Jabłko

Jabłko – jadalny, kulisty owoc drzew z rodzaju jabłoń Malus. Jabłka odmian uprawnych o mieszańcowym pochodzeniu, uznawanych za gatunek jabłoń domowa Malus domestica, są istotnym komercyjnie owocem o soczystym i chrupkim miąższu. Są spożywane na surowo, a także po obróbce kulinarnej.

== Właściwości jabłka ==

Smak dojrzałych jabłek jabłoni domowej jest słodko-kwaskowaty, rozmaite odmiany mogą być bardziej lub mniej słodkie lub kwaśne. Jabłka są kształtem zbliżone do kuli, z zagłębieniem na szczycie, z którego wystaje szypułka (pot. ogonek), na którym jabłko rośnie na drzewie, oraz z wylotem gniazda nasiennego u dołu. Przeciętne jabłko waży około 150 gramów. Miąższ jabłka jest sztywny, chrupki i pełen przezroczystego soku. Po długim przechowywaniu jabłko staje się miękkie i pomarszczone, jednak nadal jadalne. Skórka jabłka jest gładka i cienka, ściśle przylegająca do miąższu, dająca się obierać lub polerować. Kolor skórki jabłka występuje w odcieniach zieleni, a po dojrzeniu również żółci lub czerwieni, często zmieszanych ze sobą. Miąższ przybiera barwę od bardzo jasnej (zbliżonej do białej) po jasnożółtą, przy czym warstwy leżące blisko skórki mogą być lekko zabarwione na zielono, różowo itp. (czasem z widocznymi kolorowymi „żyłkami”) – w zależności od jej koloru. Jabłka mogą ulec obiciu, po czym miejsce obicia staje się miękkie i brązowe, a miąższ pod obiciem zaczyna się psuć i tracić właściwości odżywcze. Po pokrojeniu lub obraniu z dostępem do tlenu miąższ jabłka zaczyna utleniać się na powierzchni, która zmienia kolor na brązowy. Dojrzałe jabłka wydzielają lekko wyczuwalny, słodkawy zapach.

=== Niektóre odmiany jabłoni ===

Antonówka – bardzo stara odmiana pochodząca z Rosji
Cortland – odmiana otrzymana w roku 1898 w USA poprzez skrzyżowanie odmian McIntosh i Ben Davies.
Delikates – polska odmiana uprawna jabłoni domowej
Gala – pochodząca z Nowej Zelandii odmiana uprawna jabłoni domowej
Golden Delicious – odmiana uprawna wyselekcjonowana w 1890 r. w USA
Granny Smith – odmiana jabłoni wyhodowana w 1868 r. w Australii
Jonagold – odmiana uprawna otrzymana w 1943 r. w USA ze skrzyżowania odmian Jonathan i Golden Delicious
Jonatan – odmiana znaleziona w USA w roku 1800 jako przypadkowa siewka
Koksa Pomarańczowa – odmiana pochodząca z Wielkiej Brytanii
Kosztela – polska odmiana pochodząca prawdopodobnie z XVII wieku
Kronselska – odmiana uprawna wyhodowana w 1869 r. we Francji
Lobo – otrzymana w Kanadzie około 1900 roku jako siewka odmiany McIntosh
McIntosh – znaleziona w roku 1796 jako siewka odmiany ‘Famouse’ w Kanadzie
Pink Lady – wyhodowana latach 70. w Australii jako krzyżówka odmian Lady Williams i Golden Delicious
Papierówka – odmiana uprawna pochodząca z rejonów nadbałtyckich
Renety – to stara grupa odmian uprawnych jabłoni domowej
Rubin – otrzymana w 1960 r. w Czechach ze skrzyżowania odmian Lord Lambourne i Golden Delicious
Szampion – otrzymana w 1960 r. w Czechach jako krzyżówka odmian Golden Delicious i Koksa pomarańczowa
Ligol – odmiana wyselekcjonowana w 1972 roku Instytucie Sadownictwa i Kwiaciarstwa w Skierniewicach jako mieszaniec odmian Linda i Golden Delicious.

== Właściwości odżywcze jabłek ==
Świeże, nieuszkodzone jabłka zawierają witaminę C, większość innych witamin (B1, B2, B3, B5, B6, B9, A i Retinol, E i tokoferol, K, β-Karoten, likopen) i minerałów, dużą ilość błonnika roślinnego, kwercetynę (4 mg w 100 g jabłek), a także pektynę (1–1,5 g w 100 g świeżego jabłka). Zawartość witaminy C jest zmienna i zależy od wielu czynników, z których najważniejszymi są odmiana, warunki klimatyczne i sposób uprawy. Może ona się wahać w szerokim zakresie od około 4 mg na 100 g owocu do ponad 21 mg na 100 g. Przy obróbce cieplnej jabłek większość witamin wodorozpuszczalnych ulega rozkładowi.
Świeże jabłka są źródłem węglowodanów w tym błonnika. Jak wiele innych owoców, spożywane na surowo jabłka mają niską wartość na indeksie glikemicznym (fruktoza i inne cukry uwalniają się powoli z błonnika, przez co zawartość cukru we krwi rośnie wolno, bez nagłych odchyleń) zatem są zalecane do spożywania przez osoby chorujące na cukrzycę lub hiperglikemię. Nie dotyczy to soku jabłkowego – po oddzieleniu błonnika wartość indeksu glikemicznego ulega sporemu podwyższeniu.

Nasiona (pestki owoców) jabłoni zawierają amigdalinę. Gdy nasiona są uszkodzone, przeżuwane lub trawione, amigdalina rozpada się na silnie trujący cyjanowodór. 1 gram nasion zawiera ok. 1–4 mg amigdaliny. 1 gram drobno zmielonych nasion zawiera ok. 0,06–0,24 mg cyjanku. Spożycie kilku nasion jest bezpieczne dla zdrowia człowieka.

== Kulinarne zastosowania jabłek ==

Jabłka można spożywać tuż po zebraniu, z zachowaną skórką lub obrane. Środek jabłka ze sztywnymi błonkami oraz gniazdem nasiennym najczęściej nie jest spożywany i przy obróbce jest usuwany przy procesie zwanym „gniazdowaniem jabłek”. Jabłka przy obróbce można kroić, siekać, ucierać, mleć, gotować, piec, wyciskać z soku lub suszyć. Jabłko służy jako składnik kompotów, sałatek owocowych i warzywnych, dodatek do potraw mięsnych, sos, oraz składnik deserów – w tym najczęściej ciast pieczonych i galaretek, ale istnieją też lody i cukierki o smaku jabłkowym. Jabłka nie bywają smażone jak inne owoce w dżemach i konfiturach z powodu dużej ilości soku i łatwości przypalenia. Jabłka w innych deserach najczęściej są tarte lub mielone na miękką papkę. Cienkie plastry jabłek mogą służyć jako ozdoba dania. Pektyna z jabłek może służyć jako substancja żelująca w innych przetworach lub deserach. Zmielona na miękko papka jabłkowa jest podawana niemowlętom jako jeden z ich pierwszych pokarmów stałych.

Znane w polskiej kuchni potrawy z jabłek lub zawierające jabłka to pieczona kaczka z jabłkami, sałatki warzywne lub owocowe z jabłkami, szarlotka, jabłka smażone w cieście naleśnikowym, ryż pieczony z jabłkami i cukrem cynamonowym oraz susz wigilijny, czyli kompot gotowany z suszonych jabłek i śliwek.
Sok jabłkowy zebrany z wielu jabłek ma kolor jasnobursztynowy i można go pić na surowo tuż po wyciśnięciu. Sok jabłkowy można zagęszczać na słodki syrop, służący powszechnie jako słodzik przemysłowy (występujący na etykietkach produktów spożywczych pod nazwą koncentrat z soku jabłkowego lub zagęszczony sok jabłkowy). Sok jabłkowy można mieszać z innymi sokami albo z alkoholem w drinkach. Sok jabłkowy w przemyśle spożywczym jest często stosowany jako dopełniacz i podstawa soków mieszanych. Sok jabłkowy może być fermentowany na ocet jabłkowy lub cydr. Sok jabłkowy po fermentacji również można destylować na alkohol jabłkowy, z których najbardziej znany jest francuski winiak Calvados.

== Choroby jabłek ==

Na jabłkach występuje wiele chorób, które można podzielić na dwie grupy:

choroby fizjologiczne, czyli nieinfekcyjne, związane z warunkami wzrostu, starzeniem się owoców lub warunkami ich przechowywania. Są to: gorzka plamistość podskórna jabłek, miękka oparzelizna jabłek, oparzelizna powierzchniowa jabłek, plamistość jonatana, szklistość miąższu jabłek, zbrunatnienie przygniezdne jabłek, zbrązowienie wewnętrzne jabłek
choroby infekcyjne, wywołane głównie przez grzyby i wirusy: bliznowatość skórki jabłek, brunatna zgnilizna drzew ziarnkowych, brudna plamistość jabłek, czarny rak jabłoni, gorzka zgnilizna jabłek, gwiaździste spękanie jabłek, kropkowana plamistość jabłek, marszczyca jabłek, parch jabłoni, pierścieniowa plamistość jabłek, pierścieniowe ordzawienie jabłek, różowa pleśń jabłek, sina pleśń jabłek, szara pleśń, sucha zgnilizna przykielichowa jabłek, szorstkość skórki jabłek, zdrobnienie jabłek, zgnilizna jabłek „rybie oko”, zielona marszczyca jabłek.
Choroby infekcyjne szczególnie silnie rozwijają się na jabłkach w sadach przydomowych i produkcyjnych sadach ekologicznych, w których nie stosuje się pełnej ochrony chemicznej. Część chorób to tzw. choroby przechowalnicze, silnie rozwijające się na jabłkach przechowywanych w nieodpowiednich warunkach, np. w zbyt wysokiej temperaturze. Choroby te praktycznie nie występują w nowoczesnych przechowalniach o niskiej, stabilizowanej temperaturze i kontrolowanym składzie gazów.

== Symbolika jabłka w Europie ==

Udomowione jabłonie dające wartościowe i smaczne owoce rozprzestrzeniły się z Azji środkowej przez Azję Mniejszą na resztę Europy. Odtąd jabłko w Europie było symbolem zdrowia, życia, urodzaju, płodności, miłości, jesiennych żniw w Europie, ale też wiosny (wspólnie z kwiatem jabłoni), dostatku, długowieczności i nieśmiertelności. Dzięki biblijnemu mitowi o Adamie i Ewie, którzy ważyli się zakosztować „zakazanego owocu”, jabłko dzisiaj traktowane jest także jako afrodyzjak.
Jako symbol płodności i dostatku darowano jabłka przy obrzędach weselnych, stąd jabłko miało konotacje miłosne i erotyczne, takie jak jabłko Wenus w imperium rzymskim, albo jabłko niezgody, przyznane przez Parysa Afrodycie, bogini miłości, w zamian za małżeństwo z Heleną. Jabłka do dzisiaj są synonimami piersi kobiecych. Jabłka jako symbol płodności są też symbolem dzieci swoich rodziców, stąd popularne przysłowia.
Złote jabłka były symbolem nieśmiertelności i najwyższego bogactwa, ale też wiecznego życia w zaświatach, czyli pozagrobowego. Jabłka mogły więc jednocześnie przypominać o śmierci i o życiu. Znajduje to odzwierciedlenie w mitologiach, kiedy jabłoń jest cudownym drzewem, rosnącym w zaświatach, gdzie aby się dostać jako człowiek trzeba umrzeć – np. na indyjskiej górze Meru, na której mieszkają bogowie, rośnie też gigantyczna, różana jabłoń (Jambu), a obok góry leży Wyspa Różanej Jabłoni, Jambudvipa.

=== Jabłka w mitologii greckiej ===
Pierwszą jabłoń miała stworzyć bogini ziemi Gaja, jabłoń ta dawała złote owoce nieśmiertelności i rosła w ogrodzie strzeżonym przez 3 Hesperydy i stugłowego smoka Ladona. Przy ślubie Hery z Zeusem Gaja darowała Herze jabłka z tej jabłoni. Jedna z 12 prac Heraklesa to zdobycie złotych jabłek z ogrodu Hesperyd. Eris używa złotego jabłka Hesperyd jako jabłka niezgody, pisząc na nim „Dla najpiękniejszej” jako symbol najwyższej nagrody dla bogiń olimpijskich. Niedościgniona Atalanta ulega podstępowi Afrodyty, która daje złote jabłka zakochanemu młodzieńcowi – kiedy rzucił złote jabłka na trasę biegu, Atalanta zwalniała aby zebrać jabłka, przez co młodzieniec wygrał bieg i Atalanta poślubiła go zamiast go zabić. Jeden z przydomków Demeter, bogini urodzaju, to Malophoros, Dawczyni Jabłek. Jabłka były również symbolem Hery, bogini małżeństw, i symbolem Afrodyty, bogini miłości.

=== Jabłka w mitologii rzymskiej ===
Pomona (owocowa) to czczona w czasach cesarstwa, ważna bogini owoców i sadów owocowych. Pomona miała w Rzymie swoją świątynię i kapłanów, a jabłka to jedne z jej wielu owoców. Dla Rzymian jabłko było też symbolem wiecznego życia i zaświatów, a więc końca życia doczesnego, stąd zwrot „ab ovo usque ad mala” – od jaja (początku życia) do jabłka (końca życia). Czerwone jabłka w kulturze rzymskiej były przede wszystkim symbolem Wenus, bogini miłości i pożądania.

=== Jabłka w mitologii celtyckiej ===
Celtowie nazywali świat pozagrobowy Avalonem, czyli „Wyspą Jabłek”, do której zmarli dostawali się płynąc na zachód w łodzi. Na Avalonie leżała Równina Szczęścia (Mag Mell) na środku której rosła cudowna jabłoń, jednocześnie pokryta liśćmi, kwiatami i owocami, które to jabłka dawały życie i młodość. W mitach celtyckich jabłka ratowały życie bohaterom. Złote jabłka zwieńczały też srebrną laskę legendarnego króla irlandzkiego, Conchobara.

=== Jabłka w mitologii nordyckiej ===
Złote jabłka Iduny, spożywane przez bogów w Asgardzie zapewniały im wieczną młodość (tak jak nektar i ambrozja w mitologii greckiej). W sadze Skirnismal Skirnir próbuje złotymi jabłkami Idun przekonać Gerd do małżeństwa z bogiem Frejem.

==== Inne mitologie ====
Cudowna jabłoń lecząca wszelkie dolegliwości jest obecna w mitologii osetyjskiej, rośnie w sadzie Nartów strzeżona przez braci Ashara i Ashartaga.

== Symbolika jabłka w tradycji chrześcijańskiej ==
W tradycji chrześcijańskiej jabłko związane z rytuałami pogańskiej płodności było symbolem pokusy i pożądania. Według średniowiecznych i renesansowych artystów jabłko było na ich obrazach owocem zerwanym przez Ewę z drzewa poznania dobra i zła. Biblia nie zawiera nazwy owocu – Adam i Ewa zjedli po prostu owoc z drzewa poznania. Prawdopodobnie dodatkowe zamieszanie sprawił fakt, że słowo jabłko po łacinie jest identyczne ze słowem „zły”, „zło”. Jabłko stało się więc symbolem zła, owocu zakazanego w kulturze chrześcijańskiej – a także symbolem grzechu i zdrady, zwłaszcza w życiu prywatnym, trucizny, mroku lub ciemności. Według legendy chrześcijańskiej (nie zawartej w Biblii) tłumaczono wypukłą chrząstkę na grdyce męskiej tym, że pierwszemu mężczyźnie, czyli Adamowi, miał utkwić w gardle kawałek owego zakazanego jabłka, skąd popularna nazwa wypukłości – jabłko Adama.
Jabłko jest też tradycyjnym atrybutem władzy królewskiej – złote jabłko z krzyżem symbolizuje sferę kosmiczną, świat i kulę ziemską. Używane jest przy koronacjach obok berła i korony.

== Jabłko w kulturze popularnej ==
Miłosna wróżba z jabłka stosowana jest w obrzędach ludowych, np. w Polsce przy Katarzynkach i Andrzejkach – skórka jabłka obrana w jak najdłuższy pasek ma być rzucona tak, aby ułożyć się w inicjał przyszłej żony lub męża.
Zobacz tradycyjna wigilijna wróżba z jabłka z terenu Górnego Śląska i Opolszczyzny.
Popularna europejska baśń o królewnie Śnieżce opisuje zatrute jabłko, którym czarownica zatruwa królewnę, po czym Śnieżka zapada w wieczny sen, z którego obudzić może ją tylko miłosny pocałunek.
W folklorze polskim jeże miały zbierać jabłka na swoje kolce i wynosić je z sadu, chociaż jeże w rzeczywistości są mięsożerne.
W folklorze szwajcarskim bohater Wilhelm Tell za obrazę władzy habsburskiej miał zostać zmuszony przez wójta do wyboru między karą śmierci albo zestrzeleniem kuszą jabłka z głowy własnego syna.
Według popularnej legendy, Isaac Newton miał odkryć prawo powszechnego ciążenia rozmyślając w sadzie, w którym jabłko spadło mu na głowę.
Big Apple, czyli „Wielkie Jabłko” to potoczny w Stanach Zjednoczonych zwrot, oznaczający miasto Nowy Jork.
W Polsce w latach PRL-u produkowano perfumy zwane „Zielonym jabłuszkiem” o zielonym kolorze i mocnym, słodkim zapachu.
Apple Inc. to nazwa popularnej firmy komputerowej z Kalifornii, używającej symbolu nadgryzionego jabłka. Synonimem komputerów firmy Apple jest też skrót Mac, od jednej z serii komputerów firmowych nazwanych MacIntosh (odmiana jabłka).
Apple Records to angielska wytwórnia muzyczna założona w 1968 roku przez członków zespołu The Beatles, jako część ich firmy Apple Corps.
W Stanach Zjednoczonych apple pie, czyli okrągły placek (tarta) z jabłkami jest potocznym symbolem narodowym i symbolem całej Ameryki, chociaż pierwsze jabłonie przywieźli na kontynent i zaczęli hodować dopiero angielscy pielgrzymi w XVII wieku.

== Etymologia ==

Słowo „jabłko” w językach słowiańskich jest wspólne z innymi językami indoeuropejskimi używającymi pierwowzoru IE *haébl̥, haebōl lub PIE *abh, mającego znaczyć „wilgotny, soczysty” (sanskryt „jambu”, litewski „óbuolỹs”, pruski „woble” niemiecki „Apfel”, angielski „apple”, celtyckie „avhal, abhal, ull” itd). W języku greckim jabłko nazywa się „melon” (owoc) z czego powstała łacińska nazwa jabłka „malum, malus”. Łacińskie słowo pomum (owoc) dało francuską nazwę jabłka „pomme”. W renesansowej Europie po rozwoju komunikacji nazwano jabłkami także inne owoce egzotyczne, przybyłe z nowych stron – pomo d’oro, czyli złote jabłko to pomidor po włosku, francuskie jabłko ziemne (pomme de terre) to nazwa ziemniaków, a w niemieckim jabłko chińskie (Apfelsine) oznacza pomarańczę.

== Przysłowia i zwroty o jabłkach ==

„Niedaleko pada jabłko od jabłoni” – popularny w językach europejskich zwrot opisujący cechy rodziców, dziedziczone przez dzieci.
„Jakie jabłko, taka skórka, jaka matka, taka córka” – polski wariant przysłowia o cechach dziedzicznych.
„Gdy jabłoń drugi raz w roku zakwita, zięć do domu zawita” – przysłowie polskie, związane z płodnością (kwitnąca poza sezonem jabłoń to synonim kobiety, która zaszła w ciążę).
„Zdrowy jak jabłko, rumiany jak jabłko” – synonim zdrowia w języku polskim.
„Stłuc kogoś na kwaśne jabłko” – zbić kogoś tak mocno, że będzie tak bezużyteczny jak kwaśne jabłko.
W języku polskim przymiotnik „jabłkowity” opisuje specyficzne umaszczenie końskiego zadu w spore cętki wielkości jabłek.
W języku angielskim przysłowie „An apple a day keeps the doctor away” opisuje, jakim symbolem zdrowia jest jabłko („jedno jabłko dziennie, trzyma lekarza z dala ode mnie”).
„Leniwy czeka, żeby jabłka same wpadły mu do ust” – przysłowie mołdawskie, podobne do polskiego wariantu z gołąbkami kapuścianymi, które leniwym same mają wpadać do ust.

== Zobacz też ==

jabłoń domowa
lista krajów największych producentów jabłek

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
Andrzej M. Kempiński, Encyklopedia mitologii ludów europejskich, Wydawnictwo Iskry, Warszawa 2001, s. 206, 286–287, 355–356, 458.
Władysław Kopaliński, Słownik mitów i tradycji kultury, Państwowy Instytut Wydawniczy, 1985, s. 415
JackJ. Tresidder JackJ., Słownik symboli, BożennaB. Stokłosa (tłum.), Warszawa: Wydawnictwo RM, 2005, s. 68, ISBN 83-7243-477-8, OCLC 749790287 .
Tomasz Łudziński, Niezwykłości rzeczy zwykłych Wydawnictwo DL, Warszawa 1999, s. 102
„09003, Apples, raw, with skin”, „09004, Apples, raw, without skin”. „USDA National Nutrient Database for Standard Reference, Release 28, full version”, wrzesień 2015, wersja poprawiona maj 2016. Departament Rolnictwa Stanów Zjednoczonych (USDA). (ang.). brak numeru strony (zob. zarchiwizowane wyciągi html: 09003, Apples, raw, with skin, 09004, Apples, raw, without skin)


Jajko w kulturze

Jajko w kulturze – użycie jaja jako składnika, symbolu lub kształtu.
Jaja są używane w obrzędowości i symbolice różnych kultur oraz jako elementy dekoracyjne. Jajo stanowi zalążek nowego życia, stało się więc symbolem odradzającego się życia znanym w wielu kulturach. Jest elementem mitów kosmogonicznych w większości kultur świata.

== Jaja jako dekoracja ==
Zwyczaj ich dekorowania znany był już w starożytności. Najstarsze przykłady liczą ponad 5000 lat. Są to pisanki z Asyrii, nieco późniejsze pochodzą z Egiptu, Persji, Rzymu i Chin. Kolorowo pomalowanymi jajkami Chińczycy obdarowywali się wraz z nadejściem wiosny.
W starożytnym Egipcie motywem zdobniczym jajek były skarabeusze z dwiema postaciami ludzkimi. W Kairze na jajkach uwieczniano wizerunki sławnych mężów. W Sudanie zamieszczane były cytaty z Koranu. Skorupki chińskich pisanek pokryte były misternymi miniaturami przedstawiającymi kwiaty wiśni, chryzantem, ptaków. Australijscy Aborygeni rzeźbili jaja strusie, traktując je jako świętość.
Na ziemiach polskich najstarsze pisanki, pochodzące z końca X wieku, odnaleziono podczas wykopalisk archeologicznych na opolskiej wyspie Ostrówek, gdzie odkryto pozostałości grodu słowiańskiego. Wzór rysowano na nich roztopionym woskiem, a następnie wkładano je do barwnika – łupin cebuli lub ochry, które nadawały im brunatnoczerwoną barwę.

Jajka zdobiono w celach magicznych. W ludowych wierzeniach zwyczaj ten uważany był za jeden z warunków zapewnienia ciągłości świata. Barwione i zdobione jajka stanowiły również szczególny element praktyk magicznych mogących zapewnić zdrowie i dorodność nie tylko ludziom, ale i zwierzętom gospodarczym – w tym celu zwykło się nimi pocierać chore miejsca lub toczyć po grzbietach zwierząt.
W motywach zdobniczych ukryta była bogata symbolika: elementy solarne odwoływały się do takich wartości jak odrodzenie i wieczność, figury geometryczne były znakiem nieskończoności. Sama praktyka dekorowania skorupki miała spotęgować cudowne własności jajka.
Nie tylko w ornamentyce, ale i w barwach znajduje się wiele symboli: czerwień i biel oddają cześć domowym duchom opiekuńczym, a czerń i biel – duchom ziemi. Zieleń nawiązuje do odrodzenia przyrody i miłości, która wraz z rodzinnym szczęściem ukryta jest w brązie.
W czasie świąt Wielkiej Nocy jajka są malowane i ozdabiane (pisanki). W religii katolickiej i prawosławnej jajko związane jest z motywem zmartwychwstania Chrystusa i symbolizuje nadzieję na życie wieczne. Dominującą barwą pisanek w kościele katolickim była czerwień. Na czerwono barwili jaja wyznawcy prawosławia pierwszych wieków w Armenii, w Austrii do I wojny światowej wyłącznie czerwone były wielkanocne jajka, a w kościele prawosławnym to do dziś tradycyjny kolor pisanki.
Na pamiątkę zmartwychwstania kolor czerwony stał się symbolem zwycięstwa, radości i dobrych wiadomości. Dlatego ludowa tradycja przypisywała szczególne znaczenie rumuńskiemu przysłowiu: kiedy zabraknie czerwonego jajka, to nastąpi koniec świata.
Jajami norymberskimi ze względu na kształt i miejsce produkcji nazywano pierwsze kieszonkowe zegarki.
Najdroższymi jajkami są jaja Fabergé ze złota, zdobione kamieniami szlachetnymi, projektowane i wykonywane dla rodziny cara Aleksandra III Romanowa w pracowni nadwornego złotnika Petera Carla Fabergé.

== Symbolika ==
Z chaosu wyłoniło się olbrzymie jajo, z którego wykluł się świat. To jeden z najstarszych i najbardziej popularnych symboli. W wyobrażeniach wielu ludów pierwotnych wszechświat był monstrualnym jajem, które uformował wszechmocny i niewidzialny Bóg.
Jajo pojawia się również w mitach śródziemnomorskich, oznaczając nieboskłon, na który składa się siedem sfer. Zmienione przez Noc jajo wydało Erosa. Z jaja powstała Ziemia, ze skorupy Niebo. Także z jaja, jakie zniosła uwiedziona przez Zeusa Leda, wykluli się Dioskurowie, Helena Trojańska i Klitajmestra.

W fińskim eposie Kalevala kaczka złożyła sześć złotych jaj i siódme żelazne. Wpadły one do wody, a z okruchów powstały ziemia,
niebo, z żółtek wyszło słońce, z białka księżyc, z pstrych plam gwiazdy, a z ciemnych cząstek jajek odpłynęły chmury.
Tradycje wielu kultur podkreślały wspólny rytm jaja ze światem, Słońcem, płodnością, zmartwychwstaniem. Było ono znakiem powrotu wiosny, domem. Używane w magii leczniczej i oczyszczającej uwalniało swą mocą siły witalne. W owalnym kształcie zamknięta była nadzieja na odradzanie się życia.
U Słowian jajko związane było z kultem boga słońca, było symbolem solarnym, symbolem nowego życia, narodzin. Było również uważane za potężny amulet przeciw czarom i złym mocom, występowało więc w obrzędach wiosennych i ku czci zmarłych. Z kultury ludowej, w której jajko pełniło rolę talizmanu zabezpieczającego przed złem lub zaklinacza dobrego, symbolu zdrowia i życia, miłości i płodności wyrósł zwyczaj święcenia wielkanocnych pisanek. W procesie chrystianizacji pisankę włączono do elementów symboliki wielkanocnej. Nadal jednak w swej pierwotnej symbolice (wynikającej ze słowiańskiej tradycji) jajka zdobione są przed Jarymi Godami, obchodzonymi współcześnie przez rodzimowierców słowiańskich.
Jajko wielkanocne jest znakiem nowego życia, przezwyciężeniem śmierci porównanym do przebijania skorupki. Wykluwający się kurczak dla chrześcijan symbolizuje zwycięstwo życia, jest znakiem Chrystusowego i ludzkiego zmartwychwstania. Jajko jest nadzieją, próbą cierpliwości, której należy się poddać, aby zobaczyć ukryte wewnątrz pisklę.
Dzielenie się jajkiem podczas śniadania wielkanocnego ma odniesienie do wigilijnego opłatka. Jajko pełni rolę podarunku, którego intencją jest życzenie pomnażania sił witalnych. Pisanka jest rodzajem bileciku miłosnego, który subtelnie oddaje uczucia dziewczyny do obdarowanego chłopca.

== Jajko jako symbol religijny ==
Jajko jest również ważnym symbolem w wielu wierzeniach i religiach.
Umieszczane w grobowcach egipskich i rzymskich było znakiem i nadzieją na powrót do życia. Również w kulturze chrześcijańskiej, zwłaszcza w prawosławiu, w Niedzielę Wielkanocną składano przy grobach pisanki, dzieląc się w ten sposób z przodkami radością ze zmartwychwstania Chrystusa. W prawosławiu na Białorusi dzień ten nazywa się Radaunica i przypada na wtorek po drugiej niedzieli wielkanocnej. Zwyczaj ten miał swe korzenie w pogańskich Zaduszkach obchodzonych w okresie przesilenia wiosennego, na które później chrześcijaństwo nałożyło święta Wielkiej Nocy, wykorzystując jednak symbolikę dawnych wierzeń. Do obrzędowości tej należy również krakowska Rękawka.
W symbolice judaizmu, obok specjalnego rodzaju precli, ważną rolę odgrywa jajko. Jajka są przypomnieniem nieustannego trwania i cykliczności życia. Jako znak przerwanego istnienia, są podawane na żydowskich stypach. Ale są równocześnie wyrazem nadziei, której nie wolno tracić.

== Zabawy z jajkami ==
Walatka (zwana też na wybitki) to osadzona w polskiej tradycji zabawa wielkanocna. Dwie osoby stukają się jajkami trzymanymi w dłoni – wygrywa ten, którego jajko nie pękło. Zamiast uderzania jajkami o siebie można je toczyć po stole.
Wielkanocnym zwyczajem, który wiąże się z pradawnym wierzeniem w słońce tańczące na niebie u progu wiosny, jest wrzucanie tzw. tańczącego jaja do źródła.
W wielu regionach Europy zachodniej zachował się zwyczaj, że podczas śniadania wielkanocnego rozbija się skorupki jaj monetami, uderzając jajkiem o jajko czy jajkiem o czoło.
W Meksyku popularne jest rozbijanie o głowę carcarones, wydmuszek wypełnionych konfetti. Zwyczaj ten wywodzi się ze starej meksykańskiej zabawy, znanej do dziś, zwanej Piniatą.
Świecki rodowód ma argentyńska ludowa zabawa ze śpiewem Zepsute jajko (hiszp. Huevo podrido), polegająca na usiłowaniu podrzucenia papierowej kulki (zepsutego jajka) jednemu z uczestników zabawy.

== Jajko w literaturze ==
Michaił Bułhakow – Fatalne jaja
Dr. Seuss – Słoń, który wysiedział jajko (dla dzieci)
Maria Terlikowska – O czym mówią pisanki...
Jerzy Jasiński – Jajko pterodaktyla
John Wyndham – Kukułcze jaja z Midwich
Tim Krabbé – Złote jajko
Szarlota Pawel – Smocze jajo
Damian Jajko – Jajko w Amorze
Dubravka Ugrešić – Baba Jaga zniosła jajo
Clifford Stoll – Kukułcze jajo (The Cuckoo’s Egg) – 1989
Betty MacDonald – Jajko i ja
Krzysztof Konopelski – obajaja Krzysztofa Kolumba
Andrzej Pilipiuk – operacja „Jajca” ze zbioru Rzeźnik drzew

== Jajko w filmie ==

Andrzej Brzozowski – To jest jajko (This Is an Egg) – 1966
Komedia Sami swoi ze słynnym jajkiem niezgody – 1967
W filmie Wielkie żarcie (1973) w reżyserii Marco Ferreriego, przedostatni z czwórki samobójców, kucharz Ugo (Ugo Tognazzi), dekoruje swój ostatni posiłek plasterkami jajek ugotowanych na twardo. Wyjaśnia przy tym, że w judaizmie jajka są symbolem śmierci.
Ingmar Bergman – Jajo węża (The Serpent’s Egg) – 1977
Edward Sturlis – Jajko (animowany dla dzieci) – 1979
Bent Hamer – Jajka (Eggs)- 1995
serial Jaja ze stali (Balls of Steel) – 2005

== Jajko w sztukach plastycznych ==

Motyw jajka w malarstwie spotyka się u Dalego, Magritte’a, Witkiewicza, Mikulskiego. Uważane za kolebkę życia, najdoskonalszą formę na świecie przewija się w twórczości rumuńskiego rzeźbiarza Konstantego Brancusi. Fasadę muzeum Salvadore Dali w Figueres na północy Katalonii wieńczy zaprojektowana przez artystę attyka w kształcie olbrzymich jaj. Jajko jako symbol wykorzystywali w swej twórczości Bosch, Breugel i wielu innych. Dziełami sztuki są wspomniane wcześniej jaja Fabergé.
W 2019 roku w historycznym gmachu głównym Uniwersytetu Wrocławskiego artysta Tomasz Urbanowicz zaprojektował i wykonał szklane jajo artystyczne, mierzące ponad 5 metrów wysokości, które pełni funkcję portierni.
W żargonie malarskim jajko używane jest w powiedzeniu jajecznica ze szczypiorkiem dla określenia pstrokatego łączenia barw.
W Polsce największą kolekcję jaj, liczącą ponad tysiąc sztuk, ma Halina Kaczmarczyk z Wilkowic w województwie śląskim. W jej posiadaniu znajdują się jajka z całego świata wykonane z najróżniejszych materiałów, np. z drewna, szklane lub ceramiczne. Motyw jajka wykorzystuje również we własnej twórczości przeplatając go w malarstwie i ceramice. Jej twórczość i specyficzne hobby pozostaje nieznane dużej części społeczeństwa.

== Jajko w astronomii ==

Galaktyka Jajko Sadzone – ze względu na kształt
Mgławica Jajko – ze względu na właściwości
Mgławica Zepsute Jajko – ze względu na zawartość siarki

== Techniczne zastosowanie jaj ==
Jaj (czasem wyłącznie żółtka, ewentualnie wraz z pakułami, nawozem itp.) używano w średniowieczu jako dodatku do zaprawy wapiennej przy wznoszeniu szczególnie ważnych budowli (np. katedr gotyckich).
Jajko było dawniej cennym i popularnym spoiwem farb temperowych. Sama nazwa tempery, znanej już w starożytności, oznaczała technikę opartą na jajku. Emulsję naturalną, jaką było jajko, stosowano w malarstwie sztalugowym i ściennym. Bardziej cenione były tempery oparte na samym żółtku.

== Jaja w kulturze masowej ==
Jajka (oprócz pomidorów i – ostatnio – papieru toaletowego; mogą być zgniłe, a przynajmniej nieświeże) są popularnym wyrazem niezadowolenia – używane są do obrzucania szczególnie nielubianych polityków, lub miernych artystów.
Nietypowe jaja bywają obiektem kolekcjonerstwa i rywalizacji: największe na świecie jajo kurze zostało złożone na białoruskiej farmie w obwodzie grodzieńskim – waży ono 160 gramów (i bije poprzedni włoski rekord – 146 gramów). Rekordowe jajo dołączyło do białoruskiej kolekcji zawierającej już jajko najmniejsze (15 gramów), jajko z trzema żółtkami oraz jajko w kształcie matrioszki.

== Jajko w reklamie ==
Amerykańska firma EggFusion opracowała metodę laserowego druku na skorupach jaj: promień lasera graweruje rowek na skorupie. Tworzenie reklam na jajkach to zastosowanie uboczne prac nad trwałym umieszczeniem daty i kodu na jajkach. Prace te zostały podjęte w wyniku fali zatruć salmonellą. Opracowane kodowanie nazwano Fresh & Traceability Coding (kodowanie świeżości i identyfikacji). Do kodu dodano informację reklamową: „On-egg Messaging” i tak powstały jajka reklamowe.

== Zobacz też ==

jajo (biologia)
jajko (kulinaria)
Humpty Dumpty
Trójkąt Dalego
ab ovo
Jaja carskie
Jajko Kolumba
Wikisłownik: przysłowia o jajku •  zw. frazeologiczne z jajkiem  •  jajo w łacinie

== Przypisy ==


Japoński znak poczty

Japoński znak poczty (〠, 〶,〒; jap. 郵便マーク, Yūbin māku - dosłownie znak poczty) – znak towarowy japońskiej poczty. Używany również w japońskim systemie kodów pocztowych (przed numerem kodu). Jest to stylizowany znak sylaby „te“ (テ) z sylabariusza katakana. Sądzi się też, iż może mieć związek ze słowem „teishin“ (逓信 komunikacja).

== Reprezentacja znaków w unikodzie ==
〠 — unicode: U+3020
〶 — unicode: U+3036
〒 — unicode: U+3012


Jarzmo (symbol)

Jarzmo (łac. iugum) – symboliczna brama u starożytnych Rzymian, Latynów i Italików złożona z dwóch wbitych w ziemię włóczni i trzeciej umocowanej poprzecznie, przez którą przechodzili żołnierze kapitulującego wojska w geście poddaństwa. Posłanie pokonanych wrogów pod „jarzmo” (łac. sub iugum mittere) było rytuałem wojennym praktykowanym w Italii najprawdopodobniej do III wieku p.n.e. Pierwotnie miało znaczenie magiczno-religijne, z czasem stało się przede wszystkim aktem upokorzenia pokonanego wroga.
Najwcześniejsze przykłady zastosowania tego rytuału wojennego, odnotowane przez Tytusa Liwiusza, to przypadki, w których pokonanych wrogów przepuścili pod jarzmem Latynowie i Rzymianie. Najsłynniejsze było jednak przejście pod jarzmem Rzymian pokonanych przez Samnitów w bitwie pod Caudium w 321 roku p.n.e. (podczas tak zwanych wojen samnickich).
W późniejszym okresie sporadycznie pojawiają się u historyków wzmianki o stosowaniu tego hańbiącego rytuału, powszechnie uznawanego za rzymski, przez ludy spoza Italii (na przykład Galów) wobec pokonanych Rzymian.

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
Małgorzata Członkowska-Naumiuk. Furculae Caudinae - Wąwóz hańby. „Mówią Wieki”. 5/2011 (616), s. 37-41. Bellona SA. ISSN 1230-4018. (pol.).
Małgorzata Członkowska-Naumiuk. Przejście pod jarzmem - italsko-rzymski rytuał wojenny. „Mówią Wieki”. 6/2020, s. 53-57. Oficyna Wydawnicza „Mówią Wieki”. ISSN 1230-4018.


Kamień ze Scone

Kamień ze Scone (gael. Lia Fáil) czyli Kamieniem Przeznaczenia – kamień koronacyjny królów Szkocji, a po roku 1296 – królów Anglii i Wielkiej Brytanii, zwany był też kamieniem „mówiącym” lub „proroczym”, gdyż miał on wskazywać kolejnego władcę.
Dwie mile w górę rzeki Tay, na północ od miasta Perth znajduje się historyczne opactwo Scone, w którym zwyczajowo koronowano królów szkockich. To dawniej święte miejsce jest dziś zupełnie zapomniane i porośnięte trawą i drzewami. To właśnie w Scone przechowywany był Kamień Koronacyjny i – jak opisuje to któryś ze starych kronikarzy – nie było króla Szkocji, który by pierwej, w czasie koronacji, nie usiadł na tym kamieniu, w Scone, którą pierwsi władcy wyznaczyli na stolicę Alby. Kamień Przeznaczenia to podłużny blok czerwonego spągowca (piaskowca), długi na mniej więcej 65 cm, o szerokości 40 cm i grubości ok. 25 cm. Na górnej powierzchni kamienia widać ślady obróbki dłutem.
Ustna tradycja i legenda mówi, że ponoć kamień ten służył Jakubowi jako poduszka w Betel, gdzie Jakub doznał objawienia. Kamień został jakoby następnie przywieziony z Syrii do Egiptu przez Gatelusa, który uciekając przed zarazą pożeglował za radą Mojżesza Nilem i morzem do Hiszpanii. Stąd kamień dotarł w jakiś sposób do Szkocji i od momentu wstąpienia na tron Kennetha I podczas ceremonii koronacyjnej sadzano na nim każdego kolejnego władcę tego kraju. Lia Fáil pozostawał w opactwie Scone do 1296 roku, kiedy to Edward I Długonogi zabrał go do londyńskiego Westminsteru. Od tego czasu kamień ten (symbolicznie) leżał pod tronem królewskim w trakcie uroczystości koronacyjnych wszystkich królów Anglii i – od XVIII wieku – Wielkiej Brytanii.
Według niektórych historyków jest to ten sam kamień, co kamień Lia Fáil, znajdujący się na wzgórzu Tara w Irlandii, skąd właśnie trafił do opactwa w Scone.
Pod naciskiem szkockich nacjonalistów Anglicy w 1996 roku zgodzili się oddać Kamień Przeznaczenia – w listopadzie tegoż roku powrócił do Szkocji i został umieszczony w Zamku Edynburskim. Szkoci zgodzili się jednak wypożyczyć go na ceremonię koronacji następnego wspólnego władcy Anglii, Szkocji, Walii i Irlandii Północnej.
Choć badania naukowe nie przyniosły potwierdzenia legendy, pozostaje faktem, że kamień ze Scone nie stracił nic ze swej symbolicznej wymowy nawet po 700 latach „niewoli” w katedrze westminsterskiej.

== Przypisy ==


Kamon (symbol)

Kamon (jap. 家紋 kamon) lub też: mon (紋), monshō (紋章), mondokoro (紋所) – japoński, rodzinny symbol identyfikujący jednoznacznie daną rodzinę. Jako jedyne znaki rodowe z kultury pozaeuropejskiej kamony są nazywane godłami. Są stosowane jako naszywki na ubraniu. W przypadku grup zorganizowanej przestępczości yakuza znak nazywa się daimon (代紋).

== Wstęp ==
Kamon jest symbolem identyfikujący klan lub rodzinę w Japonii. Łączna liczba kamon w całej Japonii sięga około 12 tys. zupełnie różnych znaków przypisywanych rodzinom i klanom na całym archipelagu. Choć różnią się od siebie, to jednak różnice nie są wielkie, bowiem wszystkie symbole są oparte na 350 wzorach pierwotnych.
Symbole, jakie wykorzystywano do stworzenia kamonów były zaczerpnięte w większości z natury (fale morskie, wydmy, błyskawice, góry, zwierzęta, rośliny – głównie chryzantemy). Niektóre symbole przedstawiały rzeczy wykonane przez człowieka lub były to znaki chińskie.
Kamon, jaki dana rodzina posiadała, najczęściej nawiązywał do ważnych wydarzeń w dziejach klanu lub bezpośrednio przedstawiał postać słynnego i zasłużonego przodka. Wszystkie wzory były bardzo symboliczne.

== Galeria ==

Kamonów nie posiadały tylko klany czy rodziny. Były przypadki znanych artystów czy zasłużonych ludzi dla całego narodu, którzy otrzymywali taki symbol wyłącznie dla siebie.
Kamon był przekazywany z pokolenia na pokolenie, toteż obecnie każda rodzina nadal ma swój symbol, jednak niewielu o tym wie i pamięta. Ponadto kobiety, które wychodziły za mąż, nie musiały zmieniać swojego kamonu i mogły przekazać go swojej córce.

== Historia kamonu ==
Pierwsze kamony pojawiły się w VIII w., w okresie Nara (710–794). Powstało 350 wzorów pierwotnych, ale rozpowszechniły się dopiero na przełomie XI/XII (okres Heian (794–1192)). W okresie Kamakura (1185–1333), w czasie burzliwych wojen, kiedy powstawało coraz więcej klanów wojowników zwanych samurajami pierwotne wzory były modyfikowane na potrzeby rosnącej liczby rodzin, którym należało nadać mon.
Kamony były nadawane przez najważniejsze rody lub samego sioguna za zasługi na polu bitwy. Największe rody posiadają dwa kamony: jeden do codziennego użytku i jeden na oficjalne uroczystości.
W okresie Edo, za panowania rodu Tokugawa, kamony rozpowszechniły się na całą Japonię i wstąpiły w kręgi zwykłych ludzi. Teraz każda większa rodzina mogła mieć swój symbol odróżniający ją od pozostałych. Wzory stały się wyrafinowane i bogate w różnego rodzaju ozdobniki. Wtedy też postanowiono ujednolicić (ustandaryzować) wzory i dodano do nich otaczający je okrąg.
Od czasu restauracji Meiji, industrializacji i urbanizacji, następowały stopniowe zmiany, które mimo konserwatyzmu Japończyków doprowadziły do zaprzestania tworzenia się nowych kamonów, podobnie jak godeł w Europie, nadal pozostają jednak jako element tradycji i symboli Japonii.

== Miejsca, w których można spotkać kamony ==
Najbardziej rozpowszechnionym sposobem na zademonstrowanie swojego kamonu było kimono. Naszywano na nie klanowe mon w 3 lub 5 miejscach. Najczęściej kimona z 5 naszywkami były przeznaczone na wszelkiego rodzaju uroczystości. Mon były rozmieszczone w następujący sposób: po jednym na obu rękawach, dwa na klatce oraz jedno dużo większe od pozostałych na plecach.
Natomiast kimono z 3 mon wyglądało tak: dwa znaki na ramionach, trzeci na plecach, ale bliżej karku.
Ponadto kamonami zdobiono domy rodzinne, posiadłości. Ozdabiały groby przodków oraz wejścia do domów czy sklepów znajdując się na noren. Obecnie mon znaleźć można na opakowaniach znanych firm, często są to małe firmy zajmujące się branżą spożywczą, tj. sushi, ale również wielkie firmy i korporacje (m.in. z branży samochodowej) posługują się tradycyjnymi herbami właścicieli lub założycieli.

== Lista najważniejszych kamonów ==

Abeseimeiban (阿部清明判), klan Ichikawa, klany Sakō
Abekezeni (阿部家銭)
Agehanochō (揚羽蝶), klan Nishinotōin
Aizu mitsu aoi (会津三葵), klan Aizu Matsudaira
Arimake kara hana (有馬家唐花)
Arimoji (有文字)
Bōjōke uroko (北条家鱗)
Chigai bishi (違菱)
Chigai daikon (違大根)
Chigai kine (違杵)
Chigai masakari (違鉞)
Chigai takanoha (違鷹羽)
Chigai yabane (違矢羽)
Chūwani chigaikama (中輪に違鎌)
Chūwani gosannokiri (中輪に五三桐)
Chūwani narabitakanoha (中輪に並鷹羽)
Daki gyōyō (抱杏葉), klan Ród Ōtomo, klan Ród Tachibana
Daki kajinoha (抱梶葉)
Daki kashira (抱柏)
Daki myōga (抱茗荷)
Daki Omodaka (抱面高)
Daki ine (抱稲)
Daki kajinoha (抱梶葉)
Daki kashiwa (抱柏)
Daki omodaka (抱面高)
Eirakusen (永楽銭), klan Oda, klan Mizuno, klany Sengoku
Futowani masakari (太輪に鉞)
Gaku (額) klan Koide
Genji kōzu (源氏香図)
Gion mamori (祗園守)
Gion mamoriku-zushi (祗園守崩し)
Gosan no kiri (五三桐), klan Toyotomi, klany Hosokawa
Gohon bone ōgi (五本骨扇), klan Satake, klany Ōkōchi
Gomaisasa (五枚笹)
Goshichi no kiri (五七桐)
Gyōyō botan (杏葉牡丹), klan Hayashi, klan Sayama, klan Kōda, klany Shigeta
Hanabishi (花菱)
Hanakage kyōyōbotan (花陰杏葉牡丹)
Hanatsuki mitsuaoi (花付き三つ葵)
Hidari futatsu domoe (左二巴)
Hidari midori (左三ツ巴), klan Saionji, klan Utsunomiya, klan Kii, klan Kamachi, klan Okabe
Hinomaru ōgi (日の丸扇)
Hirai zutsu (平井筒)
Hiraki kasa (開き傘)
Hishimochi (菱持)
Hitotsu tabanenoshi (一束熨斗)
Hitotsu tsurumyōganome (一蔓茗荷丸)
Hiyokuzuru (比翼鶴), klan Kamachi
Hondake tachiaoi (本多家立葵)
Honmoji (本文字), klan Honda
Hosowani nozoki kajinoha (細輪に覗き梶葉)
Ichimonji (一文字), klan Yamoanouchi, klany Nasu
Ichimonji jimitsuboshi(一文字三星), klan Mōri
Igeta (井桁)
Igetani mokkō (井桁に木瓜)
Ikari (碇)
Ine no maru (稲の丸)
Injūchō (因州蝶), klan Ikeda
Iori (庵)
Ippon sugi (一本杉)
Ishimochi (石餅), klan Tōyama, klany Itami
Itōke fuji (伊藤家藤)
Itowani kawarikochō (糸輪に変り胡蝶)
Itowani uchiwa (糸輪に団扇)
Itsutsu rindōguruma (五ツ龍胆), klan Kuga
Itsutsu warimanji (五割万字), klan Yokoyama, klany Hachisuka
Janome (蛇の目)
Jinuki eirakusen
Jūjikurusu (十字久留子)
Jūrokuben yae omotegiku (十六弁八重表菊) – Cesarz Japonii
Jūrokuyou uragiku (十六葉裏菊), klan Hirohatake
Jūroku uragiku (十六裏菊) rodzina Nashimoto-no-miya
Jūshiben hitoe uragiku (十四弁一重裏菊)
Kagekuyō (陰九曜)
Kageman jimaru (陰万字丸)
Kagetsuta (陰蔦)
Kagome (籠目)
Kaji (卦字), klan Kosaka, klany Miki
Kakitsu batabishi (杜若菱), klan Kazanin
Kama (鎌)
Kana wakuzushi (金輪崩し)
Kan-ei Tsūhō (寛永通宝), klan Fukushima
Kanibami (酢漿草), klan Nitta, klany Sakai, klan Hirano, klan Hida, klan Nakazawa, klan Taga, klan Akada, klany Hirao
Karabishibana (唐菱花)
Karahana (唐花)
Kasa (傘)
Kasa (笠)
Kasane hanagata genjiguruma (重ね花形源氏車)
Kasane masu (重ね枡)
Kashira awasemitsu kasa (頭合三笠)
Kawari kikusui (変り菊水)
Kawari uchiwa (変り羽団扇)
Kichimoji (吉文字), klan Mōri, klany Nagai
Kikkō (亀甲)
Kikkōni hanabishi (亀甲に花菱)
Kiku fusen ryō (菊浮線綾)
Kikusui (菊水), klan Kusunoki
Kikyō (桔梗), klan Toki
Kiriguruma (桐車)
Kochō (胡蝶)
Komochi kikkō (子持亀甲)
Konoe botan (近衛牡丹), rodzina Konoe
Kuginuki (釘抜)
Kujōke fuji (九条家藤), rodzina Kujō
Kumihiraizutsu (組平井筒)
Kurodake tachibana (黒田家橘)
Kutsuwa (轡)
Kuyō (九曜), klan Hosokawa, klany Sakuma
Manji (卍)
Maruni agehanochō (丸に揚羽蝶), klan Ikeda, klany Hiramatsu
Maruni chidori (丸に千鳥)
Maruni chigai chōji (丸に違丁字)
Maruni chigai takanoha (丸に違鷹羽), klan Asano, klan Kikuchi, klan Handa
Maruni chigai ya (丸に違矢)
Maruni dakikashiwa (丸に抱き柏)
Maruni dakimyōga (丸に抱茗荷)
Maruni futatsu biki (丸に二引), klan Akamatsu, klany Ashikaga
Maruni hanaken bishi (丸に花剣菱)
Maruni hanare kenkatabami (丸に離れ剣片喰), klan Hirano
Maruni hidari sangaimatsu (丸に左三階松)
Maruni hitotsu biki (丸に一引)
Maruni hitotsu kine (丸に一杵)
Maruni hitotsu uroko (丸に一鱗)
Maruni ipponsugi (丸に一本杉)
Maruni jūnoji (丸に十の字) – klan Shimizu, klany Ijuin
Maruni katabami (丸に片喰), klan Ród Reizei, klany Ród Irie
Maruni kawari iori (丸に変り庵)
Maruni kawari sangaibishi (丸に変り三蓋菱)
Maruni kenkatabami (丸に剣片喰), klan Ród Hirano
Maruni kikyō (丸に桔梗), klan Oka, klany Nakamura
Maruni kumai zasa (丸に九枚笹), klan Ród Kanamitsu
Maruni masu (丸に枡)
Maruni mitsu aoi (丸に三葵) lub Mitsuba aoi (三葉葵) – klan Tokugawa, klany Matsudaira
Maruni mitsu gashiwa (丸に三柏), klan Ród Yamanouchi, klany Ród Makino
Maruni mitsu ōgi (丸に三ツ扇)
Maruni narabihiiragi (丸に並柊)
Maruni nitsuta (丸に蔦)
Maruni tachibana (丸に橘)
Maruni tekoku ginukibishi (丸に梃子釘抜菱)
Maruni tobima izuru (丸に飛び舞鶴)
Maruni yotsu ishi (丸に四石)
Maruno uchini mitsuhikiryō (丸の内に三引両)
Masu (枡)
Matsu kawabishi (松皮菱)
Migi mitsudomoe (右三巴), klan Ród Saionji, klany Ród Utsunomiya
Mika zuki (三日月), klan Ród Nonaka, klany Ród Ōhara
Mitoke mitsu aoi (水戸家三葵)
Mitsu bikiryō (三引両)
Mitsu gashiwa (三柏)
Mitsu hiōgi (三檜扇)
Mitsu ichō (三銀杏)
Mitsu ishi (三石)
Mitsu kaede (三楓), klan Ród Imadegawa
Mitsu ōgi (三ツ扇), klan Ród Matsudaira (Ōkōchi)
Mitsu oi hiiragi (三追柊)
Mitsu uroko (三つ鱗)
Mitsu warinadeshiko (三割撫子)
Mitsugumi tachibana (三ツ組橘)
Mitsumori janome (三盛蛇の目)
Mitsuya (三矢)
Mittsu gasa (三傘)
Mittsu irekomasu (三入子枡), rodzina Ród Ichikawa
Mittsu kanawa (三金輪)
Mittsu karigane (三雁金), klan Ród Hanabusa, klany Ród Shibata
Mittsu naname karigane (三斜雁金)
Mittsu sasarindō (三笹竜胆)
Mittsu tachi jikuchigai ichō (三立軸違銀杏)
Mochi aikutsuwa (持合轡)
Mokkō (木瓜), klan Oda
Mokkō hanabishi fusen-aya (木瓜花菱浮線綾), klan Ród Tokudaiji
Mukai bato (対鳩), klan Ród Yamamoto, klany Ród Kojima
Mukai nami (対波), klan Ród Aoyama, klany Ród Oguri
Musubi karigane (結雁金)
Musubi mitsugashiwa (結三柏)
Mutsuya guruma (六矢車), klan Ród Hattori, klany Ród Yabe
Nabeshima kebotan (鍋島家牡丹)
Nabeshima kehiashi (鍋島家日足), klan Ród Fukao, klany Ród Nabeshima
Nadeshiko (撫子)
Naitōkeuchiwa (内藤家団扇) ū
Nakagawake kurusu (中川家久留子)
Nakakagemitsudomoe (中陰三巴)
Nakakagesagarifuji (中陰下藤)
Namiwani kagechidori (波輪に陰千鳥)
Nejikikyō (捻桔梗)
Nejimukō ume (捻向梅)
Nihachigaku (二八額), klan Ród Koide
Nihonsugi (二本杉)
Nijōkefuji (二条家藤), klan Ród Nijō
Nobori fuji (昇り藤)
Ojikini-sanmoji (折敷に三文字), klan Ród Kōno, klany Ród Hitotsuyanagi
Omodaga (沢瀉)
Ōnakaguro (大中黒) – Nitta Yoshisada
Onizuta (鬼蔦)
Roku monsen (六文銭), klan Ród Sanada
Sagarifuji (下藤), klan Ród Kujō, klany Ród Naitō
Sakura (桜)
Sakura fusenryō (桜浮線両)
Sanadake zeni (真田家銭), klan Ród Sanada
Sanbonsugi (三本杉)
Sangaibishi (三蓋菱), klan Ród Ogasawara
Sanmonsen (三文銭), klan Ród Watanabe
Sasarindō (笹竜胆)
Sendai izasa (仙台笹), klan Ród Date
Shimazu jūmonji (島津十文字), klan Ród Shimazu
Soroi futatsu hikiryō (揃い二つ引き両)
Sumiatate yotsume (隅立四目), klan Ród Sasaki, klany Ród Kyōgoku
Sumikiri hanabishi (隅切り花菱)
Tachi aoibishi (立葵菱)
Tachibana (橘)
Tachi kajinoha (立梶葉)
Tachi omodaka (立面高)
Tachiaoibishi (立葵菱)
Tachibotan (立牡丹)
Tachika jinoha (立梶葉)
Taikō giri (太閤桐)
Taikyokuzu (対極図), klan Ród Yasuoka
Takanoha (鷹の羽), Rodzina Kubo
Takeda bishi (武田菱), klan Ród Takeda, klany Ród Baba
Tooyamake fuji (遠山家藤)
Tsurunomaru (鶴の丸), klan Ród Hino, klany Ród Yanagiwara
Tsuta (蔦), klan Ród Kiga
Uchiwazasa (団扇笹)
Ume (梅)
Umebochi (梅鉢), klan Ród Maeda, klan Ród Sugawara, klany Ród Takatsuji
Uraki kubishi (裏菊菱)
Uranamisen (裏波銭)
Wari daikon (割大根)
Waribishi (割菱), klan Ród Takeda, klan Ród Baba, klany Ród Imai
Yagyū gasa (柳生笠), klan Ród Yagyū
Yama togizakura (大和桜)
Yamabishi (山菱)
Yamani kasumi (山に霞), klan Ród Yoshida, klany Ród Ikehara
Yanagi sawanabishi (柳沢花菱)
Yattsu chōji (八丁字)
Yoko mokkō (横木瓜)
Yonezawazasa (米沢笹)
Yotsu hanabishi (四ツ花菱), rodzina Ród Matsumoto
Yotsume yui (四つ目結)), klan Ród Sasaki, klany Ród Kyōgoku
Yotsume mon (四つ目紋)
Yottsu ikari (四碇)
Yottsu ishi (四石)
Yottsu matsukawabishi (四松皮菱)
Yuki (雪)

== Zobacz też ==
klany japońskie

== Przypisy ==


Kielich Higiei

Kielich Higiei (także Puchar Higiei, Czara Higiei) – symboliczny kielich (puchar).
W sztuce przedstawiany jest zwykle w formie kielicha (symbolizuje zdrowie) bez ozdobień, z oplatającym go wężem (ze względu na swe linienie – „odradzanie się” – symbolizuje ciągłą samoodnowę życia, ozdrowienie, długowieczność, uzdrawianie). Według mitologii greckiej czara (lub kielich) i wąż należały do atrybutów bogini zdrowia, Higiei.

== Symbol farmacji ==
Stanowi symbol (znak) farmacji.

== Zobacz też ==

kaduceusz
laska Eskulapa (Asklepiosa)
symbol Rx

== Przypisy ==


Kir

Kir (staropol. kier, z niem. Kern, postaw) – czarny materiał żałobny, którym okrywa się trumnę.
Kir jest przywieszany do flagi danego państwa lub przepasany na portrecie podczas żałoby.

== Zobacz też ==

całun
czarna wstążka


Kogut w kulturze

Kogut (także pod nazwami: kur, kurek, kokot) – jako samiec kury domowej – w symbolice i ikonografii jest wieloznacznie interpretowany. Symbolizujący nadejście światła, zwiastujący początek dnia, od czasów antycznych oznaczał czujność i przezwyciężenie ciemności. Wówczas pojawiły się inne znaczenia – walczące koguty symbolizowały kłótnię i gniew.

== Kogut w religii ==

=== Judaizm ===

W judaizmie przed parą młodą niesiono koguta, który był tu symbolem płodności (i symbolem weselnym). W dniu wesela parze przynoszono koguta, co miało zapowiadać liczne potomstwo. Również kobiety udające się do położnych przynosiły jej tego ptaka w prezencie.
W czasie święta Jom Kipur odbywa się rytuał Kaparot przy pomocy białego koguta (wobec mężczyzn) i białej kury (wobec kobiet). Polega on na ofiarowaniu koguta lub kury jako „zastępcy”, który zostanie uśmiercony za winy ofiarującego, podczas gdy ofiarujący „dostąpi długiego życia w pokoju”. Mężczyzna brał białego koguta i kręcił nim nad głową trzykrotnie. Ptak był potem zabijany, a mięso przekazywane biednym. Czasem mięso zatrzymywano na posiłek po Jom Kipur, a biednym przekazywano wtedy równowartość pieniężną zwierzęcia.
Zohar (iii. 22b, 23a, 49b), księga żydowskiej mistyki i zbiór tekstów na temat Tory napisanych przez rabiniczego mędrca z I wieku, Rabbiego Szymona Bar Jochai (Rashbi), opowiada o niebiańskim objawieniu, które powoduje pianie kogutów. Znane jest to również w Talmudzie jako "błogosławiony Bóg, który obdarzył koguta inteligencją" (Ber. 60b) oraz w Księdze Hioba 38, 36. Nie tylko "w literaturze rabinicznej pianie koguta jest przyjmowane jako ogólny znak czasu", ale niektórzy Mędrcy interpretowali "pianie koguta" jako głos urzędnika świątynnego, który wzywał wszystkich kapłanów, lewitów i Izraelitów do pełnienia ich obowiązków, używając tego zwrotu, ponieważ hebrajskie słowo "gever" oznaczało również "koguta" oprócz znaczenia "człowieka, mocnego męża".
Talmud podaje również stwierdzenie: "Gdyby Tory nie było, nauczylibyśmy się skromności od kotów, uczciwej pracy od mrówek, czystości od gołębi i waleczności od kogutów", co można dalej zrozumieć jako waleczność kogutów w kontekście religijnego naczynia wpływającego na "przepasanie bioder" (w Dosłownym Tłumaczeniu Younga) lub "chwalebnego kroku" i "poruszania się z dostojnością", jak to opisuje Księga Przysłów 30, 29-31. Saʻadiah ben Yosef Gaon (Saadja ben Josef) identyfikuje cechę charakterystyczną "koguta przepasującego biodra" w Przysłów 30, 31 jako "uczciwość ich zachowania i ich sukces" wskazując na duchowy cel religijnego naczynia w ramach tej religijnej i duchowej roli, w tradycjach judaistyczno-chrześcijańskich. Hebrajski termin zarzir, który dosłownie oznacza "przepasany"; "to, co jest przepasane w biodrach" (BDB 267 s.v.), jest rozpoznawany w targumach oraz w językach chaldejskim, syryjskim, arabskim, Septuagincie i Wulgacie, przy czym wszystkie odnoszą się do walczącego koguta jako religijnego naczynia.

=== Kogut w Nowym Testamencie ===

W Piśmie Świętym kogut występuje w zdarzeniu zaparcia się świętego Piotra, które wcześniej zapowiedział Chrystus.
Ewangelia Mateusza opisuje to wydarzenie w następujący sposób:

Po chwili ci, którzy tam stali, podeszli i rzekli do Piotra: «Na pewno i ty jesteś jednym z nich, bo i twoja mowa cię zdradza». Wtedy począł się zaklinać i przysięgać: «Nie znam tego Człowieka». I w tej chwili kogut zapiał. Wspomniał Piotr na słowo Jezusa, który mu powiedział: «Zanim kogut zapieje, trzy razy się Mnie wyprzesz». Wyszedł na zewnątrz i gorzko zapłakał(Mt 26,73-75)
Wcześniej, kiedy Jezus przepowiedział zaparcie się jego ucznia, wspomniał o kogucie:

Jezus mu rzekł: «Zaprawdę, powiadam ci: Jeszcze tej nocy, zanim kogut zapieje, trzy razy się Mnie wyprzesz» (Mt 26, 34)
Według Ewangelii Marka:

Lecz on począł się zaklinać i przysięgać: «Nie znam tego człowieka, o którym mówicie». I w tej chwili kogut powtórnie zapiał. Wspomniał Piotr na słowa, które mu powiedział Jezus: «Pierwej, nim kogut dwa razy zapieje, trzy razy Mnie się wyprzesz». I wybuchnął płaczem. (Mk 14, 71-72)
W Ewangelii Łukasza Jezus powiedział Piotrowi:

«Powiadam ci, Piotrze, nie zapieje dziś kogut, a ty trzy razy wyprzesz się tego, że Mnie znasz». (Łk 22, 34)
Piotr zaś rzekł: «Człowieku, nie wiem, co mówisz». I w tej chwili, gdy on jeszcze mówił, kogut zapiał. A Pan obrócił się i spojrzał na Piotra. Wspomniał Piotr na słowo Pana, jak mu powiedział: «Dziś, zanim kogut zapieje, trzy razy się Mnie wyprzesz». Wyszedł na zewnątrz i gorzko zapłakał. (Łk 22, 60-62)
Ponadto w Ewangelii Jana można przeczytać:

Jeden ze sług arcykapłana, krewny tego, któremu Piotr odciął ucho, rzekł: «Czyż nie ciebie widziałem razem z Nim w ogrodzie?» Piotr znowu zaprzeczył i natychmiast kogut zapiał (J 18, 27)
Kogut nie tylko odnosi się do biblijnego zaparcia się apostoła, lecz także przypomina wiernym o modlitwie i nawróceniu się. Będący uosobieniem początku dnia kogut także symbolizuje Zmartwychwstanie Pańskie oraz Jego ponowne przyjście w dniu Sądu Ostatecznego.

=== Islam ===
Zrozumienie boskiego duchowego obdarowania koguta w islamie może być potwierdzone słowami Mahometa, proroka tej religii abrahamowej, zawartymi w jednej z sześciu kanonicznych kolekcji hadisów sunnickiego islamu. Stwierdził, że "gdy usłyszysz pianie kogutów, proś Boga o błogosławieństwo, ponieważ zobaczyły anioła".

=== Shintō ===

Wiele przedstawień kogutów można znaleźć wokół świątyń shintoistycznych, gdyż kogut jest kojarzony z boginią słońca Amaterasu. Po tym, gdy Amaterasu ukryła się w jaskini, na całym świecie zapanowała ciemność i uaktywniły się złe moce. Zaniepokojone bóstwa udały się w pobliże jaskini, w której ukryła się bogini słońca, do miejsca zwanego Amenokawara, i zaczęły debatować nad sposobem nakłonienia bogini do powrotu. Aby wywabić ją z jaskini, inni bogowie próbowali wielu sposobów. Zorganizowali także głośną imprezę taneczną, ale ponieważ nie przyniosło to skutku, usadowiono na żerdzi przed jaskinią koguta. Zmuszono go następnie do piania, aby Amaterasu myślała, że nadchodzi świt bez jej udziału. Pomysł zdał egzamin: bogini wyszła na zewnątrz, jaskinię zamknięto za nią, a świat odzyskał światło. Zwróciły się one o pomoc do syna Takamimusubiego – boga Omoikane, który doradził, aby sprowadzić z Krainy Wiecznotrwałości koguty, które swym pianiem co rano wzywały słońce

Również pochodzenie Torii wywodzi się od koguciej grzędy. Na temat pochodzenia bramy, jak i słowa torii (dosł. „są ptaki”, ale prawdopodobnie są to ateji, znaki do zapisu fonetycznego) istnieje wiele teorii, ale żadna nie uzyskała formalnej akceptacji. Najczęściej za wyjaśnienie również służy przytoczony wyżej mit o Ama-no-iwato („Brama Niebiańskiej Jaskini Skalnej”).
Wiele świątyń Shinto w całym kraju organizuje 11 i 23 listopada „święto koguta” (Tori-no-Ichi), aby życzyć powodzenia i pomyślności w biznesie. Festiwal odbywa się w rejonie Asakusa od okresu Edo w świątyni Ōtori i świątyni Chōkokuji. Święto odbywa się od północy do północy z kumade (grabiami ozdobionymi złotem i srebrem) sprzedawanymi przez żywych sprzedawców w świątyni i kompleksie świątynnym.

== Kogut w symbolice różnych kultur ==

=== Kultury starożytne ===
Obraz koguta w symbolice formował się dzięki naturalnym zachowaniom tych ptaków oraz na podstawie przypisywanych im cech. W symbolice starożytnej pojawił się już w Babilonii. Indoariowie uznawali koguty za ptaki nieczyste i kojarzyli z Jamą. W różnych mitologiach kogut budził bogów i sprowadzał słońce, jak na przykład Gullinkambi z mitologii nordyckiej.
W greckiej Tanagrze urządzano walki kogutów. Mitycznego króla Krety Idomeneusa przedstawiano z godłem koguta na tarczy, a godłem (epizemą) Protesilaosa miał być koń z głową koguta.
Był on również atrybutem syna Ahuramazdy – Sraoszy. Stanowił też symbol wojowniczości.
Związek z kogutem jako symbolem płodności ma angielskie słowo cock, które może oznaczać zarówno członka (potocznie), jak i koguta; prawdopodobnie również rosyjskie kocz lub koć, koćet (кочет).

=== Starożytna Grecja i Rzym ===

W greckim micie o Alektryonie tytułowy bohater został zamieniony w koguta. Był on stróżem Aresa i Afrodyty podczas ich zbliżeń, ponieważ obawiali się, że po nadejściu dnia Helios doniesie o nich Hefajstosowi. Gdy Alektryon zaspał, za karę został przez Aresa zamieniony w koguta. Kogut jest tu symbolem czujności i punktualności. W starożytnej Grecji stanowił również symbol męskiej witalności. Jest także atrybutem Merkurego, opiekuna handlu. Poświęcony był bóstwom słonecznym, Mitrze i Apollinowi. Koguta w późniejszym czasie połączono również z ogniem i błyskawicą; w Aweście ptak ten jest atrybutem boga ognia, Ormuzda.
W starożytnej Grecji ofiarę z białego koguta składano podczas ceremonii uśmierzania wiatrów i szkwałów, zaś czarnego – przy odpędzaniu burzy. Pióra, grzebień, kości i wnętrzności ofiarowano bóstwom urodzaju i płodności. Jąder koguta w starożytnym Rzymie używano jako środka mającego wzmagać doznania seksualne.
Swoim pianiem kogut miał również odstraszać demony czy złe moce. W starożytnej Grecji miał on przeganiać Hekate, boginię ciemności.
Kogut służył również do odprawiania wróżb, szczególnie dla wojska, o czym wspominał już Pliniusz Starszy. Jeżeli np. wyszedł rano z kurnika i nie jadł, miało to zwiastować klęskę w konflikcie zbrojnym.

=== Chiny ===
Kogut służył również jako zwierzę ofiarne. W Chinach przy niektórych obrzędach inicjacyjnych składano ofiary z białych kogutów, na znak zakończenia życia i rozpoczęcia nowego. W Chinach biały kogut miał strzec przed złymi duchami i symbolizował czystość nowego życia. Karmazynowy strzegł przed ogniem i pożarem. Według Słowian bałkańskich szpony koguta miały chronić przez nieczystymi mocami; noszono je przy sobie lub wieszano nad kołyską niemowlęcia. Do nowego domu wpuszczano najpierw koguta, aby przegonił złe duchy. Ptaka utożsamiano z opiekunem domu, a niekiedy duchem przodka – być może z tego powodu umieszczano drewniane lub żelazne koguciki na szczytach domów.

=== Europa ===
W chrześcijańskiej Europie kojarzono koguta z czarną magią – kropieniem, kąpaniem się i mazaniem krwią tegoż ptaka. Postać czarnego koguta miały przybierać potępione dusze, strachy i demony. Wielki, czarny kogut miał służyć za wierzchowca diabłom, czarownicom i czarodziejom. Miał przeganiać swój kulturowy odpowiednik - diabła. Wierzono również, że odstraszał upiory, czarownice i diabły. Obszar, w którym można było dosłyszeć pianie koguta, uważano za bezpieczny. Z jaja starego koguta miał wykluwać się bazyliszek.
Istnieje motyw podróży na kogucie, jak podróżowali doktor Faust i Twardowski (Zapiał przed samym domem. Trzeba z tym się zgodzić: Lepiej jeździć kogutem niż piechotą chodzić).
Kogut jako stworzenie wróżebne znany był także Litwinom.
W średniowieczu był uważany za symbol nadziei i wiary.

Kogut jest symbolem narodowym kilku krajów europejskich. W renesansie zaczęto kojarzyć koguta z formującym się narodem francuskim. Podczas rewolucji francuskiej stał się symbolem narodowym Francji (zobacz kogut galijski). Pojawił się m.in. na jednej z monet écu, wizerunek umieszczano również na czapkach frygijskich. Napoleon Bonaparte uznał jednak orła za emblemat cesarstwa. Następnie kogut został ponownie uznany za symbol narodu francuskiego w trakcie rewolucji lipcowej (1830). W okresie III Republiki Francuskiej usadowiono na bramie Pałacu Elizejskiego koguta. W trakcie I wojny światowej kogut stał się symbolem walki z Prusami, reprezentowanymi przez orła. Dzięki m.in. rysunkom satyrycznym używającym symbolu koguta stał się on znany również za granicą. Obecnie kogut galijski jest nieoficjalnym, jednak rozpoznawalnym symbolem Francji. Kogut zawarty jest również w logo Le Coq Sportif, francuskiej firmy produkującej odzież sportową. Pierwsze logo zaprojektowano w 1948 (historia firmy sięga jednak dalej) i najpierw znajdował się w nim jedynie wizerunek głowy koguta. Z czasem w logo pojawił się cały kogut, w obrysie trójkąta lub bez. Najnowsza (stan w 2016) wersja logo pochodzi z 2012 i zawiera jedynie wizerunek koguta.
Kogut z Barcelos, dzięki średniowiecznej legendzie, stanowi nieoficjalny symbol Portugalii. Legenda opowiada o pielgrzymie, którego oskarżono i skazano na powieszenie. Usiłował przekonać sędziego, który akurat wydawał ucztę, by darował mu życie. Uważał, że jego niewinność jest tak pewna, jak to, że kogut podany jako posiłek zapieje. Po powieszeniu pielgrzyma kogut istotnie ożył i zapiał.
Kogut trzymający topór jest godłem herbu Kenii. Czerwony kogut jest symbolem Walonii.

=== Polska ===

W polskiej kulturze był to symbol płodności. W pochodzie dożynkowym na przedzie szły kobiety z wiankami i przytwierdzonymi doń kogutami. Kogut piejący miał zwiastować urodzaj, zaś kogut próbujący uciec i odmawiający ziarna miał zapowiadać nieurodzaj i szkody w gospodarstwie. W Polsce istniał również zwyczaj chodzenia z kogutkiem („kurem dyngusowym”); obchodzono zwłaszcza domy młodych dziewcząt. Kawalerowie, zamiast nieść kurka, mogli również przebrać się za koguta. Na weselnych korowajach umieszczano kogutki z ciasta lub znamiona wyobrażające te ptaki. Na przyjęciach weselnych podawano rosół z koguta lub pieczeń z niego, która miała wzmagać potencję. Koguta wkładano również pod łoże małżeńskie. W kulturze słowiańskiej chowano niekiedy koguta pod fundamentami, aby strzec domu przez złymi mocami. Podobnie można wyjaśnić umieszczanie kogutów na dzwonnicach. Kogut miał również sprzyjać wzrostowi zbóż.
Według górali, pianiem zwiastował szczęśliwą podróż. Pianie koguta w progu zapowiadało nadejście gości, ale pianie trzykrotne już śmierć lub pożar. Na przykład w Małopolsce wierzono, że długotrwałe pianie kury (zwłaszcza czarnej) albo koguta uprzedza o śmierci. Kogut czerwony symbolizował pożar, a wyrażenie „puścić koguta (kura)” oznaczało podpalenie. Wierzono również, że sen o kogucie zwiastuje narodzenie się chłopca. Długotrwałe pianie miało oznaczać deszcz. Według przysłowia „kogut pieje na grzędzie, jak było, tak będzie”, miał on zapowiadać utrzymanie się pogody; powiedzenie było popularne m.in. w okolicach Tarnobrzega i Andrychowa. Na Śląsku wierzono, że kogut piejący podczas spacerowania zapowiada słoneczną pogodę. W okolicach m.in. Łańcuta, Bochni i Wieliczki sądzono, że tarzanie się w piasku kur i kogutów zapowiada zmianę ciśnienia i nadejście deszczu lub mrozu. Ignacy Krasicki w bajce Kogut przypisywał również i nieprzychylną pogodę temu ptakowi:

Na odgłos piania koguta miały uciekać wszelkie złe duchy, strachy i upiory. Znalazło to odbicie w powiedzeniach „Pokusy władzy nie mają, gdy już koguty śpiewają” oraz „Kiedy kur pieje, diabeł truchleje”. W Dziadach (cz. II) Mickiewicz wspomniał:

Poeta wspomina koguta jako symbolizujące koniec obrzędów również i w części III Dziadów:

Pianie koguta symbolizuje również upływające godziny w Dziadach części IV, podczas rozmowy Gustawa z Księdzem. W tradycji ludowej kogut piał trzy razy od północy do wschodu słońca, w ten sposób odmierzano czas (od wieczora do koguta, od koguta do światła).
O znaczeniu koguta szerzej wypowiedział się barokowy poeta Daniel Naborowski:

Kogut był popularnym symbolem zwierzęcym w polskim zdobnictwie ludowym. Znajdował się np. na haftach, oszywkach, misach, kapliczkach, krzyżach, dachach, wycinankach – opoczyńskich, rawskich, kurpiowskich i łowickich. Na wiatrowskazach również umieszczano koguta. Stąd powiedzenie o osobie ze zmiennymi poglądami – „obraca się jak kurek na wietrze”. Taki kurek, oprócz wskazywania wiatru, miał również przypominać o porannej modlitwie – Czemu kurka stawiają na kościelnej bani? Żeby ludzi do modlitw budził jak najraniej (Wacław Potocki, XVII w.). Motyw składania koguta w ofierze zachował się w ludowych zwyczajach – kaszubskim ścinaniu kani oraz dożynkowym, wielkopolskim biciu kokota.
Zarówno w Polsce, jak i innych krajach do XVIII wieku popularne były walki kogutów. Na Śląsku miały miejsce jeszcze w XIX wieku. Przeważnie odbywały się 16 października, w dniu św. Gawła. Być może stąd wzięły się powiedzenia „butny (bitny) jak kogut” i „skaczą jak dwa koguty”.

== Kogut w sztuce ==

W sztuce antycznej kogut symbolizował walkę i waleczność. W tym kontekście często towarzyszy wizerunkom Pallas Ateny.
W buddyzmie przedstawienie koguta (wraz z wężem i świnią) umieszczane jest w centrum koła życia.
W sztuce chrześcijańskiej kogut był łączony z symboliką Pasji Chrystusa stanowiąc jeden z elementów Arma Christi – narzędzi Męki Pańskiej. Wizerunek koguta towarzyszy również scenom Narodzin Jezusa lub Pokłonu Pasterzy.
Kogut jest atrybutem Apolla, Eskulapa, Merkurego, Marsa, w chrześcijaństwie – św. Piotra Apostoła, św. Wita oraz św. Otylii.
Wizerunek koguta - symbol czujnego ptaka, mającego jako pierwszy oznajmić ponowne nadejście Chrystusa, umieszczany był od IX w. w szczytach wież kościelnych (często w kościołach pod wezwaniem św. Piotra); występuje też jako zwieńczenie (zamiast krzyża) wież kościołów protestanckich. Według Honoriusza z Autun kogut ten miał zachęcać do modlitwy wczesnym rankiem. Umieszczanie kurka na dachu miało również chronić domostwo przed demonami, gradem i piorunami. Kogut na dachu był także symbolem strażnika ostrzegającego przez zagrożeniem.

== Kogut w alchemii ==
Kogut w alchemii był symbolem rtęci. Miał sobą przedstawiać również trzy fazy tworzenia się dzieła z materii (symbolizowały to czerwony grzebień, białe pióra i czarne nogi).
Przedstawienie koguta, jako zwierzęcia mającego zdolność odstraszania złych mocy, umieszczane było na amuletach.

== W medycynie ludowej ==
Symboliczne znaczenie koguta miało swój wyraz również w medycynie ludowej. Szczególną rolę odgrywała jego krew. W okolicach Podlasia dziecko cierpiące z powodu konwulsji nacierano krwią czarnego, żywcem rozdartego koguta. Według jednej z relacji, matce dziecka dotkniętego pląsawicą Sydehmana (dawniej – chorobą św. Wita) znachorka poleciła poobcinanie nóg czarnemu kogutowi. Kurzą ślepotę leczono wątrobą z koguta. Pióra, wnętrzności i krew tych ptaków wykorzystywano przy odczynianiu uroków, leczeniu padaczki, napadów szału, chorób skórnych oraz puchliny wodnej (m.in. na Podlasiu, Polesiu i w Małopolsce). Głowę, a szczególnie grzebień, uważano za afrodyzjak. W Anglii zakopywano czarnego koguta, by „przenieść” chorobę umysłową z człowieka na zwierzę. W Szwajcarii, Czechach i Rosji na ząbkowanie podawano dzieciom krew z koguciego grzebienia. W Niemczech na dolegliwości serca zalecano mieszaninę odchodów kogucich i wina. Wśród Słowian południowych na zmiany skórne, zwane kurzajkami lub kurejkami, stosowano okład z oczu koguta. W kulturze ludowej stosowano niekiedy ekskrementy zwierzęce, aby przywrócić sprawność organom – wierzono, że skutecznym lekarstwem może być to, co w człowieku budzi zwykle odrazę. Stosowano (autorka nie wspomina, w jakim regionie) kogucie odchody wymieszane z odchodami cielnych krów – okładano nimi okolice intymne kobiet, aby przywrócić płodność. Oziębłość seksualną kobiet miano dawniej w Niemczech leczyć mieszanką kogucich odchodów i wina. Również w Niemczech wierzono, że na choroby oczu pomaga krew gołębia – za to jego odpowiednik w starożytnej Grecji stanowił właśnie kogut. W świątyni Eskulapa w Rzymie wyryto na marmurowej tablicy inskrypcję:

== Zobacz też ==

Kur (herb szlachecki)
Kogut na podwórku i kogut na dachu (baśń Andersena)

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
Zespół biblistów polskich: Biblia Tysiąclecia. Wyd. III. Poznań, Warszawa: 1980.
Tim Hegg: The Chronology of the Crucifixion – A Comparison of the Gospel Accounts. Torah Resource, 2009.

== Linki zewnętrzne ==
projektŚWIAT: Historia czarnego koguta, który stał się symbolem Portugalii 24 grudnia 2014.


Kokopelli

Kokopelli (Kokopele) – stare bóstwo falliczne związane z bóstwami płodności, u Indian Pueblo żyjących na terenie Arizony i Nowego Meksyku, jeden z kaczynów Hopi.
U Indian Hohokam i Hopi występuje pod postacią męską jako Kokopeltiyo i postacią żeńską jako Kokopelmana. Atrybutem postaci męskiej (także postaci głównej) był flet. Tradycyjnie postać męska była przedstawiana jako flecista z ogromnym fallusem, równie ogromnym garbem i trzema sakralnymi ptasimi piórami, każde o specyficznie określonej roli i symbolice (ang.: prayer feathers), umocowanymi na głowie, jednak pod naciskiem pierwotnie hiszpańskich księży a następnie sił masowego marketingu, spopularyzowany współczesny wizerunek zatracił cechy seksualne, nawet garb, a niezrozumiane przez laików specyficznie określone pióra sakralne nabrały charakteru stylizowanych anten czy ozdobnego pióropusza.
Najbardziej znanym wyobrażeniem Kokopelli jest postać tzw. "Grającego na Flecie", który był "Tym, Który Przynosi Radość". Według jednej z legend był on tajemniczym podróżnym, który odwiedzał wioski indiańskie grając na flecie i rozsiewał dobry humor oraz szczęście swą muzyką.

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
MarjorieM. Leach MarjorieM., Uniwersalny leksykon bóstw, Andrzej MA.M. Kempiński (oprac.), PiotrP. Gąsiorowski (tłum.), RobertR. Bartołd (tłum.), Poznań: wydawnictwo Atena, 1998, ISBN 83-85414-30-4, OCLC 830309062 . Brak numerów stron w książce
Young, John V.: Kokopelli: Casanova of the Cliff Dwellers: The Hunchbacked Flute Player, wydawnictwo Filter Press, Palmer Lake, Kolorado 1990 ISBN 0-86541-026-7.
Waters, Frank: The Book of the Hopi, wydawnictwo Penguin, Nowy Jork 1977 ISBN 0-14-004527-9.


Kosowska dziewczyna

Kosowska dziewczyna, lub dziewczyna z Kosowa (serb. Косовка девојка/Kosovka devojka) – postać wywodząca się z serbskiego poematu cyklu kosowskiego pod tą samą nazwą. Stanowi również jeden z symboli związanych z mitem kosowskim, posiada odniesienia w serbskiej kulturze jako bohaterka obrazów, rzeźb i literatury.

== Poemat ==
Postać ma swoje korzenie w jednym z poematów cyklu kosowskiego – zbioru utworów opisujących wydarzenia przed i podczas bitwy na Kosowym Polu. Jest w nim przedstawiona jako młoda narzeczona walczącego w bitwie Milana Toplicy. Po zakończeniu starcia dziewczyna, niosąc chleb oraz dzbany z wodą i winem, udaje się na pobojowisko – tam karmi i opatruje rannych, jednocześnie szukając swojego narzeczonego. Rozmawia także z chorążym z armii Łazarza, Pavlem Orloviciem. Ten powiadamia ją o losie Milana, który wraz ze swoimi braćmi, Milošem Obiliciem i Ivanem Kosančiciem, walczył i poległ w bitwie.

== Inne przedstawienia ==
Najsłynniejszym dziełem nawiązującym do postaci kosowskiej dziewczyny jest realistyczny obraz olejny Uroša Predicia, tworzony w latach 1914–1919. Płótno nawiązuje do sceny z poematu, przedstawiając kobietę dającą pić rannemu żołnierzowi na pobojowisku. Znajdującego się na pierwszym planie mężczyznę często utożsamia się z postacią chorążego Pavle Orlovicia. Do innych przedstawień motywu kosowskiej dziewczyny należą m.in. obraz chorwackiego artysty Mirka Rački oraz marmurowa rzeźba Ivana Meštrovicia z 1909 roku. Jej wizerunek (na podstawie obrazu Predicia) wykorzystał również jugosłowiański zespół Bijelo dugme jako okładkę płyty pt. Bijelo dugme z 1984 roku. Jeden z oddziałów Obrony Narodowej Jugosławii w Antofagascie (złożony głównie z Chorwatów) nosił imię kosovkej devojki. Ustanowiony podczas I wojny bałkańskiej Medal Serbskiego Czerwonego Krzyża, posiadał na rewersie podobiznę postaci kosowskiej dziewczyny, wzorowaną na obrazie Predicia.

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
Roman Zmorski: Bój na Kosowem polu (Lazarica): pieśni narodowe serbskie. Warszawa; Kraków: Wydawnictwo Ultima Thule; S. A. Krzyżanowski, 1913, s. 58–66.
Moises Llorden Miñambres, Fernando Devoto: Acerca de las migraciones centroeuropeas y mediterráneas a Iberoamérica: aspectos sociales y culturales. Oviedo: Universidad de Oviedo, 1995, s. 89–91. ISBN 84-7468-867-1.

== Linki zewnętrzne ==
Kosowska dziewczyna. rastko.rs. [dostęp 2017-06-03]. (pol.). – utwór w tłumaczeniu Izydora Kopernickiego


Kościotrup (symbol)

Kościotrup (szkielet) – w kulturze symbol śmierci, duszy pokutującej, zmartwychwstania.
W Starożytnej Grecji (Antiochia) kościotrup siedzący z głową podpartą na ręku uwieczniony na antycznej mozaice doradzał: "Uśmiechnij się i ciesz się życiem".
W Starożytnym Egipcie do wyżyn kunsztu dopracowano sztukę preparacji całych szkieletów zmarłych oraz ich mumifikację. Podczas odświętnych biesiad obnoszono wśród ucztujących małą drewnianą figurę kościotrupa w trumnie mówiąc: "Patrz na niego, pij i ciesz się. Taki będziesz po śmierci" (Herodot, Dzieje).
U dawnych plemion słowiańskich zawieszano szkielety zwierząt ofiarnych na gałęziach drzew w świętych gajach.
W średniowieczu kościotrup z klepsydrą i sierpem lub kosą symbolizował przemijanie czasu i śmierć. W ikonografii kościotrup pojawiający się na uczcie stanowił napomnienie o śmierci wobec radosnej, hucznej zabawy.
Kościotrupy były nieodłącznym elementem Tańca szkieletów zwanego Dance macabre. Łącząc się w tanecznym kole nawiązywały do pogańskich rytuałów pogrzebowych. Na przemian z ludźmi różnych stanów i płci tańczyły szkielety. Innym wariantem występującym w dawnej ikonografii były tańczące pary złożone z człowieka i kościotrupa (śmierci).
W Niemczech i we Francji powstało wiele obrazów z wizerunkami kościotrupów toczonych przez robactwo. W XVII w. kościotrupy pojawiają się na grobowcach, a także w wystroju wnętrz domów mieszkalnych. Czaszka przypominała o śmierci swym memento mori. Stawiano ją do XIX wieku w domach - ku przestrodze. Czaszki stawiane na biurkach, w miejscu pracy, przypominały codziennie o przemijaniu.

== Zobacz też ==
Śmierć (personifikacja)

== Przypisy ==


Kruk i wrona w kulturze

== Etymologia ==
Kruk i wrona, ptaki należące wspólnie z gawronem do rodzaju Corvus, mają w kulturach europejskich bardzo zbliżoną symbolikę i znaczenie. Materiał językowy wskazuje na dawne przesunięcia semantyczne ich nazw (porównaj ros. ворон i chorw. gavran na określenie kruka), jak również na istnienie utrwalonych, zbiorczych określeń tych ptaków, na przykład ang. crow (kruk, wrona; obok raven – kruk), niem. Krähe (wrona, gawron). Świadczy to o łączeniu ptaków z rodzaju Corvus w jedną kategorię semantyczną, niekiedy nie dzieloną na gruncie języka i kultury na mniejsze jednostki.
Europejskie nazewnictwo tych ptaków opiera się na dźwiękonaśladowczych nazwach rodzajowych, co wykazują nie tylko przyjęte nazwy współczesne (na przykład szw. kråka czy nid. kraai dla wrony), lecz i odwołanie się do starszej etymologii europejskiej, gdzie ujawniają się liczne zapożyczenia. Uderzające jest pokrewieństwo pomiędzy starosłowiańską krâja i starowysokoniemiecką krâwa (wrona). Z kolei starowysokoniemiecki hraban (kruk), z omylnym odbiciem w czeskim havran (gawron), wskazuje na pochodzenie z tego samego indoeuropejskiego źródła, co anglosaski hrǽfn i islandzki (staronordycki) hrafn na oznaczenie kruka. Co więcej, w prastarej literaturze słowa te występują jako tak zwany kenning – poetyckie omówienie używane dla pojęć bitwy-rzezi i rozlewu krwi.

== Symbolika mitologiczna ==
Symbolika kruka i wrony w kulturach europejskich nierozerwalnie łączy się ze śmiercią i wojną, a także z chorobami (zarazą) – kruki i wrony ciągnęły bowiem za maszerującym wojskiem i żywiły się ciałami poległych. W Szwecji tradycja ludowa zwykła uważać je za duchy zamordowanych. Zdaniem Claude’a Lévi-Straussa kruk zyskał status mityczny będąc swoistym pośrednikiem między życiem i śmiercią.

W mitologii celtyckiej kruk zwykle zwiastował nieszczęście – łączony był z Branem Błogosławionym, walijskim herosem związanym z zaświatami, a także z iryjskimi boginiami pola bitwy i wojny – Badb i Morrigan. Nawet w kalendarzu Babilończyków pod znakiem kruka stał przynoszący nieszczęście miesiąc przestępny, czyli trzynasty w roku. Podobne skojarzenia ujemne niekiedy do dziś przetrwały w niektórych językach – na przykład w niemieckim takie określenia, jak Rabeneltern czy Rabenmutter (wyrodni rodzice/matka), oparte na niesłusznym przekonaniu o okrucieństwie kruków jako rodziców porzucających swe młode.
Niezależnie od tych negatywnych konotacji wcześnie dostrzeżono także inteligencję kruka i wrony, skutkiem czego w wielu kulturach ptaki te pełniły rolę posłańców (zarówno dobrych jak i złych wieści) bądź wróżyły na przykład rozstrzygnięcie bitwy. W mitologii nordyckiej dwa kruki o imionach Myśl i Pamięć (Hugin i Munin) były atrybutami Odyna (Wotana). Kruk siedzący mu na ramieniu codziennie przynosił bogu wiadomości o świecie.
Z kolei w mitologii słowiańskiej wele (dusze zmarłych) jesienią i zimą przy pomocy kruków (a wiosną i latem przy pomocy bocianów i lelków) trafiały z tak zwanego Wyraju na ziemię i wstępowały do łon kobiet. Mianem „kruka” w słowiańskim systemie liczenia określano też oktylion. Wronie częstokroć przypisywano dar wróżenia, usiłując odgadywać sens jej krakania.

== W tradycji judeo-chrześcijańskiej ==
Kruk (hebr. עורב orev) jest pierwszym ptakiem wymienionym w Biblii (Księga Rodzaju 8,6). Imię takie („totemiczne”) nosi jeden z wodzów Madianitów (Księga Sędziów 7,25). Jeden z psalmów życzliwie wspomina wołające o pokarm krucze pisklęta (Ps 147), wspomniane również w Księdze Hioba (38,41), zaś głodny prorok Eliasz korzysta z przynoszonego przez tego ptaka pożywienia (1 Księga Królów 17,6). W Nowym Testamencie Ewangelista Łukasz przytacza go jako przykład w dydaktycznej wypowiedzi Jezusa (Łk 12,24).
U Izraelitów, mimo jego ogólnie niekorzystnego wizerunku jako ptaka miejsc odludnych, pustynnych (Księga Izajasza 34,11), stworzenia nieczystego, żywiącego się padliną (Księga Kapłańska 11,15, Księga Powtórzonego Prawa 14,14) i wydziobującego swym ofiarom oczy (Księga Przysłów 30,17), ptak ten w pozytywnej roli pojawia się w epizodzie potopu i arki Noego, gdy został posłany dla odszukania suchego lądu, przed gołębiem. W podobnej roli inteligentny kruk występuje we wcześniejszym staromezopotamskim (babilońskim) podaniu o potopie.
Także w średniowiecznym (XIII wiek) przekazie islandzkiej Landnámabók wikiński żeglarz o symbolicznym imieniu Hrafna-Flóki używa kruków jako przewodników w drodze z Wysp Owczych do celu.

Wczesne chrześcijaństwo przejęło jednak z judaizmu ogólnie negatywny obraz kruka, widząc w nim przede wszystkim symbol śmiertelnego grzechu obżarstwa. Poza tym, jako żyjący chętnie w odosobnieniu, kruk – będący alegorią samotności z wyboru, u chrześcijan zaczął wkrótce symbolizować również odstępców i niewiernych. We wronie natomiast tradycja chrześcijańska widziała z jednej strony towarzyszkę czarownic i powiernicę diabła, z drugiej jednak – symbol wierności małżeńskiej wskutek zwyczaju tworzenia przez te ptaki dozgonnych par.
Późniejsza hagiografia chrześcijańska znacznie odmieniła tę niekorzystną symbolikę, dając jej wyraz najczęściej w różnych podaniach i żywotach świętych. W legendzie o świętym Ekspedycie kruk wciąż jeszcze jest postacią diabła odwodzącego od nawrócenia i zdeptanego jako pokusa, lecz to on uratować miał świętego Benedykta przed śmiercią, porywając mu bochenek zatrutego chleba. Podobnie jak w przypadku biblijnego proroka, kruk znosi też pokarm dla nabożnego ascety – świętego Pawła Pustelnika. Wierne kruki pełnią rolę strażników ciała świętego Wincentego, chroniąc je przed dzikimi zwierzętami, dopóki nie pogrzebią go wierni, a następnie stada ich strzegą kaplicy grobowej tego męczennika. Jako posłaniec boży kruk (lub wrona) uczestniczy też w cudzie świętego Oswalda, powodując wytryśnięcie źródła.

== Symbolika solarna i profetyczna ==

Kruk i wrona łączone były ze słońcem i proroctwami – w Grecji były atrybutami Apollina (bóstwa światła oraz pana wyroczni) i Ateny, zaś biały kruk szczególnie związany był z Heliosem. Według legendy dwa kruki wskazać miały Aleksandrowi Wielkiemu drogę do wyroczni Amona w oazie Siwa na Pustyni Libijskiej. W kulturze grecko-rzymskiej „mądrość” kruka ceniono przynajmniej od czasu powstania bajek Ezopa, co wraz ze spuścizną klasyczną przeniesione zostało nie tylko do późniejszej kultury ogólnoeuropejskiej, lecz także arabskiej.
W Persji kruk poświęcony był bogu światła i słońca – stąd rola, jaką później u Rzymian odgrywał w ikonografii kultu Mitry (wyobrażenia na stelach) i w jego misteriach (gdzie miano „kruka” nosił pierwszy ze stopni wtajemniczenia). Rzymianie, którym jego krakanie przypominało łaciński wyraz cras – „jutro”, kojarzyli go ponadto z nadzieją.
Za dalekie odbicie tych antycznych konotacji można uważać łączenie wrony z procesem (przemianą) przebycia niebezpiecznej ciemności i odrodzeniem w nowej postaci, jakie znajdujemy w znacznie późniejszej metaforyce alchemicznej.

== W kulturach pozaeuropejskich ==

Solarna symbolika kruka i wrony rozpowszechniona jest jednak także w innych częściach świata – w Chinach trójnożna wrona lub kruk, wsparte na dysku słonecznym, były symbolem władzy cesarskiej i miłości rodzinnej. W Japonii kruk (zwłaszcza czerwony) występuje jako symbol słońca i posłaniec bogów. Również u części plemion Ameryki Północnej ptaki te czczone były jako bóstwa słoneczne. W Indiach wrony towarzyszą bogini Kali.
Odrębny obraz kulturowy kruka i wrony wykształcił się w jeszcze innych kulturach pozaeuropejskich. Kruk (będący synonimem mądrości) jest centralną postacią mitologii Inuitów (Eskimosów) – tak samo zresztą jak większości Paleoazjatów (Czukczów, Koriaków i innych) i Indian. Według ich wyobrażeń brał on udział w stworzeniu świata i obdarzony był siłą nadprzyrodzoną oraz zdolnościami magicznymi; zapewne dlatego uznany jest symbolicznym ptakiem kanadyjskiego Terytorium Jukonu. Niekiedy jednak kruk występuje w eskimoskich bajkach jako postać będąca przedmiotem kpin – naiwna, głupia i śmieszna; ale podobnie negatywną rolę odgrywa też w bajkach zachodnioafrykańskich. Również wrona amerykańska, znana kulturom Ameryki Północnej jako ptak żywiący się głównie zbożem i owadami, uzyskała pozytywne konotacje – na przykład w religii Indian Nawaho czczona jest jako opiekun zwierzyny łownej, a w mitach Indian Tlingit jako założyciel cywilizacji.

	Kruk w kulturze europejskiej

== Zobacz też ==
gołąb w kulturze i wierzeniach
Poznańska legenda o Królu Kruków

== Uwagi ==

== Bibliografia ==
Władysław Kopaliński: Słownik mitów i tradycji kultury, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1985, s. 549.
Leksykon symboli [wydawnictwa] Herder, Dom Wydawniczy tCHu, Warszawa 2009, s. 136, 339.
JackJ. Tresidder JackJ., Słownik symboli, BożennaB. Stokłosa (tłum.), Warszawa: Wydawnictwo RM, 2005, s. 98, 246, ISBN 83-7243-477-8, OCLC 749790287 .
Manfred Lurker: Słownik obrazów i symboli biblijnych, Pallotinum, Poznań 1989, s. 100.
Jerzy Gąssowski: Mitologia Celtów, Wydawnictwo Artystyczne i Filmowe, Warszawa 1987.
Aleksander Gieysztor: Mitologia Słowian, Wydawnictwo Artystyczne i Filmowe, Warszawa 1982.
Kazimierz Moszyński: Kultura ludowa Słowian, część 2. Zeszyt 1 (1934), Kraków 1934.
Alfred Brehm: Życie zwierząt – Ptaki, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1962, s. 488-490.
Duden – Etymologie. Herkunftswörterbuch der deutschen Sprache, Dudenverlag, Mannheim 1963.
Bibel-Lexikon (pod redakcją H. Haaga), St. Benno-Verlag, Leipzig 1970.
Gerhard J. Bellinger: Knaurs Lexikon der Mythologie, Knaur Verlag, München 1999, ISBN 3-8289-4154-0.


Kwinkunks

Kwinkunks (łac. quincunx – quinque + uncia, „pięć dwunastych”) – pięcioelementowy wzór geometryczny, spotykany m.in. na kartach do gry, kościach do gry i kostkach domina, składający się z czterech elementów w czterech rogach czworokąta i jednego pośrodku pomiędzy nimi.

Nazwa wywodzi się z nazwy rzymskiej monety quincunx równej 5/12 asa; monety te zazwyczaj miały na swej powierzchni – jako oznaczenie nominału – pięć kropek, choć niekoniecznie w regularnym układzie geometrycznym takim, jak dziś jest on rozumiany.
Również żołnierzy rzymskich legionów w natarciu ustawiano tak, że tworzyli trzy naprzemienne szeregi, w których wyróżnić można geometryczny układ kwinkunksów; wzór ten stosowany bywa także m.in. przy organizacji sadów (szczególnie francuskich) oraz w architekturze.
We współczesnej grafice komputerowej wzorzec kwinkunks służy jako narzędzie do wygładzenia krawędzi obiektów (antyaliasingu). Próbki elementów obrazu pobrane w pięciu sąsiadujących ze sobą punktach układających się we wzór kwinkunksa służą do określania parametrów wyświetlanego piksela. Każda próbka jest równocześnie elementem kwinuksów służących do zdefiniowania parametrów również pikseli sąsiednich, toteż do redukcji aliasingu obrazu potrzebnych jest dwa razy więcej próbek, niż wynikowa liczba pikseli.
Pojęcie kwinkunks w astronomii i astrologii – czasem pod nazwą inconjunct – oznacza kąt równy  5/12 kąta pełnego (5/12×360°=150°).

Geometria  kwinkunksa użyta także została w 1879 przez Charlesa S. Peirce’a w odwzorowaniu kartograficznym. W odwzorowaniu tym – rzadko stosowanym – jeden z biegunów kuli umieszczony jest pośrodku kwadratu, natomiast przeciwległy – odwzorowywany jest równocześnie w czterech jego narożach. Ze względu na realia rozkładu lądów na ziemskim globie odwzorowanie to przydatne może być szczególnie wówczas, gdy biegun północny odwzorowywany jest na centrum kwadratu kwinkunksa, choć wariant ten „rozrywa” okolice bieguna południowego, w tym ląd Antarktydy na cztery części w cztery naroża kwadratu.

== Bibliografia ==
sir Thomas Browne; „The Garden of Cyrus”, 1658
Charles Palliser „The Quincunx” (ISBN 0-345-37113-5), 1989


Labirynt

Labirynt (gr. λαβύρινθος labýrinthos) – budowla odznaczająca się bardzo zawiłym układem dużej liczby pomieszczeń i łączących je krętych ciągów korytarzy, co utrudniało niepowołanym osobom dostęp do usytuowanego zwykle centralnie, strzeżonego pomieszczenia (np. grobowca, skarbca).

== Zastosowanie ==
Używany jest czasami w matematyce i w logice. Słowo labirynt jest niegreckiego pochodzenia, uważa się, że pochodzi od przedgreckiego (lidyjskiego) słowa labrys, które oznaczało obusieczny topór.
Labirynt znany jest od czasów starożytnych: stosowano go w starożytnej Mezopotamii i starożytnym Egipcie (stosowany był w królewskich grobowcach). W sztuce greckiej i rzymskiej wyobrażenia labiryntu występowały często w malarstwie wazowym, na mozaikach, monetach jako skomplikowane figury geometryczne o układzie centralnym. Z mitologii znany jest labirynt kreteński. Został zbudowany przez Dedala i znajdował się w pałacu w Knossos, na Krecie. W nim, według greckiego mitu, uwięziony był potwór Minotaur. Labrysy (topory) do obrony przed Minotaurem, miały się jakoby znajdować w komnacie króla Minosa – stąd tę komnatę, a także cały pałac, nazwano labyrinthos.
Jako figura geometryczna o skomplikowanym, najczęściej spiralnym lub meandrowym rysunku, układana była z płyt w posadzce nawy głównej w średniowiecznych gotyckich katedrach. Labirynty z XII i XIII wieku można zobaczyć np. w katedrze w Chartres i katedrze w Amiens – w północnej Francji oraz w Sienie we Włoszech. Przebycie tych labiryntów na kolanach, odmawiając modlitwy, zastępowało odbycie pielgrzymki do odległego kraju.
Labirynty stosowano także w parkach, ogrodach, a także współcześnie stosuje się na polach jako atrakcję turystyczną. Najbardziej znane labirynty polowe tworzone są z kukurydzy. Jest ona wystarczająco wysoka, aby ukryć kręte ścieżki.
Jeżeli wszystkie ściany labiryntu są ze sobą połączone, wystarczy cały czas trzymać się wyłącznie strony lewej lub wyłącznie strony prawej. Wtedy prędzej czy później wyjdzie się z labiryntu.
Labirynt może być unikursalny, tzn. taki który ma tylko jedno wejście i wyjście i jedną drogę między nimi. Drugim rodzajem jest labirynt nieunikursalny, inaczej zawiły – w którym może występować wiele wejść, dróg oraz ślepe uliczki. W języku angielskim określany jako „maze” w odróżnieniu od „labyrinth” oznaczającego labirynt unikursalny.

== Symbolika ==
Symbol labiryntu jest archetypem znanym na całym świecie: od Azji, przez Afrykę i Europę aż po Amerykę Płd. Początki powstawania struktury znaczeniowej symbolu sięgają czasów zamieszkiwania ludzi w jaskiniach i wiążą się z wynikającymi z tego tajemnicami, lękami, etc. Symbole labiryntu jako ryty naskalne pojawiają się w jaskiniach w okolicach Pontevedra w Hiszpanii (datowane na okres 900–500 p.n.e.) i w Val Camonica we Włoszech (750–550 p.n.e.).

=== Znaczenie ===
Jego znaczenie jest tak samo skomplikowane jak sam wzór. Konotacje z istniejącymi labiryntami-budowlami, mającymi często charakter obronny, lub utrudniający dostęp spowodowały powstanie symboliki ochronnej – wizerunek labiryntu umieszczano na greckich domach dla zmylenia złych duchów. Najczęściej utożsamiany jest jednak z rytuałem „przejścia” czy inicjacji – symbolicznym powrotem do łona matki, „śmiercią” i odrodzeniem. W tym sensie rozumiany może być jako symbol poszukiwania duchowego centrum, dążenia do samopoznania. Do celów rytualnej inicjacji symbol labiryntu wprowadzano do wczesnych świątyń. Umieszczany na posadzce wizerunek labiryntu był częstokroć miejscem rytualnych tańców, naśladujących trasę Słońca na niebie. W symbolice katolickiej umieszczany na posadzkach średniowiecznych kościołów labirynt symbolizował „drogi prowadzące do Jerozolimy”. Najbardziej znany labirynt tego typu znajduje się w katedrze Chartres we Francji.

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
Paolo Santarcangeli, Księga labiryntu, Wiedza Powszechna 1982.
Paul de Saint-Hilaire, Tajemny świat labiryntów, Wyd. Czakra 1994.
Krzysztof Kowalski, Zygmunt Krzak, Tezeusz w labiryncie, Eneteia 2003.
Wielka Encyklopedia PWN, tom 15, Warszawa 2003.
Encyklopedia Katolicka, tom 10, Lublin 2004.
Jack Tressider, Słownik symboli, RIM, Warszawa 2005.
David Darling, Agnijo Banerjee: Jeszcze Dziwniejsza Matematyka. Gliwice: Helion, 2022. ISBN 978-83-283-8793-5.

== Linki zewnętrzne ==
Ogrody Hortulus Spectabilis z wieżą widokową i największym na świecie labiryntem grabowym
Labirynt w polu kukurydzy Swarzewo/Władysławowo


Laska Eskulapa

Laska Eskulapa (także laska Asklepiosa, łac. Aesculapius caducifer) – laska stanowiąca symbol medycyny (sztuki lekarskiej).
W XVIII-wiecznej Anglii lekarz obdarzany największym autorytetem posiadał laskę zakończoną rękojeścią ze szczerego złota. Pierwszym lekarzem, który otrzymał tę laskę był John Radcliffe. Po nim laskę tę, razem z pacjentami i prestiżem, przejął Richard Mead. W sztuce jest zwykle przedstawiana w formie prostego kija z oplatającym go wężem (ze względu na linienie – „odradzanie się” – symbolizuje ciągłą samoodnowę życia, ozdrowienie, długowieczność, uzdrawianie).
Według mitologii greckiej i mitologii rzymskiej należała do atrybutów boga lekarzy, Asklepiosa (Eskulapa).

== Zobacz też ==

kaduceusz
kielich Higiei
tyrs – laska Dionizosa (Bachusa)
wąż Eskulapa

== Uwagi ==

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
Aaron J. Atsma: Serpent-entwined Staff of Asclepius. theoi.com. [dostęp 2011-01-04]. (ang.).
Mała encyklopedia kultury antycznej. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1990, s. 90. ISBN 83-01-03529-3.

== Linki zewnętrzne ==
Michael A. Izard MD. Laska Eskulapa i Kaduceusz jako symbole medyczne. „Nowotwory - Journal of Oncology;  Historia medycyny - Historia medicinae”. 53 (3), s. 272–274, 2008.


Lauburu

Lauburu (bask. „Cztery głowy”), znana też jako baskijski krzyż i baskijska swastyka – jeden z głównych oraz najstarszych symboli baskijskich.
Lauburu symbolizuje poruszające się słońce odgrywające ważną rolę w mitologii baskijskiej, wierzono, że jako amulet ma moc odpędzania złych mocy i sprowadzania pomyślności i zdrowia.
Jest znakiem podobnym do swastyki, ale jej ramiona przypominają kształtem krople wody lub głowy (stąd nazwa). Nie jest znany sposób, w jaki pojawiła się w kulturze baskijskiej, ale najbardziej rozpowszechnione teorie mówią o niezależnym wytworzeniu tego symbolu przez Basków oraz o pochodzeniu Lauburu z Azji (miałaby trafić do Baskonii wraz z azjatyckimi protoplastami Basków) lub od ludów celtyckich. Już w starożytności była symbolem plemion baskijskich, obecnie zaś jest używana przez liczne baskijskie ugrupowania polityczne.

== Linki zewnętrzne ==

Informacje o symbolu. swastika-info.com. [zarchiwizowane z tego adresu (2007-12-27)]. (ang.)


Lilijka

Lilijka – jeden z symboli harcerstwa (skautingu).

== Pochodzenie i historia ==
Wzorowana jest na symbolu oznaczającym północ na średniowiecznych kompasach, co ma oznaczać wskazywanie właściwej drogi. Pierwotnie północ oznaczano literą T (od włoskiego tramontana – wiatr północny), ale włoski żeglarz i wynalazca Flavio Gioja, który udoskonalił budowę kompasu, zastąpił ją symbolem lilijki na cześć Karola I, w którego herbach pojawiała się lilia herbowa (Od niedawna utrzymuje się, że Flavio Gioja nigdy nie istniał i jest tylko wynikiem błędu interpunkcyjnego).
Spopularyzowana przez Roberta Baden-Powella – w 1898 wykorzystana jako odznaka dowodzonego przez niego 5 Pułku Dragonów Gwardii.
4 grudnia 1916 r. Komenda Naczelna ZHP (pismem nr L. 11.) wydała pierwszy formalny rozkaz (Instrukcja organizacyjna L. 2.) ustalający odznaki ZHP: lilijkę ze zmianą liter P.O.S. na Z.H.P. i krzyż harcerski będący odznaką stopnia wykształcenia harcerskiego (III, II i I stopień).
W 1927 na ramionach lilijki używanej przez Związek Harcerstwa Polskiego umieszczono litery ONC – oznaczające hasło filaretów – Ojczyzna, Nauka, Cnota. Były eksponowane na lilijce do 1965, kiedy na mocy nowego regulaminu zmieniono jej kształt (stał się bardziej kanciasty) i usunięto litery. Większość Drużyn Harcerskich zbojkotowała ten wzór nosząc nadal tradycyjną lilijkę, masowo produkowaną w prywatnych zakładach grawerskich. VII Zjazd ZHP w 1981 przywrócił tradycyjne oznaczenie i wygląd lilijki harcerskiej.
Prawie wszystkie pozostałe organizacje harcerskie w Polsce również używają symbolu harcerskiej lilijki. Wyjątkiem jest Stowarzyszenia Harcerstwa Katolickiego Zawisza, które używa modyfikacji tradycyjnej harcerskiej lilijki pod postacią Lilijki Zawiszackiej. Od czasu wstąpienia SHK „Zawisza” do FSE używana jest również lilijka Skautów Europy wpisana w krzyż ośmioramienny. Lilijka harcerska będąca symbolem ZHR (tradycyjna lilijka przepasana w węźle biało-czerwoną szarfą) została zaprojektowana w 1989 r. przez hm. Małgorzatę Wojtkiewicz.

== Symbolika lilijki ==
Na lilijce skautowej na płatkach znajdują się dwie gwiazdki symbolizujące szczytne ideały do których dążą harcerze, zawarte w Prawie i Przyrzeczeniu. Lilijka ta jest opleciona kręgiem z liny związanej płaskim węzłem. Krąg ten symbolizuje braterski krąg harcerzy. Węzeł jest symbolem dobrego uczynku, który harcerz powinien spełniać każdego dnia. Igła znajdująca się pośrodku lilijki oznacza igłę kompasu, wskazuje harcerzowi prawidłową drogę.
Lilijka skautowa jest elementem krzyża harcerskiego – znajduje się w środku krzyża, otoczona okręgiem i wieńcem dębowo-wawrzynowym. Od niej na wszystkie strony biegną promienie – oznaczające dążenie harcerstwa do promieniowania na cały świat.

== Lilijka na mundurze i odznakach harcerskich ==
Metalową lilijkę noszą harcerze na nakryciu głowy (rogatywce, berecie, kapeluszu). Harcerze, którzy nie złożyli jeszcze Przyrzeczenia Harcerskiego noszą ją także w miejscu krzyża harcerskiego – na lewej piersi (na wysokości serca). Instruktorzy harcerscy noszą też barwną lilijkę z materiału w kolorze podkładki instruktorskiej (odpowiadającej posiadanemu stopniowi instruktorskiemu).
Różnorodne modyfikacje lilijki są elementem często spotykanym na harcerskich sztandarach, proporcach, odznaczeniach i oznakach: plakietkach, emblematach itp.

== Symbol lilijki poza harcerstwem ==
Symbol lilijki jest wykorzystywany również poza harcerstwem. Przykładem może być herb Pilzna w województwie podkarpackim (w błękitnym polu znajduje się srebrna lilijka).

== Przypisy ==

== Bibliografia ==

Marian Miszczuk. Harcerska lilijka cz. I. „Skaut”. 2 (9), s. 10-15, lipiec 2005. [dostęp 2013-02-05].
Marian Miszczuk. Harcerska lilijka cz. II. „Skaut”. 3 (10), s. 10-16, wrzesień 2005. [dostęp 2013-02-05].
Marian Miszczuk. Lilijka harcerska cz. III. „Skaut”. 2 (6), s. 15-20, 23 kwietnia 2006. [dostęp 2013-02-05].


M (militaria)

M – litera umieszczana od schyłku XVIII w. przed datą roczną, przy określaniu regulaminowej broni palnej oraz białej. Skrót od słowa „model”, np.: M16, M-1816 – oznacza model broni z 1816 roku (ale w przypadku tego pierwszego nie zawsze rok produkcji danego egzemplarza).

== Bibliografia ==
Bowyer R., Danysz J.: Słownik terminów militarnych. Wyd. "Wilga", Warszawa 2001. ISBN 83-7156-684-0.


Nazar

Nazar, zwany też okiem Fatimy lub okiem proroka – amulet
mający chronić przed „złym okiem”. Nazwa nazar jest pochodzenia arabskiego i znaczy tyle co spojrzenie.
Amulety nazar wykonuje się najczęściej ze szkła. Mają one formę błękitnej kropli lub tarczy z namalowanymi koncentrycznie okręgami na przemian białymi jasnoniebieskimi i ciemnoniebieskimi. Z tego względu bywają czasem nazywane „błękitnym okiem”.

== Zobacz też ==

chamsa (ręka Fatimy)

== Przypisy ==