Kara śmierci w Polsce

Kara śmierci w Polsce – najwyższy wymiar kary stosowany nieprzerwanie w Polsce od początków powstania państwa polskiego, w okresie zaborów przez trzy państwa zaborcze (z wyjątkiem Rosji od rewolucji lutowej do październikowej w 1917 roku), aż do końca lat 80. XX wieku. Zniesiona w 1998 roku.

== Okres do 1918 ==
W czasach średniowiecza kara śmierci była częścią prawa zwyczajowego. Śmiercią karane były zabójstwa, gwałty, rabunki, podpalenia, zdrada władcy bądź państwa, również fałszowanie monet. Karano poprzez łamanie kołem, ścięcie głowy, ukamienowanie, ćwiartowanie, spalenie na stosie, nabicie na pal bądź powieszenie.
Statuty Kazimierza Wielkiego zasądzały karę śmierci również za wyłudzanie nienależnych świadczeń z żup królewskich, zagarnięcie podatków bądź obracanie obcą monetą. Późniejsza „konstytucja” (uchwała sejmowa) z 1586 przewidywała karę śmierci za czyny przeciwko moralności i dobrym obyczajom (sodomia, homoseksualizm), czyny przeciwko porządkowi publicznemu (gwałtowne najście na dom, napad na drodze), spiski przeciwko władzom miejskim, porwanie oraz za zabójstwo umyślne.

== II Rzeczpospolita ==
Karę śmierci przez rozstrzelanie przewidywały dwie kolejne ustawy z lat 1920 i 1921 o odpowiedzialności urzędników za przestępstwa popełnione z chęci zysku. Kara śmierci przewidziana była również w kodeksie karnym Makarewicza (w 5 artykułach) i kodeksie karnym wojskowym z 1932. Stosowana była (alternatywnie z karą więzienia, z wyjątkiem kilku przestępstw wojskowych) za najcięższe przestępstwa, tj. morderstwo, zdradę stanu, służbę obywatela polskiego w armii nieprzyjacielskiej jeżeli sprawca bierze udział w działaniach wojennych przeciw Państwu Polskiemu, oraz (przejściowo 1920 – 23 w obu wymienionych ustawach) za korupcję popełnioną przez urzędników państwowych, jak i wobec osób korumpujących urzędnika. Groziła też za ujawnienie tajemnicy państwowej obcemu rządowi o ile spowodowało wielką szkodę dla bezpieczeństwa Państwa, albo popełnione zostało w czasie wojny i za sabotaż przedmiotów lub urządzeń, służących celom obronności lub Sił Zbrojnych, gdy spowodował wielką szkodę dla wojskowej obrony Państwa albo popełniony został w czasie wojny. Rozszerzenie listy przestępstw zagrożonych tą karą było możliwe w postępowaniu doraźnym.
Do 21 grudnia 1927 r. wyroki śmierci, zarówno wydane przez sądy powszechne, jak i wojskowe, wykonywane były przez rozstrzelanie, a ich wykonawcami byli żołnierze Wojska Polskiego. Od 22 grudnia 1927 r. wyroki śmierci wydane przez sądy powszechne wykonywane były przez powieszenie.

== Polska Rzeczpospolita Ludowa ==
Kara śmierci była przewidziana w Kodeksie Karnym Wojska Polskiego z 1944 roku, w tzw. sierpniówce, małym kodeksie karnym oraz kodeksie karnym PRL z 1969. Środkiem pozbawienia życia było powieszenie, w wypadku żołnierzy – rozstrzelanie.
W okresie stalinowskim 1944-1956 kara śmierci stosowana była masowo. W tym czasie w stu więzieniach stracono blisko trzy i pół tysiąca osób, zdecydowanie częściej przeciwników politycznych niż przestępców kryminalnych (w liczbach bezwzględnych). W ten sposób zamordowano wielu bojowników o wolność i niepodległość Polski z organizacji niepodległościowych, w tym w ramach szeroko stosowanych do połowy 1946 roku egzekucji publicznych. W taki oto sposób zginęli m.in. żołnierze podziemia niepodległościowego: szer. Władysław Skwarc, szer. Władysław Kudlik i chor. Henryk Książek (Trzech straconych). Prócz egzekucji publicznych karę śmierci orzekały sądy wojskowe i powszechne wobec żołnierzy podziemia; egzekucje dokonywane w więzieniach zyskały miano mordów sądowych. Mord sądowy popełniono m.in. na generale Auguście Emilu Fieldorfie czy rotmistrzu Witoldzie Pileckim. Karę śmierci orzeczono także dla trzech skazanych w 1953 r. w tzw. procesie księży kurii krakowskiej, sfingowanym procesie pokazowym w ramach represji wobec Kościoła Katolickiego.
Do roku 1950 minister sprawiedliwości był władny zarządzić publiczną egzekucję. Ostatnia miała miejsce 21 lipca 1946 w Poznaniu, gdzie na stokach cytadeli powieszono niemieckiego, nazistowskiego zbrodniarza, Reichstatthaltera Kraju Warty Arthura Greisera. W czasie jego wieszania stutysięczna publiczność, wśród której były także dzieci, klaskała i gwizdała. Po fali krytyki takich egzekucji minister sprawiedliwości Henryk Świątkowski podjął decyzję o ich zaprzestaniu.
Po okresie stalinowskim w PRL karę śmierci zasądzono i wykonano w przypadku gospodarczej afery mięsnej na Stanisławie Wawrzeckim; w przypadku afery skórzanej kara została zasądzona, ale nie została wykonana.
Szereg wydanych zaocznie wyroków śmierci w stanie wojennym zostało później uchylonych.
W Polsce kary śmierci nie wykonuje się od 1988 (ostatni wyrok wykonano przez powieszenie 21 kwietnia 1988 w krakowskim więzieniu przy ul. Montelupich na Andrzeju Czabańskim skazanym za gwałt i zabójstwo; ostatni wyrok przez rozstrzelanie za zabójstwo na tle seksualnym wykonano w Forcie Rembertowskim w Warszawie 7 marca 1979).
Łącznie w latach 1956–1988 w PRL stracono 321 osób.
7 grudnia 1989 Sejm PRL ogłosił amnestię, która m.in. osobom skazanym na karę śmierci zamieniała wyroki na 25 lat pozbawienia wolności.

== III Rzeczpospolita ==
Pomiędzy rokiem 1988 a 1996 sądy powszechne w Polsce orzekły karę śmierci wobec około 10 osób – na najwyższy wymiar kary skazano m.in. Mariusza Trynkiewicza, pedofila, który zgwałcił i zabił czterech chłopców, Janusza Kulmatyckiego, mordercę policjanta, Eugeniusza Mazura, mordercę czteroosobowej rodziny, czy Henryka Morusia, mordercę siedmiu osób, w tym matki i dziecka.
Na mocy ustawy z dnia 12 lipca 1995 o zmianie kodeksu karnego, kodeksu karnego wykonawczego oraz o podwyższeniu dolnych i górnych granic grzywien i nawiązek w prawie karnym wprowadzono ustawowe moratorium na wykonywanie kary śmierci, przewidziane na okres 5 lat (w kontekście lat 1988–1995 mówi się o moratorium faktycznym) i przywrócono do polskiego systemu prawnego karę dożywotniego pozbawienia wolności, która została zniesiona w 1970 roku. Sądy, pomimo tego, iż miały możliwość orzekania kary śmierci, wymierzały jednak karę łagodniejszą. Ostatni wyrok śmierci w Polsce orzeczono w lutym 1996 – Sąd Wojewódzki w Elblągu skazał na tę karę 23-letniego Zbigniewa Brzoskowskiego, mordercę dwóch kobiet.
1 września 1998, wraz z wejściem w życie nowego Kodeksu karnego z 1997, kara śmierci w Polsce została zniesiona. Osobom już na nią prawomocnie skazanym zamieniono wyroki na dożywotnie pozbawienie wolności. Protokół nr 13 do Europejskiej Konwencji Praw Człowieka znoszący karę śmierci we wszystkich okolicznościach został ratyfikowany przez prezydenta Bronisława Komorowskiego 27 sierpnia 2013. Równocześnie Drugi Protokół Fakultatywny do Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych dopuszczający stosowanie tej kary w czasie wojny (o ile zastrzeżono to przy ratyfikacji) został ratyfikowany bez zastrzeżeń.
Przepisy wprowadzające Kodeks z 1997 roku, które weszły w życie w 1998, nakazywały wymierzanie – w przypadku stosowania dawnych, ale wciąż obowiązujących przepisów – kary dożywotniego pozbawienia wolności zamiast kary śmierci. Wśród karnistów istnieje spór co do tego, czy owe przepisy zmodyfikowały treść tychże dawnych przepisów przez zmianę przewidzianej tam kary śmierci na dożywocie, czy też – pozostawiając ją w dotychczasowym brzmieniu – nakazały stosowanie kary dożywotniego pozbawienia wolności zamiast kary głównej. Przyjmując ten drugi pogląd, należy uznać, że w polskim systemie prawnym kara śmierci wciąż istnieje, na mocy nieuchylonego dekretu PKWN z dnia 31 sierpnia 1944 r. o wymiarze kary dla faszystowsko-hitlerowskich zbrodniarzy winnych zabójstw i znęcania się nad ludnością cywilną i jeńcami oraz dla zdrajców Narodu Polskiego.
Postulat przywrócenia kary śmierci podnoszony jest przez niektóre partie polityczne. Konsekwentnie od początku istnienia postulat utrzymania i – później – przywrócenia kary śmierci podnosi Unia Polityki Realnej, Kongres Nowej Prawicy, Koalicja Odnowy Rzeczypospolitej Wolność i Nadzieja (KORWiN, Wolność)
oraz Konfederacja Wolność i Niepodległość (Konfederacja). W październiku 2004 Prawo i Sprawiedliwość zgłosiło projekt nowelizacji kodeksu karnego, przewidujący m.in. przywrócenie kary śmierci; projekt został odrzucony przez Sejm większością głosów. Wprowadzenie kary śmierci wiązałoby się z koniecznością wypowiedzenia Europejskiej Konwencji Praw Człowieka wraz z protokołem szóstym (zakazującym stosowania kary śmierci w okresie pokoju).
W 2004 odsetek popierających ten rodzaj kary wynosił w polskim społeczeństwie 77%. W marcu 2007 poparcie wynosiło 63%, dezaprobatę dla tej idei wyraziło 31% badanych. Według sondażu SW Research dla Newsweeka z 2016 roku 45% Polaków chce przywrócenia kary śmierci, co trzeci badany jest temu przeciwny.
W czerwcu 2019 roku w sondażu przeprowadzonym przez Instytut Badań Pollster aprobatę dla pomysłu wprowadzenia kary śmierci wyraziło 60% badanych, 27% było przeciwnych, zaś 13% nie potrafiło wyrazić swojej opinii na ten temat.

== Osoby skazane na karę śmierci w Polsce ==

== Uwagi ==

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
Alicja Grześkowiak. Kara śmierci w polskim prawie karnym. „Rozprawy”, 1982. Uniwersytet Mikołaja Kopernika. brak numeru strony


Komitet Nauk Prawnych Polskiej Akademii Nauk

Komitet Nauk Prawnych Polskiej Akademii Nauk – jednostka organizacyjna Polskiej Akademii Nauk utworzona w 1952. Zakres działania Komitetu obejmuje problematykę nauk prawnych, w tym: historii prawa, historii doktryn polityczno-prawnych oraz badania nad kulturą prawną.
Komitet pełni funkcję Komitetu Narodowego ds. Współpracy z Międzynarodowym Stowarzyszeniem Nauk Prawnych.
W skład prezydium Komitetu w kadencji 2020–2023 wchodzą:

Przewodniczący: Robert Grzeszczak
Zastępca i Zastępczyni przewodniczącego: Jacek Barcik, Karolina Wierczyńska
Członkinie i Członkowie Prezydium: Irena Rzeplińska, Anna Wyrozumska, Marek Zubik.

== Członkowie ==

W kadencji 2020–2023

W kadencji 2015–2019

W kadencji 2011–2015

== Przewodniczący (lista niepełna) ==
1972–1978: Zygmunt Rybicki
2011–2015: Mirosław Wyrzykowski
2015–2018: Marek Zubik
2020–2023: Robert Grzeszczak

== Przypisy ==

== Linki zewnętrzne ==
Strona internetowa Komitetu Nauk Prawnych PAN


Kontradyktoryjny model procesu karnego w prawie polskim

Kontradyktoryjny model procesu wykształcił się w systemie anglosaskim. Zakłada, że najskuteczniejszym sposobem poznania prawdy jest spór pomiędzy równymi stronami, którym przysługuje kluczowa inicjatywa procesowa. Toczy się przed neutralnym sędzią. Strony samodzielnie zbierają i realizują dowody, a udział sądu zawęża się jedynie do oceny dopuszczalności procesu, a także uznania dowodów.

== Zasady kontradyktoryjności ==
Metodologiczna – cechuje się tym, że dojść do prawdy można tylko poprzez obserwację i wykrycie sprzeczności interesów stron wynikających podczas toczenia sporu. Dochodzi wskutek tego do zbudowania własnej oceny sprawy.
Społeczna – przedstawia się jako walka stron o korzystne dla siebie zakończenie sporu. Odnosi się to do wymiaru sprawiedliwego potraktowania strony.
Organizacyjna – odnosi się do zwiększenia kompetencji stron, które walczą o swoje racje. Dzięki temu organ procesowy zachowuje obiektywizm wobec stron, ponieważ jego rola ogranicza się do obserwacji.

== Wyznaczniki kontradyktoryjności postępowania ==
Byt stron procesowych – fundamentem postępowania kontradyktoryjnego jest istnienie przeciwstawnych stron procesowych. Stroną postępowania jest subiekt, który ma na celu osiągnięcie pozytywnego dla siebie rozstrzygnięcia dotyczącego toczącego się procesu.
Podział ról procesowych – w pełnym procesie kontradyktoryjnym musi istnieć podział funkcji procesowych. Wyróżnia się funkcje: orzekania, którą pełni sąd, oskarżenia, którą pełnią: oskarżyciel publiczny, oskarżyciel prywatny i oskarżyciel posiłkowy, oraz obrony, którą pełni oskarżony.
Reguła równości broni – jest kolejną gwarancją modelu kontradyktoryjnego. Reguła ta ma na celu zapewnienie przeciwnikom, by suma ich uprawnień w toczącym się sporze była taka sama dla każdej strony i dawała im równe szanse na wygranie procesu.
Gotowość stron – znaczącym detalem kontradyktoryjności jest dyspozycyjność stron, którą należy rozumieć jako uprawnienie do oddziaływania swym postępowaniem na przebieg i wynik procesu.

== Stanowisko Europejskiego Trybunału Praw Człowieka ==
Kontradyktoryjność postępowania stanowi część prawa do rzetelnego procesu jako prawa człowieka określonego w art. 6 europejskiej konwencji praw człowieka i podstawowych wolności. Europejski Trybunał Praw Człowieka stwierdził, że prawo do rzetelnego procesu sądowego wymaga, aby każda ze stron w postępowaniu miała możliwość zaprezentować we właściwy sposób swój problem sądowi, w okolicznościach, które nie przedstawiają jej w namacalnie nieprzychylnej sytuacji wobec strony przeciwnej, oraz aby jego sprawa została rozpatrzona w rozsądnym terminie przez niezawisły i bezstronny sąd. Zasada prawdy materialnej stanowi główną rolę w procesie karnym. Oznacza ona, że tylko ustalenia faktyczne uznane za prawdziwe, mogą być podstawą rozstrzygnięć.

== Nowelizacja kodeksu postępowania karnego z 2015 ==
27 września 2013 Sejm uchwalił ustawę o zmianie kodeksu postępowania karnego i innych ustaw, która weszła w życie 1 lipca 2015.

=== Rola stron w postępowaniu ===
Jedną z oznak zmian kodeksu postępowania karnego w kierunku kontradyktoryjności, był udział stron w postępowaniu. Według nowelizacji kodeksu było to prawem oskarżonego, a nie obowiązkiem jak to wynikało z poprzedniej regulacji. Wyjątek stanowiły sprawy o zbrodnie, w których obecność oskarżonego była obowiązkowa podczas przedstawienia mu przez oskarżyciela aktu oskarżenia, a także zaznajomienie oskarżonego z przysługującymi mu prawami. Wymóg obecności oskarżyciela publicznego był związany z aktywnym uczestnictwem w postępowaniu dowodowym.

=== Rola przewodniczącego składu orzekającego ===
Kolejną zmianą, która była ukierunkowana na kontradyktoryjny model procesu było zawężenie roli przewodniczącego składu orzekającego. Z jego obowiązku został wyeliminowane dopilnowanie, aby uzasadnić wszystkie mające znaczenie dla sprawy okoliczności i gdy było to możliwe także sytuacje sprzyjające popełnieniu przestępstwa. W zakresie kompetencji przewodniczącego składu orzekającego zostało kierowanie rozprawą i czuwanie nad jej prawidłowym przebiegiem.
Według nowelizacji sąd nie wzywał oskarżyciela do zaprezentowania nowych dowodów, ani do uzupełnienia śledztwa lub dochodzenia przed zainicjowaniem przewodu sądowego. Oznaczało to silnie zarysowaną pozycję prokuratora i zarazem jego odpowiedzialność za rezultat postępowania przygotowawczego. Sąd nie mógł przerwać, czy odroczyć rozprawy chcąc przedstawić nowe dowody. Można jednak było przerwać rozprawę, by strony mogły sporządzić wnioski dowodowe.

=== Zadawanie pytań przesłuchiwanym ===
Zmiana nastąpiła również w formie przesłuchiwania podczas rozprawy. Jeżeli wniosek o przeprowadzenie dowodu wniosła strona, to po wypowiedzeniu się świadka miała ona pierwszeństwo zadawania pytań osobie, która jest przesłuchiwana. Członkowie składu orzekającego, przeprowadzający dowód z urzędu również mieli pierwszeństwo zadawania pytań osobie przesłuchiwanej.
Ustawa regulowała pouczenia pokrzywdzonego o jego prawach i obowiązkach, jak również jego uprawnienia do zaznajomienia z materiałami postępowania przygotowawczego, co było zgodne z duchem kontradyktoryjności. Ustawa przewidywała także instytucje cofnięcia aktu oskarżenia, która zastępowała odstąpienie oskarżyciela publicznego od wniesionego oskarżenia.

== Nowelizacja kodeksu postępowania karnego z 2016 ==

=== Powrót do modelu mieszanego ===
11 marca 2016 roku kodeks postępowania karnego został ponownie znowelizowany. Nowelizacja nawiązywała do modelu postępowania obowiązującego sprzed 30 czerwca 2015. Model procesu karnego przekształcił się w mieszany z elementami modelu kontradyktoryjnego i inkwizycyjnego, bowiem twórcy modyfikacji kodeksu nie zerwali całkowicie z zasadą kontradyktoryjności postępowania.

=== Postępowanie przygotowawcze ===
W tym stanie prawnym postępowanie przygotowawcze ukierunkowane jest na zasadę inkwizycyjności. Związane to jest z zadaniami, któremu ma podołać to stadium postępowania.  W procedurze tej można się doszukiwać kontradyktoryjności: pokrzywdzony i podejrzany uzyskują status strony procesowej, przepisy art. 315–318 k.p.k regulują sposób uczestnictwa stron w postępowaniu przygotowawczym, istnieje możliwość przeprowadzenia na żądanie strony dowodu. W postępowaniu przygotowawczym oskarżycielowi publicznemu przysługują prawa strony, ale tylko na płaszczyźnie inicjatywy dowodowej sądu.

=== Prawa strony ===
Do praw stron w postępowaniu zalicza się:

prawo obecności w czynnościach postępowania. Wiąże się to z zasadą jawności.
prawo do zadawania pytań i składania oświadczeń po zrealizowaniu dowodu. Uprawnienie to jest ściśle związane z aktywnym uczestnictwem stron w postępowaniu.
strona może składać wnioski. Chodzi tu głównie o wnioski dowodowe, które strona może składać na okoliczność poparcia swojego zdania w sporze.
strona jest uprawniona do korzystania w toku postępowania z pomocy profesjonalnego pełnomocnika. Posiadanie obrońcy przez oskarżonego może być fakultatywne, bądź obligatoryjne. Inne strony postępowania m.in. pokrzywdzony mogą skorzystać ze wsparcia pełnomocnika.
prawo odwołania się od wydanych orzeczeń. Chodzi głównie o werdykty kończące sprawę.

=== Rozprawa główna ===
W trakcie rozprawy głównej, uwidacznia się obraz kontradyktoryjnego modelu postępowania, kiedy to strony toczą spór przed sędzią. Uczestnicy postępowania mają prawo wypowiedzenia się, co do każdej kwestii będącej przedmiotem sporu. Jeżeli natomiast któraś ze stron zabierze głos, prawo głosu przysługuje także innym stronom. Oskarżonemu i jego obrońcy przysługuje ostatni głos.
Mając na celu zwiększenie czynnego udział stron w postępowaniu i ich pełnomocników, podczas przeprowadzania dowodu z zeznań świadków w czasie przewodu sądowego, istotne znaczenie ma kolejność zadawania pytań świadkom. Po wypowiedzi osoby przesłuchiwanej, za zgodą przewodniczącego kolejność zadawania pytań jest następująca:

oskarżyciel publiczny
oskarżyciel posiłkowy
pełnomocnik oskarżyciela posiłkowego
oskarżyciel prywatny
pełnomocnik oskarżyciela prywatnego
biegły
obrońca
oskarżony
członkowie składu orzekającego.
Zasadą jest, że strona na wniosek której świadek został dopuszczony, zadaje pytania przed pozostałymi stronami. Członkowie składu orzekającego są uprawnieni do zadawania pytań poza kolejnością. Sąd może podejmować inicjatywę dowodową z urzędu, jeżeli przyczyni się to do wyjaśnienia wszystkich istotnych czynników związanych ze sprawą.
Zasada prawdy materialnej stanowi główną rolę w procesie karnym. Oznacza ona, że tylko ustalenia faktyczne uznane za prawdziwe mogą być podstawą rozstrzygnięć.

== Zobacz też ==
skargowy model procesu

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
Adam Kasperkiewicz: Polski proces karny – kontradyktoryjny czy inkwizycyjny?. [dostęp 2018-01-06].
Stanisław Waltoś: Proces Karny. Zarys systemu. Warszawa: Wydawnictwo Prawnicze LexisNexis, 2008. Brak numerów stron w książce
Katarzyna Dudka: Aktywność oskarżyciela publicznego na rozprawie głównej w świetle zasady kontradyktoryjności. [dostęp 2018-01-06]. [zarchiwizowane z tego adresu (2018-01-07)].
Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności, sporządzona w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r., zmieniona następnie Protokołami nr 3,5 i 8 oraz uzupełniona Protokołem nr 2. Dz. U. 1993 nr 61, poz. 284
MariolaM. Jakubowska MariolaM., Kontradyktoryjny model procesu w prawie polskim i prawie amerykańskim, [w:] Monografia Prawa Porównawczego. Wybrane zagadnienia prawa porównawczego Część druga, „Issuu”, 2015, s. 134-137 [dostęp 2018-01-08] . typ?
Radosław Koper: Proces Karny. Kazimierz Marszał, Jarosław Zagrodnik, Kazimierz Zgryzek. Warszawa: Wolters Kluwer, 2017. ISBN 978-83-8107-738-5. Brak numerów stron w książce


Legalizacja pobytu cudzoziemca

== Legalizacja pobytu cudzoziemca na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej ==
Zestawienie zasad i warunków dotyczących legalizacji pobytu cudzoziemców na terytorium RP.

=== Obywatele Unii Europejskiej/Europejskiego Obszaru Gospodarczego i Konfederacji Szwajcarii ===
Obywatele UE, EOG, Konfederacji Szwajcarskiej oraz członkowie ich rodzin, którzy do nich dołączają lub z nimi przebywają mogą przebywać w Polsce do 3 miesięcy bez konieczności zachowania jakichkolwiek warunków pobytu (art. 15 ust. 1 pkt 1) innych niż posiadanie ważnego dokumentu podróży albo innego ważnego dokumentu potwierdzającego jego tożsamość i obywatelstwo (art. 15 ust. 2 pkt 1).
Obywatel UE, który wjechał na terytorium Polski w celu poszukiwania pracy może, bez konieczności spełniania warunków pobytu, przebywać przez okres nie dłuższy niż 6 miesięcy, chyba że po tym okresie wykaże, że aktywnie kontynuuje poszukiwanie pracy i ma rzeczywiste szanse na zatrudnienie (art. 15 ust. 1 pkt 2).
Pobyt, który trwa dłużej niż 3 miesiące należy zarejestrować. Dotyczy to obywateli UE/EOG i Konfederacji Szwajcarii. Natomiast członków rodzin niebędących obywatelami wyżej wymienionymi muszą uzyskać kartę pobytu członka rodziny obywatela RP. W celu rejestracji pobytu należy spełnić jeden z następujących warunków:

Być pracownikiem lub osobą pracującą na własny rachunek na terytorium RP.
Posiadać wystarczające środki finansowe do utrzymania siebie i członków rodziny na terytorium RP (aby nie stanowić obciążenia dla pomocy społecznej), oraz posiadać odpowiednie ubezpieczenie zdrowotne.
Studiować lub odbywać szkolenie zawodowe oraz posiadać odpowiednie środki finansowe do utrzymania siebie i członków rodziny oraz posiadać odpowiednie ubezpieczenie zdrowotne.
Być małżonkiem obywatela polskiego.
Prawo stałego pobytu obywatel UE (i członek rodziny niebędący obywatelem UE) nabywa po upływie 5 lat nieprzerwanego pobytu na terytorium RP. Pobyt uważa się za nieprzerwany, gdy przerwy w nim nie przekroczyły łącznie 6 miesięcy w roku. Wyjątkowymi powodami, które nie przerywają pobytu, a powodują opuszczenie terytorium są:

Odbycie obowiązkowej służby wojskowej.
Ważna sytuacja osobista, w szczególności: ciąża, poród, choroba, studia, szkolenie, zawodowe oddelegowanie, które wymaga pobytu poza terytorium RP. Okres ten nie może być dłuższy niż 12 miesięcy.
Obywatel, który spełnia określone warunki otrzymuje dokument potwierdzający prawo stałego pobytu – kartę stałego pobytu. Natomiast członek rodziny obywatela UE, który nabył prawo stałego pobytu musi uzyskać kartę stałego pobytu członka rodziny obywatela UE.

==== Podstawa prawna ====
Ustawa z dnia 14 lipca 2006 r. o wjeździe na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, pobycie oraz wyjeździe z tego terytorium obywateli państw członkowskich Unii Europejskiej i członków ich rodzin.

=== Obywatele państw trzecich ===
Obywatele państw spoza Unii Europejskiej, Europejskiego Obszaru Gospodarczego i Konfederacji Szwajcarskiej, aby wjechać i poruszać się po terytorium powinni rozeznać się, czy potrzebują wizy, czy są uprawnieni do pobytu w ramach ruchu bezwizowego. Wizę uzyskuje się przed wyjazdem w konsulacie polskim.

==== Ruch bezwizowy ====
Całkowity pobyt na terytorium państw wchodzących w obszar Schengen nie może przekroczyć 90 dni w ciągu każdego 180 dniowego okresu. W trakcie pobytu cudzoziemiec musi spełniać następujące warunki:

Posiadać ważny dokument podróży.
Potrafić uzasadnić cel i warunki planowanego pobytu.
Posiadać wystarczające środki utrzymania lub możliwość uzyskania ich zgodnie z prawem.
Nie figurować w Systemie Informacyjnym Schengen jako osoba z zakazem wjazdu.
Nie być uważanym za stanowiącego zagrożenie dla porządku publicznego, bezpieczeństwa wewnętrznego, zdrowia publicznego lub stosunków międzynarodowych żadnego z państw członkowskich.

==== Ruch wizowy ====
W celu uzyskania wizy należy się zwrócić do właściwej polskiej placówki dyplomatycznej lub konsularnej. Wizy wydawane są jako wizy Schengen albo krajowe przez polskiego konsula.
Wiza krajowa może być wydana w celach turystycznych, odwiedzin rodziny lub przyjaciół, udziału w imprezach sportowych, prowadzenia działalności gospodarczej, podjęcia pracy itp. Uprawnia ona do wielokrotnych wjazdów i pobytu na terenie Rzeczypospolitej Polskiej trwających łącznie dłużej niż 90 dni, a okres wizy krajowej wynosi maksymalnie 1 rok.

===== Podstawa prawna =====
Ustawa z dnia 12 grudnia 2013 r. o cudzoziemcach.

==== Mobilność krótkoterminowa w ramach przeniesienia wewnątrz przedsiębiorstwa ====
Dokument ten zapewnia prawo wjazdu, pobytu i wykonywania pracy na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w charakterze pracownika kadry kierowniczej, specjalisty lub pracownika odbywającego staż w jednostce przyjmującej, która ma siedzibę na terytorium Polski oraz należy do pracodawcy macierzystego lub do tej samej grupy przedsiębiorstw w ramach przeniesienia wewnątrz przedsiębiorstwa.
Mobilność ta jest krótkoterminowa – do 90 dni w okresie 180 dni. Aby skorzystać z mobilności długoterminowej, czyli dłuższej niż 90 dni należy uzyskać zezwolenie na pobyt czasowy w wyżej wymienionym celu.

===== Podstawa prawna =====
Dyrektywa UE 2014/66/UE.

=== Przedłużanie pobytu ===
Cudzoziemiec, który przebywa na terenie Rzeczypospolitej Polskiej i chce przedłużyć pobyt ma taką możliwość w uzasadnionych przypadkach.

==== Przedłużanie wizy krajowej ====
Okres ważności wizy krajowej można przedłużyć, jeżeli spełnione zostaną wszystkie warunki:

Przemawia za tym ważny interes zawodowy lub osobisty, albo ze względów humanitarnych cudzoziemiec nie może opuścić terytorium przed upływem terminu ważności wizy krajowej lub przed końcem objętego tą wizą dowolnego okresu pobytu.
Zdarzenia, które są przyczyną ubiegania się o przedłużenie wizy krajowej, wystąpiły niezależnie od woli cudzoziemca i nie był możliwe do przewidzenia w dniu składania wniosku o wydanie wizy krajowej.
Okoliczności sprawy nie wskazują, że cel pobytu cudzoziemca na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej będzie inny niż deklarowany.
Nie zachodzą okoliczności, z powodu których odmawia się wydania wizy krajowej.
Jeżeli dane cudzoziemca zostały wpisane do Systemu Informacyjnego Schengen do celów odmowy wjazdu, wiza może zostać przedłużona tylko z poważnych przyczyn (zwłaszcza ze względów humanitarnych lub z powodu zobowiązań międzynarodowych).
Wizę krajową można przedłużyć jednokrotnie oraz pobyt na podstawie przedłużonej wizy krajowej nie może przekraczać 1 roku – wliczając w to okres dotychczasowego pobytu na wizie, która jest przedłużana. Z wyjątkiem sytuacji, w której cudzoziemiec przebywa w szpitalu i jego stan zdrowia uniemożliwia opuszczenie terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. W innych przypadkach cudzoziemiec może złożyć wniosek o zezwolenie na pobyt czasowy.

===== Podstawa prawna =====
Ustawa z dnia 12 grudnia 2013 r. o cudzoziemcach wraz z aktami wykonawczymi.

==== Przedłużanie wizy Schengen ====
Wizę, która została wydana przez organ polski lub organ innego państwa obszaru Schengen można przedłużyć jeżeli jeden z warunków jest spełniony:

Cudzoziemiec wykazał, iż na skutek siły wyższej lub ze względów humanitarnych nie może opuścić terytorium państw członkowskich przed upływem terminu ważności wizy lub przed końcem okresu objętego wizą.
Jeżeli przedstawi dowód na istnienie ważnych powodów osobistych uzasadniających przedłużenie okresu ważności wizy lub pobytu.
Okres pobytu na terenie Rzeczypospolitej Polskiej na podstawie przedłużonej wizy nie powinien przekroczyć 90 dni w okresie 180 dni – liczone łącznie z okresem pobytu na podstawie wizy, która podlega przedłużeniu. W innych wypadkach cudzoziemiec powinien złożyć wniosek o zezwolenie na pobyt czasowy.

===== Podstawa prawna =====
Ustawa z dnia 12 grudnia 2013 r. o cudzoziemcach wraz z aktami wykonawczymi,
Rozporządzenie parlamentu europejskiego i rady (WE) NR 810/2009 z dnia 13 lipca 2009 r. ustanawiające Wspólnotowy Kodeks Wizowy

==== Przedłużanie pobytu w ruchu bezwizowym ====
W uzasadnionych wypadkach cudzoziemiec, który przebywa na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej na podstawie umowy międzynarodowej o zniesieniu obowiązku wizowego lub wobec którego stosuje się częściowe lub całkowite zniesienie obowiązku wizowego może przedłużyć pobyt o kolejne 90 dni, jeżeli taka możliwość jest przewidziana w umowie o zniesieniu obowiązku wizowego.
Na dzień dzisiejszy przewidują to umowy z:

Brazylią,
Argentyną,
Chile,
Hondurasem,
Kostaryką,
Nikaraguą,
Singapurem,
Urugwajem.

==== Zezwolenie na pobyt czasowy ====
Każdy cudzoziemiec wobec którego zachodzą okoliczności uzasadniające zamieszkanie na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej przez okres dłuższy niż 3 miesiące może starać się o udzielenie zezwolenia na pobyt czasowy. Wyjątkiem jest zezwolenie na pobyt czasowy udzielane ze względu na okoliczności wymagające krótkotrwałego pobytu oraz ze względu na pracę sezonową.
Zezwolenie na pobyt czasowy udzielane jest maksymalnie na okres do lat 3.

===== Okoliczności uprawniające do uzyskania zezwolenia na pobyt czasowy =====
Okolicznościami uprawniającymi do uzyskania zezwolenia na pobyt czasowy są:

Praca (art. 114 i 126),
Działalność gospodarcza (art.142),
Studia (art. 144) i nauka (art. 1874 pkt 1 lit. a),
Pobyt z rodziną,
Prowadzenie badań naukowych (art. 151),
Absolwent polskiej uczelni poszukujący pracy (art. 187 pkt 2),
Ofiara handlu ludźmi (art. 176),
Inne okoliczności (art. 187).

=== Pobyt stały ===
Cudzoziemiec, który planuje osiedlić się na terenie Rzeczypospolitej Polskiej powinien starać się o kartę pobytu stałego.
Jest do dokument, który potwierdza tożsamość cudzoziemca podczas jego pobytu na terytorium RP oraz uprawnia do wielokrotnego przekraczania granicy bez konieczności posiadania wizy. Dodatkowo dokument ten upoważnia cudzoziemca do podróżowania po terytoriach innych państw będących członkami obszaru Schengen przez okres nieprzekraczający 90 dni w ciągu 180 dni.

== Przypisy ==


Nowa substancja psychoaktywna

Nowa substancja psychoaktywna (NSP) – określenie stosowane w polskim prawie, użyte w Ustawie z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu narkomanii, zgodnie z którą oznacza ono „każdą substancję lub grupy substancji pochodzenia naturalnego lub syntetycznego w formie czystej lub w formie preparatu działającą na ośrodkowy układ nerwowy, inną niż substancja psychotropowa i środek odurzający, stwarzającą (...) zagrożenia dla zdrowia lub zagrożenia społeczne porównywalne do zagrożeń stwarzanych przez substancję psychotropową lub środek odurzający, lub które naśladują działanie tych substancji”. O zakwalifikowaniu danej substancji jako nowej substancji psychoaktywnej (ujętej w ustawowym wykazie) decyduje się na podstawie rekomendacji Zespołu do spraw oceny ryzyka zagrożeń dla zdrowia lub życia ludzi związanych z używaniem nowych substancji psychoaktywnych powoływanego przez ministra właściwego do spraw zdrowia. Zgodnie z art. 44e Ustawy „substancję będącą jednocześnie środkiem odurzającym i nową substancją psychoaktywną albo substancją psychotropową i nową substancją psychoaktywną uznaje się odpowiednio za środek odurzający albo substancję psychotropową”. Nowe substancje psychoaktywne wraz ze środkami zastępczymi wypełniają ustawową definicję tzw. dopalaczy.

== Wykaz nowych substancji psychoaktywnych ==

Listę opracowano na podstawie Rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 17 sierpnia 2018 r. w sprawie wykazu substancji psychotropowych, środków odurzających oraz nowych substancji psychoaktywnych oraz Rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 21 sierpnia 2019 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie wykazu substancji psychotropowych, środków odurzających oraz nowych substancji psychoaktywnych:

Za nowe substancje psychoaktywne uznawane są również „sole nowych substancji psychoaktywnych wyżej wymienionych, jeżeli istnienie takich soli jest możliwe” oraz „stereoizomery nowych substancji psychoaktywnych wyżej wymienionych, jeżeli istnienie takich stereoizomerów jest możliwe w ramach użytego oznaczenia chemicznego”.

== Statystyki zatruć i zgonów ==
Główny Inspektor Sanitarny prowadzi rejestr zatruć środkami zastępczymi lub nowymi substancjami psychoaktywnymi. W rejestrze gromadzi się zgłoszenia podmiotów wykonujących działalność leczniczą oraz podmiotów przeprowadzających badanie pośmiertne dotyczące zatruć, podejrzeń zatruć albo zgonów, których przyczyną mogło być albo było zatrucie m.in. nową substancją psychoaktywną. Zgłoszenia przekazuje się drogą elektroniczną państwowym powiatowym inspektorom sanitarnym w ciągu 48 godzin od wystąpienia wspomnianych okoliczności. Główny Inspektor Sanitarny do 31 marca każdego roku udostępnia na stronie podmiotowej Biuletynu Informacji Publicznej raport dotyczący zatruć środkiem zastępczym lub nową substancją psychoaktywną za poprzedni rok.

=== 2019 ===
W 2019 zgłoszono 2148 przypadków zatruć lub podejrzeń zatruć nowymi substancjami psychoaktywnymi lub środkami zastępczymi – od 139 do 227 zgłoszeń miesięcznie, przy czym średnia miesięczna liczba interwencji medycznych w tego typu przypadkach wyniosła 179. W II połowie roku zaobserwowano stopniowe zmniejszanie się liczby takich zdarzeń. Najwięcej przypadków zatruć lub podejrzeń zatruć NSP lub środkami zastępczymi było w województwie łódzkim (625) oraz śląskim (595), najmniej zaś w opolskim (6). 84,3% zgłoszeń dotyczyło mężczyzn a 15,7% kobiet. Najwięcej zgłoszeń odnotowano w grupach wiekowych 19–24 lat (594) oraz 30–39 lat (563), najmniej zaś w grupie 7–12 lat (6), przy czym nie odnotowano żadnego przypadku wśród osób poniżej 7 lat, a w 28 przypadkach nie ustalono wieku pacjenta. Przypadki wśród osób poniżej 18. roku życia stanowiły 388, czyli 18% wszystkich zgłoszeń. Na 100 tys. mieszkańców kraju przypadło 5,60 zgłoszeń – najwięcej w woj. łódzkim (25,40 przypadków na 100 tys. mieszkańców województwa) i śląskim (13,15), najmniej zaś w opolskim (0,61). Najwięcej przypadków na 100 tys. osób według grup wiekowych miało miejsce w grupie 19–24 lat (24,14) oraz 16–18 lat (24,11), najmniej zaś w grupie 7–12 lat (0,24). Wśród osób poniżej 18. roku życia miało miejsce 5,31 przypadków na 100 tys. przedstawicieli tej grupy wiekowej. Wśród wszystkich 2148 przypadków, 130 osób (6%) nie wymagało hospitalizacji, 319 osobom (15%) udzielono porady ambulatoryjnej, a 470 osób (23%) było poddanych hospitalizacji lub leczeniu w szpitalnych oddziałach ratunkowych maksymalnie przez dobę (z czego 219 pacjentów zostało wypisanych przed upływem 8 godzin). 1168 osób (56%) było hospitalizowanych na innych oddziałach szpitalnych w tym: 606 osób na oddziałach toksykologii klinicznej, 164 osób na oddziałach psychiatrii, 94 osoby na oddziałach pediatrii, 33 osoby na oddziałach chorób wewnętrznych, 16 osób na oddziałach psychiatrii dziecięcej, 5 osób na oddziałach leczenia uzależnień, 4 osoby na oddziałach chirurgii, 4 osoby na oddziałach intensywnej terapii, a 2 osoby na oddziałach ortopedii. W przypadku 240 osób brak jest informacji o oddziale szpitalnym, w którym miała miejsce hospitalizacja. W 18 przypadkach nie udało się ustalić trybu udzielenia świadczenia zdrowotnego, a 43 zgłoszenia wiązały się ze zgonem (w tym 33 przypadki poza szpitalem, „w miejscu zdarzenia”).

=== 2018 ===
W 2018 zgłoszono 4258 przypadków zatruć lub podejrzeń zatruć NSP lub środkami zastępczymi – najwięcej w woj. śląskim (1114) i łódzkim (1094), najmniej zaś w opolskim (16). 85,4% przypadków w tym roku dotyczyło mężczyzn, a 13,5% – kobiet; w 1,1% przypadków nie udało się ustalić płci. Najwięcej zgłoszeń odnotowano w grupach wiekowych 19–24 lat (1251) oraz 30–39 lat (1065), najmniej zaś w grupie 7–12 lat (11) oraz 0–6 lat (2). 686 zgłoszeń dotyczyło osób poniżej 18. roku życia. W 233 przypadkach nie udało się ustalić wieku osoby.

=== 2017 ===
W 2017 zgłoszono 4324 przypadki zatruć lub podejrzeń zatruć NSP lub środkami zastępczymi – najwięcej w woj. śląskim (1266) i łódzkim (961), najmniej zaś w opolskim (12). 84,9% przypadków w tym roku dotyczyło mężczyzn, a 13,3% – kobiet; w 0,3% przypadków nie udało się ustalić płci. Najwięcej zgłoszeń odnotowano w grupach wiekowych 19–24 lat (1397) oraz 30–39 lat (872), najmniej zaś w grupie 7–12 lat (16), przy czym nie odnotowano żadnego przypadku wśród osób poniżej 7 lat. 886 zgłoszeń dotyczyło osób poniżej 18. roku życia. W 194 przypadkach nie udało się ustalić wieku osoby.

=== 2016 ===
W 2016 zgłoszono 4369 przypadków zatruć lub podejrzeń zatruć NSP lub środkami zastępczymi – najwięcej w woj. łódzkim (1441) i śląskim (987), najmniej zaś w opolskim (6). 87,8% przypadków w tym roku dotyczyło mężczyzn, a 11,9% – kobiet; w 1,1% przypadków nie udało się ustalić płci. Najwięcej zgłoszeń odnotowano w grupach wiekowych 19–24 lat (1376), 25–29 lat (858) oraz 30–39 lat (837), najmniej zaś w grupie 7–12 lat (26), przy czym nie odnotowano żadnego przypadku wśród osób poniżej 7 lat. 1038 zgłoszeń dotyczyło osób poniżej 18. roku życia. W 100 przypadkach nie udało się ustalić wieku osoby.

=== 2015 ===
W 2015 zgłoszono 7357 przypadków zatruć lub podejrzeń zatruć NSP lub środkami zastępczymi – najwięcej w woj. śląskim (1854) i łódzkim (1499), najmniej zaś w opolskim (30). 85,3% przypadków w tym roku dotyczyło mężczyzn, a 13,8% – kobiet; w 0,9% przypadków nie udało się ustalić płci. Najwięcej zgłoszeń odnotowano w grupach wiekowych 19–24 lat (2400), 30–39 lat (1245) oraz 25–29 lat (1231), najmniej zaś w grupie 7–12 lat (29) oraz 0–6 lat (2). 2077 zgłoszeń dotyczyło osób poniżej 18. roku życia. W 219 przypadkach nie udało się ustalić wieku osoby.

== Przepisy karne ==
Posiadanie nowych substancji psychoaktywnych wbrew przepisom Ustawy zagrożone jest grzywną. W przypadku posiadania znacznej ilości nowej substancji psychoaktywnej sprawca podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności lub karze pozbawienia wolności do lat 3. W przypadku posiadania nowej substancji psychoaktywnej w ilości nieznacznej, przeznaczonej na własny użytek sprawcy postępowanie można umorzyć, m.in. ze względu na niski stopień społecznej szkodliwości czynu.

== Uwagi ==

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
Ustawa z dn. 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu narkomanii (Dz.U. z 2023 r. poz. 172)
Główny Inspektor Sanitarny: Raport Głównego Inspektora Sanitarnego dotyczący zatruć środkiem zastępczym lub nową substancją psychoaktywną w Polsce. Warszawa: Główny Inspektorat Sanitarny Departament Nadzoru nad Środkami Zastępczymi, 2020. [dostęp 2020-04-08].
Anna Piaczyńska. Odpowiedzialność karna za posiadanie nowych substancji psychoaktywnych. „Prokuratura i Prawo”. 1, s. 98–120, 2019. ISSN 1233-2577.
Ewelina Pieprzyca, Rafał Skowronek, Czesław Chowaniec. Problemy analityczne i interpretacyjne związane z diagnostyką zatruć „dopalaczami”. „Prokuratura i Prawo”. 3, s. 116–124, 2018. ISSN 1233-2577.
Katarzyna Tkaczyk-Rymanowska. Problem tzw. dopalaczy i nowych narkotyków w świetle zmian normatywnych do ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii. „Prokuratura i Prawo”. 9, s. 131–144, 2016. ISSN 1233-2577.


Obywatelstwo polskie

Obywatelstwo polskie – w myśl prawa polskiego obywatelami polskimi są osoby, które posiadają obywatelstwo polskie. Będąc obywatelem polskim i równocześnie obywatelem innego państwa, nie można powoływać się ze skutkiem prawnym przed polskimi organami władzy państwowej na to inne obywatelstwo i na wynikające z niego prawa i obowiązki. Obywatel polski posiadający równocześnie obywatelstwo innego państwa ma wobec państwa polskiego takie same prawa i obowiązki jak osoba posiadająca wyłącznie obywatelstwo polskie. Wejście w związek małżeński z obywatelem innego kraju nie powoduje automatycznie zmiany obywatelstwa współmałżonka.

== Zasady obywatelstwa polskiego ==
Z głównych aktów prawnych, regulujących kwestię obywatelstwa w Polsce, można wyprowadzić szereg ogólnych zasad dotyczących tej kwestii na gruncie prawnym. Na mocy art. 34 Konstytucji można stwierdzić, iż:

podstawową formą uzyskania obywatelstwa w Polsce jest prawo krwi (zasadę prawa ziemi stosuje się pomocniczo);
kwestie dotyczące obywatelstwa należą do materii ustawowej (art. 34 Konstytucji mówi, iż „inne przypadki nabycia obywatelstwa polskiego określa ustawa”);
obywatel polski nie może utracić obywatelstwa inaczej, niż przez jego zrzeczenie się.
Z Ustawy o obywatelstwie polskim (Dz.U. z 2022 r. poz. 465) wynikają 3 główne zasady:

zasada ciągłości obywatelstwa polskiego;

Oznacza to, że osoby, które uzyskały obywatelstwo polskie na podstawie wcześniej obowiązujących przepisów nie tracą go, nawet w przypadku wprowadzenia w nowej ustawie odmiennych uregulowań prawnych od tych, na których podstawie osoby te uzyskały obywatelstwo;

zasada braku wyłączności obywatelstwa polskiego;

zasada równouprawnienia małżonków w obywatelstwie RP;

Wcześniejsza ustawa z 15 lutego 1962 roku normowała te kwestie podobnie, jednak w art. 2 obowiązywała zasada wyłączności obywatelstwa polskiego

W jeszcze wcześniejszych unormowaniach prawnych, dotyczących kwestii obywatelstwa polskiego, także na gruncie poprzedniej ustawy, zgodnie z art. 10 i 11 ustawy w ich ówczesnym brzmieniu, cudzoziemka po zawarciu związku małżeńskiego z obywatelem polskim i złożeniu stosownego oświadczenia uzyskiwała obywatelstwo polskie na mocy decyzji odpowiedniego organu o przyjęciu odpowiedniego oświadczenia, zaś obywatelka polska traciła obywatelstwo polskie przez nabycie obywatelstwa obcego wskutek zawarcia małżeństwa z cudzoziemcem, lub w związku z zawarciem takiego małżeństwa. Było to pewne odbicie obowiązującej niegdyś „zasady jedności w małżeństwie” („zasady jedności obywatelstwa małżonków”), w myśl której oboje małżonkowie mieli posiadać jednakowe obywatelstwo, ono zaś przechodziło z męża na żonę (p. też Konwencja o obywatelstwie kobiet zamężnych).
Zasady te zmieniła nowelizacja z 1998.
Ustawa Prawo prywatne międzynarodowe z 2011 głosi:

== Sposoby nabycia obywatelstwa polskiego ==

Uzyskanie polskiego obywatelstwa reguluje Ustawa z 2 kwietnia 2009 r. o obywatelstwie polskim, która została opublikowana 14 lutego 2012 i weszła w życie w całości 15 sierpnia 2012.

=== Urodzenie ===
Dziecko nabywa obywatelstwo polskie przez urodzenie, gdy co najmniej jeden z rodziców jest obywatelem polskim, lub gdy urodzi się na terytorium Polski, a jego rodzice są nieznani, nie posiadają żadnego obywatelstwa, lub ich obywatelstwo jest nieokreślone.

=== Naturalizacja ===

Cudzoziemiec może nabyć obywatelstwo polskie w następujący sposób:

==== 1. Przez nadanie ====
Prezydent RP może nadać obywatelstwo polskie dowolnemu cudzoziemcowi, który o to wystąpi. Minister właściwy do spraw wewnętrznych, przed przekazaniem wniosku Prezydentowi, zwraca się do Komendanta Głównego Policji, Szefa Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, a w razie potrzeby do innych organów, o udzielenie informacji, które mogą mieć istotne znaczenie w sprawie o nadanie obywatelstwa polskiego, i sporządza opinię dotyczącą wniosku. Wniosek może być odrzucony (art. 18 – 29).

==== 2. Przez uznanie ====
Obcokrajowiec jest uznawany za obywatela Polski, jeśli wystąpi o to, zna język polski, nie jest zagrożeniem dla bezpieczeństwa kraju, i spełnia kryteria jednego z poniższych punktów:
a. Mieszka w Polsce od co najmniej 3 lat jako stały rezydent, ma stabilne i regularne źródło dochodu, posiada lub wynajmuje mieszkanie lub dom.
b. Mieszka w Polsce, legalnie, od co najmniej 10 lat, i obecnie posiada prawo stałego pobytu, ma stabilne i regularne źródło dochodu, posiada lub wynajmuje mieszkanie lub dom.
c. Mieszka w Polsce od co najmniej 2 lat jako stały rezydent, i jest w związku małżeńskim z Polakiem lub Polką od 3 lat.
d. Mieszka w Polsce od co najmniej 2 lat jako stały rezydent, i jest bezpaństwowcem.
e. Mieszka w Polsce od co najmniej 1 roku i ma zezwolenie na pobyt stały, uzyskane w związku z polskim pochodzeniem lub Kartą Polaka.
f. Mieszka w Polsce od co najmniej 2 lat jako uchodźca.
g. Mieszka w Polsce od co najmniej 2 lat jako repatriant.
Odmowa uznania następuje, gdy stanowi zagrożenie dla obronności lub bezpieczeństwa państwa albo ochrony bezpieczeństwa i porządku publicznego (art. 31).

==== 3. Przez przywrócenie ====
Dotyczy osób, które straciły obywatelstwo polskie przed 1 stycznia 1999 (art. 38 – 45). Również tu wymagane jest sprawdzenie, czy przywrócenie obywatelstwa polskiego nie stanowi zagrożenia dla obronności lub bezpieczeństwa państwa albo ochrony bezpieczeństwa i porządku publicznego oraz czy cudzoziemiec, który złożył wniosek o przywrócenie obywatelstwa polskiego, nie działał na szkodę Polski, a zwłaszcza jej niepodległości i suwerenności, lub uczestniczył w łamaniu praw człowieka (art. 43).

== Utrata obywatelstwa polskiego ==
Konstytucja RP jednoznacznie określa, że jedynym sposobem utraty polskiego obywatelstwa jest jego zrzeczenie się (art. 34). Państwo samo nie może odebrać obywatelstwa jednostce.
Art. 46 ustawy z 2009: Obywatel polski, który zrzeka się obywatelstwa polskiego, traci obywatelstwo polskie po uzyskaniu zgody Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej na zrzeczenie się obywatelstwa polskiego. Do wniosku trzeba załączyć m.in. dokument potwierdzający posiadanie obywatelstwa innego państwa lub przyrzeczenie jego nadania (art. 48). Wniosek opiniuje MSWiA (art. 49). Wedle art. 51 ust. 1: Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej wyraża zgodę na zrzeczenie się obywatelstwa polskiego lub odmawia jej wyrażenia w formie postanowienia.
Wcześniej prawo polskie przewidywało szereg powodów, z których można było utracić obywatelstwo.
Zgodnie z ustawą z 20 stycznia 1920 art. 11:
„Utrata obywatelstwa polskiego następuje:
1) przez nabycie obcego obywatelstwa;
2) „przez przyjęcie urzędu publicznego lub wstąpienie do służby wojskowej w państwie obcem bez zgody Rządu Polskiego. Osoby, obowiązane do czynnej służby wojskowej, nabyć mogą obywatelstwo obce nie inaczej, jak po wyjednaniu na to zezwolenia od Ministra Spraw Wojskowych, w przeciwnym razie wobec Państwa Polskiego nie przestaną być uważane za obywateli polskich”
Rada Obrony Państwa w art. 1 Rozporządzenia z 11 sierpnia 1920 postanawiała:
„Obywatel polski może być pozbawiony obywatelstwa polskiego, jeśli:
1) samowolnie porzucił służbę w wojsku polskim i przebywa za granicami Państwa Polskiego lub na obszarze zajętym przez nieprzyjaciela
2) celem uchylenia się od służby wojskowej opuścił granice Państwa i przebywa zagranicą
3) „przebywa stale za granicami Państwa Polskiego i w ciągu trzech miesięcy, licząc od dnia doręczenia mu imiennego wezwania powołującego go do służby wojskowej lub od dnia ogłoszenia ogólnego wezwania powołującego do służby wojskowej nie zgłosił się w celu spełnienia tego obowiązku w konsulacie względnie w przedstawicielstwie dyplomatycznym lub u właściwej władzy wojskowej w kraju.”
Zasady te powtórzyła ustawa z 9 kwietnia 1938:
„Art. 114. (1) Obywatel polski, podlegający obowiązkowi wojskowemu z mocy ustawy niniejszej lub przepisu szczególnego, może być na wniosek Ministra Spraw Wojskowych lub upoważnionej przez niego władzy wojskowej, pozbawiony obywatelstwa polskiego, jeżeli:
a) wbrew swemu obowiązkowi wojskowemu opuścił swą jednostkę lub swe stanowisko służbowe i przebywa za granicami Państwa Polskiego lub na obszarze zajętym przez nieprzyjaciela;
b) w celu uchylenia się od swego obowiązku wojskowego nie czyni zadość powołaniu lub publicznemu wezwaniu do służby, lecz udaje się za granice Państwa Polskiego lub na obszar zajęty przez nieprzyjaciela i tam przebywa;
c) przebywa stale za granicami Państwa Polskiego i w celu uchylenia się od swego obowiązku wojskowego nie zgłosił się w terminie wyznaczonym przez władzę w urzędzie konsularnym R. P. lub u właściwej władzy wojskowej w kraju;
d) przebywa za granicami Państwa Polskiego i werbuje do obcego wojska lub obcej organizacji wojskowej obywateli polskich przebywających w kraju lub za granicą.
Art. 115. (1) Obywatel polski, podlegający obowiązkowi wojskowemu z mocy ustawy niniejszej lub przepisu szczególnego, traci obywatelstwo polskie, jeżeli przyjmuje obowiązki w wojsku obcym lub obcej organizacji wojskowej bez zgody polskiej władzy.”
Ustawa z 31 marca 1938 głosiła:
„Art. 1. Obywatel polski, przebywający za granicą, może być pozbawiony obywatelstwa polskiego, jeżeli:
a) działał za granicą na szkodę Państwa Polskiego lub
b) przebywając nieprzerwanie za granicą co najmniej przez lat 5 po powstaniu Państwa Polskiego, utracił łączność z państwowością polską lub
c) przebywając za granicą, nie powrócił do Polski w oznaczonym terminie na wezwanie urzędu zagranicznego Rzeczypospolitej Polskiej”.
Po 1945 r. katalog możliwości utraty został rozszerzony:
„Obywatel polski, który przebywa za granicą, może być pozbawiony obywatelstwa polskiego, jeżeli:

naruszył obowiązek wierności wobec Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej,
działał na szkodę żywotnych interesów Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej,
nielegalnie opuścił obszar Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej po dniu 9 maja 1945 r.,
odmówił powrotu do Polski na wezwanie właściwego organu państwowego,
uchyla się od wykonania obowiązku wojskowego, przewidzianego przez prawo polskie,
skazany został za granicą za przestępstwo stanowiące zbrodnię pospolitą również w rozumieniu prawa polskiego lub jest recydywistą”
W latach 1951–1989 o nadaniu, zezwoleniu na zmianę i utracie obywatelstwa decydowała Rada Państwa. W ustawach z lat 1938, 1951 i 1962 brakło zastrzeżenia, że pozbawienie obywatelstwa jest dopuszczalne, gdy istnieje gwarancja nabycia obywatelstwa obcego.
Zagadnienie obywatelstwa dzieci, których rodzice posiadali różne obywatelstwa, dotychczas regulowane było nie tylko w przepisach ustawy o obywatelstwie polskim, lecz również w ratyfikowanych przez Polskę umowach międzynarodowych w zakresie obywatelstwa.
Oznacza to, że w takim przypadku, nie stosowano przepisów ustawy o obywatelstwie polskim, lecz odpowiedniej konwencji, co skutkowało tym, że dziecko przez urodzenie nabywało obywatelstwo tylko jednego z rodziców według kryteriów ustalonych w porozumieniu. W latach 60. i 70. XX wieku Polska podpisała z niektórymi państwami Europy Środkowej i Wschodniej konwencje o unikaniu podwójnego obywatelstwa, które zostały wypowiedziane w latach 90. i 2001.
Jednocześnie rząd RP na uchodźstwie wprowadził w czasie trwania II wojny światowej dekret Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 28 listopada 1941 r. o uchyleniu ustawy z dnia 31 marca 1938 r. o pozbawianiu obywatelstwa (Dz.U.R.P. z 1941 r. nr 8, poz. 22.), jednak nie był on respektowany po 1945 roku ze względu na nieuznawanie przez powojenne władze komunistyczne PRL dorobku legislacyjnego polskich władz na uchodźstwie. W art. 65 ust. 1 ustawy z dnia 2 kwietnia 2009 r. o obywatelstwie polskim ustawodawca uznał za nieważne i tym samym niewywołujące skutków prawnych od chwili ich wydania uchwały Rady Ministrów o pozbawieniu obywatelstwa polskiego z lat 1946–1949.

== Narodowość a obywatelstwo polskie ==
W Polsce odróżnia się narodowość od obywatelstwa. Chociaż preambuła Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej posługuje się zwrotem „My, Naród Polski – wszyscy obywatele Rzeczypospolitej”, to jednak zwrot Naród Polski należy traktować szerzej niż obywatele Rzeczypospolitej.
Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 września 2008 r. zwrócił uwagę, że wyrażenie „Naród Polski” zdefiniowane jest w preambule do Konstytucji, w której zostało powiązane z posiadaniem obywatelstwa polskiego, a nie z przynależnością narodową.
Nieodłącznie z pojęciem narodu wiąże się słowo „narodowość”. Można powiedzieć w najogólniejszym ujęciu, że obywatelstwo to stan prawny, zaś narodowość to stan faktyczny.
W europejskiej konwencji o obywatelstwie (art. 2) obywatelstwo oznacza prawną więź pomiędzy osobą a państwem i nie wskazuje na pochodzenie etniczne tej osoby.
Dokument Spotkania Kopenhaskiego KBWE, Konwencja Rady Europy o Ochronie Mniejszości Narodowych, oraz traktaty dwustronne podpisane przez Polskę wyraźnie stwierdzają, że jest to sprawą indywidualnego wyboru danej osoby, a nie uznania bądź nieuznania przez instytucje państwowe. W odróżnieniu od obywatelstwa jednoznacznie określonego przez prawo, narodowość jest stanem świadomości każdego człowieka i wynikającą z tego stanu jego identyfikacją z daną grupą narodową lub etniczną. Dlatego też niemożliwe jest „zadekretowanie” świadomości narodowej bądź pochodzenia jednostki.
Z tych powodów pojęcie „naród” należałoby rozumieć, opierając się na zasadzie clara non sunt interpretanda (to, co jasne, nie podlega interpretacji), że naród polski stanowią wszyscy obywatele Rzeczypospolitej Polskiej.
Narodowość ta znalazła się w liście wyboru przygotowanej przez Główny Urząd Statystyczny. W ustawie o spisie nie zawarto zapisu, że definicja ta ma zastosowanie jedynie dla potrzeb spisowych.
Podstawowe prawo człowieka do decydowania o własnej tożsamości jest szerszą częścią godności ludzkiej. Przyrodzona godność ludzka jest powszechnie uznawana za źródło praw człowieka i demokracji.
Nie zaprzecza się narodowości polskiej Polaków zamieszkałych w innych krajach, a nieposiadających obywatelstwa polskiego, np. w USA lub na terenach Kresów Wschodnich.
W języku polskim słowo narodowość oznacza przynależność lub pochodzenie narodowościowe i etniczne.
Polska tradycja rozróżnienia subiektywnej kategorii narodowości od prawnego pojęcia obywatelstwa wywodzi się ze spuścizny wielonarodowej Rzeczypospolitej Obojga Narodów, a jej trwałość wynika m.in. z okresu zaborów, gdy brak własnego państwa nie pozwalał Polakom na utożsamienie swej narodowości z państwową przynależnością do państw zaborczych.
Dla podkreślenia niezależności od obywatelstwa, polskie pojęcie „narodowość” tłumaczone jest w krajach zachodnich (w językach tych krajów) najczęściej poprzez słowo etniczność. Analogicznie, polskie pojęcie „mniejszości narodowych” w językach zachodnich, jeśli przedstawiciele danej mniejszości nie posiadają obywatelstwa innego państwa niż te na terenie którego mieszkają, określa się mianem „mniejszości etnicznych”.

== Zobacz też ==
Karta Polaka
mniejszości narodowe i etniczne w Polsce
obywatelstwo Unii Europejskiej
placówki dyplomatyczne i konsularne Polski na świecie oraz obcych państw w Polsce
pozbawienie obywatelstwa polskiego 76 oficerów

== Przypisy ==

== Linki zewnętrzne ==
Procedura prawna uzyskania obywatelstwa polskiego
Strona Urzędu do Spraw Cudzoziemców. uric.gov.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2007-02-23)].


Ochrona częściowa

Ochrona częściowa – w Polsce, jeden ze statusów ochronnych w ochronie gatunkowej roślin, grzybów i zwierząt. Według Ustawy o ochronie przyrody oznacza ochronę gatunków roślin, grzybów i zwierząt, dopuszczającą możliwość redukcji liczebności populacji oraz pozyskiwania osobników tych gatunków lub ich części tylko w określonych przypadkach. Bezprawne jest pozyskiwanie i przetrzymywanie gatunków roślin i zwierząt bez zezwolenia.
W przypadku ochrony częściowej zezwolenia na odstępstwo od zakazów może udzielić regionalny dyrektor ochrony środowiska (regionalny konserwator przyrody). Niektóre gatunki spośród poddanych ochronie częściowej mogą być też za zezwoleniem regionalnego dyrektora ochrony środowiska przedmiotem ograniczonego zbioru do celów zielarskich lub innych celów gospodarczych.

== Przypisy ==


Opłata miejscowa

Opłata miejscowa (pot. opłata klimatyczna, lub opłata uzdrowiskowa) – opłata lokalna pobierana na podstawie przepisów ustawy o podatkach i opłatach lokalnych od osób fizycznych przebywających czasowo w celach wypoczynkowych, turystycznych lub szkoleniowych w miejscowościach o szczególnych walorach uzdrowiskowych, klimatycznych i krajobrazowych.
W Polsce pobiera się ją nad morzem m.in. w Gdańsku (2024: 3,22 zł), Kamieniu Pomorskim (2024: 6 zł), Kołobrzegu (2024: 6,20 zł), Mielnie (2024: 3,20 zł), Międzywodziu (2,50 zł), Międzyzdrojach (2,80 zł), Rewalu (2,50 zł), Sopocie (5,20 zł), Świnoujściu (2024: 6,20 zł) i Wolinie (od 2023: 2,80 zł).
W rejonach górskich są to m.in. Białka- (2 zł) i Bukowina Tatrzańska (2 zł), Duszniki-Zdrój (4,50 zł), Jedlina-Zdrój (4,20 zł), Karpacz (2,80 zł), Kudowa-Zdrój (4,50 zł), Muszyna (5,40 zł), Piwniczna-Zdrój (4,50 zł), Polanica-Zdrój (4,50 zł), Polańczyk (1,50 zł), Poronin (2 zł), Rabka-Zdrój (4 zł), Rymanów-Zdrój (4 zł), Solina (1 zł), Szczawnica (4 zł), Szklarska Poręba (2,80 zł), Ustrzyki Dolne (2 zł) i Górne (1,60 zł), Wisła (2,50 zł), Zakopane (2 zł).

== Przypisy ==

== Linki zewnętrzne ==
Kalkulator opłat klimatycznych w polskich miejscowościach. psur.pl. [dostęp 2014-12-18].


Paszporty w Polsce

Paszporty w Polsce – dokumenty wydawane obywatelom polskim w celu identyfikacji przy przekraczaniu granic i za granicą.

== Paszporty w Polsce przed 1989 ==
Do października 1956 w praktyce możliwe było wyłącznie uzyskanie paszportu na wyjazd służbowy. Do wniosku o paszport, wydawany wyłącznie przez Biuro Paszportów Zagranicznych Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego, trzeba było dołączyć 12 załączników. Efektem prowadzonej rygorystycznej polityki paszportowej był praktyczny zanik wyjazdowego ruchu turystycznego z Polski: o ile w 1938 w celach turystycznych wyjechało z kraju na własną rękę ok. 90 tys. osób, o tyle w 1950 takich osób było 181, nie licząc delegacji partyjnych, związkowych i branżowych, głównie do krajów socjalistycznych.
Po 1956 wyjazdy zagraniczne stały się łatwiejsze – powstały biura podróży, organizujące wycieczki (w 80 proc. do krajów „demokracji ludowej”), a na pograniczu polsko-czechosłowackim zaczęła obowiązywać konwencja turystyczna, ułatwiająca poruszanie się po górach. Wyjazd indywidualny był jednak nadal możliwy jedynie na zaproszenie. W tym czasie istniały dwa rodzaje paszportów: indywidualny i zbiorowy. W przypadku osób wyjeżdżających grupowo dokumentami dysponował specjalny opiekun wycieczki. Przed każdym wyjazdem trzeba było wypełnić podanie i udać się do biura paszportowego w lokalnej komendzie Milicji Obywatelskiej. Po przyjeździe paszport trzeba było w tym samym miejscu zwrócić.
W późniejszym okresie (do 1972) popularne stały się tzw. wkładki paszportowe, umożliwiające wyjazd do europejskich krajów socjalistycznych, które ważne były łącznie z dowodem osobistym. Początkowo były one jednokrotnego użytku, z czasem zaczęto wydawać je na wyjazdy wielokrotne, od 1973 na ogół z ważnością na pięć lat. Od 1972, dzięki umowie z NRD, można było wyjechać do tego kraju jedynie na podstawie stempla wbijanego w dowód osobisty w komendach MO. Spowodowało to lawinowy przyrost wyjazdów  do tego kraju z 200 tys. Polaków w 1971 do 9,5 mln rok później. W styczniu 1977 analogiczne przepisy obowiązywały przy wyjazdach do Bułgarii, Czechosłowacji, Rumunii, ZSRR i na Węgry. W stanie wojennym pieczątki straciły ważność, a zastąpiły je nowe paszporty z pięcioletnim terminem ważności.
Od 1984 nie trzeba było ich zdawać po każdym powrocie. Dopiero w grudniu 1988 wprowadzono paszporty wieloletnie, na wszystkie kraje świata.

== Paszporty w Polsce po 1989 ==

Do 2001 wydawane były paszporty o granatowej okładce, ze srebrnym nadrukiem Rzeczpospolita Polska, w latach 2001–2006 wydawano paszporty o okładce w kolorze burgundzkiego wina, z podobnym, złotym nadrukiem. Paszporty te mogły być wydawane także od 1 stycznia do 27 sierpnia 2006, kiedy to zaczęto wprowadzać nowe wzory paszportów.
Od 1 stycznia 2006 wprowadzono nowy wzór paszportu, z zaznaczeniem członkostwa Polski w Unii Europejskiej. Od 28 sierpnia 2006 wydawane są paszporty zawierające dane biometryczne zapisane w warstwie elektronicznej. Przed 22 czerwca 2009 (w przypadku paszportów wydawanych poza granicami państwa – 29 czerwca 2009) oznaczało to jedynie wizerunek twarzy posiadacza, od tego dnia wprowadzono także zapis odcisków dwóch palców (najczęściej są to palce wskazujące lewej i prawej dłoni).
Numery paszportów składały się z dwóch liter i siedmiu cyfr. W paszportach wydawanych po 2001 rozpoczęto serię AA, w której pierwsza cyfra jest cyfrą kontrolną. Od 28 czerwca 2009 zaczęto wydawać biometryczne paszporty serii EA z odciskami palców zapisanymi w chipie RFID wtopionym w okładce paszportu.
Z okazji 100-lecia odzyskania niepodległości, w listopadzie 2018 roku wprowadzono paszporty ze stroną personalizacyjną o zmienionym wyglądzie i zrobioną ze sztywnego poliwęglanu o wymiarach 85x125 i grubości 0,8 mm. Na zdjęciu posiadacza dodano, w postaci fali numer PESEL. Oprócz tego umieszczono miniaturkę zdjęcia, chip RFID i symbol paszportu biometrycznego. Data urodzenia i numer PESEL na zdjęciu wykonane są wypukłym drukiem. Na okładce paszportu i na stronie personalizacyjnej nie umieszczono napisów w języku francuskim.
Na dole strony paszportu z danymi osobistymi powtórzone są dane właściciela w postaci czytelnej dla komputera, co przyspiesza przetwarzanie danych na punktach granicznych. Zapis ten składa się z dwu linijek po 44 znaki wydrukowanych krojem pisma OCR-B. Dodatkowo dane te są uzupełnione o cyfrę kontrolną dla każdego pola cyfrowego oraz cyfrę kontrolną na końcu obejmującą większość danych z poprzednich pól. Nazwisko i imię w tym zapisie nie zawiera polskich znaków diakrytycznych i nie jest uwzględniane przy obliczaniu końcowej cyfry kontrolnej.
Od momentu wstąpienia Polski do Wspólnot Europejskich do przekraczania granicy państwa z innymi krajami wspólnoty (a także niektórymi krajami spoza niej, np. Albanią) upoważnia również dowód osobisty. Od 21 grudnia 2007 Polska jest również częścią strefy Schengen, przez co w momencie przekraczania granicy w większości przypadków nie jest potrzebne okazanie żadnego dokumentu (jednak istnieje obowiązek posiadania przy sobie dowodu osobistego lub paszportu na wypadek kontroli na terytorium innego państwa strefy).

== Poprawność serii i numeru paszportu ==
Aby sprawdzić poprawność serii i numeru paszportu, należy najpierw zamienić litery na liczby, przypisując literom odpowiednio:

A  B  C  D  E  F  G  H  I  J  K  L  M  N  O  P  Q  R  S  T  U  V  W  X  Y  Z
10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35

Kolejnym krokiem jest wymnożenie tak uzyskanego ciągu liczb przez określone wagi. Wagi kolejnych liczb to: 7, 3, 9, 1, 7, 3, 1, 7, 3. Reszta z dzielenia sumy iloczynów przez 10 powinna być równa 0 (zero).
Przykład obliczeń (paszport służbowy Ministerstwa Spraw Zagranicznych, o numerze CC7999486):

Nr paszportu:  C    C    7    9    9    9    4    8    6
Wartość:      12   12    7    9    9    9    4    8    6
Wagi:          7    3    9    1    7    3    1    7    3
Iloczyny:     84   36   63    9   63   27    4   56   18
Sumowanie:    84 + 36 + 63 +  9 + 63 + 27 +  4 + 56 + 18 = 360

Reszta z dzielenia 360 przez 10 wynosi 0 (360 mod 10 = 0), więc jest to numer poprawny.
Polskie paszporty zachowują ważność przez 10 lat od wydania. Paszporty o starych wzorach nie podlegają obowiązkowej wymianie i są równorzędne z paszportami o nowym wzorze do czasu upłynięcia ich ważności. Oznacza to, że zgodnie z polskim prawem ostatnie paszporty o niebieskiej okładce przestały być dokumentami uprawniającymi do przekroczenia granicy w 2011, a ostatnie niebiometryczne paszporty w kolorze burgundzkiego wina straciły ważność w 2016. Poszczególne państwa mogą jednak wprowadzać osobne przepisy imigracyjne dla posiadaczy różnych typów paszportów – do tej pory zrobiła to Kanada, gdzie od 1 stycznia 2009 z możliwości bezwizowego wjazdu korzystają tylko posiadacze paszportów biometrycznych.

== Galeria ==

==== Paszporty ====

==== Paszporty służbowe i dyplomatyczne ====

== Dokument paszportowy ==
Dokument tożsamości wydawany przez uprawniony organ państwa, uprawniający do przekroczenia granicy państwa, pobytu za granicą, oraz poświadczenia obywatelstwa danego kraju, a także tożsamości osoby w nim wskazanej w zakresie danych jakie ten dokument zawiera. Producentem polskich paszportów jest Polska Wytwórnia Papierów Wartościowych.

== Rodzaje paszportów ==
paszport – paszport to dokument urzędowy stwierdzający tożsamość danej osoby, uprawniający do przekroczenia granicy państwa oraz pobytu za granicą. Paszport wydawany jest na jedną osobę. Ważny jest przez 10 lat od daty wydania (dla dzieci do 12. roku życia – przez 5 lat),
paszport tymczasowy – jest ważny przez okres w nim wskazany, nie dłużej jednak niż przez 12 miesięcy od daty wydania. Paszport tymczasowy nie zawiera biometrii. Paszport tymczasowy wydawany jest:
obywatelom polskim przebywającym za granicą, na czas oczekiwania przez nich na doręczenie paszportu sporządzonego w Rzeczypospolitej Polskiej;
obywatelom polskim przebywającym czasowo w Rzeczypospolitej Polskiej i za granicą, na powrót do miejsca stałego pobytu,
obywatelom polskim przebywającym w Rzeczypospolitej Polskiej i za granicą, w udokumentowanych nagłych przypadkach związanych z chorobą lub pogrzebem członka rodziny,
paszport dyplomatyczny – paszport dyplomatyczny przysługuje osobom zajmującym stanowiska lub pełniącym funkcje w służbie zagranicznej i posiadającym stopień dyplomatyczny związany z przywilejami i immunitetami dyplomatycznymi na podstawie umów międzynarodowych, których stroną jest Rzeczpospolita Polska, lub zwyczajów międzynarodowych, a także osobom skierowanym do pracy w organizacjach międzynarodowych. Paszport dyplomatyczny przysługuje także członkom rodziny, jeżeli pozostają we wspólnocie domowej z członkiem służby zagranicznej oraz przesiedlają się z nim za granicę. Członkowie rodzin nieprzesiedlający się za granicę wraz z pracownikiem służby zagranicznej uprawnieni są do otrzymania paszportu dyplomatycznego w celu odwiedzin,
paszport służbowy Ministerstwa Spraw Zagranicznych – paszport służbowy Ministerstwa Spraw Zagranicznych przysługuje członkom służby zagranicznej nieposiadającym stopnia dyplomatycznego oraz innym osobom skierowanym do wykonywania obowiązków służbowych w placówce zagranicznej.  Paszport służbowy przysługuje także członkom rodziny, jeżeli pozostają we wspólnocie domowej z członkiem służby zagranicznej oraz przesiedlają się z nim za granicę. Członkowie rodzin nieprzesiedlający się za granicę wraz z pracownikiem służby zagranicznej, uprawnieni są do otrzymania paszportu służbowego MSZ w celu odwiedzin. Paszportem służbowym Ministerstwa Spraw Zagranicznych można się legitymować wyłącznie w trakcie podróży służbowej lub w związku z wykonywaniem czynności służbowych poza granicami kraju. Paszport służbowy jest ważny przez okres w nim wskazany. Okres ważności nie może przekroczyć 10 lat od daty jego wydania.

== Zasady uzyskiwania paszportu ==
Paszporty wydawane po 29 czerwca 2009 zawierają dane biometryczne w postaci wizerunku twarzy i odcisków palców. Osoba składająca w punkcie paszportowym wniosek o wydanie paszportu, jest zobowiązana do złożenia odcisków palców, polegającego na przyłożeniu palców do urządzenia elektronicznego (czytnika). Urządzenia służące do pobierania odcisków palców są nowoczesne, niebrudzące i łatwe w obsłudze. Aby otrzymać paszport należy w organie paszportowym złożyć:

1 wniosek paszportowy w postaci elektronicznej składany w punkcie paszportowym, wypełniany przez pracownika punktu paszportowego i podpisywany przez wnioskodawcę za pomocą urządzenia umożliwiającego odzwzorowanie jego podpisu własnoręcznego
1 aktualną fotografię o wymiarach 3,5 × 4,5 cm., wykonaną w ciągu ostatnich 6 miesięcy na jednolitym jasnym tle, mające dobrą ostrość, pokazujące wyraźnie oczy i twarz z obu stron (en face). Fotografia ma przedstawiać osobę bez nakrycia głowy i okularów z ciemnymi szkłami, patrzącą na wprost z otwartymi oczami, z naturalnym wyrazem twarzy i zamkniętymi ustami. Jedna z fotografii powinna być podpisana na odwrocie ołówkiem (wyraźnie: imię, nazwisko i data urodzenia)
dowód uiszczenia opłaty paszportowej, lub przedstawić do wglądu dokument potwierdzający uprawnienie do skorzystania z ulgi lub dokument uprawniający do zwolnienia z opłaty
odpis skrócony lub zupełny polskiego aktu urodzenia – w przypadku ubiegania się o dokument paszportowy za granicą przez osoby nieposiadające numeru PESEL
odpis skrócony lub zupełny polskiego aktu małżeństwa – w przypadku ubiegania się o dokument paszportowy każdorazowo po zmianie nazwiska w wyniku zawarcia małżeństwa za granicą.
Składając wniosek o wydanie dokumentu paszportowego należy okazać do wglądu ważny dokument paszportowy, a w przypadku gdy osoba nie posiada ważnego dokumentu paszportowego ważny dowód osobisty, o ile ma obowiązek posiadania tego dokumentu. Wniosek o wydanie dokumentu paszportowego składa się osobiście, z wyjątkiem następujących przypadków:

paszportu dla dziecka;
wniosek o wydanie dokumentu paszportowego osobie ubezwłasnowolnionej całkowicie pozostającej pod władzą rodzicielską składają rodzice, a niepozostającej pod władzą rodzicielską składa opiekun ustanowiony przez sąd.
Dokument paszportowy odbiera się osobiście w organie paszportowym, w którym został złożony wniosek, a osoba dokonująca odbioru sprawdza za pomocą elektronicznego czytnika odcisków palców czy dane zawarte w mikroprocesorze są zgodne ze stanem faktycznym. Przy odbiorze dokumentu paszportowego przedstawia się także dotychczas posiadany dokument paszportowy, celem jego anulowania.

== Paszport dla dziecka ==
Dziecko musi posiadać indywidualny dokument. Wniosek o wydanie dokumentu paszportowego osobie małoletniej składają rodzice lub ustanowieni przez sąd opiekunowie albo jeden z rodziców lub opiekunów z pisemną zgodą drugiego z rodziców lub opiekunów, poświadczoną za zgodność przez organ paszportowy lub notariusza. Na wydanie dokumentu paszportowego osobie małoletniej wymagana jest zgoda obojga rodziców, złożona przed organem paszportowym lub notariuszem, chyba że na podstawie orzeczenia sądu jeden z rodziców został pozbawiony władzy rodzicielskiej lub władza ta została ograniczona. W przypadku braku zgodności stanowisk rodziców lub niemożności uzyskania zgody jednego z nich, zgodę na wydanie paszportu zastępuje orzeczenie sądu rodzinnego. Małoletniemu można wydać dokument paszportowy za granicą za zgodą jednego rodzica wyłącznie z ważnych powodów, o ile przemawia za tym dobro małoletniego, szczególnie jeżeli uzyskanie zgody drugiego rodzica jest niemożliwe, lub znacznie utrudnione.

== Odmowa wydania i unieważnienie paszportu ==
Odmawia się wydania paszportu w kraju na wniosek:

sądu prowadzącego przeciw osobie ubiegającej się o paszport postępowanie w sprawie karnej, skarbowej lub cywilnej,
Prokuratora Generalnego, w sprawie osoby ubiegającej się o paszport, co, do której podjęto czynności związane z przejęciem ścigania o przestępstwo lub przestępstwo skarbowe popełnione za granicą,
organu prowadzącego przeciw osobie ubiegającej się o paszport postępowanie przygotowawcze lub wykonawcze w sprawie karnej o przestępstwo ścigane z oskarżenia publicznego lub w sprawie skarbowej.
Ponadto organ wydający paszport może odmówić jego wydania:

jeżeli osoba ubiegająca się o paszport nie wykonała obowiązku ustawowego, a zachodzi uzasadniona obawa, że wyjazd za granicę osoby uniemożliwi wykonanie tego obowiązku, a obowiązek znajduje potwierdzenie w orzeczeniu sądu lub decyzji,
osobie skazanej prawomocnym wyrokiem,
na czas nie dłuższy niż 12 miesięcy, gdy uzyskano informację, że osoba w czasie pobytu za granicą dopuściła się przestępstwa lub wykroczenia z chęci zysku.
Unieważnienie paszportu już istniejącego następuje z powodu:

utraty obywatelstwa polskiego,
przesłanek wyżej wymienionych.
Odmowa wydania, jak i unieważnienie paszportu następuje w formie decyzji.

== Organy paszportowe ==
Paszporty i paszporty tymczasowe w Rzeczypospolitej Polskiej wydaje, odmawia ich wydania i unieważnia wojewoda, do którego wpłynął wniosek o wydanie paszportu/paszportu tymczasowego. W uzasadnionych przypadkach, gdy przemawia za tym ważny interes państwa, paszport może wydać minister właściwy do spraw wewnętrznych. Poza granicami Polski wszystkie powyższe czynności w zakresie paszportów tymczasowych wykonuje konsul.

Wojewoda jest organem właściwym do sporządzania, wydawania i unieważniania paszportów i paszportów tymczasowych w kraju,
Konsul – jest organem właściwym do sporządzania, wydawania i unieważniania paszportów tymczasowych poza granicami kraju
Minister właściwy do spraw wewnętrznych – jest organem odpowiedzialnym za zapewnienie książeczek dokumentów paszportowych oraz za sporządzanie paszportów dyplomatycznych i paszportów służbowych Ministerstwa Spraw Zagranicznych na wniosek ministra właściwego do spraw zagranicznych. Ponadto Minister właściwy do spraw wewnętrznych sprawuje zwierzchni nadzór nad prowadzeniem spraw dotyczących paszportów i paszportów tymczasowych.
Minister właściwy do spraw zagranicznych – sprawuje zwierzchni nadzór nad prowadzeniem spraw dotyczących paszportów dyplomatycznych i paszportów służbowych Ministerstwa Spraw Zagranicznych. Paszporty dyplomatyczne i paszporty służbowe Ministerstwa Spraw Zagranicznych wydaje, odmawia ich wydania i unieważnia minister właściwy do spraw zagranicznych. Paszporty dyplomatyczne i paszporty służbowe Ministerstwa Spraw Zagranicznych mogą być, za zgodą ministra właściwego do spraw zagranicznych, unieważnione za granicą przez konsula. W uzasadnionych przypadkach, na polecenie ministra właściwego do spraw zagranicznych, złożenie wniosku o wydanie paszportu dyplomatycznego lub paszportu służbowego Ministerstwa Spraw Zagranicznych, odbiór paszportu dyplomatycznego lub paszportu służbowego Ministerstwa Spraw Zagranicznych oraz dokonanie dodatkowego wpisu w paszporcie dyplomatycznym może nastąpić w urzędzie konsularnym.
Koszty związane z wydawaniem dokumentów paszportowych przez organy paszportowe są finansowane z budżetu państwa, z części, której dysponentem jest minister właściwy do spraw wewnętrznych oraz wojewodowie, każdy w zakresie swojego działania.
Koszty związane z wydawaniem dokumentów paszportowych przez konsulów oraz paszportów dyplomatycznych i paszportów służbowych Ministerstwa Spraw Zagranicznych są finansowane z budżetu państwa, z części, której dysponentem jest minister właściwy do spraw zagranicznych.

== Historia aktów prawnych dotyczących paszportów ==
Historyczna lista aktów prawnych tworzących prawo regulujące wydawanie paszportów (dekrety, ustawy, rozporządzenia prezydenta RP z mocą ustawy):

Ustawa z dnia 17 lipca 1924 r. w sprawie opłat za paszporty na wyjazd zagranicę (Dz.U. z 1924 r. nr 69, poz. 672)
Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 30 kwietnia 1932 r. w sprawie opłat za paszporty na wyjazd zagranicę (Dz.U. z 1932 r. nr 38, poz. 394)
Ustawa z dnia 14 lipca 1936 r. o paszportach (Dz.U. z 1936 r. nr 56, poz. 404)
Dekret z dnia 14 sierpnia 1954 r. o paszportach zagranicznych (Dz.U. z 1954 r. nr 39, poz. 170)
Ustawa z dnia 17 czerwca 1959 r. o paszportach (Dz.U. z 1959 r. nr 36, poz. 224)
Ustawa z dnia 29 listopada 1990 r. o paszportach (Dz.U. z 1991 r. nr 2, poz. 5)
Ustawa z dnia 13 lipca 2006 r. o dokumentach paszportowych (Dz.U. z 2006 r. nr 143, poz. 1027)
Ustawa z dnia 27 stycznia 2022 r. o dokumentach paszportowych (Dz.U. z 2024 r. poz. 1063).
Zgodnie z ustawą Rząd wprowadza e-usługę, dzięki której można sprawdzić swoje dane w Rejestrze Dokumentów Paszportowych (RDP), czy paszport lub inny dokument paszportowy jest gotowy do odbioru, ważność paszportu lub innego dokumentu paszportowego a osoby, które złożyły wniosek o paszport za granicą, mają możliwość potwierdzenia odbioru paszportu lub innego dokumentu paszportowego, który dostarczył kurier.

== Zobacz też ==
układ z Schengen
dowód osobisty w Polsce

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
Ustawa z dnia 13 lipca 2006 r. o dokumentach paszportowych (Dz.U. z 2022 r. poz. 197) (uchylona)


PESEL

Powszechny Elektroniczny System Ewidencji Ludności (PESEL) – centralny zbiór danych prowadzony w Polsce przez ministra właściwego do spraw informatyzacji (do końca 2015 r. przez ministra właściwego do spraw wewnętrznych) na mocy ustawy o ewidencji ludności. Rejestr służy do gromadzenia podstawowych informacji identyfikujących tożsamość i status administracyjno-prawny obywateli polskich oraz cudzoziemców zamieszkujących na terenie Rzeczypospolitej Polskiej. Potocznie mianem PESEL określa się również numer ewidencyjny osoby fizycznej wykorzystywany w tym rejestrze.

Uwaga: jest artykuł o historii powstawania Rządowego Centrum Informatycznego PESEL

== Geneza i rozwój systemu ==

=== MAGISTER: rejestr osób z wyższym wykształceniem ===
Pierwszym systemem do ewidencjonowania dużej grupy obywateli polskich był rejestr MAGISTER, uruchomiony w latach 1973–1974, zawierający dane osób z wyższym wykształceniem zatrudnionych w przedsiębiorstwach państwowych i uczelniach. Rejestr był zasilany danymi z ankiet z 60 tys. zakładów pracy i szkół wyższych. Zawierał ok. 630 tys. wpisów. Przechowywał bardzo szczegółowe wrażliwe dane osobowe oraz informacje o przebiegu kariery zawodowej i naukowej.
Zgodnie z ustawą Prawo o szkolnictwie wyższym, współcześnie uczelnie wyższe prowadzą Monitorowanie Karier Zawodowych Absolwentów, co realizuje część deklarowanych celów systemu Magister. Udział w monitoringu jest dobrowolny i służy uczelniom do przystosowania programów studiów do potrzeb rynku pracy.

=== Powszechny Elektroniczny System Ewidencji Ludności: rejestr wszystkich obywateli ===
Zadanie utworzenia informatycznego systemu ewidencji ludności wpisano do planu pięcioletniego 1970–1974, co w czerwcu 1970 potwierdziło Prezydium Rządu decyzją o budowie rejestru wszystkich obywateli PRL. Rejestr ten miał nosić nazwę Powszechny Elektroniczny System Ewidencji Ludności (PESEL), a jednym z jego celów było kompleksowe ujęcie tematu człowieka jako centralnego podmiotu całej gospodarki. Jednym z problemów, z którym borykała się ówczesna administracja, było znaczne rozproszenie ewidencji ludności, co było spowodowane przejęciem przez PRL dokumentów pozostałych po zaborach pruskim, rosyjskim i austriackim, dodatkowo zdekompletowanych przez dwie wojny światowe.

System PESEL został uruchomiony w 1977 i w ramach pilotażu zawierał dane mieszkańców dzielnicy Wola w Warszawie. Następnie objął dane mieszkańców pozostałych dzielnic Warszawy, a potem województwa warszawskiego. Numery PESEL dla wszystkich obywateli Polski zostały nadane do 1984.
System PESEL został początkowo uruchomiony na komputerach Siemens 4004 z PAO 1 MB i trzema liniami dysków 55MB x 8, a potem w końcu lat 70. na komputerach Siemens 7755 wyposażonych w 2 MB pamięci RAM oraz 4 linie dysków 150 MB x 8 pod kontrolą systemu baz danych PRISM. Komputery te były licencyjną kopią IBM System 360/370. Po wprowadzeniu stanu wojennego (1981–1983) embargo oraz ograniczenia CoCom zmusiły MSW do wdrożenia autorskich rozwiązań takich jak System Zarządzania Bazą Danych JANTAR (1984), krajowe komputery R-32 oraz osprzęt produkowany przez zakłady ELWRO, MERAMAT, MERA BŁONIE, MERA ZABRZE, MERA STER, TELETRA.
System PESEL, którego inicjatorem był Andrzej Targowski, miał początkowo stanowić część ogólnokrajowej „rewolucji informatycznej”, w ramach której powstać miały systemy wspomagające planowanie CENPLAN (administracja centralna), RESPLAN (resorty), REGIPLAN (władze wojewódzkie), WEKTOR (inwestycje krajowe) oraz sieć teleinformatyczna administracji publicznej INFOSTRADA. Większość z tych systemów ostatecznie nie powstała z powodu oporu administracji, nieskoordynowanych działań różnych resortów i konfliktów na różnych szczeblach władzy. Ostatecznie z planów pozostał jedynie system PESEL oraz stworzony na potrzeby GUS „rejestr jednostek gospodarki uspołecznionej”, czyli REGON.
Na początku lat 90. XX wieku system PESEL został zmigrowany do technologii mainframe. Aplikacja JANTAR została przeniesiona na system IBM zSeries, pod kontrolą systemu operacyjnego z/OS. Aplikacja systemu PESEL została napisana w całości w assemblerze systemu mainframe. Dostęp do bazy danych dla użytkowników on-line realizowany jest za pośrednictwem własnego monitora teletransmisji tzw. „Łącznika”.

=== Podstawa prawna systemu ===
Dla okresu od 1970 do 2000 roku niejasna jest ustawowa podstawa dla funkcjonowania systemu. Zmiany do ustawy z 10 kwietnia 1974 o ewidencji ludności i dowodach osobistych odwołujące się do numeru PESEL wprowadzono po raz pierwszy ustawą nowelizującą z 20 sierpnia 1997, która weszła w życie 1 stycznia 2001. Ustawa ta wprowadziła między innymi nowe brzmienie art. 37 zakładające zamieszczanie w dowodzie osobistym „numeru ewidencyjnego Powszechnego Elektronicznego Systemu Ewidencji Ludności (PESEL)”. Od 1 marca 2015 podstawę prawną funkcjonowania systemu stanowi ustawa o ewidencji ludności z 24 września 2010.

=== System Rejestrów Państwowych (SRP) ===
1 marca 2015 weszły w życie trzy nowe ustawy: o dowodach osobistych, o ewidencji ludności oraz Prawo o aktach stanu cywilnego. Tego dnia w celu wykonania powyższych ustaw uruchomiony został System Rejestrów Państwowych (SRP) obsługiwany przez Centralny Ośrodek Informatyki, w ramach którego połączone zostały: rejestry PESEL, ewidencja dowodów osobistych i akta stanu cywilnego.
System Rejestrów Państwowych zintegrował Bazę PESEL (oraz System Odznaczeń Państwowych i Centralny Rejestr Sprzeciwów), a także Centralną Ewidencję Wydanych i Unieważnionych Dowodów Osobistych (CEWiUDO). W skład SRP weszła również nieistniejąca wcześniej Baza Usług Stanu Cywilnego (BUSC). W celu umożliwienia wprowadzania danych do nowego systemu utworzono interfejs graficzny pod nazwą Źródło.
W zakresie danych PESEL do nowego systemu zostały zmigrowane dane dostępne centralnie. Do poprawy jakości centralnej ewidencji dowodów zostały wykorzystane ponadto kopie baz lokalnych (Gminne Ewidencje Wydanych i Unieważnionych Dowodów Osobistych). Po uruchomieniu SRP dane przechowywane centralnie zaczęły być wykorzystywane jako zbiór referencyjny co pozwala na postępującą korektę ich jakości.

== Elementy rejestru ==
Tworzony rejestr zawiera następujące dane:

nazwisko i imię (imiona);
nazwisko rodowe;
poprzednie nazwiska i imiona wraz z datą ich zmiany oraz nazwą urzędu, który dokonał zmiany;
imiona i nazwiska rodowe rodziców;
numery PESEL rodziców, jeżeli zostały im nadane;
data urodzenia;
miejsce urodzenia;
kraj urodzenia;
stan cywilny;
oznaczenie aktu urodzenia i urzędu stanu cywilnego, w którym został on sporządzony;
płeć (w przypadku zmiany danych: data oraz nazwa urzędu, który dokonał zmiany);
numer PESEL;
obywatelstwo albo status bezpaństwowca;
imię i nazwisko rodowe oraz numer PESEL małżonka, jeżeli został mu nadany;
data zawarcia związku małżeńskiego, oznaczenie aktu małżeństwa i urzędu stanu cywilnego, w którym został on sporządzony, data rozwiązania związku małżeńskiego, sygnatura akt i oznaczenie sądu, który rozwiązał małżeństwo, sygnatura akt i oznaczenie sądu, który ustalił nieistnienie małżeństwa, sygnatura akt i oznaczenie sądu, który unieważnił małżeństwo, data zgonu małżonka albo data znalezienia jego zwłok, oznaczenie jego aktu zgonu i urzędu stanu cywilnego, w którym ten akt został sporządzony;
adres i data zameldowania na pobyt stały;
kraj miejsca zamieszkania;
kraj poprzedniego miejsca zamieszkania;
data wymeldowania z miejsca pobytu stałego;
adres i data zameldowania na pobyt czasowy oraz data upływu deklarowanego terminu pobytu;
data wymeldowania z miejsca pobytu czasowego;
data wyjazdu poza granice Rzeczypospolitej Polskiej trwającego dłużej niż 6 miesięcy i wskazanie kraju wyjazdu;
przewidywany okres pobytu poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej trwającego dłużej niż 6 miesięcy;
data powrotu z wyjazdu poza granice Rzeczypospolitej Polskiej trwającego dłużej niż 6 miesięcy;
seria, numer i data ważności ostatniego wydanego dowodu osobistego obywatela polskiego oraz oznaczenie organu wydającego dokument;
seria, numer i data ważności ostatniego wydanego paszportu obywatela polskiego;
seria, numer i data ważności ważnego dokumentu podróży cudzoziemca lub innego ważnego dokumentu potwierdzającego tożsamość i obywatelstwo, a w przypadku obywatela Ukrainy, który przybył na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej z terytorium Ukrainy w związku z działaniami wojennymi prowadzonymi na terytorium tego państwa, oraz obywatela Ukrainy posiadającego Kartę Polaka, który wraz z najbliższą rodziną z powodu tych działań wojennych przybył na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, oznaczenie dokumentu, na podstawie którego dokonano ustalenia tożsamości osoby;
status cudzoziemca oznaczony jako UE, CUE, NUE albo UKR;
data zgonu albo data znalezienia zwłok, numer aktu zgonu i oznaczenie urzędu stanu cywilnego, w którym ten akt został sporządzony.
Dawniej rejestr zawierał dodatkowo następujące dane:

data upływu deklarowanego przez cudzoziemca terminu pobytu.
Ponadto dla cudzoziemców rejestr zawiera następujące dane:

seria i numer karty pobytu wydanej w związku z udzieleniem zezwolenia na osiedlenie się, zezwolenia na pobyt rezydenta długoterminowego Wspólnot Europejskich, zgody na pobyt tolerowany lub nadaniem statusu uchodźcy w RP oraz data jej wydania, data ważności, oznaczenie organu, który ją wydał,
seria i numer karty pobytu obywatela Unii Europejskiej wydanej w związku z udzieleniem zezwolenia na pobyt na terytorium RP oraz data jej wydania, data ważności, oznaczenie organu, który ją wydał,
seria i numer dokumentu pobytu członka rodziny obywatela Unii Europejskiej wydanego w związku z udzieleniem zezwolenia na pobyt na terytorium RP oraz data jego wydania, data ważności, oznaczenie organu, który go wydał,
seria i numer karty pobytu wydanej w związku z udzieleniem zezwolenia na zamieszkanie na czas oznaczony lub zgody na pobyt tolerowany oraz data jej wydania, data ważności, oznaczenie organu, który ją wydał,
seria i numer karty pobytu obywatela Unii Europejskiej wydanej w związku z udzieleniem zezwolenia na pobyt czasowy na terytorium RP oraz data jej wydania, data ważności, oznaczenie organu, który ją wydał,
seria i numer dokumentu pobytu członka rodziny obywatela Unii Europejskiej wydanego w związku z udzieleniem zezwolenia na pobyt czasowy na terytorium RP oraz data jego wydania, data ważności, oznaczenie organu, który go wydał,
seria i numer tymczasowego zaświadczenia tożsamości cudzoziemca oraz data jego wydania, data ważności, oznaczenie organu, który je wydał.

== Numer PESEL ==
Każdy wpis w rejestrze jest określany unikatowym symbolem jednoznacznie identyfikującym osobę fizyczną.
Numer PESEL jest to 11-cyfrowy identyfikator numeryczny jednoznacznie identyfikujący określoną osobę fizyczną.
Zbudowany jest z następujących elementów:

zakodowanej daty urodzenia
liczby porządkowej
zakodowanej płci
cyfry kontrolnej.

Przykładowa postać:

cyfry [1–6] – data urodzenia z określeniem stulecia urodzenia
cyfry [7–10] – numer serii z oznaczeniem płci
cyfra [10] – płeć
cyfra [11] – cyfra kontrolna
Numer PESEL nadaje minister właściwy do spraw wewnętrznych w formie czynności materialno-technicznej.
Nadanie numeru PESEL następuje za pośrednictwem:

kierownika urzędu stanu cywilnego, który sporządza akt urodzenia, zarówno obywateli polskich, jak i cudzoziemców;
urzędu gminy właściwego ze względu na miejsce zameldowania na pobyt stały lub czasowy;
organu wydającego polski dokument tożsamości (dowód osobisty lub paszport);
organu właściwego dla dzielnicy Śródmieście miasta stołecznego Warszawy – w stosunku do osób, wobec których nie można ustalić organu właściwego w sposób wskazany w punktach powyżej.

=== Data urodzenia ===
Numeryczny zapis daty urodzenia przedstawiony jest w następującym porządku: dwie ostatnie cyfry roku, miesiąc i dzień. Dla odróżnienia poszczególnych stuleci przyjęto następującą metodę kodowania:

dla osób urodzonych w latach 1900 do 1999 – miesiąc zapisywany jest w sposób naturalny, tzn. dwucyfrowo od 01 do 12
dla osób urodzonych w innych latach niż 1900–1999 dodawane są do numeru miesiąca następujące wielkości:
dla lat 1800–1899 – 80
dla lat 2000–2099 – 20
dla lat 2100–2199 – 40
dla lat 2200–2299 – 60.
Przyjęta metoda kodowania miesiąca urodzenia pozwala na rozróżnienie 5 stuleci. Kolejne miesiące w poszczególnych stuleciach mają następujące numery:

Przykładowo osoba urodzona 14 lipca 2002 roku ma następujący zapis w numerze ewidencyjnym:

=== Płeć ===
Informacja o płci osoby, której zestaw informacji jest identyfikowany, zawarta jest na 10. (przedostatniej) pozycji numeru PESEL.

cyfry 0, 2, 4, 6, 8 – oznaczają płeć żeńską
cyfry 1, 3, 5, 7, 9 – oznaczają płeć męską
Po zmianie oznaczenia płci przydzielany jest nowy numer PESEL.

=== Cyfra kontrolna i sprawdzanie poprawności numeru ===
Jedenastą cyfrą numeru PESEL jest cyfra kontrolna umożliwiająca kontrolę poprawności identyfikatora. Jest ona wynikiem działania na pierwszych dziesięciu cyfrach. Algorytm obliczania cyfry kontrolnej na podstawie kolejnych cyfr numeru i ich wag jest określony przez rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych.
Oznaczenia i wartości użyte w poniższych opisach, wzorach i przykładach (waga w11 jest używany do weryfikacji prawidłowości numeru PESEL i nie jest wskazana w ww. rozporządzeniu):

Obliczanie cyfry kontrolnej
Zgodnie z ww. rozporządzeniem:

dla kolejnych dziesięciu cyfr identyfikatora PESEL obliczany jest iloczyn cyfry i jej wagi (Ik=ck·wk)
obliczana jest suma tych iloczynów (S=? Ik),
obliczana jest wartość M operacji S modulo 10,
od liczby dziesięć odejmowana jest liczba M,
poza przypadkiem szczególnym wskazanym w poniższym p. 6 wynik odejmowania uzyskany w p. 4 stanowi liczbę (cyfrę) kontrolną numeru PESEL,
jeżeli liczba M jest równa zero, to liczba (cyfra) kontrolna numeru PESEL również jest równa zero.
Wzór dla obliczenia cyfry kontrolnej

          c

            11

        =

            {

                  0
                  ,

                    gdy

                    mod

                        [

                            ∑

                              k
                              =
                              1

                              k
                              =
                              10

                              c

                                k

                            ⋅

                              w

                                k

                          ,
                          10

                        ]

                  =
                  0

                  10
                  −

                    mod

                        [

                            ∑

                              k
                              =
                              1

                              k
                              =
                              10

                              c

                                k

                            ⋅

                              w

                                k

                          ,
                          10

                        ]

                  ,

                    gdy

                    mod

                        [

                            ∑

                              k
                              =
                              1

                              k
                              =
                              10

                              c

                                k

                            ⋅

                              w

                                k

                          ,
                          10

                        ]

                  ≠
                  0

    {\displaystyle c_{11}={\begin{cases}0,&{\text{gdy }}{\bmod {\left[\sum _{k=1}^{k=10}{c_{k}\cdot {}w_{k}},10\right]}}=0\\10-{\bmod {\left[\sum _{k=1}^{k=10}{c_{k}\cdot {}w_{k}},10\right]}},&{\text{gdy }}{\bmod {\left[\sum _{k=1}^{k=10}{c_{k}\cdot {}w_{k}},10\right]}}\neq 0\end{cases}}}

Przykłady:

dla numeru PESEL 55030101193

Dla danej sumy S jej ostatnia cyfra to M=7, więc cyfra kontrolna 10 – M=10 – 7=3

dla numeru PESEL 55030101230 (przypadek z p. 6 opisu słownego algorytmu ustalania cyfry kontrolnej powyżej)

Dla danej sumy S jej ostatnia cyfra to M=0, więc zgodnie z p. 6 opisu słownego algorytmu cyfra kontrolna=0
Sprawdzanie cyfry kontrolnej
Metoda sprawdzania cyfry kontrolnej sprowadza się do obliczenia sumy:

c1·1 + c2·3 + c3·7 + c4·9 + c5·1 + c6·3 + c7·7 + c8·9 + c9·1 + c10·3 + c11·1

Jeśli ostatnia cyfra otrzymanej sumy jest zerem, to numer PESEL ma poprawną cyfrę kontrolną, w przeciwnym razie numer jest błędny.
Cechy specyficzne algorytmu sprawdzania
Algorytm ma pewną wadę w przydziale wag do poszczególnych elementów, która powoduje, że gdy zamienimy rok z dniem (zamieniając zapis z rr-mm-dd na dd-mm-rr) otrzymamy identyczną sumę kontrolną jak w numerze z poprawnym zapisem. Ten algorytm nie sprawdza sensowności danych.
Z zasady działania cyfry kontrolnej wynika, że w przypadku zamazania którejkolwiek cyfry w numerze PESEL można tę cyfrę odtworzyć.
Błędy w nadawaniu numeru PESEL
W praktyce zdarzają się (a przynajmniej zdarzały i wciąż istnieją) numery PESEL z błędami. Błędy w dacie zwykle były zauważane i poprawiane od razu, lecz zdarzały się też powtórzenia numeru porządkowego, błędy w określeniu płci i błędne cyfry kontrolne, które zostały wychwycone po latach przy okazji wprowadzania numeru PESEL do komputerowych baz danych. W związku z tym nie można zakładać, że wynik sprawdzania jednoznacznie określa istnienie bądź nieistnienie podanego numeru PESEL.
Numer PESEL można zmienić. Powodem do zmiany są przypadki, gdy nastąpiła korekta płci, osoba ma nowy akt urodzenia lub decyzja urzędu okazała się błędna (w wyniku błędów urzędników w 2012 roku ten sam numer nadano różnym osobom w 2 tys. przypadków).

== Udostępnianie danych z systemu PESEL ==
Od dnia 1 lipca 2019 weszła w życie ustawa, zgodnie z którą właściwe w zakresie udostępnienia danych z rejestru PESEL są wyłącznie organy gmin. Wniosek o udostępnienie danych z rejestru PESEL można kierować do dowolnego organu gminy na terenie kraju.
Centrum Personalizacji Dokumentów MSWiA, w imieniu ministra właściwego do spraw wewnętrznych i administracji, przed 1 lipca 2019, realizowało wnioski o udostępnienie danych z rejestru PESEL.
Centrum Personalizacji Dokumentów MSWiA, od 1 stycznia 2019, nie udostępnia danych jednostkowych z rejestru PESEL podmiotom publicznym, którym wydana została decyzja administracyjna zezwalająca na dostęp do rejestru PESEL za pomocą urządzeń teletransmisji danych (tzw. decyzja teletransmisyjna). Dane z rejestru PESEL podmioty te uzyskiwać mogą wyłącznie samodzielnie w ramach posiadanego dostępu do rejestru PESEL w trybie teletransmisji danych.
Aktualna lista podmiotów publicznych posiadających dostęp do rejestru PESEL za pomocą urządzeń teletransmisji danych (posiadających decyzję teletransmisyjną) publikowana jest przez Ministra Cyfryzacji na stronie internetowej. Wśród ponad tysiąca takich podmiotów są sądy i komornicy, straże miejskie, wójtowie, burmistrzowie, prezydenci miast, wojewodowie, ministrowie, agencje i inne służby.
Od 17 listopada 2023 istnieje możliwość zastrzeżenia numeru PESEL. Rejestr zastrzeżeń numerów PESEL powstaje na podstawie ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o zmianie niektórych ustaw w celu ograniczania niektórych skutków kradzieży tożsamości (Dz. U. z 2023 r. poz. 1394)

== Numery PESEL dla obywateli innych państw ==
Numer PESEL nadaje minister właściwy do spraw informatyzacji. PESEL jest nadawany z urzędu dzieciom obywateli polskich, obywateli Unii Europejskiej i członków ich rodzin w związku z uzyskaniem przez nich prawa stałego pobytu, a także cudzoziemców, którzy uzyskali:

prawo stałego pobytu lub zezwolenie na pobyt stały;
zezwolenie na pobyt rezydenta długoterminowego Unii Europejskiej;
status uchodźcy, ochronę uzupełniającą albo azyl;
zgodę na pobyt tolerowany;
ochronę czasową;
zgodę na pobyt ze względów humanitarnych.
W przypadku sporządzania przez urząd stanu cywilnego aktu urodzenia dziecka, które przyszło na świat na terytorium Polski, numer PESEL nadawany jest na wniosek.

== Zobacz też ==

PESEL2
REGON
NIP
Dowód osobisty
Algorytm Luhna

== Uwagi ==

== Przypisy ==

== Linki zewnętrzne ==
Informacje o rejestrze PESEL
Zasady udostępniania danych osobowych ze zbiorów meldunkowych, zbioru PESEL oraz ewidencji wydanych i utraconych dowodów osobistych. e-ochronainformacji.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-01-10)].