Informator (językoznawstwo)

Informator – osoba, której wypowiedzi służą do badań i dokumentacji kodu językowego (języka, dialektu itp.). Taką osobą jest najczęściej rodzimy użytkownik języka, który przy użyciu swojej kompetencji jest w stanie ocenić akceptowalność proponowanych wyrażeń językowych, umożliwiając charakteryzację danego języka. W przypadku kiedy lingwista bada swój własny język, informatorem może być on sam; wówczas wskazane jest jednak sięgnięcie po wiedzę innych użytkowników języka, w celu ograniczenia ewentualnych nieobiektywnych sądów na temat własnego języka.
W czasie badań językowych przydatna jest przynajmniej podstawowa znajomość miejscowej kultury. Istotną rolę odgrywa wybór informatora lub informatorów. Nie każdy informator dysponuje cechami charakteru, które sprzyjają skutecznej współpracy przy opisie języka; praca z językiem wymaga bowiem pewnego stopnia wnikliwości, jak najlepszej świadomości struktury języka, dobrej znajomości innego języka (języka kontaktu), a także cierpliwości i zaangażowania. Informator może być osobą niepiśmienną, przy czym brak umiejętności czytania i pisania może stanowić przeszkodę na dalszych etapach pracy badawczej. W niektórych przypadkach informatorzy mogą zostać przeszkoleni do wykonywania pewnych zadań.

== Przypisy ==


Jednostki językowe

Jednostki językowe, elementy językowe – elementy składowe języka, wydzielone na podstawie ich funkcji, struktury i umiejscowienia w systemie. Wyróżnia się jednostki nominatywne (słowo, frazem), komunikatywne (zdanie) i strukturalne (fonem, morfem, na innej płaszczyźnie także model słowotwórczy/wzorzec zdaniowy).

== Zobacz też ==
środki stylistyczne

== Przypisy ==


Język (mowa)

Język – system budowania wypowiedzi, używany w procesie komunikacji.

== Cechy języka ==
Język posiada następujące cechy:

istnienie nadawcy i odbiorcy – nadawca nadaje komunikat odbiorcy, który dysponuje tym samym kodem; język jako narzędzie komunikacji zakłada efektywne porozumienie się obydwu stron;
język jest systemem znaków o charakterze konwencjonalnym;
foniczność – dźwięki oraz alfabet (wtórna realizacja dźwięku);
dwustopniowość i dwuklasowość – wyróżniamy dwa stopnie: znaki i diakryty oraz dwie klasy: słownik i gramatykę;
abstrakcyjność (zdalność) – odnoszenie do pojęć ogólnych, możliwość mówienia o zjawiskach nieobecnych;
polisemiczność – możliwość przesunięć w umowie, cecha wskazująca na kreatywność języka, gdyż język może zostać odnoszony do zjawisk nieposiadających własnej nazwy; twórcze użycie wyrażeń językowych;
samozwrotność – mówienie za pomocą języka o samym języku;
nadużywalność – przekaz różnych informacji (prawdziwych lub fałszywych).

== Elementy języka i jego cele ==
Na język składają się dwa elementy:

otwarty zbiór znaków, zbudowanych z fonemów:
morfemów
wyrazów
stałych zwrotów i wyrażeń
reguły łączenia i tworzenia znaków:
fonologia
morfologia
składnia
Język służy do przedstawiania rzeczywistości dotyczącej przedmiotów, czynności czy abstrakcyjnych pojęć za pomocą znaków. Zbiór znaków w języku jest otwarty. Wynika to z faktu, że znakiem językowym jest każdy tekst, każda sformułowana wypowiedź, posiadająca znaczenie. Jednostka posługująca się językiem może więc za pomocą jego systemu tworzyć nieskończoną liczbę nowych znaków, także takich, z którymi nigdy się wcześniej nie zetknęła. Znaki te niekoniecznie wzbogacają jednak sam system językowy, gdyż użytkownicy nie uczą się na pamięć wszystkich zasłyszanych wypowiedzi – są jednak w stanie w oparciu o język stworzyć nowy tekst (znak) o tym samym bądź zbliżonym znaczeniu. Tak więc język to nie tylko system znaków, ale szerzej – system tworzenia znaków.
Spośród języków używanych przez ludzi można wymienić języki naturalne (np. polski, francuski, islandzki itp.) i sztuczne (np. esperanto, interlingua).
Język mówiony jest utrwalany jako język pisany za pomocą pisma, regulowanego konwencjami ortograficznymi.
Oprócz tego można mówić o języku gestów (język migowy), ciała (np. balet) czy muzyki (notacja muzyczna).
Matematyka, w szczególności informatyka, używają szeregu sztucznych języków, tzw. języków formalnych, m.in. języków programowania.
Badaniami nad językami zajmują się lingwistyka i filologia, a także dziedziny interdyscyplinarne takie jak psycholingwistyka.
Język dzieli się na podsystemy:

podsystem fonologiczny
podsystem morfologiczny
podsystem leksykalny
podsystem składniowy

== Szyk morfemów i wyrazów ==

We wszystkich językach szyk morfemów ma znaczącą rolę. Nie zawsze jednak ma ją szyk wyrazów. Na przykład w języku polskim pary morfem tematu + morfem "końcówka rzeczownika" mogą poruszać się dość dowolnie w zdaniu, nie można tego jednak powiedzieć o którymś z tych morfemów z osobna.
W większości języków istnieją zdania, które można podzielić na podmiot, orzeczenie i dopełnienie, choć często typowe zdanie nie zawiera ich wszystkich, lub zawiera w formie złączonej, np. informacje o podmiocie mogą być zawarte w końcówce czasownika. Zwykle pewna kolejność tych 3 elementów w zdaniu jest dominująca. Jest 6 możliwości, przy czym w niewielu językach dopełnienie występuje przed podmiotem. Niezbyt często też orzeczenie występuje na początku zdania:

Podmiot Orzeczenie Dopełnienie (SVO) – jeden z dwóch najpopularniejszych szyków; m.in. polski, angielski
Podmiot Dopełnienie Orzeczenie (SOV) – drugi pod względem popularności szyk; m.in. łacina, japoński
Orzeczenie Podmiot Dopełnienie (VSO) – m.in. walijski
Orzeczenie Dopełnienie Podmiot (VOS) – m.in. malgaski
Dopełnienie Orzeczenie Podmiot (OVS) – hixkaryana
Dopełnienie Podmiot Orzeczenie (OSV) – apurinatilde

== Języki i dialekty ==
Różne odmiany jednego języka mówionego nazywane są dialektami. Odmiany językowe (języki, dialekty, zespoły dialektalne itp.) charakterystyczne dla określonych grup etnicznych to tzw. etnolekty. Kryteria zaklasyfikowania dwóch etnolektów jako odrębnych języków lub dialektów tego samego języka nie są jasno sprecyzowane.
Ze względów wyłącznie politycznych, historycznych lub kulturowych uznaje się często jakiś etnolekt za osobny język (zob. Abstand- i Ausbausprachen). Granice państw narodowych, dążenia standaryzacyjne I tradycje piśmiennicze wpływają na postrzeganie odrębności języków.
Np. od momentu odzyskania przez Mołdawię niepodległości (koniec XX w.) język klasyfikowany wcześniej jako lokalna odmiana języka rumuńskiego zyskuje niekiedy miano języka mołdawskiego. Podobnie, po rozpadzie Jugosławii dotychczasowy język serbsko-chorwacki rozpadł się na odrębne języki narodowe: serbski, chorwacki i bośniacki.
Często jest też na odwrót – etnolekty dość odległe od siebie uznaje się za odmiany etnolektu dominującego na danym obszarze (który cieszy się większą elaboracją i obsługuje szeroki zakres domen komunikacyjnych). Mówi się wówczas o językach pozornie dialektyzowanych. Według niektórych opinii taka sytuacja dotyczy języka kaszubskiego, którego częste zaliczanie do dialektów języka polskiego może być uznawane za umotywowane ideologicznie. Innym przykładem jest tu traktowanie większości chińsko-tybetańskich etnolektów używanych w Chinach jako dialektów języka chińskiego lub uznawanie etnolektów Arabów za dialekty jednego języka arabskiego. Użytkownicy tych etnolektów często nie potrafią się między sobą porozumieć, tworzą jednak pewne wspólnoty kulturowe lub polityczne, które łączy wspólny język standardowy.
Ze względu na powszechność praktyki takiego nieopartego na lingwistycznych przesłankach rozróżniania dialektu i języka w dyskusjach lingwistycznych pojawia się często aforyzm „język to dialekt z armią i flotą wojenną”.
Różne odmiany językowe określa się jako (nie są to definicje ścisłe, w rzeczywistości często tych terminów używa się zamiennie):

dialekt, gwarę ludową, narzecze – mowa pewnego stosunkowo niewielkiego obszaru
żargon – język pewnych grup zawodowych
slang – mowa środowiskowa innych grup
Język oficjalnie uznawany i używany w danym kraju to jego język urzędowy.
Język, który w danej przestrzeni geograficznej lub społecznej (jak Internet) jest używany najpowszechniej to język dominujący. Zjawisko to wiąże się z pojęciem dominacji językowej.

== Przyszłość ==
Nie wiadomo jak dalej potoczą się losy języków świata. Z jednej strony coraz większa komunikacja między osobami mieszkającymi w odległych od siebie miejscach wymusza korzystanie ze wspólnych języków – co może prowadzić do zaniku mniejszych języków – z drugiej zaś na świecie jest coraz więcej ludzi, więc językom coraz trudniej jest zachować spójność. Nie wiadomo też, które języki będą w przyszłości dominujące. Z jednej strony ekspansję prowadzą języki międzynarodowe, takie jak angielski i kilka języków o znaczeniu regionalnym, a z drugiej największy przyrost naturalny, a zatem przyrost liczby użytkowników języka notuje się w krajach Trzeciego Świata, których języki na razie nie są zbyt popularne. Średnio jeden język wymiera co 14 dni.

== Języki świata ==

Dotychczas poznano i opisano blisko 4,5 tysiąca języków z 7 tysięcy. Języki te klasyfikuje się w rodziny, podrodziny, grupy i zespoły językowe, a także w większe, ale luźne zespoły języków tzw. ligi językowe. Ponadto wyróżnia się także języki izolowane, nie wykazujące żadnych powiązań z istniejącymi językami, np. baskijski.
Listę języków i dialektów świata zawiera strona internetowa Ethnologue, a także strona Marka Rosenfeldera [1] (razem z liczebnikami od 1 do 10).

== Zabawy językowe ==
Pig Latin
Gibberish
Ubbi dubbi
verlan
gra półsłówek

== Zobacz też ==

akt mowy
język (anatomia)
dialekt, regiolekt, socjolekt
język ogólny, język regionalny, język wernakularny
klasyfikacja języków – języki świata
najczęściej używane języki świata
język urzędowy, język pomocniczy, język międzynarodowy
lingua franca, język wehikularny
języki pidżynowe, języki kreolskie
języki sztuczne
język ojczysty
język potoczny, język literacki, język standardowy, język prawniczy, język prawny
język liturgiczny
język martwy, język wymarły, język zagrożony wymarciem
gramatyka, ortografia, fonologia, semantyka, filozofia języka
język sformalizowany, zapożyczenia językowe, uniwersalia językowe, licznik
poliglota
społeczność językowa
langue a parole

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
Renata Grzegorczykowa: Wstęp do językoznawstwa. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2007, seria: Krótkie Wykłady z Językoznawstwa. ISBN 978-830115233-8. OCLC 177343876. Brak numerów stron w książce

== Linki zewnętrzne ==
Bożydar Kaczmarek. vvv.wsei.lublin.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-02-08)]., Język a umysł (esej), „Forum Akademickie” 3/1998


Języki pluricentryczne

Języki pluricentryczne, inaczej: języki policentryczne (w odróżnieniu od języków monocentrycznych) – języki mające kilka (lub więcej niż kilka) skodyfikowanych (ujętych w osobnych słownikach, czasem też opracowaniach gramatyki) standardowych odmian, które najczęściej występują w różnych krajach.
Przykładem języka pluricentrycznego jest język niemiecki – używany w Niemczech, w Austrii i Szwajcarii.  Nie należą do tej kategorii niemieckie warianty językowe o mniejszym zasięgu: w Belgii, Luksemburgu, Liechtensteinie, we Włoszech, które nie są skodyfikowane leksykograficznie. Mnogość ośrodków języka standardowego powinno się odróżnić od zróżnicowania dialektalnego, ugruntowanego regionalnie i niewynikającego ze starań o standaryzację i kodyfikację odmian narodowych.
Inne przykłady języków pluricentrycznych (policentrycznych): język angielski – używany m.in. na terenie Wielkiej Brytanii, USA, Kanady, Australii, Nowej Zelandii, Irlandii; język francuski (Francja, Kanada, niektóre kraje w Afryce); a również język hiszpański, portugalski, arabski i in. Do języków pluricentrycznych należy też standardowy język malajski (używany głównie w Malezji, Brunei i Indonezji), przy czym jego nazewnictwo jest silnie związane ze względami narodowymi – w Indonezji jest nazywany indonezyjskim, a w Malezji bywa określany jako język malezyjski.
Poszczególne narodowe odmiany języka pluricentrycznego wykazują określone różnice, głównie w zakresie słownictwa. W odmianach narodowych występują także różnice gramatyczne, lecz tego typu zróżnicowanie może być słabiej zaznaczone. Odrębności leksykalne i gramatyczne na poziomie odmian narodowych (np. w przypadku języka malajskiego) można trafniej powiązać z kształtowaniem się różnych preferencji językowych i uwarunkowań zewnętrznych aniżeli z diametralnymi różnicami w zakresie systemu językowego.
Temat różnych odmian języka nie jest bez znaczenia dla nauki danego języka jako języka obcego. Przynajmniej na poziomie zaawansowanym należałoby go uwzględnić zarówno w materiałach do nauki języka, w tym w słownikach dwujęzycznych, jak i w samym toku nauczania.

== Zobacz też ==
język niemiecki na terenie Austrii
język niemiecki na terenie Szwajcarii

== Przypisy ==


Języki prymitywne

Języki prymitywne – potoczne (nienaukowe) określenie języków używanych przez ludy, o których uważa się, że stoją na niższym szczeblu rozwoju cywilizacyjnego. Zwykle chodzi o języki kultur nieeuropejskich, pozbawione tradycji piśmienniczych i form kodyfikacji (opracowań gramatycznych i słowników); często są to języki ludności tubylczej. Języki te bywają określane mianem „dialektów”, co implikuje ich niekompletność, niższość względem języków państwowych.
W popularnych dyskusjach można spotkać się z przekonaniem, jakoby istniały ludy posługujące się językiem o ograniczonym zasobie słownictwa, „dopełnianym gestami”. Badania językoznawcze nie wskazują jednak na istnienie związku między „złożonością” języka a poziomem cywilizacyjnym jego użytkowników. Nie istnieją cechy, które pozwoliłyby scharakteryzować dany język jako „mowę z epoki kamienia”; nie istnieją też właściwości, które dałoby się wyodrębnić jako typowe dla języków ludów zbierackich, pasterskich czy też społeczeństw uprzemysłowionych. W istocie wszystkie języki cechują się bogactwem słownictwa i złożonością zasad. Struktury gramatyczne, niejednokrotnie bardzo rozbudowane, są właściwe również dla języków społeczeństw tradycyjnych, które nie przeszły industrializacji i urbanizacji; staje się to jasne wraz z próbami opisywania i uczenia się tych języków. Języki uchodzące za „prymitywne”, jak każde inne języki świata, stanowią pełnoprawny przedmiot badawczy dla lingwistyki.
Słownictwo społeczności tradycyjnych nie obejmuje specjalistycznego nazewnictwa, np. terminologii abstrakcyjnej właściwej dla dyscyplin naukowych, a także specyficznych pojęć życia codziennego, które są ściśle związane z kulturą Zachodu. Nie oznacza to jednak, że języki takich grup są pozbawione cech otwartości; każdy język pozwala bowiem na innowacyjne wykorzystywanie środków językowych, mówienie za ich pomocą o przedmiotach i zjawiskach uprzednio nieznanych danej kulturze. Zawsze istnieje możliwość zapożyczenia leksyki obcej lub wypracowania terminologii w oparciu o rodzime materiały leksykalne i derywacyjne. Użytkownik każdego języka może tworzyć nieskończoną liczbę zdań, w innowacyjny sposób wykorzystując środki językowe. Tym samym języki adaptują się do potrzeb komunikacyjnych społeczności.
Przeświadczenie o istnieniu języków prymitywnych było właściwe dla ustaleń dawnych uczonych – antropologów i językoznawców. Na przykład badacze typologii uznawali, że języki pozbawione fleksji (m.in. język chiński) znajdują się na wcześniejszym etapie rozwoju, choć pojawiały się również przeciwne stanowiska, przyjmujące, że np. deklinacja w językach słowiańskich świadczy o ich prymitywności. Pokutowało także przekonanie, jakoby pewne języki były pozbawione fundamentalnej gramatyki. Niektórzy badacze uważali wręcz, że nauka języków niepiśmiennych pozwoli poznać sposób, w jaki komunikowali się przodkowie społeczeństw rozwiniętych. W I poł. XX w. wskazywano na niesłuszność założeń o rzekomych językach prymitywnych. Współcześni naukowcy odrzucają te poglądy, przyjmując, że wszystkie języki są gramatycznie równoważne.

== Zobacz też ==
ewolucja języka
lingwistyka potoczna

== Uwagi ==

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
AnnaA. Berlińska AnnaA., Teaching Mother Tongue Polish, [w:] WitoldW. Tulasiewicz, AnthonyA. Adams (red.), Teaching the Mother Tongue in a Multilingual Europe, London–New York: Continuum, 2005 (Continuum studies in language and education), s. 163–173, ISBN 978-0-8264-7027-0, OCLC 232292774  (ang.).
Jean-ClaudeJ.C. Chevalier Jean-ClaudeJ.C., Francúzski lingvisti a krajiny strednej a východnej Európy v rokoch 1918–1931, „Slovanské štúdie”, 1/1995, Vydavateľstvo Slovenskej akadémie vied, s. 19–31  (słow.).
Luisanna FoddeL.F. Melis Luisanna FoddeL.F., Race, Ethnicity and Dialects: Language Policy and Ethnic Minorities in the United States, Milano: FrancoAngeli, 2002 (Collana Università 37), ISBN 978-88-464-3912-3, OCLC 249564246  (ang.).
ViktorV. Krupa ViktorV., Etnolingvistika a jej vzťah k vede o človeku, „Slovenský národopis”, 17, Veda, 1969, s. 192–204  (słow.).
DickD. Leith DickD., A Social History of English, wyd. 2, London: Routledge, 1997, DOI: 10.4324/9780203992869, ISBN 0-203-99286-5, ISBN 0-415-16456-7, ISBN 0-415-09797-5, ISBN 978-1-134-71145-1, OCLC 252966315  (ang.).
JohnJ. Lyons JohnJ., Language and Linguistics, Cambridge: Cambridge University Press, 1981, s. 27–31, DOI: 10.1017/CBO9780511809859, ISBN 978-0-521-29775-2, ISBN 978-0-511-80985-9, OCLC 7565470  (ang.).
NicoleN. Nau NicoleN., Odkrywamy różnorodność językową, [w:] NicoleN. Nau i inni red., Języki w niebezpieczeństwie: księga wiedzy, RadosławR. Wójtowicz, Poznań: Uniwersytet im. Adama Mickiewicza, 2016, s. 27–48, DOI: 10.14746/9788394719845, ISBN 978-83-947198-4-5, OCLC 1150696484 .
JánJ. Stanislav JánJ., Spisovný jazyk slovenský, [w:] MilošM. Weingart (red.), Slovanské spisovné jazyky v době přítomné, Praha: Melantrich, 1937, s. 61–106, OCLC 1067468336  (słow.).
StanisławS. Urbańczyk StanisławS. (red.), Encyklopedia języka polskiego, wyd. 2, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1994, ISBN 83-04-04251-7, OCLC 31217816 .


Kalka (językoznawstwo)

Kalka językowa (fr. calque linguistique), in. odbitka językowa – jednostka językowa utworzona poprzez dokładne przetłumaczenie wyrazu lub całego połączenia wyrazowego z jednego języka na inny. Język docelowy naśladuje wówczas strukturę (semantyczną, morfemową) przejętego słowa lub połączenia wyrazów przy użyciu rodzimych jednostek leksykalnych. Mechanizm ten określa się jako kalkowanie  i stanowi szczególną formę zapożyczania językowego; odróżnia się od ścisłego zapożyczania tym, że dochodzi do zaczerpnięcia znaczeniowej strony wyrazu, samo jego brzmienie zaś ulega wyraźnej zmianie; następuje replikacja pierwotnego wzorca (struktury słowa). Kalki semantyczne mają charakter neosemantyzmów, tj. istniejącemu wyrazowi języka docelowego jest przypisywane nowe znaczenie, powstałe pod wpływem semantyki języka obcego.
Kalki bywają promowane przez purystów jako zastępstwo dla zapożyczeń właściwych, choć formują się również w sposób spontaniczny. Granica między kalkowaniem a zapożyczaniem nie zawsze jest jasna. Pokrewnym zjawiskiem jest powstawanie hybryd językowych lub półkalk, które łączą materiały języka obcego z zasobami językami docelowego.
Kalkowanie oznacza zaczerpnięcie nie tylko struktury onomazjologicznej, ale również konceptualizacji językowo-kulturowej danego określenia. Kalkowanie wzbogaca leksykę języka docelowego i stanowi odpowiedź na pojawiające się w różnych sferach życia potrzeby nazewnicze. Kalki występują powszechnie (obok zapożyczeń), kiedy zachodzi potrzeba nazwania zjawisk, przedmiotów itp. pochodzących z innych społeczności językowych.

== Zastosowanie kalk ==
W języku staropolskim panowała tendencja do kalkowania terminów łacińskich związanych z nazewnictwem kościelnym. Na przykład odpowiedniki łacińskich wykonawców czynności na -tor urabiano za pomocą odpowiednich rdzeni i przyrostka -ciel (np. salva-tor – zbawi-ciel). We współczesnej polszczyźnie zakorzeniły się również odbitki z języka niemieckiego (Briefträger – listonosz, Weltanschauung – światopogląd), rosyjskiego (np. kto by nie był) i angielskiego (np. wydawać się być).
Kalki pozwalają na wzbogacenie zasobu słownego języka, odzwierciedlając potrzeby nazewnicze pojawiające się w różnych dziedzinach życia. Językiem o stosunkowo dużym udziale kalk (przede wszystkim z greckiego) jest staro-cerkiewno-słowiański. Kalkowanie było tu spowodowane koniecznością uzupełnienia leksyki języka o brakujące ekwiwalenty greckich słów, potrzebne przy tłumaczeniu tekstów oryginalnych .
Spontaniczne kalki językowe mogą się pojawiać przy nauce języków i próbie przeniesienia zasad gramatycznych języka ojczystego na grunt języka obcego (por. transfer językowy). Przykładem jest niegramatyczne angielskie zdanie I’ll call to you (zamiast I’ll call you), powstałe wskutek odwzorowania struktury polskiego „Zadzwonię DO ciebie”.

== Typy kalk ==
Wyróżnia się następujące typy kalk :

kalki gramatyczne – naśladują strukturę morfemiczną/słowotwórczą przejmowanego elementu językowego, tj. dochodzi do bezpośredniego odwzorowania każdego morfemu ;
kalki semantyczne – słowo istniejące w języku docelowym zyskuje dodatkowe znaczenie pod wpływem wzorców języka obcego ;
kalki frazeologiczne – naśladują strukturę obcych wyrażeń frazeologicznych, całych połączeń składniowych .

== Przykłady ==
Polskie słowo „Rzeczpospolita” stanowi kalkę łacińskiego określenia Res Publica („rzecz publiczna”); w starszych formach polszczyzny oznaczało one każde państwo o ustroju republikańskim (obecnie wyparte w tym znaczeniu przez słowo republika).
Określenie „mapa drogowa” jest często spotykaną w mediach kalką ang. road map, którą zaleca się zastępować takimi określeniami, jak: „plan”, „strategia” czy „harmonogram”.
Postać kalk przybierają często wyrazy i wyrażenia międzynarodowe (tzw. internacjonalizmy). Przykładowo anglojęzyczny termin political correctness zadomowił się jako kalka na gruncie wielu języków europejskich (np. pol. „poprawność polityczna”, słow. politická korektnosť).
W niestandardowej polszczyźnie emigrantów funkcjonują takie połączenia wyrazowe, jak: „mieć seks”, „mieć obiad”, „wziąć autobus”, wzorowane na angielskich modelach łączliwości.

== Zobacz też ==

neosemantyzacja
innowacja językowa

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
HelenaH. Karlíková HelenaH., Kalk, [w:] PetrP. Karlík, MarekM. Nekula, JanaJ. Pleskalová (red.), Nový encyklopedický slovník češtiny, 2017 [dostęp 2021-02-17] [zarchiwizowane z adresu 2021-02-17]  (cz.).
JozefJ. Mistrík JozefJ., Encyklopédia jazykovedy, Bratislava: Obzor, 1993, ISBN 80-215-0250-9, OCLC 29200758  (słow.).
StanisławS. Urbańczyk StanisławS., Encyklopedia języka polskiego, wyd. 2, Wrocław: Ossolineum, 1992, ISBN 83-04-02994-4, OCLC 30953882 .
JanaJ. Kesselová JanaJ., Kalkovanie a preberanie slov v slovenčine, [w:] KaiK. Witzlack-Makarevich (red.), Kalkierungs- und Entlehnungssprachen in der Slavia: Boris Unbegaun zum 120. Geburtstag: Mit einem Vorwort von George Thomas, Berlin: Frank & Timme, 2018, s. 77–101, ISBN 978-3-7329-0486-0, ISBN 978-3-7329-9514-1, OCLC 1051745663  (słow.).
DianaD. Svobodová DianaD., Cizojazyčné přejímky a kalky v češtině, [w:] KaiK. Witzlack-Makarevich (red.), Kalkierungs- und Entlehnungssprachen in der Slavia: Boris Unbegaun zum 120. Geburtstag: Mit einem Vorwort von George Thomas, Berlin: Frank & Timme, 2018, s. 59–76, ISBN 978-3-7329-0486-0, ISBN 978-3-7329-9514-1, OCLC 1051745663  (cz.).
JánJ. Horecký JánJ., K charakteristike štúrovského lexika, „Linguistica Slovaca”, 4–6, Slovenská akadémia vied a umení, Academia Scientiarum et Artium Slovaca, 1946–1948, s. 279–298  (słow.).
BogdanB. Walczak BogdanB., Język polski jako nośnik kultury europejskiej, „Polonistyka: czasopismo dla nauczycieli”, nr 6, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Zakład Czasopism Pedagogicznych, 2003, s. 324–328 .


Klasa (językoznawstwo)

Klasa – określenie zespołu elementów języka pełniących tę samą funkcję i mających tę samą dystrybucję, stosowane językoznawstwie strukturalistycznym (głównie w glossematyce).

== Zobacz też ==
klasa nominalna

== Przypisy ==


Konstrukcja (językoznawstwo)

Konstrukcja – w jednym ze znaczeń: struktura wszelkich jednostek językowych: wyrazów, grup wyrazowych, zdań, tekstów. Według innej definicji konstrukcja to wewnętrzna organizacja jednostki gramatycznej, będąca wynikiem zestawienia syntagmatycznego, tj. zestawieniem jednostek o zgodnych funkcjach gramatycznych. Na tak rozumianą konstrukcję mogą składać się np.: podmiot + orzeczenie + dopełnienie; zaimek dzierżawczy + rzeczownik. Konstrukcja przybiera charakter homonimiczny, gdy można ją interpretować na więcej niż jeden sposób. Na przykład wyrażenie dobrzy uczniowie i nauczyciele można zrozumieć jako dobrzy uczniowie + dobrzy nauczyciele bądź jako dobrzy uczniowie + nauczyciele.
W rozumieniu gramatyki tradycyjnej: budowa jakiegoś wyrażenia językowego, najczęściej wyrazu lub części zdania. W terminologii amerykańskiej szkoły strukturalistycznej: każde znaczące połączenie jednostek językowych w pewną całość. W tym sensie konstrukcję tworzy wyraz jako grupa morfemów, fraza jako grupa wyrazów, zdanie jako grupa fraz lub grupa zdań składowych. W teorii gramatyki generatywnej: relacja między składnikami, które tworzą odrębne gałęzie w drzewie derywacyjnym, ale bezpośrednio dzielą węzeł dominujący.

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
JozefJ. Mistrík JozefJ., Encyklopédia jazykovedy, Bratislava: Obzor, 1993, ISBN 80-215-0250-9, OCLC 29200758  (słow.).
KazimierzK. Polański KazimierzK. (red.), Encyklopedia językoznawstwa ogólnego, wyd. 2, Wrocław: Ossolineum, 1999, ISBN 83-04-04445-5, OCLC 835934897 .


Konwencja językowa

Konwencja językowa - ogólnie przyjęte w środowisku normy używania języka, dostosowane do odbiorcy. Składa się na nią używanie frazeologizmów, metafor i innych środków wyrazu używanych niedosłownie, a także wyrażenia ironiczne

== Konwencja językowa a stosunki międzyludzkie ==
Związana z tradycyjną kulturą etykieta jako komunikacyjna gra opiera się, na podstawowej strategii odgrywania roli społecznej. Wśród podstawowych zasad konwencji można wymienić

zasadę umniejszania własnej wartości
zasadę pomniejszania własnych zasług
zasadę bagatelizowania winy partnera
zasadę wyolbrzymiania własnej winy
W kulturze azjatyckiej, szczególnie Azji Wschodniej, powyższe zasady są generalnie pożądane w społeczeństwie, a ich przestrzeganie uznawane jest za zaletę człowieka

== Przypisy ==


Konwencjonalny charakter języka

Konwencjonalny charakter języka, niemotywowany charakter języka, arbitralny charakter języka – cecha języka polegająca na tym, że jest on systemem znaków opartym na umowie (konwencji) społecznej, umożliwiającym wyrażanie treści za pomocą potencjalnie dowolnych (choć zakorzenionych w systemie języka) środków językowych. Nie ma bezpośredniego związku naturalnego (opartego na podobieństwie czy też ikoniczności) między znakiem językowym jako formą oznaczającą (dźwiękową, signifiant) a treścią oznaczaną (znaczeniem, signifié). Świadectwem tego jest fakt, że różne języki (i ich odmiany) używają odmiennych określeń i struktur do przekazania tej samej treści, np.: pol. książka – fr. livre – niem. buch; słow. dom – ang. house – fr. maison.
Pewnymi wyjątkami od powyższej arbitralności są onomatopeje (np. kukułka), które wykazują związek imitacyjny względem pojęć oznaczanych, oraz wykrzykniki (np. oj, ach), powiązane z ruchami ekspresywnymi człowieka. Jednakże również te jednostki są ostatecznie konwencjonalizowane i przybierają różne formy w różnych językach świata.
Konwencjonalność języka przejawia się również w tym, że jest on tworem przekazywanym za pośrednictwem tradycji społecznej, podobnie jak zwyczaje, wierzenia itp.
Znaki językowe, pomimo swojego konwencjonalnego charakteru, nie poddają się łatwo zmianom. Każdy znak wykazuje bowiem pewną trwałość, przynajmniej w krótkim odcinku czasu; zmiany wymagają dłuższego okresu historycznego. Ponadto znak nie może być spontanicznym wytworem jednostki (musi być przyjęty w pewnej społeczności), a jego postać powinna odpowiadać systemowi dźwiękowemu danego języka.
Część językoznawców tezą o arbitralności uzasadnia odejście od preskryptywizmu i normatywnych koncepcji poprawności językowej, a także odrzucenie koncepcji istnienia języków, dialektów i form językowych wyższych lub niższych z perspektywy czysto lingwistycznej (w oderwaniu od czynników społecznych). Nieuwzględnianie arbitralnego charakteru języka odróżnia popularne postawy językowe, nastawione na wartościowanie różnych środków językowych (pod względem walorów logiczno-estetycznych), od naukowych poglądów językoznawczych.
Termin „arbitralny” został wprowadzony przez Ferdinanda de Saussure’a, założyciela strukturalizmu.

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
MarcinM. Józefaciuk MarcinM., Pojęcie znaku w językoznawstwie, „Językoznawstwo: współczesne badania, problemy i analizy językoznawcze”, 1 (2), 2008, s. 43–50 [dostęp 2023-10-05] [zarchiwizowane z adresu 2023-10-05] .
MateM. Kapović MateM., AnđelA. Starčević AnđelA., DaliborkaD. Sarić DaliborkaD., O preskripciji i preskriptivizmu u Hrvatskoj, [w:] BarbaraB. Kryżan-Stanojević (red.), Jezična politika: između norme i jezičnog liberalizma, Zagreb: Srednja Europa, 2016, s. 45–67, ISBN 978-953-7963-47-7, OCLC 970772545  (chorw.).
JamesJ. Milroy JamesJ., LesleyL. Milroy LesleyL., Authority in Language: Investigating Standard English, wyd. 3, London–New York: Routledge, 1999, ISBN 0-415-17412-0, ISBN 978-1-134-68757-2, ISBN 0-203-02603-9, OCLC 50987367  (ang.).
JozefJ. Mistrík JozefJ., Encyklopédia jazykovedy, Bratislava: Obzor, 1993, ISBN 80-215-0250-9, OCLC 29200758  (słow.).
KazimierzK. Polański KazimierzK. (red.), Encyklopedia językoznawstwa ogólnego, wyd. 2, Wrocław: Ossolineum, 1999, ISBN 83-04-04445-5, OCLC 835934897 .


Language Log

Language Log – blog internetowy poświęcony zagadnieniom językoznawczym, rozwijany przez różnych autorów. Został założony w 2003 roku przez językoznawców Marka Libermana i Geoffreya Pulluma. Należy do najpopularniejszych witryn internetowych o tematyce lingwistycznej.
Blog zajmuje się m.in. opisywaniem zróżnicowanej praktyki językowej, w tym analizą języka standardowego i zjawisk niestandardowych, obalaniem powszechnych mitów dotyczących języka, krytyką preskryptywizmu i popularnych koncepcji poprawności językowej.

== Przypisy ==

== Linki zewnętrzne ==
Bieżąca strona bloga „Language Log” (ang.)
Archiwum bloga „Language Log” (ang.)


Langue a parole

Langue i parole – terminy lingwistyczne wprowadzone przez Ferdinanda de Saussure’a i upublicznione w książce Kurs językoznawstwa ogólnego. Termin langue (język) odnosi się do języka jako abstrakcyjnego, społecznie wytworzonego systemu znaków; parole (mówienie) oznacza zaś realizację języka na poziomie jednostki.
O ile langue stanowi fakt społeczny oparty na umowie społeczności użytkowników, parole odnosi się do wypowiedzi językowych, czyli języka jako zjawiska indywidualnego, heterogenicznego i tymczasowego. Langue i parole są wzajemnie od siebie uzależnione.
Oprócz langue i parole de Saussure wprowadził również termin langage, określający wszelkie zjawiska związane z komunikacją językową; zdolność człowieka do posługiwania się językiem.
Rozróżnienie między langue a parole jest zbliżone do nowszej dychotomii między kompetencją a performancją językową. Istnieją jednak pewne różnice: kompetencja i performancja to raczej zjawiska dynamiczne (w odróżnieniu od statycznych langue i parole); ponadto kompetencja w ujęciu Chomsky’ego jest zjawiskiem psychologicznym (a nie społecznym).

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
JohnJ. Lyons JohnJ., Introduction to Theoretical Linguistics, Cambridge: Cambridge University Press, 1968, DOI: 10.1017/CBO9781139165570, ISBN 0-521-09510-7, ISBN 978-1-139-16557-0, OCLC 489813415  (ang.).
KazimierzK. Polański KazimierzK. (red.), Encyklopedia językoznawstwa ogólnego, wyd. 2, Wrocław: Ossolineum, 1999, ISBN 83-04-04445-5, OCLC 835934897 .
Yoseph YapiY.Y. Taum Yoseph YapiY.Y., I. PraptomoI.P. Baryadi I. PraptomoI.P., Susilowati Endah PeniS.E.P. Adji Susilowati Endah PeniS.E.P. (red.), Bahasa: merajut sastra, merunut budaya, Yogyakarta: Universitas Sanata Dharma, 2004, ISBN 978-979-8927-78-2, OCLC 61859985  (indonez.).


Le Bon Usage

Le Bon Usage (wym. [lə bɔn‿yzaʒ]; pol. „dobre użycie”) lub potocznie Le Grevisse od nazwiska autora, Maurice’a Grevisse’a – gramatyka opisowa i normatywna języka francuskiego, najbliższa standardowemu językowi zajmująca się zwłaszcza formalnym francuskim językiem pisanym.
Pierwsza edycja została wydana w 1936, książka była  wznawiana: do 2020 ukazało się 16 edycji.

== Historia ==
Wszechstronne dzieło, posiada 1760 stron w 16. edycji, zawiera przykłady i kontrprzykłady, a także 40 tys. cytatów z literatury francuskiej z wszystkich okresów i przykłady wybrane z prasy. Jest używana przez osoby, które muszą posługiwać się formalnym i poprawnym językiem francuskim, w tym przez pisarzy, redaktorów, nauczycieli, tłumaczy i korektorów tekstu, dla których jest standardowym punktem odniesienia.
Autorowi po kilku odmowach udało się wydać książkę w wydawnictwie Duculot (później część grupy De Boeck) w 1936. Kolejne wydania ukazały się w 1939 i 1946. W 1946 gramatyka otrzymała złoty medal Akademii Francuskiej. Duże znaczenie dla popularności opracowania miała pozytywna recenzja André Gide’a, opublikowana 8 lutego 1947 w dodatku literackim do gazety „Le Figaro”.
Po śmierci Maurice’a Grevisse’a w 1980 jego zięć André Goosse, też gramatyk, kontynuował dzieło, publikując nowe edycje: 12. edycję w 1986 i 13. edycję w 1993. 14. edycja z 2007 ukazała się w odnowionym formacie. W 2011 ukazała się 15. edycja, a w 2016 – 16. edycja. Le Bon Usage jest dostępna online lub na nośnikach multimedialnych (komputerach i tabletach).

== Edycje ==
Le Bon usage, Maurice Grevisse, 1 edycja, Duculot, 1936
Le Bon usage, Maurice Grevisse, 2 edycja, Duculot, 1939
Le Bon usage, Maurice Grevisse, 3 edycja, Duculot, 1946
Le Bon usage, Maurice Grevisse, 4 edycja, Duculot, 1949
Le Bon usage, Maurice Grevisse, 5 edycja, Duculot, 1953
Le Bon usage, Maurice Grevisse, 6 edycja, Duculot, 1955
Le Bon usage, Maurice Grevisse, 7 edycja, Duculot, 1961
Le Bon usage, Maurice Grevisse, 8 edycja, Duculot, 1964
Le Bon usage, Maurice Grevisse, 9 edycja, Duculot, 1969
Le Bon usage, Maurice Grevisse, 10 edycja, Duculot, 1975
Le Bon usage, Maurice Grevisse, 11 edycja, Duculot, 1980 (ISBN 2-8011-0042-0)
Le Bon usage, Maurice Grevisse i André Goosse, 12 edycja, Duculot, 1986 (ISBN 2-8011-0588-0)
Le Bon usage, Maurice Grevisse i André Goosse, 13 edycja, De Boeck Duculot, 1993 (ISBN 2-8011-1045-0)
Le Bon usage, Maurice Grevisse i André Goosse, 14 edycja, De Boeck Duculot, 2007 (ISBN 978-2-8011-1404-9)
Le Bon usage, Maurice Grevisse i André Goosse, 15 edycja, De Boeck Duculot, 2011 (ISBN 978-2-8011-6425-9)
Le Bon usage, Maurice Grevisse i André Goosse, 16 edycja, De Boeck Supérieur (część grupy Albin Michel), 2016 (ISBN 978-2-8073-0069-9)

== Źródło inspiracji ==
Le petit bon usage de la langue française, Cédrick Fairon i Anne-Catherine Simon, De Boeck Supérieur (część grupy Albin Michel), 2018 (ISBN 978-2-8073-1696-6)

== Zobacz też ==
gramatyka francuska
język francuski

== Przypisy ==

== Linki zewnętrzne ==
Oficjalna strona
14 edycja
Maurice Grevisse. old.rtbf.be. [zarchiwizowane z tego adresu (2007-09-30)].


Linguist List

Linguist List – witryna internetowa i lista mailingowa poświęcona zagadnieniom językoznawczym. Projekt został założony w 1990 roku przez językoznawcę Anthony’ego Aristara. Serwis był notowany w rankingu Alexa na miejscu 210861 (czerwiec 2020).

== Przypisy ==

== Linki zewnętrzne ==
Oficjalna strona „Linguist List” (ang.)


Linguistic Society of America

Linguistic Society of America – towarzystwo naukowe zajmujące się językoznawstwem. Zostało założone w 1924 r. W 1986 r. liczyło 7 tys. członków. Centrum organizacyjne towarzystwa składa się z sekretariatu (Waszyngton), obejmuje dwa komitety (wykonawczy i wydawniczy). Oficjalne czasopismo Linguistic Society of America – „Language” – jest wydawane cztery razy w roku.

== Przypisy ==

== Linki zewnętrzne ==
Oficjalna strona towarzystwa (ang.)


Lingwistyka kognitywna

Lingwistyka kognitywna – paradygmat językoznawstwa zakładający, że język jest ściśle powiązany z umysłowymi procesami dotyczącymi postrzegania świata. Lingwistyka kognitywna zajmuje się przyswajaniem, gromadzeniem i wykorzystywaniem informacji; opiera się na wcześniej rozwijanej psychologii kognitywnej.
Językoznawstwo kognitywne radykalnie przeciwstawia się gramatyce transformacyjno-generatywnej, zapoczątkowanej przez Noama Chomsky’ego na przełomie lat 50. i 60. XX wieku. Gramatyka ta, jako zbiór reguł wyrażonych w sformalizowanym języku matematycznym, zdominowała ówczesne językoznawstwo i wywarła szeroki wpływ m.in. na psychologię, socjologię oraz na teorię literatury. Do uczniów Chomsky’ego należał początkowo George Lakoff, który jednak po pewnym czasie stał się jednym z najzagorzalszych przeciwników jego gramatyki, uważając, że jest ona może interesującym, ale jednak marginalnym przedsięwzięciem, nie zasługującym na poważne traktowanie. Ostatecznie Lakoff walnie przyczynił się do powstania językoznawstwa kognitywnego, którego teoretyczne podstawy sformułował Ronald Langacker w książce Podstawy gramatyki kognitywnej (1987). Wcześniej, w 1980 r., Lakoff wraz z filozofem Markiem Johnsonem wydali wspólną książkę Metafory w naszym życiu, formułując w niej kognitywną teorię metafory.
Głównym zadaniem lingwistyki kognitywnej jest objaśnienie nie tylko zdolności językowych, ale również możliwości społecznych języka.
Niektórzy przedstawiciele dziedziny na świecie: Ronald Langacker, George Lakoff, Mark Johnson, Paul Kay, Mark Turner, Georges Kleiber, John R. Taylor, Vyvyan Evans.
W Polsce: Henryk Kardela, Tomasz Krzeszowski, Aleksander Szwedek, Elżbieta Tabakowska, Elżbieta Górska, Jolanta Antas, Iwona Nowakowska-Kempna, Bogusław Bierwiaczonek, Roman Kalisz, Krzysztof Korżyk.

== Gramatyka kognitywna ==
Podstawową różnicą pomiędzy gramatyką transformacyjno-generatywną a gramatyką kognitywną jest to, że w przypadku tej ostatniej gramatyka nie jest systemem stricte formalnym. Kognitywizm w języku często utożsamiany jest z funkcjonalizmem, a zatem z takim kierunkiem badań, który skupia się na tym, jak język jest używany, jakie są jego funkcje. Gdyby spojrzeć na język jak na grę, funkcjonaliści nie zadowoliliby się jedynie opisaniem reguł; pragnęliby zrozumieć, jaki cel i jaką przyczynę mają faktyczne zachowania graczy, nawet te niezgodne z regułami.
Zbudowanie gramatyki kognitywnej wymagało przeformułowania wielu pojęć. Język to „zbiór […] środków służących symbolizacji myśli i komunikacji tych symbolizacji” (John R. Taylor, Gramatyka kognitywna, przeł. Buchta M. i Wiraszka Ł., Kraków 2007, s. 36), a uczymy się go poprzez wzbogacanie swojego repertuaru symboli, aby móc komunikować swoje myśli coraz precyzyjniej i coraz bardziej zrozumiale dla otoczenia. Na naczelne pytanie semiologii – czym jest znaczenie? – kognitywiści odpowiadają: znaczenie jest konceptualizacją. Konceptualizacja, choć pojawia się w umyśle, ugruntowana jest w otaczającej konceptualizującego rzeczywistości fizycznej i socjalnej, dzięki czemu może ona podlegać badaniu naukowemu (Ronald Langacker, Orientation, w: Cognitive linguistics. Critical Concepts in Linguistics. Volume III. Grammar (I), pod red. Goldberg A. E., Nowy Jork 2011). Reguły gramatyczne to jednostki symboliczne, które utrwalają się przez powtarzanie, zaś nieużywane – zanikają, jak np. dualis w języku polskim. Powtarzanie prowadzi też do utrwalania się nowych jednostek językowych, które są np. złożeniami pomniejszych jednostek lub występowały wcześniej jako metafory. Klasy gramatyczne definiowane są przez odwołanie do semantyki, zamiast do wyabstrahowanej ze znaczenia konstrukcji zdań (Roman Kalisz, Językoznawstwo kognitywne w świetle językoznawstwa funkcjonalnego, Gdańsk 2001). Zdanie zaś jest wyrażeniem myśli przy pomocy słów (Kognitywne podstawy języka i językoznawstwa, pod red. Elżbiety Tabakowskiej, Kraków 2001). Idąc tym tropem, do zbudowania teorii gramatyki potrzebne jest nam zrozumienie – choćby ogólne – konstrukcji myśli, gramatyka bowiem odzwierciedla nasz sposób myślenia. Patrząc na biurko, możemy skupić naszą uwagę na monitorze komputera, książce, lampce lub kubku z herbatą, i tak samo kiedy konstruujemy zdanie, potrafimy przenosić uwagę na inne aspekty opisywanej sytuacji dzięki np. szykowi wyrazów, wyborze strony czynnej lub biernej czasownika itd. Potrafimy z pojedynczych elementów budować mniej lub bardziej skomplikowane układy, tak jak potrafimy łączyć ze sobą zdania proste w złożone. Dostrzegamy różnorodne powiązania pomiędzy przedmiotami lub sytuacjami i posiadamy różnorodne konstrukcje, które pozwalają językowo oddać powiązania pomiędzy pojęciami lub zdaniami prostymi.

== Bibliografia ==
Lakoff George, Johnson Mark, Metafory w naszym życiu. Tłum. T. P. Krzeszowski. Warszawa 1988.
Georges Kleiber, Semantyka prototypu: kategorie i znaczenie leksykalne. Tłum. Bronisława Ligara. Kraków 2003.
John R. Taylor, Kategoryzacja w języku: prototypy w teorii językoznawczej. Tłum. Anna Skucińska. Kraków 2001
Kognitywne podstawy języka i językoznawstwa, pod red. Elżbiety Tabakowskiej. Kraków 2001.
Jolanta Mazurkiewicz-Sokołowska: Zu der Schnittstelle zwischen den konzeptuellen Metaphern und Konzeptualisierungen am Beispiel ausgewählter Nominalphrasen mit adjektivischem Attribut - nr 25 - Colloquia Germanica Stetinensia - Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego
Nowakowska-Kempna Iwona, Konceptualizacja uczuć w języku polskim. Warszawa 1995.
Anna Sulikowska: Kognitive Aspekte der Phraseologie. Konstituierung der Bedeutung von Phraseologismen aus der Perspektive der Kognitiven Linguistik. Berlin: Peter Lang,  2019, s. 49-169. ISBN 978-3-631-77189-1.

== Linki zewnętrzne ==
Zbiór artykułów z zakresu kognitywistyki i lingwistyki. kognitywistyka.upjp2.edu.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2011-04-20)].


Mama i papa

Mama i papa – przykład fałszywych wyrazów pokrewnych, istniejących na poziomie różnych języków świata.  W wielu językach sekwencje dźwiękowe zbliżone do /mama/ i /papa/ oznaczają „matka” i „ojciec”, przeważnie w podanej kolejności. Uważa się, że jest to zbieg okoliczności wynikający z procesu wczesnej akwizycji języka.

== Zobacz też ==
efekt buba-kiki

== Przypisy ==


Mapa językowa

Mapa językowa, mapa lingwistyczna (łac. mappa – obrus, lingua – język) – graficzna prezentacja faktów językowych w celu wykrywania językowych różnic terytorialnych na danym terenie. Bez względu na typ mapowania, charakteryzuje się ona jasnością ekspozycji zjawisk językowych.

== Wybrane elementy mapy językowej ==
izoglosa,
pęk izoglos,
areał (rejon, region) językowy – przestrzeń językowa.

== Podział map ==

=== Ze względu na przedmiot mapowania można wyróżnić ===
mapy fonetyczne – przedstawiające zróżnicowanie brzmień w określonej pozycji fonetycznej,
mapy fleksyjne – wykazujące zróżnicowanie końcówek pewnych form gramatycznych,
mapy słowotwórcze – obrazujące zróżnicowanie elementów tworzących formacje określonego typu,
mapy słownikowe – ilustrujące zróżnicowanie leksykalne, słowotwórcze i fleksyjne nazw określonych desygnatów,
mapy semantyczne.
Powyższą koncepcję rozszerza Barbara Falińska wskazując, iż zagadnienia leksykalno-semantyczne przedstawiają:

mapy leksykalne (wyrazowe) – unaoczniające zróżnicowania terenowe określonego desygnatu,
mapy zasięgowe – oddające zasięg jakiegoś wyrazu w danym znaczeniu,
mapy semantyczne – wyrażające terytorialne rozmieszczenie znaczeń wyrazu pojawiającego się w tytule mapy.

=== Ze względu na technikę opracowania ===
Po porównaniu sposobów mapowania oraz przy założeniu większej samodzielności opracowania kartograficznego, Bogusław Kreja opowiedział się za koncepcją B. Falińskiej i wyróżnił cztery podstawowe typy map oraz odmianę mieszaną:

mapy płaszczyznowe,
mapy izoglosowe,
mapy punktowe,
mapy napisowe,
mapy mieszane.
Natomiast H. Augustynowicz-Ciecierska wyodrębniła:

mapy napisowe – niewymagające komentarza,
mapy symboliczne (z zakreskowaniem, kolorową płaszczyzną, z izoglosą, ze znakami) – wymagające komentarza i przeważające nad pierwszymi sposobem prezentacji układów geograficznych, syntetyzowania danych,
mapy przejściowe – domagające się komentarza.
Karol Dejna rozróżniał:

mapy atlasu dialektów – zawierające jedynie cechy formujące dialekty,
mapy gwarowe – rejestrujące szczegóły i odmiany zróżnicowania obszaru mowy ludzi.

=== Ze względu na technikę opracowania oraz ilość ukazanych danych ===
mapy jednostkowe – przybliżające jedną cechą,
mapy syntetyzujące – przynoszące mniejszy zakres lub stopień uogólnienia,
mapy syntetyczne – dające większy stopień uogólnienia.

== Problemy metodologiczne ==
Mapa językowa od lat jest przedmiotem żywej dyskusji językoznawców. Geografia lingwistyczna jest często utożsamiana z kartografią językową. Jednak jak wskazał Antoni Furdal, pierwsza ma zakres szerszy i ujmuje zjawiska w kontekście geograficznym, druga natomiast – węższy i odnosi się do prezentacji zjawisk w postaci map. Furdal zwrócił też uwagę na fakt, że już przedstawienie zjawisk językowych na mapie jest sformułowaniem naukowym. Niemniej najczęściej nie poprzestaje się na samej prezentacji, lecz dąży do poszukania związków między cechami lingwistycznymi.
Ponadto doborowi sposobu mapowania powinna towarzyszyć nie tylko refleksja techniczna, lecz również metodologiczna. Przed przystąpieniem do tworzenia map należy odpowiedzieć na pytania Haliny Pelcowej – czy przedstawienie kartograficzne ma na celu ukazanie materiału bez jakiejkolwiek selekcji, bez zobrazowania rozmieszczenia przestrzennego, czy dane zjawisko prezentuje tylko płaszczyznę synchroniczną, czy może uwzględnia rozwój historyczny? Na tej podstawie można stwierdzić, że mapy są ekspozycją materiału oraz jego interpretacją.

== Przypisy ==


Metoda odsłuchu zespołowego

Metoda odsłuchu zespołowego do odczytywania tekstów gwarowych w zapisie audialnym (inaczej metoda intersubiektywna) polega na transpozycji słuchowej.

== Historia i opis metody ==
Po raz pierwszy zastosowana została przez prof. E. Zwirnera; w Polsce jej inicjatorem i głównym propagatorem był prof. Witold Doroszewski.
Według metody odsłuchu zespołowego transkrypcję tego samego nagrania wykonuje kilku badaczy. Pierwszy odsłuch i transkrypcję wykonuje każdy z badaczy oddzielnie, dwa kolejne odsłuchy kontrolne przeprowadza się wspólnie. Wyrazy, które zostały zapisane przez badaczy w sposób niejednakowy zostają wpisane na osobnych arkuszach porównawczych. Następnie na te same arkusze porównawcze zostają wpisane wyniki pierwszego i drugiego odsłuchu kontrolnego i badacze ustalają wzajemny stosunek liczbowy różnic w odsłuchu. Jeśli po pierwszym odsłuchu kontrolnym któryś z wariantów danego fonemu wystąpił więcej razy w zapisach niż pozostałe, to wpisuje się go do ostatecznej wersji transkrypcji. Dodatkowo małą cyfrą sygnalizuje się niejednolitość osłuchu oraz sporządza się przypis, w którym podane są warianty oraz ich stosunek liczbowy.
Każdy odsłuch kontrolny odbywa się nie wcześniej niż dwa tygodnie po odsłuchu poprzednim, aby w ten sposób zredukować do minimum wpływ autosugestii.

== Zalety metody ==
 Umożliwia usunięcie z tekstu błędów wynikających z przesłyszenia się któregokolwiek z badaczy;
Zespołowy subiektywizm każdego z transkrybentów jest ograniczony i kontrolowany przez pozostałych badaczy;
Daje możliwość ustalenia niektórych indywidualnych tendencji do słyszenia pewnych zjawisk fonetycznych w jakiś mniej lub więcej stały, określony sposób;
 Pozwala ustalić zależność zakresu i stopnia rozchwiania percepcji słuchowej dialektologa od zakresu stopnia stabilizacji systemu językowego danego dialektu.

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
Z. Sobierajski, H. Nowak, M. Gruchmanowa, Zastosowanie odsłuchu zespołowego do odczytywania tekstów gwarowych z płyt gramofonowych, „Biuletyn Fonograficzny” 1962, 5, s. 1-44.


Parafraza

Parafraza (gr. παράφρασις paráphrasis „omówienie; opowiadanie”) – swobodna przeróbka tekstu lub tłumaczenia, która rozwija lub modyfikuje treść oryginału, zachowując jednak jego zasadniczy sens. Przeciwieństwo metafrazy – literalnego przekazu słowo w słowo. Parafraza jest czytelna tylko wtedy, gdy odwołuje się do dzieła powszechnie znanego.
Parafraza w językoznawstwie to wyrażenie tej samej treści innymi środkami wyrazowymi, powiązane z wyrażaniem synonimicznym. Z kolei parafraza składniowa (syntaktyczne) to takie przekształcenie zdania, które nie zmienia jego znaczenia, ale przekazuje tę samą treść przy użyciu innej konstrukcji składniowych; przykładowo: „Perfumy przyjemnie pachną” → „Perfumy mają przyjemny zapach”. Parafrazy słowotwórcze polegają na zastąpieniu wyrazu pochodnego dłuższym związkiem wyrazowym, np. „czytelnik” → „(ten), kto czyta”.
Umiejętność parafrazowania stanowi istotną część kompetencji językowych.

== Zobacz też ==

parodia
trawestacja (literatura)
peryfraza

== Przypisy ==


Podmiot wypowiedzi

Podmiot wypowiedzi – osoba wypowiadająca daną sekwencję słowną, nadawca komunikatu.
Najłatwiej można określić podmiot wypowiedzi w bezpośrednich interakcjach językowych (rozmowa), kiedy nadawca i odbiorca uczestniczą w konkretnej sytuacji komunikacyjnej. W wypadku tekstów pisanych o charakterze użytkowym (jak np. list, podanie, umowa) zakłada się na ogół tożsamość rzeczywistego autora i nadawcy wpisanego w wypowiedź. Założenie tożsamości "ja" rzeczywistego i tekstowego jest też jednym z głównych wyznaczników prozy publicystycznej i prozy niefikcjonalnej (obejmującej np. dziennik, reportaż, felieton, pamiętnik). Nawet jednak w tekstach użytkowych dyskurs oddaje jedynie wybrane aspekty osoby autora, odnosząc się np. do jego życia intymnego, poglądów ideowych, roli społecznej oraz czy też przynależności grupowej. Z reguły zatem wypowiedź tworzy pewien językowy obraz danej osoby. "Ja" mówiące bywa przedstawione bezpośrednio - kiedy podmiot mówi o samym sobie (np. w autobiografii) - oraz pośrednio, przez sposób budowania wypowiedzi (np. na podstawie konstrukcji stylistycznych użytych w liście można domniemywać, jakiego rodzaju relacje łączą nadawcę i adresata). Stosunki między osobą wypowiadającą i jej rolą społeczną lub komunikacyjną a jej obrazem tekstowym, znacznie komplikują się w wypadku podmiotu retorycznego a zwłaszcza literackiego.

== Bibliografia ==
J.Kleiner, Rola podmiotu mówiącego w epice, liryce i w poezji dramatycznej, w: Genologia polska, Wybór tekstów, oprac. E.Miodońska-Brookers, A.Kulawik, M.Tatara, 1983: Z problemów podmiotowości w literaturze polskiej XX wieku, red. M.Lalak, 1993


Polglisz

Polglisz (język polgielski, ang. Poglish, Polglish lub Ponglish, niem. Ponglisch) – mieszanka dwóch wyrazów lub zbitka wyrazowa słów w języku polskim i angielskim – opisuje efekt makaronicznego zmieszania elementów języka polskiego i angielskiego (morfemów, wyrazów, struktur gramatycznych, części składni, idiomów itp.) w ramach jednej wypowiedzi lub użycie fałszywych przyjaciół lub wyrazów pokrewnych o wspólnym rdzeniu etymologicznym. Takie złączenie lub zmieszanie polskich i angielskich elementów, kiedy występuje w obrębie pojedynczego wyrazu, terminu lub frazy (np. w słowie hybrydowym) może nieumyślnie lub celowo utworzyć neologizm.
Polglisz występuje powszechnie wśród osób dwujęzycznych polsko-angielskich; jest oznaką szerszego zjawiska, jakim jest interferencja językowa. Podobnie jak w przypadku mieszania innych par języków, skutki wypowiadania się w polgliszu (ustnie lub pisemnie) mogą czasami być mylące, zabawne lub zawstydzające.
Powstało kilka zbitek wyrazowych, łączących słowa „polski” (Polish) i „angielski” (English). Po Polglish (wzmianki od 1975 r.) nastąpił Pinglish (1984), Polilish (1997), Ponglish (2002) i Poglish (2006).
Przykładem jest wyrażenie używane przez niektórych rodzimych użytkowników języka polskiego do określenia mieszania elementów języka polskiego i angielskiego w mowie lub piśmie to „Half na pół” („Pół na pół”).
W odmiennym ujęciu polglisz to interjęzyk używany przez rodzimych użytkowników języka polskiego mówiących po angielsku, czyli język angielski z błędami będącymi naleciałościami z polszczyzny.

== Błędna metafraza ==
Jedno z dwóch głównych podejść w tłumaczeniu, metafrazę, nazywaną również ekwiwalencją, tłumaczeniem dosłownym lub „tłumaczeniem słowo w słowo” należy stosować z ostrożnością zwłaszcza gdy odnosi się do idiomów. Madeleine Masson w biografii polskiej agentki S.O.E. z okresu II wojny światowej, Krystyny Skarbek, cytuje ją mówiącą, że „leży na słońcu” i przypuszcza, że jest to dosłowne tłumaczenie z polskiego. Rzeczywiście, polski idiom „leżeć na słońcu” („to lie on the sun”, czyli opalać się) jest nawet mniej absurdalny niż jego angielski odpowiednik „to lie in the sun” (leżeć w słońcu).

== Fałszywi przyjaciele ==
Niektóre błędne zamienniki leksemiczne stworzone przez Polonię – członków polskiej diaspory – można przypisać nie błędnej metafrazie, ale pomieszaniu podobnych słów (błędne zbitki wyrazowe lub fałszywi przyjaciele) które nie dzielą wspólnej etymologii ani znaczenia. W związku z tym, część Polaków mieszkających w krajach anglojęzycznych, chcąc „zrealizować czek” powie błędnie „kasować czek” („to cancel a check”) zamiast poprawnego „to cash a check”.

== Kalki łacińskie ==
Nieproporcjonalnie duża część polskich zwrotów posiada dokładne odpowiedniki w języku angielskim, co można wyjaśniać tymi samymi łacińskimi korzeniami, z których oba indoeuropejskie języki czerpały od średniowiecza.

== Polglisz w Chicago ==
Część polskich emigrantów w Chicago – zwłaszcza ci, którzy mieszkają tam od dawna – posługują się polgliszem na co dzień. Najczęściej występującą cechą stosowanego przez nich języka jest polonizacja angielskich wyrazów. Polski emigrant, który próbowałby używać tej mieszanki polskiego i angielskiego w Polsce, miałby trudności w byciu zrozumianym.

== Polglisz w kulturze masowej ==
Powieść Anthony’ego Burgessa Mechaniczna pomarańcza (ang. A Clockwork Orange) została przetłumaczona w Polsce przez Roberta Stillera w dwóch wersjach: jedną przetłumaczono z oryginalnej mieszanki angielsko-rosyjskiej na mieszankę polsko-rosyjską jako Mechaniczna pomarańcza, wersja R (A Mechanical Orange, version R); drugą przetłumaczono jako mieszankę polsko-angielską: Nakręcona pomarańcza, wersja A (A Wind-Up Orange, version A). Wersja polsko-angielska jest trafnym przykładem tekstu w polgliszu.
Telewizja BBC Look North (East Yorkshire and Lincolnshire) stworzyła reportaż na temat polglisza w Bostonie (Lincolnshire), który posiada dużą polską populację.
W języku polskim istnieje duża liczba neologizmów pochodzenia angielskiego, używana głównie przez polską młodzież. Fonetycznie czytane angielskie wyrazy takie jak „szoping” [ˈʃɔpiŋk] („shopping”), są elementem slangu.

== Zobacz też ==
code switching
fałszywi przyjaciele
hybryda
języki mieszane
kontakt językowy
transfer językowy
wielojęzyczność

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
Christopher Kasparek. The Translator's Endless Toil. „The Polish Review”. 28 (2), s. 83–87, 1983. ISSN 0032-2970.
Christopher Kasparek. Krystyna Skarbek: Re-viewing Britain’s Legendary Polish Agent. „The Polish Review”. 49 (3), s. 945–953, 2004. ISSN 0032-2970.
James Lambert. A multitude of “lishes”: The nomenclature of hybridity. „English World-Wide”. 39 (1), 2018. DOI: 10.1075/eww.00001.lam. ISSN 0172-8865. (ang.).
Madeleine Masson: Christine: a Search for Christine Granville, G.M., O.B.E., Croix de Guerre. London: Hamish Hamilton, 1975. Brak numerów stron w książce


Prawo Stiglera

Prawo Stiglera – reguła zaproponowana przez Stephena Stiglera w 1980 roku. W swej najprostszej i najmocniejszej postaci mówi ona iż „żadne odkrycie naukowe nie nosi nazwiska swego oryginalnego odkrywcy". Według samego Stiglera reguła ta została odkryta przez socjologa Roberta Mertona, byłaby więc ona sama jaskrawym przykładem swego działania.
Inne przykłady to:

cyfry arabskie stworzone przez Hindusów;
prawo Greshama sformułowane kilkadziesiąt lat wcześniej przez Mikołaja Kopernika.


Produktywność systemu słowotwórczego polszczyzny

Produktywność systemu słowotwórczego polszczyzny – łączna liczba wszystkich neologizmów słowotwórczych utworzonych w danym czasie na gruncie języka polskiego za pomocą określonych afiksów, afiksoidów i członów złożeń oraz innych formantów.
Można je precyzyjnie scharakteryzować ze względu na liczbę struktur z danym wykładnikiem, funkcje pełnione przez środki sygnalizujące relację motywacji czy kategorie słowotwórcze reprezentowane przez nowe wyrazy pochodne. Trudnościami w jednolitym przedstawieniu produktywności słowotwórstwa języka polskiego są jednak takie czynniki, jak: zróżnicowanie okresów branych pod uwagę w opracowaniach, nierówny stopień zaawansowania badań nad poszczególnymi etapami, nieuwzględnianie wszystkich części mowy i wyrazów obcego lub rodzimego pochodzenia w niektórych z publikacji, niestosowanie wielu możliwych do wykorzystania punktów widzenia (np. perspektywy funkcjonalnej, semantycznej, tematycznej), a także niekonsekwentne podawanie dokładnych danych liczbowych przez część językoznawców.

== Produktywność systemu słowotwórczego polszczyzny w dobie staropolskiej ==
W dobie staropolskiej bardzo produktywne były sufiksy -ca, -acz, -iciel, -ec, -nik, -isty, -ski/-skie, które tworzyły nowe nazwy wykonawców czynności. Pojawiły się ponadto wówczas pierwsze formanty zapożyczone (ściślej: wyabstrahowane z wyrazów obcego pochodzenia), czyli przyrostki -arz, -erz, -unek, -ulec. W zakresie nazw osobowych tworzono dużo imion dwuczłonowych upamiętniających życzenia rodziców pod adresem nowo narodzonego dziecka lub okoliczności jego narodzin, a także nie mniej imion przezwiskowych; w użyciu pozostawały też imiona imiesłowowe i patronimiczne. Szerzyły się poza tym zdrobnienia z przyrostkami -ch, -ech, -ich, -och, -sz, -esz, -isz, -osz, -usz, -ysz, -ek, -ko, -ik, -yk,- ak, -ina, -yna, -on, -oń, -ota, -uta i innymi. Powstało także wiele nazw miesięcy tworzonych od zjawisk przyrodniczych lub prac rolniczych.

== Produktywność systemu słowotwórczego polszczyzny w dobie średniopolskiej ==
W dobie średniopolskiej sufiks -erz zmniejszył swoją produktywność, przyrostki -ec, ca, -acz, -ak, -ciel, -nik, -ownik, -ość zintensyfikowały natomiast swoją aktywność derywacyjną. Z semantycznego punktu widzenia neologizmy słowotwórcze tworzone za pomocą wymienionych ekspansywnych formantów reprezentowały nazwy wykonawców czynności, w tym nazwy zawodowe z wykładnikiem -nik, oraz nazwy abstrakcyjne. Tworzono ponadto wiele nowych zdrobnień. W zakresie derywacji przymiotnikowej bardzo produktywny był przyrostek -n(y), niewiele mniej formanty -liw(y) i -sk(i). Neologizmy czasownikowe zawierały z kolei rozmaite przedrostki. Jeśli chodzi o nowe przysłówki, bardzo aktywny w ich tworzeniu był sufiks -e. Przejawem wpływów innych języków na polski system derywacyjny stanowiło tworzenie (zwłaszcza w poezji) derywatów złożonych, które odzwierciedlały strukturę złożeń funkcjonujących w językach klasycznych.

== Produktywność systemu słowotwórczego polszczyzny w dobie nowopolskiej ==
W dobie nowopolskiej nastąpił wzrost produktywności derywacji paradygmatycznej oraz mazowieckich przyrostków -ak (kosztem dawnych form na -ę) i -iwać, -ywać (kosztem starych form na -ować i -awać), spadła natomiast aktywność bardzo żywotnych we wcześniejszym okresie sufiksów -ak, -ca, -nik, -acz. Zdecydowanie nasiliło się także zjawisko tworzenia nowych skrótowców.

== Produktywność systemu słowotwórczego polszczyzny w międzywojniu ==
W dwudziestoleciu międzywojennym rozpoczęła się znaczna część zjawisk słowotwórczych, które przybrały jeszcze bardziej na sile po drugiej wojnie światowej lub po transformacji ustrojowej. Należą do nich takie procesy, jak: ekspansja skrótowców, wykorzystywanie nazwisk jako podstaw słowotwórczych, tworzenie licznych nazw żeńskich, internacjonalizacja przejawiająca się w produktywności obcych prefiksów i członów złożeń, a także rozpowszechnienie się słowotwórstwa hybrydalnego.

== Produktywność systemu słowotwórczego polszczyzny w powojennym 30-leciu ==
W pewnością w powojennym trzydziestoleciu powstało co najmniej 1700 neologizmów słowotwórczych, choć niektórzy badacze wskazują nawet na 5000 lub prawie 6000 takich wyrazów. Największą klasę stanowiły wśród nich rzeczowniki (67%), średnią – przymiotniki (24%), a najmniejszą – czasowniki (9%). W grupie nowych derywatów substantywnych derywaty proste, które odpowiadały za 85% wyrazów, przeważały nad  złożonymi, obejmującymi 12% leksemów, a dopełniały je słowa powstałe od wyrażeń syntaktycznych stanowiące prawie 3% materiału. W pierwszym z wymienionych zbiorów znalazły się formacje sufiksalne (93%), prefiksalne (3%), paradygmatyczne (3%), ujemne i cyrkumfiksalne (mniej niż 1%); w drugim – konstrukcje interfiksalne (64%), interfiksalno-paradygmatyczne (17%), bezafiksalne (15%), interfiksalno-sufiksalne (4%). Najbardziej produktywnymi rzeczownikowymi przyrostkami były w tym okresie sufiksy -anie, -(ow’)ec, -nia, -ka. Co do utworzonych w powojennym trzydziestoleciu przymiotnikowych wyrazów pochodnych, 64% z nich stanowiły derywaty proste, 24% – złożenia, a 12% – leksemy powstałe od wyrażeń syntaktycznych. W pierwszej grupie wystąpiły struktury sufiksalne (89%), paradygmatyczne (9%), prefiksalno-sufiksalne (1%) i prefiksalne (1%), a w drugiej z nich – interfiksalno-sufiksalne (57%), interfiksalne (37%), interfiksalno-paradygmatyczne (6%). Czasownikowe neologizmy słowotwórcze pochodzące z tego czasu można podzielić z kolei na derywaty paradygmatyczne (40%), prefiksalno-paradygmatyczne (35%), prefiksalne (23%) i sufiksalne (2%). Dla opisywanego okresu charakterystyczne były takie trendy rozwojowe, jak: tendencja do skrótu, tendencja do ekonomiczności, a także powstawanie formantów złożonych, pojawianie się nowych wykładników dawnych kategorii słowotwórczych, specjalizacja semantyczna i stylistyczna, generalizacja, rozszerzenie łączliwości formantów, tworzenie serii, działanie analogii, zapożyczenia wewnętrzne i upowszechnienie formantów obcych.

== Produktywność systemu słowotwórczego polszczyzny w latach 70. XX wieku ==
W prasie z lat 1976–1977 powstało 1795 neologizmów słowotwórczych. 60% reprezentowało rzeczowniki, 35% – przymiotniki, 3% – czasowniki, a 2% – przysłówki. W obrębie nowych rzeczowników motywowanych wystąpiły zarówno derywaty proste (81%), jak i derywaty złożone (19%), przy czym wśród tych pierwszych struktury sufiksalne (58%) dominowały nad konstrukcjami prefiksalnymi (42%), a w drugiej grupie – złożenia interfiksalne (60%) przeważały nad złożeniami bezafiksalnymi (40%). Najbardziej produktywnymi sufiksami rzeczownikowymi były w tym czasie przyrostki -(ow’)ec, -(-ów)ka, -anie, -enie, -arz (-arka), -acja, -ość, -acz (-aczka), -ista (-istka), -stwo, -izm, a członami złożeń – cząstki mini-, mikro- i super-. Nazwy abstrakcyjne reprezentowało 47% substantywnych neologizmów słowotwórczych, nazwy atrybutywne – 27%, a nazwy agentywne – 26%; te pierwsze cechowały się ponadto dużym udziałem nazw kierunków politycznych, społecznych i artystycznych oraz specjalności naukowych, zawodowych i sportowych. Wśród utworzonych w opisywanym okresie przymiotników motywowanych znalazły się struktury sufiksalne (32%), prefiksalne (22%), prefiksalno-sufiksalne (3%), powstałe od wyrażeń przyimkowych (13%), a także formacje złożone (30%). Zróżnicowanie nowych czasowników pochodnych przedstawiało się z kolei tak, że 48% wyrazów obejmowały struktury prefiksalno-sufiksalne, 26% – sufiksalne, 21% – prefiksalne, a 5% – złożone. Produktywność słowotwórstwa języka polskiego w latach 1976–1977 można zatem scharakteryzować jako tworzenie przede wszystkim rzeczownikowych prostych derywatów sufiksalnych i złożonych derywatów interfiksalnych, które oznaczały zasadniczo szeroko rozumiane nazwy abstrakcyjne. Badań dotyczących lat 1970–1975 oraz 1977–1980 dotychczas nie przeprowadzono.

== Produktywność systemu słowotwórczego polszczyzny pod koniec XX wieku ==
Liczbę neologizmów słowotwórczych utworzonych w latach 1989–2000 szacuje się na 2 470, a w okresie 1985–2005 – na ok. 5 000 (w tym drugim przypadku są to tylko rzeczowniki, w tym ponad 3 500 zawierających element obcy). Największy zbiór stanowiły wśród nich rzeczowniki (75%), średni – przymiotniki (9%), a najmniejszy – czasowniki (6%). W klasie nowych derywatów substantywnych derywaty proste, które obejmowały 65% wyrazów, dominowały nad  złożonymi, odpowiadającymi za 35% leksemów, a dopełniały je słowa powstałe od wyrażeń syntaktycznych stanowiące prawie 1% materiału. W pierwszej ze wspomnianych grup znalazły się formacje sufiksalne (86%), ujemne (5%), prefiksalne (4%), paradygmatyczne (4%), prefiksalno-sufiksalne (1%); w drugiej – konstrukcje bezafiksalne (41%), interfiksalne (30%), prefiksoidalne (22%),  interfiksalno-sufiksalne (4%) i interfiksalno-paradygmatyczne (3%); a w trzeciej –  struktury sufiksalne (43%), paradygmatyczne (35%) i bezafiksalne (22%). Najbardziej produktywnymi rzeczownikowymi sufiksami słowotwórczymi były w tym czasie przyrostki -anie, -(ow’ec), -ość, -ka, -izacja, -ista, -izm, prefiksami – przedrostki anty-, super-, a członami złożeń – cząstki euro-II, mini-, cyber-. Jeśli chodzi o utworzone w opisywanym okresie przymiotniki, 62% stanowiły derywaty proste, 30% – złożenia, a 8% – wyrazy pochodne od wyrażeń syntaktycznych. W pierwszej klasie wystąpiły konstrukcje sufiksalne (83%), prefiksalne (9%), prefiksalno-sufiksalne (7%) i paradygmatyczne (prawie 1%); w drugiej – formacje interfiksalno-sufiksalne (56%), interfiksalne (20%), prefiksoidalne (13%), interfiksalno-paradygmatyczne (4%), prefiksalno-sufiksalne (4%) i bezafiksalne (3%). Do najbardziej produktywnych przymiotnikowych przyrostków słowotwórczych należały sufiksy -owy, -ski, -ny. Wreszcie werbalne neologizmy słowotwórcze pochodzące z tego czasu można podzielić na derywaty prefiksalne (43%), paradygmatyczne (36%), prefiksalno-paradygmatyczne (11%) i sufiksalne (10%). Ponadto większą niż wcześniej część podstaw słowotwórczych stanowiły zapożyczenia, skrótowce i nazwiska. Drugi i najważniejszy trend stanowiła tendencja do internacjonalizacji, która przejawiała się w pięciu typach zjawisk językowych: adaptacji zapożyczeń przez wzbogacanie systemu derywacyjnego polszczyzny o nowe podstawy i formanty, wpływie zapożyczeń na aktywność rodzimych i obcych morfemów słowotwórczych, wyodrębnianiu się uszczegółowionych znaczeń w obcych cząstkach słowotwórczych, zwiększonej roli kompozycji, a także w rozszerzeniu zakresu struktur hybrydalnych. Poza tym zwiększyła się liczba złożeń kosztem derywatów prostych i udział niesufiksalnych technik derywacyjnych: derywacji prefiksalnej, paradygmatycznej i ujemnej – kosztem sufiksacji. O wiele powszechniejsze niż wcześniej stały się też formanty niepowodujące alternacji morfonologicznych oraz bezafiksalne połączenia tematów słowotwórczych, często zdezintegrowanych, w obrębie złożeń.

== Produktywność systemu słowotwórczego w pierwszych dwóch dekadach XXI w. ==

=== Produktywność systemu słowotwórczego polszczyzny w języku ogólnym ===
Dwie pierwsze dekady XXI wieku przyniosły kolejne 1117 neologizmów słowotwórczych. Największą klasą funkcjonalną były wśród nich rzeczowniki, średnią – czasowniki, a najmniejszą – przymiotniki. W zbiorze nowych rzeczowników motywowanych derywaty proste, które odpowiadały za 63% wyrazów, przeważały nad złożeniami, obejmującymi 37% zebranych formacji. W pierwszej ze wspomnianych grup znalazły się derywaty sufiksalne (92%), prefiksalne (3%), paradygmatyczne (3%) oraz prefiksalno-sufiksalne (2%), a w drugiej z nich – struktury bezafiksalne (51%), interfiksalne (32%), prefiksoidalne (11%), interfiksalno-sufiksalne (4%) oraz interfiksalno-paradygmatyczne (2%). Najbardziej produktywnymi rzeczownikowymi formantami słowotwórczymi były w tym czasie sufiksy -ka, -(ów)ka, -(ow’)ec, -er, -ista, -ik, -ak, -owicz, a członami złożeń – cząstki e-, -mat, cyber-, -bus, eko-, euro-. Ponadto w neologizmach słowotwórczych z lat 2000–2022 swoje odzwierciedlenie znalazły takie trendy rozwojowe polskiego słowotwórstwa, jak tendencja do skrótu, precyzji, internacjonalizacji i eksploatowania rzadkich podstaw słowotwórczych. Pierwsza z nich przejawiła się w uniwerbizacji za pomocą sufiksów -(ów)ka, -(ow’)ec oraz -ak, powoływaniu do życia struktur  o skondensowanym  znaczeniu  z przyrostkami  -oza  i  -izm,  a także  posługiwaniu  się formantami  niepowodującymi  alternacji morfonologicznych. Działanie tendencji do precyzji polegało z kolei na wykorzystywaniu przyrostków wyrazistych pod względem funkcjonalnym, np. -anin, -arium, -nia, -izacja // -yzacja, -oza. Trzeci trend uwidocznił się między innymi w używaniu afiksów obcego pochodzenia. Wreszcie tendencja do eksploatowania rzadkich podstaw słowotwórczych zaznaczyła swój wpływ przez wykorzystywanie nazw własnych i skrótowców w funkcji baz derywacyjnych. Jak zatem widać, również na początku XXI stulecia do charakterystycznych cech struktury produktywności polskiego systemu derywacyjnego należały takie właściwości, jak: dominacja derywatów prostych, struktur sufiksalnych i złożeń bezafiksalnych.

=== Produktywność systemu słowotwórczego w mediach społecznościowych ===
Aktywność systemu derywacyjnego współczesnego języka polskiego zaznaczyła się w tym okresie również w mediach społecznościowych. Mówiąc ściślej, w latach 2013–2018 w komentarzach na Facebooku utworzono kilkaset neologizmów słowotwórczych. Wśród rzeczownikowych derywatów prostych znalazły się formacje prefiksalne, sufiksalne, ujemne, paradygmatyczne, alternacyjne, a w grupie złożeń – konstrukcje interfiksalne, interfiksalno-sufiksalne, interfiksalno-paradygmatyczne, a także zrosty i kontaminacje, przy czym pod względem ilościowym dominowały struktury sufiksalne. Powstałe wówczas motywowane przymiotniki proste reprezentowały z kolei wyrazy derywaty prefiksalne, sufiksalne, ujemne, paradygmatyczne i alternacyjne, a złożone – composita właściwe i zrosty, kontaminacje. Najbardziej produktywnymi przyrostkami były w tym czasie formanty rzeczownikowe -ka, -ak, -anie, -ica/-yca oraz przymiotnikowe -owy, -ski, -ny. Charakterystyczne cechy nowych wyrazów podzielnych pochodzących z tego okresu stanowiły występowanie sufiksów typowych dla derywatów ekspresywnych oraz polszczyzny potocznej i socjolektów, duża liczba afiksów obcych, znaczny udział leksemów odnoszących się bezpośrednio do Internetu, ucięcia (towarzyszące sufiksacji), aktywność słowotwórcza imion i nazwisk oraz istnienie dubletów słowotwórczych. Poza tym do tendencji panujących w słowotwórstwie medialnym, a ściślej: w komentarzach na Facebooku, w latach 2013–2018 należały: skrótowość, hybrydyzacja, ekspresja i doraźność.

== Zobacz też ==
neologizm
formant słowotwórczy
derywacja
słowotwórstwo

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
Jadacka H., System słowotwórczy polszczyzny (1945–2000), Warszawa 2001.
Klemensiewicz Z., Historia języka polskiego, Warszawa 2015.
Rybarski M., Neologizmy słowotwórcze w Obserwatorium Językowym Uniwersytetu Warszawskiego (na materiale haseł opracowanych do lutego 2022 roku). Część 1: Substantywne derywaty proste, „Poznańskie Studia Polonistyczne” 2023, nr 2, s. 129-149, https://doi.org/10.14746/pspsj.2023.30.2.8.
Satkiewicz H., Innowacje słowotwórcze w powojennym trzydziestoleciu, [w:] Współczesna polszczyzna. Wybór zagadnień, red. H. Kurkowska, Warszawa 1981, s. 130-155.
Satkiewicz H., O niektórych innowacjach słowotwórczych w polszczyźnie XX wieku, [w:] Z problemów współczesnych języków i literatur słowiańskich, red. S. Bartoszczak-Gadaj, Warszawa 1976, s. 111-121.
Satkiewicz H., Produktywne typy słowotwórcze współczesnego języka ogólnopolskiego, Warszawa 1969.
Smółkowa T., Nowe słownictwo polskie. Badania rzeczowników, Warszawa 1976.
Urzędowska A., Facewords. O tendencjach słowotwórczych w mediach społecznościowych, Kraków 2023.
Walczak B., Zarys dziejów języka polskiego, Wrocław 1995.
Waszakowa K., Przejawy internacjonalizacji w słowotwórstwie współczesnej polszczyzny, Warszawa 2005.
Woźniak E., Przełomowe dwudziestolecie. Lata 1918–1939 w dziejach języka polskiego, Łódź 2020.
Woźniak E., Wkład dwudziestolecia międzywojennego w ewolucję polszczyzny, „Poradnik Językowy” 2020, z. 6, s. 7-21.
Zagrodnikowa A., Nowe wyrazy i wyrażenia w prasie, Kraków 1982.
Zagrodnikowa A., Nowe słownictwo w prasie: rodzaje, źródła, funkcje, „Zeszyty Prasoznawcze. Kwartalnik Ośrodka Badań Prasoznawczych” 1978, nr 2, s. 9-26.


Profilowanie (językoznawstwo)

Profilowanie – proces wydobywania na pierwszy plan pewnej cechy lub części bazy pojęciowej wyrażenia. Efektem profilowania jest profil.
Wyrażenie językowe mogą profilować zarówno przedmioty fizyczne, pojęcia abstrakcyjne, jak i relacje.

== Bibliografia ==
Ronald W. Langacker: Cognitive Grammar: A Basic Introduction. New York: Oxford University Press, 2008. ISBN 978-0-19-533196-7. (ang.). Brak numerów stron w książce


Racjonalność komunikacyjna

Racjonalność komunikacyjna – wzorcowa sytuacja komunikacji pomiędzy podmiotami, gdzie dyskurs jest wolny zarówno od oddziaływań zewnętrznych, jak i od ograniczeń wynikających z samej struktury komunikacji językowej. Podmioty prowadzące dyskurs w takich warunkach łatwiej dochodzą do racjonalnych działań społecznych, a jednocześnie sprzyjają procesowi konsensualnej regulacji konfliktów społecznych. Teoria racjonalności komunikacyjnej została sformułowana przez Jürgena Habermasa.
Z uwagi na zbyt silną rolę oddziaływań zewnętrznych (np. uwarunkowania społeczno-kulturowe) i różnice w interpretacji stosowanego języka (np. „zniekształcenia” myśli w procesie komunikacji) możliwość komunikacji racjonalnej pozostaje w sferze ideacyjnej.

== Przypisy ==


Redundancja

Redundancja (łac. redundantio „powódź, nadmiar, zbytek”) – nadmiarowość w stosunku do tego, co konieczne lub zwykłe. Określenie może odnosić się zarówno do nadmiaru zbędnego lub szkodliwego, niecelowo zużywającego zasoby, jak i do pożądanego zabezpieczenia na wypadek uszkodzenia części systemu.

== Inżynieria ==
W celu zmniejszenia prawdopodobieństwa załamania pracy systemu stosuje się zdublowanie krytycznych elementów systemu. W systemach, w których w przypadku awarii zagrożone jest życie ludzi, niektóre części występują potrójnie. W konstrukcjach takich jak samoloty używające całkowicie skomputeryzowanego systemu sterowania – fly-by-wire – element generujący błędną decyzję zostaje przegłosowany przez dwa pozostałe. Inna możliwość to równoległa praca trzech komponentów, ponieważ oczekuje się, że jeśli awarie podsystemów będą rzadkie i niezależne w każdym, to prawdopodobieństwo jednoczesnej awarii trzech jest znikomo małe.

== Nadmiarowość danych w bazach danych ==
Bazy danych są zwykle normalizowane, czyli doprowadzane do postaci bez nadmiarowości. W szczególności w odniesieniu do relacyjnych baz danych dąży się do sytuacji, gdy każda relacja zawiera unikalne informacje oraz klucze łączące z innymi relacjami. W szczególnych przypadkach, w celu przyspieszenia obróbki danych, relacje bywają denormalizowane, jednak może to być źródłem błędów i wewnętrznej niespójności bazy.

== Programowanie ==
W programowaniu można się spotkać z pojęciem kodu nadmiarowego (ang. redundant code). Jest to:

kod, który jest wykonywany, ale nie ma żadnego wpływu na wynik końcowy;
kod zombie, który znajduje się w programie, ale nigdy nie jest wykonywany;
kod zdublowany, gdzie wielokrotnie pojawia się taki sam fragment kodu, pełniący tę samą funkcję (lub bardzo zbliżony), a dający się zredukować przez zastąpienie go funkcją lub procedurą.
Niektórzy nie uznają kodu nadmiarowego za kategorię nadrzędną i nie zaliczają do niego kodu zombie i kodu zdublowanego, traktując je jako osobne kategorie. Nadmiarowy kod, oprócz tego, że zwiększa objętość programu oraz obniża jego czytelność, może prowadzić do wielu błędów (zwłaszcza kod zdublowany).

== Nadmiarowość informacji w teorii informacji ==
W teorii informacji redundancja to ilość informacji przekraczająca wymagane do rozwiązania problemu minimum. Bardziej formalnie – liczba bitów w wiadomości minus liczba bitów faktycznej informacji.
Celowa redundancja danych jest stosowana w celu ułatwienia odtworzenia danych po ich częściowej utracie czy uszkodzeniu lub też do wykrycia takiego uszkodzenia (CRC, Suma kontrolna).
Redundancja ma zastosowanie głównie w przypadku bardzo ważnych, strategicznych dla danego systemu informacji. Szczególnie często mamy do czynienia z redundancją danych w systemach telekomunikacyjnych, gdzie niezawodność przesyłania odgrywa kluczową rolę podczas transmisji. W dzisiejszych czasach nadmiarowość jest cechą większości systemów informacyjnych przesyłających dane w postaci cyfrowej.
Usuwanie nieprzydatnej redundancji to kompresja danych. Paradoksalnie, wiele programów kompresujących może dodawać niewielkie informacje nadmiarowe, pozwalające wykryć uszkodzenie skompresowanych danych (sumy kontrolne).

== Język ==
Zarówno mowa, jak i pismo zawierają redundantne informacje. Obecność w języku elementów nadmiarowych pozwala na efektywniejszą komunikację, szczególnie w przypadku, gdy przekaz jest zakłócony przez czynniki zewnętrzne (tzw. szum). Przykładem zjawiska redundancji jest powtarzanie informacji o rodzaju, liczbie i przypadku gramatycznym w połączeniach takich jak wysoki dom. Nadmiarowość bywa niekiedy stosowana również do podkreślenia znaczenia komunikatu. Niecelowa nadmiarowość, jak okres czasu czy miesiąc lipiec, uważana jest za niezręczność językową (zobacz też pleonazm, tautologia).

== Komunikacja ==
Redundancja w komunikacji umożliwia definiowanie nadmiarowych tras komunikacyjnych, które mogą być używane wzajemnie zamiennie (rodzaj gorącej rezerwy) przy dostępie do danych czasu rzeczywistego (procesowych) w urządzeniach przemysłowych (np. PLC, DCS) przez stacje klienckie warstwy sterowania i zarządzania procesem (np. HMI, SCADA). Przesył danych przez różne trasy komunikacyjne wiąże się ze zróżnicowaniem kosztów, co musi być uwzględnione w algorytmie wyboru trasy. Ponadto wszystkie trasy muszą być okresowo sprawdzane, aby zapobiec sytuacjom, kiedy droga zapasowa jest z jakiegoś powodu niedostępna, a system o tym nie wie.

== Zobacz też ==
entropia
OPC (standard komunikacyjny w automatyce przemysłowej)

== Przypisy ==

== Linki zewnętrzne ==
Redundancja – czyli rzecz o potrzebie masła maślanego w języku. Dwójka – Program 2 Polskiego Radia, 2014-04-22. [dostęp 2015-12-10].


Remarques sur la langue française

Remarques sur la langue françoise, utiles à ceux qui veulent bien parler et bien escrire (pol. „Uwagi o języku francuskim, przydatne dla tych, którzy chcą dobrze mówić i dobrze pisać”) – pochodząca z 1647 roku książka na temat gramatyki francuskiej autorstwa Claude’a Favre’a de Vaugelas.
Dzieło przedstawia wiedzę na temat języka francuskiego, porusza takie zagadnienia, jak: leksyka, morfologia, ortografia, syntaksa, styl i wymowa.
Jest to pionierskie dzieło w dziedzinie standaryzacji języka francuskiego, stanowi ważne źródło dla badaczy historii języka francuskiego, szczególnie XVII wieku.
Książka doczekała się wielokrotnych wznowień.

== Przypisy ==


Rodzaje wypowiedzi

Rodzaje wypowiedzi - wypowiedzi dzielą się na:

wypowiedzi opisujące - opisują coś,
wypowiedzi oceniające -  mieszczą w sobie oceny,
wypowiedzi optatywne - wyrażają życzenie,
wypowiedzi dyrektywalne - mówią jak należy postępować
wypowiedzi performatywne - wywołują poprzez ich wyartykułowanie jakiś skutek lub skutki w świecie konwencji.

== Zobacz też ==
ocena prakseologiczna
dyrektywa techniczna

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
Maciej Koszowski, Dwadzieścia osiem wykładów ze wstępu do prawoznawstwa, Wydawnictwo CM, Warszawa 2019, ISBN 978-83-66704-82-4.


System językowy

System językowy – język jako system, czyli uporządkowany wewnętrznie i posiadający określoną strukturę układ elementów; innymi słowy jest to język pojmowany jako zbiór elementów i zbiór relacji (wzajemnych zależności), które zachodzą między tymi elementami, zgrupowanymi na różnych płaszczyznach.
System językowy jest tworzony przez szereg hierarchicznie uporządkowanych poziomów językowych. Na szczycie hierarchii znajduje się system funkcji językowych, który wyznacza ramy dla systemu znaków i systemu konstrukcji. W obrębie tej struktury system fonemów jest nadrzędny wobec systemu cech dystynktywnych, ale jednocześnie podporządkowany systemowi morfemów.
Sam system językowy nie funkcjonuje w izolacji; stanowi część szerszego systemu zachowań werbalnych, który wraz z systemami pozajęzykowymi (takimi jak gestykulacja czy mimika) składa się na ludzkie zachowania komunikacyjne.
Na systemowość języka w sposób wyraźny pierwszy zwrócił uwagę szwajcarski językoznawca Ferdinand de Saussure (zob. strukturalizm), który ujmował język (langue) jako konwencjonalny system znaków umożliwiających porozumiewanie się w obrębie danej społeczności. Na tej podstawie naukę o języku traktował jako część semiotyki.

== Zobacz też ==
jednostki językowe
system leksykalny
system fonologiczny

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
AdamA. Heinz AdamA., Dzieje językoznawstwa w zarysie, wyd. 2, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1983, ISBN 83-01-03536-6, OCLC 17851984 .
EdwardE. Łuczyński EdwardE., JolantaJ. Maćkiewicz JolantaJ., Językoznawstwo ogólne. Wybrane zagadnienia, wyd. 2 rozsz., Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, 2002, ISBN 83-7326-073-0, OCLC 804658516 .
JozefJ. Mistrík JozefJ., Encyklopédia jazykovedy, Bratislava: Obzor, 1993, ISBN 80-215-0250-9, OCLC 29200758  (słow.).
KazimierzK. Polański KazimierzK. (red.), Encyklopedia językoznawstwa ogólnego, wyd. 2, Wrocław: Ossolineum, 1999, ISBN 83-04-04445-5, OCLC 835934897 .


Text Retrieval Conference

Text Retrieval Conference (TREC) – seria warsztatów skupiająca się na wyszukiwaniu informacji w różnych obszarach badawczych lub ścieżkach. TREC jest współfinalizowane przez National Institute of Standards and Technology (NIST) oraz Disruptive Technology Office departamentu obrony USA. TREC powstało w 1992 jako cześć programu TIPSTER. Zadaniem TREC jest wspieranie i popieranie badań związanych z wyszukiwaniem informacji poprzez zapewnienie infrastruktury niezbędnej do ewaluacji metod wyszukiwania tekstu na dużą skalę.
Każda ścieżka (track) to wyzwanie dla biorących udział grup. Ścieżki zawierają problemy związane z wyszukiwaniem tekstu. W zależności od ścieżki, problemem mogą być pytania, tematy itp. Dzięki systemowi punktowemu oprogramowanie biorące udział w teście może być w łatwy sposób porównywane. Po ogólnym przedstawieniu wyników ewaluacji, warsztaty przewidują możliwość konwersacji uczestników na temat obecnych i przyszłych planów badawczych.

== Dostępne ścieżki (tracks) ==
Ścieżka blogowa (Blog Track) – Cel: badanie informacji w blogosferze.
Ścieżka chemiczna (Chemical Track) – Cel: rozwój i porównywanie technologii odpowiedzialnej za przeszukiwanie na dużą skalę dokumentów chemicznych, patentów. Od 2009 roku.
Ścieżka podmiotu (Entity Track) – Cel: badanie wspólnych potrzeb informacyjnych. Od 2009 roku.
Ścieżka prawna (Legal Track) – Cel: rozwój technologii wyszukiwania dokumentów prawniczych.
Ścieżka miliona pytań (Million Query Track) – Cel: testowanie hipotezy, że biblioteka zbudowana z wielu nieocenionych tematów jest lepszym narzędziem niż biblioteka zbudowana z użyciem tradycyjnych łączeń TREC.
Ścieżka informacji zwrotnej (Relevance Feedback Track) – Cel: zapewnienie podłoża pod badanie wpływu różnych czynników na trafność informacji zwrotnej.
Ścieżka webowa (Web Track) – Cel: badanie zachowania przy wyszukiwaniu informacji w sieci.
Ścieżka odpowiedzi na pytanie (Question Answering) – Cel: zdobycie większej ilości informacji niż jest w stanie przedstawić pojedynczy dokument poprzez próbę udzielenia odpowiedzi na zadane pytanie.

== Udział ==
Konferencja składa się z różnorodnych, międzynarodowych grup naukowców i deweloperów. W roku 2003 udział wzięły 93 grupy ze sfery akademickiej i przemysłowej pochodzące z 22 różnych krajów.

=== Test miliona pytań (TREC 2008 Million Query Track) ===
Na test miliona pytań składa się ogromna liczba pytań przygotowana przez organizatorów TREC. Poniżej kilka linijek z pliku zawierającego tematy pytań z roku 2007 (plik zawiera 10000 tematów)

227:women rights in 1840
297:turkey hunting in indiana
310:pyramid scheme
765:missouri tornado damage march 12 2006
4427:street parking rules
8064:world trade center tragedy
8821:2005 statistics of people arrested for marijuana

Tematy są więc bardzo różnorodne:

227: Prawa kobiet w roku 1840
297: Polowanie na indyki w stanie Indiana
310: Schemat piramidy
765: Zniszczenia spowodowane przez tornado w Missouru 12 marca 2006 roku
4427: Zasady parkowania na ulicy
8064: Tragedia World Trade Center
8821: Statystyki dotyczące osób aresztowanych za posiadanie marihuany w roku 2005

=== Ścieżka odpowiedzi na pytanie (Question Answering Track) ===
Zespoły biorące udział w Question Answering track testują systemy, których celem jest odpowiadanie na pytania zadane przez użytkownika. Co roku TREC przygotowuje inny zestaw pytań. Po zakończeniu badania prezentowane są wyniki. Najlepszy system Question Answering to taki, który udzieli najwięcej prawidłowych odpowiedzi. Przykładowy fragment pliku z pytaniami z roku 2007 znajduje się poniżej:

<target id = "217" text = "Jay-Z">
    <qa>
<q id = "217.1" type="FACTOID">
What company produces his records?
</q>
</qa>

    <qa>
<q id = "217.2" type="FACTOID">
What is his real name?
</q>
</qa>

    <qa>
<q id = "217.3" type="FACTOID">
Who is he planning to marry?
</q>
</qa>

    <qa>
<q id = "217.4" type="FACTOID">
Which company is he president of?
</q>
</qa>

    <qa>
<q id = "217.5" type="FACTOID">
Where did he grow up?
</q>
</qa>

    <qa>
<q id = "217.6" type="LIST">
What are titles of albums featuring Jay-Z?
</q>
</qa>

    <qa>
<q id = "217.7" type="OTHER">
Other
</q>
</qa>
</target>

Wyniki „ścieżki odpowiedzi na pytanie” przedstawiane są w następującej formie (TREC-9):
Pierwsza i druga kolumna identyfikują system. Kolejna kolumna to MRR, czyli Mean reciprocal rank, który wyrażany jest wzorem:

          MRR

        =

            1

                |

              Q

                |

          ∑

            i
            =
            1

            Q

            1

                rank

                i

        .

    {\displaystyle {\text{MRR}}={\frac {1}{|Q|}}\sum _{i=1}^{Q}{\frac {1}{{\text{rank}}_{i}}}.}

Jeżeli MRR jest równe 1.0, znaczy to, że każda z pierwszych odpowiedzi zaproponowana przez system była poprawna.
Łatwo zauważyć, że im MRR jest bliższe 1.0, tym lepiej.
Ostatnia kolumna to procentowo wyrażona liczba błędnych odpowiedzi.

== Przypisy ==

== Linki zewnętrzne ==
Strona domowa projektu


Walencja (językoznawstwo)

Walencja – pojęcie z zakresu językoznawstwa określające łączliwość elementów języka, a zwłaszcza czasowników.

== Historia ==
Pierwsze prace o zjawisku walencyjności przedstawił Karl Bühler, chociaż jego analiza bywa utożsamiana z konotacją. W następnych latach badania i rozwój teorii walencji dotyczył głównie gramatyki niemieckiej. Za autora terminu „walencja” uznawany jest Lucien Tesnière, który porównał łączenie leksemów w zdania do łączenia atomów w cząsteczki i odwołał się do chemicznej wartościowości. Teoria walencji miała być alternatywną teorią składniową, która sprawdzała się w opisywaniu czasowników. Znalazła ona zastosowanie w przetwarzaniu języków naturalnych, jak również jako ogólne źródło w nauczaniu języka obcego.

== Teoria ==
Teoria walencji dzieli zbiór podrzędników na dwie klasy. Elementy ściśle związane z nadrzędnikiem określane są mianem argumentów, fraz wymaganych lub aktantów. Pozostałe, które są luźno związane, nazywa się modyfikatorami, frazami luźnymi, adiunktami lub cyrkumstantami. Stałym problemem w teorii walencji jest wyodrębnianie elementów charakterystycznych od elementów adiunktywnych. Z powodu trudności w określeniu granicy między argumentami a modyfikatorami rozważa się istnienie słowników i gramatyki bez takiego rozróżnienia.
Istnieją różne metody podziału podrzędników na ściśle i luźno związane z nadrzędnikiem:

kryterium ontologiczne
kryterium formalne
kryterium funkcyjne
kryterium iterowalności
kryterium wybiórczości
kryterium zasłówka

== Zobacz też ==

klasyfikacja części mowy
wariacja językowa

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
JoannaJ. Golonka JoannaJ., Walencja stosowana w dydaktyce i w analizie tekstu, „Lingwistyka stosowana” (9), 2014, s. 79–92 [dostęp 2018-07-09] .
AdamA. Przepiórkowski AdamA., On the Computational Usability of Valence Dictionaries for Polish, „Prace Instytutu Podstaw Informatyki Polskiej Akademii Nauk” (971), 2003, s. 1–14 [dostęp 2018-07-09] .
AdamA. Przepiórkowski AdamA., Argumenty i modyfikatory w gramatyce i języku, Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2017, ISBN 978-83-235-3111-1 [dostęp 2018-07-09] .
RomanR. Sadziński RomanR., Kryteria analizy walencyjnej, „Folia Linguistica”, 26, 1992, s. 63–72 [dostęp 2018-07-09] .
MichałM. Smułczyński MichałM., Walencja semantyczna polskich i duńskich czasowników ruchu w ujęciu kontrastywnym, „Studia Linguistica”, XXXII, Wrocław 2013, s. 173–188 [dostęp 2018-07-09] .
ZofiaZ. Zaron ZofiaZ., Konotacja nie jedno ma imię. Wymagania składniowe nazw osobowych, Moskwa 2012, s. 672–681 [dostęp 2018-07-09] .

== Linki zewnętrzne ==
Walenty. Internetowy słownik walencyjny języka polskiego [online] [dostęp 2018-07-09] . strona główna serwisu


Wikitongues

Wikitongues – amerykańska organizacja non-profit zarejestrowana w stanie Nowy Jork. Jej celem jest dokumentacja języków świata i stworzenie audiowizualnej „encyklopedii” zróżnicowania językowego. Organizacja została powołana w 2014 r. z inicjatywy trzech założycieli (Frederico Andrade, Daniel Bogre Udell, Lindie Botes).

== Przypisy ==

== Linki zewnętrzne ==
Oficjalna strona organizacji (ang.)
Wikitongues w serwisie YouTube


World Atlas of Language Structures

World Atlas of Language Structures (WALS) – baza danych gromadząca informacje na temat struktury języków świata (z perspektywy fonologicznej, gramatycznej i słownikowej), zaczerpnięte z dostępnej dokumentacji lingwistycznej. Projekt opisuje języki świata pod względem ich lokalizacji, pokrewieństwa językowego oraz podstawowych cech typologii lingwistycznej. Pierwsze wydanie bazy danych zostało wprowadzone na rynek przez Oxford University Press i przybrało postać książki z płytą CD-ROM (2005). W kwietniu 2008 ogłoszono wydanie internetowe. Projekt jest utrzymywany przez Instytut Antropologii Ewolucyjnej Maxa Plancka i Max Planck Digital Library. Do jego autorów należą: Martin Haspelmath, Matthew S. Dryer, David Gil i Bernard Comrie.

== Przypisy ==

== Linki zewnętrzne ==
World Atlas of Language Structures – wydanie internetowe


Wypowiedź dyrektywalna

Wypowiedź dyrektywalna (dyrektywna, powinnościowa) - nie wypowiada się na temat tego, jak jest, ale na temat tego, jak ktoś powinien się zachować, przy czym może ona to robić w sposób mniej lub bardziej stanowczy.
Wypowiedziom dyrektywalnym nie da się raczej przypisać wartości prawdy lub fałszu. Można je za to uznawać za słuszne bądź niesłuszne, wiążące bądź niewiążące albo obowiązujące lub nieobowiązujące - tj. będąc w zgodzie ze stanowiskiem nonkognitywistycznym/akognitywistycznym.
Wśród wypowiedzi dyrektywalnych można wyróżnić:

rozkazy,
polecenia,
zasady,
dyrektywy,
normy,
reguły,
wytyczne,
zalecenia,
rekomendacje,
wskazówki,
dobre rady,
sugestie,
prośby.
Od wypowiedzi dyrektywalnych trzeba odróżnić tzw. dyrektywy (normy) techniczne (instrumentalne, celowościowe, teleologiczne, praktyczne), które wskazują sposób, w jaki mamy postąpić, aby osiągnąć dany skutek (cel) w świecie fizycznym, i którym można przypisać wartości prawdy lub fałszu.
Uzasadnieniem formułowania poszczególnych wypowiedzi dyrektywalnych mogą być oceny, a dyrektyw technicznych wypowiedzi opisowe, jakie stwierdzają występowanie pewnych prawidłowości w świecie fizycznym.

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
Maciej Koszowski, Dwadzieścia osiem wykładów ze wstępu do prawoznawstwa, Wydawnictwo CM, Warszawa 2019, ISBN 978-83-66704-82-4.


Wypowiedź oceniająca

Wypowiedź oceniająca (wartościująca) – wypowiedź, która określa czyjś negatywny lub pozytywny stosunek do czegoś, tj. przede wszystkim wyraża czyjąś aprobatę lub dezaprobatę dla jakiegoś stanu rzeczy, np. stanowi, że coś jest ładne, dobre, fantastyczne, boskie.
Na ogół przyjmuje się, że wypowiedziom oceniającym nie da się przypisać wartości prawdy lub fałszu (tzw. stanowisko antykognitywistyczne/akognitywistyczne), a zawarte w nich oceny są zrelatywizowane do dokonujących je osób, a nie absolutne.
Gdy podstawą wypowiedzi oceniających są wartości i standardy panujące w danej społeczności (np. ustalone kanony piękna), upodabniają się one jednak do wypowiedzi opisujących i mogą być prawdziwe lub fałszywe, tj. w zależności od tego, czy dokonane w nich oceny są zgodne lub niezgodne z powszechnie akceptowanymi w danym środowisku standardami i wartościami.
Od ocen, jakie zawierają wypowiedzi oceniające i jakie zwie się zasadniczymi, należy odróżniać tzw. oceny prakseologiczne.

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
Maciej Koszowski, Dwadzieścia osiem wykładów ze wstępu do prawoznawstwa, Wydawnictwo CM, Warszawa 2019, ISBN 978-83-66704-82-4.


Wypowiedź opisująca

Wypowiedź opisująca (opisowa, deskryptywna, stwierdzająca, konstatująca, asertoryczna) – wypowiedź, która zawiera w sobie stwierdzenie o tym, że coś istnieje albo nie istnieje.
Wypowiedzi opisujące są prawdziwe, ilekroć stan rzeczy, o którym się one wypowiadają, że występuje, rzeczywiście występuje, a stan rzeczy, o którym się one wypowiadają, że nie występuje, rzeczywiście nie występuje.
Wypowiedzi opisujące są fałszywe, gdy stan rzeczy, o którym się one wypowiadają, że występuje, w rzeczywistości nie występuje, a stan rzeczy, o którym się one wypowiadają, że nie występuje, w rzeczywistości występuje.
Żeby stwierdzić ich prawdziwość lub fałszywość, muszą one podawać miejsce i czas stanu, o którym jest w nich mowa – jak jest np. w przypadku stwierdzenia, iż teraz w Krakowie za oknami pada deszcz.
Do wypowiedzi opisujących należą tylko zdania oznajmujące (nie są już nimi zdania pytające ani zdania rozkazujące).

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
Maciej Koszowski, Dwadzieścia osiem wykładów ze wstępu do prawoznawstwa, Wydawnictwo CM, Warszawa 2019, ISBN 978-83-66704-82-4.


Wypowiedź optatywna

Wypowiedź optatywna (optatyw) – wypowiedź, która  wskazuje na to, jaki stan rzeczy byłby pożądany w przyszłości (zawiera w sobie życzenie) – np. „obym był bogaty”, „żeby w lipcu było ciepło”.

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
Maciej Koszowski, Dwadzieścia osiem wykładów ze wstępu do prawoznawstwa, Wydawnictwo CM, Warszawa 2019, ISBN 978-83-66704-82-4.


Związek syntagmatyczny

Związek syntagmatyczny – jest to związek składniowy pomiędzy dwoma wyrazami. Może, ale nie musi on dotyczyć wyrazów występujących w tekście tuż obok siebie. Taka relacja może występować np. pomiędzy rodzajnikiem a rzeczownikiem, rzeczownikiem a czasownikiem lub przyimkiem a uzupełenieniem. Związek syntagmatyczny można przedstawić w postaci schematu, np. wysokie drzewo i przystojny mężczyzna realizują schemat:
przymiotnik + rzeczownik
(przy czym oba te elementy muszą być w tym samym przypadku, liczbie i rodzaju).
W powyższych przykładach można stwierdzić, że elementy pozostają ze sobą w związku syntagmatycznym, ponieważ:

rzeczownik otwiera pozycję dla przymiotnika (przymiotnik opisuje cechy  rzeczownika),
przymiotnik nie może wystąpić w tekście bez rzeczownika:
W ogrodzie rosło wysokie *(drzewo).
W powyższym przykładzie brak elementu oznaczonego „*(…)” powoduje zdanie nieakceptowalne.

Występuje związek rządu (rzeczownik narzuca przymiotnikowi przypadek, liczbę i rodzaj).
Związek syntagmatyczny przeciwstawia się związkowi paradygmatycznemu, czyli relacji pomiędzy elementami, które w tym samym kontekście mogą być wzajemnie zastępowalne.
Pojęcie zostało wprowadzone do językoznawstwa przez Ferdinanda de Saussure’a.

== Bibliografia ==
Ireneusz Bobrowski: Zaproszenie do językoznawstwa. Kraków: Wydawnictwo Instytutu Języka Polskiego PAN, 1998, s. 64. ISBN 83-85579-97-4.
Robert D. Van Valin: An introduction to syntax. Cambridge: Cambridge University Press, 2007, s. 239. ISBN 0-521-63199-8.


Dialektologia

Dialektologia (gr. dialektos „gwara” i logos „słowo, nauka”), także gwaroznawstwo – dział językoznawstwa zajmujący się badaniem, genezą i systematyką dialektów w obrębie jakiegoś języka lub języków. Dyscyplina ta bada odmiany poszczególnych języków oparte głównie na uwarunkowaniach geograficznych (w przeciwieństwie do odmian o podłożu społecznym – socjolektów, które są przedmiotem zainteresowań socjolingwistyki, czy też form historycznych, których klasyfikacji i opisu dokonuje językoznawstwo diachroniczne). Choć socjolekty bywają włączane w ramy terminu „dialekt”, to dialektologia jako dyscyplina koncentruje się przeważnie na odmianach terytorialnych.
Jako odrębna dyscyplina językoznawcza dialektologia uformowała się w drugiej połowie XIX wieku. Bezpośrednimi impulsami były teoria falowa innowacji językowych oraz próby weryfikacji lub falsyfikacji zasady bezwyjątkowości praw głosowych głoszonej przez młodogramatyków.
Trzon dialektologii tworzy geografia językowa, zajmująca się badaniem rozmieszczenia geograficznego różnych faktów (elementów) językowych. Pierwszą fazą badania dialektologicznego jest gromadzenie materiału w terenie, wśród użytkowników różnych gwar. Na podstawie zebranych danych można opublikować opis monograficzny danego dialektu, opis zróżnicowania języka etnicznego na pewnym terytorium czy też słownik gwarowy, omawiający różnice między językiem standardowym a daną mową ludową.
Termin ten z biegiem czasu zyskiwał nowe człony określające w miarę rozwoju samej dyscypliny naukowej. Uwzględniając nowe zakresy badawcze dialektologii i osiągnięcia językoznawstwa współczesnego, wprowadzono m.in. takie innowacje terminologiczne jak: dialektologia społeczna, dialektologia miejska, dialektologia socjolingwistyczna, dialektologia socjalna, dialektologia środowiskowa, dialektologia geograficzna, dialektologia ludowa, dialektologia historyczna, dialektologia opisowa, dialektologia synchroniczna (współczesna). W kontekście historycznej polszczyzny można mówić o dialektologii staropolskej (filologicznej).

== Polscy dialektolodzy ==
Wybrani polscy dialektolodzy:

Jerzy Bartmiński (ur. 1939)
Jan Basara (ur. 1929)
Karol Dejna (1911–2004)
Józef Kąś
Kazimierz Nitsch (1874–1958)
Jerzy Sierociuk
Kazimierz Sikora
Błażej Osowski

== Zobacz też ==

wariacja językowa

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
Kość J., Aspekty historyczne dialektologii opisowej a dialektologia historyczna [w:] W. Książek–Bryłowa, H. Duda, Język polski. Współczesność–historia, Lublin, 2000.
JozefJ. Mistrík JozefJ., Encyklopédia jazykovedy, Bratislava: Obzor, 1993, ISBN 80-215-0250-9, OCLC 29200758  (słow.).
KazimierzK. Polański KazimierzK. (red.), Encyklopedia językoznawstwa ogólnego, wyd. 2, Wrocław: Ossolineum, 1999, ISBN 83-04-04445-5, OCLC 835934897 .