Kultura języka

Kultura języka (in. kultura językowa , kultura mowy) – termin językoznawczy, w Polsce różnie definiowany na przestrzeni lat. W każdym z ujęć jest powiązany z preskryptywnym podejściem do języka. Najogólniejsza definicja Andrzeja Markowskiego brzmi: świadome i celowe posługiwanie się językiem we wszelkich sytuacjach komunikatywnych. Wyróżnia on także cztery precyzyjniejsze znaczenia tego terminu:

Jako umiejętność mówienia i pisania zgodnie z przyjętymi w danej społeczności normami językowymi. W tym znaczeniu kultura języka jest zawsze wartościowana dodatnio. Takie podejście reprezentuje na przykład zdanie: Nauczyciele powinni dbać o kulturę języka swoich wychowanków.
Jako działalność kulturalnojęzykowa (kultywacja języka ). Takie znaczenie terminu ma na gruncie polskim najstarszy rodowód, ponieważ wywodzi się z drugiej połowy XIX wieku, z publikacji m.in. Fryderyka Skobla, Aleksandra Walickiego, Ludomira Szczerbowicza-Wieczora, Józefa Blizińskiego. Chociaż nie byli oni wykształconymi polonistami, to zajmowali się ustalaniem norm polszczyzny ogólnej, ich opisem i udzielaniem porad użytkownikom. Prace profesjonalnych normatywistów pojawiły się na początku XX w.: Artura Passendorfera Słowniczek błędów językowych i najważniejszych prawideł gramatycznych (1905), Antoniego Krasnowolskiego Najpospolitsze błędy językowe, zdarzające się w mowie i piśmie polskim (1902). Także w okresie dwudziestolecia międzywojennego w Polsce pojawiły się wydawnictwa, które miały za zadanie zwalczanie niezalecanych ówcześnie elementów mowy. Były to publikacje Adama Kryńskiego (Jak nie należy mówić i pisać po polsku, 1921, część druga 1931), Stanisława Szobera (Na straży języka. Szkice z zakresu poprawności i kultury języka polskiego oraz Słownik ortoepiczny – Jak mówić i pisać po polsku, 1937). Działalność popularyzatorska tego typu trwa do dziś ze względu na spore zainteresowanie Polaków kwestiami związanymi z normatywnością w języku: zadawaniem pytań o poprawne formy językowe, normatywną pisownię wyrazów itd. Współcześnie opiera się ona z zasady na wynikach badań opisowych, na podstawie których formułuje się sądy normatywne i kodyfikuje preskryptywny model języka.
Jako pozytywna postawa osób wobec języka, które posługują się nim, prezentując wysoki stan wiedzy lingwistycznej oraz ugruntowaną świadomość językową.
Nazwa dyscypliny kulturalnojęzykowej, która wyodrębniła się na gruncie zainteresowania językoznawców sprawami związanymi z normatywnością w języku. Niektórzy autorzy traktują ten termin jako synonim normatywistyki językowej, określanej również jako „językoznawstwo normatywne”. To także przedmiot nauczania wykładany na wydziałach filologii polskiej. Niekiedy mowa o tzw. standardologii.
Kultywacja językowa dotyczy przede wszystkim języka standardowego (literackiego) i jest blisko związana z procesami standaryzacyjnymi. Z jednej strony może przejawiać się w krytyce odstępstw od skodyfikowanego standardu, a z drugiej – ogólną promocją tolerancji dla jego wariantywności. Mimo że obie ścieżki zazwyczaj postępują równolegle (również w zależności od domen komunikacyjnych), w przypadku społeczeństw postmodernistycznych, które kładą nacisk na pluralizm i różnorodność, bardziej obiecujący wydaje się akcent na postawę drugą .
W amerykańskiej i zachodnioeuropejskiej tradycji lingwistycznej pojęcie „kultury języka” nie jest stosowane; pojawia się ono głównie w językoznawstwie krajów Europy Wschodniej, które w drugiej połowie XX w. znajdowały się pod wpływem lingwistyki radzieckiej. W literaturze anglojęzycznej terminy culture of language i language culture są nieużywane (czasami jako ekwiwalentu używa się language cultivation).

== Historia pojęcia ==
Termin „kultura języka” został zaproponowany przez rosyjskiego językoznawcę Grigorija Winokura w 1924. Później został przejęty przez przedstawicieli Praskiego Koła Lingwistycznego, którzy zaczęli popularyzować tę koncepcję na łamach swoich prac. Fundamentalne teksty ich programu zostały zamieszczone w wydaniu książkowym Spisovná čeština a jazyková kultura (1932). Inicjatywy normatywistyczne szkoły praskiej stanowiły odpowiedź na skrajny puryzm przedstawicieli czasopisma „Naše řeč”.
Bohuslav Havránek rozumiał kulturę języka literackiego jako sprawowanie świadomej pieczy nad językiem literackim i jego doskonalenie, mające na celu osiągnięcie kultywacji w zakresie języka oraz kultury językowej jednostek wykorzystujących język literacki w praktyce. Współczesny autor, Zdeněk Starý, zwraca uwagę na fakt, że praska teoria kultury językowej „nie jest teorią kultury języka, lecz kultury języka literackiego”. Zauważa tym samym, że teoria szkoły praskiej nie rozpatruje całokształtu języka narodowego i nie zajmuje się odmianami niestandardowymi. Autorzy książki Jeziku je svejedno zaznaczają, że powszechne pojmowanie kultury języka jako kultury języka literackiego pozwala na normalizację ideologii języka standardowego, opartej na przekonaniu, że tylko standard jest prawidłową formą egzystencji języka.
Czeski językoznawca František Čermák traktuje kulturę języka jako postać ogólną szerzej rozumianej kultury językowej, która według jego ujęcia obejmuje także kulturę mowy, rozumianą w sposób indywidualny. Do kwestii ogólnej kultury języka, dotyczącej całej społeczności językowej, należy jego zdaniem szereg zagadnień, związanych zwykle z językiem standardowym. Mają się do nich zaliczać stopień oraz sposób stosowania norm ortoepicznych, gramatycznych, ortograficznych i stylistycznych (które mogą być formułowane w autorytatywnych poradnikach). Kultura mowy, przypisywana jednostce, ma natomiast się przejawiać w umiejętności sprawnego posługiwania się różnymi środkami z osobistego repertuaru językowego.

=== Na gruncie polskim ===
Kwestię różnych znaczeń pojęcia „kultura języka” na gruncie polskim po raz pierwszy podjęła Halina Kurkowska w podręczniku Kultura języka polskiego, wydanym w 1971. Nadała terminowi trzy znaczenia: 1) działalność zmierzająca do udoskonalenia języka i rozwinięcia umiejętności posługiwania się nim w sposób poprawny i sprawny (...) 2) stopień umiejętności poprawnego i sprawnego używania języka (...) 3) dział językoznawstwa stosowanego. Podobnie uczynił Marian Bugajski w Językoznawstwie normatywnym (1993). Jadwiga Puzynina z kolei wymieniła tylko dwa znaczenia tego terminu (w tomie Współczesny język polski, 2001): 1) określenie związanej z językiem części ogólnej kultury społeczeństwa lub jednostki, 2) nazwa dziedziny myśli humanistycznej i działalności poświęconej kształtowaniu kultury języka w znaczeniu pierwszym. Podobnie uczynił Walery Pisarek w Encyklopedii języka polskiego (1991), a także Zygmunt Saloni w Encyklopedii językoznawstwa ogólnego (1995). Cztery znaczenia tego terminu Andrzej Markowski opublikował w tomie III Nowej encyklopedii powszechnej PWN (1995).

== Krytyka koncepcji ==
Koncepcja kultury języka spotykała się z głosami krytyki ze strony niektórych lingwistów.
Chorwacki językoznawca Anđel Starčević określa termin „kultura języka” jako ideologiczny eufemizm, który służy legitymizowaniu ideologii preskryptywizmu i konstruowaniu sztucznych problemów komunikacyjnych. Jako że kultura języka wiązana jest z umiejętnością operowania językiem (dialektem) standardowym i jego aktywnym wykorzystywaniem, pojęcie to może sugerować, iż posługiwanie się dialektami niestandardowymi (nieliterackimi) i niestandardowymi formami językowymi jest przejawem „niekultury językowej”, „barbarzyństwa” (takie poglądy bywają wręcz wyrażane przez autorów chorwackich). Zdaniem Starčevicia tak rozumiana koncepcja kultury języka nie ma charakteru naukowego i stanowi jedynie „zbiór ideologicznych strategii”, które propaguje się pod przykrywką nauki i dbałości o język. Do tych praktyk mają należeć: kultywowanie ideologii języka standardowego jako zdroworozsądkowego poglądu na język i promowanie dialektu standardowego (czy też jego hiperkodyfikowanej wersji) jako „obowiązkowego” kodu językowego, stygmatyzacja wielu użytkowników języka jako osób niekulturalnych i niekompetentnych przy jednoczesnej legitymizacji normatywistów jako uprzywilejowanej grupy kontrolującej produkcję językową i promującej ideologie językowe pod postacią prawd naukowych. Na podobne aspekty kultury języka, związane z postrzeganiem normatywności jako odpowiedzialności moralno-kulturalnej, zwraca uwagę również litewski lingwista Giedrius Subačius.
Loreta Vaicekauskienė pisze, że kultura językowa na gruncie litewskim propaguje przednaukowe podejście do języka, właściwe dla gramatyki normatywnej i ideologicznych wyobrażeń XIX-wiecznego językoznawstwa historycznego. Praktyka ta, umożliwiająca kontrolę społeczeństwa, jest realizowana pod pozorem nauki: do jej uzasadniania stosuje się alibi w formie teorii lingwistycznej (założeń językoznawstwa strukturalnego). Zdaniem autorki litewska kultura językowa nastawiona jest na konstruowanie preskryptywnego ideału języka i próby podporządkowania mu faktycznej praktyki językowej. Dochodzi tutaj do sytuacji, w której wiedza naukowa służy jako narzędzie do legitymizacji wcześniej przyjętych praktyk.

== Zobacz też ==

poradnictwo językowe
regulacja językowa
Rada Języka Polskiego

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
FrantišekF. Čermák FrantišekF., Jazyk a jazykověda: přehled a slovníky, wyd. 4, Praha: Nakladatelství Karolinum, Univerzita Karlova, 2011, ISBN 978-80-246-1946-0, ISBN 978-80-246-2360-3, OCLC 878145746  (cz.).
AndrzejA. Markowski AndrzejA., Kultura języka polskiego. Teoria. Zagadnienia leksykalne, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2005, ISBN 83-01-14526-9 .
JiříJ. Nekvapil JiříJ., Kultivace jazyka, [w:] PetrP. Karlík, MarekM. Nekula, JanaJ. Pleskalová (red.), Nový encyklopedický slovník češtiny, 2017  (cz.).
AnđelA. Starčević AnđelA., Govorimo hrvatski ili ’hrvatski’: standardni dijalekt i jezične ideologije u institucionalnom diskursu, „Suvremena lingvistika”, 42 (81), 2016, s. 67–103 [dostęp 2023-10-05]  (chorw.).
AnđelA. Starčević AnđelA., MateM. Kapović MateM., DaliborkaD. Sarić DaliborkaD., Jeziku je svejedno, Zagreb: Sandorf, 2019, ISBN 978-953-351-115-3, OCLC 1126555222  (chorw.).
GiedriusG. Subačius GiedriusG., Sovietinė preskriptyvinė kalbos suvokimo paradigm, [w:] LoretaL. Vaicekauskienė, NerijusN. Šepetys (red.), Lietuvių kalbos ideologija: Norminimo idėjų ir galios istorija, Vilnius: Naujasis Židinys-Aidai, 2016, s. 129–141, ISBN 978-609-8163-09-4, OCLC 1005842335  (lit.).


Agresja językowa

Agresja językowa – napastliwe, brutalne zachowanie nadawcy wypowiedzi wobec uczestników komunikacji językowej, przeciwne zasadom grzeczności wypowiedzi. Do jej przejawów należą: napastliwy ton wypowiedzi, posługiwanie się wyrażeniami negatywnie oceniającymi rozmówcę, obelgami lub wulgaryzmami. Agresja językowa zwykle wiąże się z poniżeniem odbiorcy, może ranić, obrażać. Jako ukryta forma agresji językowej wymieniana jest ironia.

== Przypisy ==


Anglish

Anglish – rodzaj puryzmu w obrębie języka angielskiego, którego zwolennicy dążą do usunięcia z tego języka słów pochodzenia niegermańskiego, przede wszystkim łacińskiego, greckiego i francuskiego. Pierwszymi przedstawicielami ruchu byli w XVI w. John Cheke i Thomas Wilson, a największy wkład w ten prąd miał William Barnes. Nadmierne używanie łacińskich i greckich słów krytykował także George Orwell. Zwolennicy tego prądu postulują użycie dawnych słów rodzimego pochodzenia lub tworzenie nowych słów w oparciu o germański źródłosłów, jednak tworzone na przestrzeni lat słowa w większości nie weszły do powszechnego użycia. Sam termin „anglish” stworzył satyryk Paul Jennings.

== Przypisy ==


Feminatyw

Feminatyw, feminatywum (liczba mnoga: feminatywy lub feminatywa), feminativum, nazwa żeńska – żeńskie formy gramatyczne nazw zawodów i funkcji, z przyrostkami potocznie zwanymi „żeńskimi końcówkami”. Feminatywy nazywają kobiety ze względu na przysługujący im tytuł, pełnioną funkcję, zajmowane stanowisko, wykonywany zawód, przynależność narodową, pochodzenie, wyznanie, przekonania, właściwości psychiczne i fizyczne, wykonywane czynności itp.
Jest to klasa leksemów o trwałym żeńskim rodzaju gramatycznym, w skład której wchodzą rzeczowniki samodzielne składniowo. Do feminatywów nie zalicza się przymiotników i czasowników, gdyż rodzaj jest tu kategorią fleksyjną.
Według Marka Łazińskiego feminatywy można zdefiniować jako „rzeczowniki nazywające kobiece zawody i funkcje, najczęściej derywowane od nazw męskich z sufiksem kategorii feminativum lub bezpośrednio od czasowników z sufiksem złożonym kategorii wykonawców czynności” oraz „żeńskie warianty nazw wykonawców czynności oraz osobowych nazw charakterystycznych”.
Słowotwórstwo rzeczowników żeńskich (i męskich) nazywa się mocją (cz. přechylování, niem. Movierung, ang. gender marking). Feminatywy różnią się stopniem przyjęcia na gruncie różnych języków narodowych i kontekstów kulturowych.

== Historia feminatywów w języku polskim ==

=== Okres przedwojenny i międzywojenny ===
Rozwój słowotwórczej kategorii żeńskości, istniejącej od wieków, nastąpił wraz z emancypacją kobiet, wskutek której narodziła się „potrzeba nowego nazewnictwa funkcji, zawodów, urzędów, które dotychczas były przez kobiety rzadko piastowane”. W XIX-wiecznych zwyczajach językowych funkcjonowały „neutralne stylowo odpowiedniki nazw męskoosobowych (np. docentka, doktorka, profesorka, weterynarka)”. W polszczyźnie na przełomie XIX i XX wieku występowała tendencja do „symetrycznego urabiania feminatywów”. W efekcie słowniki pierwszej połowy XX wieku notowały generalnie więcej nazw żeńskich niż w drugiej połowie stulecia.
Historyk języka polskiego Zenon Klemensiewicz w 1957 roku pisał o:

=== Okres powojenny ===
Według Zofii Kubiszyn-Mędrali maskulinizacja tytułów i nazw zawodowych (czyli ogromnej części wszystkich istniejących w polszczyźnie nazw osobowych) szerzyła się zwłaszcza w okresie powojennym. Działo się tak, ponieważ transformacja języka nie nadążała za masowym zwiększeniem aktywności zawodowej i społecznej kobiet. Coraz częściej zaczęto stosować nazwy i tytuły męskie w odniesieniu do kobiet. Hanna Jadacka w Nowym słowniku poprawnej polszczyzny stwierdziła wręcz:

W okresie PRL-u wraz z nowym typem gospodarki państwowej wprowadzono leksykę mającą na celu aktywizację zawodową kobiet w dziedzinie przemysłu i rolnictwa. Stąd stosowano takie określenia jak brygadzistka, chlewmistrzyni, formiarka, giserka, gwinciarka, kolejarka, ładowaczka, murarka, traktorzystka, zbrojniarka, żniwiarka.
Jednocześnie umacniała się tendencja do aktualizacji użyć generycznych (wspólnoodmianowych). Użycia generyczne to określenia mężczyzn i kobiet jedną męskoosobową nazwą, odnoszące się do obojga płci. Przykładowo mowa o podpisie klienta, podpisie bibliotekarza, czytelnika, indeksie studenta, zeszycie ucznia zamiast o podpisie klientki lub klienta, podpisie bibliotekarki lub bibliotekarza, czytelniczki lub czytelnika, indeksie studentki lub studenta, zeszycie uczennicy lub ucznia. Również Krysiak uważa, że słabsza pozycja feminatywów w dwudziestowiecznych pozycjach „jest być może pokłosiem wyraźnej w PRL-u tendencji do aktualizacji użyć generycznych, określania mężczyzn i kobiet jedną męskoosobową nazwą”.
Zdaniem Agnieszki Małochy-Krupy w PRL-u pojawiło się odczucie, że bardziej prestiżowo brzmią męskoosobowe formy, które nobilitują kobiety na poszczególnych stanowiskach. W konsekwencji „użycia generyczne objęły swoim zasięgiem nazewnictwo godności, funkcji i zawodów postrzeganych z perspektywy społecznej jako wyższe rangą, natomiast nazwy postrzegane jako mniej szacowne zatrzymały lub przejęły formy feminatywne (np. laborantka, szlifierka, węglarka, woźna, zecerka)”.

=== Po 1989 roku ===
Po 1989 roku (od początku transformacji ustroju) nastąpiło stopniowe wprowadzanie odpowiedników żeńskich obok funkcjonujących dotychczas nazw męskoosobowych. Rozpoczął się trwający do dziś proces słowotwórczego odblokowania tej kategorii znaczeniowej języka. Zaczęto poszukiwać odpowiedników żeńskich, zapełniać istniejące luki semantyczne w językowo „nadal niesymetrycznej rzeczywistości zawodowej, społecznej i publicznej kobiet”. Nastąpiła również reaktywacja feminatywów, takich jak: adwokatka, architektka, drzeworytniczka, literatka, rysowniczka, weterynarka, które były obecne w polszczyźnie XIX-wiecznej. Dodatkowo dzięki Internetowi:

Zofia Kubiszyn-Mędrala wyróżniła dwa stanowiska dotyczące kwestii nazywania zawodów i tytułów przynależnych kobietom:

Pierwsze stanowisko opowiada się za „słowotwórczą symetrią rodzajową w nazwach zawodów i tytułów, np. doktor – doktorka, prezes – prezeska, adwokat – adwokatka”. Zwolennicy tego podejścia powołują się na tradycję, „według nich właściwą językowi polskiemu w urabianiu nazw żeńskich od każdej formy męskiej”.
Drugie stanowisko dopuszcza używanie nazw męskich „na oznaczanie zawodów i tytułów przynależnych kobietom”. Jednym z argumentów przedstawicieli tego stanowiska jest uwzględnienie czynnika morfologiczno-fonetycznego (powstanie trudnych do wymówienia zbitek spółgłoskowych, np. architektka, adiunktka).
W 2012 roku Joanna Mucha – szefowa jednego z resortów ministerialnych oficjalnie użyła w odniesieniu do własnej osoby formy ta ministra. Wywołała tym dyskusję medialną i akademicką, której efektem jest oficjalne stanowisko Rady Języka Polskiego w sprawie żeńskich form nazw zawodów i tytułów. Stanowisko zostało przyjęte na posiedzeniu plenarnym Rady 19 marca 2012 roku i dotyczy m.in. wysokich funkcji sprawowanych przez kobiety: minister/ministra, marszałek/marszałkini, premier/premiera. Fragment stanowiska brzmi:

W 2019 roku pojawiły się nowe zapisy w Statucie Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, zgodnie z którymi w oficjalnych dokumentach uczelni można stosować zarówno żeńskie, jak i męskie formy nazw stanowisk i funkcji. Rok później na podobny krok zdecydowała się Akademia Sztuki w Szczecinie, zaopatrując w formy żeńskie (niekiedy – dwie do wyboru, obok tradycyjnej) wszystkie występujące w statucie nazwy funkcji, stopni czy tytułów. W 2021 analogiczny do UAM przepis wprowadziła Akademia Sztuk Pięknych im. Jana Matejki w Krakowie.
25 listopada 2019 roku na posiedzeniu plenarnym Rada Języka Polskiego przy Prezydium PAN zajęła oficjalne stanowisko w sprawie żeńskich form nazw zawodów i tytułów. W dokumencie można przeczytać, że „większość argumentów przeciw tworzeniu nazw żeńskich jest pozbawiona podstaw”, „dążenie do symetrii systemu rodzajowego ma podstawy społeczne”, „prawo do stosowania nazw żeńskich należy zostawić mówiącym”, a także „w polszczyźnie potrzebna jest większa, możliwie pełna symetria nazw osobowych męskich i żeńskich w zasobie słownictwa”.

== Problematyka asymetrii języka ==
Polski językoznawca Marek Łaziński zwraca uwagę, że zarówno polszczyzna, jak i inne języki rodzajowe, jest asymetryczna. Również Zofia Kubiszyn-Mędrala, poddając analizie trzy słowniki współczesnego języka polskiego i zawartych w nich feminatywów, wskazała na „brak regularności i symetryczności w formalnych wykładnikach żeńskości”. Nierówny obraz obu płci jest obecny na wielu płaszczyznach języka – w jego słowotwórstwie, leksyce, frazeologii i gramatyce. Zjawisko asymetrii języka względem płci jest wytłumaczalne czynnikami pozajęzykowymi. We współczesnej polszczyźnie tendencje dążące do symetryczności słowotwórczej w obrębie nazw zawodów i tytułów pojawiają się w lingwistyce płci, która ujmuje zagadnienie na tle problematyki rodzajowo-płciowej w języku. W tym nurcie badawczym wskazuje się na luki leksykalne i niesymetryczność w zakresie słowotwórstwa wielu nazw zawodów wykonywanych obecnie przez kobiety. W opinii większości przedstawicieli tego nurtu badawczego zmieniająca się sytuacja zawodowa i społeczna kobiet znajduje słabe odbicie w strukturach języka, o czym świadczy niepopularność żeńskich określeń większości prestiżowych stanowisk i funkcji (np. rektor – rektorka, premier – premierka).
Męskoosobowość jest specyficznie polską kategorią, a w innych językach słowiańskich, zwłaszcza w języku czeskim, derywacja sufiksalna nazw żeńskich od męskich jest procesem należącym do standardowych. W czeszczyźnie derywowanie nazw żeńskich od nazw męskich jest zjawiskiem częstszym i cieszącym się szerszą akceptacją. Czeskie odpowiedniki polskich feminatywów (np. doktorka, ministryně, filoložka) są w czeskiej praktyce językowej wyraźnie lepiej ustabilizowane i współcześnie przypisuje się im neutralne zabarwienie. Niemniej dawniej na gruncie czeskim feminatywy bywały postrzegane jako formy nacechowane, wychodzące poza zakres słownictwa neutralnego.

=== Brak kobiet wykonujących konkretne zawody ===
Jak pisze Patrycja Krysiak: „formy żeńskie nie istniały, gdyż nie było w rzeczywistości ich potencjalnych desygnatów, kobiet wykonujących określone czynności, piastujących dane funkcje”. Potwierdzają to autorki haseł w Słowniku nazw żeńskich polszczyzny, gdzie wskazane są procesy rozwoju słowotwórczej kategorii żeńskości, które zaistniały jako naturalna potrzeba nazewnictwa funkcji, zawodów, urzędów, które zaczęły być przez kobiety coraz częściej wykonywane. Również według Magdaleny Horodeńskiej-Ostaszewskiej wiele nazw kobiet należy do wyrazów rzadko używanych z powodu dominującej liczebności mężczyzn wykonujących dane zawody.
Redakcja „Poradnika Językowego” z 1901 roku na zapytanie czytelnika dotyczące tego, w jaki sposób powinna określać się kobieta, która uzyskała stopień akademicki doktora uznała, że w języku polskim nie wypracowano dotychczas formy właściwej dla określenia tytułu kobiecego, ponieważ nie było takiej potrzeby ze względu na brak kobiet wykonujących dane zawody. Jednak, jak pisze Małocha-Krupa, streszczając informacje z Poradnika Językowego, w momencie, kiedy kobiety uaktywniły się w tej sferze należy utworzyć („analogicznie do takich par rzeczowników, jak: aptekarz – aptekarka, akuszer – akuszerka, blagier – blagierka, lektor – lektorka, znachor – znachorka) także postać doktorka” – „nawet, choćby się to nie podobało interesowanym”. W dalszej części wypowiedzi publikowanej w pierwszych latach XX w. czytamy:

Jan Miodek, pisząc o językowych wykładnikach żeńskości stwierdza, że „ich absolutne zwycięstwo przewidywano po ostatniej wojnie, uzasadniając je zdobywaniem przez kobiety stanowisk i godności do tej pory zarezerwowanych dla mężczyzn. Jak wiadomo, ewolucja słowotwórcza przebiegła zupełnie inaczej: znakiem równouprawnienia stały się u nas formy bezprzyrostkowe”. W efekcie popularność zyskały określenia takie jak np. pani dyrektor, pani notariusz, pani psycholog, zamiast dyrektorka, notariuszka, psycholożka. Jednocześnie autorki Kultury języka polskiego piszą, że zastępowanie form żeńskich np. kierowniczka na pani kierownik jest niesłuszne, ponieważ są to jednostki leksykalne, które od dawna funkcjonują w języku w formach żeńskich.

=== Oszczędzanie miejsca w słownikach ===
Krysiak zauważa, że słownikarze decydowali o eliminacji wyrazów rzadziej używanych czy też redundantnych oraz że znamienna jest tendencja, iż nazwy żeńskie pomijane są raczej w dziełach mniej obszernych. Potwierdza to Żmigrodzki, według którego autorzy słowników w doborze haseł kierują się także planowaną objętością – mniejsze rozmiary słownika skłaniają do eliminacji wyrazów rzadszych na rzecz tych o wyższej frekwencji. Decyzja o umieszczaniu lub pomijaniu w słowniku feminatywów, jako odrębnych artykułów hasłowych, to właśnie problem hasłowania, a zatem kwestia techniczna. Zwłaszcza w słownikach mniejszych „naturalna jest tendencja do rezygnacji z haseł, które nie wydają się niezbędne” i dotyczy to pomijania zarówno całych klas faktów językowych, np. regularnych derywatów słowotwórczych (a takimi są w większości feminatywa), jak i wyrazów rzadziej używanych. Niehonorowanie feminatywów przez leksykografów wpływa na traktowanie nazw żeńskich przez użytkowników języka ze sporą dozą niepewności, gdyż ci uważają, że nieodnotowanie danej formy w słowniku świadczy automatycznie o jej niedopuszczalności normatywnej.

=== Androcentryzm języka polskiego w podręcznikach ===
Badaczki i badacze realizujący projekt „Gender w podręcznikach” udokumentowali powszechną praktykę stosowania w polskich podręcznikach szkolnych męskoosobowych form także wobec postaci żeńskich oraz grup, w których skład wchodzą osoby różnej płci. Analizą ilościową i jakościową objęto w sumie 227 (co stanowi 25,82% z 879 zatwierdzonych przez MEN w 2013 roku) wybranych podręczników, dopuszczonych do użytku szkolnego i przeznaczonych do kształcenia ogólnego w zakresie 28 przedmiotów (w tym edukacja przedszkolna), na wszystkich czterech poziomach kształcenia w różnych typach szkół, zgodnie z nową podstawą programową obowiązującą na dzień 01.10.2013.

== Wybrane słowniki języka polskiego zawierające feminatywy ==
Słownik autorstwa Samuela Lindego z 1807 roku, który zawiera nazwy żeńskie, podaje je jako osobne artykuły hasłowe. Każdy z nich ma również osobną definicję i jest traktowany jako fakt językowy. Jednak w słownikach z lat 50. i 60. XX wieku feminatywy nie mają już własnej definicji, choć nadal są traktowane jako osobne hasła. Słowniki tworzone u końca XX wieku i na początku wieku XXI odchodzą od notowania feminatywów lub nie są one autonomiczne, jedynie traktowane jako podhasła. Stan ten został zmieniony w 2015 roku wraz z publikacją Słownika nazw żeńskich polszczyzny pod redakcją Agnieszki Małochy-Krupy, będącego zbiorem feminatywów w języku polskim.
Patrycja Krysiak uważa, że uwzględnienie w słownikach feminatywów można „interpretować jako akt na rzecz równości kobiet i mężczyzn, wskazanie na równorzędną pozycję obu płci”, a także „dążność do przywrócenia lub podtrzymania symetryczności słowotwórczej w obrębie nazw osobowych”. Jednocześnie w publikacjach, w których nazwy żeńskie są nieobecne przejawia się „przekonanie leksykografów, że nazwy męskoosobowe pełnią funkcję nazw generycznych, denotujących przedstawicieli obu płci”.

=== Lista przykładowych słowników uwzględniających feminatywy ===
Słownik języka polskiego autorstwa Samuela Lindego (Warszawa 1807–1814)
Słownik języka polskiego (tzw. Słownik wileński) pod redakcją Aleksandra Zdanowicza i innych (Wilno 1861)
Słownik języka polskiego (tzw. Słownik warszawski) pod redakcją Jana Karłowicza, Adama Kryńskiego i Władysława Niedźwiedzkiego (Warszawa 1900–1927)
Słownik języka polskiego pod redakcją Witolda Doroszewskiego (Warszawa 1958–1969)
Słownik języka polskiego pod redakcją Mieczysława Szymczaka (Warszawa 1978-1981)
Praktyczny słownik współczesnej polszczyzny pod redakcją Haliny Zgółkowej (Poznań 1994–2005).
Inny słownik języka polskiego pod redakcją Mirosława Bańki (Warszawa 2000)
Słownik nazw żeńskich polszczyzny pod redakcją Agnieszki Małochy-Krupy (Wrocław 2015)
Słownik 100 tysięcy potrzebnych słów pod redakcją Jerzego Bralczyka (Warszawa 2005)
Uniwersalny słownik języka polskiego pod redakcją Stanisława Dubisza (Warszawa 2003)
Wielki słownik języka polskiego pod redakcją Piotra Żmigrodzkiego (Kraków 2007–)

== Wykładniki żeńskości ==
W językach polskim i czeskim najbardziej produktywnym wykładnikiem feminatywnym jest końcówka -ka.
Do polskich wykładników żeńskości wchodzących w skład feminatywów należą:

dzierżawcze przyrostki żeńskości (-owa, -ówna, -ina/-yna, -anka) – krawcowa, hrabina, burmistrzanka, koleżanka;
formanty (-ka, -ini/-yni, -ica/-yca,-ina/-yna,-anka) – autochtonka, kibicka, sabotażystka, skoczkini, przodkini, sportowczyni, wydawczyni, dawczyni, anielica, diablica;
sufiksy (-icha/-ycha,-na,-essa) – kowalicha, druhna, baronessa.
W języku czeskim wyróżnia się kilka podstawowych wykładników tworzących feminatywy rzeczownikowe. Zalicza się do nich: -ka, -ice, -yně, -ová, -na, -anda.
Najczęściej spotykanym formantem feminatywnym jest przyrostek -ka oraz jego rozszerzenia -nk(a), -nk(a), -ovk(a), -ezk(a). Formant ten łączy się z wyrazami męskimi rodzimymi, wyrazami zapożyczonymi oraz rzeczownikami motywowanymi i niemotywowanymi. Może być stosowany w przypadku rzeczowników męskich zakończonych sufiksem: -tel (učitel → učitelka), -č (prodavač → prodavačka), -ař/ář (lékař → lékařka), -ák (zpěvák → zpěvačka), -íř (malíř → malířka), -ec (cizinec → cizinka), -an (Jihlavan → Jihlavanka). Dołączany jest również do rzeczowników zakończonych na spółgłoskę, np. referent → referentka, doktor → doktorka, inženýr → inženýrka.
Cząstka -ka może się również łączyć z obcym formantem -log, np. sociolog → socioložka; filolog → filoložka. Formy tego typu są w czeszczyźnie zadomowione i szerzej akceptowane niż w języku polskim, gdzie uchodzą współcześnie za niestandardowe.

== Przykładowe feminatywy w słownikach języka polskiego ==

== Zobacz też ==

neologizm
poprawność polityczna
norma językowa
norma stylistyczna
seksizm językowy

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
SvětlaS. Čmejrková SvětlaS., Rod v jazyce a komunikaci: specifika češtiny, „Slovo a slovesnost”, nr 4/2002, 2002, s. 263–286 [dostęp 2024-11-18]  (cz.).
Sowa K. (2013), Feminatywa w języku polskim i czeskim – tworzenie, użycie, frekwencja, [w:] Slavica iuvenum XIV, Ostravská univerzita v Ostravě, Filozofická fakulta.
Daneš F. (1967). Tvoření slov v češtině 2. Odvozování podstatných jmen. Praga, Československé akademie věd. (cz.)
Bąk P. (2013) Poprawność polityczna a problem ekwiwalencji polskich i niemieckich żeńskich nazw osobowych, [w:] Lingwistyka Stosowana / Applied Linguistics / Angewandte Linguistik nr 8, s. 27-41.
Borejszo M. (2005), O nazwach kobiet w polszczyźnie i ich roli w rekonstruowaniu obrazu świata, [w:] Język a komunikacja 8. Zbiór referatów z konferencji Język trzeciego tysiąclecia III, t. 1, red. G. Szpila, Kraków, s. 235–246.
Hołojda-Mikulska K. (2016), Dyskusje o feminatywach na łamach „Języka Polskiego” w latach 1945–1989, [w:] „Język Polski”, nr 2 (96), s. 89–97.
Horodeńska-Ostaszewska, M. (2006). Nazwy kobiet w Uniwersalnym słowniku języka polskiego PWN (2003), „Prace Filologiczne”, tom LI, s. 179–187.
Horodeńska-Ostaszewska, M. (2007). Niektóre słownikowe rozstrzygnięcia definicyjne w odniesieniu do nazw osób, „Prace Filologiczne”, nr 52, s. 253–267.
Horodeńska-Ostaszewska, M. (2011). O nazwach osób. Problemy z symetrycznością informacji o płci, [w:] Osoby i działania. Wokół „Słownika nazw osobowych”, oprac. i red. naukowa Z. Zaron i S. Dubisz, s. 207–306.
Karwatowska, M., Szpyra-Kozłowska, J. (2005). Lingwistyka płci. On i ona w języku polskim, Lublin: Wydawnictwo UMCS.
Klemensiewicz Z. (1982). Tytuły i nazwy zawodowe kobiet w świetle teorii i praktyki, [w:] Składnia, stylistyka, pedagogika językowa, Warszawa, 729-753.
Krysiak, P. (2016). Feminatywa w polskiej tradycji leksykograficznej, „Rozprawy Komisji Językowej”, tom XLII, s. 83–90.
Kubiszyn-Mędrala, Z. (2007). Żeńskie nazwy tytułów i zawodów w słownikach współczesnego języka polskiego, „LingVaria”, tom II, nr 1–3, s. 31–40.
Łaziński, M. (2006). O panach i paniach. Polskie rzeczowniki tytularne i ich asymetria rodzajowo-płciowa, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Małocha-Krupa, A. (2018). Feminatywum w uwikłaniach językowo-kulturowych, Wrocław: Oficyna Wydawnicza ATUT.
Nowosad-Bakalarczyk M. (2006). Tendencje w sposobie wyrażania żeńskości we współczesnej polszczyźnie, „Język Polski”, z. 2, s. 126–136.
Rubcowa M.I. (2015). Niektóre problemy funkcjonowania feminatywów w języku polskim z formatowaniem -k/a, „Слов'янський збірник” 19(34), s. 304–311.
Siatkowska, E. (2012). Konkurencja czynników zewnętrznych i wewnętrznych w tworzeniu polskich i czeskich feminatiwów (przyczynek do badań nad płcią kulturową), [w:] Oblicze płci. Język – kultura – edukacja, red. Małgorzata Karwatowska, Jolanta Szpyra – Kozłowska, Lublin, s. 129–138.

== Linki zewnętrzne ==
Marcin Napiórkowski, Żeńskie końcówki to kwestia życia i śmierci, 2 listopada 2019.
Kamil Janicki (2019). Żeńskie końcówki, feminatywy w II RP. Używano ich w Polsce już 100 lat temu i nie wzbudzały kontrowersji, „Wielka Historia”.
Klára Osolsobě, Zdenka Rusínová, Přechýlené názvy, [w:] PetrP. Karlík, MarekM. Nekula, JanaJ. Pleskalová (red.), Nový encyklopedický slovník češtiny, 2017  (cz.). Brak numerów stron w książce
FEMINATYWY. O genderowej nowomowie słów kilka. | TEDxKoszalin. Maciej Makselon


Gra słów

Gra słów – figura stylistyczna polegająca na użyciu tych samych lub podobnie brzmiących wyrazów celem uzyskania odmiennych znaczeń, nastrojów i funkcji. Gra słów bywa stosowana dla osiągnięcia efektów dramatycznych lub żartobliwych.

== Zobacz też ==
łamaniec językowy
komizm słowny

== Bibliografia ==
Anna Ginter: O powstawaniu i rozumieniu gry słów, w: Studia słowianoznawcze T. 3. Piotrków Trybunalski: Naukowe Wydawnictwo Piotrkowskie, 2002. ISBN 83-88865-56-0. Brak numerów stron w książce


Innowacja językowa

innowacja językowa – każdy nowy element (wyraz, wyrażenie, forma gramatyczna, znaczenie lub konstrukcja składniowa) pojawiający się w języku. O innowacjach można mówić na poziomie tekstu, uzusu językowego, normy lub systemu języka. Pojęcie innowacji to jedno z podstawowych pojęć językoznawstwa diachronicznego (historycznego), zajmującego się badaniem ewolucji języka.
Innowacje językowe odzwierciedlają zmiany w rzeczywistości społecznej, wpływy obce oraz wewnętrzne tendencje rozwojowe języka. Pojawianie się innowacji w języku jest związane z różnymi zjawiskami i procesami językowymi; powstają wskutek skojarzeń i przejęzyczeń, w celu zaspokojenia potrzeb nazewniczych, uproszczenia sposobu formułowania myśli i pod wpływem analogii do zjawisk charakterystycznych dla danego języka.
Najczęściej kształtują się innowacje leksykalne, czyli nowe wyrazy odnoszące się do nowych przedmiotów lub pojęć lub służące wyrażeniu określonego stosunku mówiącego do rzeczywistości. Takie innowacje są określane mianem neologizmów. Czasami utożsamia się neologizmy i szeroko pojęte innowacje językowe.
Innowacje pojawiają się w konkretnych tekstach i kształtują w sposób ciągły, a jeśli dana innowacja się utrwala, to wchodzi do uzusu danego typu tekstów lub grupy społecznej. Z czasem innowacja może zostać zaakceptowana przez normę, wejść do systemu językowego i przybrać charakter zmiany językowej. Ocena innowacji jest zaliczana do zadań tzw. językoznawstwa normatywnego, które wartościuje je pod względem przydatności i zgodności z normą językową. Tradycyjne koncepcje kultury (kultywacji) języka często postrzegają zmienność języka jako zjawisko niepożądane lub wręcz szkodliwe.

== Podział innowacji ==

=== Typologia formalna ===
Typologia formalna wyróżnia następujące typy innowacji:

innowacje fonetyczne;
innowacje gramatyczne (fleksyjne i składniowe);
innowacje leksykalne (słowotwórcze, wyrazowe, semantyczne i frazeologiczne);
innowacje stylistyczne.

=== Typologia funkcjonalna ===
Typologia wyróżnia następujące typy innowacji:

innowacje uzupełniające mają charakter leksykalny i służą wypełnieniu braków w systemie nazewniczym, nazywając nowo powstałe desygnaty, np. walentynki, dekomunizacja; zaspokajają nową potrzebę wyrażenia stanów emocjonalnych, np.: oszołom, superatrakcyjny. Powstają najczęściej poprzez neosemantyzację, zapożyczenia, mogą także przybierać formę neologizmów słowotwórczych lub frazeologicznych;
innowacje regulujące służą usuwaniu z języka zjawisk wyjątkowych, dotyczą głównie systemu gramatycznego, np.: forma gałęziami (uznawana przez normę), koniami, przyjacielami (odstępstwa fleksyjne);
innowacje rozszerzające powstają poprzez rozszerzenie zakresu stosowania schematu gramatycznego, np.: cztery dziewczęta zamiast czworo dziewcząt, wskutek czego następuje poszerzenie łączliwości liczebników głównych kosztem zbiorowych;
innowacje alternatywne wskutek nasilania się mód i tendencji tworzą alternatywne określenia dla tego samego zjawiska, np.: zapożyczone z angielskiego lider obok dawnego przywódca;
innowacje nawiązujące tworzą nowe formy językowe w analogii do form już istniejących, np.: nienormatywne protokół z zebrania zamiast protokół zebrania nawiązuje do fraz relacja z zebrania, sprawozdanie z zebrania lub również nienormatywne przywiązywać do czegoś uwagę zamiast przywiązywać wagę powstało w analogii do zwracać na coś uwagę;
innowacje skracające służą ekonomizacji języka, mają charakter skrótu lub skrótowca, np.: inż., Pekao, albo też powstają poprzez uniwerbizację: budżetówka (od strefa budżetowa). Skróceniu może podlegać także składnia: Dawno wiedział o tym, że go zdradza;
innowacje precyzujące mają charakter ściśle znaczeniowy, służą likwidowaniu zbędnej synonimii, np.: romanse (przygody miłosne) i romansy (typ powieści)

== Zobacz też ==
kontakt językowy

== Przypisy ==


Kiep

Kiep – od prasłowiańskiego *kъpъ, etymologicznie powiązane z tocharskim kwīpe (wstyd), staropolskie słowo znane z literatury XV-wiecznej (podobnie stare słowo czeskie i ruskie), oznaczające pierwotnie srom, odpowiednik łacińskiego cunnus (1447, 1525), a w przenośni także kobietę, a później, XVI–XVII w., także mężczyznę zniewieściałego lub zachowującego się nie po męsku (np. niehonorowo lub nierozumnie), z którego wzięło się później kolejne znaczenie na określenie człowieka głupiego, które przetrwało do naszych czasów.
Od tego wyrazu pochodzi przymiotnik kiepski i czasownik kpić.

W tym znaczeniu użył tego wyrazu Jan Andrzej Morsztyn we fraszce „Nadgrobek kusiowi”:Kuś umarł, kpy w sieroctwie (...)Z wieloznaczności pojęcia korzystali m.in. we fraszkach: Wespazjan Kochowski (np. gdzie kiep powozi, a w chomącie mądy – gdzie żona furmanem, a mąż koniem), oraz Wacław Potocki (np. między kolany u niewiasty kiep – o mężczyźnie zdominowanym przez kobietę, jak koń prowadzony kolanami jeźdźca).
Za czasów panowania Jana Kazimierza opozycyjna część szlachty wobec tego monarchy mówiła o nim kiep. Przed oskarżeniami o nielojalność broniono się, tłumacząc, że jest to skrót oznaczający „Król Jan Europy Pan”.
W dzisiejszej polszczyźnie kiep funkcjonuje jako archaiczne określenie na osobę głupią, a w szczególności łatwą do oszukania (odmiana kiep, kpa, kpy). W mianowniku lp. jest homonimem nowszego kiep „niedopałek papierosa” (odmiana kiep, kiepa, kiepy), z niemieckiego Kippe.

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
Andrzej Bańkowski, Etymologiczny słownik Języka polskiego, t. I: A–K, Warszawa 2000, ISBN 978-83-01-13019-0, s. 667–668.


Kontaminacja (językoznawstwo)

Kontaminacja (łac. contaminatio – „zetknięcie” albo „splamienie”) – zjawisko słowotwórcze oznaczające połączenie (zmieszanie) dwóch (lub więcej) słów albo wyrażeń, zwykle zbliżonych semantycznie lub leksykalnie.
Można wyróżnić cztery rodzaje kontaminacji:

frazeologiczne
morfologiczne (np. przekonywujący zamiast normatywnego „przekonujący” lub „przekonywający”)
leksykalne (zbitka wyrazów mających wspólne elementy znaczeniowe; np. przymiotnik pstrokaty zbudowany z cząstek przymiotników pstry i srokaty)
składniowe (np. w szeregu wypadkach zamiast „w szeregu wypadków” lub „w wielu wypadkach”)
Do krytykowanych kontaminacji frazeologicznych należą m.in.:

w każdym bądź razie (zbicie w jedno powiedzenie zwrotów „w każdym razie” i „bądź co bądź”)
na wskutek (złączenie w jeden zwrot wyrażeń przyimkowych „na skutek” i „wskutek”)
dzięki bardzo (zamiana słów pomiędzy „dziękuję bardzo” i „wielkie dzięki”)
zawieszenie ognia (zamiana słów w kolokacjach „zawieszenie broni” i „wstrzymanie ognia”)
pełnić rolę (przeniesienie czasownika z frazeologizmu „pełnić funkcję” do „grać/odgrywać rolę”)
wywrzeć piętno (przeniesienie czasownika z frazeologizmu „wywrzeć nacisk” do „odcisnąć piętno”)
przykładać do czegoś wagę (przeniesienie czasownika z idiomu „przykładać do czegoś miarę” do „przywiązywać do czegoś wagę”)
Z perspektywy normatywnego podejścia do języka kontaminacje są przeważnie oceniane negatywnie. Nieliczne konstrukcje skontaminowane (np. pełnić rolę zamiast pełnić funkcję) uzyskują akceptację na poziomie normy językowej.

== Zobacz też ==
hybryda (językoznawstwo)
zbitka wyrazowa

== Przypisy ==


Krytyka językowa

Krytyka językowa – działalność metajęzykowa mająca na celu doskonalenie poziomu wypowiedzi językowych. Przedmiotem krytyki językowej są wypowiedzi językowe, które odstępują od wyobrażeń nt. kultury języka.
W krytyce językowej uczestniczą zarówno zwykli użytkownicy języka, jak i specjaliści. Fachowa krytyka językowa opiera się na teoretycznych kryteriach oceny, tj. kryteriach kodyfikacji i kultury mowy. Są to takie kryteria jak normatywność, funkcjonalność i systemowość (które często – choć nie zawsze – pokrywają się ze sobą). Krytyka językowa może być związana z refleksją nad sposobem wypowiedzi, wrażliwością językową i wyczuleniem na konfliktogenne praktyki językowe.
W zależności od podejścia krytyka językowa może dążyć do purystycznej oceny zachowań językowych (zob. puryzm) bądź do traktowania ich w sposób bardziej tolerancyjny.
Pojęcie było wykorzystywane przez przedstawicieli Praskiego Koła Lingwistycznego, stanowiąc część teorii kultury języka. Krytykę językową rozumiano jako działalność skierowaną wobec konkretnych wypowiedzi językowych, przy odwołaniu do skodyfikowanych norm językowych (gramatycznych, leksykalnych, frazeologicznych, ortoepicznych, ortograficznych) oraz aktualnych wymagań ideologicznych i estetycznych wobec języka.

== Zobacz też ==
norma językowa
preskryptywizm
poradnictwo językowe
krytyka literacka

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
JurajJ. Dolník JurajJ., Jazyková kritika na Slovensku. Úloha jazykovej kritiky, [w:] JozefJ. Mlacek (red.), Prednášky XXXIV. letného seminára slovenského jazyka a kultúry, Bratislava: Stimul, 1998 (Studia academica Slovaca 27), s. 35–41, ISBN 978-80-85697-84-1, OCLC 84849052  (słow.).
JurajJ. Dolník JurajJ., Teória spisovného jazyka: so zreteľom na spisovnú slovenčinu, Bratislava: VEDA, vydavateľstvo Slovenskej akadémie vied, 2010, ISBN 978-80-224-1119-6, OCLC 706019500  (słow.).


Lingwistyka potoczna

Lingwistyka potoczna (ang. folk linguistics), także pseudolingwistyka – ogół potocznych poglądów na temat języka, będących wyrazem nienaukowej refleksji nad językiem. Anglojęzyczny termin folk linguistics został wprowadzony w 1964 roku przez językoznawcę Henry’ego Hoenigswalda w prezentacji A proposal for the study of folk linguistics , odpowiedniki tego pojęcia pojawiały się również na gruncie językoznawstwa rosyjskiego (народное языкознание, narodnoje jazykoznanije) i niemieckiego (Volkslinguistik). Lingwistyka potoczna jest blisko związana z badaną już wcześniej etymologią ludową, w sposób laicki wyjaśniającą związki semantyczne w języku, i analogią ludową, korelującą zjawiska morfologiczne na podstawie semantyki.
Potoczne poglądy lingwistyczne są charakterystyczne dla ogółu społeczności językowych. W różnych zakątkach świata powszechne są przekonania, jakoby niektóre języki były starsze, piękniejsze, bardziej ekspresywne lub bardziej logiczne od innych – czy też bardziej odpowiednie do pewnych celów. Do częstych należą także spostrzeżenia na temat pogarszającego się stanu języka oraz rozróżnienie między poprawnymi i niepoprawnymi formami językowymi. Poglądy lingwistyki potocznej niekoniecznie odzwierciedlają obiektywną rzeczywistość, ale ze względu na swoje rozprzestrzenienie mogą ją kreować, gdyż mają moc wywierania wpływu na postawy społeczne.
Językoznawca Ray Jackendoff stwierdza, że stosowanie w edukacji potocznych poglądów językowych jest potencjalnie niekorzystne dla uczniów posługujących się niestandardowymi odmianami języka. Wartościowanie różnych bytów językowych jako „dobrych” lub „złych” może prowadzić do negatywnych skutków społecznych .
Termin „lingwistyka potoczna” obejmuje także ideologiczne spojrzenia na język, w tym poglądy o podłożu nacjonalistycznym. Fakty naukowe ustalone w drodze badań językoznawczych często stoją w sprzeczności z utwierdzonymi odczuciami społecznymi. W Polsce utrwalony jest mit o wyjątkowej złożoności języka polskiego na tle innych języków.

== Przykłady ==
Ray Jackendoff przytacza następujące stwierdzenia jako przykłady przekonań typowych dla lingwistyki potocznej :

Stwierdzenie: „Dzieci staną się zdezorientowane, jeśli będą próbowały posługiwać się więcej niż jednym językiem”. Część rodziców obawia się, że dzieci mogą mieć problem z uporządkowaniem znajomości różnych języków.
W rzeczywistości dzieci mogą z łatwością stać się wielojęzyczne, jeśli mają regularny kontakt z różnymi językami. W większości krajów polilingwizm nie jest wyjątkiem, lecz normą. Dzieci bez trudu uczą się rozróżniania języków i sytuacyjnego przełączania się między nimi.
Stwierdzenie: „Językiem jest język pisany. Twór pozbawiony postaci pisanej lub słownika nie jest językiem”.
Gdyby przyjąć ten pogląd za słuszny, większość języków w dziejach ludzkości nie spełniałaby kryteriów bycia językiem. Jeszcze 200 lat temu znakomita większość języków świata istniała wyłącznie w formie mówionej, a umiejętność czytania i pisania była dostępna jedynie wąskiej warstwie elit społecznych. Również współcześnie stosunkowo niewielki odsetek języków dysponuje formą pisaną, a jeszcze mniejsza ich grupa przeszła instytucjonalną standaryzację. W ujęciu lingwistyki językiem jest każde narzędzie komunikacji właściwe dla pewnej grupy ludzi, wyposażone w usystematyzowany repertuar dźwięków, wyrazów i struktur zdaniowych.
Stwierdzenia: „Język jest w fazie degradacji, należy go chronić”, „Język osiągnął niegdyś szczyt swojego rozwoju i od tamtej pory nieustannie się pogarsza”. Puryści językowi twierdzą, że zmiany językowe (w tym neologizmy leksykalne, innowacje gramatyczne i nowe warianty wymowy) są zjawiskiem szkodliwym.
W rzeczywistości zmienność jest immanentną cechą wszystkich języków żywych, a procesy ewolucji językowej nie są zjawiskiem wyłącznie współczesnym. Zmiany zachodzą zarówno w zróżnicowanych dialektach (odmianach niestandardowych), jak i w standardach literackich. Nie istnieje obiektywna podstawa dla wyróżnienia lepszych lub gorszych etapów rozwoju języka. Przekonanie, jakoby współcześnie języki ulegały degradacji może wypływać z faktu, że wariantywna i zmienna natura języka stała się bardziej widoczna dla przeciętnego użytkownika języka; przyczynił się do tego rozwój telewizji i innych środków masowego przekazu. Jednocześnie globalizacja i dostęp do edukacji sprzyjają rozbudowie osobistego repertuaru językowego o języki międzynarodowe oraz ekspansji prestiżowych, „poprawnych” odmian języka.
Stwierdzenia: „Słownik określa poprawną postać języka”, „Słownik nie powinien zawierać slangu, niepoprawnych form typu «snuck» i błędnych wariantów wymowy typu «nucular»”.
Zawartość słownika nie jest uzależniona od dyktatów wyższego autorytetu. Słownik stanowi próbę rejestracji realnej praktyki językowej. Dobrze sporządzony słownik bierze pod uwagę konwenanse społeczne i przyjęte normy językowe, oznaczając różne formy jako dialektalne, slangowe, swobodne lub formalne. Mylne jest przekonanie, że język istnieje poza wyobrażeniem jego użytkowników.

== Zobacz też ==
postawy wobec języka
eskimoskie wyrazy na śnieg
sofizmat etymologiczny
hipoteza Sapira-Whorfa

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
SvětlaS. Čmejrková SvětlaS., Jazykové vědomí a jazyková kultura (zamyšlení nad tzv. lidovým jazykozpytem), „Slovo a slovesnost”, 53 (1), 1992, s. 56–64  (cz.).
Henry M.H.M. Hoenigswald Henry M.H.M., A proposal for the study of folk linguistics, [w:] WilliamW. Bright (red.), Sociolinguistics: Proceedings of the UCLA Sociolinguistic Conference, 1964, The Hague–Paris: Mouton & Co., 1966 (Janua Linguarum. Series Maior 20), s. 16–26, DOI: 10.1515/9783110856507-004, ISBN 978-90-279-3266-2, ISBN 978-3-11-085650-7, OCLC 2164408  (ang.).
RichardR. Hudson RichardR., Some issues on which linguists can agree, „Journal of Linguistics”, 17 (2), 1981, s. 333–343, DOI: 10.1017/S0022226700007052, ISSN 0022-2267, JSTOR: 4175597  (ang.).
RayR. Jackendoff RayR., The Structure of Language: Why It Matters to Education [online], referat na konferencji „Learning and the Brain”, Cambridge, 5–8 listopada, 2003  (ang.).
SnježanaS. Kordić SnježanaS., Jezik i nacionalizam, Zagreb: Durieux, 2010 (Rotulus Universitas), s. 57–68, DOI: 10.2139/ssrn.3467646, ISBN 978-953-188-311-5, LCCN 2011520778, OCLC 729837512, OL: 15270636W  (serb.-chorw.).
JoannaJ. Lustański JoannaJ., Wymiary potocznej świadomości językowej i relacje między nimi, „Socjolingwistyka”, 35, 2021, s. 283–302, DOI: 10.17651/SOCJOLING.35.16, ISSN 2545-0468 .
PeterP. Trudgill PeterP., LaurieL. Bauer LaurieL. (red.), Language Myths, London: Penguin UK, 1998, ISBN 978-0-14-026023-6, ISBN 978-0-14-193910-0, OCLC 655147044  (ang.).

== Linki zewnętrzne ==
Viktor Krupa, Slavomír Ondrejovič, Jazykové mýty a ich poslanie, „Človek a spoločnosť”, 1/2004 [dostęp 2019-12-07] [zarchiwizowane z adresu 2016-01-10]  (słow.). Brak numerów stron w czasopiśmie
Maciej Rataj, Mity na temat języka a kształcenie nauczycieli języka angielskiego [online]  (pol.).


Moda językowa

Moda językowa – nadużywanie jednych środków językowych i form kosztem drugich. Występuje w zakresie form gramatycznych, wymowy, słowotwórstwa, słownictwa, frazeologii i składni. Niekiedy wywiera wpływ na wymowę (np. na akcent i intonację), por. słowackie némôžem, néjdem, spévak (Bratysława); może też dotyczyć afiksów i modeli słowotwórczych (np. rzeczowniki odczasownikowe powstałe w wyniku derywacji wstecznej, por. uzysk, ubaw, wycisk; czasowniki z użyciem przedrostka u- – uaktywnić, ulirycznić itp.). Najwyraźniejszą modę obserwuje się jednak w zakresie słownictwa, w tym także imion własnych.
Moda językowa może również przybrać formę szczególnej ekspansji jakiejś odmiany języka na niekorzyść innych (np. stylu urzędowo-kancelaryjnego w wystąpieniach i wypowiedziach pisanych, slangu młodzieżowego w języku potocznym). Ujawnia się poprzez gwałtowny wzrost częstości użycia pewnych elementów, który nie jest uzasadniony potrzebami informacyjnymi i nie sprzyja sprawności komunikacyjnej. Zjawisko to uchodzi za negatywne, gdyż nadaje praktyce językowej charakter szablonowy.

== Zobacz też ==
norma stylistyczna
norma językowa

== Przypisy ==


Mówiąc Inaczej

Mówiąc Inaczej – polski kanał na YouTube założony w 2013 przez Paulinę Mikułę, absolwentkę polonistyki. W filmikach o charakterze poradniczym autorka popularyzuje wiedzę na temat polszczyzny, w każdym z odcinków wyjaśniając kolejne zagadnienia bądź wątpliwości językowe. Źródłem analizowanych przez nią dylematów są komentarze i listy widzów, a także osobiste obserwacje zjawisk i tendencji lingwistycznych.
Sukcesem kanału okazało się zainteresowanie młodych internautów normatywną polszczyzną i skłonienie ich do pracy nad sposobem wyrażania się. Program określany jest jako hybryda tradycyjnego poradnictwa językowego i rozrywkowego wideoblogu. Już na samym początku działalności vlog uważano za jeden z najszybciej rozwijających się kanałów na polskim YouTubie. W 2016 liczba jego subskrypcji przekroczyła próg 200 tysięcy, a we wrześniu 2021 kanał subskrybowało już ponad 492 tysiące osób.

== Lista odcinków ==

=== Sezon 1 ===

=== Sezon 2 ===

=== Sezon 3 ===

=== Sezon 4 ===

=== Sezon 5 ===

=== Sezon 6 ===

=== Sezon 7 ===

=== Sezon 8 ===

=== Sezon 9 ===

== Przypisy ==


Poradnictwo językowe

Poradnictwo językowe – zorganizowana forma krzewienia tzw. kultury języka. Stanowi odpowiedź na zapotrzebowania społeczne i wywodzi się z tradycji normatywizmu. Poradnie językowe zajmują się odpowiadaniem na pytania nadsyłane przez użytkowników języka oraz doradzaniem w kwestii sprawnego posługiwania się językiem. Funkcjonują w krajach europejskich, gdzie często mają długą historię.
Poradnictwo językowe ma cel edukacyjny, pozbawione jest jednak mocy nakazowej, ponieważ pracownicy poradni językowej nie dysponują sankcjami wobec osób nieprzestrzegających udzielanych porad.
Poradnictwo językowe popularyzowane jest w prasie, radiu, telewizji oraz internecie. Istnieją też poradnie telefoniczne. Utrwalonymi formami tej działalności są słowniki normatywne oraz poradniki językowe. Porady językowe prezentowane są w rubrykach językowych, publikowanych w czasopismach niejęzykoznawczych. Powstały także amatorskie inicjatywy zajmujące się rozstrzyganiem zagadnień normatywnych, przybierające postać blogów i innego rodzaju publikacji internetowych. Zbiory porad językowych (pytań i odpowiedzi) bywają wydawane jako książki.
Poradnictwo językowe występuje w Europie (np. w Wielkiej Brytanii, Niemczech, krajach skandynawskich, na Węgrzech). W Polsce działalność poradniczą spopularyzowali m.in. poloniści: Jan Miodek, Jerzy Bralczyk czy Walery Pisarek. Odpowiedzi na pytania dotyczące spraw językowych udziela także internetowa Poradnia Językowa PWN. Pionierami czeskiego (praskiego) poradnictwa językowego byli M. Weingart, J. Stanislav i J. Haller, założyciele poradni językowej (1936).
Poradnictwo językowe stanowi przejaw preskryptywnego podejścia do języka, choć samemu pojęciu preskryptywizmu zwykło się przypisywać ujemne zabarwienie. Bywa, że osoby praktykujące poradnictwo językowe nie tylko formułują zalecenia normatywne, lecz również popularyzują pewne zagadnienia lingwistyczne (np. wiadomości z zakresu etymologii). Niektórzy językoznawcy krytykują popularne poradnictwo językowe za nadmierne skupienie na języku standardowym i prezentowanie subiektywnych zaleceń, nie zawsze ugruntowanych w praktyce językowej. Masowe zasięganie porad językowych może być rozumiane jako wyraz nieuzasadnionej niepewności językowej; język to bowiem środek ekspresji i komunikacji dostępny wszystkim jego użytkownikom.

== Zobacz też ==

regulacja językowa
krytyka językowa
ideologia języka standardowego

== Przypisy ==


Regulacja językowa

Regulacja językowa – działalność mająca na celu oddziaływanie na stan danego języka (w tym sprawowanie nad nim pieczy), prowadzona przez autorytatywne gremium językowe. Praktycznym wyrazem instytucjonalnej regulacji języka jest przede wszystkim jego kodyfikacja. Regulacja językowa jest z zasady związana ze stratyfikacją języka – regulacji poddawane są ogólnonarodowe języki standardowe, w przeciwieństwie do dialektów, które są odmianami nieregulowanymi. Pokrewne (i czasem utożsamiane) terminy to „planowanie językowe” (language planning) i „polityka językowa”.
Sposób sprawowania regulacji językowej zmienia się na przestrzeni historii, stosownie do kontekstu społecznego i lingwistycznego. Regulacja języka może być umotywowana chęcią ochrony wartości narodowych, odczuwanym zagrożeniem języka czy też chęcią utrzymania „porządku” wewnątrzjęzykowego. Bywa postrzegana jako klucz do podtrzymania egzystencji narodu.
Szereg wątpliwości budzi zasadność regulacji językowej, a także dopuszczalny stopień jej intensywności. Według części autorów regulacja jest zbędna i nieuzasadniona lingwistycznie; wychodzą oni z założenia, że nie należy ingerować w spontaniczny rozwój języka. Spotyka się również opinię, że język standardowy, jako produkt rozwoju społecznego, nie musi podlegać formalnej regulacji; norma komunikacji „wyższej” kształtuje się bowiem w sposób naturalny i arbitralny, podobnie jak normy ubioru. W XX wieku preskryptywne postawy językowe, a wraz z nimi próby regulacji języka, zostały w dużej mierze wyłączone poza zakres zainteresowań językoznawstwa europejskiego, wyraźnie odżegnującego się od wartościowania zmian językowych. Czescy zwolennicy regulacji wskazują jednak na kulturotwórczą funkcję języka, wolę użytkowników języka do zwiększania kultury wypowiedzi, a także potrzebę poszerzania walorów ekspresyjnych języka. Według tych opinii regulacja języka ma umożliwiać odpowiednie ukierunkowanie jego rozwoju, pozwalając na usprawnienie komunikacji i przyswajania języka. W koncepcji Praskiego Koła Lingwistycznego regulacja (kultywacja) języka należy do problematyki tzw. kultury języka, obejmującej ogół zagadnień związanych z dbałością o język.
Większość języków świata nie przeszła procesu planowania językowego i nie podlega standaryzacji. Projekty planowania językowego w odniesieniu do języków nieustandaryzowanych i języków wyłącznie ustnych przybierają rozmaity charakter. Czasem w ramach tych działań za standard uznaje się już istniejącą odmianę językową o „wyższym” statusie (odmianę prestiżową); w innych zaś przypadkach przeprowadzana jest selekcja cech językowych w celu stworzenia nowego, poniekąd sztucznego standardu, który w założeniu powinien zostać przyjęty przez całą społeczność językową. Trzecie podejście zakłada akceptację zróżnicowania wewnętrznojęzykowego i rezygnację z prób promowania jednej konkretnej odmiany języka kosztem innych. Z jednej strony próby standaryzacji językowej mogą być skuteczne i przyczynić się do zwiększenia prestiżu języka, z drugiej – mogą okazać się nieudane i napotkać na opór społeczności, np. ze strony grup posługujących się mniej prestiżowymi dialektami lub w sytuacji gdy promowany standard uchodzi za twór zewnętrzny, niezwiązany z tradycją żadnej z grup użytkowników języka. Niekiedy zabiegi związane z planowaniem i standaryzacją językową osłabiają żywotność rewitalizowanych języków mniejszościowych, obniżając status odmian lokalnych i sprzyjając przerwaniu interakcji w danym języku. W miarę rozwoju piśmiennictwa dąży się do standaryzacji zasad ortografii; niemniej nie w każdej społeczności językowej zakorzenia się oficjalny system pisma. Brak ujednoliconej lub odgórnie regulowanej pisowni jest typowy dla języków o niższym statusie społecznym i języków o słabo ugruntowanej tradycji literackiej.
Wpływ formalnej regulacji na praktykę językową, w tym na kształt ustandaryzowanego języka ogólnego, ma charakter wysoce ograniczony. Nawet autorytatywne słowniki odgrywają minimalną rolę w kształtowaniu zachowań ogółu użytkowników języka; zaobserwowano, że formy niestandardowe utrzymują się w użyciu pomimo podejmowanych interwencji normatywnych. W potocznym obiegu można spotkać mylne przekonanie, jakoby gremia regulacyjne miały moc „dopuszczania” bądź „wprowadzania” form do języka. W rzeczywistości instytucje tego rodzaju mogą doradzać w zakresie stosowania języka, kodyfikować jego normatywną postać; trudno jednak mówić o „zatwierdzaniu” elementów językowych, gdyż język jest społecznym środkiem ekspresji. Regulatorzy angażują się natomiast w ustalanie konwencji ortograficznych, które w odróżnieniu od gramatyki mają charakter zewnętrzny wobec języka; czyni to np. Rada Języka Polskiego.
W niektórych krajach kwestie związane z użyciem języka są regulowane ustawami (takimi jak słowacka ustawa o języku państwowym z 1995 r. lub ustawa o języku polskim z 1999 r.).
W węższym rozumieniu regulacja językowa to ingerencja w praktykę językową mająca na celu wprowadzenie lub wyeliminowanie pewnych świadomych skojarzeń, przeprowadzana zwykle przez instytucje państwowe.

== Uwagi ==

== Przypisy ==


Sprawność językowa

Sprawność językowa – zdolność posługiwania się językiem w sposób odpowiedni do sytuacji i celu, pozwalający nadawcy na przekazanie zamierzonego komunikatu w sposób zrozumiały. Sprawność językową osiąga się poprzez dobór właściwych środków językowych. Dobór ten powinien uwzględniać takie czynniki jak:

zdolności percepcyjne odbiorcy – należy używać słownictwa zrozumiałego dla adresata komunikatu, nie korzystać ze słownictwa erudycyjnego lub specjalistycznego, jeśli nie ma pewności, że adresat wypowiedzi jest z nim zaznajomiony;
poruszany temat – np. nie należy używać wyrażeń nacechowanych humorem lub ironią w rozmowach na tematy smutne, natomiast wypowiadając się na tematy codzienne lub błahe, powinno się unikać słownictwa książkowego i wyszukanego;
sytuację komunikacyjną – należy rozróżniać sytuacje oficjalne od nieoficjalnych i dopasowywać do nich odpowiednio język staranny lub potoczny.
Osiągnięcie sprawności językowej wymaga świadomości językowej, polegającej na znajomości różnych odmian języka (stylistycznych, środowiskowych, terytorialnych i chronologicznych), posiadania bogatego zasobu słownictwa, a także umiejętności korzystania z tej wiedzy.
Sprawnością językową bywają również określane umiejętności językowe dziecka, odpowiednie dla jego wieku i etapu rozwojowego.

== Zobacz też ==
kompetencja komunikacyjna
poprawność językowa
norma stylistyczna

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
AndrzejA. Markowski AndrzejA., Kultura języka polskiego. Teoria. Zagadnienia leksykalne, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2005, ISBN 83-01-14526-9 .


Standardologia

Standardologia – dyscyplina naukowa zajmująca się badaniem języków standardowych. Jej przedmiotem jest kodyfikacja języków bądź wariantów językowych. Standardologia rozwinęła się w szczególnym stopniu na gruncie słowiańskim.
Jako synonim terminu „standardologia” funkcjonuje określenie „normatywistyka” (np. w słoweńskiej tradycji lingwistycznej). Spotyka się także pojęcie tzw. językoznawstwa normatywnego.
Postawy teoretyczne badań nad językami standardowymi zostały wyłożone już przez przedstawicieli Praskiego Koła Lingwistycznego, którzy ogłosili wydanie książkowe Spisovná čeština a jazyková kultura (1932). Wypracowali oni koncepcję tzw. kultury językowej.
Termin „standardologia” jako określenie lingwistyczne wprowadził Žarko Muljačić w pracy Genetički, tipološki i standardološki kriteriji u klasifikaciji romanskih jezika (1972).

== Zobacz też ==
preskryptywizm

== Przypisy ==


Stowarzyszenie Języka Niemieckiego

Stowarzyszenie Języka Niemieckiego (niem. Verein Deutsche Sprache, VDS) – prywatne stowarzyszenie językowe, obecnie największe i najbardziej aktywne w Niemczech.

== O Stowarzyszeniu ==
Der Verein Deutsche Sprache został założony 14 listopada 1997 przez profesora matematyki i ekonomii Waltera Krämera, który do dziś jest jego przewodniczącym. Według informacji samego Stowarzyszenia liczy ono 36 000 członków, nie tylko w Niemczech, ale też w innych krajach na całym świecie, również w Polsce. Wspierane jest przez Radę Naukową, do której należą też językoznawcy.
Do ważnych celów Stowarzyszenia należy zwalczanie anglicyzmów w języku niemieckim. Ich używanie traktowane jest jako wyraz snobizmu, odwracania się od języka ojczystego. Znajdujemy też inne motywy: motywy językowo–strukturalne (język niemiecki staje się rzekomo mieszanką języka niemieckiego i angielskiego: Denglisch), używanie wyrazów obcych (szczególnie anglicyzmów) tworzy bariery socjalne (motywy oświeceniowe), utrudnia komunikację (motywy komunikacyjne), wpływa na sposób myślenia (motywy kognitywne), wreszcie motywy narodowe. Globalizacja – głosi VDS – prowadzi do przejmowania obcych wzorców językowych i kulturowych z USA.

== Formy aktywności ==
Rozwijana jest wszechstronna działalność, również w Internecie (vds-ev.de). Stowarzyszenie kieruje apele do instytucji publicznych, do partii politycznych, do mediów, nawołując do unikania zbędnych anglicyzmów, przestrzegając przed rzekomym wypieraniem języka niemieckiego przez język angielski. Przyznaje nagrody za propagowanie języka niemieckiego i coroczne negatywne wyróżnienia („Sprachpanscher des Jahres”) dla instytucji lub osobowości używających w nadmiarze zapożyczeń z języka angielskiego. Wydaje własną gazetę „Sprachnachrichten” (kwartalnik), też w wersji internetowej. Opracowuje (zniemczające) słowniki zbędnych anglicyzmów i ich rodzimych odpowiedników.
Jednocześnie przedstawiciele Stowarzyszenia nie chcą uchodzić za zagorzałych purystów i deklarują, że akceptują zapożyczenia, które ułatwiają komunikację. VDS wypowiada się również na inne tematy związane z językiem niemieckim, m.in. krytycznie w sprawie używania feminatywów (Gendersprache).

== Reakcje ze strony językoznawców ==
Wielu językoznawców jest krytycznie nastawionych wobec działalności Stowarzyszenia. Piętnując rzekomy zalew języka niemieckiego przez zapożyczenia z angielskiego VDS abstrahuje od kontekstu historycznego i społecznego. Brytyjska lingwistka Claudia Law uważa, że Stowarzyszenie nie wypracowało naukowych kryteriów opisu słownictwa i odwołuje się do nieaktualnego rozróżnienia na wyrazy niemieckie i obce. Pomija językowo-socjologiczne aspekty używania wyrazów obcych w języku niemieckim. Stowarzyszenie – mówi Claudia Law – jest jednostronne w swoim polowaniu na anglicyzmy i można je zaliczyć do negatywnego nurtu puryzmu językowego.

== Zobacz też ==
Powszechne Niemieckie Stowarzyszenie Językowe

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
Heier, Anke: Deutsche Fremdwortlexikografie zwischen 1800 und 2007. Zur metasprachlichen und lexikografischen Behandlung äußeren Lehnguts in Sprachkontaktwörterbüchern des Deutschen. Berlin, Boston: Walter de Gruyter, 2012. ISBN 978-3-11-028254-2.
Law, Claudia: Das sprachliche Ringen um die nationale und kulturelle Identität Deutschlands, Puristische Reaktionen im 17. Jahrhundert und Ende des 20. Jahrhunderts, [w:] Muttersprache 1, 2002, s. 67–83.
Lipczuk, Ryszard: Geschichte und Gegenwart des Fremdwortpurismus in Deutschland und Polen. Frankfurt a. M.: Peter Lang, 2007, s. 141–144. ISBN 978-3-631-573884.
Lipczuk, Ryszard: Walka z wyrazami obcymi w Niemczech – Historia i współczesność. Kraków: Universitas, 2014, s. 62–105. ISBN 97883-242-2332-9.
Pfalzgraf, Falco: Neopurismus in Deutschland nach der Wende. Frankfurt a. M: Peter Lang, 2006, s. 68–85. ISSN 1618-5714. Rec. R. Lipczuk, [w:] Germanistik. Internationales Referatenorgan mit bibliographischen Hinweisen. Bd. 48, 3-4. Tübingen: Niemeyer, 2007, s. 620–621.
Pogarell, Reiner/Schröder, Markus: Wörterbuch überflüssiger Anglizismen. Paderborn: IFB-Verlag, 1999–2007.
Schluss mit Gender-Unfug! | Verein Deutsche Sprache e. V. (vds-ev.de)
Witold Sadziński: Anglicyzmy w języku niemieckim up to date (Anglicisms in German up to date), [w:] W. Sadziński (red.), Gegenwart und Geschichte in komplementärer Relation. Acta Universitatis Lodziensis. Folia Germanica 9. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, 2013, s. 9–14.
Katarzyna Sztandarska: O zwalczaniu wyrazów obcych w Niemczech – na przykładzie działalności Powszechnego Niemieckiego Stowarzyszenia Językowego i Stowarzyszenia Języka Niemieckiego, [w:] (red.) Jadwiga Lizak, Filologczne konteksty współczesności. Język i dydaktyka. Rzeszów: Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego, 2011, s. 142–148.


Świadomość językowa

Świadomość językowa – ogół sądów i poglądów na język, które są właściwe dla danej osoby lub grupy użytkowników języka. W skład świadomości językowej wchodzą wyobrażenia, doświadczenia i wiedza nt. struktury języka, jego jednostkach i zasadach posługiwania się nimi. Sądy i poglądy tworzące świadomość językową mogą mieć charakter intuicyjny, ale bywa też, że wyrastają z posiadanej wiedzy o języku.
Dzięki świadomości językowej użytkownik języka potrafi oceniać zgodność wypowiedzi z normą językową, co jest dopuszczalne w ramach normy, a co stanowi odstępstwo od niej. Świadomość językowa reguluje indywidualne zachowania językowe. Na indywidualną świadomość językową mają wpływ takie czynniki jak wychowanie (rodzina, szkoła, życie publiczne) i ogólny poziom społecznej świadomości językowej. Podstawowym przejawem świadomości językowej są rozmaite postawy wobec języka.
Świadomość językowa umożliwia ocenę sposobu mówienia pod kątem poprawności i walorów stylistycznych. Jest to także zdolność formułowania sądów o stosunkach zachodzących między elementami języka (synonimia, sprzeczność).

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
Świadomość językowa współczesnych Polaków, [w:] AndrzejA. Markowski AndrzejA., Kultura języka polskiego. Teoria. Zagadnienia leksykalne, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2005, s. 123–126, ISBN 83-01-14526-9 .


Truizm

Truizm (ang. truism od truth – „prawda”) – stwierdzenie prawdziwe, ale banalne, znane wszystkim albo zbyt błahe, aby warto było je wygłaszać. Może być użyte jako figura retoryczna. Truizmem jest np. stwierdzenie, że „Słońce jest jasne”. W retoryce, jeśli nie chce się być posądzonym o bezkrytyczne posługiwanie się banałami, często używa się następującego zwrotu: „Truizmem byłoby stwierdzenie, że...”, po czym następuje wygłoszenie tej banalnej prawdy.
Pojęcie truizmu jest blisko związane z językową tautologią, a jego odpowiednikiem w logice jest tautologia.
Terminem przeciwnym do truizmu jest oczywisty fałsz, którym jest np. określenie „gruszki na wierzbie”.

== Bibliografia ==
Słownik wyrazów obcych PWN, ElżbietaE. Sobol, AnnaA. Stankiewicz, wyd. 1, 15 dodr, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2002, ISBN 83-01-13677-4, OCLC 749284083 . Brak numerów stron w książce


Uzus językowy

Uzus językowy (od łac. usus „zwyczaj, praktyka”) – rzeczywisty stan w użyciu danego języka, pewnej odmiany językowej lub pewnego stylu. Pod pojęciem uzusu można rozumieć sposób użycia języka w danym środowisku (rodzina, zespół pracowniczy, instytucja, wydawnictwo itp.), sposób użycia jakiejś odmiany języka (np. języka literackiego), a według niektórych ujęć również zachowania językowe pojedynczej osoby (idiolekt).
Uzus obejmuje środki językowe, które rzeczywiście istnieją w obiegu społecznym, a także przyjęte sposoby ich łączenia, niezależnie od oceny normatywnej poszczególnych elementów (na podstawie kryteriów takich jak systemowość). Uzus tworzy nie tylko oparcie dla normy językowej, ale stanowi również samodzielny przedmiot badań w językoznawstwie korpusowym. Może mieć charakter społeczny lub jednostkowy.
Termin „uzus” odegrał istotną rolę w teoriach Ottona Jespersena i Louisa Hjelmsleva.

== Definicja i podział uzusu ==
Szczegóły definicji uzusu różnią się w zależności od autora. Według jednego z ujęć uzus można utożsamiać z pojęciem praktyki językowej. Czasem może dotyczyć wręcz cech jednostkowych. Według propozycji Andrzeja Markowskiego uzus obejmuje środki językowe, które są rozpowszechnione w pewnym środowisku lub w pewnym typie tekstów, niezależnie od tego, czy zyskały ogólną aprobatę. Uzus zawiera zatem wszelkie elementy występujące obiegowo, w tym takie, które nie są akceptowane przez wszystkich członków społeczności i nie zostały skodyfikowane w obrębie normy.
Badacze Rudolf Krajčovič i Pavol Žigo wyróżniają uzusy: indywidualny, grupowy, regionalny i ogólnonarodowy (na podstawie zasięgu), a także literacki i nieliteracki (na podstawie zgodności normatywnej). Uzus literacki charakteryzuje przestrzeganie normy i kodyfikacji języka literackiego (standardowego), uzus nieliteracki zaś konstytuuje się na gruncie nieliterackich form języka (gwar i slangów). Mówi się zatem o uzusie stylu urzędowego, uzusie gwar zawodowych czy uzusie dialektów (nieliterackich). Aleksander Wilkoń wyróżnia uzus jednostkowy oraz uzus społeczny, będący przedmiotem zainteresowania socjolingwistyki. Samo pojęcie uzusu definiuje w sposób ogólny jako: „użycie i funkcjonowanie danej formy w danym zespole tekstów i w danym środowisku”. Uzus jako „przyjęty w danej społeczności sposób posługiwania się systemem językowym […]” to inaczej „zwyczaj językowy”.

== Uzus a norma ==
W zestawieniu z normą językową uzus można traktować jako praktyczną formę realizacji normy. Uzus w dużym stopniu odzwierciedla kształt normy językowej (znaczna część środków uzualnych pozostaje z nią w zgodzie), przy czym w uzusie pojawiają się także środki krytykowane lub niebędące realizacjami jednostek systemowych. Zadomowienie pewnych elementów w uzusie prowadzi ostatecznie do włączenia ich w ramy normy językowej. Przykładowo istniejące w języku polskim wyrazy i wyrażenia „lata pięćdziesiąte”, „listonosz” i „wywiad z kimś” utrwaliły się jako formy wzorcowe, mimo początkowej krytyki poprawnościowej. W przypadku dialektów (odmian nieliterackich) pojęcie normy językowej jest bliskie pojęciu uzusu.
Niektóre środki językowe wchodzące do uzusu mają charakter efemeryczny (są np. związane z sytuacją społeczną kraju lub stanowią przejaw mody językowej); takie elementy rzadko kiedy stają się częścią normy językowej.
Uzus jest rozpatrywany jako jedno z kryteriów tzw. poprawności językowej (niekiedy mowa o praktyce wykształconych użytkowników języka). Stanowi on podstawę dla kodyfikacji języka ogólnopolskiego – jeśli pewne elementy językowe, początkowo pozanormatywne, staną się szeroko rozpowszechnione (najlepiej: przez dłuższy okres, w różnych środowiskach, w mowie i piśmie), a tym samym wejdą do powszechnej praktyki językowej, to zyskają one sankcję normatywną w obrębie normy użytkowej (uzualnej), skąd po jakimś czasie mogą przejść do warstwy wzorcowej. To uzus winien wyznaczać warunki właściwego użycia języka.
Uzus nie jest w pełni równoznaczny z normą uzualną (użytkową), która z zasady obejmuje węższy zakres środków językowych, choć część badaczy traktuje te pojęcia jako tożsame. W języku polskim formy takie jak wziąść, koniami, [wyrwać] zęba stoją na pograniczu normy użytkowej języka ogólnego i zjawisk nienormatywnych.

== Zobacz też ==

język ogólny

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
LidiaL. Drabik LidiaL., AnnaA. Stankiewicz AnnaA., Słownik języka polskiego PWN, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1996, ISBN 978-83-01-14627-6 . Brak numerów stron w książce
AndrzejA. Markowski AndrzejA., Kultura języka polskiego. Teoria. Zagadnienia leksykalne, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2005, ISBN 83-01-14526-9 .


Zmiana językowa

Zmiana językowa – zmiana elementów systemu językowego (gramatycznych, dźwiękowych, leksykalnych itp.), o podłożu wewnętrznym lub zewnętrznym. Zmiany językowe mogą wynikać z przyczyn socjolingwistycznych; czasem służą zaspokojeniu nowych potrzeb komunikacyjnych, bywają też uwarunkowane wpływem innej odmiany językowej lub działaniem szkolnictwa; inne przyczyny mają podłoże strukturalne (odtwarzanie wzorców językowych) lub psycholingwistyczne (błąd ludzki). Badanie zmian językowych stanowi przedmiot językoznawstwa historycznego.
Zmiany językowe można rozumieć jako utrwalone innowacje w języku, objęte akceptacją wśród społeczności jego użytkowników. Innowacje językowe powstają nieświadomie (np. jako wynik skojarzeń językowych, przejęzyczeń) lub albo też jako efekt świadomego działania użytkowników języka (np. w celu nazwania nowych zjawisk, uproszczenia sposobu formułowania myśli).
Zmiany językowe dokonują się na rozmaitych płaszczyznach systemu, a innowacje obserwowane na pojedynczej płaszczyźnie mogą powodować przeobrażenia na pozostałych poziomach języka. Zmiany dźwiękowe przejawiają się w postaci innowacji fonetycznych (takich jak redukcje, asymilacja i dysymilacja); zmiany morfologiczne, konstytuujące się w strukturze fleksyjnej i słowotwórczej, mogą zaś powstawać w odpowiedzi na wyrównania analogiczne lub innowacje fonetyczne.
Zmiany językowe mogą być umotywowane czynnikami wewnętrznymi (np. ekonomią języka) lub zewnętrznymi (np. wpływem innych języków, modą lub czynnikami społeczno-gospodarczymi). Utrwalają się w różnym zakresie – bywają zakończone i trudne do zauważenia, ale mogą być także właściwe dla idiolektu mówiącego, zależne od wieku i innych czynników socjolingwistycznych. Ich zasięg geograficzny bywa nieregularny. Częstym wyjaśnieniem dla zmian językowych jest zjawisko analogii, występujące w morfologii. Źródłem zmian w języku standardowym mogą być odmiany niestandardowe, z którymi standard wchodzi w kontakt; z kolei te drugie odmiany nie opierają się wpływom standardu.
Pod wpływem kontaktu językowego bardzo często dochodzi do zapożyczania słownictwa (np. wyrazów określających pojęcia z innej kultury). Przy odpowiednich okolicznościach językowo-społecznych możliwe jest także przeniesienie elementów struktury języka (cech składni, morfologii, semantyki czy fonologii), również na styku różnych rodzin językowych (np. uralskiej i indoeuropejskiej). W ramach kontaktu językowego mówi się o konwergencji, czyli zbliżaniu się języków do siebie (wpływ ten ma charakter obustronny) i releksyfikacji, czyli zastępowaniu większości (lub całej) leksyki jednego języka słownictwem innego języka.
Zmiany językowe są zjawiskiem naturalnym i typowym dla języków żywych, w tym ich form literackich. Zachodni językoznawcy, stosujący podejście opisowe, odstępują przeważnie od prób ich hamowania czy też wartościowania poszczególnych zjawisk jako dobrych lub złych. Nie jest prawdziwe przekonanie, jakoby zmiany językowe prowadziły do uproszczenia mowy i zubożenia jej potencjału ekspresyjnego. Można przyjąć, że każde ewentualne kryterium, którego używa się do ewaluacji zmian, powinno być oparte na świadomości rozmaitych zastosowań, jakie dany język znajduje w posługującym się nim społeczeństwie; niemniej zmiany językowe uchodzą za zjawisko nieuniknione, silnie związane ze społecznym charakterem języka, ale jednocześnie pozbawione kierunkowości (język nie dąży ani do gorszego, ani do lepszego stanu).
Przydatność innowacji językowych jest poddawana ocenie na gruncie językoznawstwa normatywnego, wchodząc w skład głównych zagadnień tej dziedziny. Tradycyjne koncepcje kultury (kultywacji) języka i potoczne stanowiska często uznają zmienność języka za zjawisko ujemne, świadczące o spadku jego jakości. Negatywny stosunek do zmian językowych może wynikać ze złudnego przeświadczenia, jakoby współcześnie ich tempo było szczególnie nasilone. Przekonaniu temu sprzyjają takie czynniki jak wpływ środków masowego przekazu (w tym telewizji) oraz zwiększone możliwości podróży. Dostępność mediów i łatwość podróży przyczyniają się do większej wiedzy na temat istnienia różnic językowych oraz nasilonego kontaktu ze zjawiskami wariantywności i zmienności języka.

== Zobacz też ==
kontakt językowy
ewolucja języka
wariacja językowa

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
JoanJ. Bybee JoanJ., Language Change, Cambridge: Cambridge University Press, 2015, DOI: 10.1017/CBO9781139096768, ISBN 978-1-107-02016-0, ISBN 978-1-107-65582-9, ISBN 978-1-139-09676-8  (ang.).
SarahS. Thomason SarahS., Language Contact, Edinburgh: Edinburgh University Press, 2001, DOI: 10.1515/9781474473125, ISBN 0-7486-0719-6, ISBN 978-1-47447-312-5, OCLC 47041712  (ang.).


Myrmekologia

Myrmekologia – gałąź entomologii zajmująca się badaniem mrówek w środowisku naturalnym oraz w środowisku sztucznym.
Myrmekolodzy hodują mrówki korzystając ze sztucznych gniazd (formikarium) w celu obserwowania i poznawania ich zachowania.

== Linki zewnętrzne ==

Formicopedia


Formikarium

Formikarium (łac. formica – mrówka) – rodzaj insektarium, sztuczne mrowisko przeznaczone do hodowli mrówek i obserwacji żyjących w nim mrówek. Dziedzina zoologii zajmująca się badaniem mrówek to myrmekologia.
W zależności od zastosowanego materiału wyróżnia się formikaria:

korkowe,
gipsowe,
gazobetonowe,
ziemne,
piaskowe,
akrylowe.
Formikarium składa się części gniazdowej oraz wybiegu zwanego areną. W części gniazdowej żyje królowa składająca jaja oraz robotnice opiekujące się jajami i larwami. Wybieg pełni rolę miejsca, w którym mrówki zdobywają pożywienie oraz wynoszą nieczystości z gniazda.

== Zobacz też ==

Mrówkowate
SimAnt – gra komputerowa, symulacja kolonii mrówek

== Przypisy ==

== Linki zewnętrzne ==
Baza Mrówczej Wiedzy
formicopedia.org – Forum miłośników mrówek
antmania.pl – Świat Mrówek


Myrmecological News

Myrmecological News – międzynarodowe recenzowane czasopismo naukowe obejmujące tematyką myrmekologię. Obejmuje artykuły ze wszystkich dziedzin biologicznych związane z mrówkami. Dawniej ukazywało się pod nazwą "Myrmecologische Nachrichten". Do woluminu 15 artykuły miały abstrakty w języku niemieckim. Obecnie pismo w całości wydawane jest po angielsku. Wydawane jest przez Österreichische Gesellschaft für Entomofaunistik, austriackie stowarzyszenie entomologów i przyrodników. Obecnie redaktorami pisma są Birgit Schlick-Steiner, Florian Steiner oraz Herbert Zettel, a wychodzi ono raz do roku.
Czasopismo jest indeksowane przez: Current Contents/Agriculture, Biology & Environmental Sciences, Google Scholar, Science Citation Index Expanded, Scopus oraz Zoological Record.

== Przypisy ==


Myrmekofile

Myrmekofile (gr. mýrmēx – mrówka, philéō – lubię) – organizmy wykorzystujące mrówki, na przykład jako pasożyty stale lub przejściowo żyjące w gnieździe mrówek lub termitów i korzystające z ich pokarmu, jako drapieżcy zjadający mrówki i ich larwy lub jako symbionty.
Przykładem myrmekofili korzystających w sposób przejściowy z mrówek są niektóre modraszki. Larwy modraszka, żywiące się w pierwszej części rozwoju kwiatami, w drugiej przedostają się do gniazda mrówek wścieklic, aby tam być karmionymi podobnie jak larwy mrówek lub zjadać larwy i jaja mrówek.
Larwy modraszków dostają się do gniazda niesione przez mrówki-robotnice. Dzieje się to za sprawą odpowiednich gruczołów sprawiających, że larwy modraszka traktowane są przez mrówki jako własne. Do czasu przepoczwarczenia larwy znajdują się pod troskliwą opieką mrówek.
Myrmekofilami są również mszyce, o które mrówki dbają i hodują na różnych roślinach, aby móc korzystać z ich pożywnych wydzielin. Także niektóre gatunki roztoczy są myrmekofilne. Należą tu też: pająki, wije, świerszczowate, pluskwiaki oraz chrząszcze.
Do roślin myrmekofilnych zalicza się niektóre drzewa i krzewy z rodzaju Acacia produkujące nektar pozakwiatowy wabiący mrówki, które w zamian chronią roślinę, przeganiając zwierzęta i czyszcząc podłoże z nasion konkurencji.

== Przypisy ==


Acanthognathus

Acanthognathus – rodzaj mrówek z podrodziny Myrmicinae. Obejmuje osiem gatunków (w tym jeden wymarły, znany z dominikańskiego bursztynu A. poinari), gatunkiem typowym jest A. ocellatus.

== Występowanie ==
Rodzaj neotropikalny, występuje w Ameryce Południowej i Środkowej.

== Biologia ==
Tworzy niewielkie kolonie, liczące do 30 dorosłych osobników.
Robotnice tego rodzaju mają wyspecjalizowane, długie i cienkie żuwaczki, rozwierające się do kąta 170°. Mrówki podchodzą do niewielkich owadów i w momencie, gdy zdobycz dotknie jednego z czuciowych włosków na ich wewnętrznej powierzchni, żuwaczki błyskawicznie się zatrzaskują. Czas zamknięcia żuwaczek wynosi poniżej 2,5 ms.

== Taksonomia ==
Rodzaj dawniej zaliczany do Dacetini. W 2015 roku na podstawie analiz filogenetycznych zaliczony został do Attini przez P.S. Warda i innych.
Należy tu 8 opisanych gatunków:

Acanthognathus brevicornis M.R. Smith, 1944
Acanthognathus laevigatus Galvis & Fernández, 2009
Acanthognathus lentus Mann 1922
Acanthognathus ocellatus (Mayr, 1887)
†Acanthognathus poinari Baroni Urbani, 1994
Acanthognathus rudis Brown and Kempf, 1969
Acanthognathus stipulosus Brown and Kempf, 1969
Acanthognathus teledectus Brown & Kempf 1969

== Przypisy ==


Acanthomyrmex

Acanthomyrmex – rodzaj mrówek z podrodziny Myrmicinae. Ma orientalny zasięg występowania. Obejmuje 11 opisanych gatunków.
Rodzaj ten opisany został w 1893 roku przez Carlo Emeryego. Najpierw umieszczany w Mymrimicini, potem w Pheidolini, które to plemię zostało na podstawie analiz filogenetycznych zsynonimizowane z Crematogastrini przez P.S. Warda i współpracowników w 2015 roku.
Mrówki te zasiedlają Azję, od Chin, Tajwanu i Sri Lanki po Indonezję i Filipiny. Żyją w małych koloniach.
Należy tu 17 opisanych gatunków:

Acanthomyrmex basispinosus Moffett, 1986
Acanthomyrmex careoscrobis Moffett, 1986
Acanthomyrmex concavus Moffett, 1986
Acanthomyrmex crassispinus Wheeler, W.M., 1930
Acanthomyrmex dusun Wheeler, W.M., 1919
Acanthomyrmex ferox Emery, 1893
Acanthomyrmex foveolatus Moffett, 1986
Acanthomyrmex glabfemoralis Zhou & Zheng, 1997
Acanthomyrmex humilis  Eguchi, Bui & Yamane, 2008
Acanthomyrmex laevis Moffett, 1986
Acanthomyrmex luciolae Emery, 1893
Acanthomyrmex mindanao Moffett, 1986
Acanthomyrmex minus Terayama, Ito & Gobin, 1998
Acanthomyrmex notabilis Smith, F., 1860
Acanthomyrmex padanensis Terayama, Ito & Gobin, 1998
Acanthomyrmex sulawesiensis Terayama, Ito & Gobin, 1998
Acanthomyrmex thailandensis Terayama, 1995

== Przypisy ==


Acanthoponera

Acanthoponera – rodzaj  mrówek z podrodziny Ponerinae.
Mrówki te zamieszkują wyłącznie krainę neotropikalną.

== Gatunki ==
Opisano dotychczas cztery gatunki:

Acanthoponera goeldii Forel, 1912
Acanthoponera minor Forel, 1899
Acanthoponera mucronata Roger, 1860
Acanthoponera peruviana Brown, 1958
Ponadto znana jest samica nieznanego gatunku, który nie został dotychczas nazwany.

== Przypisy ==


Acanthostichus

Acanthostichus – rodzaj mrówek z podrodziny Dorylinae. Opisano 23 gatunki, w tym jeden wymarły, znany z dominikańskiego bursztynu (†A. hispaniolicus). Gatunkiem typowym jest A. serratulus.

== Gatunki ==
Acanthostichus arizonensis MacKay, 1996
Acanthostichus bentoni MacKay, 1996
Acanthostichus brevicornis Emery, 1894
Acanthostichus brevinodis MacKay, 1996
Acanthostichus concavinodis MacKay, 1996
Acanthostichus emmae MacKay, 1996
Acanthostichus femoralis Kusnezov, 1962
Acanthostichus flexuosus MacKay, 1996
Acanthostichus fuscipennis Emery, 1895
†Acanthostichus hispaniolicus De Andrade, 1998
Acanthostichus kirbyi Emery, 1895
Acanthostichus laevigatus MacKay, 1996
Acanthostichus laticornis Forel, 1908
Acanthostichus lattkei MacKay, 1996
Acanthostichus longinodis MacKay, 2004
Acanthostichus punctiscapus MacKay, 1996
Acanthostichus quadratus Emery, 1895
Acanthostichus quirozi MacKay, 1996
Acanthostichus sanchezorum MacKay, 1985
Acanthostichus serratulus Smith, 1858
Acanthostichus skwarrae Wheeler, 1934
Acanthostichus texanus Forel, 1904
Acanthostichus truncatus MacKay, 1996

== Przypisy ==

== Linki zewnętrzne ==
Genus: Acanthostichus - AntWeb. [dostęp 2013-07-23].


Acromyrmex

Acromyrmex – rodzaj owadów należących do rodziny mrówkowatych, sklasyfikowany przez Gustava Mayra w roku 1865.

== Gatunki ==

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
Catalogueoflife – Integrated Taxonomic Information System (dostęp: 05/02/2009)


Acropyga

Acropyga – rodzaj mrówek należący do podrodziny Formicinae, sklasyfikowany przez Rogera w roku 1862.

== Gatunki ==

== Bibliografia ==
Catalogueoflife – Integrated Taxonomic Information System (dostęp: 05/02/2009)
Acropyga (en.). ento.csiro.au. [zarchiwizowane z tego adresu (2008-05-30)].
Acropyga (en.)


Adelomyrmex

Adelomyrmex – rodzaj mrówek z podrodziny Myrmicinae. Został opisany przez Fernandeza w 2003.

== Gatunki ==
Adelomyrmex biroi (Emery, 1897)
Adelomyrmex hirsutus (Mann, 1921)
Adelomyrmex myops (Wheeler, 1910)
Adelomyrmex samoanus (Wilson & Taylor, 1967)
Adelomyrmex silvestrii (Menozzi, 1931)
Adelomyrmex tristani (Menozzi, 1931)

== Linki zewnętrzne ==
Catalogue of Life : 2008 Annual Checklist : Genus Adelomyrmex. [dostęp 2009-10-16].


Adetomyrma

Adetomyrma – rodzaj mrówek należący do podrodziny Amblyoponinae, sklasyfikowany przez Philipa Warda w roku 1996.

== Gatunki ==
Rodzaj obejmuje jeden gatunek:

== Bibliografia ==
www.catalogueoflife.org/browse_taxa.php?selected_taxon=91256 – Integrated Taxonomic Information System (dostęp: 05/02/2009)
Artikuł w antbase.org


Adlerzia froggatti

Adlerzia froggatti – gatunek mrówki z podrodziny Myrmicinae, należący do monotypowego rodzaju Adlerzia. Występuje w Australii.

== Przypisy ==

== Linki zewnętrzne ==
Genus: Adlerzia - AntWeb. [dostęp 2013-07-15].


Aenictogiton

Aenictogiton – rodzaj mrówek z podrodziny Dorylinae. Opisany przez Carlo Emery'ego w roku 1901.

== Gatunki ==
Rodzaj obejmuje 7 gatunków:

Aenictogiton attenuatus Santschi, 1919
Aenictogiton bequaerti Forel, 1913
Aenictogiton elongatus Santschi, 1919
Aenictogiton emeryi Forel, 1913
Aenictogiton fossiceps Emery, 1901
Aenictogiton schoutedeni Santschi, 1924
Aenictogiton sulcatus Santschi, 1919

== Linki zewnętrzne ==
Catalogue of Life : 2008 Annual Checklist : Genus Aenictogiton. [dostęp 2009-10-16].


Aenictogiton attenuatus

Aenictogiton attenuatus – gatunek mrówki z podrodziny Aenictogitoninae. Występuje w Demokratycznej Republice Konga.

== Przypisy ==


Aenictus

Aenictus – rodzaj owadów należących do rodziny mrówkowatych, sklasyfikowany przez Williama Shuckarda w roku 1840.

== Gatunki ==

== Bibliografia ==
Catalogueoflife – Integrated Taxonomic Information System (dostęp: 05/02/2009)


Afroxyidris crigensis

Afroxyidris crigensis – gatunek mrówek z podrodziny Myrmicinae, jedyny przedstawiciel rodzaju Afroxyidris.

== Przypisy ==


Agraulomyrmex

Agraulomyrmex – rodzaj mrówek należący do podrodziny Formicinae, sklasyfikowany przez Prinsa w roku 1983.

== Gatunki ==
Rodzaj obejmuje 2 gatunki:

== Bibliografia ==
Catalogueoflife – Integrated Taxonomic Information System (dostęp: 05/02/2009)


Agroecomyrmecini

Agroecomyrmecini – plemię mrówek z podrodziny Agroecomyrmecinae.

== Rodzaje ==
Należą tu 3 opisane rodzaje:

†Agroecomyrmex Wheeler, 1915
†Eulithomyrmex Carpenter, 1935
Tatuidris Brown & Kempf, 1968

== Przypisy ==


Agroecomyrmex duisburgi

Agroecomyrmex duisburgi – wymarły gatunek owada z rodziny mrówkowatych (Formicidae); jedyny przedstawiciel rodzaju Agroecomyrmex wprowadzonego przez Wheelera w roku 1910. Został odkryty w bałtyckim bursztynie datowanym na eocen (34–42 milionów lat temu).

== Przypisy ==


Alloformica

Alloformica – rodzaj mrówek należący do podrodziny Formicinae.

== Gatunki ==
Rodzaj obejmuje 4 gatunki:

== Bibliografia ==
Catalogueoflife – Integrated Taxonomic Information System (dostęp: 05/02/2009)


Allomerus

Allomerus – rodzaj mrówek z podrodziny Myrmicinae.

== Gatunki ==
Rodzaj obejmuje trzy gatunki:

Allomerus decemarticulatus Mayr, 1878
Allomerus octoarticulatus Mayr, 1878
Allomerus vogeli Kempf, 1975

== Przypisy ==


Amblyopone

Amblyopone – rodzaj mrówek z podrodziny Amblyoponinae. Według najnowszej rewizji rodzaju należy tu osiem gatunków. Gatunkiem typowym jest A. australis.

== Gatunki ==
Amblyopone aberrans Wheeler, 1927
Amblyopone australis Erichson, 1842
Amblyopone clarki Wheeler, 1927
Amblyopone hackeri Wheeler, 1927
Amblyopone leae Wheeler,1927
Amblyopone longidens Forel, 1910
Amblyopone mercovichi Brown, 1960
Amblyopone michaelseni Forel, 1907

== Przypisy ==


Amblyoponinae

Amblyoponinae – podrodzina mrówek.

== Taksonomia ==
Takson jako podrodzina mrówkowatych wprowadzony został w 1893 roku przez Auguste Forela. Później klasyfikowane był jako plemię Amblyoponini w obrębie Ponerinae. W 2003 roku Barry Bolton nadał im rangę osobnej podrodziny mrówek. Późniejsze filogenetyczne badania molekularne potwierdziły ich pozycję jako osobnej podrodziny w obrębie grupy mrówek poneroidalnych, blisko spokrewnionej z Proceratiinae. Badania Yoshimury i Fishera z 2012 roku pozwoliły rozpoznać w obrębie tej podrodziny dwa klady: XMAS, obejmujący rodzaje Xymmer, Myopias, Adetomyrma i Stigmatomma oraz andoCP, obejmujący rodzaje Onychomyrmex, Concoctio i Prionopelta. Badania przeprowadzone przez Bradyego i innych w 2006 oraz Moreau i Bella w 2013 wsparły również poprawność zaliczania do Amblyoponinae rodzaju Apomyrma, który niektórzy autorzy klasyfikowali w Leptanillinae, Ponerinae s. lato, czy własnej podrodzinie Apomyrminae.
W sumie do podrodziny tej zalicza się 13 rodzajów:

== Opis ==
Głowa robotnic o małych oczach położonych za środkiem długości lub bezoka, na przedniej krawędzi nadustka wyposażona w ząbkowate szczecinki. U samic gruczoły metapleuralne otwierają się u nich mniej lub więcej grzbietowo-tylnie. U wszystkich kast petiolus jest na trzecim segmencie odwłoka osadzony bardzo szeroko i pozbawiony wyraźnej powierzchni tylnej. Postpetiolus nie występuje. Czwarty segment odwłoka u wszystkich kast ma zlane ze sobą tergum i sternum. Robotnice maja żądła dobrze rozwinięte. Narządy genitalne samców mają brzusznowierzchołkowy wyrostek na basivolsella, osadzony blisko cuspis i digitusa.

== Przypisy ==


Ancyridris

Ancyridris – rodzaj owadów należących do rodziny mrówkowatych.

== Taksonomia ==
Opisany przez Williama Wheelera w roku 1935. Na podstawie analiz filogenetycznych włączony do Crematogastrini przez P.S. Warda i innych w 2015 roku. Obejmuje 2 gatunki:

Ancyridris polyrhachioides Wheeler, 1935
Ancyridris rupicapra (Stitz, 1938)

== Opis ==
Ubarwienie czarniawobrązowe lub rudobrązowe, ogólnie silnie błyszczące. Powierzchnia ciała w większości przypadków pokryta rzadkim owłosieniem i bardzo słabo urzeźbiona. Głowa z dwunastoczłonowymi czułkami, środkowym szpicem na przednim brzegu nadustka, a zagłębieniami okołoczułkowymi i krawędziami czołowymi szczątkowymi. Na pozatułowiu obecne silne, wydłużone i wierzchołkowo zakrzywione kolce. Petiolus z dwoma silnymi kolcami w części grzbietowo-bocznej, a postpetiolus z wierzchu stożkowaty.

== Występowanie ==
Mrówki te zasiedlają Nową Gwineę, gdzie występują powyżej 1500 m n.p.m..

== Przypisy ==


Aneuretellus deformis

Aneuretellus deformis – wymarły gatunek owada z rodziny mrówkowatych (Formicidae); jedyny przedstawiciel rodzaju Aneuretellus. Został odkryty na Sachalinie w pokładach bursztynu datowanych na środkowy eocen (43–47 milionów lat temu). Gatunek i rodzaj opisał Giennadij Dłusski w roku 1988.

== Przypisy ==


Aneuretinae

Aneuretinae – podrodzina mrówek obejmująca 5 opisanych rodzajów.

== Rodzaje ==
Aneuretellus Dlussky, 1988
Aneuretus Emery, 1893
Mianeuretus Carpenter, 1930
Paraneuretus Wheeler, 1915
Protaneuretus Wheeler, 1915

== Przypisy ==

== Zobacz też ==
Mrówkowate
Błonkoskrzydłe Polski
Myrmekologia


Aneuretus simoni

Aneuretus simoni – gatunek mrówki z podrodziny Aneuretinae, jedyny przedstawiciel rodzaju Aneuretus i jedyny współcześnie żyjący przedstawiciel rodziny. Występuje endemicznie na Cejlonie.

== Systematyka ==
Gatunek Aneuretus simoni zaliczany jest obecnie do rodziny Aneuretinae, w analizach filogenetycznych umieszczanej między Myrmeciinae-Ponerinae a Dolichoderinae.

== Występowanie ==
Zasięg występowania gatunku ograniczony jest do Cejlonu. Udokumentowane stanowiska to rezerwat leśny Gilimale, Pompekelle, Sinharaja, lasy Kirikanda, Moraella i Rambukoluwa.

== Biologia ==
Mrówki są padlinożerne, polują też na małe owady i odżywiają się nektarem. Żywa zdobycz paraliżowana jest żądłem. Robotnice furażują w ściółce i na jej powierzchni w godzinach porannych i popołudniowych. U Aneuretus simoni występuje dimorficzna kasta robotnic (robotnice major i minor).

== Morfologia ==
Oczy małe, składające się z około 30 omatidiów. Czułki 12-członowe. Głaszczki szczękowe 3-członowe, głaszczki wargowe 4-członowe. Posiada żądło. Pomostek jednosegmentowy, szypułka petiolusa wąska i długa. Propodeum z parą kolców. Golenie trzeciej pary odnóży opatrzone ostrogami. Barwa ciała od jasnożółtej do żółtopomarańczowej.

== Przypisy ==

== Linki zewnętrzne ==
Genus: Aneuretus - AntWeb. [dostęp 2013-07-17].


Anillidris bruchi

Anillidris bruchi – gatunek mrówek należący do podrodziny Dolichoderinae, jedyny przedstawiciel rodzaju Anillidris.

== Przypisy ==


Anillomyrma

Anillomyrma – rodzaj mrówek należący do podrodziny Myrmicinae.

== Gatunki ==
Rodzaj obejmuje dwa gatunki:

Anillomyrma decamera Emery, 1901
Anillomyrma tridens Bolton, 1987

== Linki zewnętrzne ==
Catalogueoflife – Integrated Taxonomic Information System (dostęp: 05/02/2009)


Ankylomyrma coronacantha

Ankylomyrma coronacantha – gatunek mrówki z podrodziny Agroecomyrmecinae, jedyny przedstawiciel rodzaju Ankylomyrma.

== Taksonomia ==
Gatunek i rodzaj zostały opisane przez Barry'ego Boltona w 1973. Jako lokalizację typową autor wskazał górę Atewa w Ghanie. Nowe taksony umieszczone zostały wówczas w plemieniu Meranoplini, w podrodzinie Myrmicinae. W 1994 roku ten sam autor umieścił Ankylomyrma w plemieniu Formicoxenini, a w 2003 roku przeklasyfikował ją do monotypowego plemienia Ankylomyrmini. W 2015 roku 4 autorów na podstawie analiz molekularnych wyłączyło Ankylomyrma z Myrmicinae i umieściło ją w Agroecomyrmecinae. Uzyskali oni w owej analizie bardzo silne poparcie dla siostrzanej pozycji rodzajów Tatuidris i Ankylomyrma.

== Opis ==
Gatunek monomorficzny. Holotypowa robotnica ma 4,6 mm długości. Dalszy opis dotyczy robotnic. Ubarwienie czarne z pomarańczowobrązowymi do czerwonobrązowych: żuwaczkami, czułkami, częścią naduskta i lamelli potylicznej, goleniami, stopami i pierwszym sternitem gastralnym. Głaszczki o długich członach. Żuwaczki z pięcioma silnymi, trójkątnymi ząbkami, w stanie złożonym prawie całkiem nakryta dużym, szerokim nadustkiem. Środkowa część tego ostatniego wyniesiona, z tyłu szeroka i wciśnięta między szeroko oddzielone i nakrywające panewki czułków płaty czołowe, które ku tyłowi przedłużają się w krawędzie czołowe sięgające aż do krawędzi potylicznej głowy. Słabe zagłębienia okołoczułkowe (scrobe) od góry odgraniczają krawędzie czołowe, od dołu zaś listewka biegnąca od panewek żuwaczek po część podoczną. Duże oczy położone są w obrębie zagłębienia okołoczułkowego, w tylno-bocznych narożach głowy. Buławka dwunastoczłonowych czułków jest słabo zaznaczona i wielkość członów biczyka rośnie stopniowo ku wierzchołkowi. Szeroka, wyciągnięta w serię ząbkokształtnych wyrostków poprzeczna blaszka (lamella) ogranicza krawędź potyliczną, za którą potylica staje się płaska. Na dużym, nabrzmiałym i wypukłym promesonotum (zlane grzbietowo przedplecze i śródplecze) brak szwów, za to występują cztery pary trójkątnych zębów. Szerokie szwy oddzielają mesopleura od metapleura jak również dzielą w poprzek mesopleura. Na krótkim pozatułowiu oraz na petiolusie wyrastają po dwa silne kolce. Powierzchnię prawie całego gaster pokrywa silnie powiększony pierwszy tergit. Pierwszy sternit ograniczony jest do wąskiego kołnierzyka na brzusznej stronie nasady gaster, zaś pozostałe segmenty gastralne są drobne i ukryte w jego wnętrzu. Silnie rozwinięte żądło sięga do przodu aż pod pomostek.

== Występowanie ==
Mrówka nadrzewna. Holotyp pozyskano przez odymianie koron drzew w lesie pierwotnym.
Występuje w Gabonie, Ghanie, Kamerunie i Republice Środkowoafrykańskiej.

== Przypisy ==


Anochetus

Anochetus – rodzaj owadów należących do rodziny mrówkowatych, sklasyfikowany przez Gustava Mayra w roku 1861.

== Gatunki ==
Rodzaj obejmuje 96 gatunki:

== Bibliografia ==
Catalogueoflife – Integrated Taxonomic Information System (dostęp: 05/02/2009)


Anomalomyrma

Anomalomyrma – rodzaj mrówki z podrodziny Leptanillinae. Należą do niego trzy gatunki.

== Gatunki ==
Anomalomyrma boltoni Borowiec, Schulz, Alpert & Baňař, 2011
Anomalomyrma helenae Borowiec, Schulz, Alpert & Baňař, 2011
Anomalomyrma taylori Bolton, 1990

== Linki zewnętrzne ==
Catalogue of Life : 2008 Annual Checklist : Genus Dithyrea. [dostęp 2009-10-16].


Anomalomyrma taylori

Anomalomyrma taylori – gatunek mrówek z podrodziny Leptanillinae.

== Przypisy ==


Anomalomyrmini

Anomalomyrmini – plemię mrówek z podrodziny Leptanillinae

== Rodzaje ==
Należą tu 3 opisane rodzaje:

Anomalomyrma Taylor, 1990
Furcotanilla Xu, 2012
Protanilla Taylor, 1990

== Przypisy ==


Anonychomyrma

Anonychomyrma – rodzaj mrówek należący do podrodziny Dolichoderinae.

== Gatunki ==
Anonychomyrma anguliceps (Forel, 1901)
Anonychomyrma angusta (Stitz, 1911)
Anonychomyrma arcadia (Forel, 1915)
Anonychomyrma biconvexa (Santschi, 1928)
Anonychomyrma constricta (Mayr, 1868)
Anonychomyrma dimorpha (Viehmeyer, 1912)
Anonychomyrma fornicata (Emery, 1914)
Anonychomyrma froggatti (Forel, 1902)
Anonychomyrma gilberti (Forel, 1902)
Anonychomyrma glabrata (Smith, 1857)
Anonychomyrma incisa (Stitz, 1932)
Anonychomyrma itinerans (Lowne, 1865)
Anonychomyrma longicapitata (Donisthorpe, 1947)
Anonychomyrma longiceps (Forel, 1907)
Anonychomyrma malandana (Forel, 1915)
Anonychomyrma minuta (Donisthorpe, 1943)
Anonychomyrma murina (Emery, 1911)
Anonychomyrma myrmex (Donisthorpe, 1947)
Anonychomyrma nitidiceps (Andre, 1896)
Anonychomyrma polita (Stitz, 1912)
Anonychomyrma procidua (Erichson, 1842)
Anonychomyrma purpurescens (Lowne, 1865)
Anonychomyrma samlandica (Wheeler, 1915)
Anonychomyrma scrutator (Smith, 1859)
Anonychomyrma sellata (Stitz, 1911)
Anonychomyrma tigris (Stitz, 1912)

== Linki zewnętrzne ==
Catalogueoflife – Integrated Taxonomic Information System (dostęp: 05/02/2009)


Anoplolepis

Anoplolepis – rodzaj mrówek należący do podrodziny Formicinae, sklasyfikowany przez Santschiego w roku 1914.

== Gatunki ==
Rodzaj obejmuje 22 gatunki:

== Bibliografia ==
Catalogueoflife – Integrated Taxonomic Information System (dostęp: 05/02/2009)