Troposfera

Troposfera – najniższa warstwa atmosfery planety, zawierająca większość jej masy, w której temperatura zasadniczo maleje ze wzrostem wysokości. Jej górną granicą jest tropopauza, która oddziela ją od wyższej stratosfery (na planetach, na których stratosfera nie występuje, troposfera leży pod mezosferą). W troposferze częste są turbulencje, występują tam najważniejsze procesy kształtujące pogodę i klimat.

== Troposfera ziemska ==
Warstwa ta sięga od powierzchni Ziemi do wysokości ok. 10 km. Jej górna granica zmienia wysokość w zależności od pory roku i od szerokości geograficznej. Nad biegunami sięga ona do 6 km w zimie i do 8 km w lecie. W umiarkowanych szerokościach geograficznych od 10 km w zimie do 12 km w lecie. Nad równikiem troposfera sięga do 20 km. Zróżnicowana grubość troposfery wynika z różnic nagrzewania się obszarów leżących na różnych szerokościach geograficznych oraz różnej wartości siły odśrodkowej działającej na cząsteczki powietrza.
Charakterystyczną cechą tej warstwy jest ciągły spadek temperatury wraz ze wzrostem wysokości, przeciętnie 0,6 °C na 100 m. Na górnej granicy troposfery temperatura nad obszarem zwrotnikowym waha się od −70 °C do −80 °C, natomiast nad biegunami od −70 °C zimą do −45 °C latem. W tropopauzie kończy się spadek temperatury z wysokością; ta warstwa ma przeciętnie nie więcej niż 2 km grubości. Ciśnienie atmosferyczne maleje wraz ze wzrostem wysokości od około 1013 hPa na poziomie morza do 270–300 hPa na wysokości 10 km.
Troposfera jest najbardziej dynamiczną częścią atmosfery, czemu zawdzięcza nazwę (gr. tropos – „zwrot, obrót”, zatem troposferę można przetłumaczyć jako „warstwę ciągłych zmian”). Skupia około 80% masy powietrza. Najniższa jej część, warstwa graniczna (przyziemna), reaguje w cyklu dobowym na zmiany temperatury powierzchni; mogą w niej występować lokalne inwersje temperatury. W kształtowaniu ruchów mas powietrza w niej istotną rolę odgrywa ukształtowanie terenu. Ma ona zwykle grubość kilkuset metrów, ale zmienia się ona od 100 m do 2 km. Na wysokości 1–6 km znajduje się średnia troposfera, w której występuje większość rodzajów chmur. Temperatura w górnej troposferze ma wartości ujemne w skali Celsjusza i występujące tam chmury tworzą kryształki lodu. Wysokość poszczególnych warstw jest zmienna i związana z warunkami termicznymi i wilgotnością. W górnej troposferze występują prądy strumieniowe.
Meteorologia i klimatologia zajmują się zjawiskami troposferycznymi, wyższe warstwy atmosfery są przedmiotem zainteresowania aeronomii.

== Troposfery innych planet ==
Planety wewnętrzne Układu Słonecznego (oprócz Merkurego) mają troposfery. Temperatura w atmosferze Wenus maleje prawie monotonicznie z wysokością aż do wysokości 65 km i cały ten obszar określa się mianem troposfery. Ze względu na efekt cieplarniany temperatura przy powierzchni to ok. 733 K (460 °C). Obszar od 50 do 65 km nad powierzchnią zajmuje gęsta warstwa chmur kwasu siarkowego. W troposferze Marsa spadek temperatury rzadko przekracza 3 K/km, co wiąże się z obecnością pyłu absorbującego promieniowanie podczerwone. Tytan, największy księżyc Saturna, ma atmosferę z wyraźnie wykształconą, stabilną troposferą, której górna granica w obszarze równikowym przebiega na wysokości 44 km. Temperatura tropopauzy to ok. 70 K (−203 °C).
Planety–olbrzymy nie mają stałej powierzchni, a gazy tworzące ich atmosfery ze wzrostem głębokości płynnie przechodzą w ciecz (nadkrytyczną). W przypadku Jowisza tropopauza występuje przy ciśnieniu 140 hektopaskali, w temperaturze 105 K; poniżej niej – w górnej troposferze – znajduje się obszar atmosfery, w którym występują chmury trzech rodzajów: z amoniaku, wodorosiarczku amonu i wody (najgłębsze). Atmosfera Saturna ma podobną budowę, jego tropopauza występuje przy ciśnieniu 80 hPa i w temperaturze 85 K.

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
Joseph W. Chamberlain, Donald M. Hunten: Theory of planetary atmospheres: an introduction to their physics and chemistry. Wyd. 2. Academic Press, 1990, seria: International Geophysics Series. ISBN 0-12-167252-2.


Typologia jezior

Jeziora są klasyfikowane według szeregu różnych czynników. Należą do nich: sposób powstawania misy, chemizm wód, częstość mieszania się wody czy trofia.

== Typy genetyczne jezior ==
Jednym ze sposobów klasyfikacji jezior jest ich podział na podstawie sposobu powstawania ich misy. W klasyfikacji tej wyszczególniono następujące odmiany:

Jezioro tektoniczne – powstałe w wyniku działalności tektonicznej, posiadające najczęściej wydłużony kształt, strome stoki, o dużej głębokości (Bajkał, Jezioro Wiktorii, Tanganika),
Jezioro wulkaniczne – jezioro powstałe w wyniku działalności wulkanicznej,
Jezioro kraterowe – stanowiące krater wygasłego wulkanu, który uległ wypełnieniu wodą, niewielkie, lecz głębokie (Jezioro Kraterowe w Oregonie, USA),
Jezioro kalderowe – powstałe w kalderze, czyli w pozostałościach po rozerwanym wybuchem fragmencie wulkanu (Toba),
Maar – niewielkie, lejkowate jezioro wypełniające krater po wygasłym wulkanie eksplozywnym (Laacher See),
Jezioro polodowcowe – powstałe w wyniku działalności lodowca, lądolodu bądź wód fluwioglacjalnych,
Jezioro rynnowe – powstałe w rynnie polodowcowej, posiadające strome brzegi, długie i wąskie (Jezioro Hańcza, Wigry),
Jezioro morenowe – powstałe w wyniku zatrzymania odpływu wód przez osady moreny czołowej, o urozmaiconej linii brzegowej i dużej powierzchni (Śniardwy, Mamry, Niegocin),
Jezioro wytopiskowe – powstałe poprzez wytapianie się brył lodu, które zalegają w osadach polodowcowych, stosunkowo płytkie, niewielkie, często bezimienne (Sasek Mały),
Jezioro sandrowe – powstałe poprzez wytapianie brył lodu w zagłębieniach na obszarze stożków napływowych, stosunkowo płytkie, o zróżnicowanej wielkości (jeziora w Borach Tucholskich)
Jezioro przyozowe i jezioro drumlinowe – powstałe w wyniku wypełnienia wodą zagłębień towarzyszących ozom bądź drumlinom, niewielkie, podłużne i stosunkowo płytkie (jeziora na Pojezierzu Dobrzyńskim)
Jezioro cyrkowe – wypełnione wodą dawne pole firnowe, oddzielone od doliny przegrodą skalną, koliste, niewielkie i głębokie (Czarny Staw pod Rysami)
Jezioro rzeczne – powstałe w wyniku działalności rzek,
Starorzecze – stanowiące fragment dawnego zakola rzeki, płytkie, wąskie, o sierpowatym kształcie,
Jezioro deltowe – tworzące się na obszarze delty, w obniżeniach pomiędzy odnogami rzeki, płytkie, posiadające zabagnione, zarastające brzegi (Dąbie, Druzno),
Jezioro krasowe – głębokie jezioro powstające na obszarach zbudowanych ze skał wapiennych, gipsowych, solnych (Jeziora Plitwickie),
Jezioro przybrzeżne – duże, płytkie jezioro będące dawną zatoką morską odciętą od otwartego morza mierzeją (Łebsko, Gardno, Jamno),
Jezioro bagienne – małe, płytkie jezioro powstające w obniżeniach z utrudnionym odpływem wód podziemnych, charakteryzujące się szybkim zarastaniem (Jezioro Bagienne),
Jezioro wydmowe – niewielkie, płytkie jezioro w zagłębieniach po wywianym piasku, najczęściej okresowo wysychające (Teke),
Jezioro reliktowe – duże jezioro, będące częścią dawnych mórz lub większych jezior (Morze Kaspijskie, Jezioro Aralskie),
Jezioro meteorytowe – okrągłe, stosunkowo płytkie jezioro powstałe w kraterze meteorytowym (Lac à l’Eau Claire),
Jezioro zaporowe – jezioro powstałe w wyniku zatamowania przepływu wody przez czynniki naturalne,
Jezioro osuwiskowe – niewielkie jezioro zatamowane przez obrywy i osuwiska (Jeziorka Duszatyńskie)
Jezioro roślinne – niewielkie, zarastające jezioro powstałe w wyniku akumulacji materii organicznej w postaci wałów (Silver Lake)
Jezioro antropogeniczne – stworzone przez człowieka, spełniające różne funkcje (Zbiornik Nasera, Kariba).
Poza wymienionymi typami genetycznymi występują również jeziora o złożonej odmianie. Przykładem jest Jezioro Górne w Ameryce Północnej, będące jeziorem tektoniczno-polodowcowym.

== Typy jezior według chemizmu wód ==
Innym sposobem klasyfikacji jezior jest podział według chemizmu wód na:

Jezioro słone – jezioro zawierające powyżej 35 g soli/litr,
Jezioro sodowe z przewagą siarczanu lub węglanu sodu (Magadi),
Jezioro siarczanowe z przewagą siarczanów sodu lub magnezu (Manitou),
Jezioro chlorkowe z przewagą chlorku sodu (Morze Martwe, Elton),
Jezioro słonawe – zawierające od 0,5 do 35 g soli/litr (Jamno, Maracaibo),
Jezioro słodkie – zawierające poniżej 0,5 g soli/litr

== Typy jezior według częstości mieszania się wody ==

Według tego podziału wyróżniamy jeziora amiktyczne (w których mieszanie nie występuje), jeziora meromiktyczne (w których mieszaniu ulega część wody jeziora) oraz jeziora holomiktyczne (w których mieszaniu ulega cała woda zawarta w jeziorze). Ze względu na liczbę okresów miktycznych w roku wyróżniamy jeziora amiktyczne (j.w.), oligomiktyczne (chłodne lub ciepłe), ulegające mieszaniu raz na kilka lat, monomiktyczne (chłodne lub ciepłe) – mieszane raz w roku, dimiktyczne (większość jezior naszej strefy klimatycznej) – mieszane wiosną i jesienią oraz jeziora polimiktyczne (płytkie, rozległe) mieszane przez wiatr wielokrotnie w ciągu roku.

== Typy troficzne jezior ==
Stosując ten podział wyróżniamy:

Jezioro oligotroficzne – o niebieskawej barwie wody, przezroczyste, mało żyzne, dobrze natlenione, o piaszczysto żwirowym dnie (Morskie Oko),
Jezioro mezotroficzne – o zielonkawej barwie wody, średnio przezroczyste, z obfitą roślinnością i piaszczysto mulistym dnem (Wigry),
Jezioro eutroficzne – o zielonej lub żółtozielonej barwie wody, małej przezroczystości, słabym natlenieniu oraz mulistym dnie,
Jezioro dystroficzne – o żółtej lub brązowej barwie wody, bardzo małej przezroczystości, bardzo małej zawartości tlenu oraz organogenicznym dnie.

== Zobacz też ==
typologia rybacka jezior

== Przypisy ==


Użytkowanie powierzchni terenu

Użytkowanie powierzchni terenu – wykorzystanie terenu przez człowieka, prowadzące do zmian w pierwotnym środowisku poprzez jego działalność (zmiany antropogeniczne), zaś czynniki, które powodują je nazywa się czynnikami antropogenicznymi. Wpływają one na wszystkie aspekty środowiska takie jak fauna i flora, przekształcenia powierzchni Ziemi, stosunki wodne, skład gleby i atmosfery etc.
Użytkowanie powierzchni terenu można podzielić na:

biogeniczne – np. rolnictwo. łowiectwo, leśnictwo
geogeniczne – np. górnictwo podziemne i odkrywkowe, wiertnictwo
technogeniczne – osadnictwo, przemysł, transport

== Zobacz też ==
Użytkowanie ziemi


Wiadomości Ekologiczne

Wiadomości Ekologiczne – polskie czasopismo naukowe (zwykle kwartalnik) publikujące artykuły dotyczące ekologii. Związane było z Instytutem Ekologii PAN (i instytucjami będącymi jego kontynuacją). Wydawano je w latach 1970–2011. Było kontynuacją pisma „Ekologia Polska Seria B”. Z założenia artykuły w nim publikowane nie miały być oryginalnymi pracami naukowymi opartymi na badaniach, natomiast miały być pracami przeglądowymi, w tym o charakterze referatu. Ponadto publikowane były prace metodyczne, dyskusyjne, sprawozdania z konferencji i recenzje książek poświęconych ekologii, a także wspomnienia o zmarłych ekologach. Artykuły naukowe były publikowane po polsku, z anglojęzycznymi streszczeniami. Ze względu na charakter bliższy biuletynowi niż recenzowanemu czasopismu naukowemu „Wiadomości Ekologiczne” nie znajdowały się w wykazie czasopism punktowanych przez Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego.
W latach 1972–2011 redakcja mieściła się w placówce PAN w Dziekanowie Leśnym, dokąd przeniosła się z siedziby PAN w warszawskim Pałacu Staszica.
Przez cały czterdziestodwuletni okres działania pisma redaktorem naczelnym był Eligiusz Pieczyński. W pierwszym kolegium redakcyjnym oprócz niego znajdowali się Roman Andrzejewski, Henryk Dominas, Wojciech Kaczmarek, Krystyna Kmitowa (sekretarz) i Zdzisława Wójcik. W ostatnim jego zastępcą był Janusz Uchmański, a pozostałymi członkami redakcji Gabriela Bujalska, Joanna Pijanowska i Jerzy Szwagrzyk. W skład rady redakcyjnej wchodzili oprócz Pieczyńskiego Eliza Dąbrowska-Prot, Andrzej Dyrcz, Marek Gębczyński, Jan Kozłowski (sekretarz), Adam Łomnicki, Andrzej Prejs, Ewa Symonides (przewodnicząca), January Weiner.
W 2014 wydano dwa numery czasopisma elektronicznego „e-Wiadomości Ekologiczne”. Zgodnie z deklaracją redakcji pismo to nawiązuje do tradycji „Wiadomości Ekologicznych”, jednak nie jest jego kontynuacją.
W okresie 1973–1986 w czasopiśmie publikowano popularnonaukowe paski komiksowe, których bohaterem był Ekoludek. Głównym autorem historii był Eligiusz Pieczyński, a ilustratorem Andrzej Karabin.

== Wiadomości Hydrobiologiczne ==
Stałym dodatkiem do „Wiadomości Ekologicznych” były „Wiadomości Hydrobiologiczne”, początkowo, od roku 1963, jako „Wiadomości Polskiego Towarzystwa Hydrobiologicznego” będące wkładką do „Ekologii Polskiej Seria B”. Pierwszym redaktorem naczelnym był Tadeusz Backiel. Następnie dołączyli do niego Eligiusz Pieczyński i Jan Igor Rybak, którzy pozostali głównymi redaktorami do końca funkcjonowania wersji drukowanej. Publikowano w nich artykuły analogiczne do tych w głównej części dotyczące hydrobiologii. W związku z likwidacją czasopisma, wydawanie „Wiadomości Hydrobiologicznych” jako biuletynu Polskiego Towarzystwa Hydrobiologicznego jest kontynuowane w formie czasopisma elektronicznego z zachowaniem ciągłości numeracji. Jego ISSN to 2299-4076.

== Przypisy ==


Wielorybnictwo

Wielorybnictwo – polowanie na wieloryby i inne duże walenie w celu pozyskania dostarczanych przez nie surowców: spermacetu, fiszbinu, ambry i innych. Wielorybnictwo intensywnie rozwijało się do początków XX wieku; w miarę jak liczba waleni spadała, a surowce przez nie dostarczane zaczęto zastępować innymi (gaz, elektryczność, plastik itp.) zaczęło gwałtownie tracić na znaczeniu. Mięso wieloryba nigdy nie było cenione dla jego smaku, stanowiło jednak ważne źródło białka, którym nie gardziła ludność obszarów nie obfitujących w białko zwierzęce. Do dziś walenie są źródłem pożywienia Inuitów; do niedawna można było z łatwością kupić konserwy z delfinów, jednakże szeroko zakrojona akcja na rzecz ochrony tych zwierząt zepchnęła przemysłowe przetwórstwo mięsa waleni na margines gospodarki.

== Wczesna historia wielorybnictwa ==
Początki wielorybnictwa to prawdopodobnie zabijanie zwierząt osiadających na plażach (wyrzucanych na plażę przez fale). Przyczyny tego zjawiska do dziś nie są jasne. Jednakże dla pierwotnego łowcy wieloryb wyrzucony na plażę oznaczał sytość na długie miesiące. Prawdziwe, aktywne wielorybnictwo na własne potrzeby zaczęło się z chwilą, gdy łowca odważył się wypuścić na wodę. Prosta metoda takiego polowania do niedawna wystarczała Inuitom i innym ludom Północy. Czasami służyły do tego celu niewielkie dłubanki lub kilkuosobowe pokryte skórami łodzie, którymi wypuszczano się nawet na kilkadziesiąt kilometrów w głąb morza. Prymitywne wielorybnictwo uprawiali już wikingowie na północnych obszarach Oceanu Atlantyckiego.
Na większą skalę rozwinęli wielorybnictwo Baskowie w XII wieku, polując na wieloryby w Zatoce Biskajskiej. Z czasem Baskowie zaczęli się wypuszczać coraz dalej, a w XVI wieku dotarli do Nowej Fundlandii. Jako potęga wielorybnicza Baskowie byli wynajmowani też przez inne kraje, np. Brytyjczycy korzystali z ich usług w okolicach Spitsbergenu do polowań na wieloryby grenlandzkie. W XVI wieku Holendrzy wprowadzili innowację – oprawianie wieloryba bezpośrednio na okręcie. Zwierzę przytraczano do burty statku i dzielono na części z drewnianych platform lub łodzi. Tłuszcz wytapiano bezpośrednio na okręcie i składowano w beczkach w specjalnej ładowni.

== Wieloryb jako źródło surowców ==
Wieloryb dostarczał tak wielu surowców, że wielorybnictwo stało się w dobie rewolucji przemysłowej zawodem tyleż popłatnym, co koniecznym. Olej wielorybi był znakomitym smarem do maszyn, paliwem do lamp ulicznych, tłuszczem do produkcji mydła, a wreszcie podstawą do produkcji kredek, plastrów, świec, maści, a nawet atramentu. Najlepszym olejem do lamp był olej z tłuszczu kaszalota, ponieważ nie kopcił w czasie spalania, a do tego nie wydzielał nieprzyjemnej woni, które charakteryzowała tłuszcz innych gatunków wielorybów. Długi fiszbin wielorybów biskajskich i grenlandzkich wykorzystywano do produkcji parasoli, szczotek, łyżek do butów, gorsetów, a nawet sprężyn zegarkowych. Z zębów kaszalota produkowano klawisze do instrumentów i guziki. Scrimshaw sprzedawano jako eleganckie pamiątki. Z kości wytwarzano nawóz, spermacet był niezastąpiony jako znakomity olej smarowy, wykorzystywany nawet w XX wieku, m.in. do smarowania wyrzutni torped na okrętach podwodnych. Ambra – prawdopodobnie wynik niestrawności kaszalota – była warta tyle złota, ile sama ważyła. Największy w historii kawał ambry ważył 456 kg i uratował od bankructwa spore towarzystwo wielorybnicze.

== Japonia ==
Wielorybnictwo w Japonii (jap. 捕鯨 hogei) ma długą historię. Początki tej działalności datuje się na okres Jōmon (12 000 p.n.e. – 300 p.n.e.). W okresie Edo (1603–1868) techniki połowu zostały znacznie udoskonalone, dzięki czemu zwiększyła się ilość wielorybiego mięsa, zdobywana w skali roku. Zdarzały się spadki w dostawach tego produktu, spowodowane buddyjskim zakazem spożywania mięsa zwierząt, mimo że wieloryby tradycyjnie postrzegane były jako ryby. Boom na spożycie wielorybiego mięsa nastąpił pod koniec II wojny światowej, kiedy to brakowało produktów spożywczych, zawierających białko. W latach 60. mięso wieloryba dostarczało tam 30% dziennego spożycia białka i aż do lat 70. było szeroko wykorzystywane w opłacanym przez rząd programie żywienia szkolnego. Gdy Międzynarodowa Komisja Wielorybnictwa zabroniła połowów wielorybów, Japonia została zmuszona do zaprzestania połowów dla celów komercyjnych.
W 2009 r. ilość wielorybiego mięsa dostępnego w sprzedaży w ciągu roku przekraczała dozwolony poziom, co mogło być spowodowane nielegalnymi dostawami zamrożonego produktu. Aby zaspokoić krajowy popyt na mięso wielorybie, Japonia podpisała kontrakty z Rosją na zakup łącznie 200 białuch. Ponadto Japonia dąży do zniesienia ograniczeń połowu, co spotyka się z protestami na arenie międzynarodowej.

== Nowa Anglia ==
W XVIII wyrosła nowa potęga wielorybnicza – była nią Nowa Anglia, a zwłaszcza port New Bedford i położone na wyspie Nantucket. Z początku Nantucket, zamieszkane przede wszystkim przez kwakrów, patrzyło z zazdrością na rosnącą potęgę New Bedford, wkrótce jednak jego mieszkańcy wpadli na pomysł wykorzystania współżyjącego z nimi na wyspie plemienia Wampanoagów. Bez tych rodowitych mieszkańców wyspy, których liczebność jeszcze w latach 20. XVII wieku przekraczała liczebność osadników, Nantucket nigdy nie osiągnęłoby takiego sukcesu w dziedzinie wielorybnictwa. Do 1760 roku nantucketczycy praktycznie do szczętu wytępili całą miejscową populację wielorybów. Nie miało to jednak większego znaczenia, bowiem w międzyczasie nauczyli się budować duże statki wielorybnicze, co więcej wyposażone w specjalne piece do wytopu oleju na otwartym morzu. Wprawdzie wojna 1812 roku miała dla wielorybnictwa katastrofalne skutki, ale kwakrzy z Nantucket podnieśli się po tej klęsce bardzo szybko. Już w 1819 roku zapuszczali się na słabo zbadany Pacyfik. Miało to też ujemne skutki – podróże wielorybnicze wydłużyły się z ok. 9 miesięcy do 2–3 lat. W okresie największego rozkwitu wielorybnictwa Nowej Anglii Amerykanie mieli na morzach i oceanach całego świata 735 statków wielorybniczych, w większości wyprodukowanych w Nantucket i New Bedford.

== Organizacja statku wielorybniczego ==
Marynarz na statku wielorybniczym nie dostawał pensji, a jedynie coś, co w żargonie marynarskim nazywano „dolą” – był to z góry ustalony procent od zysku. Wszelkie dodatkowe wydatki marynarza w czasie rejsu potrącano z doli. Przeciętnie płaca taka wynosiła około kilkuset dolarów za dwa lata pracy. Załoga statku liczyła około 25 osób, w tym kapitan, dwóch oficerów, trzech sterników, steward, chłopiec kabinowy i marynarze. Na statku, zwykle trójmasztowcu, znajdował się piec do wytopu tłuszczu, olbrzymia ładownia do jego składowania, około trzech łodzi wielorybniczych, około trzech łodzi ratowniczych, oddzielne kabiny oficerów i marynarzy.

== Polowanie ==
Zauważonego wieloryba ścigały 2-3 załogi łodzi wielorybniczych; był to swoisty wyścig do zdobyczy, bo choć łup był wspólny, największa chwała przypadała najszybszym. Oficer operował wiosłem sterowym, natomiast zadaniem harpunnika było rzucić harpun w momencie najbardziej odpowiednim, czyli w chwili, gdy łódź podpłynie najbliżej, a zwierzę wychyli się na tyle, że będzie można celnie w nie trafić. Przeciętna szybkość nie spodziewającego się niczego kaszalota wynosiła 3-4 węzły, łodzie zbliżały się z szybkością dochodzącą do 6 węzłów. Doświadczony wielorybnik z liczby wdechów przed zanurzeniem umiał powiedzieć ile czasu wieloryb spędzi pod wodą. Prawie pewne było, że zanurzony będzie płynął z tą samą szybkością co na powierzchni, nie zmieni też kierunku. To dawało wielorybnikom przewagę nad zazwyczaj niczego nie podejrzewającym zwierzęciem i pozwalało ocenić miejsce i czas wynurzenia.

== Harpun ==
Harpun nie zabijał wieloryba; był dlań jedynie dokuczliwą przeszkodą, której zwierzę pragnęło się pozbyć jak najszybciej. Poważnie raniony wieloryb zamieniał się w rozjuszonego potwora, który swymi rozpaczliwymi szarpnięciami stanowił realne zagrożenie dla marynarzy. Kiedy harpun wbijał się w ciało zwierzęcia, jeden z wioślarzy miał za zadanie nieustannie zwilżać gwałtownie rozwijającą się linę harpunniczą. Lina, ciągnięta przez rozjuszone zwierzę, przesuwała się z wielką szybkością wzdłuż pionowego słupka, tzw. pachołka. Zwilżanie chroniło ją przed zapaleniem wskutek tarcia.
W 1864 roku wymyślono coś, co zupełnie zmieniło oblicze wielorybnictwa. Svend Foyn zbudował prototyp działa harpunniczego, rodzaju zmodyfikowanego działa artyleryjskiego, które miotało wybuchający, zaopatrzony w zadziory harpun. Od tego czasu polowano z innych, większych łodzi, znanych pod nazwą wielorybniczych łodzi myśliwskich, będących w rzeczywistości dopasowanym do nowych potrzeb parowym statkiem wielorybniczym. Zmieniła się też rola harpunnika – miejsce silnego i zaprawionego miotacza zajął artylerzysta, bo właśnie spośród żołnierzy o takiej specjalności rekrutowano myśliwych na wielorybnicze łodzie myśliwskie.

== Łódź ==
Łódź wielorybnicza była nieznacznej wielkości w porównaniu z gigantycznym cielskiem wieloryba. Niespełna ośmiometrowa, zatłoczona, pełna lin, ostrych harpunów, lanc i ludzi robiła wrażenie niestabilnej. W czasach największego rozkwitu wielorybnictwa, w erze wielorybnictwa przemysłowego (I poł. XIX w.), ta niezbyt zgrabna, bo szeroka w części dziobowej, łódź była jednak chwilami najszybszym środkiem lokomocji na świecie. Działo się tak wtedy, gdy harpunnik wbijał harpun w ciało zwierzęcia, a lina przywiązana z jednej strony do harpuna, a z drugiej strony do pachołka, naprężała się i wieloryb zaczynał ciągnąć łódź z szybkością, której mogła jej pozazdrościć fregata. Wieloryb próbował nurkować, uciec, jednym słowem pozbyć się przyczepionego do jego boku balastu.

== Kaszalot ==
Kaszalot to tylko jeden z wielorybów, na które polowano. Choć nie największy, to najgroźniejszy, ponieważ należy do zębowców i jego wielkie zęby mogą przeciąć człowieka na pół. Raniony harpunem próbował umknąć, w końcu jednak męczył się i wynurzał, by zaczerpnąć powietrza. Na to czekali wielorybnicy, a zwłaszcza oficer, któremu przysługiwało prawo zabicia zwierzęcia. Jeśli wieloryb wykazywał wciąż jeszcze dużą żywotność, przed zabiciem okaleczano go, przecinając specjalnym narzędziem ścięgna ogona. Wówczas doświadczony oficer mógł się wreszcie pokusić o znalezienie właściwego miejsca. Trafione zwierzę miotało się, wyrzucając nozdrzami fontannę krwawej posoki, co marynarze eufemistycznie określali czasem mianem „płonącego komina”. Miotające się zwierzę wymiotowało, krwawiło i bardzo szybko traciło siły. Czasami jednak zdychało dopiero po kilkunastu uderzeniach specjalną lancą o ostrym, szerokim i płaskim ostrzu.

== Oprawianie wieloryba ==
Pierwsi wielorybnicy po zabiciu wieloryba musieli go doholować do wybrzeża, gdzie dokonywano rozebrania tuszy, a w wybudowanych na brzegu piecach wytapiano tłuszcz. Wkrótce jednak okazało się, że po pewnych modyfikacjach statku można tę czynność przeprowadzić na morzu, nie zanieczyszczając plaży i z łatwością pozbywając się niechcianych resztek, a przede wszystkim unikając wielokilometrowego mozolnego holowania olbrzyma. Załoga łodzi dociągała cielsko do pokładu i przyczepiała do burty statku, z którego opuszczano poziomą deskę. Z tego chwiejnego pomostu długimi lancami dzielono cielsko zwierzęcia. Najpierw wycinano dziurę w jego boku; wbijano w tłuszcz hak i nacinano skórę i tłuszcz po bokach haka i dookoła zwierzęcia, dwoma długimi równoległymi cięciami w odstępie około 0,5 metra. Uruchomiona winda kotwiczna odrywała gigantyczny pasek tłuszczu i skóry, obracając bezwładne ciało martwego zwierzęcia dookoła jego osi. Oderwany kawał opuszczano do specjalnej komory pod pokładem i tam dzielono na mniejsze kawałki. Szczególnie dużo uwagi poświęcano czaszce kaszalota i jego wnętrznościom. W górnej części czaszki znajdowała się bowiem tzw. puszka, czyli rodzaj kostnego „zbiornika” zawierającego przejrzysty tłuszcz o niezwykłych właściwościach – spermacet. Do wnętrza opuszczano wiadra i wydobywano nimi ten niezwykle cenny surowiec. Ogromne emocje wzbudzało poszukiwanie ambry – najcenniejszego surowca otrzymywanego z kaszalota. Zwykle polegało to na sondowaniu jelit długimi lancami. Dla każdego wielorybnika wieloryb był tylko potencjalnym źródłem surowców. Zwykle opisywano go liczbą baryłek tłuszczu, które można zeń wytopić: pięćdziesięciobaryłkowiec, czterdziestobaryłkowiec.

== Wytapianie tłuszczu ==
Tłuszcz wieloryba ma inną konsystencję niż tłuszcz pozostałych ssaków. Jest sztywny i nie ma charakterystycznej galaretowatej konsystencji świeżej tkanki tłuszczowej zwierząt lądowych. Od kiedy na pokładach zaczęto montować specjalne piece do wytopu, na kilka dni po upolowaniu wieloryba statek wielorybniczy zmieniał się w miejsce przywodzące na myśl dantejskie piekło. W kotłach wytapiano olej, a odpady w postaci „skwarków” służyły jako paliwo. Statek wielorybniczy otaczała chmura smrodu, dymu i osiadającej na wszystkim sadzy. Wytapianie tłuszczu z jednego wieloryba trwało około trzech dni. Z 10 wielorybów można było wytopić około 450-500 baryłek.

== Wyprawy wielorybnicze ==
Ładownia przeciętnego trójmasztowca mieściła średnio kilkanaście tysięcy baryłek tłuszczu. Aby osiągnąć w miarę przyzwoity wynik, upoważniający do rozpoczęcia drogi powrotnej i legitymizujący trudy podjętej wyprawy, należało zabić i oprawić około 200–250 wielorybów. W wypadku dwuletniej wyprawy dawało to mordercze tempo około 2 wielorybów na tydzień. Na początku XIX wieku dziesięć tysięcy baryłek oleju z kaszalota można było sprzedać w Nowej Anglii za około 20 tysięcy dolarów – cena zależała nie tylko od popytu i podaży, ale i od rodzaju oleju. Do tego dochodził dochód z ambry, spermacetu i ewentualnie fiszbinu, jeśli łupem wielorybników padły również wieloryby fiszbinowe. Zaciągając się na rejs, marynarze z góry zgadzali na jakąś „dolę”; w przypadku chłopca kabinowego (pełniącego rolę pomocnika stewarda) mogła to być 1/198 ceny uzyskanej ze sprzedaży oleju, czyli około 100–150 dolarów za dwa lata ciężkiej i pełnej niebezpieczeństw pracy. W Moby Dicku Melville’a jeden z pobożnych kwakrów, właściciel statku, proponuje Izmaelowi udział w wysokości 1/277. Melville kilka lat spędził na statkach wielorybniczych, znał więc ten problem z bliska.

== Nowoczesne wielorybnictwo a ochrona waleni ==
Od początków rewolucji przemysłowej degradacji ulega środowisko naturalne, w tym oczywiście również środowisko wodne, zarówno wody słodkie jak morza i oceany. Z chwilą, gdy stało się jasne, że wiele zwierząt nie przetrwa tego procesu, rządy różnych krajów znalazły się pod silnym wpływem środowisk naukowych i ekologicznych postulujących wprowadzenie regulacji prawnych mających na celu ochronę środowiska i poszczególnych gatunków. Również rabunkowe wielorybnictwo zostało poddane surowej krytyce. W 1947 roku weszła w życie Konwencja o Uregulowaniu Wielorybnictwa; jej organem wykonawczym była Międzynarodowa Komisja Wielorybnicza (IWC; International Whaling Commission). Niestety, nie istniały żadne mechanizmy pozwalające na egzekwowanie ustaleń Konwencji. Wielorybnictwo podlegało prawom wolnego rynku, co już w latach 60. XX wieku doprowadziło do zdziesiątkowania populacji największych gatunków wielorybów: płetwala błękitnego, finwala, sejwala i humbaka. Podobnie rzecz się miała również z kaszalotem, na którego polowano przecież dopiero od XVIII wieku. Poza zarejestrowanymi flotami wielorybniczymi grasowały po morzach liczne jednostki polujące nielegalnie. W 1994 roku okazało się, że radzieckie floty wielorybnicze wykazywały jedynie 90% swoich połowów, co więcej nagminnie polowały na zwierzęta otoczone ochroną gatunkową. Podobnie rzecz się miała z Japonią, która tradycyjnie polowała również na mniejsze walenie. Do połowy lat 60. wszystkie kraje (poza ZSRR i Japonią) wycofały floty z obszarów antarktycznych; w 1987 roku opuściły te obszary radzieckie okręty wielorybnicze. Japonia została zmuszona do ograniczenia się do polowań na stosunkowo licznego jeszcze płetwala karłowatego.
Dodatkowo w Norwegii w 2020 roku Ministerstwo Handlu i Przemysłu (Nærings- og fiskeridepartementet) złagodziło wymogi dotyczących statków wypływających na połów. Złagodzenie przepisów ma zwiększyć liczbę jednostek wypływających na połów. Norwescy wielorybnicy wybili więcej wielorybów w 2020 r. niż przez trzy ostatnie lata. W roku 2020 zabito 481 płetwali karłowatych – o 52 więcej niż w poprzednim roku Prawie 70% wielorybów, będących celem norweskich wielorybników, to samice, z których wiele jest w ciąży. Polowanie ma także poważne konsekwencje dla zdrowia zwierząt. Każdego roku dziesiątki wielorybów ranionych przez harpuny ucieka, umierając powoli.

== Handel surowcami wielorybimi ==
Małe wielorybnictwo przybrzeżne jest dozwolone w krajach takich jak Japonia, Norwegia i Grenlandia, polowanie z nagonką na grindwale i delfiny stosuje się na Wyspach Owczych i w Japonii. Międzynarodowy obrót mięsem waleni został zakazany; jednak nadal kwitnie handel nielegalny. Nadal dozwolone są połowy na własne potrzeby, prowadzone metodami tradycyjnymi – z łodzi lub kajaka (Alaska, Filipiny). Ten sam status ma czasem polowanie przybrzeżne z użyciem małych statków myśliwskich. W miarę odzyskiwania świadomości etnicznej, coraz więcej ludów tubylczych upomina się o przywrócenie im praw do tradycyjnego polowania na walenie.

== Przypisy ==

== Bibliografia ==

Schokkenbroek, Joost C. A. (2008). Trying-out: An Anatomy of Dutch Whaling and Sealing in the Nineteenth Century, 1815–1885. Amsterdam: Aksant Academic Publishers. ISBN 90-5260-283-2, ISBN 978-90-5260-283-7.
J.N.J.N. Tönnesen J.N.J.N., Arne OddA.O. Johnsen Arne OddA.O., The history of modern Whaling, London: C. Hurst & Co., 1982, ISBN 0-905838-23-8, ISBN 978-0-905838-23-6, OCLC 8860504, [Canberra: Australian National University Press. ISBN 0-7081-0749-4; ISBN 978-0-7081-0749-2]; [Berleley: University of California Press. ISBN 0-520-03973-4] . Brak numerów stron w książce
Sandra Buckley: The Encyclopedia of Contemporary Japanese Culture, Taylor and Francis, 2009, ISBN 978-0-415-48152-6.


Wikaryzm ekologiczny

Wikaryzm ekologiczny (zastępowanie ekologiczne) – relacja polegająca na wzajemnym zastępowaniu się spokrewnionych gatunków, które występują w różnych środowiskach i charakteryzują się różnymi wymaganiami ekologicznymi.
Przykłady par gatunków zastępczych, czyli wikaryzujących ze względu na podłoże to różanecznik kosmaty i różanecznik alpejski, jaskier alpejski i Ranunculus crenatus czy goryczka krótkołodygowa i goryczka Kocha. Są to gatunki występujące w Alpach, przy czym pierwszy z pary jest wapieniolubny, a drugi rośnie na podłożu ubogim w węglan wapnia. Inną parą tworzą np. dwa gatunki strzęplicy – Koeleria gracilis rosnąca na glebach czarnoziemnych i Koeleria glauca będąca psammofitem.

== Zobacz też ==
wikaryzm geograficzny

== Przypisy ==


Wskaźnik równomierności

Wskaźnik równomierności – wskaźnik różnorodności gatunkowej wyrażający stosunek rzeczywistej różnorodności do różnorodności maksymalnej. Jego równanie zależne jest od przyjętego wskaźnika różnorodności:

dla wskaźnika Simpsona przyjmuje on postać:

        E
        =

            D
            S

        ,

    {\displaystyle E={\frac {D}{S}},}

gdzie:

        D
        =

                ∑

                  i
                  =
                  1

                  S

                n

                  i

              (

                n

                  i

              −
              1
              )

              N
              (
              N
              −
              1
              )

    {\displaystyle D={\frac {\sum _{i=1}^{S}n_{i}(n_{i}-1)}{N(N-1)}}}

        S

    {\displaystyle S}

 – liczba gatunków

        N

    {\displaystyle N}

 – liczebność osobników

          n

            i

    {\displaystyle n_{i}}

 – liczba osobników

        i

    {\displaystyle i}

-tego gatunku
a dla wskaźnika Shannona:

          J
          ′

        =

              H
              ′

              H

                max

              ′

    {\displaystyle J'={\frac {H'}{H_{\max }'}}}

gdzie:

          H

            max

          ′

        =
        ln

        S

    {\displaystyle H_{\max }'=\ln S}

== Bibliografia ==
E.C. Pielou: Population and community ecology: principles and methods. Nowy Jork: Gordon and Breach, 1974. ISBN 0-677-03580-2. Brak numerów stron w książce
J. Weiner: Życie i ewolucja biosfery. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2003. ISBN 83-01-14047-X. Brak numerów stron w książce


Wskaźnik rzadkości gatunku

Wskaźnik rzadkości gatunku – wskaźnik stosowany w badaniach faunistycznych i ekologicznych.

== Gatunek rzadki ==
W różnego typu opracowaniach faunistycznych pojawiają się określenia "gatunek rzadki", jako cecha opisu ekosystemów lub zgrupowań. Ale co tak naprawdę znaczy to określenie? Dlaczego gatunki są rzadkie i jakie to może mieć znaczenia dla ochrony różnorodności gatunkowej oraz dla procesów kolonizacji (gatunki obce) i rekolonizacji krajobrazów? "Rzadki" występuje więc jako kategoria istotna przy ochronie przyrody (planowanie ochrony).
Gatunki są rzadkie bo:

są rzeczywiście rzadkie,
nie potrafimy ich złowić (zły okres badań, omijanie siedlisk typowych dla tych gatunków – przykład letnich badań chruścików w jeziorach oraz obecność Parachiona picicornis w źródłach).
Gatunki mogą być rzadkie w ekosystemach okresowo, co wynikać może ze zmiany siedlisk i klimatu, zróżnicowanej antropopresji jak i demograficznych fluktuacji. Może jednak występować długotrwała rzadkość. Z tym może się wiązać pojęcie "reliktów" – na skutek zmian klimatu w interglacjale zmieniają się trwale warunki środowiskowe, w konsekwencji niektóre gatunki wcześniej dominujące i liczne znajdują się na skraju lokalnego wymarcia.
Niektóre gatunki są mało liczne w siedlisku z natury rzeczy. Na ogół mniej liczne są gatunki o strategii K, mniej liczne są drapieżniki, lub też wynika to z określonego cyklu życiowego, drapieżnictwo). Inne gatunki lokalnie są liczne bo są dominantami (dobrze przystosowane), zazwyczaj gatunki o strategii r. osiągają większe liczebności, także liczniejsi są roślinożercy i detrytusożercy. Gatunki znajdujące się na niższych poziomach troficznych często regulowane są poprzez zasoby (regulacja bottom-up). Populacje te cechuje zazwyczaj duża rozrodczość, ale i okresowa duża śmiertelność. W korzystnych latach gatunki te są liczne lokalnie, w niekorzystnych mało liczne i "rzadkie". Przykładem mogą być owady wodne zasiedlające drobne zbiorniki okresowe i płazy, o których liczebności decyduje liczba i poziom wód w zbiornikach (szybsze wysychanie powoduje dużą śmiertelność i brak sukcesu rozrodczego). Mniejszymi wahaniami liczebności odznaczają się gatunki, których liczebność regulowana jest przez drapieżnictwo lub pasożytnictwo (od góry piramidy troficznej, regulacja top-down).

== Częstość występowania ==
Częstość występowania (jako odwrotność rzadkości) wyraża się w trzech skalach: lokalnej, regionalnej i globalnej (w skali całego kontynentu). Dotyczy więc rozmieszczenia geograficznego oraz gatunkowej zdolności do dyspersji. W skali lokalnej (stanowisko, zbiornik) częstość występowania charakteryzowana jest przez liczebność, miarą której może być dominacja lub zagęszczenie (liczba osobników na jednostkę powierzchni). O częstości występowania w skali regionalnej informuje frekwencja, czyli częstość występowania na stanowiskach. Bardzo blisko z tą charakterystyką jest eurytopowość gatunku: a więc "frekwencja" w typach środowisk, siedlisk w skali krajobrazu. Gatunki o szerszej walencji ekologicznej będą występowały w większej liczbie siedlisk (np. w jeziorach, rzekach i drobnych zbiornikach) niż gatunki stenotopowe, bardziej siedliskowo wyspecjalizowane (tylko w źródłach, tylko w jeziorach itd.), w konsekwencji w analizie materiału dla wszystkich siedlisk wodnych będą wyraźnie rzadsze. W końcu "rzadkość" występowania może odnosić się do geograficznych zasięgów występowania. W tym sensie gatunki "rzadkie" będą miały wąskie zasięgi występowania, będą wśród nich endemity.
Gatunek rzadki może być definiowany jako wykazujący niską lokalną frekwencję zasiedlenia w stosunku do innych (poniżej 25%) za HOFFSTEN 2003.

== Cechy gatunków rzadkich ==
Tabela 1. Możliwe cechy gatunków "rzadkich" w skali lokalnej, regionalnej i globalnej, za RABI-NOWITZ 1981, oraz HOFFSTEN 2003, zmienione.

== Skala rzadkości ==
Dla charakterystyki częstości-rzadkości gatunków można zaproponować następującą skalę:
Klasy "rzadkości-pospolitości" (frekwencja, skala regionalna):

Powszechny (80–100%),
Pospolity (50–80%),
Częsty (20–50%),
Sporadyczny (5–20%),
Rzadki (1–5%),
Bardzo rzadki (poniżej 1%).
Propozycja jest nowa i dopiero jest weryfikowana w badaniach. Analizowany jest rzeczywisty rozkład frekwencji na danych eksperymentalnych. A priori można ustalić klasy frekwencji co 20%, choć z większym naciskiem na niższe klasy, lepsza wydaje się skala logarytmiczna niż liniowa.

== Klasy rzadkości ==
Uwzględnia się także klasy (cechy) liczebności, niezależnie od liczbowego przedstawienia w formie dominacji. Porównując dane z różnych publikacji nie zawsze można ujednolicić dane ilościowe w formie np. klas liczebności. Wtedy konieczne jest stosowanie mniej precyzyjnych kryteriów.
Klasy liczebności (lokalne, w siedlisku, na stanowisku), klasy w sensie zbiorów rozmytych:

masowy,
liczny,
nieliczny.
W opisie i charakterystyce gatunków używać można dwuczłonową nazwę (ujęcie syntetyczne), np.:

gatunek pospolity masowy,
rzadki nieliczny,
sporadyczny i liczny.

== Przyczyny rzadkości gatunków ==
Lokalna liczebność (w danym siedlisku) związana jest z warunkami środowiskowymi oraz przystosowaniem danego gatunku. Regionalna frekwencja wynika ze zdolności do dyspersji i ze stopnia fragmentacji środowiska (wyspy środowiskowe, bariery). Z kolei zasięg geograficzny to historia kolonizacji, możliwości dyspersji w dużej skali, związana z walencją ekologiczną (endemity wśród specjalistów).
Podczas gdy dyspersja w stadium imagines (owady wodne) pomiędzy wyspami siedliskowymi (łatkowatość, mozaikowatość środowisk wodnych) jest niezbędnym, pierwszym krokiem w kolonizacji nowych miejsc (stanowisk, wysp siedliskowych), to fizjologiczna tolerancja stadiów larwalnych (wodnych), konkurencja międzygatunkowa oraz wrażliwość na drapieżnictwo i pasożytnictwo w relacji do lokalnych warunków środowiska, mogą limitować rozwój populacji (HOFFSTEN 2003). O rzadkości-pospolitości decyduje więc dyspersja w stadium imaginalnym oraz zdolność do przeżycia w stadium larwalnym. Zarówno klasyczna ekologia (konkurencja i regulacja top-down) jak i ekologia wysp (metapopulacja, teoria wysp siedliskowych) mogą być przydatnymi modelami do analizy problemu rzadkości.
Większość owadów wodnych wykazuje behawioralne i fizjologiczne adaptacje do sezonowych zmienności w przepływie (cieki), poziomie wód (wody stojące, zwłaszcza drobne i okresowe), temperatury wody i innych czynników środowiskowych. Jednakże te przystosowania mogą być niewystarczające w nieprzewidywalnym środowisku (niecykliczne i przypadkowe "katastrofy") i w krajobrazie z różnorodnymi zaburzeniami, jak również mogą być niewystarczające ze względu na losowe wymierania od czasu do czasu (ryzyko populacyjne). Owady wodne, łącznie z amfibiotycznymi chruścikami są znakomitym modelem metapopulacji. Zgodnie z teorią metapopulacji lokalna liczebność i zasięg (zakres) zasiedlenia jest nieprzewidywalny (HANSKI 1982, HANSKI ET AL. 1993). Proporcja (stosunek) dyspersji jest kluczowym czynnikiem utrzymującym lokalną populację: niska dyspersyjność pokazuje niskie stosunek zasiedlenia i lokalnej liczebności, podczas gdy silna dyspersyjność może skutkować szerokim zasiedleniem i lokalna liczebnością.
W dużej skali gatunki mogą być pospolite w jednym regionie i rzadkie w innym. Zjawisko to określane jest nazwą dyfuzyjnej rzadkości. Przykładem może być spadek frekwencji od centrum zasięgu występowania w kierunku do peryferiów. Co można interpretować jako spadek prawdopodobieństwa spotkania sprzyjających warunków środowiskowych. Dobrym przykładem jest wikaryzacja ekologiczna, obserwowana u gatunków źródliskowych.
W średniej i małej skali rozmieszczenie gatunków jest ograniczane przez charakter krajobrazu i siedlisk, które mogą być zobrazowane jako selektywny (wybiórczy) filtr działający na różnych poziomach organizacji ekologicznej (POFF 1996 za HOFFSTEN 2003).

== Bibliografia ==
Czachorowski S., 2004. Opisywanie biocenozy – zoocenologia, skrypt elektroniczny dla magistrantów. Maszynopis dostępny w formacie PDF


Wskaźnik Shannona-Wienera

Wskaźnik Shannona-Wienera

        (

          H
          ′

        )

    {\displaystyle (H')}

 (czasami błędnie nazywany „wskaźnikiem Shannona-Weavera”). Jest to najczęściej stosowany wskaźnik różnorodności biologicznej. Jego wartość określa prawdopodobieństwo, że dwa wylosowane z próbki osobniki będą należały do różnych gatunków. Został wyprowadzony niezależnie przez dwóch badaczy: Claude’a Shannona i Norberta Wienera.
Wskaźnik Shannona-Wienera wyraża się wzorem:

          H
          ′

        =
        −

          ∑

            i
            =
            1

            S

          p

            i

          log

            2

          p

            i

        ,

    {\displaystyle H'=-\sum _{i=1}^{S}p_{i}\log _{2}p_{i},}

gdzie:

        S

    {\displaystyle S}

 – liczba gatunków (bogactwo gatunkowe),

          p

            i

    {\displaystyle p_{i}}

 – stosunek liczby osobników danego gatunku do liczby wszystkich osobników ze wszystkich gatunków:

              n

                i

            N

        ,

    {\displaystyle {\frac {n_{i}}{N}},}

          n

            i

    {\displaystyle n_{i}}

 – liczba osobników

        i

    {\displaystyle i}

-tego gatunku,

        N

    {\displaystyle N}

 – liczba wszystkich osobników ze wszystkich gatunków.
Podstawa logarytmu zastosowana w równaniu zależy od wyboru jednostki miary informacji. Przy przyjęciu za taką bitu, podstawą jest dwa. Shannon w swoich analizach przywoływał również jako podstawy 10 oraz e. Wówczas jednostki miary informacji byłyby odpowiednio dziesiętne lub naturalne. Rozważał także stosowanie dowolnej podstawy. W naukach przyrodniczych spotyka się postać równania z logarytmem naturalnym (ln).

== Zobacz też ==
entropia (teoria informacji)
Claude E. Shannon
Warren Weaver
Norbert Wiener

== Przypisy ==


Wskaźnik Simpsona

Wskaźnik Simpsona – wskaźnik różnorodności gatunkowej, stosowany w celu oszacowania różnorodności biologicznej siedlisk. Uwzględnia liczbę gatunków oraz względną liczebność każdego gatunku. Wskaźnik Simpsona określa prawdopodobieństwo wylosowania dwóch osobników należących do tego samego gatunku.
Wskaźnik ten wyraża się wzorem:

        D
        =

                ∑

                  i
                  =
                  1

                  S

                n

                  i

              (

                n

                  i

              −
              1
              )

              N
              (
              N
              −
              1
              )

    {\displaystyle D={\frac {\sum _{i=1}^{S}n_{i}(n_{i}-1)}{N(N-1)}}}

gdzie:
S – liczba gatunków
N – liczebność osobników
ni – liczba osobników i-tego gatunku
Wskaźnik nosi nazwę od nazwiska brytyjskiego statystyka, Edwarda H. Simpsona, który sformułował go w artykule opublikowanym w Nature, w 1949 roku.

== Przypisy ==

== Linki zewnętrzne ==
Strona poświęcona wskaźnikowi Simpsona (ang.)


Wskaźnik wpływu człowieka

Wskaźnik wpływu człowieka jest miarą bezpośredniego ludzkiego wpływu na ziemskie ekosystemy opartą na najlepszych dostępnych zestawach danych uwzględniających zasiedlenie przez człowieka (gęstość populacji, zabudowane obszary), dostępność (drogi, koleje, żeglowne rzeki, linia brzegowa), przekształcenie krajobrazu (użytkowanie ziemi, zakrycie ziemi) i infrastruktura energii elektrycznej (oświetlenie nocne). Wartości HII rozciągają się od 0 do 64. Zerowa wartość oznacza brak ludzkiego wpływu a 64 przedstawia największy możliwy wpływ ze strony człowieka uwzględniający wszystkie 8 miar ludzkiej obecności.

== Przypisy ==

== Linki zewnętrzne ==
Scott M. 2003. The Human Footprint. NASA Earth Science Enterprise Data and Services.
Mayell H. 2002. ‘Human Footprint’ Seen on 83 Percent of Earth’s Land. National Geographic News.
https://web.archive.org/web/20100611231135/http://oceanworld.tamu.edu/resources/oceanography-book/Images/humanfootprint.gif


Wskaźnik znaczenia ekologicznego

Wskaźnik znaczenia ekologicznego Q – wskaźnik stosowany w badaniach ekologicznych i zoocenologicznych do opisu zgrupowań zwierząt (zoocenoza).
Wskaźnik znaczenia ekologicznego spotykany jest w niektórych podręcznikach ekologicznych. Z założenia ma integrować informacje o liczebności (dominacja) i częstości (frekwencja) występowania. W badaniach faunistycznych jest dość rzadko wykorzystywany. Uśredniać się mogą wyniki: podobne wartości u gatunków rzadkich a licznych (niska frekwencja, duża dominacja) oraz gatunków pospolitych a mało licznych (duża frekwencja, niska dominacja). Niemniej jednak w obu przypadkach zakładać możemy dużą rolę ekologiczną gatunku – w pierwszy w wyniku dużej liczebności, w drugim pospolitości występowania. Dla uniknięcia pomyłek stosuje się oznaczenie Q (Kasprzak i Niedbała 1981) dla odróżnienia od Wze – (zob. Wskaźnik naturalności):

        Q
        =

            D
            F

    {\displaystyle Q={\sqrt {DF}}}

lub

        Q
        =

            C
            D

    {\displaystyle Q={\sqrt {CD}}}

oraz w ujęciu procentowym (wzór Dziuby, za Kasprzakiem i Niedbałą 1981):

        Q
        =

              C
              D

            100

    {\displaystyle Q={\frac {CD}{100}}}

gdzie:

        D

    {\displaystyle D}

 – dominacja,

        F

    {\displaystyle F}

 – frekwencja,

        C

    {\displaystyle C}

 – stałość występowania.
Wartości wskaźnika podzielono na klasy:

Q5 – bardzo wysoki > 30,00%,
Q4 – wysoki 15,01–30,00%,
Q3 – średni 10,01–15,00%,
Q2 – niski 5,01–10,00%,
Q1 – bardzo niski <5,00%.
Źródło: Czachorowski S., 2004. Opisywanie biocenozy – zoocenologia, skrypt elektroniczny dla magistrantów. Maszynopis dostępny w formacie PDF


Wskrzeszanie wymarłych gatunków

Wskrzeszanie wymarłych gatunków (ang. De-extinction) – odtwarzanie zwierząt wymarłego gatunku, przeprowadzane metodą ich klonowania z zachowanego materiału genetycznego. Naukowcy podejmowali próby odtworzenia żołądkoroda południowoqueenslandzkiego, płaza bezogonowego z rodziny żółwinkowatych, który wymarł około 1983 roku. Próba ta nie powiodła się, podobnie jak i przeprowadzona w 2003 roku próba klonowania Capra pyrenaica pyrenaica – wymarłego podgatunku koziorożca pirenejskiego.

== Etapy wskrzeszenia wilka strasznego ==
W kwietniu 2025 amerykańska firma biotechnologiczna Colossal Biosciences ogłosiła wskrzeszenie Aenocyon dirus (wilka strasznego), podając daty narodzin trzech osobników: 1 października 2024 – Remus i Romulus (płci męskiej) oraz 30 stycznia 2025 – Khaleesi (płci żeńskiej). Firma opublikowała jak przebiegał proces ożywiania wilka strasznego:

Pobranie kwasu deoksyrybonukleinowego (DNA) z komórek progenitorowych śródbłonka (EPC) z krwi żywego wilka szarego, najbliższego krewnego wilka strasznego.
Zsekwencjonowanie uzyskanego DNA.
Analiza DNA wyizolowanego z zachowanego zęba (liczącego sobie ok. 13 000 lat) i kosteczki słuchowej (którą szacuje się na ok. 72 000 lat) wilka strasznego.
Porównanie genomu wymarłego wilka strasznego z genomem wilka szarego.
Użycie metody CRISPR/Cas w celu dokonania 20 edycji w 14 genach w genomie wilka szarego, tak aby zaskutkowało to pojawieniem się cech typowych dla wilka strasznego, np. białego futra, dużo większego rozmiaru ciała, mocniejszych barków, szerszej głowy, lepiej umięśnionych nóg, większej szczęki i charakterystycznej wokalizacji.
Wprowadzenie jądra komórkowego z tak zmodyfikowanym diploidalnym zestawem chromosomów do komórki jajowej wilka szarego, z której wcześniej usunięto jądro komórkowe.
Pobudzenie komórki jajowej do podziałów – powstanie zarodka.
Wszczepienie zarodka do macicy matki zastępczej, którą była w tym wypadku samica psa domowego.
Narodziny szczeniaka wilka strasznego.
Wszystkie trzy szczeniaki przyszły na świat w wyniku cesarskiego cięcia, aby zminimalizować ryzyko powikłań porodowych. Po kilku dniach spędzonych z jedną z surogatek, która została wybrana do karmienia, szczeniaki zostały odizolowane i spędzą całe swoje życie w strzeżonym rezerwacie. Colossal Biosciences podkreśla, że zostały wychowane przez ludzi i nie będą wypuszczone na wolność.
Niektórzy naukowcy (np. zoolog Philip Seddon z Uniwersytetu Otago w Nowej Zelandii, lub paleontolog Nic Rawlence z tego samego uniwersytetu) kwestionują zwrot „wskrzeszony wilk straszny”, uważając „genetycznie zmodyfikowany wilk szary”, lub „hybryda” za stosowniejszy, jako że do stworzenia tych osobników nie zostało bezpośrednio użyte oryginalne DNA, wyizolowane z próbek kopalnych. Posłużono się metodą edycji genów.
Kolejne projekty firmy Colossal Biosciences to: dodo, wilk tasmański i mamut.

== Zobacz też ==
wymieranie

== Przypisy ==


Współczesne wymieranie płazów

Współczesne wymieranie płazów – obserwowane od lat 80. XX wieku na całym świecie zjawisko przyspieszonego spadku liczebności populacji płazów i wymierania gatunków płazów. Za przyczynę zjawiska uważa się utratę siedlisk, w których występują płazy, nasilone promieniowanie ultrafioletowe, zanieczyszczenie środowiska, ocieplanie klimatu, nadmierną eksploatację populacji przez człowieka oraz epizoocje, zwłaszcza powodowane przez grzyby skoczkowce. Tempo wymierania płazów jest większe niż jakiejkolwiek innej dużej grupy taksonomicznej. Płazy są uznawane przez IUCN za najbardziej zagrożoną dużą grupę taksonomiczną zwierząt.

== Rozpoznanie zjawiska ==

Już w latach 80. ubiegłego wieku naukowcy zaobserwowali nagłe zanikanie dobrze do tamtej pory prosperujących populacji płazów w wielu rejonach świata. Największym echem odbiło się nagłe wyginięcie ropuchy złocistej (Bufo periglenes), zamieszkującej lasy Kostaryki, która była stosunkowo liczna do 1989 roku, ale od tego czasu nie znaleziono żadnego osobnika, czy żab gęborodnych (Rheobatrachidae), występujących w lasach deszczowych w Australii do końca lat 80. XX wieku. Początkowo doniesienia te, jako jednostkowe, wobec braku rozpoznania skali zjawiska, tempa procesu w skali globalnej i możliwości rozróżnienia od tzw. wymierania tła (naturalnego procesu wymierania gatunków) nie pozwalały na wyciągnięcie ogólnych wniosków. Spowodowały jednak, wraz ze spektakularnymi doniesieniami o dramatycznym zwiększeniu częstości występowania zaburzeń rozwojowych w populacjach płazów w rejonach klimatu umiarkowanego, duże zainteresowanie problemem i przyczyniły się do zainicjowania dokładniejszych badań populacji płazów w skali ekosystemowej i globalnej .

== Ilościowy opis zjawiska ==

W roku 2004 ponad 650 ekspertów badających płazy z ponad 60 krajów pod egidą IUCN opublikowało globalny raport o stanie i zagrożeniach dla wszystkich gatunków płazów (IUCN: Global Amphibian Assessment) . Raport ten był uaktualniany w latach 2006 i 2008. Wnioski w nim zawarte były alarmujące.

=== W skali globalnej ===
Z ustaleń wynika, że płazy są najbardziej zagrożoną dużą grupą taksonomiczną wśród zwierząt, bardziej zagrożoną niż ssaki czy ptaki – wartość wskaźnika zagrożenia RLI (Red List Index), określająca udział gatunków, którym IUCN przypisało status najmniejszej troski (LC) lub niezagrożony (NT), w danej grupie taksonomicznej, dla płazów przyjmuje najniższe wartości (0,74, podczas gdy np. dla ptaków – 0,92) . Pod względem dynamiki zmian w tak określanym statusie zagrożenia gorsze statystyki (szybszy względny wzrost liczby gatunków wymarłych i zagrożonych) charakteryzują jedynie koralowce . Podkreślić trzeba, że płazy są jedną z najmniej zbadanych grup – aż 1294 gatunków (22,5%) jest zbyt mało poznanych, by można im było nadać status zagrożenia (DD – Data Deficient, brak danych), w porównaniu z 78 gatunkami ptaków (0,8%) i 256 ssaków (5,3%).
Spośród około 7044 znanych gatunków płazów w 2008 roku 32% miało status gatunku zagrożonego wyginięciem lub już wymarłego, dla 25% status zagrożenia nie był określony z powodu braku danych, a 43% gatunków nie było zagrożonych. W roku 2013 oszacowano, że 41% gatunków płazów, w związku z malejącą liczebnością populacji, jest krytycznie zagrożonych (CR), zagrożonych (EN) lub narażonych na wyginięcie (VU) (w bardziej pesymistycznym scenariuszu nawet 56% gatunków płazów można przypisać status CR, EN lub VU), podczas gdy dla gatunków ptaków i ssaków odsetek ten wynosił, odpowiednio 21 i 13% . W czasach historycznych (po 1500 roku) stwierdzono oficjalnie wymarcie 34 gatunków płazów (w porównaniu z 129 gatunkami ptaków i 74 ssaków), przy czym 9 z nich wymarło po roku 1980. Ponadto 122 gatunki są uznawane za prawdopodobnie wymarłe (CR(PE) – nie udało się znaleźć żadnego przedstawiciela gatunku w dotychczas rozpoznanych rejonach występowania, ale też brak jest wyczerpujących badań, w związku z czym istnieje możliwość, że przedstawiciele takiego gatunku bytować mogą w niezbadanych do tej pory okolicach) – z tych 113 zanikło po 1980 roku (według danych z 2014 roku 111 gatunków płazów ma status prawdopodobnie wymarłych, przy czym 63 gatunki spośród zanikło począwszy od lat 80.). 435 gatunków płazów miało w 2004 roku wyższy status zagrożenia, niż na początku lat 80.

=== W skali regionalnej ===

Najbardziej zagrożone są płazy w krainie neotropikalnej – aż u 63% gatunków tam występujących w ostatnich latach zaobserwowano gwałtowny spadek liczebności – a także w krainach orientalnej, etiopskiej i australijskiej. Bardziej narażone są gatunki zamieszkujące lasy tropikalne, cieki, zwłaszcza górskie, mniej narażone są gatunki zamieszkujące nizinne wody stojące .
W Palearktyce na 198 znanych gatunków płazów, 6 jest wymarłych lub krytycznie zagrożonych, a 33 mają status zagrożonych lub narażonych na wyginięcie .
Spośród 18 gatunków płazów występujących w Polsce, dwa gatunki (żaba dalmatyńska i traszka grzebieniasta) mają status bliski zagrożenia (NT), status jednego gatunku (kumak nizinny) jest nieokreślony (DD), pozostałe mają status gatunków mniejszej troski (LC). W 2011 roku 13 spośród nich przejawiało (w skali globalnej) trend spadkowy, jeśli chodzi o liczebność populacji, a tylko u 5 nie stwierdzono zmian bądź stwierdzono zwiększenie liczebności populacji. Brakuje jednak kompleksowego oszacowania stanu i trendów liczebności tych gatunków płazów w skali kraju. Ze wstępnych analiz Głównego Inspektoratu Ochrony Środowiska (GIOŚ) wynika, że w roku 2011 stan populacji tylko dwóch krajowych gatunków płazów można było uznać za właściwy, stan populacji 10 gatunków uznano za niezadowalający, w przypadku pozostałych gatunków ze względu na brak wystarczających danych stanu populacji nie udało się określić. Z dokładniejszych badań w południowej części Polski centralnej wynika, że na tym obszarze nastąpił spadek liczby taksonów płazów – średnio o dwa gatunki na danym stanowisku w ciągu ćwierćwiecza – oraz znaczące zmniejszenie liczebności 14 gatunków płazów. Przyczyny spadku liczebności płazów w Polsce (podobnie jak w innych krajach Europy) to głównie zanieczyszczenie środowiska, utrata siedlisk (m.in. wskutek zaburzania stosunków wodnych i urbanizacji) i ich fragmentacja oraz zwiększony ruch kołowy.

=== W odniesieniu do taksonów niższej rangi ===
Największe spadki liczebności oraz największy udział gatunków wykazujących szybkie spadki liczebności, oprócz wspominanej wcześniej wymarłej rodziny Rheobatrachidae, odnotowano w rodzinach ropuchowatych (Bufonidae), Leptodactylidae, rzekotkowatych (Hylidae), u żab właściwych (Ranidae), żab Darwina (Rhinodermatidae) oraz u salamander bezpłucnych (Plethodontidae) i olbrzymich salamander skrytoskrzelnych (Cryptobranchidae).

=== Tempo ekstynkcji ===
Porównanie współczesnego tempa wymierania gatunków płazów z szacunkami tempa wymierania gatunków płazów w przeszłości, określonymi na podstawie zaniku skamieniałości (tzw. wymieranie tła, background extinction rate), wykazało, że jest ono obecnie 211 razy wyższe, zaś jeżeli w obliczeniach uwzględnić nie tylko gatunki wymarłe współcześnie, ale i krytycznie zagrożone, to jest ono wyższe ponad 25 tysięcy razy.

== Przyczyny współczesnego wymierania płazów ==
Płazy wykazują wiele cech, które mogą czynić je podatnymi na wymieranie. Cykl życiowy płazów odbywa się zarówno w siedliskach wodnych, jak i lądowych, co może ograniczać ich występowanie tylko do obszarów, gdzie obydwa typy siedlisk sąsiadują ze sobą, ponadto naraża je na szerszy zakres potencjalnie szkodliwych czynników środowiskowych niż gatunków związanych z jednym tylko typem siedliska. W początkowych stadiach ontogenezy ich rozwój jest silnie zależny od dostępu do słodkowodnych zbiorników i odpowiedniej wilgotności środowiska, a ekosystemy wodno-błotne są najbardziej narażone na antropopresję. W początkowych stadiach ontogenezy są roślinożerne, jako dorosłe – są drapieżne, różne typy przyjmowanego pokarmu zwiększają spektrum pasożytów, z którymi mogą się zetknąć. Posiadając wilgotną, nagą skórę, która zapewnić musi wymianę gazową, są narażone na szkodliwe promieniowanie, zanieczyszczenie środowiska i przedostawanie się toksyn. Są ektotermiczne, z ograniczoną zdolnością do termoregulacji, co może ograniczać ich zdolność adaptacji do zmian reżymu termicznego w siedliskach. Ponadto w większości zasięgi geograficzne gatunków płazów są niewielkie, co powoduje, że są bardziej narażone na szkodliwe efekty populacyjne związane z niszczeniem i przekształceniem siedlisk. Wreszcie płazy są gatunkami o niewielkich lub małych wymiarach ciała, przez co m.in. ich zdolności dyspersji są ograniczone. Należy jednak podkreślić, że płazy są pierwszymi kręgowcami, które skolonizowały ląd ponad 370 mln lat temu i najwyraźniej te ograniczenia nie przeszkodziły w przetrwaniu wielu różnych linii ewolucyjnych tej gromady aż do czasów współczesnych.
Warto też zauważyć, że nie wszystkie gatunki płazów są w równym stopniu zagrożone. Niektóre gatunki płazów, w związku z cechami je charakteryzującymi (np. agresywnością, twardą skórą, specyficzną historią życia, przydatnością dla człowieka), dokonują ekspansji terytorialnej i ich populacje ulegają powiększeniu, w rezultacie czego często stają się uciążliwymi szkodnikami (jak np. aga Rhinella marina i żaba rycząca Lithobates catesbeianus). Najbardziej zagrożone są gatunki o małych, izolowanych populacjach, zasiedlające siedliska, które są narażone na antropopresję .
Zidentyfikowano wiele czynników, które są lub mogą być odpowiedzialne za obserwowane obecnie przyspieszone wymieranie gatunków płazów i spadek liczebności ich populacji:

=== Niszczenie, przekształcanie i fragmentacja siedlisk ===

Utrata i degradacja siedlisk są jednymi z głównych przyczyn ustępowania i wymierania płazów . Wycinanie lasów, przekształcanie terenów podmokłych na pola uprawne, regulacja i przekształcanie cieków oraz urbanizacja powodują, że płazy tracą miejsca, w których mogłyby żyć i rozmnażać się.
Ponad 4699 gatunków płazów (81%) występuje w lasach, przy czym ponad 49% w lasach deszczowych krainy neotropikalnej. Lasy deszczowe są intensywnie eksploatowane w celu pozyskiwania drewna, miejsca dla monokultur (soi, palmy olejowej), pastwisk dla bydła, kopalin. W pierwszej dekadzie XXI w. na świecie wycinano rocznie 12-15 mln hektarów lasów, nasadzenia i naturalne odnowienia lasów nie były w stanie tych ubytków zrównoważyć, tak więc ubytek netto powierzchni lasów wynosił ok. 5 mln ha rocznie. Deforestacja w największym stopniu dotyczyła tych obszarów, w których bogactwo gatunkowe płazów jest największe: Ameryki Łacińskiej (zmniejszenie udziału lasów w całkowitej powierzchni 51 do 47%), Afryki Środkowej (z 50 do 48%), Azji Południowo-Wschodniej (z 56 do 49%), przy czym jednocześnie następowała na tych obszarach zmiana charakteru lasów: z naturalnych lasów pierwotnych w lasy przekształcone antropogenicznie, o zubożonym składzie. W efekcie, liczba zagrożonych gatunków płazów i tempo spadku ich liczebności są w tych rejonach większe niż przeciętnie. Podobnie niszczone są tereny podmokłe w strefie klimatu umiarkowanego, co wiąże się z pozyskiwaniem miejsc pod uprawy i osadnictwo. Wycinka lasów, osuszanie terenów podmokłych, likwidacja małych zbiorników okresowych, stawów i oczek wodnych powoduje, że płazy tracą miejsce dla życia i rozrodu, zmuszane są do dalekich migracji, podczas których narażone są na śmierć. W Kalifornii, w zlewniach, w których więcej niż 8% powierzchni zostało zajęte przez osadnictwo ludzkie, bogactwo gatunkowe płazów znacząco zmalało, a niektóre gatunki, jak np. Rana draytonii, znajdują się na krawędzi wymarcia. Około 85% płazów w rejonach tropikalnych jest zagrożone przez urbanizację, w rejonach klimatu umiarkowanego – 15%. Równie groźna jest fragmentacja siedlisk (np. związana z rozbudową infrastruktury komunikacyjnej), powodująca, że populacje je zamieszkujące są dzielone na mniejsze, izolowane od siebie subpopulacje. Prowadzi to do zwiększenia ryzyka ujawnienia się niekorzystnych efektów genetycznych (chów wsobny, dryf genetyczny) i zwiększonego ryzyka ekstynkcji takich małych populacji z przyczyn czysto losowych. Już wynosząca 10% śmiertelność spowodowana przez ruch drogowy może zagrozić egzystencji populacji płazów, szacuje się, że ten poziom śmiertelności jest przekroczony u 22-73% populacji płazów w niektórych rejonach Stanów Zjednoczonych. Wiele prac wykazało istnienie negatywnej korelacji pomiędzy gęstością sieci drogowej a bogactwem gatunkowym i liczebnością płazów.
Według IUCN degradacja i utrata siedlisk płazów jest największym zagrożeniem dla ich egzystencji, dotyczy ponad 4 tys. gatunków płazów .

=== Eksploatacja populacji ===

Wiele gatunków płazów, zwłaszcza z rodziny żab właściwych, poławianych jest w celach konsumpcyjnych oraz przemysłowych (dla pozyskiwania substancji leczniczych) w wielu regionach świata. Mięso żab w niektórych rejonach świata uchodzi za przysmak. W końcu lat 90. XX w. do Europy importowano ponad 9700 ton żabich udek rocznie, a do Stanów Zjednoczonych ok. 2000 ton, brak kompleksowych danych o konsumpcji w krajach Azji Południowo-Wschodniej (według szacunków w samej Indonezji roczne spożycie mięsa płazów w latach 90. XX w. wynosiło co najmniej 11 tys. ton rocznie; z Tajlandii do Hongkongu rocznie wysyła się 6 mln osobników żab z gatunku Hoplobatrachus rugulosus, chwytanych w naturze i przeznaczonych do zjedzenia). Światowy obrót mięsem płazów zmienia charakter, z sezonowego handlu na użytek lokalny na handel globalny, na masową skalę. Popyt w Europie i Stanach Zjednoczonych na płazy nie jest równoważony przez podaż ze źródeł miejscowych (płazów pozyskiwanych z natury i z komercyjnych hodowli). Głównymi eksporterami są państwa Azji Południowo-Wschodniej oraz Ameryki Środkowej i Południowej – te, w których kryzys populacji płazów najmocniej się zaznacza. Do roku 1987 jednym z największych eksporterów mięsa żab były Indie, wtedy jednak handel nim został w tym kraju zakazany, ze względu na spadek liczebności populacji płazów, zagrażający nieograniczonym rozwojem szkodników upraw, tępionych przez płazy. Do spadku liczebności populacji płazów przyczynia się także pozyskiwanie żywych zwierząt z natury i handel nimi jako zwierzętami domowymi.

=== Gatunki introdukowane i inwazyjne ===
Introdukowane i inwazyjne gatunki mogą powodować wypieranie lub ginięcie autochtonicznych gatunków płazów wskutek konkurencji międzygatunkowej lub na skutek modyfikacji lokalnych łańcuchów pokarmowych. Np. wprowadzone przez człowieka do rzek gór Sierra Nevada w Kalifornii łososie pacyficzne (Oncorhynchus mykiss) żerując na kijankach i osobnikach młodocianych, doprowadziły do ekstynkcji lokalnej populacji żaby Rana muscosa. Negatywne efekty w autochtonicznych populacjach płazów stwierdzono także po introdukcjach bassów (Lepomis sp., Micropterus dolomieui), gambuzji (Gambusia affinis) oraz płazów, takich jak aga i żaba rycząca – gatunków agresywnych i zjadających inne płazy. Introdukowane gatunki mogą także pośrednio przyczyniać się do zwiększenia śmiertelności w populacjach płazów, np. poprzez zawlekane z sobą choroby (podejrzewa się, że Batrachochytrium dendrobatidis został rozwleczony po całym świecie wraz z żabą szponiastą, powszechnie wykorzystywaną jako zwierzę laboratoryjne), lub ułatwiając inwazję gatunków obcych poprzez zmianę struktury troficznej ekosystemu (np. bass introdukowany do zbiorników wodnych w Oregonie wytępił drapieżne larwy ważek, które żerując na larwach Lithobates catesbeianus, uniemożliwiały rozrost populacji tej żaby – gdy zabrakło larw ważek, dramatycznie wzrosła liczebność L. catesbeianus i spadła liczebność autochtonicznych płazów).

=== Zwiększone promieniowanie UV ===

Zmniejszanie warstwy ozonowej powoduje wzrost natężenia promieniowania UV-B docierającego do powierzchni Ziemi, które może przyczyniać się do uszkodzeń materiału genetycznego płazów. Naga skóra płazów oraz ich delikatny skrzek są szczególnie wrażliwe na UV – stwierdzono, że nasilone promieniowanie UV powodowało wzrost częstości występowania zaburzeń rozwojowych u zarodków płazów i masowe obumieranie jaj płazów na niektórych obszarach (m.in. w Oregonie) oraz wzrost częstości występowania uszkodzeń wzroku płazów i raka skóry. Jednak negatywny wpływ UV na skrzek i embriony płazów obserwowano tylko w najpłytszej wodzie, w zbiornikach wodnych o dużej przezroczystości, jaja złożone na większej głębokości i kijanki przebywające głębiej nie były narażone, jako że promieniowanie to nie penetruje do głębszych warstw wody. Ponadto na niektórych obszarach i w przypadku niektórych gatunków płazów, zwłaszcza tych posiadających efektywne mechanizmy naprawy uszkodzeń DNA powodowanych przez UV-B (np. cechujących się większą aktywność fotoliazy), nie stwierdzono, by nasilone promieniowanie UV powodowało zwiększoną śmiertelność w populacjach.

=== Zanieczyszczenie środowiska ===
Zanieczyszczenie środowiska (eutrofizacja, zakwaszanie wód, metale ciężkie, pestycydy, PCB) przyczynia się do pogorszenia kondycji płazów. Otoczki jaj i skóra płazów są delikatne i łatwo przepuszczalne dla wody i rozpuszczonych w niej substancji. Płazy, będąc związane zarówno ze środowiskiem wodnym (m.in. ze względu na konieczność rozrodu w wodzie i larwy wodne), jak i lądowym (m.in. ze względu na zdobywanie pożywienia) są szczególnie narażone na zanieczyszczenia i substancje toksyczne pojawiające się w środowisku. Będąc drapieżnikami, są w większym stopniu narażone na negatywne efekty związane z bioakumulacją substancji toksycznych niż przedstawiciele niższych pięter troficznych. Ekspozycja na metale ciężkie powoduje zwiększoną śmiertelność kijanek i osobników dorosłych, zmniejsza przeżywalność osobników hibernujących, powoduje zwiększenie częstości występowania deformacji rozwojowych. Powszechnie stosowane herbicydy (np. glifosat) i insektycydy (np. karbaryl czy malation), zwiększają śmiertelność u kijanek. Nawet jeśli substancje toksyczne nie powodują bezpośrednio śmiertelności wśród płazów, mogą przyczyniać się do wzrostu częstości występowania deformacji rozwojowych (dodatkowe kończyny, zniekształcone narządy zmysłów, np. oczy), zaburzeń rozmnażania lub zwiększenia wrażliwości na patogeny. Niektóre farmaceutyki obecne w ściekach i pestycydy zaburzają proporcje płci w populacjach płazów, powodując przekształcanie samców w samice bądź powstawanie osobników hermafrodytycznych – takie skutki powoduje m.in. atrazyna, indukując aromatazę przekształcającą hormony płciowe męskie w żeńskie. Eutrofizacja siedlisk (zwłaszcza towarzyszące jej zwiększone stężenia jonów amonowych, azotynów i azotanów) również jest wymieniana wśród przyczyn zwiększonej śmiertelności w populacjach płazów. Wrażliwość na zmiany warunków siedliskowych i obecność substancji toksycznych powoduje, że płazy są szczególnie przydatne jako gatunki wskaźnikowe, świadczące o stanie ekosystemu.

=== Ocieplanie klimatu ===
Ocieplanie klimatu i związane z nim zmiany reżymu wodnego mogą wpływać na liczebność populacji płazów. Liczebność ropuchy złocistej, występującej w górskich lasach mglistych Kostaryki, spadała gwałtownie, gdy fluktuacje pogody związane ze zjawiskiem El Niño odepchnęły przynoszące wilgoć mgły. Wykazano, że wzrost średnich temperatur przekłada się na pogorszenie kondycji samic płazów i obniżenie ich przeżywalności.

=== Patogeny ===

Płazy są zarażane przez pasożytnicze przywry (Ribeiroia sp., Echinostoma trivolvis), pasożytnicze grzyby (skoczkowce Chytridiomycetes, roztoczkowce Saprolegniales), irydowirusy (Ranavirus sp.), bakterie (Aeromonas hydrophila), które mogą powodować dużą śmiertelność w populacjach płazów i uważane są za jedną z przyczyn ich ustępowania. Największe obawy budzi gwałtownie rozprzestrzeniająca się choroba grzybowa – chytridiomykoza, powodowana przez grzyby z rodzaju Batrachochytrium (Batrachochytrium dendrobatidis pasożytujące na płazach bezogonowych oraz Batrachochytrium salamandrivorans pasożytujące na salamandrach). Powoduje ona nagłe załamanie liczebności całych wielogatunkowych zespołów płazów, zwłaszcza w Ameryce Północnej i Środkowej oraz Australii. Niedawno stwierdzono jej występowanie także w europejskich populacjach płazów. Na zarażenie wrażliwe są zarówno osobniki dorosłe, jak i kijanki płazów. Grzyby rozwijające się w skórze płazów powodują twardnienie skóry, utratę przepuszczalności, zaburzenia w gospodarce wodnej i elektrolitowej, zaburzenia w oddychaniu i w rezultacie, zwykle po kilkunastu dniach, śmierć zarażonego osobnika. Rozprzestrzenianie choroby jest ułatwiane przez działalność człowieka, w wyniku handlu płazami i ich przypadkowych zawleczeń, np. w transportach owoców tropikalnych.

=== Efekty synergistyczne ===
W warunkach naturalnych zazwyczaj wpływ wymienionych czynników nakłada się. O ile osobniki danego gatunku płaza mogą znosić bez większych szkód negatywne wpływy jednego czynnika, to kumulatywne działanie kilku czynników (synergizm) powoduje zwiększoną śmiertelność w populacji. Stres związany z ocieplaniem klimatu spowodował zwiększenie częstości anomalii rozwojowych i wrażliwości na infekcje grzybowe w populacjach płazów z rodzaju Litoria występujących w stanie Queensland w Australii, większe zachmurzenie z kolei (również będące konsekwencją zmian klimatycznych) poprawiło warunki rozwoju grzybów zarażających te płazy, co przełożyło się na gwałtowne zwiększenie śmiertelności. Embriony Rana pipiens, które nie wykazywały wrażliwości na podwyższony poziom UV-B ani na malejące pH środowiska, jednak wystawione na działanie obydwu tych czynników jednocześnie wykazywały zwiększoną śmiertelność. Negatywne efekty zanieczyszczenia środowiska metalami ciężkimi są natomiast dodatkowo potęgowane przez zakwaszenie wód. Podobne synergistyczne efekty wywołują pasożytnicze przywry i substancje toksyczne oraz związana z eutrofizacją wyższa koncentracja biogenów, które nie muszą być śmiertelne same przez się, ale powodują zaburzenia rozwojowe (np. brak kończyn lub powstawanie dodatkowych kończyn), zmniejszające dostosowanie osobników płazów w warunkach naturalnych (np. ograniczając ich ruchliwość i zdolność ucieczki przed drapieżnikami). W siedliskach narażonych na eutrofizację przywry zarażające płazy mają lepsze warunki do rozwoju, m.in. w związku z większą dostępnością żywicieli pośrednich, co przekłada się na zwiększoną infestację płazów. Uważa się, że częstość występowania zaburzeń w zdrowych populacjach płazów nie przekracza 3%, ale w Europie i Ameryce na niektórych obszarach stwierdzono, że ponad 15-30% osobników w populacji wykazuje deformacje rozwojowe.

=== Symptomy poprzedzające kryzys populacji ===
Jak stwierdzono, zanim dojdzie do spadku liczebności danej populacji płazów, osobniki w tej populacji wykazują rozmaite symptomy stresu, m.in. zwiększoną częstość występowania drobnych zaburzeń rozwojowych, takich jak asymetrie w budowie kończyn. Symptomy te poprzedziły o kilkanaście lat wzrost śmiertelności w populacjach dwóch australijskich gatunków z rodziny rzekotkowatych (Hylidae).
Duże zaniepokojenie naukowców wynika z tego, że w przypadku wielu gatunków i wielu rejonów świata nie udało się jednoznacznie stwierdzić przyczyn tak nagłego wymierania płazów. Dla ponad 207 gatunków zagrożonych wyginięciem nie są znane przyczyny gwałtownego spadku liczebności ich populacji. Gwałtowne spadki liczebności płazów odnotowano także na obszarach chronionych, gdzie siedliska nie są zaburzone ani zniszczone, jak np. w Parku Narodowym Yosemite w Stanach Zjednoczonych, Monteverde Cloud Forest Preserve, Kostaryce czy Eungella National Park w Australii. Powoduje to duże trudności w opracowywaniu planów i działań ochronnych, mających zapobiegać ginięciu gatunków płazów i redukcji ich liczebności.

== Ochrona płazów ==

W odpowiedzi na opublikowaną w raporcie Global Amphibian Assessment  ocenę tempa wymierania i skali zagrożeń, jakie dotyczą płazów na całym świecie, podjęto starania w kierunku opracowania i koordynacji planów działań, mających na celu wdrożenie globalnej strategii ochrony płazów. W ramach IUCN powstała specjalna komórka (Declining Amphibian Populations Task Force – DAPFT), w której celach statutowych była m.in. „promocja środków i działań, dzięki którym spadki liczebności płazów mogłyby zostać zahamowane lub odwrócone” . W roku 2005 pod egidą IUCN oraz Conservation International odbył się szczyt Amphibian Coservation Summit, w trakcie którego rozpoczęto prace nad opracowaniem i wdrożeniem takiego projektu, czego wynikiem był opublikowany w 2007 roku plan pt. Amphibian Conservation Action Plan (Plan działań w celu ochrony płazów, ACAP). Zawarto w nim są zalecenia i wskazówki dla rządów państw, samorządów lokalnych, organizacji pozarządowych i naukowców dla opracowywania i implementacji strategii systemowych i konkretnych działań mających chronić płazy.
Podstawą działań ochronnych jest rozpoznanie i inwentaryzacja istniejących gatunków płazów, trendów liczebności ich populacji oraz zagrożeń, a także wyznaczenie celów priorytetowych (gatunków szczególnie zagrożonych, obszarów o kluczowym znaczeniu dla zachowania bioróżnorodności płazów etc., wyznaczenie wskaźników opisujących stan i ciągły monitoring ich zmian). Wiedza w tym zakresie jest w dalszym ciągu niepełna, ciągle odkrywane są nowe gatunki płazów: w ostatnim dwudziestoleciu XX wieku liczba znanych gatunków płazów zwiększyła się o 40%, w latach 2004-2007 odkryto kolejnych 140 gatunków. Autorzy ACAP postulują położenie szczególnego nacisku na uzupełnienie wiedzy w tym zakresie, a także na ciągły monitoring stanu środowiska i kondycji populacji płazów w naturze.
W skali globalnej IUCN oszacowała, że 91% spośród znanych gatunków płazów jest poznanych na tyle dobrze, że było możliwe określenie statusu ich zagrożenia .
Najważniejsze obszary w ochronie globalnej płazów zdefiniowano w zależności od zagrożeń, na jakie narażone są płazy. W planie ACAP najwięcej uwagi poświęcono ochronie siedlisk i tworzeniu sieci ochrony obszarów o znaczeniu kluczowym dla różnorodności biologicznej, gromadzeniu próbek materiału biologicznego płazów, zapobieganiu globalnym zmianom klimatu, ograniczeniu eksploatacji populacji płazów przez człowieka oraz zapobieganiu chorobom trapiącym populacje płazów .

=== Formy ochrony ===

Ochrona gatunkowa. Podstawową formą ochrony płazów pozostaje ochrona gatunkowa gatunków zagrożonych. W Polsce wszystkie gatunki płazów krajowych podlegają ochronie gatunkowej – 10 gatunków jest objętych ścisłą ochrona gatunkową, pozostałe zaś podlegają częściowej ochronie gatunkowej, w legislacji Unii Europejskiej podstawę prawną ochrony gatunkowej płazów zapewnia dyrektywa siedliskowa Rady Europy, wymieniająca gatunki o szczególnym znaczeniu dla wspólnoty. Wszystkie gatunki płazów występujące naturalnie w Europie są objęte ochroną gatunkową na podstawie Konwencji berneńskiej (aneks III konwencji, okresowo aktualizowany), w tym 47 gatunków płazów podlega ochronie ścisłej (aneks II konwencji).
Ochrona i odtwarzanie siedlisk. Sama ochrona gatunkowa nie jest jednak wystarczająca. Ze względu na to, że zanik i degradacja siedlisk jest obecnie uznawany za główny powód wymierania płazów, największy nacisk położony jest na zapobieganie zmniejszania powierzchni i degradacji obszarów wód śródlądowych, obszarów wodno-błotnych (ang.: wetlands) i lasów tropikalnych, a także rekultywacja tych siedlisk, ewentualnie odtwarzanie zdegradowanych siedlisk lub tworzenie siedlisk zastępczych (np. oczek wodnych w ogródkach, w których płazy mogłyby się rozmnażać). Obszary wodno-błotne o szczególnej wartości na świecie są chronione w ramach konwencji ramsarskiej. Jednak obszary chronione przez konwencję w niewielkim tylko stopniu pokrywają się z obszarami siedlisk kluczowymi dla zachowania najbogatszych zespołów płazów. W krajach Unii Europejskiej kompleksową formę ochrony siedlisk zapewniają Specjalne Obszary Ochrony Siedlisk (SOOS) wchodzące w skład sieci Natura 2000 . Lista siedlisk o znaczeniu kluczowym dla wspólnoty i w związku z tym podlegających ochronie obejmuje wiele typów siedlisk wodno-błotnych, będących także ostojami płazów (załącznik I dyrektywy siedliskowej). W liście gatunków będących przedmiotem zainteresowania Wspólnoty, których występowanie stanowi podstawę do podjęcia czynności w celu ustanowienia SOOS, licznie reprezentowane są płazy (25 gatunków na 138 taksonów kręgowców wyróżnionych w załączniku II dyrektywy siedliskowej). Podobnej ochronie podlega coraz więcej obszarów o coraz większej powierzchni w pozostałych częściach świata, np. obecnie ok. 20% powierzchni Sri Lanki, jednego z „gorących ognisk” różnorodności gatunkowej płazów, jest objęte ochroną obszarową. Dla ochrony portorykańskiej ropuchy Bufo lemur, która była bliska wyginięcia na wolności, rozpoczęto akcję rekonstrukcji oczek wodnych, w których gatunek ten odbywał lęgi, poddano też ochronie i odpowiednio oznakowano plaże, na których gatunek ten zwykł się rozmnażać. W siedliskach pofragmentowanych duże znaczenie dla poprawy kondycji populacji płazów ma ułatwianie płazom przemieszczania się pomiędzy płatami siedliska oraz ochrona migrujących osobników przed przypadkową śmiercią na drogach, np. przez konstruowanie przepustów dla zwierząt pod drogami, ustawianie osłon zapobiegających wkraczaniu płazów na ruchliwe drogi i kierujących je do specjalnie wyznaczonych przejść.
Przeciwdziałanie i zapobieganie antropogenicznym zmianom środowiska. Osobną kategorię działań stanowią te zapobiegające globalnym zmianom (takim jak np. globalne ocieplenie, eutrofizacja siedlisk, dziura ozonowa, zanieczyszczenie środowiska), których efekty, ze względu na globalny zasięg i skalę, wykraczają poza samo tylko negatywne oddziaływanie na płazy.
Ograniczenie i kontrola eksploatacji populacji płazów. Nadmiernej eksploatacji populacji płazów mogłoby zapobiec uszczelnienie systemu kontroli handlu płazami oraz rozwój hodowli płazów na farmach zamiast pozyskiwania ich z natury, połączony z certyfikacją pochodzenia produktów. Zapobieganiu nielegalnemu wywozowi i handlowi gatunkami zagrożonymi, w tym płazami, służy konwencja CITES. Na liście CITES są wyszczególnione, obok gatunków z innych grup systematycznych, m.in. 242 gatunki płazów – handel nimi, surowcami i produktami z nich wytworzonymi jest zabroniony .
Zapobieganie i leczenie chorób płazów. Najpoważniejszą chorobą zagrażającą populacjom płazów na świecie jest chytridiomikoza. Niestety jej wykrywanie jest utrudnione, ponieważ zakażenie przed fazą terminalną przebiega z mało widocznymi objawami – do rozpoznania potrzebne są analizy histopatologiczne i molekularne (PCR, rt-PCR). Wprawdzie istnieją sposoby leczenia chytridiomykozy (kuracja farmakologiczna i cieplna), lecz nie są one możliwe do zastosowania na szeroką skalę. Mimo to ochrona czynna w postaci odłowu i leczenia osobników chorych, a następnie wypuszczania ich na wolność jest stosowana jako ostatnia deska ratunku dla wymierających gatunków. Podstawową strategią pozostaje zapobieganie rozprzestrzeniania się infekcji, m.in. poprzez ograniczenie dostępu ludzi do szczególnie cennych siedlisk, ograniczenie wwozu płazów z rejonów, w których stwierdzono epizoocje, oraz kontrola handlu płazami pod kątem nosicielstwa, monitoring infekcji, ustanowienie rejonów kwarantanny, dezynfekcja obuwia i pojazdów (skuteczne są 10% wybielacze na bazie chloru) podczas odwiedzania rejonów szczególnie cennych dla zachowania płazów, stosowanie odpowiednich materiałów budowlanych na terenach cennych dla zachowania płazów (np. stwierdzono, że szutrowe drogi stanowić mogą rezerwuar spor B. dendrobatidis).
Ze względu na to, że w wielu przypadkach nie zostały rozpoznane przyczyny wymierania płazów, wymieranie to postępuje zbyt szybko, by można było mu przeciwdziałać, bądź nie widać szans powodzenia dla zabiegów ochronnych w warunkach naturalnych, ważnym elementem ochrony płazów pozostaje hodowla in situ i hodowla ex situ oraz, w sprzyjających okolicznościach, reintrodukcja gatunków płazów do naturalnego środowiska. Te formy ochrony polegają na odłowie wybranych osobników gatunków szczególnie zagrożonych i ich hodowli oraz rozmnażaniu w niewoli, w ogrodach zoologicznych i ośrodkach hodowlanych lub też w specjalnie przygotowanych, względnie odtworzonych, siedliskach w naturze. Przykładem takiego projektu jest program Amphibian Ark (ang.: Arka płazów), zrzeszający m.in. ogrody zoologiczne i mający na celu utrzymanie przy życiu w warunkach hodowlanych przedstawicieli zagrożonych gatunków płazów, zanim wymrą one w warunkach naturalnych. Hodowla taka, oprócz zapewnienia kontynuacji egzystencji gatunku, ma na celu zwiększenie jego liczebności, tak, aby można było „nadwyżki” osobników, które urodziły się w niewoli, wypuścić w siedliskach naturalnych lub odtworzonych (reintrodukcja), w których usunięto czynniki zagrażające egzystencji płazów. Programy takie są już realizowane dla co najmniej 37 gatunków płazów. Spektakularnym sukcesem okazały się m.in. programy reintrodukcji ropuchy Bufo lemur, u której w jedynej zachowanej w warunkach naturalnych populacji przestały pojawiać się kijanki, czy też ropuszki Alytes muletensis na Majorce, gdzie ze szczątkowej grupy liczącej tylko 76 osobników udało się w ciągu ok. 20 lat starań odtworzyć populacje liczącą ok. 2000 osobników . W roku 2003 w ogrodach zoologicznych na całym świecie przetrzymywano 22583 osobniki płazów, z tego ponad 70% urodziło się w niewoli (dla niektórych rodzin, np. Dendrobatidae, ten odsetek był jeszcze większy i wynosił 92%) .
Metodą ostatniej szansy jest krioprezerwacja materiału genetycznego i gamet płazów w specjalnych repozytoriach (bankach genów), z myślą o zapewnieniu możliwości odtworzenia gatunków, których nie uda się uchronić przed wymarciem na wolności i w hodowlach (np. projekt Zamrożone zoo ang. Frozen Zoo w San Diego Zoo).
Niezależnie od zabiegów mających na celu bezpośrednią ochronę płazów równie ważna jest akcja edukacyjno-informacyjna, mająca na celu przybliżenie lokalnym społecznościom biologii płazów, ich znaczenia, niebezpieczeństw im zagrażających oraz włączenie tychże społeczności w akcje mające chronić płazy.

== Zobacz też ==
masowe ginięcie pszczół
zespół białego nosa
szósta katastrofa
Płazy Polski

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
Species-Specific Conservation Programs. [w:] AmphibiaWeb [on-line]. AmphibiaWeb. [dostęp 2014-06-02]. (ang.).
CITES: załączniki I, II, III konwencji. CITES, 12 czerwca 2013. [dostęp 2014-06-02]. (ang.).
Dyrektywa Rady Europy 92/43/EWG z dn. 21 maja 1992. W sprawie ochrony siedlisk przyrodniczych oraz dzikiej fauny i flory. „Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej”. L, 22 lipca 1992.
C. Gascon, J.P. Collins, R.D. Moore, D.R. Church, J.E. McKay, J.R. Mendelson III (edytorzy): Amphibian Conservation Action Plan. Proceedings: IUCN/SSC Amphibian Conservation Summit 2005: IUCN Species Survival Commission, 2007, s. 62. ISBN 978-2-8317-1008-2. (ang.).
IUCN: Global Amphibian Assessment. [w:] IUCN [on-line]. [dostęp 2014-05-26]. [zarchiwizowane z tego adresu (1 lipca 2014)]. (ang.).
K.D. Wells: The Ecology and Behavior of Amphibians. University of Chicago Press, 2010. [dostęp 2014-09-26].

== Linki zewnętrzne ==
Amphibian Specialist Group; (ang.), dostęp: 25.09.2014.
AmphibianArk-Saving Endangered Amphibians from Extinction; amphibianark.org (ang.), dostęp: 25.09.2014.


Wykluczenie ekologiczne

Wykluczenie ekologiczne – bytowanie określonych jednostek lub zbiorowości ludzkich w zdegradowanym środowisku naturalnym, charakteryzującym się zanieczyszczonym powietrzem, wodą i glebą, a zatem w warunkach nie odpowiadających podstawowym standardom zdrowotnym. Wpływa to na obniżenie jakości i poziomu ich życia, czego konsekwencją jest wykluczenie z różnych obszarów życia społecznego.
Wykluczenie ekologiczne jest ściśle związane z postępującą w niektórych rejonach globu degradacją środowiska przyrodniczego w wyniku ekspansji przemysłu i przeludnienia. Czynnikami warunkującymi wykluczenie ekologiczne są składowe tworzące środowisko domowe i środowisko pracy jednostek (usytuowanie, wyposażenie i substancje oraz składniki z jakich je wytworzono, ekspozycja na światło słoneczne, oddziaływanie promieniotwórcze i inne), jak również warunki podróżowania z i do pracy albo szkoły: hałas, stężenie spalin i innych szkodliwych substancji, ekspozycja słoneczna i inne. Szerzej doświadczenie wykluczenia ekologicznego ma oparcie w stanie środowiska w regionie, państwie, a nawet w skali globalnej – od tego stanu zależy jakość spożywanej wody, wdychanego powietrza oraz spożywanie jedzenia wytwarzanego na bazie miejscowych roślin.
Funkcjonowanie jednostki w warunkach niskiej jakości środowiska naturalnego ma wpływ na zdrowie fizyczne i psychiczne, w tym zapadalność na choroby cywilizacyjne. Funkcjonowanie w zdewastowanym krajobrazie, pozbawionym walorów przyrodniczych, brak dostępu do czystej wody, jedzenie żywności skażonej lub mocno wzbogaconej chemikaliami łączy się z ograniczonym dostępem do określonych wartości przyrodniczych, np. zdrowotnych, estetycznych, czy rekreacyjnych. Najczęściej osoby z tych społeczności, z uwagi na swoje położenie ekonomiczne, nie są w stanie zmienić warunków bytowania, co różni ich i stawia w gorszej pozycji od warstw zamożniejszych. Powstaje w tej sytuacji czynnik różnicujący społecznie, wpływający na subiektywne odczucia, wzbudzający poczucie dyskryminacji i samookreślenie się takiej jednostki jako obywatela drugiej kategorii. Przy braku zmian w środowisku życiowym odczucia te narastają i w skrajnych przypadkach prowadzą do konfliktów społecznych i walk o zasoby naturalne.
Skutkiem degradacji środowiska przyrodniczego jest zespół zjawisk charakteryzujący się ubytkiem wszelkich czynników stanowiących o przyjemności życia ludzkiego: pogwałcenie uczuć estetycznych, skutki psychiczne (np. irytacja, frustracja) oraz skutki somatyczne narastające latami wskutek przyjmowania stosunkowo niewielkich dawek czynników szkodliwych (nowotwory, alergie, zwyrodnienia, zaburzenia metaboliczne, obniżenie odporności, problemy z rozrodczością, mutacje genetyczne, obniżenie poziomu inteligencji, pogorszenie pamięci, zmiana zachowań). Wszystko to prowadzi do zaburzeń funkcjonowania w społeczeństwie, utrudnia dostęp do rynku pracy i uruchamia błędne koło wykluczenia społecznego.

== Zobacz też ==
sprawiedliwość ekologiczna
enklawa biedy
slums
fawela
dziedziczenie biedy
wykluczenie mieszkaniowe

== Przypisy ==


Wykres Sankeya

Wykres Sankeya (wykres strumieniowy) – graficzna, poglądowa ilustracja np. bilansu materiałowego (bilans mas) lub bilansu energetycznego, stosowany np. w technice, w czasie projektowania technologicznych procesów i operacji jednostkowych oraz złożonych procesów technologicznych.
Jest stosowany również w czasie prezentowania informacji o procesach życiowych na różnych poziomach organizacji. Analizowany układ (złożony system biotyczny lub abiotyczny) jest traktowany jak układ termodynamiczny, w którym obowiązuje zasada zachowania energii i prawo zachowania masy. Na wykresach wyodrębnia się części systemu (bloki), które są łączone pasmami lub strzałkami wskazującymi kierunek przepływu masy i energii oraz określającymi wielkości strumieni (proporcjonalne do szerokości połączeń bloków).

== Matthew H. Sankey i poprzednicy ==

Kapitan Matthew H. Sankey (1853–1925) był irlandzkim inżynierem mechanikiem i kapitanem w Corps of Royal Engineers, gdzie prowadził badania zmierzające do zwiększenia sprawności silników parowych. Był członkiem Institution of Civil Engineers, a w latach 1920–1921 – prezesem brytyjskiej Institution of Mechanical Engineers. Jego artykuł na temat sprawności silników (The Thermal Efficiency of Steam Engines), w którym zostały zamieszczone wykresy strumieniowe, opublikowano w materiałach Institution of Civil Engineers w 1898 roku.
Według niektórych źródeł twórcą wykresu strumieniowego był Charles J. Minard lub Henry D. Harness. Ch. Minard sporządził w 1869 roku podobny wykres, prezentujący zmiany liczebności armii Napoleona w czasie inwazji na Rosję (1812). Wcześniej, już w 1837 roku, w analogiczny sposób H. Harness (inżynier z Irish Railway Commissioners i porucznik w Corps of Royal Engineers) przedstawił, na mapie Hrabstwa Wicklow, informacje o liczbie osób podróżujących kolejami.

== Przykłady zastosowań wykresu Sankeya ==
Współczesne zastosowania wykresów Sankeya nie ograniczają się do obszaru techniki i technologii. Różna jest również skala systemów, których dotyczą – od mikroskopowych układów biologicznych (np. przemiana materii w mikroorganizmach) do skali globalnej i większej (np. wymiana energii między Ziemią i jej otoczeniem).

=== Procesy technologiczne ===
Liczne zastosowania wykresów Sankeya w technologii i inżynierii procesowej ilustrują przykłady dotyczące np. badań energetycznej sprawności:

silnika samochodu Renault (Riedler 1911),
wytwórni cementu (Schott 1954),

produkcji żelaza i stali (Reichardt 1937, Warczewski 1937),
wytwórni chloranu potasu (KClO3; Kępiński 1963).
Chloran potasu jest otrzymywany  z chlorku potasu (KCl) metodą elektrochemiczną. Kolejnymi operacjami jednostkowymi są w tym przypadku:

przygotowanie roztworu do elektrolizy:
rozpuszczanie soli,
oddzielanie zanieczyszczeń (sedymentacja szlamów),
wprowadzanie dodatków, m.in. kwasu solnego (HCl) i dichromianu potasu (K2Cr2O7),
elektroliza,
wyodrębnianie produktu z roztworu po elektrolizie:
zatężanie roztworu chloranu,
krystalizacja kryształów „czarnych”,
filtracja i odwirowywanie kryształów „czarnych”,
„bielenie” kryształów (rafinacja chemiczna),
krystalizacja kryształów „białych”,
odwirowywanie kryształów „białych”,
suszenie kryształów, np. w suszarkach próżniowych,
rozdrabnianie produktu, np. w zgniatarkach,
pakowanie i magazynowanie produktu gotowego.
Na wykresie Sankeya zamieszcza się np. informacje o masie roztworów lub zawiesin, które muszą być przemieszczane do kolejnych węzłów instalacji projektowanej do wytwarzania określonej masy chloranu. Wykres ułatwia np. wstępne, orientacyjne oszacowanie wielkości niezbędnych urządzeń i wydajności pomp itp.

=== Energetyka organizmów żywych i ekosystemów ===

Wykresy Sankeya są stosowane do prezentacji przepływów masy i energii w ekologii, będącej (zgodnie z koncepcją Eugene Oduma, 1913–2002), nauką o strukturze i działaniu systemu nazywanego „przyrodą ożywioną”. Strumienie masy i energii przepływają między wyodrębnionymi układami biotycznymi i ich otoczeniem nieożywionym lub między różnymi układami biotycznymi. Zależnie od obszaru wykonywanych badań ekologicznych (np. autekologia, populacjologia, synekologia) bloki na wykresach mogą oznaczać, m.in.:

pojedyncze organizmy, wymieniające masę i energię z otoczeniem,
populacje, współistniejące z innymi populacjami w ekosystemie,
biocenozy, znajdujące się w stanie dynamicznej równowagi z ich otoczeniem,
organizmy, występujące w określonym ekosystemie, biotopie lub na Ziemi, charakteryzujące się jednakowym mechanizmem pobierania energii – należące do zespołów, które pełnią funkcje różnych ogniw łańcucha pokarmowego i znajdują się na różnych piętrach piramid ekologicznych, np. producenci, roślinożercy (konsumenci I stopnia), mięsożercy (konsumenci II stopnia i wyższych), reducenci (destruenci, detrytusożercy),
wyodrębnione elementy biosfery, np. atmosfera, powierzchnia lądów, hydrosfera,
cała biosfera Ziemi, wymieniająca energię i materię z otoczeniem kosmicznym i z głębszymi warstwami płaszcza i jądrem Ziemi.
Gdy analizowanym układem termodynamicznym jest pojedynczy organizm, wykresy zawierają informacje o źródłach pobieranej energii i o sposobach jej zwracania do otoczenia (element autekologii). Producenci wykorzystują strumień energii promieniowania słonecznego (fotosynteza) oraz mniejszy strumień energii cieplnej gleby (wyjątkiem są producenci ekosystemów głębinowych, korzystający głównie z energii wiązań chemicznych w związkach nieorganicznych). Konsumenci pobierają energię w formie pożywienia, mniej lub bardziej kalorycznego. Energia pobierana przez organizmy jest zmieniana np. w energię kinetyczną ich ruchu lub oddawana do otoczenia w formie biomasy i na sposób ciepła. Wykresy Sankeya, sporządzane np. dla konsumentów I stopnia (roślinożercy) i konsumentów II stopnia (mięsożerców), ilustrują np. różne udziały energii zawartej w detrytusie (np. przekazywanej destruentom w formie odchodów). Pozwalają stwierdzić m.in., że względne udziały wydzielanego ciepła i energii wykorzystywanej na ruch są w obu przypadkach podobne (np. energetyczny wydatek drapieżnika i ofiary w czasie polowania).
Przykładami wykresów Sankeya, które dotyczą większych systemów, są niektóre graficzne ilustracje obiegu materii w przyrodzie, dotyczące określonych ekosystemów lub biomów albo całego globu (cykle biogeochemiczne, m.in. obieg azotu, węgla, siarki, wody, fosforu, np. obieg fosforu w wodzie).

=== Obieg energii w skali globalnej ===

Wykresy Sankeya są popularną metodą ilustrowania przyczyn globalnego ocieplenia. Przyjmuje się, że strumień energii  docierającej do Ziemi (energia promieniowania słonecznego) powinien być równy energii promieniowania Ziemi (widmo promieniowania przesunięte w kierunku podczerwieni). Wzrost zawartości w ziemskiej atmosferze związków silnie absorbujących promieniowanie podczerwone (para wodna, dwutlenek węgla i inne) zaburza równowagę w biosferze i prowadzi do wzrostu średniej temperatury i związanych z tym zmian klimatu. Możliwości przeciwdziałania tym efektom są analizowane z uwzględnieniem wielkości energetycznych zasobów Ziemi i zapotrzebowania na energię w skali państw i skali globalnej. Wyniki takich analiz złożonych systemów zaopatrzenia w energię są często przedstawiane również w formie wykresów Sankeya.

=== Diagram Ishikawy ===
Zasada wykresów Sankeya jest wykorzystywana w czasie bilansowania potencjalnych przyczyn zdarzeń (np. wystąpienia wad produkowanego wyrobu). Klasyczne wykresy Ishikawy (diagramy przyczyn i skutków, ang. cause and effect diagram), znane też jako „diagramy rybiej ości” lub drzewa błędów, są przekształcane w tzw. wykresy zbilansowane Sankeya, jeżeli można określić prawdopodobieństwo wystąpienia poszczególnych przyczyn wystąpienia wad.

== Przypisy ==


Wylesianie Amazonii

Wylesianie Amazonii / wylesianie w Brazylii — usuwanie powierzchni leśnych lasów amazońskich powiązane z modelem wzrostu gospodarczego opartego na wydobyciu, który opiera się na akumulacji czynników produkcji (praca, kapitał, ziemia). W tym modelu, z silnym naciskiem na eksport towarów, wylesianie jest wyborem ekonomicznym, często związanym z hodowlą bydła, górnictwem, produkcją soi lub pozyskiwaniem lasów, a wpływ na to mają czynniki podnoszące konkurencyjność zewnętrzną rolników amazońskich, począwszy od rozwoju infrastruktury (zwłaszcza dróg), a skończywszy na deprecjacji realnego kursu walutowego. Polityka ”grabieży ziemi” środowisku naturalnemu w Amazonii wiąże się z racjonalnym oczekiwaniem, że ten model wzrostu będzie nadal podnosił ceny gruntów rolnych, tworząc zachęty do zagarniania gruntów publicznych.
Przed modyfikacją przez człowieka las zajmował około 17% powierzchni Brazylii. W latach czterdziestych XX wieku Brazylia rozpoczęła program rozwoju narodowego w dorzeczu Amazonki. Brazylia miała najwyższy wskaźnik wylesiania na świecie — w 2005 roku miała największą powierzchnię lasów usuwaną rocznie. Od 1970 roku zniszczono ponad 700 000 kilometrów kwadratowych (270 000 sq mi) lasu deszczowego Amazonii. W 2001 roku Amazonia miała około 5 400 000 kilometrów kwadratowych (2 100 000 sq mi), co stanowiło tylko 87% pierwotnej wielkości Amazonii. Według oficjalnych danych około 729 000 km² zostało już wylesionych w biomie Amazonii, co odpowiada 17% całości. 300 000 km² zostało wylesionych w ciągu ostatnich 20 lat.
Lasy deszczowe zmniejszyły swoją powierzchnię głównie z powodu wylesiania. Między majem 2000 a sierpniem 2006 roku Brazylia straciła prawie 150 000 kilometrów kwadratowych (58 000 sq mi) lasu, obszar większy niż Grecja. Według raportu Living Planet Report z 2010 roku wylesianie nadal postępuje w alarmującym tempie. Podczas 9. Konferencji Konwencji o różnorodności biologicznej 67 ministrów zobowiązało się do osiągnięcia zerowego netto wylesiania do 2020 roku. Z powodu wylesiania Amazonia była emitentem netto gazów cieplarnianych w latach 2010-tych.
Skutki obejmują "poważne straty finansowe, społeczne i utratę bioróżnorodności". Straty ekonomiczne spowodowane wylesianiem w Brazylii mogą sięgać około 317 miliardów dolarów rocznie, co stanowi około 7 razy więcej w porównaniu z kosztami wszystkich towarów wyprodukowanych poprzez wylesianie. W 2023 roku Bank Światowy opublikował raport zatytułowany: "A Balancing Act for Brazil’s Amazonian States: An Economic Memorandum", proponujący program gospodarczy niezwiązany z wylesianiem w regionie lasu deszczowego Amazonii.

== Przypisy ==