Język litewski

Język litewski (lit. lietuvių kalba) – język z grupy języków bałtyckich, którym posługuje się ok. 4 mln osób. Poza Litwą językiem tym posługują się Litwini zamieszkujący na zachodzie Białorusi i północno-wschodniej Polsce (Suwalszczyzna), a także w Rosji, Łotwie oraz emigranci w Stanach Zjednoczonych, Kanadzie, Australii, Niemczech. Jest językiem urzędowym Litwy.
Jako osobny język z zespołu wschodniobałtyckiego języków bałtyckich zaczął się rozwijać w VII wieku n.e. Jako język pisany zaczął funkcjonować dopiero w XVI wieku. Współczesna forma języka litewskiego ukształtowała się na przełomie XIX–XX wieku.
Język litewski jest bardzo interesujący dla językoznawców, gdyż podobnie jak język łotewski, zachował wiele archaicznych cech indoeuropejskich. Pewien wpływ na ten język wywarły języki sąsiadujących narodów słowiańskich: język polski, język białoruski i język rosyjski, aczkolwiek w pierwszej połowie XX w., po odzyskaniu niepodległości przez Litwę, można było zaobserwować tendencję do zastępowania slawizmów wyrazami rodzimymi.
Współczesny język litewski jest bardzo zróżnicowany pod względem dialektalnym mimo stosunkowo niewielkiej liczby jego użytkowników zajmujących niezbyt duże terytorium. Wyróżnia się dwa główne zespoły dialektów: żmudzki (žemaičių tarmė) i auksztocki (aukštaičių tarmė). Główne różnice między tymi dialektami sprowadzają się do zjawisk z zakresu wokalizmu. Dodatkowo w dialekcie auksztockim wyróżnia się trzy wielkie zespoły gwarowe: wschodni, południowy i zachodni; każdy z nich obejmuje liczne podgwary, niekiedy znacznie różniące się między sobą.
Litewski nie jest wzajemnie zrozumiały z językiem łotewskim. Różnice pomiędzy tymi dwoma językami są już znaczące nawet w warstwie podstawowych wyrazów.

== Fonologia ==

=== Spółgłoski ===

Każda litewska spółgłoska poza /j/ ma dwa warianty: niespalatalizowany (twardy) i spalatalizowany (zmiękczony) (np. /b/ – /bʲ/, /d/ – /dʲ/, /ɡ/ – /ɡʲ/). Ta cecha łączy litewski z polskim, białoruskim i rosyjskim, ale nie z bliżej spokrewnionym łotewskim. Spółgłoski przed samogłoskami przednimi (/ɪ/, /iː/, /ɛ/, /æː/ i /eː/) oraz innymi spółgłoskami zmiękczonymi i /j/ są zawsze zmiękczone. Przed samogłoskami tylnymi (/äː/, /ɐ/, /oː/, /ɔ/, /uː/ i /ʊ/) spółgłoski również mogą być zmiękczone (zmieniając wymowę niektórych samogłosek, zobacz sekcja „Samogłoski”), co standardowa ortografia zaznacza przez wstawienie litery i między spółgłoskę i samogłoskę (podobnie, jak w polskim), np. noriu [ˈnôːrʲʊ]. Większość twardych i miękkich spółgłosek tworzy pary minimalne (np. šuo [ʃuə] ‘pies’ – šiuo [ʃʲuə] ‘z tym’), więc są niezależnymi fonemami, a nie allofonami.
Spółgłoski /f/, /x/, /ɣ/ i ich spalatalizowane warianty pojawiają się tylko w zapożyczeniach.
[ŋ] pojawia się tylko przed [k] i [ɡ], zaś w innych pozycjach pojawia się tylko [n̪], więc można te głoski traktować jako allofony w dystrybucji komplementarnej. To samo dotyczy ich miękkich odpowiedników, [ŋʲ] (przed [kʲ] i [ɡʲ]) oraz [nʲ] (gdzie indziej).
/ɣ/ jest czasem wymawiane jako [ɦ], ale wymowa [ɣ] jest preferowana, gdyż zmiękczony wariant to zawsze [ɣʲ].
Spółgłoski zwarte są zatrzymane przed innymi zwartymi.

=== Samogłoski ===
Litewski ma sześć samogłosek długich i pięć krótkich (nie licząc wątpliwego fonemu w nawiasie). Długość jest tradycyjnie uważana za cechę dystynktywną, chociaż krótkie samogłoski są też bardziej centralne:

Przynajmniej jeden badacz twierdzi jednak, że to rozróżnienie samogłosek luźnych i napiętych jest cechą relewantną lub przynajmniej równie ważną jak długość. Taka hipoteza prowadzi do poniższej tabeli.

Obecność krótkiej samogłoski średniej przedniej niezaokrąglonej [e̞] jest dyskutowana, gdyż dźwięk ten jest zastępowany przez wielu, jeśli nie większość Litwinów, samogłoską [ɛ].
W standardowym litewskim samogłoski [äː] i [ɐ] zasadniczo nie mogą być wymawiane po spółgłoskach miękkich (wliczając [j]). W tej pozycji zmieniają się odpowiednio w [æː] i [ɛ]: galia 'pot = gale „na końcu” [ɡɐˈlʲɛ], gilią ‘głęboki’ (B. l.p.) = gilę ‘żołądź’ (B. l.p.) [ˈɡʲɪlʲæː].
Z drugiej strony w codziennej mowie [æː] może zmienić się w [ɛː] (a nawet [äː]), jeśli po samogłosce jest twarda spółgłoska: jachtą ‘jacht’ (B. l.p.) i retas, ‘rzadki’, są często wymawiane [ˈjɛːxt̪äː] i [ˈrʲɛːt̪ɐs̪] (a nawet [ˈjäːxt̪äː] i [ˈrʲäːt̪ɐs̪]) zamiast [ˈjæːxt̪äː] i [ˈrʲæːt̪ɐs̪], gdyż kolejne spółgłoski, [x] i [t̪], są twarde. To zjawisko nie dotyczy krótkich samogłosek.

=== Dyftongi ===
Tradycyjnie przyjmuje się, że litewski ma dziewięć dyftongów, ai, au, ei, eu, oi, ou, ui, ie i uo. Niektóre podejścia (Schmalstieg 1982) traktują je jako sekwencje samogłosek, gdyż dłuższy składnik zależy od typu akcentu, a w dyftongach jest on ustalony.
Litewskie długie akcentowane sylaby mogą mieć ton wznoszący lub opadający. W specjalnej literaturze są oznaczane odpowiednio tyldą [ ̃] i akcentem ostrym [ ́]. Ton jest szczególnie wyraźnie słyszalny w dwugłoskach, gdyż w wypadku tonu rosnącego drugi element jest dłuższy (np. aĩ jest wymawiane [ɐɪ̯ˑ]), a w wypadku malejącego – dłuższy jest pierwszy (np. ái [ä̂ˑɪ̯]) . Pełny zestaw to:

=== Akcent ===
Litewski system prozodyczny charakteryzuje się akcentem wolnym i dystynktywną długością. Jego akcentuacja jest czasem opisywana jako prosty system toniczny, nazywany akcentem tonicznym. Oznacza to, że w litewskim słowie akcentowana sylaba wyróżnia się wobec pozostałych tonacją. Sylaba ciężka, zawierająca długą samogłoskę, dyftong lub półspółgłoskę w wygłosie, może mieć ton opadający (akut) lub wznoszący (cyrkumfleks). Lekkie sylaby (z krótkimi samogłoskami i obstruentami w wygłosie) nie wykazują tego kontrastu.
Litewska praktyka leksykograficzna używa trzech diakrytyków do oznaczenia tonu i długości sylaby akcentowanej. Mianowicie:

Pierwszy (lub jedyny) segment ciężkiej sylaby z tonem opadającym jest oznaczany akcentem ostrym (np. á, ár), chyba że pierwszym elementem jest i lub u po którym następuje tautosylabiczna (w tej samej sylabie) spółgłoska półotwarta. W tym wypadku jest oznaczony akcentem ciężkim (np. ìr, ùr).
Drugi (lub jedyny) segment ciężkiej sylaby z tonem rosnącym jest oznaczany akcentem przeciągłym (np. ã, ar̃)
krótka sylaba opadająca jest oznaczona akcentem ciężkim (np. ì, ù).
Litewski ma, jak powiedziano, akcent swobodny, czyli jego pozycja i typ nie są fonetycznie przewidziane i trzeba ich się nauczyć. Ten stan jest odziedziczony z prabałtosłowiańskiego i w mniejszym stopniu praindoeuropejskiego. Litewski cyrkumfleks i akut kontynuują bezpośrednio opozycję cyrkumfleksu i akutu w prabałtosłowiańskim.

=== Prawa głosowe i oboczności ===
Procesy fonetyczne i oboczności w litewskiej fonetyce obejmują diachroniczne zmiany jakościowe fonemów, alternacje, warianty dialektalne, oboczności inflekcyjnych morfemów tej samej kategorii gramatycznej, jednocześnie jakościowe i ilościowe, diachroniczne i synchroniczne.

Diachroniczne zmiany jakościowe fonemów obejmują zwężenie o /oː/ ← ā i dyftongizację uo ← ō.
Wśród przykładów oboczności dźwięków inflekcyjnych morfemów tej samej kategorii gramatycznej jest historyczne skrócenie końcówki deklinacyjnej -a w niektórych pozycjach: motina (M. i N. l.p.) ‘matka’ ← *mātina ← *mātinā, *mātinās → motinos (D. l.p.). Synchroniczna wariacje między krótszymi (nowszymi) i dłuższymi (bardziej archaicznymi) końcówkami osobowymi czasowników, zależnie od końcówki: keliu 'podnoszę (coś)' – keliuosi ‘wstaję’ (strona zwrotna); keli ‘podnosisz’ – keli.e.si ‘wstajesz’; keliame ‘podnosimy’ – keliamės ‘wstajemy’.
Przykładem oboczności jest wymiana między d, t i, odpowiednio, zmiękczonymi dž, č: M. l.p. r.m. pat-s ‘się’, D. l.p. pat-ies, C. l.p. pač-iam; jaučiu ‘czuję’, jauti ‘czujesz’; girdžiu ‘słyszę’, girdi ‘słyszysz’.
Wariacja między wydłużonym, używanymi w opadającym wydłużonym tonie i krótkimi a i e (tylko jeśli te dźwięki kończą sylabę), oboczność między długim, używanymi w opadającym wydłużonym tonie i krótkim i na końcu słowa zależnie od pozycji akcentu: vãkaras [ˈʋaːkɐrɐs] M. ‘wieczór’, vakarè [ʋɐkɐˈrɛ] Msc. ‘wieczorem’; radinỹs [rɐdɪˈniːs] M. ‘znajdowanie, znalezienie’, rãdinio [ˈraːdɪnʲoː] D. (z ràsti [ˈrɐstɪ] ‘znajdować’); pãtiekalas ‘danie’, patiekalaĩ M. l.mn. (z patiẽkti 'podawać (posiłek)'); vèsti ‘prowadzić; poślubić’ vedìmas (rzeczownik dla działania) vẽdamas (imiesłów) ‘prowadzony; poślubiany’; baltinỹs ‘bielone ubranie’,- baltìnis 'biały; (dial.) białko jaja’ (z baltas ‘biały’).

== Alfabet ==
Alfabet litewski składa się z 32 liter. Są to:

ą ę į ų oznaczają dawne samogłoski nosowe, które obecnie wymawia się jako długie samogłoski ustne. Spółgłoski č š ž są odpowiednikami polskich cz, sz ż. Do końca XIX wieku zapisywano je jak po polsku, później wprowadzono obecne litery, które są zapożyczone z języka czeskiego. Samogłoski ū i y oznaczają długie u i i. Litera ė to tzw. wąskie e (e siauroji) – oznacza dźwięk z grubsza pośredni między i a e. Natomiast litera e jest wymawiana z grubsza jak polskie e.

〈o〉 jest krótkie tylko w wyrazach obcych, natomiast 〈a e〉 są zawsze krótkie bez akcentu i pod akcentem w końcówkach -a, -e, -es, w przymiotnikach stopnia wyższego, w zaimkach oraz w wyrazach obcych, a poza tym zwykle długie.

Spółgłoski są zawsze zmiękczone przed 〈e ę ė i į y〉. Przed 〈a ą o u ų ū〉 palatalizacja jest oznaczona przez wstawienie (niewymawianego osobno, podobnie jak w polskim) 〈i〉 między spółgłoskę i samogłoskę.

== Historia ==
Najstarszy znany tekst w języku litewskim to rękopis modlitw „Ojcze nasz”, „Zdrowaś Maryjo” oraz „Wierzę w Boga” zapisany w egzemplarzu książki „Tractatus sacerdotalis” z 1503 r. Tekst modlitw przytoczony poniżej to transliteracja na współczesną polską ortografię:

Tewe musu kuris esi Dangwasu szwīskisi wardas tawa athaīki tawa karalistīa buki thawa wala kaīp dunguī theīp szamīaī. Duanu musu wisu dzenu dwaki mumus nu īr athlaīski mumus musu kalthes kaīp īr mes athliaīdzame musu kalczīemus nīewīaski musu szalanu, ale mus gīalbīaki nuagi wisa piktha amen.
Swīeīka maria mīlistas pīlna dzewas su thawimī pagirtha thu tharpu matheru īr pagirthas gimis szīwata thawa īesus christus.
Czīkīu īngi dzewa thīawa wisagalinczi darīthaīu dangaws ir szamīas ir ingi [sunu īa wīenothuri] iesu kristu sunu īa wīenathuri panu musu kurīs prasidīaīs esczi szwenthu dwasīu gimis isgi marias mergas kinthis pa panskwaīu pilatu iszpīalatas [uszczīestas] alba uszmusztas anth krīszaws numiris īr pakasthas nuszīngi [pī] pejluasnu, trīaczu dzenu kīalīsi īszgi numirusīu. Czīkīu ingi dwasīu szwenthu, szwenthu basznīczu krīkszczanīu – szwenthuīu Drawgisti athleīdzīmu grechu / kunu īsgi numirusiu kialiimu pa smerczi amszīw szīwanthu.
Modlitwy te są dosłownym tłumaczeniem polskich modlitw opublikowanych w 1475 r. w Statuta synodalia episcoporum Wratislaviensium.
Z około 1525 r. pochodzi 20 litewskich glos odnalezionych w książce Johanna Herolta „Liber Discipuli de Eruditione Christifidelium” przechowywanej w Muzeum Narodowym w Krakowie. Są to między innymi sformułowanie: „pakīethīnīmas gīerīeasnīa pradeīma su īsmīntīes padruthīnīmu” (pol. inicjacja lepszej intencji z wymuszoną naradą) i słowa: szwąkumas (pol. szczerość, lit. švankumas), ubagīstė (pol. ubogość), glauda (pol. wesołość), kītrastīs (pol. chytrość).
Literacka wersja języka litewskiego zaczęła się kształtować już od XVI w., kiedy to pojawiły się pierwsze dokumenty w tym języku. Były to przede wszystkim dokumenty o charakterze religijnym, np. „Katechizm” Martynasa Mažvydasa (uznawany za pierwszą książkę w języku litewskim).
W 1568 roku nuncjusz apostolski Giulio Ruggieri w sprawozdaniu do papieża Piusa V opisuje język litewski w następujących słowach: „(Mieszkańcy Królestwa) nie wszyscy jednym językiem mówią... Co zaś do litewskiego, ten całkowicie się różni od dwu poprzednich (polskiego i niemieckiego) i ma wiele zepsutych wyrazów łacińskich, a nigdy w nim dotąd nie pisano. Jakoż kancelaria królewska na Litwie używa ruskiego, co więc czynią i prywatni, których wielu taże zwykło pisywać i po polsku. Na Żmudzi mówią tym samym litewskim, lubo znacznie przeistoczonym językiem, który w innej jeszcze odmianie jest pospolity obok innych po wsiach pruskich, po których żyją szczątki dawnych Prusaków podbitych i zagładzonych dzielnością i orężem Rycerzy Niemieckich. Teraz Prusacy żyją tylko po owych małych wioskach, zachowawszy z dawnego swego bytu zaledwie język”.
W 1582 r. w swoim dziele „Kronika Polska, Litewska, Żmudzka i wszystkiej Rusi” Maciej Stryjkowski podaje różne litewskie wyrazy, m.in.:

Ruguczis – bóg kisłych i kwaśnych potraw (lit. rūgštis – kwas)
Seimi Dewos – bóg rodzinny (lit. šeima – rodzina)
Upinis Dewos – bóg rzek (lit. upė – rzeka)
Łado didis musu Dewie! – wielki nasz boże Łado!
Gulbi Dziewos – bóg stróż o białych skrzydłach (lit. gulbė – łabędź)
Kielu Dziewos – bóg podróży (lit. kelionė – podróż)
podos – stopa (lit. pėda)
łaucus – gęsty las (lit. laukas)
viros – mąż
kielis – droga
donos – chleb
ovis – owca
pecu – bydło
duntes – zęby
W 1629 r. (niektórzy twierdzą, że pierwsze wydanie ukazało się już ok. 1620 r.) w Wilnie jezuita Konstanty Szyrwid wydał trójjęzyczny słownik polsko-łacińsko-litewski. Był to pierwszy słownik uwzględniający język litewski.
Do końca XVIII w. język litewski pozostawał językiem ludności wiejskiej, używanym w Kościele jako język pomocniczy. Podlegał on wielkim i nieustannym wpływom gwar białoruskich, później języka polskiego.
Współczesny język litewski usystematyzował w pracach z 1901 i 1919 roku litewski językoznawca Jonas Jablonskis. Za podstawę wziął on kowieńską gwarę auksztocką. Setki polskich wyrazów, występujące w piśmiennictwie starolitewskim, zostały usunięte z nowo utworzonego litewskiego języka literackiego.
Podobnie jak w przypadku wielu języków, pewne cechy reliktowe zachowały się w gwarach leżących poza centrum stosowania języka. Gwary języka litewskiego używane w Polsce w stosunku do innych dialektów częściej zachowują rzeczownikową końcówkę przymiotników. Zachowały też tradycyjną deklinację zaimków przymiotnych. Z drugiej zaś strony są one pod wpływem fonetyki języka polskiego, zwłaszcza w zakresie samogłosek.

== Gramatyka ==

=== Rzeczownik (daiktavardis) ===
Według obliczeń językoznawców, ok. 3000 spośród współcześnie używanych rzeczowników litewskich to słowa bardzo archaiczne, bezpośrednie kontynuanty formacji prajęzyka indoeuropejskiego. Za odziedziczone z prajęzyka uważa się rzeczowniki z grupy słownictwa podstawowego, w tym nazwy części ciała człowieka (np. akis – oko, ausis – ucho, nosis – nos, dantis – ząb, pilvas – brzuch, širdis – serce), nazwy pokrewieństwa (moteris – kobieta, motina – matka, vyras – mężczyzna, brolis – brat), nazwy otaczającego środowiska (vanduo – woda, ugnis – ogień, laukas – pole, medis – drzewo, naktis – noc) oraz nazwy zwierząt i roślin (avis – owca, kvietys – pszenica, paršas – prosię... itd.).
Rozróżnia się rzeczowniki pospolite i własne. Do nazw własnych należą: nazwy osobowe i miejscowe (imiona, nazwiska, imiona zwierząt i postaci mitycznych, nazwy obiektów geograficznych), nazwy planet i obiektów astronomicznych, nazwy epok (np. Renesansas – renesans, Klasicizmas – klasycyzm), nazwy świąt i nazwy formacji politycznych, organów prasy, marek produktów itp. W przeciwieństwie do języka polskiego nazwy mieszkańców (krajów, regionów, miejscowości) są w języku litewskim rzeczownikami pospolitymi, np. lietuvis, lietuvė (Litwin, Litwinka), lenkas, lenkė (Polak, Polka).
Rzeczowniki litewskie dzielą się na rodzaje męski i żeński oraz odmieniają się przez przypadki i liczby.

==== Rodzaj (giminė) ====
Rzeczownik litewski może mieć rodzaj męski lub żeński. Wykładnikami formalnymi rodzaju są końcówki.

Jeden wyraz o końcówce -uo ma rodzaj żeński, jest to wyraz sesuo – siostra.
Końcówka -is jest wspólna i dla rzeczowników rodzaju męskiego, i dla żeńskiego. W ustaleniu ich rodzaju pomaga reguła mówiąca, że większość wyrazów z nieakcentowaną końcówką -is jest rodzaju męskiego, zaś akcentowaną końcówkę -is mają przeważnie rzeczowniki rodzaju żeńskiego.
W nielicznych przypadkach rzeczowniki o końcówkach rodzaju żeńskiego odnoszą się do osób płci męskiej, np.:
tėtė – tato, dėdė – wujek, barzdyla – brodacz
Końcówki rodzaju żeńskiego mają też niektóre imiona osobowe i nazwiska mężczyzn. Odmieniają się wtedy jak rzeczowniki rodzaju żeńskiego, ale w związkach syntaktycznych wymagają uzgodnienia w rodzaju męskim.

Istnieje grupa rzeczowników dwurodzajowych, odnoszących się zarówno do osób płci męskiej, jak i żeńskiej. Rzeczowniki te mają najczęściej końcówkę rodzaju żeńskiego i przeważnie pejoratywne znaczenie, np.:
naktibalda – nocny marek, mėmė – fajtłapa, valkata – włóczęga,

==== Liczba (skaičius) ====

===== Tworzenie liczby mnogiej rzeczowników =====

Liczba podwójna (dviskaita) zachowała się jedynie w niektórych gwarach, a w języku literackim tylko szczątkowo, jak np. w powiedzeniu:
Saldu kaip du medu – dosł. Słodko jak dwa miody
Niektóre rzeczowniki w języku litewskim są tylko pojedyncze, np.:
a) wyrazy o znaczeniu abstrakcyjnym: drąsa – odwaga, grožis – piękno, šiluma – ciepło, nepriklausomybė – niezależność
b) rzeczowniki oznaczające zbiorowość: augalija – roślinność, laivynas – flota, inteligentija – inteligencja, jaunimas – młodzież
c) nazwy materiałów i substancji: actas – ocet, kava – kawa, betonas – beton, pienas – mleko, cukrus – cukier
i inne
Tylko w liczbie mnogiej występują rzeczowniki:
a) nazwy przedmiotów kilkuczęściowych: žirklės – nożyce, vartai – wrota, durys – drzwi, akiniai – okulary, marškiniai – koszula, kailiniai – kożuch
b) nazwy niektórych substancji, materiałów, produktów spożywczych: klijai – klej, miltai – mąka, sultys – sok, dujos – gaz, dulkės – kurz, pelenai – popiół
c) nazwy niektórych odcinków czasu: metai – rok, paryčiai – świt, jutrzenka
d) większość świąt i uroczystości: Velykos – Wielkanoc, Joninės – dzień św. Jana, vestuvės – wesele, laidotuvės – pogrzeb, atostogos – urlop
e) nazwy stron świata: rytai – wschód, vakarai – zachód, pietūs – południe
ale: šiaurė – północ (l.poj.)

==== Przypadek (linksnis) ====
W litewskim języku literackim jest 7 przypadków:

mianownik (vardininkas) – kas? „kto? co?”
dopełniacz (kilmininkas) – ko? „kogo? czego?”
celownik (naudininkas) – kam? „komu? czemu?
biernik (galininkas) – ką? „kogo? co?”
narzędnik (įnagininkas) – kuo? „kim? czym?”
miejscownik (vietininkas) – kame? „dosł. w kim? w czym?” kur? „gdzie?”
wołacz (šauksmininkas)
W gwarach oraz szczątkowo w języku literackim zachowały się też przypadki przestrzenne:

wewnętrzne:
inessivus (jako jedyny kontynuowany w języku literackim), np.:
vandenyje, vandenyj, vandeny „w wodzie”
illativus (formy liczby poj. dość często są używane w mowie potocznej), np.:
vandenin „dosł. w wodę”
miškan „dosł. w las”
zewnętrzne:
adessivus (zachował się jedynie w gwarach), np.:
dukteriep „u córki”
žmoniep „u ludzi”
allativus (w języku literackim jest używanych kilka wyrazów w tej formie), np.:
rudeniop „ku jesieni”
vakarop „ku wieczorowi”
W języku litewskim wyróżnia się 5 deklinacji rzeczownikowych.

===== Deklinacja I =====
Należą do niej rzeczowniki rodzaju męskiego, które w mianowniku liczby pojedynczej mają końcówki -as, -ias, -is, -ys, np.:

kalnas – góra, vėjas – wiatr, elnias – jeleń, brolis – brat, arklys – koń

Rzeczowniki I deklinacji – nazwy profesji, zawodów, które mają sufiks -toj- i końcówkę -as, np. mokytojas „nauczyciel”, gydytojas „lekarz”, w wołaczu liczby pojedynczej mają końcówkę -au, charakterystyczną dla III paradygmatu.

===== Deklinacja II =====
Do II deklinacji należą rzeczowniki rodzaju żeńskiego, które w mianowniku l. poj. mają końcówki -a, -ia, -ė, np.:

liepa – lipa, žinia – wieść, nowina, žolė – trawa

Według paradygmatu II odmieniają się również rzeczowniki dwurodzajowe z końcówką rodzaju żeńskiego.
Nazwiska męskie z końcówkami mianownika l. poj. -a, -ia i -ė odmieniają się w liczbie pojedynczej według paradygmatu II deklinacji, zaś w liczbie mnogiej według deklinacji I.

===== Deklinacja III =====
Należą do niej rzeczowniki z końcówką -is, w większości rodzaju męskiego i kilka rodzaju żeńskiego, np.:

akis (r. ż.) – oko, dantis (r. m.) – ząb

===== Deklinacja IV =====
Należą do niej rzeczowniki rodzaju męskiego z końcówkami -us, -ius, np.:

sūnus – syn, vaisius – owoc

===== Deklinacja V =====
Do V deklinacji należą rzeczowniki z końcówką -uo rodzaju męskiego, np.:

akmuo – kamień, šuo – pies
oraz dwa rzeczowniki rodzaju żeńskiego:

sesuo – siostra, duktė – córka

=== Przymiotnik (būdvardis) ===
Przymiotniki litewskie odmieniają się przez przypadki, liczby i rodzaje.

==== Rodzaj i liczba ====
Tabela końcówek rodzajowych przymiotników:

Oprócz form rodzajów męskiego i żeńskiego, we współczesnym języku litewskim zachowały się szczątki rodzaju nijakiego przymiotników jakościowych. Przymiotniki rodzaju nijakiego mają końcówki -a, -ia i -u, np.
balta – białe, žalia – zielone, puiku – wspaniałe
Formy przymiotnikowe rodzaju nijakiego są tłumaczone na język polski jako przysłówki, jednak w języku litewskim nigdy przysłówków nie zastępują. Są używane m.in. w zdaniach bezpodmiotowych w funkcji orzecznika, np.:

Šiandien labai šalta. – Dzisiaj było zimno.
Ar tau čia nebaisu? – Czy ci tutaj nie strasznie?
W języku litewskim istnieją również przymiotniki zaimkowe (įvardžiuatiniai būdvardžiai), powstałe jako złożenia przymiotników z zaimkami, np. gražus + jis (on) – gražusis „ten piękny”, graži + ji (ona) – gražioji „ta piękna”. Oczywiście nie wszystkie przymiotniki mogą być używane w formach zaimkowych, od przymiotników relacyjnych ani o rodzaju nijakim nie tworzy się ich.
Zdrobnienia litewskich przymiotników najczęściej tworzy się za pomocą przyrostków -utis (-utė- r.ż.), -ytis (-ytė), -ukas (-ukė), np. saldus – saldutis „słodziutki”, plonas – plonytis „cieniutki”, maža – mažulė „malutka”.

==== Stopniowanie przymiotników (būdvardžių laipsniavimas) ====
W języku litewskim są trzy podstawowe stopnie przymiotników: równy, wyższy i najwyższy. Formy stopnia wyższego i najwyższego są tworzone regularnie od tematu formy w stopniu równym. W języku litewskim nie ma charakterystycznego dla języka polskiego i wielu innych języków supletywizmu form najczęściej używanych przymiotników, np.:

lit. geras – geresnis
pol. dobry – lepszy

===== Forma stopnia wyższego =====
Stopień wyższy jest tworzony przyrostkiem -esnis od przymiotników rodzaju męskiego i -esnė od przymiotników rodzaju żeńskiego, np.:

mažas – mažesnis, maža – mažesnė
mały – mniejszy, mała – mniejsza
žalias – žalesnis, žalia – žalesnė
zielony – zieleńszy, zielona – zieleńsza
didis – didesnis, didi – didesnė
wielki – większy, wielka – większa

===== Forma stopnia najwyższego =====
Stopień najwyższy jest tworzony za pomocą przyrostków -iausias (rodzaj męski) i -iausia (rodzaj żeński), np.:

mažas – mažesnis – mažiausias
maža – mažesnė – mažiausia
žalias – žalesnis – žaliausias
žalia – žalesnė – žaliausia
Oprócz trzech podstawowych istnieje też stopień tworzony przyrostkami -ėlesnis, -ėlesnė. Formy tego stopnia wyrażają mniejsze natężenie cechy niż forma stopnia wyższego, ale większe niż stopnia równego.

==== Odmiana przymiotników ====
W języku litewskim wyróżnia się trzy paradygmaty deklinacyjne przymiotników.
Rodzaj męski:

=== Zaimek (įvardis) ===
W formie grzecznościowej, zwracając się do osoby starszej lub z którą łączy nas niewielki stopień znajomości itp., używa się zaimka jūs w połączeniu z czasownikiem w liczbie mnogiej, np. Pone profesoriau, labai malonu Jus matyti – Panie profesorze, bardzo miło Pana widzieć. Tę samą, grzecznościową funkcję, może pełnić również wyraz tamsta, będący skróconą formą zwrotu „tavo mylista” (wasza miłość), np. Seniai tamsta pas mus sveciavaisi – dawno Pan u nas nie gościł. Współcześnie jednak zwrot z tym wyrazem zaczyna być już odbierany trochę przestarzale, najczęściej więc używa się w tej funkcji zaimka jūs.

Zachowane zostały też formy liczby podwójnej: mudu – my dwaj, mudvi- my dwie, judu, judvi – wy dwoje/dwie, juodu- oni oboje, jiedvi- one obie.
Do zaimków dzierżawczych należą: manas, mana – mój(-a), tavas, tava – twój(-a), savas, sava – swój(-a), jo, jos – jego, jej, mūsų – nasz, jūsų – wasz, jų – ich. Zwykle w języku potocznym zamiast literackiego „manas” i „tavas” używa się skróconych form mano i tavo, np. Tai mano brolis ir mano sesuo- to mój brat i moja siostra.

=== Czasownik ===
System czasowników w języku litewskim jest bardzo rozbudowany i wyróżnia się wielością form – posiada aż trzynaście imiesłowów. Ponadto czasowniki dzielą się tak jak w polskim na dokonane oraz niedokonane, i jak wszystkie języki indoeuropejskie na przechodnie i nieprzechodnie.

==== Czasy ====
Czas teraźniejszy (esamasis laikas)- wyraża czynność równoczesną z chwilą rozmowy, np. Jis visą vakarą sėdi prie kompiuterio- on cały wieczór siedzi przy komputerze. Negację tworzy się przez dodanie przedrostku ne-, np. dirba – nedirba „nie pracuje”. Zwrotność wyraża formant -s, np. rengti „ubierać” – rengtis „ubierać się”, lenkti „zginać” – lengtis „zginać się”.
Odmiana czasownika būti – być.

Bezokoliczniki są zakończone na -ti. Końcówki koniugacyjne:

np. tikėti – tikiu, tiki, tiki, tikime, tikite, tiki „wierzyć”

nešti – nešu, neši, neša, nešame, nešate, neša „nieść”
Czas przeszły jednokrotny (būtasis kartinis laikas) – wyraża czynność, która odbyła się lub trwała i zakończyła przed momentem rozmowy, np. Mano draugas jau atvažiavo – mój kolega już przyjechał. Może być też używany przy opisywaniu stanu o nieokreślonym czasie trwania, np. Ežeras ir upė buvo tarp miškų- jezioro i rzeka znajdowały się (dosł. były) wśród lasów.
Czas przeszły wielokrotny (būtasis dažninis laikas) – używa się go, kiedy mowa o czynności powtarzającej się w przeszłości, ale nieokreśloną liczbę razy, np. Kas vasarą važiuodavome prie jūros- co lato jeździliśmy nad morze. Formy osobowe są tworzone od tematu czasownika za pomocą formantu -dav(o)-, np. groti – grodavome „graliśmy, grywaliśmy”.
Czas przyszły (būsimasis laikas) – tworzony za pomocą formantu -s(i)- i końcówek osobowych, np. miegoti „spać” – miegosiu.
Czasy złożone równoległe (sudėtiniai pradėtiniai laikai) – wyrażają czynność zaczętą przed rozpoczęciem innej czynności i trwającą równocześnie z nią. Są tworzone za pomocą czasownika posiłkowego būti oraz imiesłowów czynnych czasu teraźniejszego, np. Juras jau buvo beatkeliąs atvykstantiems vartus, bet juos vėl privėrė- Juras już zamierzał otworzyć przybywającym bramę (dosł. był otwierający dla przybywających bramę), ale ją znów przymknął.
Czasy złożone uprzednie (sudėtiniai atliktiniai laikai) – wyrażają stan, będący rezultatem wcześniejszych czynności, związany z konkretnym momentem teraźniejszości, przyszłości lub przeszłości. Tworzony jest z czasownika posiłkowego būti i imiesłowu czynnego czasu przeszłego jednokrotnego, np. Aš jau esu girdėjusi jį dainuojant- ja już słyszałam, jak on śpiewa (dosł. jestem już usłyszawszy jego śpiewając).

==== Tryby (nuosakos) ====
Tryb rozkazujący (liepiamoji nuosaka) – można go utworzyć dla 2. osoby l. poj. i 1. i 2. osoby l. mnogiej, za pomocą końcówek: tu- -k(i), mes- -kime, jūs- -kite, np.:
mokyti ‘uczyć’ – mokyk ‘ucz’, mokykis ‘ucz się’, mokykime – ‘uczmy’, mokykimės- ‘uczmy się’, mokykite – ‘uczcie’, mokykitės – ‘uczcie się’.
Tryb przypuszczający (tariamoji nuosaka) – wyrażany za pomocą końcówek: aš- -čiau, tu- -tum, -tumei, jis, ji- -tų, mes- -tume, -tumėme, jūs- -tute, -tumėte, jie, jos- -tų. W mowie potocznej częściej używa się krótszego formantu dla 2. osoby liczby poj. i mnogiej. Np. Jei turėtume savo laivą, apiplauktume juo visą žemę – jeśli mielibyśmy własny statek, opłynęlibyśmy na nim całą ziemię.
Tryb nieświadka (netiesioginė nuosaka) – używa się go, gdy chcemy podkreślić, że przekazywana informacja pochodzi z innego źródła niż nasze, gdy wyrażamy własną opinię o czynności tylko na podstawie jej rezultatów oraz gdy chcemy wyrazić zaskoczenie lub zdziwienie jakąś nagle spostrzeżoną czynnością.

==== Imiesłowy (dalyviai) ====

=== Liczebnik (skaitvardis) ===
Odpowiada na pytanie Keli?, Kelios? – ile?, Kelintas?, Kelinta? – który (-a)?.

=== Słowotwórstwo ===

==== Nazwy wykonawców czynności (veikėjų pavadinimai) ====
W języku litewskim nazwy wykonawców czynności oraz profesji, zawodów są tworzone przyrostkami przeważnie od tematu czasownika.
Najczęściej używanymi przyrostkami są:

-tojas, -toja
gydy- ti „leczyć” – gydytojas „lekarz”, gydytoja „lekarka”
moky- ti „uczyć” – mokytojas' „nauczyciel”, mokytoja „nauczycielka”
mokė- ti „płacić” – mokėtojas „płatnik”, mokėtoja „płatniczka”
-ėjas, -ėja
glob- oti „opiekować się” – globėjas „opiekun”, globėja „opiekunka”
kirp- ti „strzyc” – kirpėjas „fryzjer”, kirpėja „fryzjerka”
-lys, -lė
pirk- ti „kupować” – pirklys „kupiec”
-ovas, -ovė
vald- yti „władać” – valdovas „władca”, valdovė „władczyni”
-inys, -inė
mok- yti „uczyć” – mokinys „uczeń”, mokinė „uczennica”
ting- ėti „lenić się” – tinginys „leń”
-ikas, -ikė
bėg- ti „biec” – bėgikas „biegacz”, bėgikė „biegaczka”
plauk- ti „pływać” – plaukikas „pływak”, plaukikė „pływaczka”
-ininkas, -ininkė (dodawane do tematów rzeczowników)
darb- as „praca” – darbininkas „pracownik”, darbininkė „pracowniczka”
krepš- ys „kosz” – krepšininkas „koszykarz – sportowiec”, krepšininkė „koszykarka – sportsmenka”

==== Nazwy narzędzi (įrankių pavadinimai) ====
-tuvas
lėk- ti „lecieć” – lėktuvas „samolot”
šau- ti „strzelać” – šautuvas „strzelba”
-tuvė
kep- ti „smażyć” – keptuvė „patelnia”
trin- ti „trzeć” – trintuvė „tarka”
-iklis
jung- ti „włączać” – jungiklis „wyłącznik”
var- yti „napędzać” – variklis „motor”
-klas
gin- ti „bronić” – ginklas „broń”
turė- ti „trzymać” – turėklas „poręcz”
-yklė
taup- yti „oszczędzać” – taupyklė „skarbonka”
rod- yti „wskazywać” – rodyklė „strzałka”

==== Nazwy miejsc (vietų pavadinimai) ====
Do najczęstszych przyrostków należą:

-ynas (rzeczowniki z tym przedrostkiem mają znaczenie skupiska rzeczy, przedmiotów)
berž- as „brzoza” – beržynas „las brzozowy”
knyg- a „książka” – knygynas „księgarnia”
vynuog- ė „winogrono” – vynougynas „plantacja winogron, winnica”
-ynė
maud- ytis „kąpać się” – maudynė „kąpielisko”
-inė
pelen- ai „popiół” – peleninė „popielniczka”
pinig- as „pięniądz” – piniginė „portfel”
plyt- a „cegła” – plytinė „cegielnia”
vaist- ai „leki” – vaistinė „apteka”
-uma
dyk- as „pusty” – dykuma „pustynia”
saus- as „suchy” – sausuma „ląd”
-ystė
karal- ius „król” – karalystė „królestwo”
vyskup- as „biskup” – vyskupystė „biskupstwo”
-ykla
kirp- ti „ścinać” – kirpykla „fryzjer”
mok- yti „uczyć” – mokykla „szkoła”
plau- ti „myć” – plovykla „myjnia”

== Kilka zwrotów w języku litewskim ==

== Zobacz też ==
Wikipedia litewskojęzyczna

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
Ona Vaičiulytė-Romančuk, Gramatyka języka litewskiego, Warszawa 2002, wyd. Exlibris, ISBN 83-89913-18-6.
Encyklopedia języka polskiego, Wyd. 3, Wrocław 1999, wyd. Ossolineum, s. 162, ISBN 83-04-04507-9.
Encyklopedia w tabelach – język polski, Wyd. 2, Warszawa 2005, wyd. Adamantan, s. 257–275, ISBN 83-7350-069-3.
http://www.oneness.vu.lt/lt/

== Linki zewnętrzne ==

Instytut Języka Litewskiego
Państwowa Komisja Języka Litewskiego
Państwowa Inspekcja Języka
Grammatica Litvanica z 1653 roku – pierwsza książka opisująca gramatykę języka litewskiego


Polski język migowy

Polski język migowy (PJM) – język migowy, którym posługują się Głusi w Polsce, stanowiący ich naturalny język komunikacji. Jest to język wizualno-przestrzenny. Od 1 kwietnia 2012 roku na mocy „Ustawy o języku migowym” (Dz.U. z 2011 r. nr 209, poz. 1243) osoby głuche w Polsce mogą deklarować Polski Język Migowy jako wybraną przez siebie formę komunikowania się.
PJM jest w Polsce pierwszym językiem dzieci, których obydwoje rodzice są głusi. Jest powiązany z francuskim językiem migowym utworzonym przez Charlesa-Michela de L’Épée, który jako pierwszy rozpoznał naturalny język głuchych. Wykorzystuje jednoręczny alfabet manualny starofrancuskiego języka migowego. W Polsce według szacunków językiem migowym posługuje się od 40 do 50 tysięcy osób, dla których jest to język podstawowy, ojczysty. Większość z nich ma uszkodzony słuch w stopniu głębokim. Według Spisu Powszechnego 2021, spośród mieszkańców Polski, 9 267 osób posługiwało się PJM w domu, czyli mniej niż norweskim czy szwedzkim ale więcej niż romskim czy łemkowskim.

== Historia ==

Pierwsze wzmianki dotyczące polskiego języka migowego pojawiły się w drugiej dekadzie XIX wieku. W roku 1817 ks. Jakub Falkowski założył w Warszawie w Pałacu Kazimierzowskim Instytut Głuchoniemych i Ociemniałych. Stworzyło to możliwość edukacji osób niesłyszących w ich naturalnym języku. Instytut Głuchoniemych został później przeniesiony na plac Trzech Krzyży, gdzie funkcjonuje do dziś. Wczesne obserwacje i analizy języka głuchych w Polsce nie nazywanego wówczas jeszcze polskim językiem migowym zostały zawarte w pierwszym słowniku języka migowego wydanym w roku 1879 (J. Hollak, T. Jagodziński, Słownik mimiczny dla głuchoniemych i osób z nimi styczność mających, Warszawa 1879).
Polski język migowy wykorzystuje jednoręczny alfabet manualny starofrancuskiego języka migowego, przez co wydaje się być powiązany z francuskim językiem migowym. Może też mieć cechy wspólne z rosyjskim i niemieckim językiem migowym, co jest związane z historią Polski z okresu zaborów, gdy rusyfikacja i germanizacja znacząco wpływały na język polski, a także może posiadać zapożyczenia z języka migowego używanego w zaborze austriackim.
Przez ponad 100 lat, od połowy XIX w. do połowy lat 80. XX wieku, w edukacji głuchych dominowała doktryna oralistyczna. Według niej głusi mieli uczyć się czytać z ust. Niesłyszącym zakazywano migania, a w szkołach zdarzały się przypadki wiązania rąk, by tej praktyce przeszkodzić. Stąd wielu głuchych uważa, że język migowy był marginalizowany przez osoby słyszące chcące narzucić swoje poglądy na komunikację głuchych.
W roku 1984 Wacław Kur, zajmujący się edukacją głuchych w ministerstwie oświaty, pojechał do Sztokholmu, gdzie w szkole dla głuchych zobaczył nauczanie językiem migowym i jego zdecydowanie lepsze wyniki od nauki czytania z ust. Po powrocie pozwolił pomocniczo wprowadzić system językowo-migowy w nauczaniu głuchych mowy. Zaczęto również wówczas nauczycieli uczyć systemu językowo-migowego. Nie wprowadzono jednak do szkół polskiego języka migowego. Skutkiem tego do środowiska osób niesłyszących wprowadzono sztuczny  system komunikacji będący formą hybrydową znaków migowych z językiem polskim kodowanym manualnie.
Nie istnieją programy nauczania polskiego języka migowego, ani też standardy obowiązujące nauczycieli tego języka, przez co niesłyszący uczeń nie ma możliwości poznawania i rozwijania w szkole umiejętności posługiwania się własnym językiem naturalnym. Początki profesjonalnego przygotowania zawodowego w zakresie translacji polskiego języka migowego miały miejsce dopiero w roku 2008 na Uniwersytecie Warszawskim.
Inicjatorem wprowadzenia nazwy „polski język migowy” był Michael Farris, pracownik Instytutu Językoznawstwa na UAM w Poznaniu, który użył jej w swojej pracy Sign language research and Polish Sign Language z 1994 roku („Lingua Posnaniensis” 1994, nr 36). Aż do lat 90. XX wieku nie prowadzono badań naukowych nad polskim językiem migowym. Pracownia Lingwistyki Migowej (PLM) Wydziału Polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego jest jedną z czterech największych baz na świecie zbierających dane migowe, obok baz języka australijskiego, niemieckiego i brytyjskiego. Do marca 2014 roku PLM zidentyfikowała w PJM 6610 leksemów, występujących w korpusie ponad 200 tysięcy użyć. W oparciu o ten zbiór powstał Korpusowy słownik polskiego języka migowego, który przedstawia wieloznaczność znaków migowych oraz ich użycie w konkretnym kontekście. Pracownia w ramach współpracy z Ministerstwem Edukacji Narodowej przygotowuje podręczniki do nauki języka migowego.
Dla głuchych Polaków posługujących się polskim językiem migowym jako językiem ojczystym język polski jest językiem obcym, który poznają tylko w jakimś stopniu. Stąd choć potrafią pisać w języku polskim, robią oni błędy gramatyczne typowe dla obcokrajowców.
Część głuchych nie jest w stanie w ogóle nauczyć się fonicznego języka polskiego. Obecnie niektórzy uważają, że wymaganie od głuchych stosowania metody oralnej (mówienie, odczytywanie słów z ruchu warg) jest formą przemocy, polegającej na niszczeniu kultury, porównywalnej do wynaradawiania rdzennych mniejszości w Kanadzie.

== Struktura gramatyczna PJM ==
Przez długi czas w Polsce języki migowe uchodziły za języki prymitywne, pozbawione zasad gramatyki. W rzeczywistości PJM, podobnie jak inne języki migowe, tworzy system o własnej, odmiennej od polskiej, strukturze gramatycznej. Wbrew obiegowym poglądom za pomocą migowego da się wypowiedzieć złożone pojęcia w każdym temacie znanym osobom słyszącym.

=== Fonologia ===
W PJM nie ma dźwiękowych odpowiedników fonemów; są natomiast ich realizacje wizualne. Można więc mówić o fonemach PJM jako abstrakcyjnych reprezentacjach wiązek cech dystynktywnych. Według niektórych autorów nie należy jednak mówić o istnieniu fonemów w PJM, a jedynie o istnieniu izolowanych cech dystynktywnych (diakrytów), które bezpośrednio uczestniczą w formowaniu morfemów. Byłaby to zatem swoista fonologia diakrytów, a nie fonologia fonemów.

=== Morfologia ===
PJM ma bogatą morfologię, zarówno fleksję, jak i derywację. PJM ma mechanizmy fleksyjne zarówno analityczne, jak i syntetyczne. Kategorie fleksyjne są tu zgoła odmienne niż w polszczyźnie: nie ma przypadka, słabo rozwinięta jest kategoria osoby agensa. Do charakterystycznych, swoistych kategorii fleksyjnych PJM należą: kategoria osoby obiektu, kategoria inkluzywności-ekskluzywności, kategoria klasy. Według niektórych autorów nie należy mówić o klasie jako osobnej kategorii fleksyjnej, tylko o wyspecjalizowanej części mowy – klasyfikatorze (rozumianym jednak odmiennie niż klasyfikatory w językach fonicznych).

=== Składnia ===
Jeśli chodzi o składnię, to w zdaniach dłuższych dominuje szyk SVO z modyfikatorami dodawanymi na końcu. W zdaniach krótkich pojawia się też szyk SOV. Relacje między zdaniami składowymi zdań złożonych komunikowane są za pomocą specjalnych morfemów mimicznych.

=== Niemanualność ===
Ważną rolę w komunikatach PJM odgrywają elementy niemanualne, w szczególności: położenie tułowia i głowy (odchylenia, zwroty) oraz mimika. Występowanie tych elementów należy do języka (jest zgramatykalizowane).

=== Symultaniczność/synchroniczność ===
Trudności w rozgraniczeniu fonologii, morfologii i składni w PJM związane są między innymi z nieco inną niż w językach fonicznych strukturą komunikatów w tym języku. Dzięki funkcjonalnej niezależności artykulatorów takich jak np. dłoń lewa, dłoń prawa czy twarz, możliwe jest równoczesne nadawanie kilku znaków. W wielu przypadkach sposób łączenia tych znaków jest ściśle określony przez reguły gramatyczne.

== Badania naukowe nad PJM ==

Naukowe badania nad PJM rozpoczęto stosunkowo niedawno, z wieloletnim opóźnieniem w stosunku do badań nad językami migowymi w krajach zachodnich. Nazwa Polski Język Migowy i skrót PJM zostały wprowadzone do badań językoznawczych w 1994 przez Michaela A. Farrisa (Uniwersytet Adama Mickiewicza w Poznaniu) w pierwszym tekście lingwistycznym poświęconym temu językowi. Od tego czasu ukazały się kolejne artykuły tego autora, a także autorstwa członków powstałej w drugiej połowie lat 90. grupy badawczej pracującej pod kierunkiem Marka Świdzińskiego na Uniwersytecie Warszawskim. Wszystkie dotychczasowe prace zawierają jedynie cząstkowe opisy struktury gramatycznej PJM.
Nieliczne powstałe przed 1994 rokiem pretendujące do naukowości teksty z „polskim językiem migowym” w tytule zawierały w istocie uwagi na temat systemu językowo-migowego (przede wszystkim książki Bogdana Szczepankowskiego i Jacka Perlina). PJM jako problem badawczy został rozpoznany dopiero w połowie lat 90. XX wieku.

== Zobacz też ==
SignWriting

== Uwagi ==

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
Michael Farris, Sign language research and Polish Sign Language, „Lingua Posnaniensis”, t. 36, s. 13–36, 1994.
Michael Farris, Models of person in sign language, „Lingua Posnaniensis”, t. 40, 47-59, 1998.
Iwona Grzesiak, Strukturalna klasyfikacja i systematyzacja znaków Polskiego Języka Migowego dla potrzeb leksykografii dwujęzycznej, Olsztyn 2007.
Harlan Lane, Maska dobroczynności. Deprecjacja społeczności głuchych, tłum. T. Gałkowski, J. Kobosko, Warszawa 1996.
Oliver Sacks, Zobaczyć głos. Podróż do świata ciszy, przeł. A. Małaczyński, Poznań 1998.
Studia nad kompetencją językową i komunikacją niesłyszących, (red.) M. Świdziński i T. Gałkowski, Warszawa 2003, s. 1–108.
Marek Świdziński, Bardzo wstępne uwagi o opisie gramatycznym Polskiego Języka Migowego. Część I, „Audiofonologia”, t. 12, s. 69–83, 1998.
Piotr Tomaszewski, Polski Język Migowy – mity i fakty, „Poradnik Językowy”, z. 6, 59-72, 2004.
Piotr Tomaszewski, O niektórych elementach morfologii Polskiego Języka Migowego: złożenia. Część I, „Poradnik Językowy”, z. 2, 59-75, 2005.
Piotr Tomaszewski, O niektórych elementach morfologii Polskiego Języka Migowego: zapożyczenia. Część II, „Poradnik Językowy”, z. 3, 44-62, 2005.
Piotr Tomaszewski, Paweł Rosik, Sygnały niemanualne a zdania pojedyncze w Polskim Języku Migowym: Gramatyka twarzy, „Poradnik Językowy”, z. 1, 33-49, 2007.
Piotr Tomaszewski, Paweł Rosik, Sygnały niemanualne a zdania złożone w Polskim Języku Migowym: Gramatyka twarzy, „Poradnik Językowy”, z. 2, 64-80, 2007.

== Linki zewnętrzne ==

Korpusowy Słownik Polskiego Języka Migowego – Pracownia Lingwistyki Migowej
Glusi.TV – Filmy w języku migowym, serwis dla niesłyszących
Stowarzyszenie Rozwoju PITAGORAS – I poziom podstawowy. [dostęp 2015-05-28]. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-05-28)].
Stowarzyszenie Rozwoju PITAGORAS – II poziom średnio zaawansowany. [dostęp 2015-05-28]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-06-11)].
Joanna Skarżyńska: Video słownik znaków języka migowego. Zespół Szkół nr 32 im. K.K. Baczyńskiego, 2022-01. [dostęp 2022-03-07]. (pol.).


Język polski

Język polski, polszczyzna – język lechicki z grupy zachodniosłowiańskiej (do której należą również czeski, kaszubski, słowacki, języki łużyckie czy wymarły język drzewiański), stanowiącej część rodziny indoeuropejskiej. Jest językiem urzędowym w Polsce oraz należy do oficjalnych języków Unii Europejskiej.
Język polski ma obecnie największą społeczność użytkowników wśród przedstawicieli słowiańszczyzny zachodniej i jest drugim językiem słowiańskim pod względem liczby użytkowników. Ocenia się, że jest mową ojczystą ok. 44 mln ludzi na świecie (w literaturze naukowej można spotkać szacunki od 39 do 48 mln). Współcześnie dominuje na terenie Polski, kraju stosunkowo jednolitego pod względem językowym; używany jest także przez diasporę polską.
Z punktu widzenia typologii jest językiem fleksyjnym, o rozbudowanej morfologii fleksyjnej. Akcent w języku polskim pada zwykle na drugą sylabę od końca, a w zdaniu przeważa szyk SVO (podmiot orzeczenie dopełnienie). Dzisiejsza polszczyzna cechuje się słabo zaznaczonym zróżnicowaniem geograficznym, zanikającym na rzecz dominacji języka standardowego na terenie całego kraju. Utrzymują się kody mieszane, będące ogniwem pośrednim między standardem a dialektami tradycyjnymi.
Wywodzi się z języka praindoeuropejskiego za pośrednictwem prasłowiańskiego. Spośród największych języków słowiańskich polszczyzna wykazuje najbliższe pokrewieństwo ze słowackim i czeskim, ale dzieli również wiele cech z językiem ukraińskim ze względu na długotrwałe kontakty obu języków. Na język polski duży wpływ wywarły także języki germańskie, zwłaszcza niemiecki i jidysz oraz łacina i języki romańskie, takie jak francuski, które rzutowały na polską leksykę i gramatykę. Historycznie polszczyzna była istotną lingua franca w regionie Europy Środkowo-Wschodniej, o znaczeniu akademickim i dyplomatycznym.
Do zapisu języka polskiego służy alfabet łaciński, wzbogacony o dodatkowe znaki diakrytyczne. Język ogólnopolski podlega monitorowaniu i regulacji językowej. Instytucją opiniodawczo-doradczą w zakresie używania języka narodowego jest Rada Języka Polskiego, która przygotowuje opinie językowe oraz ustala oficjalne zasady ortografii i interpunkcji.

== Klasyfikacja ==
Język polski należy do gałęzi zachodniej w ramach grupy języków słowiańskich (z indoeuropejskiej rodziny językowej). Jest blisko spokrewniony z językami słowackim i czeskim. Wraz z nimi tworzy zachodniosłowiańskie kontinuum dialektalne. Polski, czeski i słowacki to tzw. języki typu Ausbau, czyli języki, których odrębność jest silnie związana z czynnikami społecznymi, politycznymi i kulturalnymi; istnienie kontinuum dialektalnego utrudnia bowiem wyznaczenie granic międzyjęzykowych na podstawie rozstrzygnięć lingwistycznych, jeśli rozpatrywane są odmiany lokalne. Rozróżnienie między dialektami polskimi a dialektami czeskimi i słowackimi znajduje swoje źródło w istnieniu państw narodowych, samodzielnych języków standardowych i tradycji piśmiennictwa oraz odrębnych słowników, norm ortografii i opracowań gramatycznych.
Współczesny język polski jest stosunkowo jednolity geograficznie; do zaniku cech regionalnych i dialektalnych przyczyniły się wpływy masowej edukacji i komunikacji oraz zjawisko migracji ludności. Szeroka ekspansja języka standardowego (zwanego polszczyzną ogólną), używanego na obszarze całej Polski (i niepostrzeganego jako dialekt), doprowadziła do znacznego zatarcia istniejących różnic lokalnych. Cechy regionalne wśród użytkowników polszczyzny w dużej mierze mają charakter leksykalny; z kolei gwary tradycyjne zachowały się w ograniczonym zakresie, zasadniczo wyłącznie na obszarach wiejskich. Dodatkowo w językoznawstwie polskim występuje tradycja normatywizmu, nastawiona na ochronę czystości i homogeniczności języka narodowego oraz promowanie języka standardowego. Etnolekt kaszubski, używany na polskim obszarze językowym, jest zaliczany do dialektów języka polskiego lub uważany za odrębny język, w zależności od przyjętej koncepcji. O ile pod względem swoich cech kaszubski wykazuje odrębność od języka polskiego, to uwarunkowania socjolingwistyczne sprawiają, że bywa postrzegany jako dialekt polszczyzny; większościowy język polski cechuje się bowiem wyższym stopniem elaboracji i obsługuje wszelkie domeny komunikacyjne na terenie Polski.

== Alfabet ==

Polskie abecadło jest oparte na piśmie łacińskim i składa się obecnie z 35 liter:
Aa, Ąą, Bb, Cc, Ćć, Dd, Ee, Ęę, Ff, Gg, Hh, Ii, Jj, Kk, Ll, Łł, Mm, Nn, Ńń, Oo, Óó, Pp, Qq, Rr, Ss, Śś, Tt, Uu, Vv, Ww, Xx, Yy, Zz, Źź, Żż, przy czym litery Qq, Vv i Xx występują tylko w słowach obcego pochodzenia.
Język polski może być także zapisywany polską cyrylicą, którą próbowano wprowadzić w latach 1840–1865. Obecnie posługują się nią mieszkańcy wsi Wierszyna w Rosji. Alfabet cyryliczny składał się z liter: Аа, А̨а̨, Бб, Вв, Гг, Дд, Ее, Е̨е̨, Ёё, Ё́ё́(?),  Жж, Зз, Ии, Йй, Кк, Лл, Мм, Нн, Оо, О́о́, Пп, Рр, Р̌р̌ Сс, Тт, Уу, Фф, Хх, Цц, Чч, Шш, Щщ, Ъъ, Ыы, Ьь, Ээ, Э̨э̨, Юю, Яя, Я̨я̨.

Język polski może być także zapisywany alfabetem arabskim, co było czynione na Polesiu wśród Tatarów. Alfabet arabski dostosowany do języka polskiego jest oparty na białoruskim alfabecie arabskim.

== Historia ==

Za najstarsze w języku polskim uchodzą dwa zdania: Day, ut ia pobrusa, a ti poziwai, zapisane w 1270 na karcie 24 tzw. Księgi henrykowskiej, i Byegaycze, byegaycze! (...) Gorze szą nam stalo!, zapisane w latach 1455–1480 w Rocznikach, czyli kronikach sławnego Królestwa Polskiego, spisanych przez Jana Długosza.
W 1285 na zjeździe w Łęczycy postanowiono o używaniu języka polskiego obok łaciny w szkołach katedralnych i klasztornych.
Liczne zdania w języku polskim zachowały się w rękopiśmiennych księgach sądowych notujących treść procesów, zeznań oraz rot sądowych. Zapisane one zostały w XIV i XV wieku, a najwcześniejsze z nich notowane są od 1386 roku w wielkopolskich księgach sądowych (tzw. roty poznańskie) .

Najstarszy druk w języku polskim ukazał się w 1475 we Wrocławiu. Były to trzy modlitwy katolickie „Ojcze nasz”, „Zdrowaś Maryjo” oraz „Wierzę w Boga” opublikowane w tzw. „Statutach Elyana” (łac. Statuta synodalia episcoporum Wratislaviensium) w Drukarni Świętokrzyskiej – pierwszej wrocławskiej oficynie wydawniczej założonej przez Kaspra Elyana. Pierwsze polskojęzyczne elementarze do nauki języka polskiego pojawiają się wraz z rozwojem druku już w wieku XVI.

Pod koniec średniowiecza pojawiają się również pierwsze słowniki języka polskiego. Początkowo rękopiśmienne sporządzane przez skrybów pracujących w skryptoriach, a później także drukowane. Pierwszymi słownikami były słowniki wielojęzyczne, głównie polsko-łacińskie. Pierwszym całkowicie poświęconym słownikiem języka polskiego był słownik Samuela Bogumiła Lindego wydany po raz pierwszy w 1810 roku w Warszawie.

Pierwszą Gramatykę języka polskiego Piotra Statoriusaa-Stoińskiego wydano w roku 1568 przed Compendium linguae polonicae Mikołaja Volckmara w 1594, 1613 i Jeremiasza Rotera Schluessel zur Polnischen vnd Teutschen Sprach w 1616, a po polsku w 1778 przez Onufryego Kopczyńskiego.
Od 1913 wydawany jest „Język Polski”, czasopismo naukowe promujące wiedzę o języku polskim i językoznawstwie ogólnym, zaś od 1901 wydawany jest „Poradnik Językowy”, wydawnictwo normatywne poruszające problematykę kultury języka. Pierwszym polskim słownikiem poprawnościowym był Słownik ortoepiczny (1937) Stanisława Szobera (od 1948 jako Słownik poprawnej polszczyzny).
Polszczyzna była jednym z języków urzędowych w Białoruskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej w latach 1927–1938. Miało to wyraz w godle Białoruskiej SRR, w którym w latach 1927–1938 zawołanie Proletariusze wszystkich krajów, łączcie się! umieszczono także w języku polskim.

Język polski miał również status urzędowego w polskich rejonach narodowych w Związku Radzieckim, istniejących w latach 1925–1937. W 1931 roku Bruno Jasieński i Tomasz Dąbal proponowali zmiany, polegające na uproszczeniu pisowni i usunięciu liter „ą”, „ę”, „ó”, dwuznaków „ch”, „rz”, „sz” i „cz”, zastąpionych odpowiednio „om” albo „on”, „em” albo „en” (w zależności od wyrazu), „u”, „h”, „ż”, „s”, „c”. Miało to ułatwić naukę języka polskiego. Zmiany te opracowano w 1933 roku i planowano wprowadzić do ortografii polskiej w polskich rejonach narodowych im. Feliksa Dzierżyńskiego i im. Juliana Marchlewskiego.
W roku 2022 dzięki staraniom Fabricio Vicroskiego (Wichrowskiego) i wsparciu BRASPOL – Centralnej Reprezentacji Wspólnoty Brazylijsko-Polskiej, Instytutu Języka Polskiego oraz Stowarzyszenia „Wspólnota Polska” język polski stał się językiem urzędowym w gminie Aurea.

=== Zarys fonetyki historycznej ===
Język polski wywodzi się z języka praindoeuropejskiego za pośrednictwem języka prasłowiańskiego. Ślady jego dziejów można odnaleźć w obocznościach.
Do najważniejszych wczesnych zmian należy palatalizacja indoeuropejska.
Dawne miękkie k, kh, g, gh przeszły w językach satemowych, takich jak języki słowiańskie, zwykle w s i z (ale np. litewskie š i ž), zaś w językach kentumowych, na przykład w łacinie i językach germańskich, w k i g. W języku prasłowiańskim wszystkie zgłoski zamknięte przeszły w otwarte. Pociągnęło to za sobą powstanie samogłosek nosowych i zróżnicowanie długości samogłosek. Ukształtowała się też opozycja spółgłosek miękkich i twardych.

W języku polskim opozycja spółgłosek miękkich i twardych stała się cechą istotną. Zgłoskotwórcze r i l przeszły w pary samogłoska + r lub odpowiednio l. Nastąpił też zanik iloczasu, a wiele spółgłosek miękkich zostało utwardzonych, np. miękkie r (zapis: r', np. r’eka – rzeka) przeszło w ż (zapis: rz). Wiele spółgłosek miękkich traci miękkość w wygłosie (np. końcowe miękkie w w nazwach typu Wrocław, w przypadkach zależnych nadal jest miękkie – we Wrocławiu). Pierwszy traktat o ortografii polskiej napisał ok. 1455 polski językoznawca i gramatyk Jakub Parkoszowic, który wzorem Jana Husa postawił sobie zadanie przystosowania alfabetu łacińskiego do oznaczania w piśmie głosek polskiego języka.

=== Wpływy języków obcych ===
Dialekt ogólnopolski formował się na gruncie gwar używanych w Wielkopolsce i Małopolsce, później na fundamencie gwar mazowieckich i kresowych.
Na kształt polszczyzny wpływały również inne języki. Najważniejszymi z nich były:

łaciński,
grecki (głównie za pośrednictwem łaciny),
czeski, → czechizmy/bohemizmy,
ruski, a potem białoruski i ukraiński (głównie za pośrednictwem gwar kresowych),
niemiecki, → germanizmy,
turecki → turcyzmy,
francuski,
włoski,
rosyjski → rusycyzmy,
węgierski → hungaryzmy,
jidysz → jidyszyzmy,
angielski → anglicyzmy.

=== Zasięg oddziaływania ===

W 1661 ukazywał się tygodnik „Merkuriusz Polski Ordynaryjny”, pierwsze zachowane czasopismo wydawane w języku polskim; po jego upadku przez kilka dziesięcioleci nie wydawano polskich czasopism. Początek nieprzerwanego rozwoju czasopiśmiennictwa polskiego przypada na drugą ćwierć XVIII w. W latach 1718–1720 ukazywał się tygodnik „Poczta Królewiecka”, od 1729 „Nowiny Polskie” (następnie jako „Kurier Polski” do 1760), w latach 1765–1785 ukazywał się dziennik „Monitor”, najważniejsze czasopismo doby Oświecenia w Polsce, i in. Czasopiśmiennictwo naukowe w języku polskim zapoczątkował wydawany w latach 1758–1761 i 1766–1767 miesięcznik „Nowe Wiadomości Ekonomiczne i Uczone”, zaś czasopiśmiennictwo literackie wydawany w latach 1770–1777 tygodnik „Zabawy Przyjemne i Pożyteczne”.
Dzięki reformacji język polski wprowadzony został szeroko do literatury. Związane to było z chęcią dotarcia do jak największej liczby osób, stąd pierwsze tłumaczenia przez protestantów Biblii oraz publikowanie literatury religijnej, w tym także polemicznej względem innych wyznań.
W dobie reformacji główną rolę w rozwoju książki polskiej odegrały Prusy Książęce. W latach 1543–1552 w Królewcu i w Ełku wydano więcej książek w języku polskim niż w całej Rzeczypospolitej. W 1587 roku założono w Ełku Szkołę Książęcą dla całej prowincji, gdzie uczono m.in. literackiej polszczyzny.
W 1696 język polski stał się językiem urzędowym w Wielkim Księstwie Litewskim, wtedy też ostatecznie ustaliła się supremacja języka polskiego w życiu społecznym, kulturalnym i politycznym Litwy. W prowincjach Korony Królestwa Polskiego do końca czasów saskich (1763) językiem urzędowym pozostawała łacina. Stał się także językiem szybko przyswajających język polski niemieckich rodów szlacheckich w Inflantach Polskich.
Od połowy XVI wieku do początku wieku XVIII polszczyzna była językiem dworskim w Rosji, i tą drogą przeniknęło do języka rosyjskiego szereg wyrazów pochodzenia zachodnioeuropejskiego, przyswojonych wcześniej przez język polski, oraz wyrazów rdzennie polskich. Pod koniec XVII w. język polski był popularny i modny także wśród wyższych warstw Moskwy, a jego znajomość była miernikiem wykształcenia i kultury. Niezmiernie popularna jest w tym okresie literatura polska zarówno w oryginale, jak i w transkrypcji na cyrylicę oraz tłumaczeniach na rosyjski. W okresie od II poł. XVII do początku XVIII w. przekłady literatury polskiej dominują nad przekładami z innych języków, a w przypadku poezji obcej aż do pocz. XVIII w. mamy do czynienia wyłącznie z utworami polskimi i łacińskimi. Początek wpływów języka polskiego najpierw na język ruski, później na rosyjski, datowany jest na XIII w. Słabną one w połowie XVIII wieku, choć na polonizmy możemy natknąć się również w XIX i XX w. (np. frajer).
W XVII wieku po polsku mówiono także na dworach Hospodarstwa Mołdawskiego (tutaj również posługiwała się nim arystokracja) i Wołoszczyzny. W tym pierwszym kraju czyniono starania, by uczynić z języka polskiego język literacki (np. historiograf i poeta Miron Costin pisał po polsku). Również w tym samym wieku język polski był powszechny na Ukrainie, zarówno w życiu politycznym, jak i piśmiennictwie. Ryszard Łużny uważa, że polszczyzna spełniała rolę języka literackiego dla mieszkańców tego regionu Rzeczypospolitej.
Język polski wywarł wpływ na takie języki jak ukraiński, białoruski, litewski, rosyjski, jidysz, hebrajski, czeski, rumuński.

== Odmiany ==

Wyróżnia się następujące odmiany etnicznej polszczyzny:

język standardowy (język ogólny / literacki sensu largo), ukształtowany na bazie wielu dialektów;
dialekty (odmiany niestandardowe): ludowe (wiejskie) oraz miejskie (np. gwara lwowska, gwara poznańska, gwara warszawska).
Polszczyzna standardowa pełni funkcję języka ogólnonarodowego, stanowiąc reprezentatywną odmianę polszczyzny, wspólną dla wszystkich jej użytkowników. Jest nauczana i popularyzowana przez system edukacji, a jednocześnie służy jako język literatury, środków masowego przekazu i administracji. Przeważnie nie jest określana jako „dialekt”; ma charakter odmiany prestiżowej, która uchodzi za najbardziej „poprawną” spośród odmian polszczyzny.
Dialekty lokalne mają ograniczony zasięg społeczny i ulegają wyraźnemu zanikowi; w praktyce zróżnicowanie polszczyzny mówionej sprowadza się do niewielkiego zasobu cech regionalnych (zwłaszcza leksyki). Wśród pokolenia młodego i średniego rozpowszechniły się odmiany polszczyzny zbliżone do języka standardowego, gwary tradycyjne zaś utrzymują się jedynie wśród najstarszych mieszkańców wsi. Wraz z zanikiem różnorodności terytorialnej odnotowano zintensyfikowany rozwój odmian społecznych i profesjonalnych języka polskiego.
Polski język standardowy jest wewnętrznie zróżnicowany. Występuje w odmianie pisanej (język literacki sensu stricto) i mówionej. W obrębie języka standardowego znajdują się także tzw. style funkcjonalne (styl retoryczny, styl urzędowy, styl publicystyczny itp.).
Za ogólnopolski wzorzec wymowy języka standardowego przyjmuje się wymowę warszawską. Inną, również normatywną, formą wymowy jest ograniczona terytorialnie wymowa krakowsko-poznańska.
Podstawowe dialekty terytorialne języka polskiego to (według stopnia pokrewieństwa):

dialekty główne (zachodnie i południowe):
wielkopolski (zobacz też: gwara poznańska);
małopolski (zobacz też: gwara krakowska, gwara sądecka, gwary góralskie – w tym najbardziej znane: gwara podhalańska, gwara żywiecka);
śląski;
dialekty północne:
mazowiecki (zobacz też: gwara białostocka, gwara łowicka);
chełmińsko-kociewsko-warmiński;
dialekty kresowe:
północnokresowy;
południowokresowy.
Poza tymi podstawowymi dialektami istnieją także dialekty mieszane, szczególnie na zachodzie Polski. Wyróżnia się również odmienne leksykalnie języki środowiskowe (np. slang młodzieżowy), czerpiące zasadniczo z zasobów języka ogólnego, choć czasem zawierające również dialektyzmy.
Encyklopedia Popularna PWN i inne źródła wymieniają pięć głównych dialektów: wielkopolski, małopolski, śląski, mazowiecki, kaszubski.

== Za granicą ==

Coraz więcej osób uczy się języka polskiego jako obcego. Ich liczbę szacuje się na 10 000 osób na całym świecie, z czego ok. jedna trzecia studiuje język polski na uczelniach i w szkołach językowych w Polsce. Od 2004 roku istnieje również możliwość zdawania egzaminu z języka polskiego jako obcego na 3 poziomach: podstawowym (poziom B1), średnio zaawansowanym (poziom B2) oraz na poziomie zaawansowanym (poziom C2). Egzaminy te przygotowuje Państwowa Komisja Poświadczania Znajomości Języka Polskiego jako Obcego.
Liczni są również rodzimi użytkownicy języka polskiego, którzy na stałe mieszkają w innych państwach. Są to członkowie polskiej mniejszości narodowej albo polscy wychodźcy lub ich potomkowie (Polonia).
Jako język polskiej mniejszości narodowej polski jest używany przede wszystkim w krajach sąsiednich: na Ukrainie, Białorusi, Litwie, Słowacji i w Czechach.
Największe grupy polskojęzycznej ludności, które znalazły się na stałe poza granicami kraju w wyniku wyjazdu z państwa, znajdują się w zachodniej Europie (Niemcy, Francja, Wielka Brytania), w Ameryce (Stany Zjednoczone, Kanada, Brazylia, Argentyna, Meksyk), w Australii oraz w Izraelu.
Ze względu na duże rozproszenie ludności polskojęzycznej po całym świecie i brak teraźniejszych badań nad stopniem utrzymywania języka polskiego wśród Polaków za granicą, bardzo trudno ustalić liczbę osób polskojęzycznych na stałe zamieszkałych poza granicami Polski. Szacunki podawane w rzetelnych książkach mieszczą się w szerokim przedziale od 3,5 do 10 milionów. Skutkiem tych rozbieżności są różne dane o ogólnej liczbie rodzimych użytkowników języka polskiego.

== Fonetyka ==

== Gramatyka ==

== Zmiany ==

=== Zanik różnic językowych ===
W związku z przesiedleniami ludności po drugiej wojnie światowej, rozwojem miast, wpływami kultury masowej (telewizja, prasa) oraz powszechną oświatą prowadzoną w języku ogólnym polszczyzna coraz bardziej się ujednolica. Cechy gwarowe są o wiele słabiej widoczne u młodszych użytkowników języka. Nie dotyczy to wszystkich dialektów lokalnych – np. gwarom góralskim i śląszczyźnie jak na razie wyginięcie nie grozi; mimo to większość Polaków posługuje się dziś mową zbliżoną do polszczyzny standardowej. We współczesnym języku polskim uwidaczniają się różnice socjalne.

=== Zmiany gramatyczne ===
Prawdopodobnie jedną z bardziej rzucających się w oczy zmian zachodzących na gruncie polskiego języka ogólnego jest wypieranie rodzaju męskorzeczowego przez męskożywotny. Wiele słów, które w polszczyźnie standardowej były dotychczas traktowane jako jednoznacznie nieżywotne, zaczyna przyjmować odmianę typową dla słów żywotnych, zwłaszcza w stylu swobodnym. Objawia się to tym, że biernik jest równy dopełniaczowi, nie zaś jak dotychczas mianownikowi. I tak wyrażenie „dostać e-maila/SMS-a” jest w języku mówionym bardziej powszechne od „dostać e-mail/SMS”. Formy tego rodzaju uchodzą jednak za mniej staranne i nie cieszą się pełną aprobatą w języku standardowym (uważane są jedynie jako potoczne), natomiast jako formy wzorcowe uznaje się warianty tradycyjne. Część form (np. „wyrwałem zęba”) całkowicie występuje poza przyjętą normę języka standardowego.

=== Zmiany leksykalne ===
Następuje zapożyczanie dużej liczby anglicyzmów, przede wszystkim w wyniku wpływu globalizacji i środków masowego przekazu, a jednocześnie zanika wiele dawnych zapożyczeń, głównie francuskich, jidysz i rosyjskich.
Ciekawym zjawiskiem jest zmiana wymowy niektórych francuskich zapożyczeń z francuskiej na angielską, np. image wymawia się współcześnie raczej imidż niż imaż. Podobnie, pod wpływem tłumaczeń w mediach z języka angielskiego, coraz częściej nazwę państwa Rwanda wymawia się Ruanda.

=== Zmiany fonologiczne ===

W związku z zapożyczeniami słów z języków o odmiennej fonologii rozpowszechniają się rzadko dotychczas spotykane połączenia głosek, np. po głoskach zębowych t, d, s, z, r pojawia się i (didżej, tir, ring), także w tradycyjnych wyrazach y jest czasem zastępowane przez i, np. dawna nazwa kolorowego papieru technicznego Brystol jest dziś często zapisywana Bristol. Pojawiają się też połączenia ky, gy, ly (ankylozaur, poligynia, glyptodon).

== Użycie ==
W dużym przybliżeniu przeciętny Polak czynnie zna (czyli używa w wypowiedziach) nie więcej niż kilkanaście tysięcy słów, natomiast biernie (rozumie, ale nie używa) – ok. 30 tysięcy słów. Wyjątkami są osoby, które mogą biernie znać nawet 100 tysięcy słów. Jednak badania filologów z Uniwersytetu w Białymstoku wykazują, że wystarczy znajomość 1200 najczęściej używanych słów w języku polskim, by móc zacząć się nim posługiwać.

== Ochrona ==

Zgodnie z artykułem 12 ust. 2 ustawy o języku polskim Rada Języka Polskiego nie rzadziej niż co dwa lata przedstawia Sejmowi i Senatowi sprawozdanie o stanie ochrony języka polskiego. Sprawozdanie jest publikowane w postaci druku sejmowego (senackiego).
Uchwałą z 22 grudnia 2005 Senat RP zdecydował o ustanowieniu roku 2006 Rokiem Języka Polskiego.

== Zobacz też ==

język staropolski
polski język migowy
historia ortografii polskiej
wielka reforma ortografii w 1936 r.
wulgaryzmy i przekleństwa w języku polskim
kurs języka polskiego na anglojęzycznych Wikibooks
tygiel językowy – polski tygiel językowy
Wikipedia polskojęzyczna

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
StanisławS. Urbańczyk StanisławS. (red.), Encyklopedia języka polskiego, wyd. 2, Wrocław: Ossolineum, 1992, ISBN 83-04-02994-4, OCLC 30953882 .
StanisławS. Urbańczyk StanisławS., MarianM. Kucała MarianM. (red.), Encyklopedia języka polskiego, wyd. 3, Wrocław: Ossolineum, 1999, ISBN 83-04-04507-9, OCLC 44823012 .
Wydra W.: Chrestomatia staropolska. Teksty do roku 1543. Wrocław: Ossolineum, 1984. ISBN 83-04-01568-4.
Gramatyka współczesnego języka polskiego, RenataR. Grzegorczykowa (red.), RomanR. Laskowski (red.), HenrykH. Wróbel (red.), Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1998, ISBN 83-01-12386-9, OCLC 69296447 . Brak numerów stron w książce
Klemensiewicz Z., Zarys składni polskiej, Warszawa 1963.. alpha.bn.org.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-10-31)].
RenataR. Grzegorczykowa RenataR., Wykłady z polskiej składni, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1996, ISBN 83-01-12185-8, OCLC 830126150 . Brak numerów stron w książce
Wiśniewski M., Zarys z fonetyki i fonologii współczesnego języka polskiego, Toruń 2001. ISBN 83-231-1272-X.
Języki indoeuropejskie, pod red. L. Bednarczuka, t. I, Warszawa 1986. ISBN 83-01-06559-1.
Saloni Z., Świdziński M., Składnia współczesnego języka polskiego, PWN, Warszawa 1985. ISBN 83-01-05629-0.
ZbigniewZ. Gołąb ZbigniewZ., O pochodzeniu Słowian w świetle faktów językowych, MariaM. Wojtyła-Świerzowska (tłum.), Kraków: Universitas, 2004, ISBN 83-242-0528-4, ISBN 0-89357-231-4, OCLC 830631541 . Brak numerów stron w książce
MariaM. Dłuska MariaM., Fonetyka polska, Warszawa–Kraków: PWN, 1981, ISBN 83-01-03196-4 . Brak numerów stron w książce
DanutaD. Ostaszewska DanutaD., JolantaJ. Tambor JolantaJ., Fonetyka i fonologia współczesnego języka polskiego, Warszawa: PWN, 2000 . Brak numerów stron w książce

== Linki zewnętrzne ==

Gramatyka języka polskiego. grzegorj.w.interia.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2010-12-28)].
Mały ortograficzny słownik skrótów języka polskiego
Sprawozdanie o stanie ochrony języka polskiego w latach 2012–2013 przedstawione przez Radę Języka Polskiego w 2015 roku (druk sejmowy 3849)


Grupa pomorska języków lechickich

Grupa pomorska języków lechickich (też: Dialekty środkowolechickie) – hipotetyczna grupa języków lub dialektów, którymi posługiwała się i nadal posługuje się autochtoniczna ludność polskiego Pomorza Zachodniego i Pomorza Gdańskiego. Grupa ta bywa również określana jako „grupa środkowolechicka”, gdyż charakteryzują ją cechy typowe zarówno dla dialektów zachodniolechickich (język połabski), jak i wschodniolechickich (język polski).
Dość często grupie pomorskiej przypisuje się synonim „język pomorski”. Jest to określenie poniekąd kontrowersyjne, ponieważ nie jest znany dokładny stopień pokrewieństwa poszczególnych etnolektów wchodzących w jej skład. Pojęcie języka pomorskiego pojawia się również w dwóch innych przypadkach – jako określenie kaszubszczyzny oraz jako nazwa języka, będącego przodkiem współczesnych dialektów słowiańskich, używanych na Pomorzu. Ostatni spośród wymienionych przypadków użycia nie jest zbyt popularny wśród językoznawców, jako iż znaczna ich część doszukuje się genezy gwar pomorskich w staropolszczyźnie. Tradycyjna polska dialektologia zalicza grupę pomorską do dialektów języka polskiego.
Do grupy tej zalicza się:

gwarę słowińską
język kaszubski – utrwalony w utworach literackich i dokumentach urzędowych.
wymarłe gwary zachodniopomorskie – uważane również za część grupy zachodniolechickiej
Obecnie kaszubszczyzna objęta jest formalnym statusem języka regionalnego. Słowińszczyzna, uznawana albo za język odrębny zarówno od polskiego, jak i kaszubskiego, albo za dialekt jednego z tych języków, wymarła pod koniec XX wieku. Podobny los podzieliły gwary zachodniopomorskie, które zostały wyparte przez język dolnoniemiecki kilka stuleci wcześniej. Nie zostały utrwalone w żadnym utworze literackim ani dokumencie urzędowym.

== Kontrowersje językoznawcze ==

=== Argumenty za uznaniem etnolektów pomorskich za język ===
Sporny status języka czy dialektów pomorskich wynika przede wszystkim z różnych sposobów kwalifikowania etnolektu. W najprostszym i logicznym ujęciu sprawy, dwoje ludzi mówi w obrębie jednego języka wtedy, gdy może się zrozumieć podczas swobodnej rozmowy bez używania migów lub języka obcego, znanego obojgu.
Liczba różnic w niemal każdym aspekcie językowym, począwszy od leksyki i fonetyki, a skończywszy na gramatyce i morfologii jest na tyle duża, że dwie osoby, np. Polak ze Słowińcem, miałyby podobne lub dużo większe problemy ze zrozumieniem się niż Czech ze Słowakiem, Dolnołużyczanin z Górnołużyczaninem, czy nawet Polak z mieszkańcem Łużyc.
I choć wiele wskazuje na to, że pomorszczyzna wywodzi się ze staropolskiego, to w ostatecznym rozrachunku ze średniowiecznej polszczyzny mogły powstać różne języki w ten sam sposób, w jaki z języka staroruskiego powstały białoruski, ukraiński, rosyjski i rusiński (rusnacki). Wynikałoby zatem, że kaszubski rzeczywiście jest dialektem, ale nie języka polskiego, lecz pomorskiego. Należy pamiętać, że w ujęciu lingwistycznym można równie dobrze zakwestionować status wczesnej staropolszczyzny lub staro-cerkiewno-słowiańskiego i zastanowić się, czy nie są to czasem zaledwie dialekty wspólnej prasłowiańskiej mowy.
Najbardziej podobna do współczesnej polszczyzny jest kaszubszczyzna (także w wyniku dzisiejszego polaszenia), grupa zachodniopomorska, najbardziej konserwatywna, mocno zbliżona była do staropolskiego (również z tego powodu, że wymarła już w XVII wieku), ale cechowały ją też największe wpływy połabskie. Słowińszczyzna, która przez długi okres swojego istnienia była w znacznym stopniu izolowana od innych narzeczy słowiańskich, była wystawiona na działanie języka dolnoniemieckiego. Sprawiło to, że grupę słowińską wyróżnia największa liczba charakterystycznych cech i właściwości:

utrzymanie liczby podwójnej i mnogiej w ich pierwotnym znaczeniu (inaczej niż zarówno w polskim jak i kaszubskim), np. ma jiěsma, va jiěsta, vuôńi jiěsta (my oboje jesteśmy, wy oboje jesteście, oni obaj są);
wymawianie v (polskie w) na początku wyrazu przed wieloma samogłoskami (tak samo jak w języku połabskim), np. vôtpředávac, vuôdžeń (odsprzedawać, ogień);
utrzymanie iloczasu, zwłaszcza we wschodniosłowińszczyźnie, np. dôchtrác, dámok (być doktorem, miech);
mocno dyftongiczna wymowa, szczególnie akcentowanych głosek w wyrazach więcej niż jednosylabowych, np. Slôvjínc, ale Sluôvjinka (Słowiniec, Słowinka);
całkowite bylaczenie w stosunku do polszczyzny i kaszubszczyzny, np. jádlô, lásol (jadło, łysol);
znaczne utrzymanie grupy TarT lub TårT w opozycji do polskiego TroT, np. sárka, bårna (sroka, brona);
brak ruchomego e, np. smútk, tôpork (smutek, toporek), podobnie jak w kaszubskim;
kaszubienie;
występowanie samogłosek miękkich ě, ü i ä oraz odziedziczonej po prasłowiańskim samogłoski å;
zachowane formy długie czasowników, np. buôjec, stuôjac, znájiěš (staropl. bojać, stojać, znajesz);
przejście k w h, np. cáhěr, jáhi (cukier, jaki), w odróżnieniu od palatalizacji kaszubskiej, np. jaczi (jaki);
dž lub v w miejscu polskiego g, np. tvěvå, svěvå (twego, swego), podobnie jak w prasł. *tvojevo, *svojevo;  drädži, vjéldži, ale vjélgå (drugi, wielki, wielka);
silna jotacja i prejotacja przed i, np. pjíc, jízba (pić, mieszkanie/izba), często przy jednoczesnej dowolności przed a, np. ákô, ak i jákô, jak (jako, jak);
zachowanie zaimka jiěn (staropl. jen);
w celowniku l.p. rodzaju męskiego końcówki -ejü, -ôjü we wschodniosłowińszczyźnie i -evü, -ôvü w dialekcie zachodnim, np. kuôńejü i kuôńevü (koniowi);
zaśpiew (akcent) iloczasowy i swobodny, np. vjéldži, ale čvjardi, natomiast w odmianie czasowników często stały, np. buduôvoul i buduôvali (budował, budowali), w odróżnieniu od polskiego budował i budowali;
tworzenie czasu przeszłego tak jak w kaszubskim (z trzecią osobą czasownika), np. jåu jåud, tä jåud (ja jadłem, ty jadłeś).

== Przypisy ==


Język romski

Język romski lub romani (nazwa własna: romani čhib, romani ćhib, w innych językach często określany potoczną nazwą „język cygański”) – język indoeuropejski z gałęzi nowoindyjskiej języków indoaryjskich. Romani jest jedynym autochtonicznym językiem indoaryjskim używanym w Europie. Wywodzi się z sanskrytu za pośrednictwem języków prakryckich. Posługują się nim Romowie oraz Sinti. Romani nie należy natomiast do grupy języków romańskich (przypadkowa zbieżność nazw), w związku z czym tylko w niewielkim stopniu jest spokrewniony z takimi językami jak rumuński czy romansz.
Romani tworzy grupa co najmniej 60 silnie zróżnicowanych dialektów, które nie wypracowały ujednoliconego języka standardowego; z tego względu bywa on traktowany jako grupa językowa, a nie jako jeden język. Różnice między różnymi jego odmianami można porównać do różnic dzielących języki słowiańskie.

== Klasyfikacja i pochodzenie ==
Dopiero pod koniec XVIII wieku językoznawcy zdołali jednoznacznie sklasyfikować pochodzenie języka Romów dzięki odkryciu związków z dialektami rozmaitych języków północno-zachodnich Indii, przede wszystkim Pendżabu i Radżastanu. Języki romski, radżastani i pendżabski posiadają do dziś wiele podobieństw w systemie leksykalnym i gramatycznym. Związki te pozwalają przypuszczać, że stamtąd właśnie wywodzą się przodkowie dzisiejszych Romów i Sintich. Nazwa własna tych drugich może też być pokrewna toponimowi Sindh, prowincji w dzisiejszym Pakistanie, która również położona jest w regionie najwcześniejszego etapu etnogenezy Romów. Z drugiej strony teoria ogłoszona w czasopiśmie Nature sugeruje, że romani najbliżej spokrewniony jest z językiem syngaleskim, co jednak niekoniecznie świadczy o pochodzeniu Romów z Cejlonu, lecz raczej o istnieniu wspólnego przodka dla obu tych języków.

== Historia ==

Nie istnieją wiarygodne źródła pisane dokumentujące najwcześniejszą historię Romów i ich języka. Co prawda XI-wieczny perski poeta Firdausi w poemacie epickim Szahname wspomina o 10 czy 12 tysiącach grajków Desi, których w V wieku król Śankal z miasta Kannauj (w prowincji Sindh) podarował władcy perskiemu Bahramowi V. Współczesne badania dowodzą jednak, że przekaz ten nie mógł odnosić się do przodków dzisiejszych Romów. Romani zalicza się bowiem do języków nowoindoaryjskich, które nie istniały jeszcze w V wieku. Przodkowie Romów mogli zatem opuścić Półwysep Indyjski dopiero ok. 300 lat po opisywanych wydarzeniach.
Około 1000 roku Mahmud z Ghazni, szerząc islam, podbił północno-zachodnie Indie (Kaszmir i Pendżab). Najazd wywołał spustoszenie i doprowadził do migracji na wielką skalę. W latach 1001–1026 muzułmańscy Ghaznawidzi siedemnastokrotnie napadali Pendżab i Sindh, zaciekle walcząc ze stawiającymi opór autochtonami. Konfederacja radźputów odgrywała pierwszoplanową rolę w tej walce, zaś jej członkowie wywodzili się z różnych dźati (kast) i jak się przypuszcza, stanowili rodzaj najemnych sił, powołanych specjalnie do zatrzymania najeźdźców. Oddziały radźputów przemieszczały się najczęściej wraz z rodzinami i sługami.
W języku romskim istnieją liczne ślady, świadczące o powstaniu ich języka w takich właśnie okolicznościach. Większość słów odnoszących się do wojny i walki jest pochodzenia indoaryjskiego: bust (włócznia), patava (getry), xanrro (miecz) czy tover (topór). Także określenie wszystkich „nie-Romów” (Gadzio) pochodzi od prakryckiego słowa gajja (cywil). Ponad 80% romskich słów pochodzenia perskiego ma odpowiedniki w urdu. Język ten – również indoaryjski – rozwinął się wśród islamskich neofitów oraz wśród wojowników pojmanych przez muzułmanów (słowo urdu znaczy „obóz (wojskowy)” – por. tur. orda). Według źródeł historycznych, Mahmud z Ghazni pojmał 500 tysięcy jeńców podczas inwazji na Sindh i Pendżab.
Badania DNA dowiodły istnienia podobieństw genetycznych między Romami a kastą radźputów, co potwierdza powyższą teorię. Z drugiej jednak strony etnonim Roma, jak również zakres tradycyjnie wykonywanych zawodów zdają się sugerować raczej związek z indyjską kastą Domów/Dombów tradycyjnie należącą do niższych dźati. Z jakiejkolwiek jednak grupy społecznej wywodzili się przodkowie współczesnych Romów, wydaje się, iż kluczowym elementem ich etnogenezy były właśnie wojny muzułmanów z radźputami w VIII–X wieku.
Choć imperium Ghaznawidów było wielojęzyczne, oficjalnie używano w nim perskiego (dari). Wyjaśnia to sporą liczbę zapożyczeń, które zasiliły język romski nie wcześniej niż w XI stuleciu. Największe zmiany leksykalne mają związek z przemieszczaniem się Romów dalej na zachód. W 1038 roku Seldżukowie rozgromili Ghaznawidów. W 1071 roku podbili Armenię i wschodnią Anatolię. Podbojom towarzyszyła kolejna fala migracji z Azji Środkowej. Prawdopodobnie w tym okresie język romski uformował się jako rodzaj lingua franca z dialektów, którymi władali przodkowie dzisiejszych Romów. Jego zrekonstruowana ówczesna forma zwana jest językiem protoromani (protoromskim).
Już w Anatolii język romski trafił w orbitę wpływów miejscowych dialektów greckich. Także języki innych lokalnych ludów odcisnęły w nim trwałe piętno, szczególnie język ormiański. W tym czasie zaszły najistotniejsze od czasu opuszczenia Półwyspu Indyjskiego zmiany w systemie gramatycznym i leksykalnym, dając początek formie określanej przez językoznawców mianem wczesnego romani.
Przypuszcza się, że w Anatolii wytworzyło się poczucie wspólnoty etnicznej Romów, którzy tam ostatecznie porzucili kastowe zaszłości, gdyż jako jednolitej społeczności łatwiej było im dostosować się do lokalnych warunków społeczno-ekonomicznych. Analiza słownictwa wskazuje, że pierwotnie Romowie nie byli ludem wędrownym. Słowa takie jak kher (dom), udar (drzwi), gav (wioska), balo (świnia), khoni (kura) czy giv (pszenica) są wyraźnie indoaryjskie. Większość słownictwa związanego z przemieszczaniem się pochodzi zaś z Anatolii, gdzie Romowie najwyraźniej zmienili tryb życia. Na przykład grast (koń) i čar (trawa) pochodzą z ormiańskiego, vurdon (wóz) z kurdyjskiego, zaś drom (droga) i petalo (podkowa) z greckiego. Także nazwy własne metali (z wyjątkiem słów oznaczających „złoto”, „srebro” i „żelazo”) zostały zapożyczone od Greków i Ormian, podobnie jak nazwy narzędzi kowalskich, co może świadczyć o tym, iż ten postrzegany dziś jako tradycyjny dla Romów zawód zaczął być praktykowany dopiero wówczas.
Najazd Mongołów na Europę w pierwszej połowie XIII wieku, następnie zaś inwazja Turków Osmańskich rozpoczęły kolejną falę migracji Romów na zachód. Ogromne przestrzenie rozdzielające poszczególne grupy doprowadziły do wtórnego zróżnicowania i w konsekwencji przyczyniły się do ponownego utworzenia szeregu lokalnych dialektów współczesnego języka romskiego.

== Dialekty ==

=== Dialektologia romska ===
Zróżnicowanie dialektów języka romskiego jest bardzo daleko posunięte, toteż nie posiada on obecnie jednego standardu (choć rozmaite dialekty mają własne mikrostandardy). Różnice te w wielu przypadkach powodują niemożność porozumienia się między użytkownikami różnych dialektów nawet wówczas, gdy mówi się nimi w bliskim sąsiedztwie geograficznym. Mniejsze problemy z komunikacją mają użytkownicy jednego dialektu, mieszkający w krajach z odmiennymi językami większościowymi, choć i w tym przypadku wpływ owych języków zaznacza się w postaci wtórnych zróżnicowań strukturalnych, fonetycznych i leksykalnych. Z tego względu część naukowców uważa romani raczej za podrodzinę językową niż za jednolity język. Dla przykładu zwrot „Pokój moich dwóch sióstr jest bardzo mały” w poniższych dialektach romskich może brzmieć następująco:

dialekt grupy Chaładytka Roma, Rosja – Komnata mirende dujende pxenjende drivan tykny;
dialekt Lowarów, Rosja – Soba mure do phejangi durales cyni;
dialekt Lowarów, Węgry – Mure duje phenjangi soba zurāles cikni si;
dialekt Romungrów, Węgry – Me dūj phenjengeri soba bāre buka hi;
dialekt grupy Kaale, Finlandia – Mo duje phenjako hūsa hin pesko;
dialekt Erlich, Bułgaria – I odaja me do phenjengiri si but cikni;
dialekt Kalajdżów, Bułgaria – Menre do phenenge staja si but cekni;
dialekt Lowarów, Polska – Mure duje pheniangi soba igen cinnij.
Jak widać, współczesne dialekty języka romskiego różnią się przede wszystkim słownictwem, jakie zostało przyswojone przez poszczególne grupy po opuszczeniu Anatolii. Do tego dochodzą różnice fonetyczne i gramatyczne. Ponadto niektóre grupy Romów zatraciły zupełnie swój język (np. Romungrzy na Węgrzech) lub posługują się językami miejscowymi, z wpływami romskiego słownictwa (tzw. pogadialektami, np. Romowie Caló w Hiszpanii czy Romanichal w Wielkiej Brytanii).

=== Klasyfikacja dialektów ===
Najszerzej uznawana systematyka dialektów języka romani opiera się na pracach Marcela Courthiade, które zostały opublikowane w 1982 roku. Podstawą zaproponowanego przez niego podziału jest historyczny rozwój izoglos w języku romskim. Courthiade skupił się na cechach dystynktywnych, odróżniających kolejne warstwy ekspansji terytorialnej i przyjął jako kryteria wyróżniające określone zmiany fonologiczne i gramatyczne. Odtworzył zatem metodą porównawczą strukturę wczesnego języka romani, odpowiadającą XII-wiecznym dialektom romskim z obszaru Anatolii. Następnie podzielił współcześnie używane dialekty pod względem stopnia ich podobieństwa do owego prajęzyka na trzy warstwy, z których trzecia reprezentuje dialekty lingwistycznie najbardziej oddalone. Pogadialekty stanowią niejako czwartą, dodatkową warstwę.
Tabela przedstawia różnice między trzema głównymi warstwami:

Na tej podstawie oraz w wyniku innych badań językoznawczych, prof. Yaron Matras (University of Manchester) we współczesnym języku romskim wyróżnia następujące grupy (gałęzie) dialektów, którymi posługują się wymienione niżej społeczności:

dialekty bałkańskie: Arli (Macedonia, Kosowo, Grecja), Erli (Bułgaria), Meczkarowie (rom. Mečkar, Albania), Sepeczowie (rom. Sepeči, Grecja, Turcja), Ursarowie (rom. Ursari, Rumunia), Krymscy Romowie (Ukraina), Zargarowie (rom. Zargari, Iran) i inne grupy;
dialekty zis-bałkańskie: Drandarowie/Drindarowie (rom. Drandari lub Drindari), Kowaczkowie (rom. Kovački), Kalajdżowie (rom. Kalajdži) i Bugurdżowie (rom. Bugurdži; wszystkie z terenu Bułgarii i Macedonii);
dialekty vlax-południowe: Gurbetowie (rom. Gurbet lub Džambazi), Kalburdżowie (rom. Kalburdžu), Czergarowie (rom. Čergari) i inne (Serbia, Czarnogóra, Chorwacja, Bośnia i Hercegowina, Macedonia, południowa Rumunia, Bułgaria, Grecja, Albania, Turcja);
dialekty vlax-północne: Kełderasze, Lowarzy, Czurarowie (rom. Čurari), Maczwajowie (rom. Mačvaja) i inne społeczności z Rumunii, Mołdawii, Węgier, Serbii oraz żyjące na emigracji na całym świecie;
dialekty centralno-południowe: Romungrzy, Romowie Wend, Romowie Burgenlandzcy, Serwy i inne grupy zamieszkujące Węgry, Słowację, północną Słowenię, wschodnią Austrię, Ukrainę oraz Rumunię;
dialekty centralno-północne: Polscy Cyganie Wyżynni, Romowie Słowaccy, Romowie Morawscy (dialekt wymarły po II wojnie światowej), Wurdonara Roma i inne (Słowacja, Czechy, Polska, Ukraina);
dialekty północno-zachodnie: Sinti, Manusze, Fińscy Kaale i inne (Niemcy, Austria, Francja, Włochy, kraje Beneluksu, Finlandia);
dialekty północno-wschodnie: Chaładytka Roma, Sasytka Roma, Romowie Łotewscy (rom. Lotfitka Roma lub Čuxny), Polska Roma i inne (Polska, Litwa, Łotwa, Estonia, Rosja, Białoruś, Ukraina);
dialekty izolowane bądź o nieustalonej klasyfikacji: używane przez grupy z pogranicza Słowenii, Chorwacji i Włoch, włoskich prowincji Abruzja i Kalabria, z irańskiego Azerbejdżanu itd;
pogadialekty: Romaniczale (nazwa własna Romanichal, Anglia), Gitanowie (nazwa własna Gitanos lub Caló, Hiszpania), Romowie Baskijscy (nazwa własna Errumantxela), Walijscy Kaale (nazwa własna Kååle, nie należy mylić z Fińskimi Kaale – patrz wyżej), Bosza (Armenia), Bojasze oraz pokrewne grupy: Rudarowie (nazwa własna Rudari), Ludarowie (nazwa własna Ludari), Lingurarowie (nazwa własna Lingurari), Zlatarowie (nazwa własna Zlătari) z terenu Węgier, Rumunii, Bałkanów, a także Ameryki i Australii, Romowie Serbscy (Serbia), Romowie Skandynawscy (nazwa własna Tattare, Skandynawia).
Inną klasyfikację zaproponował znany romski językoznawca Vania de Gila-Kochanowski. Według niego z geograficznego punktu widzenia należy wyróżnić siedem wielkich grup dialektów:

północną – używaną przez społeczności polskie, rosyjskie i bałtyckie;
bałkańską – używaną przez społeczności greckie, macedońskie, bułgarskie i tureckie;
karpacką – używaną przez społeczności węgierskie, czeskie i polskie (z południa kraju);
germańską – używaną przez Sintich (społeczności niemieckie, austriackie, szwajcarskie i włoskie), Manuszy (społeczności holenderskie, belgijskie i francuskie) oraz Romów Wysp Brytyjskich (społeczności angielskie i irlandzkie);
naddunajską – używaną przez społeczności rumuńskie, serbskie, albańskie i ukraińskie;
skandynawską – używaną przez społeczności duńskie, fińskie, szwedzkie i norweskie;
iberyjską – używaną przez hiszpańskie i portugalskie społeczności Kale.
Z lingwistycznego punku widzenia grupę iberyjską i dialekty brytyjskie z grupy germańskiej oddziela od reszty zasadnicza granica fonologiczno-morfologiczna (tożsama z podziałem na dialekty właściwe i pogadialekty według Courthiadego). Bardziej szczegółowo klasyfikacja V. de Gila-Kochanowskiego dzieli właściwe dialekty romani według kryterium fonologicznego.

== Standaryzacja ==
Ponieważ aż do XX wieku romani był przede wszystkim językiem mówionym, nie istnieją powszechnie uznawane konwencje ortograficzne, ani nie istnieje  jedna standardowa forma tego języka, choć w wielu krajach niezależne instytucje opracowały odmienne standardy. W Rumunii, kraju z największą populacją Romów na świecie, opracowano metodykę nauczania w oparciu o elementarz Gheorghe Sarău. W Polsce najbardziej popularnym dialektem języka romskiego jest dialekt grupy Polska Roma. W Czechach i na Słowacji najczęściej używany jest dialekt społeczności Servika Roma. Oficjalnie usystematyzowanej odmiany romskiego używa się w Wojwodinie (Serbia). W innych regionach językiem urzędowym są dialekty lokalne, np. w Szuto Orizari w Macedonii, w 79 gminach Rumunii oraz w mieście Budești. Dialekt romskiego jest też pomocniczym językiem urzędowym w Szwecji.
Choć najstarsze zapisy języka romskiego w Europie pochodzą z XVI wieku, alfabet romski został oficjalnie przyjęty dopiero w 1990 roku podczas IV Światowego Kongresu Romów w Serocku. Jest on oparty na alfabecie łacińskim i posiada 46 znaków, z których część jest wykorzystywana do zapisu niektórych tylko dialektów:
A Ä B C Ć Č D Ď E Ê F G Ǧ H I Î J K Ǩ L Ľ M N Ň O Ö P P̌ Q R Ŕ Ř S Ś Š T Ť U Ü V W X Y Z Ź Ž
Dwadzieścia z 46 liter to znaki zapożyczone przede wszystkim z alfabetów języków słowiańskich. Pomimo istnienia tego ustandaryzowanego sposobu zapisu, nie wszystkie główne dialekty romskie przyjęły ten system zapisu. Częściej zdarza się, że do zapisu języka romskiego stosuje się ortografię języka urzędowego danego kraju.
Wobec problemów, jakie nastręcza używanie alfabetu przyjętego przez Światowy Kongres Romów, zespół złożony z działaczy romskich oraz cyganologów opracował projekt zasad pisowni dla Romów mieszkających w Polsce. Przyjęto, że do zapisu języka romani należy stosować znaki alfabetu polskiego (tzw. pisownia sulejowska, zaakceptowana przez Roboczy Zespół ds. Języka Romskiego, powołany w 2008 r. przez Ministerstwo Edukacji Narodowej i Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji):
A B C Ć D DZ DŹ E F G H CH I J K L Ł M N Ń O P R S Ś T U W Y Z Ź
a w wyrazach pochodzenia polskiego pozostałe znaki polskiego alfabetu, to jest Ą CZ DZ DŻ Ę Ó RZ SZ Ż.
Zasady te zostały zastosowane w wydanych w roku 2008 podręcznikach dla dzieci w wieku wczesnoszkolnym, używających dialektów Polska Roma oraz Bergitka Roma.

== Gramatyka ==

=== Rzeczownik ===
Deklinacja rzeczownikowa posiada osiem przypadków i dwa rodzaje (męski i żeński). Oto przykład odmiany na przykładzie rzeczownika rakl’o („chłopiec”) w dialekcie Romów Słowackich:

=== Przymiotnik ===

=== Czasownik ===

=== Inne części mowy ===

=== Przykłady ===
Tekst modlitwy Ojcze Nasz w dialekcie Ursarów:

Amaro Dad,
Cai san opre and-o cero,
ujo te avel Chio anau,
avel Chio thagarimos,
cherdol-pe so Tu cames,
sar si and-o cero te avel i pe phuv.

Amaro marno orso ghesesko de-les amenghe aghes.
Hai iertisar-amenghe amare dosha,
Sar i ame iertis colenghe cai cheren-amenghe dosa.
Hai na muk-amen te peras and-o bezeh,
hai durau-ame nasulimastar.

Che Chiro si o thagarimos,
o zuralomos hai e srava, orcana.

Tekst modlitwy Ojcze Nasz w dialekcie Polska Roma:

Jamaro Dad,
Sawo san dre bolipen,
Swanto Tyro ław,
Te jaweł Tyro chułajiben,
Te kanden Tyre ława,
Syr dre bolipen, adźia pe phuw.

De jamenge sodywesuno maro dadywes,
Odmek jamenge jamare użłipena,
Syr jame odmekas jamare użłenge,
Na lidżiuw jamen chyria dromenca,
Rakh jamen tugendyr.
Amen

== Ciekawostki ==
W 2000 roku na albumie śląskich wykonawców hip-hopowych Usta miasta kast pojawił się pierwszy w polskiej historii gatunku utwór w języku romskim, „Miro mikrofoni” romskiego rapera „Denego” i wokalisty Piotra Gutkowskiego.

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
Tadeusz Pobożniak: Grammar of the Lovari dialect PWN, Kraków 1964
Georgij S. Demeter (red.), Nadežda G. Demeter, Nikolaj Bessonov, Vladimir Kutenkov, Istoria cygan: novyj vzgl’ad, Voronež, Izdatel’stvo-poligrafičeskaja firma „Voronež”, 2000
Angus M. Fraser, Dzieje Cyganów, Warszawa, Państwowy Instytut Wydawniczy, 2001
Vania de Gila – Jan Kochanowski, Mówimy po romsku. Historia, kultura i język narodu romskiego, Szczecinek, Związek Romów Polskich, 2005
R.D. Gray RD, Q.D. Atkinson (2003): Language-tree divergence times support the Anatolian theory of Indo-European origin „Nature” 426, 435–439.
Ian Hancock, Ame sam e rromane džene / We are the Romani People, New York, The Open Society Institute, 2001
Colin Masica, The Indo-Aryan Languages, Cambridge, The University Press, 1991
Romani Project Manchester, strona cyganologiczna Uniwersytetu Manchesterskiego (en)
Rombase – Didactically edited information on Roma, strona cyganologiczna Uniwersytetu w Grazu (en)
Romlex, strona poświęcona lingwistyce romskiej (en)
Wikipedia w języku romskim


Język rusiński

Język rusiński (zwany również łemkowsko-rusińskim, rusińsko-łemkowskim, karpatorusińskim, baczwańsko-rusnackim) – język słowiański używany przez Rusinów (nazywających siebie Rusnakami). Ma kilka geograficznych odmian (dialektów). Posługują się nim Rusini mieszkający na Zakarpaciu (Ukraina), we wschodniej Słowacji, w Polsce (Łemkowie i Bojkowie), Rumunii i na Węgrzech oraz Rusini Panońscy w Wojwodinie (Serbia) i Chorwacji. Dobrze skodyfikowana jest tylko odmiana używana w byłej Jugosławii. Wschodniosłowiański etnolekt Łemków, klasyfikowany jako wariant języka rusińskiego, nosi w Polsce nazwę urzędową „język łemkowski”.
Klasyfikacja języka rusińskiego jest w bardzo silnym stopniu uwikłana w problematykę polityczną. Sami użytkownicy są podzieleni w kwestii tożsamości etnicznej – niektórzy uważają się za Ukraińców, a swoją mowę postrzegają jako dialekt języka ukraińskiego, inni natomiast podkreślają własną odrębność.
W serbskiej Wojwodinie język rusiński ma status języka urzędowego, natomiast w Polsce і na Słowacji jest objęty statusem języka mniejszościowego. Do jego zapisu służy przede wszystkim cyrylica.
Sami Rusini posługują się także językami szerszej komunikacji, dominującymi na zamieszkiwanych przez nich terenach jako języki narodowe czy literackie – polskim, słowackim, ukraińskim czy węgierskim. W języku rusińskim zauważalne są toteż znaczne wpływy obce – polskie, słowackie, a także węgierskie. Wpływy tych języków sprawiły, że gwary rusińskie stały się dość odrębne od pozostałych reprezentantów grupy wschodniosłowiańskiej.
Dialekty rusińskie zalicza się do grupy języków wschodniosłowiańskich. Te używane w Polsce, na Słowacji i w Wojwodinie wykazują jednak pewne cechy typowe dla pozostałych grup języków słowiańskich, a konkretniej cechy wspólne z językiem polskim, wschodnimi gwarami języka słowackiego i językiem serbsko-chorwackim, np. stały akcent wyrazowy na przedostatniej sylabie oraz charakterystyczne formy czasu przeszłego, złożone z imiesłowu zakończonego na -l i krótkiej formy czasownika być:

Rusiński używany w serbskiej Wojwodinie wydaje się dość odrębny od pozostałych jego odmian i bywa opisywany jako samodzielny język bądź też jako historyczny dialekt języka słowackiego. Dzieli bowiem bliski związek z językiem słowackim, a dokładniej z jego wschodnimi gwarami. W zakresie fonologii i fleksji wykazuje cechy języków zachodniosłowiańskich, choć pewne czynniki kulturowe decydują o jego przynależności do tradycji wschodniosłowiańskiej (system pisma, religia tej grupy ludności).

== Cechy charakterystyczne ==

pełnogłos,
przejścia *dj > dž, *tj > č,
końcówka trzeciej osoby liczby mnogiej ť (na przykład nesuť),
imiesłowy na -čyj/-čij (na przykład spivajučij),
typ czasu przeszłego robił jem tam cilyj den
akcent na przedostatniej sylabie,
końcówka mianownika przymiotników liczby mnogiej -y (stary baby),
końcówka narzędnika żeńskich rzeczowników -om (s tom dobrom susidkom),
końcówka dopełniacza żeńskich przymiotników -oj(i) (staroj baby, šumnoji ďivky),
końcówka bezokolicznika -ty,
dwie formy czasu przyszłego (budu robyty/robyl),
palatalizacja k, g, h, ch typu borsug – borsudzy,
enklityczne formy zaimków osobowych mi, ťi, si, mu, ji, ňa, ťa, sa/sja, ho, ju/jej (na przykład pryšol gu mi),
ściągnięte końcówki przymiotników,
końcówka pierwszej osoby liczby mnogiej -me,
palatalizacja s, z przed kontynuantami ě, ę,
depalatalizacja miękkich d, t, n (na przykład pjat, ked, den),
partykuła pytająca ci,
czasownik przeczący nyt/ńit,
dwojaki tryb przypuszczający bym/by jem.

== Fonetyka ==

=== Samogłoski ===

и jest w rzeczywistości samogłoską prawie przymkniętą przednią scentralizowana niezaokrągloną,
prejotowane е i о (odpowiednio є i ё) w niektórych dialektach mogą brzmieć jak [jo] i [je] zamiast [jɔ] i [jɛ],
prejotowane і, и oraz ы przybierają jedną postać ї wymawianą [ji],
prejotowane samogłoski (я, ї, ю, є, ё) na początku słowa, po samogłoskach i znakach (ь, ъ) brzmią jak /ja, ji, ju, je, jo/, po spółgłoskach zaś brzmią jak odpowiednia samogłoska niejotowana poprzedzona palatalizowaną spółgłoską.

=== Spółgłoski ===

Miękkie spółgłoski (ть, дь, сь, зь, ць, дзь, нь) mogą tracić palatalizację w wygłosie słowa w niektórych dialektach.

== Przykład ==

== Alfabet ==

== Media ==
Od 2011 roku w internecie, a od 2016 w Gorlicach oraz Polkowicach na paśmie FM nadaje Radio LEM.FM, regularnie emitujące audycje w języku rusińskim.

== Uwagi ==

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
Encyklopedia Powszechna PWN
Alfred F.A.F. Majewicz Alfred F.A.F., Języki świata i ich klasyfikowanie, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1989, ISBN 83-01-08163-5, OCLC 749247655 [zarchiwizowane]  (pol.).

== Linki zewnętrzne ==
Rusyn, [w:] Ethnologue: Languages of the World, Dallas: SIL International [dostęp 2009-11-25]  (ang.).
Ruthenian, [w:] Ethnologue: Languages of the World, Dallas: SIL International [dostęp 2022-10-02]  (ang.).
Lemkowyna
Kurs języka łemkowskiego