Akcent (socjolingwistyka)

Akcent (ang. accent) – forma wymowy właściwa dla pewnej osoby, miejsca lub narodu. Akcent może być uwarunkowany lokalizacją geograficzną (akcent regionalny/geograficzny), statusem socjoekonomicznym, przynależnością etniczną, kastą lub klasą społeczną (akcent socjalny) czy też wpływem mowy ojczystej (akcent obcy).
Akcent obejmuje takie cechy jak wymowa głosek i prozodia. Choć gramatyka, leksyka i inne właściwości językowe mogą iść w parze z akcentem, w językoznawstwie pojęcie akcentu odnosi się do różnic w wymowie, termin „dialekt” określa zaś szerszy zakres cech językowych. Akcent może stanowić jeden z elementów dialektu. W Wielkiej Brytanii akcenty uważa się za niezależne od dialektów.

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
David Crystal: A Dictionary of Linguistics and Phonetics. Wyd. 6. Malden: Blackwell Publishing, 2008. DOI: 10.1002/9781444302776. ISBN 978-1-4443-0277-6. ISBN 978-1-4051-5296-9. OCLC 873604136. (ang.).
Ronald Carter: Introducing Applied Linguistics: An A–Z Guide. London: Penguin English, 1993. ISBN 0-14-081364-0. OCLC 30615004. (ang.).
Robert Lawrence Trask: The Dictionary of Historical and Comparative Linguistics. Chicago: Fitzroy Dearborn, 2000. ISBN 1-57958-218-4. OCLC 1101226560. (ang.).
Gary Weismer, David K. Brown: Introduction to Communication Sciences and Disorders: The Scientific Basis of Clinical Practice. San Diego: Plural Publishing, 2021. ISBN 978-1-63550-316-6. ISBN 978-1-59756-297-3. OCLC 1187180406. [dostęp 2024-01-19]. (ang.).


De vulgari eloquentia

De vulgari eloquentia (O języku pospolitym) – traktat językoznawczy Dantego Alighieri poświęcony włoskim dialektom, pisany między 1304 a 1307.
De vulgari eloquentia składa się z dwóch ksiąg, z których druga nie została ukończona. Traktat napisany jest po łacinie i związany jest z dążeniami włoskich ludzi nauki i sztuki propagujących używanie języka ludowego (volgare) w piśmiennictwie naukowym, literackim i religijnym.
Autor traktatu zastanawia się nad możliwością użycia dialektów włoskich w piśmiennictwie naukowym oraz próbuje ustalić zasady dla jednolitego, szlachetnego języka narodowego, stosownego do takich właśnie celów.
Traktat jest analizowany w W poszukiwaniu języka uniwersalnego Umberto Eco jako pierwszy utwór chrześcijańskiej Europy odnoszący się do doskonałego języka.
Przekład fragmentu traktatu (księga I, rozdziały I-VII) autorstwa Włodzimierza Olszańca opublikowany został w: "Młoda Polonistyka" 1998, nr 2 s. 79-89. Tegoż tłumacza przekład całości dzieła ukazał się w Kętach w roku 2002 pod tytułem O języku pospolitym.

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
Józef Heistein: Historia literatury włoskiej. Wrocław: Ossolineum, 1987. ISBN 83-0402122-6. Brak numerów stron w książce

== Linki zewnętrzne ==
Traktat w serwisie The Latin Library (łac.)


Dialekt

Dialekt, narzecze – wieloznaczny termin lingwistyczny. W najogólniejszym znaczeniu dialekt to odmiana języka, która odznacza się swoistymi cechami fonetycznymi, leksykalnymi czy gramatycznymi, odróżniającymi ją od innych form tego języka. W szerokim ujęciu dialektem jest każda odmiana języka związana z pewną grupą osób. W wąskim znaczeniu dialekt to ograniczona terytorialnie i społecznie odmiana języka, występująca w formie mówionej lub odmiana o niższym prestiżu niż język standardowy.
Różnice dialektalne wykazują zasadniczo wszystkie języki świata, przy czym tylko niektóre z nich mają swoją odmianę ogólną, tzw. dialekt standardowy. Pewną formą dialektu (wariantem językowym o ustalonej strukturze) posługuje się każdy użytkownik języka. Niejednokrotnie czynniki społeczne prowadzą do porzucania cech dialektalnych na rzecz cech języka standardowego, uważanych za neutralne geograficznie. O ile w niektórych społecznościach dochodzi do zaniku różnorodności dialektalnej, to w wielu zakątkach świata cechy dialektalne nadal się utrzymują, a nawet ulegają wzmocnieniu. Dialekt często odgrywa kluczową rolę w kształtowaniu tożsamości danej grupy społecznej.
Wszystkie dialekty w jednakowy sposób rządzą się zespołem zasad gramatycznych, choć ich systemy bywają silnie zróżnicowane. Dialekty o niższym statusie społecznym, które nie zostały uprzywilejowane w procesie standaryzacji językowej, są nazywane dialektami niestandardowymi.
Zakres odrębności dialektalnych różni się w zależności od języka. Niektóre języki, jak np. rosyjski, przejawiają je w stosunkowo niewielkim stopniu, a istniejące dialekty mają dość szeroki zasięg geograficzny. W przypadku innych języków, takich jak niemiecki, można wyróżnić dużą liczbę wciąż żywych dialektów. Same dialekty mogą być zróżnicowane wewnętrznie i wykazywać drobne różnice na poziomie lokalnym (w języku polskim mówi się wówczas o gwarach). Granice między poszczególnymi dialektami bywają nieostre i trudne do wyznaczenia.
Badaniem dialektów (zwłaszcza regionalnych) zajmuje się dział językoznawstwa – dialektologia. W rozumieniu dialektologii tradycyjnej dialekt to byt przeciwstawiany językowi standardowemu.

== Historia terminu ==
Termin „dialekt” wywodzi się z greckiego słowa diálektos (stgr. διάλεκτος) oznaczającego dyskurs, rozmowę, sposób mówienia, a które z kolei pochodzi od słów diá (stgr. διά „poprzez”) i legō (stgr. λέγω „mówię”). Określenie to pojawiło się w europejskim piśmiennictwie już w XVI wieku i pierwotnie oznaczało sposób mówienia, manierę charakterystyczną dla danego mówiącego.
Współcześnie pod pojęciem dialektu rozumie się odmianę jakiegoś języka, wyodrębnioną na podstawie pewnych odmienności, sprowadzających się do zróżnicowania geograficznego języka (prymarne znaczenie terminu) lub stratyfikacji społecznej jego użytkowników. Istnieje rozróżnienie między dialektami sensu stricto a socjolektami, czyli odmianami społecznymi (stratyfikacyjnymi). Podział ten nie jest jednak ścisły, gdyż odmiany geograficzne (terytorialne) bywają zarazem ograniczone socjalnie i mogą pełnić funkcję socjolektów.
Słowem „dialekt” często określa się formy języka bez postaci pisanej, w opozycji do form ustandaryzowanych lub literackich (tzw. grafolektów), o których mawia się „języki”. Mianem dialektów bywają określane autonomiczne języki, które są pozbawione wsparcia instytucjonalnego lub tradycji piśmienniczej (niekiedy mowa np. o „dialektach afrykańskich”, w kontekście omawiania języków Afryki). Użycie to jest niezgodne z terminologią językoznawczą, gdzie „dialekt” to odmiana danego języka.

== Rodzaje dialektów ==
Można wyróżnić dialekty regionalne, będące przedmiotem tradycyjnych badań dialektologicznych, oraz dialekty socjalne, których istnienie zostało stwierdzone przez późniejszą dialektologię miejską.
Brytyjski językoznawca Peter Trudgill proponuje następujący podział dialektów:

dialekty tradycyjne (ang. traditional dialects) – silnie zróżnicowane odmiany języka, właściwe dla obszarów wiejskich. Ulegają zanikowi wskutek nowoczesnych przemian społecznych, pod wpływem procesów globalizacji, powszechnej oświaty i środków masowego przekazu. Popularnie pod pojęciem dialektu rozumie się właśnie dialekty tradycyjne.
dialekty mainstreamowe (ang. mainstream dialects) – odmiany języka wypierające dialekty tradycyjne, kształtujące się wraz z procesami mieszania i niwelacji dialektów. Należą do nich zarówno odmiany standardowe (np. brytyjska angielszczyzna standardowa), jak i odmiany niestandardowe (dialekty miejskie). Są słabiej zróżnicowane wewnętrznie niż dialekty tradycyjne i występują poza terenami wiejskimi; jednocześnie w dużym stopniu odzwierciedlają stratyfikację społeczną. Dialekty miejskie bywają przedmiotem krytyki na gruncie tradycji preskryptywizmu, a dawni dialektolodzy postrzegali je jako „zniekształcone” formy języka standardowego.

== Język jako zespół dialektów ==
Język daje się rozpatrywać jako zespół dialektów, w skład którego wchodzą z jednej strony odmiany regionalne i społeczne, a z drugiej – ponadgwarowe standardy (odmiany społecznie prestiżowe). Język, jako zbiór różnych tworów językowych, zawsze się manifestuje w postaci pewnej odmiany. Z tego wynika, że każdy użytkownik języka posługuje się jakimś dialektem (rozumianym jako odmiana języka), standardowym lub niestandardowym. Pośród dialektów wchodzących w skład języka nie można wyróżnić odmian wyższych ani niższych (pod względem cech wewnętrznych), choć obiegowe poglądy często przypisują rozmaitym dialektom różną wartość, a dany dialekt może być powiązany z określoną rolą komunikacyjną.
Praktyka używania dwóch odmian języka przez jedną wspólnotę komunikatywną jest nazywana dyglosją.

== Charakterystyka pojęcia ==
W rozumieniu językoznawstwa dialekt jest formą egzystencji języka charakterystyczną dla pewnej grupy jego użytkowników. Termin ten odnosi się w pierwszej kolejności do form wydzielonych geograficznie (geolektów/regiolektów), choć w szerszym sensie, charakterystycznym dla językoznawstwa angielskiego (gdzie dialect to w praktyce często synonim variety), może dotyczyć także mowy jakiejś grupy społecznej (socjolekt) lub etnicznej (etnolekt). Zgodnie z powszechnie spotykanym ujęciem jako swoiste dialekty można rozpatrywać wszystkie odmiany języka, także standardowe (literackie); w lingwistyce czyni się zatem rozróżnienie między dialektami standardowymi a niestandardowymi (wernakularnymi). W języku codziennym, a także w niektórych tradycjach językoznawczych występuje węższe rozumienie terminu, zgodnie z którym dialekt to regionalny (czasami socjalny) wariant języka, z założenia odróżniany od języka standardowego. Takie znaczenie jako główne przyjmują terminy pokrewne w wielu językach europejskich, gdzie dialekt jest kojarzony z odmianami niestandardowymi (niem. Dialekt, fr. dialecte, wł. dialetto). W tekstach anglojęzycznych podkreśla się neutralność terminu „dialekt”, który nie jest przeciwstawiany standardowi. W skrajnej definicji pojęcie dialektu odnosi się również do idiolektów, tj. kodów właściwych dla poszczególnych jednostek.
Oba podejścia do definicji dialektu funkcjonują równolegle, choć w przypadku niektórych języków stosowanie opozycji standard-dialekt budzi wątpliwości z przyczyn obiektywnych. Przykładem może być język włoski, w którym podstawę języka standardowego tworzy dialekt florencki, równorzędny innym dialektom tego języka, które mogą być zresztą rozpatrywane jako siostrzane języki romańskie. Odmiany standardowe, które są rozwijane w procesie planowania językowego, mogą mieć różne pochodzenie – czasem w charakterze standardu i odmiany jednoczącej społeczność przyjmuje się istniejący dialekt prestiżowy, a czasem dochodzi do wypracowania odmiany pandialektalnej, łączącej cechy różnych odmian lokalnych.
Poszczególne dialekty można często dzielić na mniejsze formy, odzwierciedlające ich wewnętrzne zróżnicowanie: warianty lub poddialekty (subdialekty), w polskiej tradycji językoznawczej nazywane gwarami. Terminy „dialekt” i „gwara” są jednak często traktowane jako równoznaczne, zarówno w języku codziennym, jak i w użyciu językoznawczym. W kontekście badań literaturoznawczych pojęciem w praktyce tożsamym z szerzej ujmowanym dialektem jest rejestr.

=== Inne znaczenia i pojęcia pokrewne ===
W języku codziennym mianem dialektów określa się również języki pozbawione formy pisanej lub standaryzacji, używane w krajach rozwijających się lub odizolowanych częściach świata. Takie znaczenie terminu nie znajduje szerokiej akceptacji w literaturze językoznawczej, gdzie mówi się raczej o językach wernakularnych.
Specjaliści czynią rozróżnienie między terminami „dialekt”, „slang” i „akcent”: akcent w socjolingwistyce dotyczy jedynie sposobu wymowy, tzn. cech fonetycznych lub fonologicznych właściwych dla pewnej grupy ludzi, slang stanowi zaś zbiór specyficznych środków leksykalnych, zwykle nietrwałych i kojarzonych ze środowiskami młodzieżowymi. Dialektem nazywa się natomiast odmianę języka, która jest odrębna na płaszczyźnie gramatyki, również w zakresie fonologii, a często także na poziomie słownictwa. Szczegóły rozpatrywanych cech różnią się w zależności od tradycji lub sytuacji językowej. W Stanach Zjednoczonych akcent stanowi część dialektu, a w Wielkiej Brytanii jest uważany za element niezależny od dialektu.

== Język a dialekt ==
Dialektami nazywane są różne odmiany jednego języka mówionego. O uznaniu jakiegoś bytu językowego za odrębny język, nie zaś za wariant danego języka nierzadko bardziej decydują rozstrzygnięcia pozajęzykoznawcze niż językoznawcze. W dyskusjach o różnicy pomiędzy językiem a dialektem często pojawia się aforyzm, przypisywany Maxowi Weinreichowi: „Język to dialekt z armią i flotą wojenną”. Jak głosi powiedzenie, rozróżnienie między terminami „język” a „dialekt” nie jest ścisłe: wydzielanie języków ma często charakter konwencjonalny i jest wyraźnie zależne od czynników socjopolitycznych. W publikacjach polskich pojawia się termin „etnolekt”, który ma zastosowanie w przypadkach, gdy próby sprecyzowania statusu danego bytu językowego (jako dialektu lub osobnego języka) budzą kontrowersje. W niektórych sytuacjach samodzielny status języka można stwierdzić ponad wszelką wątpliwość, gdyż jego odrębność od innych etnolektów (niem. Abstand) jest silnie zarysowana na wszelkich poziomach językowych (przykładem jest odosobniony język baskijski).
Na gruncie językoznawstwa można uznać, że dwa kody tworzą jeden język, jeśli są między sobą zrozumiałe. Kryterium to nie jest jednak stosowane w sposób ścisły, gdyż zjawisko wzajemnej zrozumiałości może przybierać różne stopnie nasilenia i występować w sposób asymetryczny. Rygorystyczne przestrzeganie tego kryterium uniemożliwiają również społeczne uwarunkowania językowe, w tym powstawanie organizmów państwowych oraz procesy standaryzacyjne w obrębie kontinuów dialektalnych (sprzyjające wyodrębnianiu języków typu Ausbau). Odrębność języków narodowych może być uwydatniana poprzez niezależne próby planowania językowego (np. w krajach byłej Jugosławii). Istotną rolę odgrywa także odległość geograficzna poszczególnych bytów językowych (dotyczy to np. języków polinezyjskich). Ponadto nie wszystkie społeczności posiłkują się terminami „dialekt” i „język”, co może prowadzić do nieporozumień. W krajach Pacyfiku języki często nie mają lokalnych nazw, a ich użytkownicy posługują się wyrażeniami typu „nasz język”, „właściwy język”; bądź wręcz odwrotnie – istnieje kilka nazw odnoszonych do tego samego języka (często są to nazwy istotnych miejscowości lub nazwy różnych dialektów, dla których nie istnieje wspólne określenie; odmiany takie bywają rozpatrywane w literaturze jako różne od siebie języki). W niektórych zakątkach świata trudno określić stopień wzajemnej zrozumiałości między językami, do czego przyczynia się praktyka wielojęzyczności.
Przykładem mowy o spornym statusie jest kaszubszczyzna, uznawana przez niektórych specjalistów za dialekt języka polskiego, a przez innych za język zupełnie odrębny od polszczyzny ogólnej. Także wśród użytkowników mowy kaszubskiej nie ma jednomyślności na powyższy temat; Ministerstwo Edukacji RP uznało ostatecznie w 1996 roku kaszubszczyznę za język regionalny. Z drugiej strony język chiński oficjalnie (i przez większość użytkowników) uznawany jest za jeden język o dużej liczbie dialektów, pomimo że całkowicie wzajemnie niezrozumiałych, a specjaliści uznają go raczej za zespół języków. Poglądowi temu sprzyja fakt, iż dialekty chińskie mają wspólną formę języka pisanego.
W niektórych zakątkach świata, gdzie ludność posługuje się blisko spokrewnionymi i podobnymi językami, można mówić o istnieniu kontinuum, w którym trudno nakreślić granice między różnymi językami. Przykładowo pewne dialekty języka niderlandzkiego są zbliżone do gwar dolnoniemieckich, choć te używane w Holandii są uznawane za gwary niderlandzkie, a gwary w granicach Niemiec – za gwary niemieckie. Rozróżnienie to wynika z czynników politycznych.

== Zobacz też ==

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
FrantišekF. Čermák FrantišekF., Jazyk a jazykověda: přehled a slovníky, wyd. 4, Praha: Nakladatelství Karolinum, Univerzita Karlova, 2011, ISBN 978-80-246-1946-0, ISBN 978-80-246-2360-3, OCLC 878145746  (cz.).
J.K.J.K. Chambers J.K.J.K., PeterP. Trudgill PeterP., Dialectology, wyd. 2, Cambridge: Cambridge University Press, 1998, DOI: 10.1017/CBO9780511805103, ISBN 978-0-521-59646-6, ISBN 978-0-511-80510-3, OCLC 909089704 [dostęp 2023-10-06]  (ang.).
DavidD. Crystal DavidD., A Dictionary of Linguistics and Phonetics, wyd. 6, Malden: Blackwell Publishing, 2008, DOI: 10.1002/9781444302776, ISBN 978-1-4051-5296-9, ISBN 978-1-4443-0277-6, OCLC 873604136  (ang.).
JurajJ. Dolník JurajJ., Základy lingvistiky, Bratislava: Stimul, 1999, ISBN 80-85697-95-5, OCLC 43470637  (słow.).
Ralph W.R.W. Fasold Ralph W.R.W., The politics of language, [w:] Ralph W.R.W. Fasold, JeffreyJ. Connor-Linton (red.), An Introduction to Language and Linguistics, Cambridge: Cambridge University Press, 2006, s. 373–400, ISBN 978-0-521-84768-1  (ang.).
LuisannaL. Fodde Melis LuisannaL., Race, Ethnicity and Dialects: Language Policy and Ethnic Minorities in the United States, Milano: FrancoAngeli, 2002 (Collana Università 37), ISBN 978-88-464-3912-3, OCLC 249564246  (ang.).
SándorS. Hervey SándorS., IanI. Higgins IanI., MichaelM. Loughridge MichaelM., Thinking German Translation: A Course in Translation Method: German to English, London–New York: Routledge, 1995 (Thinking Translation), DOI: 10.4324/9780203429464, ISBN 978-0-203-42946-4, ISBN 0-415-11637-6, ISBN 0-415-11638-4, ISBN 978-1-134-81897-6, OCLC 252867550 .
James R.J.R. Hurford James R.J.R., Grammar: A Student’s Guide, Cambridge: Cambridge University Press, 1994, ISBN 978-0-521-45627-2, OCLC 844200524  (ang.).
IstvánI. Lanstyák IstvánI., Maďarčina na Slovensku – štúdia z variačnej sociolingvistiky / Hungarian in Slovakia – A Study in Variational Sociolinguistics, „Sociologický Časopis / Czech Sociological Review”, 38 (4), 2002, s. 409–427, ISSN 0038-0288, JSTOR: 41131826  (słow.).
RosinaR. Lippi-Green RosinaR., English With an Accent: Language, Ideology, and Discrimination in the United States, London–New York: Routledge, 1997, ISBN 978-0-415-11477-6, OCLC 35145942  (ang.).
Alfred F.A.F. Majewicz Alfred F.A.F., Języki świata i ich klasyfikowanie, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1989, ISBN 83-01-08163-5, OCLC 749247655 [zarchiwizowane]  (pol.).
JozefJ. Mistrík JozefJ., Encyklopédia jazykovedy, Bratislava: Obzor, 1993, ISBN 80-215-0250-9, OCLC 29200758  (słow.).
NatalieN. Schilling-Estes NatalieN., Dialect variation, [w:] Ralph W.R.W. Fasold, JeffreyJ. Connor-Linton (red.), An Introduction to Language and Linguistics, Cambridge: Cambridge University Press, 2006, s. 311–341, ISBN 978-0-521-84768-1  (ang.).
Robert LawrenceR.L. Trask Robert LawrenceR.L., The Dictionary of Historical and Comparative Linguistics, Chicago: Fitzroy Dearborn, 2000, ISBN 978-1-57958-218-0, OCLC 1101226560  (ang.).

== Linki zewnętrzne ==
MariaM. Bolek MariaM., PawełP. Chról PawełP., Język i dialekt. Czym się różnią? [online], Portal o języku, 27 marca 2024 [dostęp 2024-06-28] .
BronisławB. Jakubowski BronisławB., Język czy dialekt?, „Wiedza i Życie”, Andrzej Gorzym, 4/1999, Warszawa: Prószyński i Ska, 1999, ISSN 0137-8929 [dostęp 2015-05-02] [zarchiwizowane z adresu 2019-09-15] .
StanislavaS. Kloferová StanislavaS., Dialekt, [w:] PetrP. Karlík, MarekM. Nekula, JanaJ. Pleskalová (red.), Nový encyklopedický slovník češtiny, 2017 [dostęp 2024-06-28]  (cz.). Brak numerów stron w książce


Dialekt niestandardowy

Dialekt niestandardowy, dialekt nieliteracki (ang. non-standard dialect) – odmiana języka niepełniąca funkcji normy instytucjonalnej, nieuprzywilejowana w procesie standaryzacji językowej i zwykle pozbawiona prestiżu przypisywanego językowi standardowemu (odmianie standardowej). Dialekty nieliterackie można wydzielać na podstawie takich czynników jak: lokalizacja geograficzna, powiązanie etniczno-klasowe, obecność stygmatyzowanych cech językowych. Z reguły nie są stosowane w nauczaniu, gdzie preferuje się standardową odmianę języka. Występują przede wszystkim w formie ustnej i są kojarzone z niższym statusem socjoekonomicznym.
Dialekty niestandardowe, choć pozbawione formalnej kodyfikacji, wyposażone są w pełnoprawne systemy gramatyki, umożliwiające sprawną komunikację wśród ich użytkowników. Z perspektywy lingwistycznej nie są one kodami gorszymi ani mniej cennymi względem standardu (zwanego też dialektem standardowym); w jednakowym bowiem stopniu rządzą się zasadami językowymi. W niektórych przypadkach są stosowane również w postaci pisanej, choć należy wówczas założyć, że są pozbawione wypracowanych przepisów ortograficznych. Od języków standardowych odróżniają się zasadniczo nie walorami wewnętrznojęzykowymi (związanymi np. z cechami struktury), lecz przypisywanym im prestiżem społecznym.
Dialekty niestandardowe są popularnie postrzegane jako „niepoprawne”, „nieczyste” lub „nielogiczne” formy języka, w odróżnieniu od języka standardowego, który podlega procesom kodyfikacyjnym i jest kojarzony z wykształconymi warstwami społeczeństwa. Niekiedy standard bywa utożsamiany z samym językiem. Sądy te mają charakter post-hoc i znajdują swoje oparcie w statusie społecznym osób posługujących się poszczególnymi odmianami języka. W niektórych wspólnotach komunikatywnych wyrazem tego rozróżnienia jest zjawisko dyglosji, tj. jednoczesne występowanie w społeczności dwóch odrębnych odmian danego języka. Dialekt niestandardowy służy wówczas jako narzędzie komunikacji codziennej (np. w rozmowach z przyjaciółmi i rodziną), dialekt standardowy jest zaś rezerwowany dla sytuacji bardziej formalnych. Wykształceni przedstawiciele klasy średniej mogą całkowicie preferować język standardowy (np. w południowej Anglii) lub utrzymywać dwudialektalność, zachowując znajomość i użycie dialektu nieliterackiego (np. w Holandii i Niemczech). Istnieje bowiem wyraźna korelacja między językiem a klasą społeczną, szczególnie na terenach miejskich, gdzie dialekt niestandardowy jest kojarzony z klasą robotniczą, a standard uchodzi za właściwy dla klasy średniej. W niektórych społecznościach językowych (np. w Szwajcarii czy Norwegii) posługiwanie się dialektami niestandardowymi jest powszechne i akceptowane w szerokim spektrum sytuacji społecznych, również w kontaktach formalnych lub technicznych.
Niektórzy badacze jako „wernakularne” (vernacular) określają odmiany i cechy językowe, którym przypisuje się zauważalny stygmat społeczny. W odniesieniu do form odbiegających od języka standardowego, ale pozbawionych wyraźnego nacechowania społecznego, sugeruje się zaś stosować termin nonmainstream dialect. Autorzy publikacji Dialects at School: Educating Linguistically Diverse Students wychodzą przy tym z założenia, że termin „dialekt niestandardowy” (non-standard dialect) ma w sobie zawarty ładunek wartościujący, niewłaściwy w kontekście naukowym.

== Zobacz też ==

dialekt
gwara
gwara miejska
gramatyka tradycyjna
socjolekt

== Uwagi ==

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
The American Heritage Guide to Contemporary Usage and Style, Boston: Houghton Mifflin Harcourt, 2005, ISBN 978-0-618-60499-9, OCLC 858902831  (ang.).
KarenK. Calteaux KarenK., Standard and non-standard African language varieties in the urban areas of South Africa: main report for the STANON Research Programme, Pretoria: HSRC Publishers, 1996, ISBN 978-0-7969-1754-6, OCLC 39361105  (ang.).
JennyJ. Cheshire JennyJ. i inni, Dialect and Education in Europe: A General Perspective, [w:] JennyJ. Cheshire i inni red., Dialect and Education: Some European Perspectives, Clevedon: Multilingual Matters, 1989 (Multilingual Matters 53), s. 1–12, ISBN 978-1-85359-035-1, OCLC 44961289  (ang.).
Edgar A.E.A. Gregersen Edgar A.E.A., Language in Africa: An Introductory Survey, New York: Gordon & Breach, 1977, ISBN 978-0-677-04380-7, OCLC 3256139  (ang.).
RajendR. Mesthrie RajendR., Standardisation and variation in South African English, „Stellenbosch Papers in Linguistics Plus”, 26, 1994, s. 181–201, DOI: 10.5842/26-0-128  (ang.).
PeterP. Trudgill PeterP., Standard English: what it isn’t, [w:] TonyT. Bex, Richard J.R.J. Watts (red.), Standard English: The Widening Debate, London–New York: Routledge, 1999, s. 117–128, DOI: 10.4324/9780203054062, ISBN 0-415-19163-7, ISBN 978-0-203-05406-2, OCLC 179162066 [zarchiwizowane z adresu 2018-04-05]  (ang.).


Dialektologia historyczna

Dialektologia historyczna – dział językoznawstwa zajmujący się rekonstrukcją dialektów oraz rekonstrukcją zróżnicowania dialektalnego.
Na podstawie myśli Józefa Kościa, celem dialektologii historycznej jest rekonstrukcja dialektów staropolskich, zatem przedmiotami tej są dialekty staropolskie i rekonstrukcja staropolskiego zróżnicowania dialektalnego. Posługuje się ona metodą filologiczną lub retrospektywną, lub obiema tymi metodami łącznie, bazując na dawnych źródłach pisanych. W dialektologii historycznej dominuje opis ewolucyjny budowany na wiedzy o poszczególnych etapach historycznych rozwoju terytorialnego języka, więc służy ona określeniu udziału poszczególnych obszarów dialektalnych w kształtowaniu literackiej odmiany języka narodowego. W porównaniu do dialektologii opisowej, perspektywa diachroniczna pogłębia się w dialektologii historycznej i obejmuje coraz to nowe terytoria językowe.

== Stosunek między dialektologią historyczną a dialektologią opisową ==
Przejrzystość relacji terminologicznej między dialektologią historyczną a opisową nie znajduje jednak odbicia w rozłączności ujęć diachronicznych i synchronicznych w obu tych subdyscyplinach dialektologicznych, na co zwrócił uwagę już Kazimierz Nitsch, pisząc, że „nieścisłe jest jeszcze dziś spotykane czasem rozróżnienie: dialektologia opisowa – dialektologia historyczna, bo i historyczna może być opisową, a dialektologia traktowana w tej książce [tj. w Dialektach języka polskiego] jest dialektologią dzisiejszą, nie tylko opisową, bo próbująca też sięgać w przeszłość. […] Wobec braku ścisłej granicy między historią a geografią języka w każdej pracy gramatycznej niejedno odnosi się do jego dialektów”. Również Mieczysław Karaś wyraził pogląd, że „diachronia i synchronia w opisie dialektologicznym mogą się przenikać, równocześnie na siebie oddziaływać. I to jest jedna płaszczyzna, na której występują obie warstwy; jest to płaszczyzna czasowa (chronologiczna), przy czym chronologia pojęta tu jest jako współistnienie”. Zatem badania dialektologiczne nie spełniają postulatu ścisłego rozgraniczenia płaszczyzny synchronicznej od diachronicznej w językoznawstwie, które to rozróżnienie ma już dość długą tradycję, gdyż wywodzi się z koncepcji naukowych m.in. Ferdinanda de Saussure’a, Jana Niecisława Baudouina de Courtenay czy Josta Wintelera. Według Józefa Kościa, rozróżnienie dialektologia opisowa – dialektologia historyczna niezupełnie pokrywa się z podziałem dialektografia – dialektologia, wprowadzonym przez Karola Dejnę. Karol Dejna uznał, że dialektologia bierze „za podstawę stwierdzony i opisany przez dialektografię stan gwarowy”. Finalnym zadaniem dialektologii opisowej i historycznej jest całościowy opis ewolucji terytorialnej języka polskiego.

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
Dejna K., Dialekty polskie, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk, 1973.
Karaś M., Diachronia i synchronia w ujmowaniu faktów dialektologicznych, Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego, Prace Językoznawcze, z. 21, 1968.
Nitsch K., Dialekty języka polsiego [w:] K. Nitsch, Wybór pism polonistycznych, t. 4, Pisma dialektologiczne, Wrocław–Kraków, 1958.
Kość J., Aspekty historyczne dialektologii opisowej a dialektologia historyczna [w:] W. Książek–Bryłowa, H. Duda, Język polski. Współczesność–historia, Lublin, 2000.


Dialektologia miejska

Dialektologia miejska – dział językoznawstwa zajmujący się badaniem języka miejskiego, ściślej – mówionej odmiany języka narodowego: ogólnej, potocznej, gwarowej, żargonowej we wzajemnych relacjach, używanej przez mieszkańców danego miasta, na całym jego obszarze, we wszystkich przejawach życia społecznego.

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
Kość J., Aspekty historyczne dialektologii opisowej a dialektologia historyczna [w:] W. Książek–Bryłowa, H. Duda, Język polski. Współczesność–historia, Lublin, 2000.
Lubaś W., Dialektologia miejska. Przedmiot. Zakres. Metoda, „Język Polski” 63, z. 4–5, 1983.


Dialektologia opisowa

Dialektologia opisowa – dział językoznawstwa zajmujący się opisem dialektów współczesnych.

== Koncepcje ==
W koncepcji językoznawcy Józefa Kościa przedmiotem badawczym dialektologii opisowej są dialekty współczesne i ich opis. Według Witolda Taszyckiego należy ona do dziedziny językoznawstwa synchronicznego, choć dialektologia uprawiana współcześniej sięga również do diachronii. Opiera się na bezpośredniej obserwacji mówionych, współczesnych gwar ludowych. W ewolucji metod badawczych dialektologii opisowej zaznacza się wyraźnie ograniczanie roli komponentu historycznego na rzecz opisu wariantywności cech gwarowych determinowanej zewnętrznymi czynnikami procesu komunikacji językowej.

== Stosunek między dialektologią historyczną a dialektologią opisową ==
Przejrzystość relacji terminologicznej między dialektologią historyczną a opisową nie znajduje jednak odbicia w rozłączności ujęć diachronicznych i synchronicznych w obu tych subdyscyplinach dialektologicznych, na co zwrócił uwagę już Kazimierz Nitsch, pisząc, że „nieścisłe jest jeszcze dziś spotykane czasem rozróżnienie: dialektologia opisowa – dialektologia historyczna, bo i historyczna może być opisową, a dialektologia traktowana w tej książce [tj. w Dialektach języka polskiego] jest dialektologią dzisiejszą, nie tylko opisową, bo próbująca też sięgać w przeszłość. […] Wobec braku ścisłej granicy między historią a geografią języka w każdej pracy gramatycznej niejedno odnosi się do jego dialektów”. Również Mieczysław Karaś wyraził pogląd, że „diachronia i synchronia w opisie dialektologicznym mogą się przenikać, równocześnie na siebie oddziaływać. I to jest jedna płaszczyzna, na której występują obie warstwy; jest to płaszczyzna czasowa (chronologiczna), przy czym chronologia pojęta tu jest jako współistnienie”. Zatem badania dialektologiczne nie spełniają postulatu ścisłego rozgraniczenia płaszczyzny synchronicznej od diachronicznej w językoznawstwie, które to rozróżnienie ma już dość długą tradycję, gdyż wywodzi się z koncepcji naukowych m.in. Ferdinanda de Saussure’a, Jana Niecisława Baudouina de Courtenay czy Josta Wintelera. Według Józefa Kościa rozróżnienie dialektologia opisowa – dialektologia historyczna niezupełnie pokrywa się z podziałem dialektografia – dialektologia, wprowadzonym przez Karola Dejnę. Karol Dejna uznał, że dialektologia bierze „za podstawę stwierdzony i opisany przez dialektografię stan gwarowy”. Finalnym zadaniem dialektologii opisowej i historycznej jest całościowy opis ewolucji terytorialnej języka polskiego.

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
Dejna K., Dialekty polskie, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk, 1973.
Karaś M., Diachronia i synchronia w ujmowaniu faktów dialektologicznych, Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego, Prace Językoznawcze, z. 21, 1968.
Nitsch K., Dialekty języka polsiego [w:] K. Nitsch, Wybór pism polonistycznych, t. 4, Pisma dialektologiczne, Wrocław–Kraków, 1958.
Kość J., Aspekty historyczne dialektologii opisowej a dialektologia historyczna [w:] W. Książek–Bryłowa, H. Duda, Język polski. Współczesność–historia, Lublin, 2000.


Dialektologia społeczna

Dialektologia społeczna – obejmuje ona badaniami odmienne od języka ogólnego dialekty miejskie, problemy dyferencjacji socjalnej języka oraz zagadnienie kształtowania się nowych dialektów powstających w wyniku migracji ludności czy też procesów industrializacji i urbanizacji.

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
EJO, Encyklopedia językoznawstwa ogólnego, Warszawa-Kraków-Wrocław, 1995.
Kość J., Aspekty historyczne dialektologii opisowej a dialektologia historyczna [w:] W. Książek–Bryłowa, H. Duda, Język polski. Współczesność–historia, Lublin, 2000.


Dialektyzacja

Dialektyzacja, gwaryzacja – stylizacja polegająca na wprowadzeniu do utworu literackiego (całości lub jego części) słownictwa, zwrotów, form gramatycznych pochodzących z określonego dialektu ludowego, tzw. dialektyzmów. Dialektyzacja jest świadomym zabiegiem literackim służącym odtworzeniu lokalnego kolorytu, charakterystyce środowiska lub poszczególnych bohaterów, np. Chłopi W. Reymonta, Na Skalnym Podhalu K. Przerwy Tetmajera.
Jest również zaliczana do środków stylistycznych.

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
ElżbietaE. Olinkiewicz ElżbietaE., KatarzynaK. Radzymińska KatarzynaK., HalinaH. Styś HalinaH., Słownik Encyklopedyczny - Język polski, Europa, 1999, ISBN 83-87977-20-9 . Brak numerów stron w książce


Dialektyzm

Dialektyzm (gr. diálogos „rozmowa” i dialektikē „dialektyka” z diálektos „sposób mówienia”), gwaryzm – element językowy właściwy dla dialektu lub grupy dialektów, używany głównie w komunikacji ustnej. Dialektyzmem może być np. pojedynczy wyraz (np. uświerknąć zamiast zmarznąć) lub połączenie wyrazowe (frazeologizm); wyróżnia się także dialektyzmy gramatyczne (pójdźwa zam. pójdźmy), składniowe (np. gęsi lecieli) i fonetyczne (np. kóń zam. koń).
W węższym (funkcjonalnym) ujęciu dialektyzm to cecha gwarowa przeniesiona na grunt języka standardowego. W literaturze takie zastosowanie dialektyzmu stanowi formę ekspresji artystycznej (dialektyzacja), natomiast niecelowe jego użycie w języku ogólnym, bez poczucia jego nacechowania stylistycznego, może być uważane za błąd językowy. Dialektyzmy to również elementy gwarowe zakorzenione w języku ogólnym (przeważnie chodzi o wyrazy związane z folklorem lub kulturą materialną), które utraciły pierwotne zabarwienie regionalne. Na określenie tego rodzaju gwaryzmów używa się też terminu „zapożyczenia wewnętrzne”.

== Zobacz też ==

regionalizm
argotyzm

== Przypisy ==


Diasystem

Diasystem – analiza lingwistyczna ustanowiona w celu zdekodowania lub przedstawienia kilku spokrewnionych odmian językowych i uwydatnienia ich różnic strukturalnych.
Termin „diasystem” został stworzony przez dialektologa Uriela Weinreicha i upubliczniony w pracy z 1954 r. Uczynił to w ramach inicjatywy zabiegającej o poszerzenie perspektyw teorii strukturalistycznej i włączenie do niej analizy dialektologicznej, co miało pomóc w zrozumieniu zjawiska zróżnicowania dialektalnego. Pod koniec lat 50. propozycja Weinreicha zaowocowała badaniami mającymi na celu jej weryfikację. Uznano jednak, że koncepcja ta jest trudna do uzasadnienia, przynajmniej w kontekście strukturalizmu. Po pojawieniu się teorii generatywnej w latach 60. badacze próbowali zastosować podejście generatywne przy opracowywaniu wyjaśnień diasystemowych; jednakże również to nie przyniosło pozytywnego rezultatu.
Część socjolingwistów stoi na stanowisku, że idea diasystemu jako środka włączającego wariację w teorię lingwistyczną została wyparta przez pojęcie zmiennej językowej, wprowadzone przez Williama Labova. W związku z tym koncepcja ta nie była nigdy częścią żadnej znaczącej teorii językowej, a termin ten znajduje ograniczone zastosowanie w językoznawstwie.
W innym ujęciu diasystem to system zawierający kilka podsystemów o tym samym rodzaju. Na przykład diasystem fonologiczny języka narodowego zawiera w sobie systemy fonologiczne poszczególnych dialektów terytorialnych.

== Zobacz też ==
dyglosja

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
J.K.J.K. Chambers J.K.J.K., PeterP. Trudgill PeterP., Dialectology, wyd. 2, Cambridge: Cambridge University Press, 1998 (Cambridge textbooks in linguistics), DOI: 10.1017/CBO9780511805103, ISBN 978-0-521-59646-6, ISBN 978-0-511-80510-3, OCLC 56219609  (ang.).


Dyglosja

Dyglosja (z gr. διγλωσσία, diglossia „dwujęzyczność”) – sytuacja, w której jedna społeczność językowa posługuje się dwiema odmianami języka (systemami językowymi), spełniającymi różne funkcje i mającymi własny zakres zastosowania. Charles Ferguson opisał dyglosję jako kontrast między dwoma wariantami językowymi, wyższym (H, high) i niższym (L, low). Stanowi formę społecznego bidialektyzmu lub bilingwizmu.  Czasem dochodzi do współistnienia więcej niż dwóch systemów językowych.
Według ujęcia Fergusona odmiana niska (zwana również potoczną lub nieformalną) charakteryzuje się niższym prestiżem, mniejszym wsparciem instytucjonalnym, dominacją w domenie nieformalnej oraz prostotą strukturalną. Niekiedy wręcz nie jest postrzegana jako „prawdziwy język”. Jest wariantem używanym w środowisku domowym, przyswajanym w sposób naturalny jako język ojczysty. Odmiana wysoka to natomiast wariant stosowany w piśmie (np. w literaturze, poezji, korespondencji, gazetach) i w oficjalnych wypowiedziach ustnych (jak np. wykłady, kazania czy też w programach informacyjnych). Jej znajomość nabywana jest przede wszystkim na drodze edukacji formalnej.
Dyglosja przybiera różne stopnie nasilenia. Może polegać na współistnieniu dwóch odmian (dialektów) tego samego języka, ale w skrajnych przypadkach mowa o odrębnych, nawet niespokrewnionych językach (np. języki hiszpański i guarani w Paragwaju). Pierwotnie pod pojęciem dyglosji rozumiano jednak zróżnicowanie w obrębie (jednego) języka narodowego.
O pewnej formie dyglosji można mówić w przypadku wszystkich społeczności, w których czyni się rozróżnienie między językiem literackim (standardowym) a nieliterackim. Ferguson zarezerwował pojęcie dyglosji dla sytuacji, w których istnieje silnie zarysowana granica między odmianą niską a wysoką, przy czym odmiana wysoka (standard) nigdy nie służy jako środek swobodnej komunikacji (inaczej niż w przypadku niektórych języków, gdzie standard zbliża się do „zwykłego” języka pewnego regionu lub grupy społecznej – co określono jako sytuację typu „standard-with-dialects”). Można przyjąć, że w sytuacji dyglosji odmiana wysoka nie jest zrozumiała dla użytkowników języka bez edukacji szkolnej.
Zjawisko dyglosji jest powszechne m.in. w krajach arabskich, niemieckojęzycznej części Szwajcarii, na Haiti oraz w południowych Indiach . Dyglosję zaobserwowano też w krajach malajskojęzycznych, w Malezji, Brunei i w Indonezji . Sytuacja językowa w Indonezji jest o tyle złożona, że standardowy język narodowy (indonezyjski) wchodzi w kontakt zarówno z odmianami lokalnymi, jak i zupełnie odrębnymi językami. Silna i skomplikowana dyglosja występuje również w Chinach (poza odmianą wysoką funkcjonuje mandaryński potoczny wraz z regionalnymi dialektami/językami chińskimi). W relacji dyglosji występują języki janomamskie z Ameryki Południowej (odmiana wayamo służy jako lingua franca między użytkownikami odmian lokalnych).
Jednoczesne funkcjonowanie czeszczyzny literackiej (spisovná čeština jako odmiana wysoka) i interdialektu ogólnoczeskiego (obecná čeština jako zróżnicowana regionalnie odmiana niska) również bywa podkładane pod pojęcie dyglosji.

== Dyglosja łaciny i greki ==
Dyglosja zaczęła występować w epoce cesarstwa rzymskiego w łacinie i grece w związku z tendencjami archaistycznymi w literaturze, jakie nasiliły się w II wieku n.e. W efekcie językiem potocznym ludności greckojęzycznej był tzw. dialekt koine (gr. „wspólny”) stanowiący naturalnie rozwijającą się mieszankę dialektów greckich, literaturę natomiast zdominował dialekt attycki z przełomu V i IV wieku p.n.e. (czyli z epoki 600–700 lat wcześniejszej).
Różnice pomiędzy językiem potocznym a literackim zaczęły też od II wieku n.e. stopniowo występować w łacinie, aczkolwiek ostateczny rozpad na czysto literacką „łacinę” oraz mówione „języki romańskie” datuje się dopiero na VIII/IX wiek n.e. Proces ten został wydatnie przyspieszony przez upadek cesarstwa zachodniorzymskiego i ruinę rzymskiej kultury, cywilizacji, a zwłaszcza szkolnictwa.
Współcześnie dyglosja występowała w Grecji pod rządami tzw. pułkowników, kiedy językiem urzędowym była greka „oczyszczona”, tzw. katharewusa, natomiast językiem potocznym – greka „ludowa”, tzw. dimotiki.

== Dyglosja języka arabskiego ==
Przed narodzinami islamu plemiona arabskie mówiły różnymi dialektami, jednak miały wspólny język, tzw. koine poetycką, wykorzystywaną w poezji oraz w kontaktach międzyplemiennych – zawierał on wiele najbardziej powszechnych zwrotów.
W VIII wieku została opracowana przez gramatyków norma języka arabskiego, mająca, zgodnie z intencjami kompilatorów, bazować na koine poetyckiej oraz na języku Koranu spisanego w VII wieku, który do dziś jest dla Arabów najwyższym wzorcem stylistycznym. Język klasyczny nie jest dla nikogo językiem ojczystym i uznawany jest przez niektórych współczesnych językoznawców za język sztuczny.
W złotych wiekach cywilizacji islamu język klasyczny służył tylko literaturze, liturgii i administracji, na co dzień w dalszym ciągu posługiwano się dialektami (których nikt nie potrafił zapisać).
Upadek kalifatu Abbasydów po najeździe Mongołów spowodował regres kultury arabskiej i m.in. zanik znajomości języka klasycznego. Odrodzenie się języka nastąpiło w XIX wieku w okresie modernizacji (efekt kontaktu cywilizacji islamu i Zachodu zapoczątkowany przez próbę podboju Egiptu przez Napoleona).
Również współcześnie język literacki, który wyewoluował z języka klasycznego, łączy świat arabski (i nawet szerzej – świat muzułmański), a na co dzień w dalszym ciągu używa się dialektów. Mimo to Arabowie są przekonani o jedności ich języka mówionego oraz języka literackiego, uważając dialekty za formy nieczyste, ze względu na obecność w nich wpływów z języków obcych, niespotykanych w „czystym” języku Koranu. Na przykład dialekty Północnej Afryki mają wyraźne naleciałości berberskie, punickie, francuskie, włoskie, hiszpańskie, osmańskotureckie i subsaharyjskie, a dialekty używane w Lewancie – aramejskie. Z kolei dialekty jemeńskie mają elementy języka himjaryckiego, języków południowosemickich i języka południowoarabskiego epigraficznego. W porównaniu z językiem klasycznym dialekty cechują się znaczącą przebudową systemu odmiany czasowników i brakiem jakiejkolwiek deklinacji, co jest podobnym zjawiskiem do zaniku deklinacji w językach romańskich pochodzących od łaciny ludowej.
Język literacki jest używany w piśmie głównie w mediach (ogólnoarabska telewizja, gazety). Ponadto wszelka oficjalna korespondencja,  dokumenty urzędowe, a także teksty techniczne lub nawet napisy do filmów są sporządzane w literackim języku arabskim. Mówiony język literacki jest charakterystyczny np. dla telewizji Al-Jazeera, w której to korespondenci czy prezenterzy wypowiadają się w MSA. Z drugiej strony prywatna korespondencja (pisemna lub ustna) prowadzona jest w dialektach odpowiednich dla danego regionu. Dotyczy to również lokalnych telewizji, w których wypowiedzi mogą w pełni czerpać z miejscowego dialektu, aby treść była naturalna dla odbiorcy. W krajach arabskich dochodzi do powstawania nowoczesnych standardów, które przyjmują się na dużych obszarach regionalnych lub w dużych ośrodkach miejskich; nie są to odmiany o niskim prestiżu (posługują się nimi wyższe warstwy społeczeństwa), ale nie odpowiadają też klasycznemu językowi arabskiemu.

== Dyglosja języka mongolskiego ==
Przez wieki rolę literackiego języka plemion mongolskich pełnił klasyczny język mongolski. Praktycznie nigdy w znanej nam historii mongolskiego piśmiennictwa nie był to język mówiony (najbardziej zbliżony do żywego języka był w XII lub XIII wieku, kiedy to powstał w oparciu o mówione dialekty ludów mongolskich). Mongołowie posługiwali się na co dzień własnymi dialektami, z których z czasem wykształciły się współczesne języki mongolskie. Co więcej, klasyczny język mongolski odczytywany był przez poszczególne plemiona zgodnie z prawidłami gramatycznymi i fonetycznymi ich własnych języków. Pisano jednak w sposób zgodny z regułami języka klasycznego.
Klasyczny język mongolski był w powszechnym użyciu jeszcze w I. połowie XX wieku. Stracił na znaczeniu po wykształceniu po II wojnie światowej nowego języka literackiego opartego na mówionym dialekcie chałchaskim. Obecnie funkcjonuje jeszcze sporadycznie jako język piśmiennictwa Mongołów z terenów Mongolii Wewnętrznej w ChRL.

== Zobacz też ==
diasystem
język wernakularny
konflikt językowy w Norwegii
kontinuum dialektalne
kontinuum kreolskie

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
JanuszJ. Danecki JanuszJ., Współczesny język arabski i jego dialekty, Warszawa: Wydawnictwo Akademickie Dialog, 2000, ISBN 83-88238-22-1, OCLC 830265337 .
Charles A.Ch.A. Ferguson Charles A.Ch.A., Diglossia, „Word”, 15 (2), 1959, s. 325–340, DOI: 10.1080/00437956.1959.11659702, ISSN 0043-7956, OCLC 6899320307  (ang.).
StanisławS. Kałużyński StanisławS., Klasyczny język mongolski, Warszawa: Wydawnictwo Akademickie Dialog, 1998, ISBN 83-86483-89-X, OCLC 47090308 .
JanJ. Pokorný JanJ., Lingvistická antropologie: jazyk, mysl a kultura, Praha: Grada Publishing, 2009, ISBN 978-80-247-6987-5 [dostęp 2023-10-04]  (cz.).
NatalieN. Schilling-Estes NatalieN., Dialect variation, [w:] Ralph W.R.W. Fasold, JeffreyJ. Connor-Linton (red.), An Introduction to Language and Linguistics, Cambridge: Cambridge University Press, 2006, s. 311–341, ISBN 978-0-521-84768-1, OCLC 254758002  (ang.).
JamesJ. Sneddon JamesJ., Diglossia in Indonesian, „Bijdragen tot de Taal-, Land- en Volkenkunde”, 159 (4), 2003, s. 519–549, DOI: 10.1163/22134379-90003741, ISSN 0006-2294, OCLC 6015523066, JSTOR: 27868068  (ang.).


Etnolekt

Etnolekt – odmiana językowa (lekt) właściwa dla wyodrębnionej grupy etnicznej, postrzegana jako wyznacznik jej tożsamości. Stanowi zbiór bardzo zbliżonych do siebie idiolektów. W ścisłej klasyfikacji lingwistycznej etnolekt może odpowiadać takim jednostkom, jak: gwara (poddialekt), dialekt, zespół dialektów, język czy też kompleks językowy.
W językoznawstwie polskim termin „etnolekt” znajduje szczególne zastosowanie w przypadkach, gdy dokładne określenie statusu danego bytu językowego (jako dialektu lub odrębnego języka) byłoby kwestią sporną.
W innym znaczeniu etnolekt to odmiana języka dominującego właściwa dla pewnej grupy mniejszościowej, wykazująca wpływy języka pierwotnie używanego przez tę społeczność (substrat językowy). Przykładem tak pojmowanego etnolektu jest czeszczyzna używana przez społeczność romską, kumulująca właściwości języka słowackiego oraz języka romskiego.

== Przykłady ==
Przykłady etnolektów, których przynależność budzi kontrowersje:

meglenorumuński
śląski – według prof. Jolanty Tambor
kaszubski – czasem uznawany za dialekt języka polskiego
helleńskie – uznawane za odmiany języka greckiego
chińskie
serbski i chorwacki
macedoński – w Bułgarii uchodzący za odmianę języka bułgarskiego

== Zobacz też ==

Abstand- i Ausbausprachen
język narodowy
socjolekt
dialekt

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
Alfred F.A.F. Majewicz Alfred F.A.F., Języki świata i ich klasyfikowanie, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1989, ISBN 83-01-08163-5, OCLC 749247655 [zarchiwizowane]  (pol.).
JozefJ. Genzor JozefJ., Jazyky sveta: história a súčasnosť, Bratislava: Lingea, 2015, ISBN 978-80-8145-114-0, OCLC 950004358  (słow.).


Interdialekt ogólnoczeski

Interdialekt ogólnoczeski, czeszczyzna potoczna nieliteracka (cz. obecná čeština) – niestandardowa odmiana języka czeskiego, funkcjonująca jako środek codziennej komunikacji na terenie Czech właściwych. W opozycji do niej stoją gwary miejscowe, a także ogólnonarodowy język literacki (standardowy) (spisovná čeština), występujący zarówno w formie pisanej, książkowej (psaná čeština, knižní čeština), jak i w wariancie potocznym (hovorová čeština). Czeska sytuacja językowa, polegająca na współistnieniu w praktyce językowej standardu i interdialektu jako środka komunikacji codziennej, bywa traktowana jako przykład dyglosji.
W ujęciu tradycyjnym, funkcjonującym w pierwszych dziesięcioleciach XX w., „obecną češtinę” definiowano jako interdialekt, jako ponadlokalną odmianę czeszczyzny powstałą na gruncie dialektów środkowoczeskich. Interdialekt ten był ograniczony geograficznie i socjalnie, ale miał szerszy zasięg niż tradycyjne gwary . Takie podejście przyjmował Bohuslav Havránek, stawiając „obecną češtinę” na równi z interdialektem hanackim czy też interdialektem laskim.
Współcześnie „obecná čeština” cechuje się dużą ekspansywnością na gruncie czeskim, zwłaszcza w codziennych kontekstach sytuacyjnych, zaś potoczna odmiana czeszczyzny literackiej, najbliższa temu wariantowi , znajduje ograniczone zastosowanie w praktyce komunikacyjnej (według niektórych lingwistów należy ją traktować jako pojęcie teoretyczne).
Niektórzy lingwiści obserwują, że czeszczyzna potoczna nieliteracka ma tendencję do rozpowszechniania się nie tylko w Czechach właściwych, ale również na Morawach. Zaczyna ponadto obejmować szersze spektrum domen komunikacyjnych, pełniąc funkcję środka porozumiewawczego nie tylko w sytuacjach swobodnych, a także w kontaktach półoficjalnych i oficjalnych, również wśród wykształconych użytkowników języka czeskiego. Tak pojmowana „obecná čeština” bywa klasyfikowana jako odmiana typu koiné  lub jako tzw. „drugi standard” o prestiżu niższym niż język literacki  (takie podejście reprezentują m.in. Petr Sgall, František Čermák i Václav Cvrček ). Część językoznawców nie zgadza się jednak z tym stwierdzeniem, ponieważ nie w pełni odpowiada ono realiom językowym na Morawach i Śląsku, gdzie w dalszym ciągu funkcjonują tradycyjne gwary terytorialne, preferowane przez ich użytkowników, a „obecná čeština” jest postrzegana jako twór obcy .
Termin „obecná čeština” bywa odnoszony do kilku zjawisk: tradycyjnego interdialektu, środka stylizacji językowej, a także szerzej ujmowanego języka obiegowego, niestandardowego (często w postaci mieszanej). Na określenie ostatniej formy egzystencji języka stosuje się przeważnie terminy „běžně mluvený jazyk” i „běžná mluva” .

== Uwagi ==

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
Grażyna Balowska. Problematyka czeszczyzny potocznej nieliterackiej (tzw. obecná čeština) na łamach czasopisma Naše řeč w latach dziewięćdziesiątych. „Bohemistyka”. nr 1, s. 25–46, 2006. ISSN 1642-9893.
Jiří Hronek, Petr Sgall: Čeština bez příkras. Wyd. 2. Praha: Karolinum, 2014. ISBN 978-80-246-2459-4. (cz.). Brak numerów stron w książce
Petr Karlík, Marek Nekula, Jana Pleskalová: Encyklopedický slovník češtiny. Praha: Nakladatelství Lidové noviny, 2002. ISBN 80-7106-484-X. (cz.). Brak numerów stron w książce
Marie Krčmová: Obecná čeština. W: Petr Karlík, Marek Nekula, Jana Pleskalová: Nový encyklopedický slovník češtiny. 2017. (cz.).
Joanna Mielczarek. Współczesne odmiany mówione języka czeskiego i języka polskiego. „Rozprawy Komisji Językowej ŁTN”. LIX, s. 135–142, 2013. ISSN 0076-0390.
Joanna Mielczarek: Stratyfikacja odmian języka czeskiego a kształtowanie się wartości estetycznych współczesnej czeskiej prozy (zarys ujęcia teoretycznego). W: Wiktor Pskit (red.): Semantyczne i pragmatyczne aspekty komunikacji: od deminutywów do gestów. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, 2014, s. 71–86. DOI: 10.18778/7969-409-9.05. ISBN 978-83-7969-409-9. OCLC 907430336.


Język to dialekt z armią i flotą wojenną

Język to dialekt z armią i flotą wojenną – aforyzm spopularyzowany przez Maxa Weinreicha ukazujący trudną do sprecyzowania różnicę między dialektem a językiem. Powiedzenie uwidacznia wpływy społeczne i polityczne na postrzeganie statusu różnych bytów językowych i kompleksów gwarowych, ich klasyfikacji jako dialektów lub odrębnych języków.
Koncepcja Abstand- i Ausbausprachen wprowadzona przez Heinza Klossa obrazuje dwoisty charakter języków, które bywają definiowane i wydzielane zarówno na podstawie rozstrzygnięć językoznawczych, jak i pod wpływem czynników zewnętrznych (społecznych, kulturalnych, politycznych). Odrębność odmian językowych wchodzących w skład kontinuuów dialektalnych uwypuklają takie czynniki jak standaryzacja językowa i istnienie organizmów państwowych.

== Pochodzenie ==

=== Weinreich ===
Pierwszym znanym źródłem maksymy jest przemówienie Weinreicha z 5 stycznia 1945, w którym autor wspomina serię wykładów, jakie dał między 13 grudnia 1943 a 12 czerwca 1944:

Zdanie to w oryginale brzmi: a szprach iz a dialekt mit an armej un flot (jid. אַ שפּראַך איז אַ דיאַלעקט מיט אַן אַרמײ און פֿלאָט).

=== Inne źródła ===
Socjolingwista Joshua A. Fishman zasugerował, że to on może być autorem cytatu, lecz jak sam przyznał, słowa te wypowiedział w 1967, a więc ponad 20 lat po wykładzie Weinreicha.
Niektórzy uczeni uważają, że francuski językoznawca Antoine Meillet (1866–1936) miał powiedzieć, że język to dialekt z armią, lecz nie zachowały się żadne dokumenty, które mogłyby to potwierdzić.
W 2004 Jean Laponce założył, że pierwszą osobą, która wypowiedziała to zdanie, był Louis Hubert Gonzalve Lyautey, lecz i w tym przypadku nie ma na to żadnych dowodów.

== Zobacz też ==
etnolekt

== Przypisy ==

== Linki zewnętrzne ==
Alexander Maxwell. When theory is a joke. The Weinreich witticism in linguistics. „Beiträge zur Geschichte der Sprachwissenschaft”. 28 (2), s. 263–292, 2018. Nodus Publikationen. ISSN 0939-2815. (ang.).


Koiné (językoznawstwo)

Koiné – w językoznawstwie język lub dialekt wykształcony w wyniku kontaktów między dwoma wzajemnie zrozumiałymi językami lub wariantami tego samego języka.
Ponieważ użytkownicy obu języków rozumieli się wzajemnie jeszcze przed rozpoczęciem procesu, nie jest on tak gwałtowny, jak powstawanie pidżynów.
Termin koiné (w greckim znaczeniu „wspólny”) początkowo używany był w odniesieniu do języka greckiego jako lingua franca w okresie hellenistycznym i rzymskim. Koiné stała się później powszechną mową w hellenistycznych państwach diadochów powstałych po podbojach Aleksandra Wielkiego. Charakteryzowała się uproszczeniem i redukcją.
Istnieją dwa rodzaje koiné: regionalna i imigracyjna.

== Zobacz też ==
tygiel językowy
regiolekt
niwelacja dialektów

== Przypisy ==


Narzecze

Narzecze – odmiana językowa właściwa dla danej grupy użytkowników języka. Może to być synonim terminu dialekt, czyli określenie na różne niestandardowe, inne niż ogólnonarodowe formy języka,  czy też ogólne określenie na każdą wyodrębnioną odmianę języka (o standardzie mowa wówczas jako o narzeczu ogólnym/kulturalnym).
W literaturze spotyka się również ujęcie, zgodnie z którym narzecze to odmiana języka o zasięgu szerszym niż dialekt i gwara. Niektórzy autorzy traktują to pojęcie jako jednostkę pośrednią między dialektem a gwarą, dialekt ujmując jako zespół narzeczy, a narzecze – jako zespół gwar. Według jednej z definicji jest to „zespół gwar odznaczających się pewną ilością wspólnych cech gwarowych”.
We współczesnym językoznawstwie polskim termin „narzecze” znajduje stosunkowo wąskie zastosowanie, spotykany jest głównie w opisie języków egzotycznych. Częściej jest spotykany w kontekście nienaukowym aniżeli w lingwistyce, np. w opowieściach podróżniczych. W dialektologii serbsko-chorwackiej termin narječje pozostaje w powszechnym użyciu, jako nadrzędny wobec terminu dijalekat. W słowackiej tradycji lingwistycznej określenia dialekt i nárečie są traktowane jako synonimiczne, choć niektórzy badacze jako dialekt rozumieją jednostkę większą niż nárečie.
W ogólniejszym, potocznym znaczeniu termin „narzecze” może być synonimem określeń „język” i „mowa”. Bywa stosowany zamiast precyzyjnych terminów „dialekt” i „język” w przypadku kiedy rozstrzygnięcie statusu danej odmiany językowej jest utrudnione.

== Zobacz też ==

regiolekt
etnolekt

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
Marian Kucała, Narzecze, [w:] StanisławS. Urbańczyk (red.), Encyklopedia wiedzy o języku polskim, Wrocław: Ossolineum, 1978 . Brak numerów stron w książce


Niwelacja dialektów

Niwelacja dialektów (ang. dialect levelling, dialect leveling) – proces lingwistyczny powodujący redukcję zróżnicowania w danym języku. Polega na upodabnianiu się do siebie różnych gwar, a tym samym zaniku różnic międzydialektalnych, zwłaszcza cech stereotypowych. Jest konsekwencją fundamentalnych zmian we współczesnych społeczeństwach. Następuje przede wszystkim w przypadku intensywnych kontaktów między użytkownikami rozmaitych dialektów, np. wskutek migracji.
W drodze procesów niwelacji struktura poszczególnych dialektów może przejmować cechy języka standardowego lub gwar sąsiadujących. Niwelacja bywa wynikiem szerzenia języka standardowego (za pośrednictwem programów edukacyjnych i alfabetyzacji) oraz celowego przestrzegania skodyfikowanych norm językowych. Zanik dialektów na dużą skalę nastąpił np. w przypadku języka polskiego, którego użytkownicy w dużej mierze przeszli na dialekt ogólnopolski, porzucając silnie zróżnicowane gwary tradycyjne. Języki standardowe zaczęły powstawać w XIX w., a do ich rozpropagowania i rozwoju piśmienności doszło jeszcze później.
Niekiedy za przyczynę niwelacji dialektalnej uznaje się wpływ mediów i zwiększone możliwości podróży. Czynniki te nie muszą jednak prowadzić do zaniku różnic gwarowych – przykładem jest angielszczyzna brytyjska, którą cechuje mnogość dialektów regionalnych, pomimo szerokiej obecności języka standardowego w telewizji i radiu. Zdarza się, że na terenach miejskich różnice dialektalne są uwydatniane w celu podkreślenia odrębności i tożsamości grupowej.
Niwelacja dialektalna może przyczynić się do zaniku dialektów tradycyjnych (wiejskich) i upowszechnienia mniej zrożnicowanych dialektów mainstreamowych (ang. mainstream dialects), obejmujących obszary miejskie.

== Zobacz też ==
koiné (językoznawstwo)
regiolekt
tygiel językowy

== Przypisy ==


Odmiana językowa

Odmiana językowa (ang. language variety, speech variety), niekiedy również lekt (ang. lect) lub kod językowy – każda forma języka rozpatrywana jako systematycznie odrębna od innych. Odmianę językową można rozumieć jako zbiór środków językowych wyróżnionych na podstawie określonego kryterium – terytorialnego, społecznego lub funkcjonalnego. Mianem odmiany językowej można określić pewien język, dialekt czy też rejestr, styl lub odmianę standardową danego języka.
Stosowanie terminu „odmiana językowa” w odniesieniu do różnych środków komunikacji pozwala uniknąć terminu „język”, który jest popularnie kojarzony z językiem standardowym (odmianą prestiżową), oraz terminu „dialekt”, który bywa rezerwowany dla kodów mniej prestiżowych, postrzeganych jako „gorsze” czy mniej staranne od standardu. W dyskursie lingwistycznym mowa zarówno o standardowych (literackich), jak i niestandardowych (nieliterackich) odmianach językowych. Termin „lekt” pozwala neutralnie określić środek komunikacji pewnej społeczności w sytuacjach, gdy wybór precyzyjniejszej jednostki klasyfikacyjnej byłby kwestią sporną. Jako neutralne określenie bytów językowych bywa stosowany także termin „idiom” (m.in. w serbsko-chorwackiej tradycji lingwistycznej). Niektórzy badacze posługują się terminami „kod językowy” oraz „forma egzystencji języka”, które mają zasadniczo charakter synonimiczny.
Wśród odmian językowych można wyróżnić odmiany socjalne (społeczne, diastratyczne), terytorialne (diatopiczne, geograficzne) oraz sytuacyjne (diafazyczne, funkcjonalne). Zróżnicowanie na poziomie leksyki, jak w przypadku slangu czy żargonu, często jest opisywane w ramach konkretnych stylów językowych lub poziomów formalności (rejestrów), choć takie formy również bywają ujmowane jako swoiste odmiany językowe. Granice między odmianami językowymi niejednokrotnie mają charakter umowny.
Pojęcie odmiany językowej bywa odróżniane od pojęcia wariantu – pod terminem „wariant” rozumie się wówczas pojedyncze cechy lub elementy językowe, w przeciwieństwie do odmiany jako zespołu pewnych jednostek o podobnej dystrybucji.

== Dialekty ==

O’Grady et al. definiują „dialekt”: „regionalna lub społeczna odmiana języka, cechująca się swoistymi cechami fonologicznymi, składniowymi i leksykalnymi”. W podstawowym (wąskim) znaczeniu termin „dialekt” odnosi się do zróżnicowania geograficznego. W najszerszym ujęciu za dialekt jest uznawana każda odmiana języka właściwa dla pewnych jego użytkowników, również odmiana standardowa danego języka (tzw. język standardowy); w tym sensie każdy użytkownik języka posługuje się jakimś dialektem.
Poza dialektami geograficznymi wyróżnia się dialekty powiązane z grupami etnicznymi (tzw. etnolekty) i grupami społecznymi (socjolekty). Inne określenia odmian regionalnych to „regiolekt” i „geolekt”; sporadycznie (najczęściej w tekstach nt. języka chińskiego) spotyka się terminy „regionalekt” i „topolekt”.
Badaniem dialektów i ich rozmieszczenia geograficznego zajmuje się dialektologia.

== Standardy językowe ==

Standard językowy (zwany również językiem standardowym lub ogólnym) to odmiana językowa, która przeszła proces kodyfikacji, polegający na usankcjonowaniu norm gramatyki, leksyki i ortografii za pośrednictwem odpowiednich publikacji (słowników, opracowań gramatycznych itp.). Standard ma charakter odmiany prestiżowej, która uchodzi za najbardziej akceptowalną spośród odmian języka. Stanowi środek komunikacji oficjalnej i pełni funkcję języka pisanego. Jest szerzony przez system edukacji i służy jako miara dla oceny środków językowych. Standard to także spoiwo, które jednoczy daną społeczność językową, budując jej tożsamość w sensie kulturowym i politycznym.
Pod względem lingwistycznym standardy nie wykazują szczególnych cech, które predysponowałyby je do wyższego statusu względem innych odmian języka – ich rozwój stanowi wynik splotu okoliczności historycznych. Dla zaznaczenia tego faktu stosuje się niekiedy określenie „dialekt standardowy” (ang. standard dialect), podkreślające ich pozycję wśród szerszego spektrum odmian językowych.
W niektórych przypadkach zasady języka standardowego są ustalane przez autorytatywne gremium, takie jak Akademia Francuska, która zajmuje się regulacją języka francuskiego. W innych przypadkach za źródło normy językowej przyjmuje się powszechną praktykę językową. John Algeo stwierdza, że normę języka angielskiego tworzy „to, co użytkownicy angielszczyzny decydują się uznać za właściwe”.

== Rejestry i style ==

Rejestr językowy to odmiana języka używana w danej sytuacji społecznej. Dobór rejestru jest uzależniony od celu i tematu rozmowy, medium (mowa, pismo) i relacji między uczestnikami. Szczególnym przykładem rejestru jest mowa matczyna, używana do zwracania się do niemowląt i małych dzieci. Wyróżnia się także rejestry związane z poszczególnymi zawodami lub grupami interesów; termin „żargon” odnosi się do słownictwa związanego z takimi rejestrami.
Rejestry odróżniają się od dialektów, gdyż te odzwierciedlają nie cel użycia języka, lecz różnice pomiędzy jego użytkownikami. Dialekt i rejestr można toteż pojmować jako różne wymiary wariacji językowej. Bywa jednak, że pojęcia te się pokrywają; np. dla użytkownika niestandardowej odmiany języka rolę specjalnego rejestru (sytuacyjnej formy języka) odgrywa język standardowy. Rejestr jest blisko związany z pojęciem stylu funkcjonalnego.

== Idiolekt i familiolekt ==

Idiolekt definiuje się jako „sposób użycia języka właściwy dla danej osoby”. Na kształt mowy indywidualnej może rzutować kontakt mówiącego z dialektami regionalnymi i środowiskowymi, rejestrami zawodowymi, a – w przypadku osób wielojęzycznych – także kontakt z różnymi językami.
Familiolekt to natomiast mowa charakterystyczna dla danej rodziny. Familiolekt obejmuje specyficzne słownictwo i formy językowe poszczególnych rodzin.

== Zobacz też ==

język narodowy
wariacja językowa
biolekt, psycholekt

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
J.K.J.K. Chambers J.K.J.K., PeterP. Trudgill PeterP., Dialectology, wyd. 2, Cambridge: Cambridge University Press, 1998, DOI: 10.1017/CBO9780511805103, ISBN 978-0-521-59646-6, ISBN 978-0-511-80510-3, OCLC 909089704 [dostęp 2024-11-30]  (ang.).
MarjoryM. Meechan MarjoryM., JanieJ. Rees-Miller JanieJ., Language in social contexts, [w:] WilliamW. O’Grady i inni red., Contemporary Linguistics: An Introduction, wyd. 4, Boston: Bedford/St. Martin’s, 2001, s. 537–590, ISBN 0-312-24738-9, OCLC 45748493  (ang.).
NatalieN. Schilling-Estes NatalieN., Dialect variation, [w:] Ralph W.R.W. Fasold, JeffJ. Connor-Linton (red.), An introduction to language and linguistics, Cambridge: Cambridge University Press, 2006, s. 311–341, ISBN 978-0-521-84768-1, OCLC 62532880  (ang.).
NatalieN. Schilling-Estes NatalieN., WaltW. Wolfram WaltW., American English: dialects and Variation, wyd. 3, Hoboken: John Wiley & Sons, 2016 (Language in Society), ISBN 978-1-118-39022-1, ISBN 978-1-118-39145-7, OCLC 919202335  (ang.).


Pogadialekt

Pogadialekt lub para-romani – termin w systematyce języków romskich, zaproponowany przez francuskiego językoznawcę, prof. Marcela Courthiade w serii artykułów publikowanych począwszy od 1982 r. Pochodzi od słowa pogadi, będącego nazwą dialektu języka romskiego (ewentualnie angielskiego lub nazwą oddzielnego języka mieszanego), używanego przez brytyjskich Romów z grupy Romanichal.
Systematyka Marcela Courthiade została oparta na jego badaniach, dotyczących rozwoju historycznego izoglos w języku romskim. Courthiade skupił się na cechach dystynktywnych, odróżniających kolejne warstwy ekspansji terytorialnej i przyjął jako kryteria wyróżniające określone zmiany fonologiczne i gramatyczne. Odtworzył zatem metodą porównawczą strukturę wczesnego języka romskiego, odpowiadającą XII-wiecznym dialektom romskim obszaru Anatolii. Następnie podzielił współcześnie używane dialekty pod względem stopnia ich podobieństwa do owego prajęzyka na trzy warstwy, z których trzecia reprezentuje dialekty lingwistycznie najbardziej oddalone.
Pogadialekty stanowią niejako czwartą, dodatkową warstwę. Mianem tym Courthiade nazwał używane przez Romów dialekty rozmaitych języków, które łączą struktury gramatyczne tychże języków ze słownictwem o podłożu romskim lub mieszanym. Wykształciły się one na ogół w tych społecznościach, które w wyniku presji zewnętrznej były zmuszone do porzucenia języka romani.
Do pogadialektów (dialektów Para-romani) zalicza się:

Angloromani – pogadialekt języka angielskiego, używany przez Romaniczalów;
Calâo – pogadialekt języka portugalskiego, używany w Portugalii i jej byłych koloniach, głównie w Brazylii;
Caló – pogadialekt języka hiszpańskiego, używany przez andaluzyjskich Romów zwanych Calé (rom. kale „czarni”) lub Gitanos;
Kååle – pogadialekt języka walijskiego, używany przez grupę o tej samej nazwie (także od rom. kale „czarni”);
Errumantxela – pogadialekt języka baskijskiego;
Laiuse – pogadialekt języka estońskiego, wymarły podczas II wojny światowej;
Lomavren – pogadialekt języka ormiańskiego, używany przez Lomów;
Romanó – pogadialekt języka katalońskiego;
Romsko-rumuński pogadialekt Bojaszy (nazwa własna Bojaša) oraz pokrewne grupy Rudarów (Rudari), Ludarów (Ludari), Lingurarów (Lingurari) oraz Zlatarów (Zlătari; Węgry, Rumunia, Bałkany, także Ameryka i Australia);
Romsko-serbski (Serbia);
Scandoromani – pogadialekt języków skandynawskich, używany przez społeczność Tattare.

== Bibliografia ==
Georgij S. Demeter (red.), Nadežda G. Demeter, Nikolaj Bessonov, Vladimir Kutenkov, Istoria cygan: novyj vzgl’ad, Voronež, Izdatel’stvo-poligrafičeskaja firma „Vorone”, 2000 (ros.).
Angus M. Fraser, Dzieje Cyganów, Warszawa, Państwowy Instytut Wydawniczy, 2001.


Regiolekt

Regiolekt, interdialekt – postdialektalna odmiana językowa, zajmująca pozycję pośrednią między mową miejscową (gwarą) a językiem standardowym. Od standardu odróżnia się naleciałościami gwarowymi, zwykle nieuświadamianymi lub trudno usuwalnymi. Regiolektem posługuje się duża grupa przedstawicieli grupy etnicznej, ponieważ jego terytorium obejmuje obszar szeregu sąsiednich dialektów, w tym nie tylko wsie, ale także miasta i osady typu miejskiego.
W socjolingwistyce proces niwelacji dialektów i ich wypierania przez język literacki nie zawsze uchodzi za nieunikniony i coraz częściej zamiast o wymieraniu dialektów mówi się o ich przekształcaniu w odmiany przejściowe. Takie narzecza, niestabilne w porównaniu do dialektów, określane są mianem interdialektów  lub regiolektów. Do rosyjskiej lingwistyki termin „regiolekt” (ros. региолект) wprowadzili W.I. Trubinskij i A.S. Gierd. Pojęcie to występuje także w dialektologii romańskiej (fr. régiolecte), a w niemieckiej tradycji lingwistycznej takie formy języka nazywa się również półdialektami/gwarami połowicznymi (niem. Halbmundart), regionalnymi językami potocznymi (niem. regionale Umgangssprache) lub dialektoidami. W językoznawstwie polskim jako synonimiczne wobec regiolektu funkcjonują terminy: intergwara, supragwara (interdialekt, supradialekt); subdialekt, lekt łączony, pandialekt.
W odniesieniu do interdialektów stosuje się również termin koiné, określający pierwotnie grekę hellenistyczną, która funkcjonowała jako lingua franca w strefie śródziemnomorskiej. Pojęcie to odnosi się najczęściej do takich regiolektów, których zasięg występowania wyraźnie wykroczył poza obszar macierzysty i które zyskały status ogólnie akceptowanego środka komunikacji. Czasem określa się tym mianem interdialekt ogólnoczeski (obecná čeština).
Termin „regiolekt” bywa także traktowany jako synonim terminu „język regionalny”; niekiedy określa się nim również dialekty wydzielone terytorialnie (geolekty), odróżniając je tym samym od odmian wydzielonych socjalnie (socjolektów).

== Zobacz też ==

dialekt miejski
tygiel językowy
koiné (językoznawstwo)

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
MilenaM. Šipková MilenaM., Interdialekt, [w:] PetrP. Karlík, MarekM. Nekula, JanaJ. Pleskalová (red.), Nový encyklopedický slovník češtiny, 2017  (cz.).
BogusławB. Wyderka BogusławB., O rozwoju polskich dialektów, „Poznańskie Studia Polonistyczne. Seria Językoznawcza”, 21 (2), 2014, s. 101–113, DOI: 10.14746/pspsj.2014.21.2.6, ISSN 2450-4939 .
HeinrichH. Löffler HeinrichH., Sind Soziolekte neue Dialekte? Zum Aufgabenfeld einer nachsoziolinguistischen Dialektologie, [w:] Peter vonP. Polenz, JohannesJ. Erben, JanJ. Goosens (red.), Kontroversen, alte und neue. Akten des VII. Internationalen Germanistenkongresses Göttingen 1985, Tübingen: Max Niemeyer, 1986, s. 232–239  (niem.).
ZuzannaZ. Topolińska ZuzannaZ., Charakter i dynamika językowych procesów integracyjnych w powojennej Polsce, „Socjolingwistyka”, t. 9, 1990, s. 29–35 .


Składnia dialektalna

Składnia dialektalna – dział nauki o składni, badający systemy składniowe gwar i zjawiska w nich zachodzące.
Rzadko używa się cech składniowych jako kryteriów przy ustalaniu zasięgów gwar. Równie rzadko opisuje się system składni jakiejś gwary, poprzestając na rejestracji podstawowych różnic między nim a systemem ogólnym. Główne różnice sprowadzają się w zasadzie do obecności archaizmów składniowych w gwarze, które się tam dobrze konserwują (np. podwajanie przyimka: Wyszedł z domu z mego), do stosunkowo dużej frekwencji struktur kolokwialnych (np. Wziął i zrobił), ponieważ gwara jest z natury językiem mówionym, do obecności wpływów składni obcej w gwarach graniczących z terytoriami niepolskimi (np. w zachodniej Wielkopolsce ‘dawano kawę’ = była kawa, por. niem. Es gab Kaffe).
Składnia gwar charakteryzuje się znaczną liczbą wypowiedzeń pojedynczych. Wśród złożonych większość stanowią zdania współrzędne, głównie łączne, np. Konia mu dał i majątek zapisał i też nic nie pomogło. Prawie nieznane są imiesłowowe równoważniki zdań; imiesłowy przysłówkowe, przeważnie zakończone na -ęcy, są rzadkie i pełnią funkcję okoliczników sposobu.


Teoria falowa

Teoria falowa (niem. Wellentheorie) – teoria językoznawcza zaproponowana przez Johannesa Schmidta głosząca, że każda zmiana językowa powstaje na określonym terenie, a następnie przemieszcza się kolejno we wszystkich kierunkach w wyniku migracji. Można ją porównać do rozchodzenia się fali na wodzie, stąd jej nazwa.
Teoria ta została sformułowana w celu wyjaśnienia występowania wyjątków i odstępstw od reguł historycznych zmian w języku. Zgodnie z nią zmiany są coraz mniej regularne, im dalej od „epicentrum” ich powstania. Dodatkowym czynnikiem powodującym nieregularności ma być nakładanie się fal pochodzących z różnych „epicentrów”.
Teoria falowa przyczyniła się do rozwoju geografii językowej (dialektologii).

== Bibliografia ==
TadeuszT. Milewski TadeuszT., Językoznawstwo, PWN, 2004 . Brak numerów stron w książce
JerzyJ. Bańczerowski JerzyJ., JerzyJ. Pogonowski JerzyJ., TadeuszT. Zgółka TadeuszT., Wstęp do językoznawstwa, UAM, 1982, s. 54 .


Styl (językoznawstwo)

Styl – sposób ukształtowania tekstu (doboru i organizacji środków językowych) w zależności od różnych czynników wyboru, zarówno indywidualnych, jak i ponadindywidualnych. Ukształtowanie stylistyczne polega na doborze środków dostępnych w systemie języka; ujawnia się przede wszystkim w warstwie leksykalnej i frazeologicznej, choć możliwe są również różnice w wymowie, fleksji, składni, a także w zewnętrznej szacie ortograficznej.
Dla ukształtowania stylistycznego tekstu istotne są nie tylko czynniki jednostkowe, ekspresywno-impresywne i estetyczne, ale również czynniki ponadindywidualne, niezależne od zawartości komunikacyjnej; w związku z tym pojęcie stylu jest odnoszone do całych zbiorów tekstów właściwych dla pewnej dziedziny życia lub grupy autorów. Dobór cech stylistycznych ma charakter systematyczny. Wyodrębnia się style indywidualne (idiolekty), charakterystyczne dla poszczególnych użytkowników języka, oraz style społeczne, uzależnione od celu, tematu oraz sytuacji nadawcy i odbiorcy wypowiedzi. Można też mówić o stylu pojedynczego tekstu. Świadomość doboru środków językowych różni się w zależności od typu komunikatu.
Funkcjonalne zróżnicowanie stylistyczne jest charakterystyczną cechą języków standardowych (ogólnonarodowych), obejmujących swoim zasięgiem wszelkie dziedziny życia. Umiejętność odpowiedniego posługiwania się stylami językowymi stanowi istotną część kompetencji językowych. Zdarza się, że obszary poszczególnych stylów funkcjonalnych są obsługiwane przez różne języki.
Styl to relacja między znaczeniem tekstu a formą wyrażenia tego sensu za pomocą środków językowych. Stanowi związek między formą oznaczającą a treścią oznaczaną wypowiedzenia, czyli według nazewnictwa Noama Chomsky’ego napięcie między strukturą głęboką a strukturą powierzchniową danego tekstu.
Tradycyjną dyscypliną zajmującą się stylami językowymi jest stylistyka. Stylistyka stoi na pograniczu językoznawstwa i nauki o literaturze.

== Podział stylów ==
Klasyfikacja stylów może być oparta na różnych kryteriach. Przedstawiciele praskiej szkoły strukturalistycznej wypracowali teorię stylów funkcjonalnych (języków funkcjonalnych), wyodrębnianych ze względu na funkcję wypowiedzi.
Do stylów funkcjonalnych (użytkowych) zalicza się:

styl artystyczny (literacki)
styl naukowy
styl popularnonaukowy
styl potoczny
styl publicystyczny (dziennikarski, medialny)
styl retoryczny
styl urzędowo-kancelaryjny (administracyjno-prawny).
W praktyce teksty mogą występować w formach mieszanych, a precyzyjne rozgraniczenie stylów funkcjonalnych nie zawsze jest możliwe. Style funkcjonalne tworzą kontinuum.
Istnieją także inne, nieterminologiczne lub doraźne sposoby opisu stylów językowych; mowa np. o stylu kwiecistym, ozdobnym, ekonomicznym.
W ujęciu czeskim styl obiektywny, oparty na normie i uzusie, obejmuje uogólnione typy środków językowych: z jednej strony w zależności od adresata, sytuacji i rodzaju kontaktu (np. styl pisany/mówiony, oficjalny/nieoficjalny), a z drugiej – w zależności od funkcji wypowiedzi (style funkcjonalne). Z kolei styl subiektywny ma charakter indywidualny i nienormowany; jest związany z preferencjami danego autora. Styl charakterystyczny dla pojedynczej osoby zwany jest idiolektem. Pośród stylów artystycznych moźna wyróżnić style indywidualne (styl pewnego dzieła literackiego, styl autora) oraz style typowe (właściwe dla epoki, prądu literackiego, gatunku itp.), zakładające podporządkowanie się normom danej grupy wypowiedzi.
Style artystyczne są oceniane z wykorzystaniem kryteriów wypracowanych przez teorię literatury. Z kolei style nieartystyczne i zagadnienia związane z ich oceną należą do problematyki kultury języka.
Pokrewnym terminem socjolingwistycznym (właściwie odpowiadającym znaczeniowo stylowi funkcjonalnemu) jest rejestr, przy czym określenie to występuje przede wszystkim w tradycji anglosaskiej.

== Zobacz też ==

rejestr
stylizacja
konotacja
słownictwo neutralne

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
FrantišekF. Čermák FrantišekF., Jazyk a jazykověda: přehled a slovníky, wyd. 4, Praha: Nakladatelství Karolinum, Univerzita Karlova, 2011, ISBN 978-80-246-1946-0, ISBN 978-80-246-2360-3, OCLC 878145746  (cz.).
HannaH. Jadacka HannaH., AndrzejA. Markowski AndrzejA., Hasła problemowe, [w:] AndrzejA. Markowski (red.), Wielki słownik poprawnej polszczyzny PWN, t. 2: Q–Ż, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2022, s. 1675–1677, ISBN 978-83-01-22136-2, ISBN 978-83-01-22135-5, OCLC 1325603935 , hasło „styl”.


Biolekt

Biolekt – odmiana funkcjonalna języka uzależniona od czynników biologicznych takich jak płeć oraz wiek, którym towarzyszą czynniki społeczno-kulturowe oraz psychologiczne. Różnice pomiędzy biolektami nie mają charakteru systemowego. Termin ten został wprowadzony przez Aleksandra Wilkonia w 1987 roku.

== Język kobiet a język mężczyzn ==
Według Aleksandra Wilkonia cechy języka kobiet to między innymi: wysoka skala ekspresji fonicznej, zachowawczość, większa staranność względem języka mężczyzn, szczegółowość, grzeczność oraz mniejsza agresywność. Badacz zauważa również, że wiele negatywnych zjawisk występujących współcześnie w języku, takich jak wulgaryzacja i technicyzacja, jest wynikiem oddziaływania na polszczyznę języka mężczyzn.
Również tematyka rozmów zmienia się ze względu na płeć: przeważnie tematy opowiadań mężczyzn to rzeczy postrzegane jako niezwykłe, zaś kobiety rozmawiają o sprawach codziennych. Ponadto mężczyźni rzadziej niż kobiety cytują wypowiedzi innych osób oraz puentują historie morałami.
Polską badaczką zajmującą się językiem kobiet jest Kwiryna Handke.

== Język a wiek ==
Dokładne porównanie języka młodzieżowego oraz języka ludzi dorosłych (w tym języka osób najstarszych) nie jest możliwe ze względu na niedostateczną liczbę badań dotyczących tego drugiego.
Zasadnicze różnice między językami ludzi przynależących do innych pokoleń dotyczą leksyki oraz znajomości frazeologii. Dodatkowymi czynnikami różnicującymi, skorelowanymi z wiekiem, są: różnice w zakresie aksjologicznym, zakres tabu, zmiany w modelu grzeczności, zmiany stereotypów, inne kody semiotyczne w komunikacji oraz podejście do języka ojczystego.

== Zobacz też ==
familiolekt
psycholekt

== Przypisy ==


Chronolekt

Chronolekt – odmiana języka o podłożu historycznym. Niekiedy chronolekty utrzymują się w synchronii i funkcjonują w charakterze stylów lub rejestrów sytuacyjnych. Stoją w opozycji do geolektów (odmian terytorialnych) i socjolektów (odmian społecznych).

== Przypisy ==


Dialekt

Dialekt, narzecze – wieloznaczny termin lingwistyczny. W najogólniejszym znaczeniu dialekt to odmiana języka, która odznacza się swoistymi cechami fonetycznymi, leksykalnymi czy gramatycznymi, odróżniającymi ją od innych form tego języka. W szerokim ujęciu dialektem jest każda odmiana języka związana z pewną grupą osób. W wąskim znaczeniu dialekt to ograniczona terytorialnie i społecznie odmiana języka, występująca w formie mówionej lub odmiana o niższym prestiżu niż język standardowy.
Różnice dialektalne wykazują zasadniczo wszystkie języki świata, przy czym tylko niektóre z nich mają swoją odmianę ogólną, tzw. dialekt standardowy. Pewną formą dialektu (wariantem językowym o ustalonej strukturze) posługuje się każdy użytkownik języka. Niejednokrotnie czynniki społeczne prowadzą do porzucania cech dialektalnych na rzecz cech języka standardowego, uważanych za neutralne geograficznie. O ile w niektórych społecznościach dochodzi do zaniku różnorodności dialektalnej, to w wielu zakątkach świata cechy dialektalne nadal się utrzymują, a nawet ulegają wzmocnieniu. Dialekt często odgrywa kluczową rolę w kształtowaniu tożsamości danej grupy społecznej.
Wszystkie dialekty w jednakowy sposób rządzą się zespołem zasad gramatycznych, choć ich systemy bywają silnie zróżnicowane. Dialekty o niższym statusie społecznym, które nie zostały uprzywilejowane w procesie standaryzacji językowej, są nazywane dialektami niestandardowymi.
Zakres odrębności dialektalnych różni się w zależności od języka. Niektóre języki, jak np. rosyjski, przejawiają je w stosunkowo niewielkim stopniu, a istniejące dialekty mają dość szeroki zasięg geograficzny. W przypadku innych języków, takich jak niemiecki, można wyróżnić dużą liczbę wciąż żywych dialektów. Same dialekty mogą być zróżnicowane wewnętrznie i wykazywać drobne różnice na poziomie lokalnym (w języku polskim mówi się wówczas o gwarach). Granice między poszczególnymi dialektami bywają nieostre i trudne do wyznaczenia.
Badaniem dialektów (zwłaszcza regionalnych) zajmuje się dział językoznawstwa – dialektologia. W rozumieniu dialektologii tradycyjnej dialekt to byt przeciwstawiany językowi standardowemu.

== Historia terminu ==
Termin „dialekt” wywodzi się z greckiego słowa diálektos (stgr. διάλεκτος) oznaczającego dyskurs, rozmowę, sposób mówienia, a które z kolei pochodzi od słów diá (stgr. διά „poprzez”) i legō (stgr. λέγω „mówię”). Określenie to pojawiło się w europejskim piśmiennictwie już w XVI wieku i pierwotnie oznaczało sposób mówienia, manierę charakterystyczną dla danego mówiącego.
Współcześnie pod pojęciem dialektu rozumie się odmianę jakiegoś języka, wyodrębnioną na podstawie pewnych odmienności, sprowadzających się do zróżnicowania geograficznego języka (prymarne znaczenie terminu) lub stratyfikacji społecznej jego użytkowników. Istnieje rozróżnienie między dialektami sensu stricto a socjolektami, czyli odmianami społecznymi (stratyfikacyjnymi). Podział ten nie jest jednak ścisły, gdyż odmiany geograficzne (terytorialne) bywają zarazem ograniczone socjalnie i mogą pełnić funkcję socjolektów.
Słowem „dialekt” często określa się formy języka bez postaci pisanej, w opozycji do form ustandaryzowanych lub literackich (tzw. grafolektów), o których mawia się „języki”. Mianem dialektów bywają określane autonomiczne języki, które są pozbawione wsparcia instytucjonalnego lub tradycji piśmienniczej (niekiedy mowa np. o „dialektach afrykańskich”, w kontekście omawiania języków Afryki). Użycie to jest niezgodne z terminologią językoznawczą, gdzie „dialekt” to odmiana danego języka.

== Rodzaje dialektów ==
Można wyróżnić dialekty regionalne, będące przedmiotem tradycyjnych badań dialektologicznych, oraz dialekty socjalne, których istnienie zostało stwierdzone przez późniejszą dialektologię miejską.
Brytyjski językoznawca Peter Trudgill proponuje następujący podział dialektów:

dialekty tradycyjne (ang. traditional dialects) – silnie zróżnicowane odmiany języka, właściwe dla obszarów wiejskich. Ulegają zanikowi wskutek nowoczesnych przemian społecznych, pod wpływem procesów globalizacji, powszechnej oświaty i środków masowego przekazu. Popularnie pod pojęciem dialektu rozumie się właśnie dialekty tradycyjne.
dialekty mainstreamowe (ang. mainstream dialects) – odmiany języka wypierające dialekty tradycyjne, kształtujące się wraz z procesami mieszania i niwelacji dialektów. Należą do nich zarówno odmiany standardowe (np. brytyjska angielszczyzna standardowa), jak i odmiany niestandardowe (dialekty miejskie). Są słabiej zróżnicowane wewnętrznie niż dialekty tradycyjne i występują poza terenami wiejskimi; jednocześnie w dużym stopniu odzwierciedlają stratyfikację społeczną. Dialekty miejskie bywają przedmiotem krytyki na gruncie tradycji preskryptywizmu, a dawni dialektolodzy postrzegali je jako „zniekształcone” formy języka standardowego.

== Język jako zespół dialektów ==
Język daje się rozpatrywać jako zespół dialektów, w skład którego wchodzą z jednej strony odmiany regionalne i społeczne, a z drugiej – ponadgwarowe standardy (odmiany społecznie prestiżowe). Język, jako zbiór różnych tworów językowych, zawsze się manifestuje w postaci pewnej odmiany. Z tego wynika, że każdy użytkownik języka posługuje się jakimś dialektem (rozumianym jako odmiana języka), standardowym lub niestandardowym. Pośród dialektów wchodzących w skład języka nie można wyróżnić odmian wyższych ani niższych (pod względem cech wewnętrznych), choć obiegowe poglądy często przypisują rozmaitym dialektom różną wartość, a dany dialekt może być powiązany z określoną rolą komunikacyjną.
Praktyka używania dwóch odmian języka przez jedną wspólnotę komunikatywną jest nazywana dyglosją.

== Charakterystyka pojęcia ==
W rozumieniu językoznawstwa dialekt jest formą egzystencji języka charakterystyczną dla pewnej grupy jego użytkowników. Termin ten odnosi się w pierwszej kolejności do form wydzielonych geograficznie (geolektów/regiolektów), choć w szerszym sensie, charakterystycznym dla językoznawstwa angielskiego (gdzie dialect to w praktyce często synonim variety), może dotyczyć także mowy jakiejś grupy społecznej (socjolekt) lub etnicznej (etnolekt). Zgodnie z powszechnie spotykanym ujęciem jako swoiste dialekty można rozpatrywać wszystkie odmiany języka, także standardowe (literackie); w lingwistyce czyni się zatem rozróżnienie między dialektami standardowymi a niestandardowymi (wernakularnymi). W języku codziennym, a także w niektórych tradycjach językoznawczych występuje węższe rozumienie terminu, zgodnie z którym dialekt to regionalny (czasami socjalny) wariant języka, z założenia odróżniany od języka standardowego. Takie znaczenie jako główne przyjmują terminy pokrewne w wielu językach europejskich, gdzie dialekt jest kojarzony z odmianami niestandardowymi (niem. Dialekt, fr. dialecte, wł. dialetto). W tekstach anglojęzycznych podkreśla się neutralność terminu „dialekt”, który nie jest przeciwstawiany standardowi. W skrajnej definicji pojęcie dialektu odnosi się również do idiolektów, tj. kodów właściwych dla poszczególnych jednostek.
Oba podejścia do definicji dialektu funkcjonują równolegle, choć w przypadku niektórych języków stosowanie opozycji standard-dialekt budzi wątpliwości z przyczyn obiektywnych. Przykładem może być język włoski, w którym podstawę języka standardowego tworzy dialekt florencki, równorzędny innym dialektom tego języka, które mogą być zresztą rozpatrywane jako siostrzane języki romańskie. Odmiany standardowe, które są rozwijane w procesie planowania językowego, mogą mieć różne pochodzenie – czasem w charakterze standardu i odmiany jednoczącej społeczność przyjmuje się istniejący dialekt prestiżowy, a czasem dochodzi do wypracowania odmiany pandialektalnej, łączącej cechy różnych odmian lokalnych.
Poszczególne dialekty można często dzielić na mniejsze formy, odzwierciedlające ich wewnętrzne zróżnicowanie: warianty lub poddialekty (subdialekty), w polskiej tradycji językoznawczej nazywane gwarami. Terminy „dialekt” i „gwara” są jednak często traktowane jako równoznaczne, zarówno w języku codziennym, jak i w użyciu językoznawczym. W kontekście badań literaturoznawczych pojęciem w praktyce tożsamym z szerzej ujmowanym dialektem jest rejestr.

=== Inne znaczenia i pojęcia pokrewne ===
W języku codziennym mianem dialektów określa się również języki pozbawione formy pisanej lub standaryzacji, używane w krajach rozwijających się lub odizolowanych częściach świata. Takie znaczenie terminu nie znajduje szerokiej akceptacji w literaturze językoznawczej, gdzie mówi się raczej o językach wernakularnych.
Specjaliści czynią rozróżnienie między terminami „dialekt”, „slang” i „akcent”: akcent w socjolingwistyce dotyczy jedynie sposobu wymowy, tzn. cech fonetycznych lub fonologicznych właściwych dla pewnej grupy ludzi, slang stanowi zaś zbiór specyficznych środków leksykalnych, zwykle nietrwałych i kojarzonych ze środowiskami młodzieżowymi. Dialektem nazywa się natomiast odmianę języka, która jest odrębna na płaszczyźnie gramatyki, również w zakresie fonologii, a często także na poziomie słownictwa. Szczegóły rozpatrywanych cech różnią się w zależności od tradycji lub sytuacji językowej. W Stanach Zjednoczonych akcent stanowi część dialektu, a w Wielkiej Brytanii jest uważany za element niezależny od dialektu.

== Język a dialekt ==
Dialektami nazywane są różne odmiany jednego języka mówionego. O uznaniu jakiegoś bytu językowego za odrębny język, nie zaś za wariant danego języka nierzadko bardziej decydują rozstrzygnięcia pozajęzykoznawcze niż językoznawcze. W dyskusjach o różnicy pomiędzy językiem a dialektem często pojawia się aforyzm, przypisywany Maxowi Weinreichowi: „Język to dialekt z armią i flotą wojenną”. Jak głosi powiedzenie, rozróżnienie między terminami „język” a „dialekt” nie jest ścisłe: wydzielanie języków ma często charakter konwencjonalny i jest wyraźnie zależne od czynników socjopolitycznych. W publikacjach polskich pojawia się termin „etnolekt”, który ma zastosowanie w przypadkach, gdy próby sprecyzowania statusu danego bytu językowego (jako dialektu lub osobnego języka) budzą kontrowersje. W niektórych sytuacjach samodzielny status języka można stwierdzić ponad wszelką wątpliwość, gdyż jego odrębność od innych etnolektów (niem. Abstand) jest silnie zarysowana na wszelkich poziomach językowych (przykładem jest odosobniony język baskijski).
Na gruncie językoznawstwa można uznać, że dwa kody tworzą jeden język, jeśli są między sobą zrozumiałe. Kryterium to nie jest jednak stosowane w sposób ścisły, gdyż zjawisko wzajemnej zrozumiałości może przybierać różne stopnie nasilenia i występować w sposób asymetryczny. Rygorystyczne przestrzeganie tego kryterium uniemożliwiają również społeczne uwarunkowania językowe, w tym powstawanie organizmów państwowych oraz procesy standaryzacyjne w obrębie kontinuów dialektalnych (sprzyjające wyodrębnianiu języków typu Ausbau). Odrębność języków narodowych może być uwydatniana poprzez niezależne próby planowania językowego (np. w krajach byłej Jugosławii). Istotną rolę odgrywa także odległość geograficzna poszczególnych bytów językowych (dotyczy to np. języków polinezyjskich). Ponadto nie wszystkie społeczności posiłkują się terminami „dialekt” i „język”, co może prowadzić do nieporozumień. W krajach Pacyfiku języki często nie mają lokalnych nazw, a ich użytkownicy posługują się wyrażeniami typu „nasz język”, „właściwy język”; bądź wręcz odwrotnie – istnieje kilka nazw odnoszonych do tego samego języka (często są to nazwy istotnych miejscowości lub nazwy różnych dialektów, dla których nie istnieje wspólne określenie; odmiany takie bywają rozpatrywane w literaturze jako różne od siebie języki). W niektórych zakątkach świata trudno określić stopień wzajemnej zrozumiałości między językami, do czego przyczynia się praktyka wielojęzyczności.
Przykładem mowy o spornym statusie jest kaszubszczyzna, uznawana przez niektórych specjalistów za dialekt języka polskiego, a przez innych za język zupełnie odrębny od polszczyzny ogólnej. Także wśród użytkowników mowy kaszubskiej nie ma jednomyślności na powyższy temat; Ministerstwo Edukacji RP uznało ostatecznie w 1996 roku kaszubszczyznę za język regionalny. Z drugiej strony język chiński oficjalnie (i przez większość użytkowników) uznawany jest za jeden język o dużej liczbie dialektów, pomimo że całkowicie wzajemnie niezrozumiałych, a specjaliści uznają go raczej za zespół języków. Poglądowi temu sprzyja fakt, iż dialekty chińskie mają wspólną formę języka pisanego.
W niektórych zakątkach świata, gdzie ludność posługuje się blisko spokrewnionymi i podobnymi językami, można mówić o istnieniu kontinuum, w którym trudno nakreślić granice między różnymi językami. Przykładowo pewne dialekty języka niderlandzkiego są zbliżone do gwar dolnoniemieckich, choć te używane w Holandii są uznawane za gwary niderlandzkie, a gwary w granicach Niemiec – za gwary niemieckie. Rozróżnienie to wynika z czynników politycznych.

== Zobacz też ==

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
FrantišekF. Čermák FrantišekF., Jazyk a jazykověda: přehled a slovníky, wyd. 4, Praha: Nakladatelství Karolinum, Univerzita Karlova, 2011, ISBN 978-80-246-1946-0, ISBN 978-80-246-2360-3, OCLC 878145746  (cz.).
J.K.J.K. Chambers J.K.J.K., PeterP. Trudgill PeterP., Dialectology, wyd. 2, Cambridge: Cambridge University Press, 1998, DOI: 10.1017/CBO9780511805103, ISBN 978-0-521-59646-6, ISBN 978-0-511-80510-3, OCLC 909089704 [dostęp 2023-10-06]  (ang.).
DavidD. Crystal DavidD., A Dictionary of Linguistics and Phonetics, wyd. 6, Malden: Blackwell Publishing, 2008, DOI: 10.1002/9781444302776, ISBN 978-1-4051-5296-9, ISBN 978-1-4443-0277-6, OCLC 873604136  (ang.).
JurajJ. Dolník JurajJ., Základy lingvistiky, Bratislava: Stimul, 1999, ISBN 80-85697-95-5, OCLC 43470637  (słow.).
Ralph W.R.W. Fasold Ralph W.R.W., The politics of language, [w:] Ralph W.R.W. Fasold, JeffreyJ. Connor-Linton (red.), An Introduction to Language and Linguistics, Cambridge: Cambridge University Press, 2006, s. 373–400, ISBN 978-0-521-84768-1  (ang.).
LuisannaL. Fodde Melis LuisannaL., Race, Ethnicity and Dialects: Language Policy and Ethnic Minorities in the United States, Milano: FrancoAngeli, 2002 (Collana Università 37), ISBN 978-88-464-3912-3, OCLC 249564246  (ang.).
SándorS. Hervey SándorS., IanI. Higgins IanI., MichaelM. Loughridge MichaelM., Thinking German Translation: A Course in Translation Method: German to English, London–New York: Routledge, 1995 (Thinking Translation), DOI: 10.4324/9780203429464, ISBN 978-0-203-42946-4, ISBN 0-415-11637-6, ISBN 0-415-11638-4, ISBN 978-1-134-81897-6, OCLC 252867550 .
James R.J.R. Hurford James R.J.R., Grammar: A Student’s Guide, Cambridge: Cambridge University Press, 1994, ISBN 978-0-521-45627-2, OCLC 844200524  (ang.).
IstvánI. Lanstyák IstvánI., Maďarčina na Slovensku – štúdia z variačnej sociolingvistiky / Hungarian in Slovakia – A Study in Variational Sociolinguistics, „Sociologický Časopis / Czech Sociological Review”, 38 (4), 2002, s. 409–427, ISSN 0038-0288, JSTOR: 41131826  (słow.).
RosinaR. Lippi-Green RosinaR., English With an Accent: Language, Ideology, and Discrimination in the United States, London–New York: Routledge, 1997, ISBN 978-0-415-11477-6, OCLC 35145942  (ang.).
Alfred F.A.F. Majewicz Alfred F.A.F., Języki świata i ich klasyfikowanie, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1989, ISBN 83-01-08163-5, OCLC 749247655 [zarchiwizowane]  (pol.).
JozefJ. Mistrík JozefJ., Encyklopédia jazykovedy, Bratislava: Obzor, 1993, ISBN 80-215-0250-9, OCLC 29200758  (słow.).
NatalieN. Schilling-Estes NatalieN., Dialect variation, [w:] Ralph W.R.W. Fasold, JeffreyJ. Connor-Linton (red.), An Introduction to Language and Linguistics, Cambridge: Cambridge University Press, 2006, s. 311–341, ISBN 978-0-521-84768-1  (ang.).
Robert LawrenceR.L. Trask Robert LawrenceR.L., The Dictionary of Historical and Comparative Linguistics, Chicago: Fitzroy Dearborn, 2000, ISBN 978-1-57958-218-0, OCLC 1101226560  (ang.).

== Linki zewnętrzne ==
MariaM. Bolek MariaM., PawełP. Chról PawełP., Język i dialekt. Czym się różnią? [online], Portal o języku, 27 marca 2024 [dostęp 2024-06-28] .
BronisławB. Jakubowski BronisławB., Język czy dialekt?, „Wiedza i Życie”, Andrzej Gorzym, 4/1999, Warszawa: Prószyński i Ska, 1999, ISSN 0137-8929 [dostęp 2015-05-02] [zarchiwizowane z adresu 2019-09-15] .
StanislavaS. Kloferová StanislavaS., Dialekt, [w:] PetrP. Karlík, MarekM. Nekula, JanaJ. Pleskalová (red.), Nový encyklopedický slovník češtiny, 2017 [dostęp 2024-06-28]  (cz.). Brak numerów stron w książce


Dialekt niestandardowy

Dialekt niestandardowy, dialekt nieliteracki (ang. non-standard dialect) – odmiana języka niepełniąca funkcji normy instytucjonalnej, nieuprzywilejowana w procesie standaryzacji językowej i zwykle pozbawiona prestiżu przypisywanego językowi standardowemu (odmianie standardowej). Dialekty nieliterackie można wydzielać na podstawie takich czynników jak: lokalizacja geograficzna, powiązanie etniczno-klasowe, obecność stygmatyzowanych cech językowych. Z reguły nie są stosowane w nauczaniu, gdzie preferuje się standardową odmianę języka. Występują przede wszystkim w formie ustnej i są kojarzone z niższym statusem socjoekonomicznym.
Dialekty niestandardowe, choć pozbawione formalnej kodyfikacji, wyposażone są w pełnoprawne systemy gramatyki, umożliwiające sprawną komunikację wśród ich użytkowników. Z perspektywy lingwistycznej nie są one kodami gorszymi ani mniej cennymi względem standardu (zwanego też dialektem standardowym); w jednakowym bowiem stopniu rządzą się zasadami językowymi. W niektórych przypadkach są stosowane również w postaci pisanej, choć należy wówczas założyć, że są pozbawione wypracowanych przepisów ortograficznych. Od języków standardowych odróżniają się zasadniczo nie walorami wewnętrznojęzykowymi (związanymi np. z cechami struktury), lecz przypisywanym im prestiżem społecznym.
Dialekty niestandardowe są popularnie postrzegane jako „niepoprawne”, „nieczyste” lub „nielogiczne” formy języka, w odróżnieniu od języka standardowego, który podlega procesom kodyfikacyjnym i jest kojarzony z wykształconymi warstwami społeczeństwa. Niekiedy standard bywa utożsamiany z samym językiem. Sądy te mają charakter post-hoc i znajdują swoje oparcie w statusie społecznym osób posługujących się poszczególnymi odmianami języka. W niektórych wspólnotach komunikatywnych wyrazem tego rozróżnienia jest zjawisko dyglosji, tj. jednoczesne występowanie w społeczności dwóch odrębnych odmian danego języka. Dialekt niestandardowy służy wówczas jako narzędzie komunikacji codziennej (np. w rozmowach z przyjaciółmi i rodziną), dialekt standardowy jest zaś rezerwowany dla sytuacji bardziej formalnych. Wykształceni przedstawiciele klasy średniej mogą całkowicie preferować język standardowy (np. w południowej Anglii) lub utrzymywać dwudialektalność, zachowując znajomość i użycie dialektu nieliterackiego (np. w Holandii i Niemczech). Istnieje bowiem wyraźna korelacja między językiem a klasą społeczną, szczególnie na terenach miejskich, gdzie dialekt niestandardowy jest kojarzony z klasą robotniczą, a standard uchodzi za właściwy dla klasy średniej. W niektórych społecznościach językowych (np. w Szwajcarii czy Norwegii) posługiwanie się dialektami niestandardowymi jest powszechne i akceptowane w szerokim spektrum sytuacji społecznych, również w kontaktach formalnych lub technicznych.
Niektórzy badacze jako „wernakularne” (vernacular) określają odmiany i cechy językowe, którym przypisuje się zauważalny stygmat społeczny. W odniesieniu do form odbiegających od języka standardowego, ale pozbawionych wyraźnego nacechowania społecznego, sugeruje się zaś stosować termin nonmainstream dialect. Autorzy publikacji Dialects at School: Educating Linguistically Diverse Students wychodzą przy tym z założenia, że termin „dialekt niestandardowy” (non-standard dialect) ma w sobie zawarty ładunek wartościujący, niewłaściwy w kontekście naukowym.

== Zobacz też ==

dialekt
gwara
gwara miejska
gramatyka tradycyjna
socjolekt

== Uwagi ==

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
The American Heritage Guide to Contemporary Usage and Style, Boston: Houghton Mifflin Harcourt, 2005, ISBN 978-0-618-60499-9, OCLC 858902831  (ang.).
KarenK. Calteaux KarenK., Standard and non-standard African language varieties in the urban areas of South Africa: main report for the STANON Research Programme, Pretoria: HSRC Publishers, 1996, ISBN 978-0-7969-1754-6, OCLC 39361105  (ang.).
JennyJ. Cheshire JennyJ. i inni, Dialect and Education in Europe: A General Perspective, [w:] JennyJ. Cheshire i inni red., Dialect and Education: Some European Perspectives, Clevedon: Multilingual Matters, 1989 (Multilingual Matters 53), s. 1–12, ISBN 978-1-85359-035-1, OCLC 44961289  (ang.).
Edgar A.E.A. Gregersen Edgar A.E.A., Language in Africa: An Introductory Survey, New York: Gordon & Breach, 1977, ISBN 978-0-677-04380-7, OCLC 3256139  (ang.).
RajendR. Mesthrie RajendR., Standardisation and variation in South African English, „Stellenbosch Papers in Linguistics Plus”, 26, 1994, s. 181–201, DOI: 10.5842/26-0-128  (ang.).
PeterP. Trudgill PeterP., Standard English: what it isn’t, [w:] TonyT. Bex, Richard J.R.J. Watts (red.), Standard English: The Widening Debate, London–New York: Routledge, 1999, s. 117–128, DOI: 10.4324/9780203054062, ISBN 0-415-19163-7, ISBN 978-0-203-05406-2, OCLC 179162066 [zarchiwizowane z adresu 2018-04-05]  (ang.).