymi się do procesu urbanizacji są także:

wskaźnik określający liczbę ludności utrzymujących się z pozarolniczych źródeł utrzymania;
wskaźnik określający wyposażenie gospodarstw domowych, mieszkań (wskaźnik poziomu życia);
wskaźniki odnoszące się do stylu życia i korzystania z instytucji kultury (kino, teatr);
w przypadku zmian w układzie przestrzenno-architektonicznym utworzenie wskaźników jest trudne, ze względu na rozmywanie się w granic miast z obszarami wiejskimi, np. w sytuacji rozrastających się przedmieść.
W przypadku obszarów wiejskich obserwowane są także niektóre z procesów urbanizacji. Na określenie tego zjawiska, stosuje się pojęcie semi-urbanizacji lub rurbanizacji.

== Współczynnik urbanizacji dla wybranych państw ==

Dane: Rocznik statystyczny GUS 1997

== Przypisy ==

== Zobacz też ==
Urbanizacja


Wywiad etnograficzny

Wywiad etnograficzny (w antropologii) – jedna z podstawowych metod badawczych w antropologii kulturowej stosowana do uzyskania potrzebnych informacji w ramach prowadzonych badań.
W antropologii kulturowej wywiad etnograficzny przybiera formę luźnej rozmowy przebiegającej, mającej na celu uzyskanie konkretnych informacji, których potrzebuje badacz. Współcześnie wywiady etnograficzne na ogół są nagrywane na dyktafon, a potem transkrybowane, co znacznie ułatwia późniejszą analizę oraz interpretację wywiadu. Niekiedy badacze nagrywają wywiady przy pomocy kamery wideo (np. w przypadku wywiadów biograficznych i narracyjnych).

== Ogólne cechy wywiadu etnograficznego ==
Wywiad etnograficzny jest formą rozmowy, dzięki której badacz jest w stanie uzyskać potrzebne mu informacje. Badany, czyli insider, posiada wiedzę, dzięki której badacz może realizować swoje badania. W wywiadzie etnograficznym prowadzący rozmowę często przygotowuje listę pytań, na które odpowiada rozmówca. Badacz ukierunkowuje rozmowę poprzez zadawanie pytań.

== Czynniki mające wpływ na wywiad ==

Badacz przeprowadzający wywiad nie tylko musi być skupiony na tym, aby uważnie słuchać informatora, ale także powinien zwrócić uwagę na tzw. sytuacje badawczą, czyli wszystko to, co dzieje się dookoła. Na sytuację badawczą składają się nie tylko czynniki opisane poniżej, ale również np. strój informatora czy jego zachowanie (mimika twarz i gestykulacja).

Czas – np. w środowisku wiejskim badacz musi brać pod uwagę, w jakim czasie przeprowadza wywiad (np. okres żniw, święta Bożego Narodzenia). Potrzebna jest wiedza badacza odnosząca się do stylu życia ludzi, z którymi wywiad będzie przeprowadzany.
Miejsce – wywiad najczęściej jest przeprowadzany w miejscu zamieszkania bądź w miejscu neutralnym, jak np. park, czy miejsce pracy. Należy wybierać takie miejsce, które nie może powodować u rozmówcy blokady utrudniającej pozyskiwanie informacji. Miejsce czasami ogranicza nam możliwość używania narzędzi, np. dyktafonu w miejscach głośnych.
Osoby trzecie – często zdarza się, że wpływ osób trzecich jest szkodliwy, gdy wtrącając się odpowiadają za badanego lub sugerują mu odpowiedzi. Jednakże mogą mieć one również wpływ korzystny, np. gdy wypowiedzą się na temat pewnej, czasami celowo przemilczanej przez indagowanego sprawy.
Język wywiadu – ważne, aby podczas wywiadu nie przesadzać z „językiem naukowym”. Nie należy trzymać się kurczowo języka, którym sami posługujemy się w naszym naturalnym środowisku, ale skupić na tym, aby to informator czuł się komfortowo rozumiejąc co do niego mówimy i mogąc wypowiadać się w sposób, który mu najbardziej odpowiada. Dobrze gdy wywiad przebiega w języku potocznym lub takim, którym na co dzień posługuje się nasz rozmówca. Oczywiście wszystko to zależy od informatora i tę kwestię za każdym razem trzeba rozpatrywać indywidualnie.
Płeć – jest czynnikiem, który może nam utrudnić pozyskiwanie informacji od rozmówcy – nie zawsze kobieta będzie chciała rozmawiać na pewne tematy z mężczyzną i vice versa.

=== Charakterystyczne cechy wywiadu ===
Kontakt: jest to relacja oparta na szacunku i porozumieniu pomiędzy badaczem a rozmówcą.
Czas: długość i częstotliwość kontaktu/relacji badacz-rozmówca.

== Czego należy unikać w trakcie wywiadu ==
Osoba przeprowadzająca wywiad powinna unikać następujących sytuacji podczas rozmowy z informatorem:

Zadawania pytań sugerujących – aby badany odpowiadał według własnych doświadczeń oraz aby nie chciał podawać odpowiedzi, która będzie satysfakcjonująca dla badacza.
Ignorowania tropów, które podsuwa ankietowany, wprowadzając nowe wątki, które wydają się mieć dla niego znaczenie – ponieważ dzięki temu badacz może wyłapać istotne informację, mające jakiś wpływ na jego badania.
Zmieniania tematu lub przerywania wypowiedzi rozmówcy – może to go w pewien sposób zablokować bądź zniechęcić do dłuższych wypowiedzi i wtedy nasz wywiad stanie się bardziej formą przesłuchania niż luźną rozmową, a badacz może być zmuszony do zadawania dodatkowych, bardziej precyzyjnych pytań.
Ignorowania wskazówek płynących z niewerbalnych zachowań rozmówcy (np. oznak zniecierpliwienia bądź gniewu) – w takich sytuacjach dobrze wspomóc się pytaniami, które pobudzą informatora do obszerniejszej wypowiedzi i zniwelują nieodpowiednie emocje, które mogą mieć negatywny wpływ na wywiad, lub pozytywny (dowiemy się dlaczego informator zmienia zachowanie pod wpływem danego tematu i to może mieć istotny wpływ na nasze badanie).
Używania podpowiedzi werbalnych (np. potakiwania), które sugerowałoby oczekiwane odpowiedzi informatora. Może to nam zafałszować wynik badania, ponieważ badany będzie chciał odpowiedzieć w sposób zadowalający badacza, a nie według swoich poglądów.

== Rodzaje wywiadu ==

W zależności od tego, jaki typ badań prowadzimy i jakich informację chcemy uzyskać od informatorów dobieramy odpowiedni typ wywiadu.

Wywiad grupowy (z ang. focus group interview) polega na prowadzeniu wywiadu-dyskusji w grupie co najmniej trzyosobowej, a uczestnicy dyskusji wypowiadają się na temat podany przez badacza. Gdy aktywność uczestników dyskusji nie jest równomierna, badacz może zachęcać do wypowiedzi osoby, które są najmniej aktywne. Wywiady standardowo nagrywane są na dyktafon, jednak wywiady grupowe lepiej nagrywać w formie wideo, ponieważ analizując nagranie badacz może obserwować dokładniej reakcje uczestników dyskusji. W wywiadach grupowych możliwe jest, że w grupie będą znajdować się osoby dominujące się, za którymi będzie podążać reszta uczestników dyskusji i wtedy wyniki badania mogą być zafałszowane. Na ogół jednak w wywiadach grupowych dzięki wypowiedziom wielu uczestników uzyskujemy więcej informacji. Poznajemy poglądy różnych ludzi oraz ich sposób postrzegania świata.
Wywiad w stylu miękkim - badacz dopuszcza ukierunkowanie rozmowy badanemu i pozwala mu odbiegać od tematu. Nie kieruje wypowiedzi badanego na temat, który był pierwotnym celem, tylko pozwala mu wypowiadać się o wybranych przez siebie problemach. Jest to pewna forma opowiadania, w której badacz co jakiś czas zadaje pytania, mające zachęcić rozmówcę do udzielenia dodatkowych informacji oraz potakuję bądź wplata komentarze, w celu zachęcenia rozmówcy do dalszej wypowiedzi.
Wywiad w stylu sztywnym – jest przeciwieństwem wywiadu w stylu miękkim. Badacz powraca do tematu, przerywa gdy badany zbytnio odbiega od tematu wywiadu i naprowadza go na pierwotny tok rozmowy. Informator nie może sobie pozwolić zbytnio na „opowiadanie anegdot” czy dłuższe wypowiedzi na inny temat, niż interesujący badacza. Ten zaś zadając konkretne pytania, pragnie uzyskać konkretne wypowiedzi i tylko ewentualnie wyłapuje wątki poboczne, które mogą mieć istotny wpływ w prowadzonych przez niego badaniach.
Wywiad narracyjny – w tego typu wywiadzie badany opowiada swoją historię na dany temat, a badacz odgrywa tutaj role słuchacza, nie powinien przerywać badanemu czy naprowadzać go na jakiś właściwy według siebie tor opowieści. Tematem wywiadu narracyjnego są głównie historie życia, takie jak np. historie karier zawodowych, historie tradycji rodzinnych itp. Całość wywiadu jest nagrywana na dyktafon, a następnie transkrybowana przez badacza. W trakcie transkrypcji badacz zaznacza w tekście przy pomocy różnych symboli (kodów) długość przerw pojawiających się w trakcie opowiadania (np. milczenie, nagła przerwa) oraz innych sygnałów (np. śmiech, westchnienie). Jest to pomocne w analizie wywiadu, dzięki której badacz może zinterpretować uzyskany materiał.
Wywiad swobodny – czasami nazywany pogłębionym wywiadem etnograficznym. Badacz przed wywiadem przygotowuje sobie listę informacji, które pragnie uzyskać, ponieważ są one mu potrzebne do prowadzonych przez niego badań. Ten typ wywiadu najbardziej przypomina swobodną rozmowę i bywa, że jest przeprowadzany w języku potocznym (to jednak zależy od decyzji badacza). Najważniejsze jest, aby badany nas rozumiał i nie czuł się skrepowany swoim brakiem umiejętności wypowiadania się językiem badacza (np. naukowym). Pytania oraz język dostosowujemy do typu rozmówcy. Wywiad taki najlepiej przeprowadzać w miejscu, które jest bliskie badanego i w którym się czuje swobodnie. Dla wielu badaczy ten rodzaj wywiadu jest prowadzony na etapie rozpoznawczym.
Wywiad biograficzny – jest podobny do wywiadu narracyjnego. Rozmówca ujawnia przed badanym biograficzne wątki ze swojego życia – niekoniecznie muszą dotyczyć jego całości lecz wybranych fragmentów, jak np. jego doświadczenia wojenne. Wszystko zależy od tematu badań i informacji jakie chcemy uzyskać.
Wywiad genealogiczny – był dla antropologów wzorcową formą wywiadu, ponieważ pokrewieństwo (więzy łączące członków rodziny i współmałżonków) stanowiła często główny sposób organizacji społeczeństw „przed nowoczesnych”. W dzisiejszych czasach również jest stosowana, mimo że organizujące znaczenie więzów pokrewieństwa uległo osłabieniu. Metoda genealogiczna przeobraziła się w analizę sieciową, która bada powiązania między ludźmi w szerszym aspekcie, np. związki między członkami rozproszonej geograficznie „diaspory” hinduskiej.

=== Klasyfikacja wywiadów według Jana Lutyńskiego ===
Jan Lutyński - (ur. 19 października 1921 r. w Płocku, zm. 16 kwietnia 1988 r. w Łodzi) był socjologiem, politologiem i profesorem na Uniwersytecie Łódzkim. Do polskiej literatury metodologicznej wprowadził umieszczona poniżej typologię wywiadów.

W wywiadzie swobodnym mało ukierunkowanym badacz posiada ogólną listę zagadnień, na których temat chce się więcej dowiedzieć – badacz dostosowuje się do informatora zadając mu pytania na które będzie mógł odpowiedzieć w sposób obszerny. Wywiad swobodny mało ukierunkowany jest troszkę podobny do wywiadu narracyjnego – badany opowiada swoją historię jednak nie w sposób opowieści, tylko odpowiadając na konkretne zagadnienia, które podaje badacz.
Wywiad swobodny ukierunkowany – badacz posiada listę informacji, których potrzebuje i ma bardzo dużą swobodę w formułowaniu pytań, które odnoszą się często do szczegółów. Może mieć oczywiście przygotowane pytania, jednak nie musi z nich korzystać. W tym wypadku badacz musi się dostosować treść pytań do możliwości językowych informatora. Nie może być tak, że rozmówca nie będzie rozumiał pytań, bo poczuje się niekomfortowo w tej sytuacji i  może to mieć zły wpływ na wyniki naszych badań.
Wywiad swobodny ze standaryzowaną listą poszukiwanych informacji – ten typ wywiadu jest najbardziej zbliżony do wywiadu etnograficznego. Badacz posiada listę poszukiwanych informacji, którą mógł sporządzić dzięki wcześniejszym obserwacjom. Pytania są szczegółowe, dostosowane do rozmówcy i mogą być otwarte bądź zamknięte. Pytania są tworzone w taki sposób, aby badacz mógł szczegółowo dowiedzieć się wszystkiego na temat swojego problemu badawczego.

== Wywiad a rozmowa ==
Wywiad etnograficzny powinien być zbliżony do rozmowy, podobnej do prowadzonej podczas spotkania towarzyskiego. W wywiadzie muszą brać udział co najmniej dwie osoby. Prowadząc wywiad, badacz w pewien sposób zostaje wpisany w życie swojego rozmówcy, staje się podatny na jego emocje. Z tego powodu badacz musi przejawiać neutralne nastawienie do rozmówcy i nie kierować się osobistymi odczuciami oraz opiniami nt. jego wypowiedzi. W wywiadzie przewagę ma badacz, bo to on jest prowadzącym rozmowę i to od niego w większej mierze zależy, na jaki temat zacznie się wypowiadać badany. Natomiast rozmowa jest to spotkanie dwóch osób przebiegające zupełnie spontanicznie. Nikt tutaj nie odgrywa roli badacza ani badanego. Osoby prowadzące rozmowę są na tym samym poziomie i mimo że uzyskują od siebie jakieś informacje, nie jest to aż tak bardzo widoczne, jak w wywiadzie. Wywiad często ma dość formalny charakter, a w rozmowie jej uczestnicy mogą odbiegać od tematu i zmieniać w każdej chwili wątek, nie zważając na to, że ktoś może skierować ich rozmowę na pierwotny tor.

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
E. Sobol: Słownik Języka Polskiego. Warszawa: 2005, s. 196, 1193.
K. Konecki: Studia z metodologii badań jakościowych. Teoria ugruntowana. Warszawa: 2000, s. 169-183.
M. Angrosino: Badania etnograficzne i obserwacyjne. Warszawa: 2010, s. 88-98.


Wzór kulturowy

Wzór kulturowy – mniej lub bardziej ustalony sposób zachowywania się i myślenia w danej zbiorowości lub znamienny dla tej zbiorowości układ cech kulturowych. W jego skład wchodzą też wytwory kultury materialnej.
Wzór kulturowy określa, w jaki sposób jednostka powinna reagować na sytuacje uważane za ważne dla niej samej i dla grupy, do której należy, tak aby zachować się zgodnie z oczekiwaniami grupy i nie popaść w konflikt z innymi członkami społeczności.
Wzory kulturowe można rozpatrywać w dwóch aspektach:

normatywnym (normy, wedle których ktoś powinien postępować),
behawioralnym (wedle realizacji tej normy w konkretnym zachowaniu członków danej zbiorowości).
Ważną pracą antropologiczną dotyczącą między innymi tego zagadnienia jest książka Ruth Benedict Wzory kultury (Patterns of Culture, 1934).

== Zobacz też ==
dobra kultury
kultura
wartości kultury

== Przypisy ==


Zamawianie choroby

Zamawianie choroby (zaklinanie, zażegnywanie) – ludowe praktyki leczniczo-magiczne polegające na wypowiadaniu zamów, zaklęć odwołujących się do sił wyższych (Boga, Jezusa, Marii, świętych), aby przezwyciężyć chorobę. Najważniejszym elementem zamawiania jest odpowiednia formuła, gdyż wierzono, że „słowo może stać się ciałem”. Zamowy często szeptano lub śpiewano.

== Choroby ==
Zamawiane choroby często były trudne w leczeniu i dlatego wymagały specjalnych środków czyli zamów. Do takich chorób należały m.in. ból zębów, zastrzał, padaczka, paraliż, zwichnięcia i złamania, ukąszenie żmii, ugryzienie wściekłego psa, uporczywe bóle głowy, róża, liszaj.

== Czas i miejsce zamawiania ==
Bardzo ważny był czas odprawiania rytuału. Każda zamowa była skuteczna, o ile została wypowiedziana w odpowiedniej porze dnia (przed wschodem słońca, o północy), w dniu tygodnia czy fazie księżyca (nów, pełnia).
Najczęściej zamawiano w domu chorego w specjalnie przygotowanej izbie chorego, która np. musiała mieć zasłonięte okna, albo zawieszano tam odpowiednie zioła.

== Zamawiacz ==
Zamawiać mogły tylko niektóre osoby. Takie, o których wierzono, że były obdarzone specjalnymi zdolnościami. Często warunkiem powodzenia było, aby zamawiacz został sam z chorym.

== Zamowa ==
Odpowiednia formuła, często opowieść o Jezusie, Najświętszej Marii, świętych, na polecenie których choroba odchodzi. W zamowach usuwano chorobę z ciała, z okolicy, przeganiano za lasy. Choroby były różnie traktowane – czasem z szacunkiem np. pan liszaj, pan zastrzał, czasem je wyśmiewano. Wiele zamów było tajemnicami zamawiaczy, przekazywanymi tylko wybranym osobom.
Przykład – zamawianie róży:

== Zobacz też ==
wołchw, zaklinacz, żerca

== Bibliografia ==
W. Siarkowski, Materialy do etnografii ludu polskiego z oholic Kielc ("Zbiór Wiadom.", cz. III, Krakow, 1878, s.51)
Kazimierz Moszyński, Kultura ludowa Słowian, cz. II, Kraków 1934.
Barbara Ogrodowska, Medycyna tradycyjna w Polsce, Warszawa 2012.


Zasada Anny Kareniny

Zasada Anny Kareniny – opisuje sytuację, w której brak jednego z wymaganych warunków powoduje niemożliwość osiągnięcia rezultatu. W efekcie w rywalizacji odnosi sukces tylko ten z konkurentów, który nie napotkał istotnych przeszkód. Podobną koncepcję wyraża Prawo minimum Liebiga.
Zasadę opisał Jared Diamond w swojej książce Strzelby, zarazki, maszyny (1997). Nazwa pochodzi od tytułu książki Lwa Tołstoja – Anna Karenina, która rozpoczyna się zdaniem Wszystkie szczęśliwe rodziny są do siebie podobne, każda nieszczęśliwa rodzina jest nieszczęśliwa na swój sposób (Все счастливые семьи похожи друг на друга, каждая несчастливая семья несчастлива по-своему. (ros.)).
Diamond omawiając zasadę wyjaśnia, dlaczego tak niewiele zwierząt zostało z sukcesem udomowionych (ogółem 14 gatunków z około 150 potencjalnych kandydatów). Przyczyną jest niespełnienie jednego z kilku warunków koniecznych do udomowienia. Tak więc sukces w udomowieniu zwierzęcia nie jest wynikiem jakichś jego zalet, ale raczej braku przeszkód, które by to uniemożliwiły.
Warunki określające podatność na udomowienie wymienione w książce Diamonda:

dieta – łatwość w karmieniu: najlepszymi kandydatami są niemające szczególnych wymagań zwierzęta wszystkożerne,
przyrost masy – zwierzę musi rosnąć wystarczająco szybko, by jego utrzymywanie było ekonomicznie uzasadnione, np. hodowca słoni musi czekać 12 lat, by jego zwierzę dorosło,
problemy w rozmnażaniu w niewoli – jeśli zwierzęta mają rytuał godowy uniemożliwiający rozmnażanie w niewoli, np. potrzebują samotności lub długich pościgów – ich hodowla jest niemożliwa,
zachowanie – niektóre zwierzęta są zbyt trudne do ujarzmienia, a hodowca nie może ryzykować zdrowia lub życia wchodząc do zagrody. Szczególnym przykładem jest dokładnie omawiana w książce zebra. W przeciwieństwie do konia znana z odporności na choroby i atak drapieżników. Zarówno Afrykanie jak i Europejczycy próbowali ją udomowić, ale te same cechy, które czynią ją tak odporną na warunki afrykańskie sprawiają, że jest niemożliwa do ujarzmienia.
reakcja na zagrożenie – jest bardzo zróżnicowana. Zwierzę, które reaguje natychmiastową ucieczką jest trudnym kandydatem. Dobrym, jeśli zastyga w bezruchu lub szuka schronienia w stadzie. Jelenie w Ameryce Północnej, jak udowodniono, są niemożliwe do udomowienia, a konie zostały z sukcesem udomowione natychmiast po wprowadzeniu ich przez Europejczyków w XVI w.
struktura społeczna – samotne, niezależne zwierzęta są słabymi kandydatami. Bardziej podatne na udomowienie są te, które mają skrystalizowaną hierarchię społeczną, a najlepsze te, które w wyniku imprintingu mogą uznać człowieka za przywódcę stada. Ponadto grupy zwierząt nie mogą być dla siebie wrogie.
Termin ten został przyjęty w nauce.

W statystyce określa poziom istotności: jest wiele możliwych sytuacji naruszających hipotezę zerową (zob. weryfikacja hipotez statystycznych), ale tylko jedna potwierdza jej założenia.
W ekologii dotyczy oceny ryzyka. Tak jak tołstojowska rodzina, która by być szczęśliwa, musi spełnić wszystkie z istotnych warunków; podobnie proces w ekosystemie musi wyczerpać wszystkie warunki powodzenia, a jeśli nie – zawiedzie, za każdym razem w swój, unikatowy sposób. Ma zastosowanie w analizie systemów i ich reakcji na kryzys.

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
Moore 2001. The Anna Karenina Principle Applied to Ecological Risk Assessments of Multiple Stressors. Human and Ecological Risk Assessment, Volume 7, Number 2, s. 231-237(7)


Zażyłość kulturowa

Zażyłość kulturowa (ang. cultural intimacy) – termin wyrosły z dyskursu antropologii kulturowej opisujący aspekty identyfikacji kulturowej w państwie narodowym, które z racji niedostosowania etycznego w hierarchii wartości zachodnich, są ukrywane na arenie międzynarodowej, uważane za wstydliwe. Są one jednak paradoksalnie również wiążącymi społeczeństwo cechami zapewniającymi normalne życie społeczne. Dualizm ten dotyka najczęściej społeczności zmarginalizowane w państwach, w których widoczne są wpływy różnych kultur przeciwstawianych wartościom zachodnim. Termin ten poruszony został i dogłębnie opisany przez Michaela Herzfelda w jego książce Zażyłość kulturowa: Poetyka społeczna w państwie narodowym.

== Główne cechy zażyłości kulturowej według Herzfelda ==
krytyczna i centralna rola państwa narodowego w kształtowaniu i ukazywaniu identyfikacji zbiorowej w publicznych i prywatnych sferach życia grup społecznych
wprowadzenie terminu zażyłości kulturowej poprzez szeroko rozpowszechnione idee wywodzące się z państw zachodnich
wstyd powstający w odpowiedzi na roztrząsanie spraw wewnętrznych państwa na arenie międzynarodowej

== Charakterystyka ogólna pojęcia ==
Termin ten bazuje na dychotomii między wzorcami kultury narzucanej przez państwo a praktyką społeczną zwykłych mieszkańców. Jest to zjawisko nazywane esencjalizmem, które opisuje bezdyskusyjną władzę państwa w kreowaniu wizerunku zewnętrznego danego kraju, poprzez narzucenie zunifikowanej, wystylizowanej i wtłaczającej w sztuczne ramy kultury, przez którą zmarginalizowane wartości zwykłych mieszkańców są tłamszone. Poprzez metaforyzację pokrewieństwa jako narodu, następuje próba zunifikowania mentalności jednostek do "metaforycznej" tożsamości.
Jednym z ważniejszych terminów opisujących i tłumaczących zjawisko zażyłości kulturowej jest pojęcie ikoniczności. Ma ona na celu tworzenie homogeniczności, poprzez wytwarzanie wspólnych symboli narodowych, z którymi byłyby kojarzone. Ikoniczność jest tutaj postrzegana jako coś zmiennego, proces, w którym symbole postrzegane są przez pryzmat ich zmienności. Zakłada też podobieństwo jednostek, co wywołuje efekt naturalności i ciągłości kulturowej. Jej zadaniem jest maskowanie zażyłości kulturowej poprzez brak równoznaczności. Pojawia się tu również pojęcie stereotypu pełniącego podobną rolę.
Ważną rolę w tworzeniu zażyłości kulturowej odgrywają czas i działanie – nazwane rezydualnym binaryzmem, które analizowane poprzez poetykę społeczną, która pomaga zrozumieć wdrażanie w życie i funkcjonowanie norm, stereotypów, folkloru, wyznaczników klas społecznych etc., ukazując zażyłość kulturową jako proces, a nie jako, wywołany przez jakąś instytucję, statyczny model. Pozwala zbadać w jaki sposób grupy społeczne tworzą na nowo swoją ikoniczność.
Nostalgia strukturalna jako charakterystyczna cecha zażyłości kulturowej, zarówno dla oficjalnego państwa jak i dla obywateli łamiących prawo, dla obywateli jest oznaką upadku moralnego państwa, ponieważ kształtuje ona wyobrażenie społeczne na temat idealnego porządku istniejącego "przed czasem", a dla państwa jest rodzajem przyzwolenia na ingerencję i przywracanie idealnego porządku społecznego. Efektem jest oskarżanie przez państwo ludności za zakłócanie naturalnego porządku i homogeniczności państwa, natomiast ludność oskarża rząd o "sztuczną" ingerencję, co jest oznaką degradacji moralnej społeczeństwa, które dawniej funkcjonowało bez jej pomocy. Dlatego nieodłącznym wydaje się funkcjonowanie biurokracji państwowej i zmarginalizowanej społeczności, które wzajemnie oddziałują na siebie, tworząc podstawy do zażyłości kulturowej.
Wszystkie warstwy społeczeństwa przystają na te same wartości, jednak reprezentatywne dla państwa postaci, starają się poprzez propagowanie wzorców zachodnich, zmarginalizować wartości zwykłych obywateli, którzy przez to uważają władzę jako zewnętrzną siłę starającą się ingerować w ich życie społeczne.
Nieodłącznym elementem zażyłości kulturowej jest opozycja Zachód a Inni, która prowadzi do sprowadzenia tradycyjności do czynnika powodującego zacofanie i nie pozwalającego na zunifikowanie wartości kulturowych.

== Rozwinięcie terminu ==
Początkowo termin ten odnosił się ściśle do państw narodowych w obrębie Europy, które były ważne pod względem historycznym i geopolitycznym, jak np. Grecja, na której przykładzie Herzfeld objaśnił funkcjonowanie zażyłości kulturowej. Jego badania poszerzone zostały później o takie rejony jak Włochy i Tajlandia.
Wzbogacenie modelu zażyłości kulturowej o postać historyczną, miało na celu spojrzenie na problem z innej perspektywy czasowej, ponieważ wcześniejsza, jak twierdził sam Herzfeld, była zbyt statyczna. Jej postać instytucjonalna i geograficzna również zostały rozbudowane, a zasięg zjawiska ogarnął też państwa niekoniecznie będące narodowymi i mieszczącymi się w ramach europejskich.
Bazując na badaniach Herzfelda, badacze tacy jak Andrew Shryock, Paul Brodwin, Alexander Kiossev, Thomas M. Malaby, Yasemin Nuhoğlu Soysal i Yuson Jung przyczynili się do wzbogacenia i redefinicji zażyłości kulturowej.
To właśnie Andrew Shryock poszerzył zakres geograficzny badań na ten temat jako pierwszy, wyszedł poza ramy europejskie oraz zwrócił uwagę na tworzenie tożsamości społecznej w wyniku coraz to szerszych sieci mass-mediów. W odpowiedzi na jego prace związane z zażyłością kulturową powstała druga edycja książki Herzfelda Zażyłość kulturowa:Poetyka społeczna w państwie narodowym.
Według Kiosseva zażyłość kulturowa jest nie tylko odpowiedzią na obecność państwa, ale również rozbudową o wszelkie reakcje na działalność władzy, czyli jest nie tylko reakcją na wpajane wartości zachodnich, ale również wzorów, które powstały w wyniku reakcji na te wartości. Dla Kiosseva strefa kultury intymnej jest oporem wobec zachodu, stwarzającej coś w rodzaju schronienia przed narzucanymi normami.
Yuson Jung natomiast opierając się na wnioskach wysnutych przez poprzedników, wprowadziła nową kategorię analityczną do dyskursu pomiędzy władzą neoliberalną a pojawieniem się i działaniem zażyłości kulturowej – a mianowicie "uniżenie" (ang. complaisance). Termin ten zwrócić ma uwagę na samą niechęć, z jaką broniący zażyłości kulturowej podlegają dominacji rozszerzającego się wzorca zachodniego. Uważa ona również, że powinno to być szerzej zbadane, ponieważ "uniżenie" może implikować zmiany w strukturze globalnej władzy, gdzie odległość społeczna dzieląca hegemonów z zewnątrz, a ludzi zajmujących niższe pozycje, może się zmniejszać oraz prowadzić do marginalizacji społeczeństw już zmarginalizowanych.
Inne stanowisko zajmuje Thomas M. Malaby, który uważa, że zażyłość kulturową można użyć jako model analityczny, który przydatny jest jako narzędzie do oceny zasad i praktyk nowych instytucji cyfrowych.
Soysal sugeruje wprowadzenie "zażyłości publicznej", która jest opozycją do zażyłości kulturowej, ponieważ powoduje wtłoczenie zażyłości w ramy publiczne, a nie prywatne, co prowadzić ma do wyniesienia wartości ludzi zmarginalizowanych do sfery publicznej, widzianej przez wszystkich. Taka "zażyłość publiczna" ma być wynikiem kształtowania przez globalizację.
Można przytoczyć tu również próbę zwiększenia liczby typów zażyłości kulturowej, której podjął się np. Richard Maddox, wyróżniając zażyłość: sceptyczną, wspólnotową i wyłączającą.

== Bibliografia ==
Michael Herzfeld, Zażyłość kulturowa: Poetyka społeczna w państwie narodowym, przekł. Michał Buchowski, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2007, ISBN 978-83-233-2391-4
Alexander Kiossev, The dark intimacy: maps, identifications, acts of identifications. W: Balkan as metaphor: between globalization and fragmentation, Dušan I. Bjelić, Obrad Savić, Massachusetts: Institute of Technology 2002, ISBN 0-262-02524-8, s. 165-190
Denis Byrne, Archaeological heritage and cultural intimacy: An interview with Michael Herzfeld, Journal of Social Archaeology, June 2011; vol. 11, 2: s. 144-157.
Vasiliki P. Neofotistos, Critical engagements with cultural intimacy: IntroductionAnthropological Quarterly,2010, Vol. 83, No. 2, s. 229–238
Andrew Shryock, Off Stage/On Display: Intimacy and Ethnography in the Age of Public Culture, California: Stanford University Press 2004, s. 3-30,279-316

== Linki zewnętrzne ==
Journal of Social Archaeology


Zbieractwo

Zbieractwo – zbieranie płodów dziko rosnących roślin, między innymi runa leśnego, stanowiące podstawę utrzymania społeczeństw pierwotnych, jedna z najstarszych form gospodarki, występowało zwykle w połączeniu z łowiectwem, tworząc wraz z nim podstawę pierwotnego podziału pracy. Jako forma utrzymania niektórych społeczeństw zachowało się do czasów współczesnych.


Zrób to sam (hobby)

Zrób to sam (ang. do it yourself ['du: ıt jə’self], w skrócie DIY) – określenie idei związanej z samodzielnym, niekomercyjnym wykonywaniem zwykle na własne potrzeby różnych prac bez pomocy profesjonalistów. Anglojęzyczny termin DIY pojawił się na początku XX wieku, a do powszechnego użytku wszedł po II wojnie światowej. DIY może być także niezależnym artystą, który pisze, nagrywa i produkuje własne piosenki, zwykle we własnym domu. Wraz z rozwojem programów DAW (Digital Audio Workstations) czy takich jak Logic Pro X firmy Apple, Ableton Live i FL Studio. Wielu artystów na świecie tworzy tak własną muzykę i wydaje ją własnym sumptem na portalach streamingowych bez udziału dużych wytwórni płytowych.

== Subkultura ==
Określenie to dotyczy wywodzącej się z subkultury hippie i punk (choć do niej się nieograniczającej) idei samodzielnego wytwarzania m.in. tworzenia zinów, ręcznego malowania naszywek i koszulek, wydawania utworów muzycznych nagranych własnym sumptem, organizowania koncertów bez pomocy sponsorów.

== Idea ==
Idea jest rozpowszechniana także przez hakerów, miłośników technologii, elektroników hobbystów, którzy udostępniają na swoich stronach i forach dyskusyjnych filmy i inne pliki z instruktażami np. montażu gniazda do ładowarki samochodowej w komputerze, instalacji OS X na PC, zasilenia routera przez gniazdo ethernetowe, budowy zegara cyfrowego, budowy zestawu głośników do kina domowego, nawet własnego odtwarzacza mp3 i wiele innych.
Może to służyć wielu celom – od promocji danego ruchu, zespołu lub idei do pozyskiwania pieniędzy na różne cele.

== Muzycy ==
Przykładowi polscy muzycy posiadający główne cechy DIY tj. nagrywający i wydający muzykę w swoich własnych wydawnictwach.

DJ 600V
Tede
Sokół (raper)
Jacek Sienkiewicz
Modfunk
Gromee
P.A.F.F.

== Majsterkowanie ==
Obecnie DIY funkcjonuje w państwach anglojęzycznych także jako nazwa sklepu z przyborami, narzędziami oraz materiałami dla majsterkowiczów. Idea ta rozprzestrzeniła się na kraje europejskie w postaci komercyjnej; wielu producentów we wszystkich dziedzinach technicznych, od budownictwa, poprzez wykańczanie wnętrz na elektronice skończywszy, oferuje zestawy do samodzielnego wykorzystania.
Od lat 90. ruch Zrób to Sam coraz zaczęło rozwijać się w skali globalnej dzięki rozwojowi sieci WWW. W efekcie zaczęły powstawać blogi i vlogi oferujące tutoriale krok po kroku pokazujące jak samodzielnie wykonać konkretne przedmioty, elementy remontu czy domowych napraw. Obecnie zasięg tego ruchu jest już na tyle masowy, że według badania z czerwca 2016 r. Zrób to sam. Jak Polacy łączą przyjemne z pożytecznym? 84% Polaków nie tylko samodzielne wykonuje różne czynności w domu czy ogrodzie, ale też 73% robi to z przyjemnością.

== „Samoróbki” ==
Ciągnik Sam

== Zobacz też ==

Zrób to sam (program telewizyjny)
Makerzy
Adam Słodowy
Arvind Gupta
samopublikowanie

== Przypisy ==


Gospodarka

Gospodarka – system gospodarstw domowych, rolnych, przedsiębiorstw, instytucji publicznych i prywatnych zapewniający zaspokojenie potrzeb określonej populacji , współcześnie najczęściej regulowany przez państwo lub rynek.
Gospodarka to całokształt działalności gospodarczej prowadzonej w danym regionie (gospodarka regionalna), kraju (gospodarka narodowa) lub na całym świecie (gospodarka światowa) polegającej na wytwarzaniu dóbr i świadczeniu usług zgodnie z potrzebami ludności.
Badaniem prawidłowości w obszarze działań gospodarczych zajmuje się ekonomia.

== Sektor gospodarki ==
W ramach gospodarki funkcjonują trzy e sektory:

rolnictwo – pozyskiwanie użytecznych dla człowieka produktów wytwarzanych przez rośliny, zwierzęta lub inne organizmy (płodów rolnych);
przemysł – przekształcanie materii ożywionej lub nieożywionej (surowców i kopalin) w zdatne do użytku produkty przemysłowe;
usługi – świadczenie czynności zawodowych o charakterze materialnym (np. handel, transport, wytwórstwo rzeczy oznaczonych indywidualnie) lub niematerialnym (np. pomoc prawna, opieka zdrowotna, edukacja), niebędących rolnictwem ani przemysłem.
Powyższy podział nie jest ścisły, co skutkuje niekiedy wliczaniem np. budownictwa zarówno do sektora przemysłu, jak i usług.

== Klasyfikacje gospodarki ==
Istnieje wiele klasyfikacji gospodarki:

ze względu na sposób pozyskiwania dóbr i usług:
gospodarka naturalna,
gospodarka towarowo-pieniężna;
ze względu na mechanizmy regulacyjne:
gospodarka rynkowa,
gospodarka nakazowa,
gospodarka mieszana;
ze względu na siłę powiązań z podmiotami zewnętrznymi:
gospodarka otwarta,
gospodarka zamknięta,
gospodarka częściowo otwarta;
ze względu na poziom rozwoju społecznego:
gospodarka tradycyjna,
gospodarka przemysłowa,
gospodarka postindustrialna;
inne podziały:
gospodarka oparta na usługach
gospodarka oparta na wiedzy
gospodarka oparta na zasobach
gospodarka energooszczędna (gospodarka niskoenergetyczna, gospodarka niskoemisyjna)
gospodarka ekstensywna
gospodarka komunalna
gospodarka niedoboru
gospodarka samowystarczalna.

== Zobacz też ==

gospodarowanie
handel wymienny
polityka gospodarcza
transformacja gospodarcza
globalizacja gospodarki

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
Ekonomia od A do Z, SławomirS. Sztaba (red.), AgataA. Adamska, Warszawa: Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, 2007, ISBN 978-83-60501-79-5, OCLC 749643530 . Brak numerów stron w książce
David Begg, Rudiger Dornbusch, Stanley Fischer: Mikroekonomia. Ryszard Rapacki (red.); Bogusław Czarny (tłum.). Wyd. IV zmienione. Warszawa: Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, 2007. ISBN 978-83-208-1641-9. OCLC 749515100. Brak numerów stron w książce


Bezpieczeństwo ekonomiczne

Bezpieczeństwo ekonomiczne – pojęcie odnoszące się do terminu bezpieczeństwo, zawężone jednak do ekonomicznych podstaw funkcjonowania państwa. Termin ten wiąże się z dyscypliną naukową, ekonomią, nauką o polityce oraz nauką o bezpieczeństwie i w zależności od poglądów badacza nadawana jest mu określona definicja. Kryterium podziału w tej materii jest rodzaj poglądu na dominującą w przestrzeni wizję modelu funkcjonowania gospodarki narodowej i społeczeństwa oraz rzeczywistości międzynarodowej, jaki reprezentuje dany badacz.

== Charakterystyka ==
Definicje bezpieczeństwa ekonomicznego można podzielić na cztery grupy.

Pierwsza grupa definicji to te, które opierają się na zagrożeniu.
Druga grupa definicji to te, które łączą zagrożenia i możliwości.
Trzecia odwołuje się do zdolności państwa do funkcjonowania.
Czwarta grupa to definicje jednostronne.
Bezpieczeństwo ekonomiczne poprzez zagrożenia definiują Eric Marshall Green, Andrzej Lubbe, Stanisław Michałowski, Eliza Frejtag-Mika; poprzez zagrożenia i możliwości – James Sperling, Emil Kirchner, Patrick De Souza; poprzez zdolności państwa do dobrego funkcjonowania – Christopher Dent, Krzysztof Księżopolski, Konrad Raczkowski; bogactwo – Ramesh Thakur, zdolność przeciwstawiania się wpływom innych – Vincent Cable. Natomiast definicje jednostronnie odnoszące się do konkretnych państw formułują tacy autorzy, jak C. Richard Neu i Charles Wolf. Podani autorzy nie wyczerpują bogatej listy definiujących pojęcie bezpieczeństwa ekonomicznego, ale pokazują główne kierunki myślenia o tym zagadnieniu.
Według Konrada Raczkowskiego bezpieczeństwo ekonomiczne państwa w rozumieniu szerokim definiowane jest, jako „względnie zrównoważony endo- i egzogennie stan funkcjonowania gospodarki narodowej, w którym występujące ryzyko zaburzeń równowagi utrzymane jest w wyznaczonych i akceptowalnych normach organizacyjno-prawnych oraz zasadach współżycia społecznego". Według Krzysztofa Księżopolskiego bezpieczeństwo ekonomiczne to niezakłócone funkcjonowanie gospodarek, to znaczy utrzymanie podstawowych wskaźników rozwojowych oraz zapewnienie komparatywnej równowagi z gospodarkami innych państw. Definicja ta łączy w sobie element ekonomiczny i politologiczny.
Autor wyodrębnia cztery wymiary bezpieczeństwa ekonomicznego, które są ze sobą logicznie powiązane i zależne, a mianowicie wymiar finansowy, surowcowo-energetyczny, żywnościowy i dostępu do czystej wody. Oznacza to, iż uznaje łączność takich kategorii jak bezpieczeństwo finansowe, bezpieczeństwo energetyczne, bezpieczeństwo surowcowe, bezpieczeństwo żywnościowe i bezpieczeństwo dostępu do czystej wody. Uznając, iż stosowanie tych kategorii jako odrębnych wynika z dyskursu bezpieczeństwa, który np. w Polsce polega na konsumpcji przez bezpieczeństwo energetyczne – bezpieczeństwa ekonomicznego. Takie ujęcie jest niezwykle szerokie, umożliwia ono jednak podjęcie analizy poszczególnych wymiarów bezpieczeństwa, a następnie dokonanie syntezy i uogólnień celem określana poziomów bezpieczeństwa poszczególnych państw.
Wykorzystaniem tego podziału jest możliwość analizy szczegółowych aspektów bezpieczeństwa ekonomicznego, czego wyraz znajduje się w  publikacji "Wpływ wydobycia gazu łupkowego na bezpieczeństwo ekonomiczne Polski" wydanym w Ośrodku Analiz Politologicznych U.W.
Ciekawe definicje bezpieczeństwa ekonomicznego znajdujemy w literaturze rosyjskojęzycznej. W przeciwieństwie do Anglosasów nauka rosyjska dość późno zajęła się tymi zagadnieniami, choć już dzisiaj ma dość pokaźny dorobek. Kwestie bezpieczeństwa ekonomicznego po raz pierwszy pojawiły się w publikacjach w 1993 roku. Najważniejszymi autorami są I. N. Petrenko, E. A. Olejnikowa, L. P. Gonciarenko, T. E. Kociergina, W. A. Bogomołow, W. K. Senciagowa. W. K. Senciagowa definiuje bezpieczeństwo ekonomiczne jako nie tylko ochronę narodowych interesów, ale również gotowość i zdolność instytucji władzy do stwarzania mechanizmów realizacji i obrony interesów rozwoju krajowej gospodarki, utrzymywania społeczno-politycznej stabilności wśród ludności.
Na przestrzeni lat w związku z rozwojem szerokich relacji między państwami wyodrębniła się dziedzina ekonomii międzynarodowej. Stało się tak za sprawą handlu międzynarodowego, który zapewnił wymianę dóbr i usług na rynku światowym. O znaczeniu danego państwa w dalszym ciągu decydował potencjał militarny jednak jego wymiar i zakres w coraz większym stopniu zależny był od zaangażowania danego kraju w wymianę międzynarodową. Na takim gruncie funkcjonują kolejne definicje opisywanego terminu, które za V. Cable’em uzależniają z jednej strony bezpieczeństwo od dostępu do zaopatrzenia wojska w nowe technologie, z drugiej zaś przypisują narzędziom polityki ekonomicznej państwa znamiona o charakterze działań agresji lub obrony. Mowa tu o bojkotach handlowych czy inwestycyjnych, restrykcjach lub innych działaniach, których zasięg uzależniony jest od potencjału gospodarczego.
Bezpieczeństwo ekonomiczne państwa w ujęciu szerokim definiowane jest, jako "względnie zrównoważony endo- i egzogennie stan funkcjonowania gospodarki narodowej, w którym występujące ryzyko zaburzeń równowagi utrzymane jest w wyznaczonych i akceptowalnych normach organizacyjno-prawnych oraz zasadach współżycia społecznego".
Nieustający proces internacjonalizacji państw napędzany trzecią rewolucją gospodarczą, jaką jest informatyzacja procesów życiowych w tym gospodarczych wpływa na coraz większą zależność ekonomiczną gospodarek tworzących globalny rynek światowy. Handel międzynarodowy uzupełniają obecnie globalne przepływy kapitału o różnorakim charakterze. Bardzo ważną rolę w tym środowisku zajmują korporacje transnarodowe, które zaczynają pełnić rolę podmiotu międzynarodowego. W takich warunkach bezpieczeństwo ekonomiczne kraju zaczyna być zbieżne z koncepcją geoekonomiki (geoekonomii), w myśl której czynnikiem warunkującym pozycję państwa we współczesnym świecie jest jego potencjał gospodarczy, rozumiany jako międzynarodowa zdolność konkurencyjna kraju. Na pozycję konkurencyjną składają się:

pozycja rynkowa, czyli udziały danego państwa w międzynarodowym obrocie gospodarczym (towary, usługi, technologia, kapitał, bezpośrednie inwestycje zagraniczne);
sieć powiązań międzynarodowych oraz ich jakość;
czynniki wewnętrzne takie jak „stan równowagi ekonomicznej, poziom inflacji, bezrobocia, kierunek zmian w równowadze budżetowej oraz sytuacja na rachunku bieżącym, poziom zadłużenia międzynarodowego i rezerw walutowych oraz tendencje zmian w kursie walutowym”.
Z jednej strony mamy zatem do czynienia z konkurencyjnością przedmiotu, czyli dbaniem o atrakcyjność wytwarzanych dóbr i usług. Z drugiej natomiast mówi się o konkurencyjności podmiotu, której rolą jest przyciągać potencjalnych inwestorów zagranicznych. Definicję nawiązującą do powyższych rozważani podaje S. Michałowski wskazując, że bezpieczeństwo ekonomiczne jest pewnym „wyobrażeniem w zakresie rzeczywistych, względnie potencjalnych zagrożeń gospodarczych kraju, kształtowane pod wpływem ogólnego stanu zależności ekonomicznych kraju, które określa stopień efektywności zewnętrznej integracji ekonomicznej w wewnętrzny rozwój gospodarczy, zdolność obronną i stabilność systemu społeczno-politycznego danego kraju”. Na ścisły związek między konkurencyjnością kraju i jego bezpieczeństwem ekonomicznym wskazują E. Freitag-Mika i Z. Kołodziejak mówiąc o tzw.: „gwarancji niezagrożonego rozwoju”, czyli stanie będącym efektem właściwego kształtowania wewnętrznych czynników rozwoju oraz współzależności ekonomicznych danej gospodarki. Skrajnym postulatem w tej materii jest głoszone przez H. Morgana i E. Kapsteina całkowite odrzucenie autonomii państwa w kształtowaniu bezpieczeństwa ekonomicznego, którego stan należy badać poprzez globalną analizę handlu, integracji finansowej i zależności pieniężnej.
Kategoria bezpieczeństwa ekonomicznego związana jest z zagrożeniami dla bezpieczeństwa pochodzącymi ze strony działań państwa jak również wynikającymi z funkcjonowania gospodarki. Zagrożeniami jest agresja ekonomiczna, która przyjmuje formę wojny gospodarczej lub uzależnienia. Techniką prowadzenia wojny gospodarczej jest np. stosowanie polityki sankcji ekonomicznych, a uzależnienia np. polityka energetyczna, czy pomoc rozwojowa.

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
J. W. Bossak, W. Bieńkowski, „Międzynarodowa zdolność konkurencyjna kraju i przedsiębiorstw. Wyzwania dla Polski na progu XXI wieku”, Szkoła Główna Handlowa, Warszawa 2004
K. M. Księżopolski, „Ekonomiczne zagrożenia bezpieczeństwa państw : metody i środki przeciwdziałania”, Warszawa 2004
H. R. Nau, „Handel międzynarodowy a bezpieczeństwo międzynarodowe” w „Bezpieczeństwo narodowe i międzynarodowe u schyłku XX wieku” red. nauk.: D. B. Bobrow, E. Haliżak, R. Zięba, Wydawnictwo Naukowe „Scholar”, Warszawa 1997
K. Raczkowski (red.), Bezpieczeństwo ekonomiczne. Wyzwania dla zarządzania państwem, Wolters Kluwer, Warszawa 2012
K. Żukrowska (red.), "Bezpieczeństwo międzynarodowe. Przegląd aktualnego stanu", IUSatTAX, Warszawa 2011,


Biznes

Biznes (również interes, ang. business) – przedsięwzięcie handlowe, produkcyjne lub usługowe.
Etymologicznie słowo business wywodzi się z „busy” – zajęty, aktywny. W wymiarze społecznym bycie „zajętym” człowiekiem biznesu może oznaczać zaangażowanie w organizację procesu wytwarzania dóbr lub usług w celach komercyjnych.
Po 1989 roku wiele instytucji w Polsce używa określenia biznes, np. Polska Rada Biznesu.
W ekonomii dyscypliną kierowania biznesem, w Polsce częściej nazywaną zarządzaniem, określa się naukę społeczną o zarządzaniu ludźmi i organizacjami w celu produktywnego osiągania celów przedsiębiorstw, w tym realizacji zysku dla właścicieli. Biznes może być też rozumiany jako synonim przedsiębiorczości.
Biznes w dyscyplinie strategii rozumiany jest jako spójny obszar działalności gospodarczej.
Szkoły biznesu, zakładane początkowo w USA kształcą kadrę kierowniczą. Można definiować biznes patrząc na przedmiot nauczania w tych szkołach. W ich programie zwykle znajdują się zajęcia z zarządzania, finansów, marketingu, IT, prawa, strategii, psychologii i ekonomii.
Mówi się o strategicznych jednostkach biznesowych (SBU) – samodzielnych jednostkach analizy i działań zarządczych w ramach złożonych przedsiębiorstw.
Kultura biznesu rozumiana jest jako zbiór zasad, którymi kierują się przedsiębiorcy uczestniczący w procesie wymiany gospodarczej. Koniunkturę biznesu analizuje się pod względem cykli koniunkturalnych (ang. business cycles).

== Zobacz też ==

analiza biznesowa
biznesplan
e-biznes


Bogactwo narodowe

Bogactwo narodowe – zasoby naturalne oraz zasoby majątkowe danego społeczeństwa. Obejmują one ziemię, wody, zasoby surowcowe oraz obiekty materialne będące własnością indywidualną lub współwłasnością, własnością zespołową różnych organizacji i grup społecznych obywateli kraju oraz własnością skarbu państwa.
Zasoby, które znajdują się na obszarze państwa mogą również należeć do obywateli innych krajów. W konsekwencji państwo, które w stosunku do gospodarki kraju chce utrzymać pozycję suwerena zobowiązane jest do realizacji następujących działań kontrolnych związanych ze skalą, zakresem oraz kierunkiem oddziaływań zagranicznego sektora na całość gospodarki narodowej.

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
Winiarski B., „Polityka Gospodarcza”, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2006


Branża

Branża (z fr. branche – gałąź, dziedzina) – najmniejsza jednostka klasyfikacji gospodarczej.
Według Słownika języka polskiego PWN jest to gałąź gospodarki (handlu lub produkcji), która obejmuje usługi lub produkowane towary jednego rodzaju.

== Przypisy ==


Broszura

Broszura (franc. brochure od broche – brosza, z wł. brocca dzban) – wydawnictwo zwarte, wyrób poligraficzny o małej objętości, maksymalnie 3 arkusze drukarskie (do 48 stron, dawniej od 4 do 64 stron) o treści informacyjnej, biznesowej lub propagandowej, adresowany do szerokiej publiczności. Jest to rodzaj druku łączonego.
W terminologii księgarskiej i bibliotekarskiej to publikacja licząca od 4 do 48 stron. Druk poniżej 4 stron jest ulotką.

== Przypisy ==


Działalność gospodarcza

Działalność gospodarcza – forma aktywności przedsiębiorców działających na rynku.

== Definicje prawne ==
W prawie Unii Europejskiej działalność gospodarcza obejmuje wszelką działalność producentów, handlowców lub usługodawców, włącznie z górnictwem, działalnością rolniczą i wykonywaniem wolnych zawodów lub uznanych za takie. Za działalność gospodarczą uznaje się w szczególności wykorzystywanie, w sposób ciągły, majątku rzeczowego lub wartości niematerialnych w celu uzyskania z tego tytułu dochodu.
W prawie polskim funkcjonuje kilka definicji działalności gospodarczej.
W Prawie przedsiębiorców: zorganizowana działalność zarobkowa, wykonywana we własnym imieniu i w sposób ciągły. W uchylonej ustawie o swobodzie działalności gospodarczej: zarobkowa działalność wytwórcza, budowlana, handlowa, usługowa oraz poszukiwanie, rozpoznawanie i wydobywanie kopalin ze złóż, a także działalność zawodowa, wykonywana w sposób zorganizowany i ciągły.
Ustawa o podatku dochodowym od osób fizycznych: działalność zarobkowa (wytwórcza, budowlana, handlowa, usługowa; lub: polegająca na poszukiwaniu, rozpoznawaniu i wydobywaniu kopalin ze złóż; lub: polegająca na wykorzystywaniu rzeczy oraz wartości niematerialnych i prawnych), prowadzona we własnym imieniu bez względu na jej rezultat, w sposób zorganizowany i ciągły, z której uzyskane przychody nie są zaliczane do innych przychodów ze źródeł wymienionych w art. 10 ust. 1 pkt 1, 2 i 4–9.
W ustawie o VAT: działalność gospodarcza obejmuje wszelką działalność producentów, handlowców lub usługodawców, w tym podmiotów pozyskujących zasoby naturalne oraz rolników, a także działalność osób wykonujących wolne zawody, również wówczas, gdy czynność została wykonana jednorazowo w okolicznościach wskazujących na zamiar wykonywania czynności w sposób częstotliwy. Działalność gospodarcza obejmuje również czynności polegające na wykorzystywaniu towarów lub wartości niematerialnych i prawnych w sposób ciągły dla celów zarobkowych.
Jeszcze inaczej definiuje działalność gospodarczą m.in. ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych: za osobę prowadzącą pozarolniczą działalność uważa się osobę prowadzącą pozarolniczą działalność gospodarczą na podstawie przepisów o działalności gospodarczej lub innych przepisów szczególnych, twórcę i artystę, osobę prowadzącą działalność w zakresie wolnego zawodu, wspólnika jednoosobowej spółki z o.o., spółki jawnej, komandytowej lub partnerskiej, osobę prowadzącą publiczną lub niepubliczną szkołę, inną formę wychowania przedszkolnego, placówkę lub ich zespół.

== Podział ==

=== Dochodowość ===
nastawienie na przynoszenie dochodu – prowadzą ją przede wszystkim przedsiębiorstwa prywatne,
nastawienie na osiąganie innych korzyści ekonomicznych – prowadzą ją m.in. przedsiębiorstwa komunalne, których głównym celem jest jak najlepsze zaspokajanie potrzeb społeczności lokalnej,
nastawienie na osiąganie innych korzyści (działalność non-profit) – działalność, która ma przynosić korzyści takie jak rozwój przedsiębiorczości, nauka, szkolenie, pomoc chorym. Taka działalność nie może generować przychodu właścicielowi, dlatego jest prowadzona najczęściej w formie fundacji.

=== Jednoosobowa działalność gospodarcza ===
Jednoosobową działalność gospodarczą prowadzą osoby fizyczne na własną rękę jako przedsiębiorcy. W celu rozpoczęcia działalności gospodarczej można wysłać elektronicznie wniosek o wpis do Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej (CEIDG), tak zwanego spisu przedsiębiorców. Po złożeniu wniosku następuje wpis do ewidencji, nadanie numeru NIP, nadanie numeru REGON oraz zgłoszenie przedsiębiorcy jako płatnika składek do ZUS. Przedsiębiorca prowadzący działalność gospodarczą objęty jest obowiązkowo ubezpieczeniami: emerytalnym, rentowymi, wypadkowym i zdrowotnym. Ubezpieczenie chorobowe jest dobrowolne.

=== Swoboda działalności ===
działalność regulowana – której wykonywanie wymaga spełnienia warunków określonych szczególnymi przepisami prawa, m.in. działalność w zakresie:
poszukiwania i wydobywania kopalin ze złóż,
wytwarzania i obrotu materiałami wybuchowymi, a także bronią i amunicją,
wytwarzania i obrotu paliwami oraz energią,
usług detektywistycznych,
ochrony osób i mienia,
rozpowszechniania programów radiowych i telewizyjnych,
przewozów lotniczych, drogowych i kolejowych,
prowadzenia kasyna gry,
kupna i sprzedaży wartości dewizowych oraz pośrednictwa w ich kupnie i sprzedaży,
działalność w zakresie związku sportowego,
prowadzenia indywidualnej praktyki lekarskiej; indywidualnej specjalistycznej praktyki lekarskiej albo grupowej praktyki lekarskiej,
prowadzenia stacji kontroli pojazdów.
działalność nieregulowana – którą można prowadzić według przepisów ogólnych.

== Zobacz też ==
podmiot gospodarczy
gospodarstwo rolne
osoba fizyczna wykonująca działalność gospodarczą
Działalność gospodarcza w Hiszpanii

== Przypisy ==


EORI

EORI (Wspólnotowy System Rejestracji i Identyfikacji Podmiotów Gospodarczych, ang. Economic Operators’ Registration and Identification) – jedna z części składowych tworzonego w Unii Europejskiej (UE) środowiska elektronicznego cła powstającego w ramach programu e-Customs – tj. „bez-papierowego” środowiska dla administracji celnych i handlu w UE. Przedsiębiorcy podlegają jednokrotnej rejestracji w systemie EORI i jest im nadawany unikalny numer identyfikacyjny EORI. Przedsiębiorcy obowiązani są posługiwać się tym numerem we wszystkich transakcjach i czynnościach celnych na obszarze UE. W Polsce przyjęto generalną zasadę tworzenia numeru EORI przedsiębiorcy w oparciu o numer NIP.

== Zalety systemu EORI ==
Głównym celem funkcjonowania systemu EORI jest przyspieszenie załatwiania formalności i operacji celnych przez uczestniczących w czynnościach celnych przedsiębiorców i osoby fizyczne prowadzące działalność gospodarczą. Stworzenie europejskiego systemu identyfikacji przedsiębiorców, obejmującego uczestników wymiany towarowej na terenie całej UE, zapewnia administracjom celnym państw członkowskich bieżącą informację o podmiotach uczestniczących w czynnościach celnych. Natomiast przedsiębiorcom umożliwia dostęp do określonych danych nt. innych podmiotów gospodarczych (za uprzednią zgodą tych podmiotów). Przedsiębiorcy mający siedzibę w UE są rejestrowani w systemie EORI przez organ celny lub wyznaczony organ państwa członkowskiego, w którym mają siedzibę (tj. w systemie polskim nie są rejestrowani przedsiębiorcy z innych państw członkowskich).

== Przedsiębiorcy z krajów poza UE ==
Przedsiębiorcy z krajów trzecich (spoza UE) mogą wystąpić o nadanie numeru EORI do organu celnego lub wyznaczonego organu jednego z państw członkowskich przed operacjami celnymi planowanymi na obszarze UE. Podmioty te mogą także wystąpić o nadanie numeru EORI w trakcie dokonywania pierwszej operacji celnej, wymagającej posługiwania się numerem EORI (określonej w przepisach wspólnotowych), jeśli wcześniej nie miały nadanego numeru EORI w innym kraju członkowskim.

== Bibliografia ==
Rejestr EORI. Ministerstwo Finansów
Rejestr EORI. bialapodlaska.uc.gov.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-10-16)].. ZSIC Corintia