Rezerwy gospodarcze

Rezerwy gospodarcze – rezerwy, które mają służyć głównie do zaspokajania podstawowych potrzeb materiałowych, surowcowych i paliwowych gospodarki narodowej, a także do zaopatrywania ludności w podstawowe produkty i półprodukty żywnościowe, produkty rolne, produkty lecznicze oraz wyroby medyczne w okresach zagrożenia bezpieczeństwa państwa, ale również do łagodzenia lub eliminowania zakłóceń w działaniu gospodarki narodowej, powstałych w wyniku klęsk żywiołowych lub innych nieprzewidywalnych zdarzeń i okoliczności.
W rezerwach tych wyodrębnione są stany strzeżone, które tworzy się i utrzymuje do celów mobilizacyjnych Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji oraz Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego.
Ustawy regulują organy uprawnione do tworzenia rezerw gospodarczych. Są to:

minister właściwy do spraw gospodarki – w zakresie rezerw surowców, materiałów i paliw
minister właściwy do spraw zdrowia – w zakresie produktów leczniczych i wyrobów medycznych
minister właściwy do spraw rolnictwa i rozwoju wsi – w zakresie produktów i półproduktów żywnościowych
Właściwi ministrowie, kierownicy urzędów centralnych oraz wojewodowie nakładają na przedsiębiorców zadania i obowiązki przy magazynowaniu rezerw, ich wymianie, a także utrzymywaniu odpowiedniego poziomu ilościowego i jakościowego. Mogą również przekazywać Agencji Rezerw Materiałowych sprawy związane z zawieraniem umów.

== Bibliografia ==
R. Jakubczak, J. Flis, Bezpieczeństwo narodowe Polski w XXI wieku, Wydawnictwo Bellona, Warszawa


Sektor gospodarki

Sektor gospodarki – ogół przedsiębiorstw wytwarzających wyroby lub usługi o podobnym przeznaczeniu. Kryterium wyodrębnienia danego sektora jest korzystanie przez jego uczestników z tych samych technologii, tych samych źródeł zaopatrzenia oraz zaspokajanie tych samych potrzeb nabywców.

== Teoria rozwoju gospodarczego trzech sektorów ==
Według jednego z podziałów, wyróżnia się trzy sektory główne gospodarki:

sektor pierwszy (rolniczy) – obejmujący rolnictwo, leśnictwo, rybołówstwo i przemysł wydobywczy;
sektor drugi (przemysłowy) – obejmujący przemysł przetwórczy i budownictwo;
sektor trzeci (usługowy) – obejmujący szeroko rozumiane usługi.
Niekiedy wyodrębniany jest jeszcze sektor czwarty – obejmujący zdobywanie, przetwarzanie i dostarczanie informacji.
Taki podział opiera się stworzonej w latach trzydziestych XX wieku teorii trzech sektorów, wyjaśniającej ścieżki rozwoju gospodarczego, jakimi podążają wszystkie gospodarki narodowe. W myśl tej teorii rozwój ekonomiczny krajów podzielony jest chronologicznie na trzy etapy:

Preindustrialny (przedprzemysłowy) – okres, w którym dominuje zatrudnienie i produkcja w sektorze pierwszym (rolnictwo, zbieractwo, myślistwo, rybołówstwo i hodowla), a gospodarka jest słabo rozwinięta. Był on charakterystyczny dla wszystkich krajów aż do przemian rewolucji przemysłowej, kiedy nagły rozwój gospodarki w Wielkiej Brytanii, a następnie pozostałych państwach Europy Zachodniej i USA doprowadził do zmiany struktury gospodarczej i zwiększenia zatrudnienia w przemyśle. Obecnie na tym etapie rozwoju znajduje się duża liczba gospodarek krajów środkowej Afryki, niektóre kraje Azji i Oceanii;
Industrialny (przemysłowy) – okres, w którym dominuje zatrudnienie i produkcja w sektorach pozarolniczych (powyżej 60%), w szczególności zaś w sektorze drugim (przemysł, górnictwo, hutnictwo, budownictwo, energetyka). Natomiast sektor pierwszy charakteryzuje się zwiększoną produktywnością, tak by zaspokajać potrzeby pracowników fizycznych nie wytwarzających produktów spożywczych. Ta faza rozwoju była charakterystyczna dla Wielkiej Brytanii i Belgii od połowy XIX wieku do lat 50. XX wieku; Holandii, Niemiec, Francji i USA od 2 połowy XIX wieku do lat 60. XX wieku; Europy Północnej, Szwajcarii, Austrii, Czech, Kanady i Australii od końca XIX wieku do lat 60. XX wieku; Japonii, Urugwaju, Argentynie i Włoch od lat 20. do początku lat 70. XX wieku; Hiszpanii od lat 30. do lat 80. XX wieku; ZSRR od lat 40. do lat 90. XX wieku; Korei Południowej i Tajwanu od lat 60. do lat 90 XX wieku. W Polsce faza industrialna przypada na okres od lat 50. do lat 90. XX wieku. Współcześnie na tym etapie jest większość państw arabskich, Białoruś, Chiny czy Korea Północna.
Postindustrialny (poprzemysłowy) – okres, który poprzez serwicyzację gospodarki, charakteryzuje się przewagą zatrudnienia i produkcji w sektorze trzecim (handel, finanse, nauka, usługi). Dzięki większej dostępności do wiedzy dotychczas słabo wykształceni pracownicy fizyczni z sektora pierwszego i drugiego mogą kształcić się i zdobywać kwalifikacje potrzebne do wykonywania pracy usługowej. Na tym etapie rozwoju gospodarczego znajdują się obecnie przede wszystkim większość krajów Europy, Izrael, USA, Australia, Nowa Zelandia, Kanada, Japonia, azjatyckie tygrysy, Argentyna i Urugwaj.
Po rewolucji informacyjnej coraz częściej dostrzega się wagę informacji w rozwoju światowej gospodarki, stąd coraz liczniej pojawiają się propozycje wyróżnienia czwartego etapu – gospodarki opartej na wiedzy. Kluczową rolę mają w niej odgrywać wysoko wykształceni pracownicy i dostęp do informacji, natomiast praca przy produkcji przemysłowej ma być w coraz większym zakresie zautomatyzowana.

== Przypisy ==


Sektor publiczny

Sektor publiczny – ogół podmiotów gospodarki narodowej grupujących własność państwową (Skarbu Państwa i państwowych osób prawnych), własność jednostek samorządu terytorialnego lub samorządowych osób prawnych oraz „własność mieszaną” z przewagą kapitału (mienia) podmiotów sektora publicznego.
W Polsce w myśl ustawy z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych do sektora finansów publicznych zalicza się:

organy władzy publicznej, w tym organy administracji rządowej, organy kontroli państwowej i ochrony prawa oraz sądy i trybunały
jednostki samorządu terytorialnego oraz ich związki
jednostki budżetowe
samorządowe zakłady budżetowe
agencje wykonawcze
instytucje gospodarki budżetowej
państwowe fundusze celowe
Zakład Ubezpieczeń Społecznych i zarządzane przez niego fundusze oraz Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego i fundusze zarządzane przez Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego
Narodowy Fundusz Zdrowia
samodzielne publiczne zakłady opieki zdrowotnej
uczelnie publiczne
Polską Akademię Nauk i tworzone przez nią jednostki organizacyjne
państwowe i samorządowe instytucje kultury oraz państwowe instytucje filmowe
inne państwowe lub samorządowe osoby prawne utworzone na podstawie odrębnych ustaw w celu wykonywania zadań publicznych, z wyłączeniem przedsiębiorstw, instytutów badawczych, banków i spółek prawa handlowego.
Aktywność sektora publicznego opiera się przede wszystkim na zapewnieniu obywatelom pomocy społecznej, gwarantowaniu bezpieczeństwa narodowego i planowaniu zagospodarowania przestrzeni.
Do najważniejszych form organizacyjno-prawnych sektora publicznego należą:

jednostki budżetowe
samorządowe zakłady budżetowe
agencje wykonawcze
instytucje gospodarki budżetowej
państwowe fundusze celowe.

== Zobacz też ==
sektor prywatny
sektor małych i średnich przedsiębiorstw

== Przypisy ==


Sfera aktywności gospodarczej

Strefa aktywności gospodarczej – teren przeznaczony do prowadzenia działalności gospodarczej przez przedsiębiorców.
Strefy są zwykle tworzone i zarządzane przez samorządy lokalne.

== Przypisy ==


Small business

== Kryteria zaliczania przedsiębiorstwa do klasy małych i średnich przedsiębiorstw ==
Przy zaliczaniu przedsiębiorstwa do odpowiedniej klasy brana jest pod uwagę liczba osób pracująca w nim. Czasami liczą się także wielkość rocznych obrotów, zależnie od rodzaju działalności.
Według statystyk OECD, definiujemy przedsiębiorstwa na podstawie zatrudnienia w następujący sposób:

bardzo małe – od 1 do 19 pracowników
małe – od 20 do 99 pracowników
średnie – od 100 do 499 pracowników
duże – ponad 500 pracowników

== Sposoby wspierania rozwoju małych i średnich przedsiębiorstw ==
Można podzielić na finansowe i niefinansowe
Finansowe:

Kredyty preferencyjne. Przyznawane zwykle przez administracje na lepszych warunkach niż na rynku kredowym. Zwykle posiadają niższe oprocentowanie lub wymagane jest niższe zabezpieczenie. W wielu krajach banki traktują takie formy pomocy przedsiębiorstwom bardzo poważnie, gdyż stanowią one atrakcyjną niszę.
Kredyty podatkowe. Udzielanie kredytu na poczet spłaty podatków – w praktyce odsunięcie ich na później. Atrakcyjne dla władz publicznych, które traktują tę formę jak inwestycję. Przyznawane w momencie skumulowania się wielu kosztów, zwykle na początku działalności. Później, po uzyskaniu płynności finansowej kredyt jest spłacany, zwiększone przychody są źródłem zwiększonych przychodów podatkowych oraz podatków od wynagrodzeń podatników.
Gwarancje kredytowe. Administracja państwowa lub agencje rozwoju regionalnego udzielają gwarancji na kredyt w momencie, gdy początkujący ma kłopoty z zaciągnięciem kredytu. Bank niechętnie może udzielać kredytów początkującym przedsiębiorcom, ponieważ mogą nie posiadać wystarczającego majątku na zabezpieczenie.
Przyspieszona amortyzacja. Pozwala na początku działalności firmy na zmniejszenie obciążeń podatkowych i odłożenie ich na później poprzez zwiększanie odpisów amortyzacyjnych.
Niefinansowe:

Szkolenia
Doradztwo
Inkubatory przedsiębiorczości. Pomagają początkującym przedsiębiorstwom prowadzić księgowość, korespondencję, marketing, znalezienie lokalu. Po pewnym czasie, po nabraniu samodzielności, firma opuszcza inkubator i usamodzielnia się. Często jednostki w inkubatorach otrzymują wsparcie od różnych uczelni wyższych, które wspierają w ten sposób swoich absolwentów.
Parki przedsiębiorczości. Są to tereny, na których powstaje infrastruktura oraz standardowe budynki gotowe do zajęcia przez przedsiębiorstwa.

== Bibliografia ==

Polityka Gospodarcza pod redakcją Henryka Ćwiklińskiego, Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, Gdańsk 1997, ISBN 83-7017-725-5.


Specjalizacja międzygałęziowa

Specjalizacja międzygałęziowa oznacza koncentrację produkcji w całych gałęziach lub działach gospodarki narodowej, a jednocześnie rezygnacje lub ograniczenie produkcji w innych gałęziach lub działach. Taki typ specjalizacji był charakterystyczny dla tradycyjnego międzynarodowego podziału pracy, w którym kraje wysoko rozwinięte specjalizowały się głównie w produkcji przemysłowej, a słabo rozwinięte w gałęziach surowcowych i w rolnictwie.

== Bibliografia ==
Marian Guzek: Międzynarodowe stosunki gospodarcze. Zarys teorii i polityki handlowej. Warszawa: Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, 2006. ISBN 83-208-1611-4. Brak numerów stron w książce


Sprzedaż

Sprzedaż – czynności organizacyjne, techniczne, prawne i finansowe związane z odpłatnym dostarczeniem dóbr lub usług.

== Sprzedaż w polskim prawie ==
Według Ustawy o podatku od towarów i usług przez sprzedaż rozumie się odpłatną dostawę towarów i odpłatne świadczenie usług na terytorium kraju, eksport towarów oraz wewnątrzwspólnotową dostawę towarów.

== Przypisy ==

== Zobacz też ==
nabycie


Srebrna gospodarka

Srebrna gospodarka, również gospodarka senioralna – system wytwarzania, dystrybucji i konsumpcji dóbr i usług ukierunkowany na wykorzystanie potencjału nabywczego osób starszych i starzejących się oraz zaspokajający ich potrzeby konsumpcyjne, bytowe oraz zdrowotne. Srebrna gospodarka jest analizowana na gruncie gerontologii społecznej nie jako istniejący system gospodarczy, lecz jako instrument polityki publicznej i idea polityczna dotycząca formowania potencjalnego systemu gospodarczego zorientowanego na potrzeby starzejącej się populacji. Jej główny element stanowi gerontechnologia jako nowy paradygmat naukowo-badawczy i wdrożeniowy. Przyjmuje się, że srebrna gospodarka nie jest pojedynczym sektorem, lecz raczej zbiorem produktów i usług z wielu istniejących już sektorów, w tym informatyki, telekomunikacji, sektora finansowego, mieszkalnictwa, transportu, energii, turystyki, kultury, infrastruktury i usług lokalnych oraz opieki długoterminowej.

== Pojęcie ==
Tzw. „srebrna gospodarka” stanowi formalną ekwiwalencję angielskiego pojęcia „silver economy”. Jest to częste określenie dla sektora gospodarki ukierunkowanego na osoby starsze
W tekstach w języku polskim pojęcie „silver economy” cytuje się zarówno bez tłumaczenia, jak i w mieszanej formie „tzw. silver economy” lub też tłumaczy się na język polski – „srebrna gospodarka”, „rynek seniorów”, „gospodarka senioralna”.
Zarówno „rynek seniorów”, jak i „gospodarkę senioralną” można uznać za dynamiczne ekwiwalencje pojęcia „silver economy”.
W innych językach także różnie tłumaczy się pojęcie „silver economy” stosując ekwiwalencję formalną lub dynamiczną: w języku francuskim używa się pojęcia „silver économie” (srebrna gospodarka), „économie des seniors” (gospodarka seniorów) oraz „économie vermeille” (gospodarka pozłacanego srebra), a w języku niemieckim stosuje się pojęcie „Seniorenwirtschaft” (gospodarka senioralna).
Określenie tego sektora gospodarki w języku polskim może jeszcze zostać poddane dyskusji w związku z rozwojem polityki senioralnej w Polsce i w związku z ewolucją języka mówienia o starości.
Zwrot „srebrna gospodarka” jest niekiedy zamiennie stosowany z określeniem „srebrny rynek”, które jest pojęciem o węższym znaczeniu. Sformułowanie „srebrny rynek” powstało na początku lat siedemdziesiątych XX w. w Japonii w kontekście wzrostu dostępności udogodnień dla seniorów i obejmuje m.in. dobra, wartości i usługi dla zamożnych osób starszych; specjalne rozwiązania w handlu między podmiotami gospodarczymi, umożliwiające dostosowania do starzejących się zasobów pracy; idee „projektowania uniwersalnego” i „międzypokoleniowego”, których celem jest adaptacja dóbr i usług do osób o różnym wieku, kondycji fizycznej i możliwościach poznawczych, co może skutkować integracją społeczną.

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
Srebrna gospodarka. Sprawy Nauki, ISSN 2081-8947.
Krystyna Zimnoch: Starzenie się i srebrna gospodarka w uwarunkowaniach rozwojowych Podlasia. Optimum. Studia ekonomiczne, Nr 4 (64) 2013, s. 25–36
Marek Radvansky, Viliam Palenik: Silver economy as possible export direction at ageing Europe – case of Slovakia
Chancen der Seniorenwirtschaft in Deutschland.. bmfsfj.de. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-03-04)]. Deutscher Bundestag, Drucksache 16/2190


Struktura gospodarcza

Struktura gospodarcza – jest to układ elementów gospodarki oraz zespół występujących między nimi relacji. W ten sposób opisywana jest struktura produkcji, zatrudnienia czy majątku trwałego, ale także jej efektywność.

== Rodzaje układów struktury ==
Przedmiotowy – charakteryzuje działowo-gałęziową strukturę gospodarki,
Terytorialny – rozmieszczenie elementów gospodarki narodowej,
Instytucjonalny – kształtowanie się stosunków ekonomicznych w kraju oraz stosowanie rozwiązań regulacyjnych,
Podział pracy i specjalizacja międzynarodowa – struktura zasobów naturalnych i produkcji. Decyduje to o przewadze komparatywnej i konkurencyjności podobnych towarów wytwarzanych za granicą.

== Bibliografia ==
B. Winiarski: Polityka gospodarcza.


Struktura zatrudnienia

Struktura zatrudnienia – określa w ujęciu:

makroekonomicznym – podział ludności według zatrudnienia w poszczególnych sektorach gospodarki i zależy od poziomu rozwoju gospodarczego państwa;
mikroekonomicznym – podział zatrudnienia w danym zakładzie pracy, np. pod względem posiadanego wykształcenia lub rodzaju wykonywanej pracy.

== Struktura zatrudnienia w ujęciu makroekonomicznym ==
Podział gospodarki państwa najczęściej występuje w trzech podstawowych sektorach:

rolnictwo, leśnictwo i rybołówstwo,
przemysł i budownictwo,
usługi, które można podzielić na:
usługi podstawowe obejmujące; handel, usługi gastronomiczne, fryzjerskie oraz usługi świadczone przez oświatę, wymiar sprawiedliwości, instytucje finansowe i ubezpieczeniowe,
usługi specjalistyczne, takie jak przetwarzanie informacji, organizacja i zarządzanie przedsiębiorstwami, marketing i reklama.
Należy zaznaczyć, że w krajach słabo rozwiniętych nawet do 90% mieszkańców zatrudnionych jest w rolnictwie, następnie w przemyśle, ale jest to przede wszystkim przemysł wydobywczy, wymagający w dużym stopniu pracy wykonywanej ręcznie.
W krajach wysokorozwiniętych zatrudnienie w przemyśle, a w szczególności przy prostych pracach ręcznych jest niskie, na skutek wprowadzania do procesu produkcyjnego mechanizacji, automatyzacji i komputeryzacji. Największe zatrudnienie występuje natomiast w sektorze usług, a w szczególności w usługach specjalistycznych związanych z handlem, opieką zdrowotną, turystyką, reklamą, finansami i ubezpieczeniami. Bardzo mało osób zatrudnionych jest w rolnictwie i liczba ta z roku na rok maleje, ze względu na zwiększanie mechanizacji i automatyzacji prac rolniczych.

== Struktura zatrudnienia w ujęciu mikroekonomicznym ==
Struktura zatrudnienia w ujęciu mikroekonomicznym odnosi się do charakterystyki stanu zatrudnienia w danej jednostce gospodarczej, zarówno pod względem miejsca zajmowanego z hierarchii przedsiębiorstwa, jak i posiadanego wykształcenia i umiejętności. Najczęściej podział wewnętrzny zatrudnienia dokonać można według linii trzech „S”:

status stanowiska,
szansa awansu zawodowego,
stabilność zatrudnienia.
Pracownicy zatrudnieni w tzw. „trzonie” firmy; posiadają wysoki status stanowiska, są to tzw. pracownicy kadry kierowniczej, posiadają wysokie wykształcenie i doświadczenie zawodowe oraz wysokie wynagrodzenie za wykonywaną pracę, jak również ich zatrudnienie charakteryzuje się najczęściej największą stabilnością.
Załoga spoza „trzonu” pracuje na stanowiskach usytuowanych stosunkowo nisko w hierarchii organizacyjnej przedsiębiorstwa. Powoduje to niski poziom ich wynagrodzeń i dużą uciążliwość warunków pracy. Z reguły pociąga to za sobą małe szanse awansu i pozostanie na stałe w dolnym segmencie zakładowej struktury zatrudnienia. Pozycja w tej grupie zawodowej nie daje gwarancji utrzymania miejsca pracy, jest ona w znacznym stopniu podatna na zmiany koniunkturalne na rynku.

== Bibliografia ==
Aleksy Pocztowski: Zarządzanie zasobami ludzkimi. Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa 2003
Alicja Sajkiewicz (red.): Zasoby ludzkie w firmie. Poltext, Warszawa 2000


System gospodarczy

System gospodarczy – jeden z podstawowych elementów systemu społecznego, wynikający z pierwotnej konieczności wytwarzania dóbr. W dzisiejszych czasach budowany jest poprzez system prawny, który reguluje i kształtuje rzeczywistość gospodarczą.
Podstawowym i ostatecznym celem działalności gospodarczej jest zaspokajanie potrzeb, a te mogą być zaspokojone poprzez wytwarzanie produktów, czyli towarów i usług. Do produkcji wspomnianych niezbędne są zasoby gospodarcze, które zasadniczo możemy podzielić na: ziemię, kapitał i pracę (czasem dodaje się także technologię).
Dla współczesnych gospodarek najważniejszymi rodzajami podmiotów są: przedsiębiorstwa, gospodarstwa domowe oraz państwo. W przypadku roli sektora publicznego czynione jest zastrzeżenie, że jego obecność w niektórych modelach gospodarczych (np. w gospodarce rynkowej) nie jest konieczna.
Systemy gospodarcze obejmują produkcję, dystrybucję i konsumpcję dóbr. Głównymi modelami systemów gospodarczych są: kapitalizm, system socjalistyczny oraz gospodarki mieszane.

== Części składowe ==
Struktura decyzyjna danej gospodarki determinuje sposób alokacji zasobów (środków produkcji), redystrybucję, stopień centralizacji tego procesu oraz kwestię, kto podejmuje decyzje. Decyzje mogą być podejmowane przez demokrację gospodarczą, rząd, lub prywatnych przedsiębiorców. Wybrane aspekty struktury decyzyjnej, to:

mechanizm koordynacji: odnosi się do sposobu zdobywania informacji i jej wykorzystania w działalności ekonomicznej. Występują dwie dominujące formy koordynowania tej działalności – poprzez planowanie (które może być zarówno scentralizowane, jak i zdecentralizowane, oba modele nie wykluczają siebie wzajemnie) lub działalność rynkową.
własność środków produkcji: ściśle wiąże się z pojęciem własności (prawem do rozporządzania produktem) i kontrolą nad wykorzystaniem środków produkcji. Środki produkcji mogą być własnością prywatną, państwową, wspólnotową lub należeć do dóbr wspólnej puli.
system bodźców: mechanizm aktywizowania podmiotów i włączania ich w działalność produkcyjną. Może opierać się na rekompensacie materialnej (wynagrodzenie) i/lub na rekompensacie niematerialnej, np. prestiż społeczny.

== Typy ==

Forma systemu gospodarczego jest determinowana przez konkretne rozwiązania instytucjonalne. Przykładowo, problem rzadkości wymaga odpowiedzi na pytania: „co produkować?”, „w jaki sposób produkować?” oraz „kto otrzymuje produkt?”. System gospodarczy jest sposobem wynajdywania odpowiedzi w tych kwestiach. Różne systemy gospodarcze mogą udzielać różnych odpowiedzi na te same pytania. Gospodarka może stawiać przed sobą różne cele, np. produktywność, wzrost gospodarczy, wolność czy równość.
Systemy gospodarcze dzielą się ze względu na sposób alokowania zasobów (środki produkcji) i podejmowania decyzji. Zwyczajowo zestawia się dwa najbardziej znaczące modele gospodarcze – kapitalizm (gospodarka rynkowa) oraz socjalizm (gospodarka planowa).
W gospodarce kapitalistycznej produkcja z założenia ma prowadzić do maksymalizowania zysków stając się w ten sposób elementem procesu akumulacji kapitału. Przedsiębiorstwa podejmując decyzje w zakresie inwestycji oraz wykorzystania środków produkcji działają w warunkach konkurencji rynkowej. Na rynkach kapitałowych wspomniane decyzje podejmowane są głównie przez właścicieli prywatnych środków produkcji. Kapitalistyczny model gospodarki posiada kilka odmian, począwszy od leseferyzmu (zakładającego minimum udziału państwa w gospodarce), a skończywszy na regulowanej, społecznej gospodarce rynkowej, która zakłada udział państwa na poziomie pozwalającym na zapewnienie sprawiedliwości społecznej, możliwie sprawiedliwego podziału bogactwa (patrz: państwo opiekuńcze) lub naprawy niewydolności rynku (patrz: interwencjonizm).

Charakter produkcji w gospodarkach socjalistycznych był przedmiotem dyskusji. Spór podzielił teoretyków marksizmu zasadniczo na dwa obozy. Pierwszy zakładał, że produkcja jest nastawiona na zaspokojenie potrzeb poprzez wytwarzanie tzw. produktów bezpośrednich (tj. takich, które zaspokajają potrzebę bezpośrednio, a nie przez akt kupna-sprzedaży), a inwestycje (regulowanie wartości dodanej) są wynikiem kolektywnych decyzji. Krytycy tego podejścia starali się wykazać jego sprzeczności, które jednocześnie obrazowały poglądy drugiego obozu. Jak pisał Bronisław Minc:  B. Minc argumentując przeciw tezie o produkcji bezpośrednio zaspokajającej potrzeby zauważa, że nie można by wówczas mówić o płacach, kosztach, rynku oraz popycie i podaży. Wydaje się, że pogląd o towarowym charakterze produkcji w gospodarkach socjalistycznych przeważył, jednak pewne elementy wcześniej wspomnianego modelu były obecne, np. popularne talony (asygnata) na dobra deficytowe.
Własność nad środkami produkcji może przybrać formę państwowej, albo spółdzielczej. Gospodarki socjalistyczne, które bazują na procesie akumulacji kapitału, ale jednocześnie kontrolują lub kierują tym procesem (poprzez wspomniane formy własności) w celu zapewnienia stabilności, równości i rozszerzenia swej władzy decyzyjnej nazywane są systemami rynkowego socjalizmu.

=== Podstawowe typy systemów gospodarczych ===
Gospodarka rynkowa – decyzje dotyczące zakresu i sposobu produkcji podejmowane są przez podmioty gospodarcze; jednym ze współczesnych przykładów gospodarki rynkowej jest kapitalizm, który wywodzi się z gospodarki towarowo-pieniężnej.
Socjalizm rynkowy – system gospodarczy, w którym łączy się działalność sektora publicznego z mechanizmem rynkowym, a więc środki produkcji są albo własnością publiczną, albo są wspólnie posiadane i eksploatowane w celach zarobkowych w gospodarce rynkowej.
Korporacjonizm – dąży do ustanowienia reżimu opartego na korporacjach zorganizowanych pionowo, skupiających tak pracodawców, jak i pracobiorców różnych szczebli oraz inne jednostki działające w tym samym zawodzie, czy też branży, z zachowaniem ich hierarchii (np. wykonawca i podwykonawca).
Gospodarka mieszana – składa się ona zarówno z sektora publicznego, jak i prywatnego. Przykładami mogą być Społeczna gospodarka rynkowa i Trzecia Droga.
Gospodarka planowa – często utożsamiana z gospodarką nakazowo-rozdzielczą; gospodarka, opierająca się na założeniach planów kilkuletnich, określających najważniejsze cele rozwoju państwa; charakterystyczna dla okresu wojny, lub krajów tzw. bloku wschodniego.
Gospodarka tradycyjna – system historyczny; polegał na odtwarzaniu obyczajów przodków.
Gospodarka naturalna – typ gospodarki, która charakteryzuje się tym, że producent wytwarza produkty w celu bezpośredniego zaspokojenia swoich potrzeb, jednym z przykładów gospodarki naturalnej jest feudalizm.
Ekonomia uczestnicząca – system zakładający, że obywatele powinni mieć udział w decyzjach proporcjonalny do stopnia, w jakim te decyzje ich dotyczą.
Mutualizm – system oparty na wzajemności w przeciwstawności do walki konkurencyjnej.
Kultura darów – kultura, w której uczestniczący przekazują dobra posiadające wartość na poczet kształtowania dobrobytu swojej społeczności.
Barter – wymiana bezgotówkowa, czyli towar, bądź usługa, za towar.

=== Typy systemów socjalistycznych ===
Systemy socjalistyczne mogą być podzielone ze względu na mechanizm koordynacji (plany gospodarcze lub rynki). Wedle tego kryterium można wyróżnić gospodarkę planową oraz socjalizm rynkowy. Dodatkowo, gospodarkę socjalistyczną można podzielić ze względu na własność środków produkcji – własność państwową, spółdzielnie pracownicze i spożywcze oraz własność zbiorową. Hipotetyczną formą socjalizmu jest komunizm, który został określony przez Marksa w Krytyce programu gotajskiego drugą fazą socjalizmu. W komunizmie dobra mają być rozdzielane wedle potrzeb, a nie tylko w oparciu o wkład w pracę.
Głównym problemem gospodarek planowych jest koordynacja produkcji w sposób umożliwiający bezpośrednie zaspokojenie ludzkich potrzeb, względnie potrzeb gospodarczych (w przeciwieństwie do nastawienia na generowanie zysków, gdzie zaspokajanie potrzeb jest produktem ubocznym). Ma to się odbywać z korzyścią dla sił produkcyjnych w gospodarce, które dzięki temu staną się odporne na systemowe niewydolności i kryzysy nadprodukcji, które są charakterystyczne dla kapitalizmu. Produkcja służąca potrzebom społeczeństwa jest przeciwieństwem produkcji nastawionej na akumulację kapitału.

=== Typy gospodarek mieszanych ===

Gospodarka mieszana składa się zarówno z sektora państwowego, jak i prywatnego. Niekiedy występuje w niej również własność spółdzielcza. Gospodarki mieszane cechuje obecność samoregulacji rynkowej przy zachowaniu państwowej kontroli gospodarki. Zaangażowanie państwa w gospodarkę przejawiać się może w postaci: regulacji prawnych, lub dużego udziału spółek państwowych w rynku.

== Ekonomia ewolucyjna ==

Teoria rozwoju gospodarczego autorstwa Karola Marksa była oparta na przesłance o ewoluowaniu systemów gospodarczych. W szczególności dotyczy to poglądu, iż lepsze systemy gospodarcze wypierają te gorsze. Problemem „gorszych” systemów były wewnętrzne sprzeczności i niewydajności, które czyniły niemożliwym ich przetrwanie w dłuższej perspektywie. W schemacie Marksa, feudalizm został zastąpiony przez kapitalizm, który z kolei może zostać zastąpiony przez socjalizm. Joseph Schumpeter również sformułował ewolucyjną koncepcję rozwoju gospodarczego, ale – w przeciwieństwie do Marksa – marginalizował rolę walki klasowej w zmianie jakościowej w sposobach produkcji. Jak pokazała historia, w państwach socjalistycznych, rządzonych wedle doktryny marksizmu-leninizmu, gospodarka centralnie planowana, albo się załamała, albo była stopniowo reformowana w kierunku gospodarki rynkowej, przykładowo: pierestrojka i rozpad ZSRR, chińskie reformy („socjalizm o chińskiej specyfice”) oraz reformy Doi Moi w Wietnamie.
Ekonomia ewolucyjna głównego nurtu kontynuuje badania nad zmianami gospodarczymi w czasach współczesnych. Obecnie, na gruncie rozwijającej się ekonomii złożoności, obserwuje się także ponowne zainteresowanie w pojmowaniu systemów gospodarczych jako systemów ewoluujących.

== Społeczne konteksty ==
System gospodarczy może być traktowany jako część systemu społecznego, równie istotnego co: system prawny, system polityczny, czy kultura. Często zachodzi silny związek pomiędzy danymi ideologiami, systemami politycznymi a konkretnym systemem gospodarczym. Wiele ustrojów gospodarczych „nakłada się na siebie” w różnych obszarach, np. termin gospodarka mieszana jest często postrzegany jako połączenie elementów różnych systemów. Inne z kolei mogą się wzajemnie wykluczać.
Z socjologicznego punktu widzenia problem wzajemnego oddziaływania pomiędzy gospodarką a państwem jest równie istotny co rynek czy instytucje rynkowe. Pojawiają się różne koncepcje próbujące określić rolę państwa w gospodarce. Zasadniczo wszystkie te koncepcje poszukują odpowiedzi na pytanie: „ile państwa w gospodarce?”.
W ujęciu modelowym przyjmuje się cztery główne typy ładu społeczno-ekonomicznego:

ład monocentryczny – gospodarka upaństwowiona, centralnie planowana,
modele pluralistyczne – bazują na demokracji i wolności rynkowej,
modele partycypacyjne – opierające się na idei społeczeństwa obywatelskiego,
modele etatystyczne – utożsamiana z interwencjonizmem państwowym, przedstawicielem tzw. nowego etatyzmu był John Maynard Keynes.

== Przypisy ==


Szara strefa

Szara strefa (ang. informal economy, informal sector) – finansowy obszar gospodarki państwa, którego dochody osiągane z działalności niezakazanej przez prawo, są ukrywane w całości lub w części przed organami administracji państwowej, podatkowej, celnej itp. Jest niezalegalizowanym obrotem legalnymi towarami lub usługami. Nie należy jej mylić z czarnym rynkiem, który obejmuje nielegalne towary i usługi.
Jako zjawisko społeczne łączy się z pracą „na czarno”, co wiąże się m.in. z łamaniem przepisów dotyczących ubezpieczeń społecznych. W Polsce często jest to sposób pracodawcy na obniżenie kosztów zatrudnienia, a dla pracownika – lepiej płatna lub jedyna możliwa do znalezienia praca:

Istotnym czynnikiem sprzyjającym powstawaniu szarej strefy jest niska jakość usług publicznych oraz niska kultura prawna administracji publicznej. Czynniki te z jednej strony zmniejszają ryzyko ukarania za prowadzenie działalności nieewidencjonowanej, a drugiej ograniczają korzyści z prowadzenia jej pod ochroną prawa. Szara strefa przekłada się także na zmniejszenie wpływów podatkowych i wzrost inflacji.
Kolejnym czynnikiem jest błędnie prowadzona pomoc społeczna prowadząca do uzależnienia i dalszego zmniejszenia szans na zatrudnienie w oficjalnym stosunku pracy.
Udział „szarej strefy” jest szacowany przez Pawła Wójcika na 25% wartości PKB, średnia europejska to 15%. W 2012 roku w badaniach PKPP Lewiatan 33,2% firm zatrudniało pracowników w szarej strefie (w porównaniu do 28,9% w 2011 roku). Według GUS w 2010 roku udział pracujących w „szarej strefie” wynosił 4,9% ogółu pracujących, a jako udział w PKB – 13,1% w 2009 roku. Straty dla skarbu państwa szacowane są na ok. 6 mld zł rocznie. Z badań CBOS przeprowadzonych w 2013 roku wynikało, że 47% badanych zna osoby zatrudnione na czarno, 25% zna osoby, które bezpodstawnie pobierają zasiłki z pomocy społecznej, 17% zna osobę wyłudzającą rentę.
W 2015 roku firma EY szacowała wielkość szarej strefy na 12,4% polskiego PKB ogółem, przy czym w niektórych branżach – np. tytoniowej czy paliwowej – sięga ona 23%.
Szara strefa stymuluje gospodarkę w czasie kryzysu, zwiększając płynność przedsiębiorstw dzięki niższym kosztom obrotu gospodarczego, co miało związek ze spowolnieniem gospodarczym, podniesieniem składki rentowej i podwyżką minimalnej pensji. W niektórych sektorach odsetek ten jest znacznie wyższy – w budownictwie wynosi ponad 60%.
Upraszczanie systemu podatkowego i racjonalizacja stawek skutkuje wychodzeniem objętych nimi form działalności z szarej strefy i zwiększeniem wpływów podatkowych.

== Szara strefa a PKB ==
Szara strefa, podobnie jak niezarejestrowana część czarnego rynku i praca nieodpłatna (w tym wolontariat) nie jest wliczana do PKB państw, gdyż jej oszacowanie nie jest możliwe z taką dokładnością jak praca opodatkowana, ograniczając szacunek jej wartości do spektrum prawdopodobieństwa danej transakcji.
W krajach Europy Zachodniej i niektórych krajach Azji, produkcja z szarej strefy została w dużej mierze opodatkowana i co za tym idzie - wliczona do PKB, tracąc status szarej strefy. W innych krajach jest ona znacznie wyższa - wynosi nawet 60% w Ameryce Południowej i Afryce, oraz nawet połowę w Europie Wschodniej. W Indiach 98% pracowników pracuje w produkcji nie wliczanej do PKB, zaś średnia dla Azji to 45-85%. W tych krajach PKB jest stosunkowo niskie, za to bardzo wysokie są całkowicie niewidzialne dla oficjalnego systemu urzędowego obroty nieopodatkowane, podobnie jak praca nieodpłatna stanowiąca wraz z szarą strefą, niemal całość produkcji krajów południa. Czyni to system liczenia PKB jako miernika stanu gospodarki i zamożności niereprezentatywnym z powodu z powodu relacji szarej strefy do rynku opodatkowanego.

== Szara strefa na rynku alkoholi ==
Decyzją polskiego rządu, stawki akcyzy dla napojów alkoholowych są od 2021 roku systematycznie zwiększane. W 2022 roku przyjęto mapę drogową, zgodnie z którą podwyżki zostały ustalone na 10% (2022) oraz na 5% w kolejnych latach (2023-2027). Nowe przepisy mogą prowadzić do rozwoju szarej strefy, która szacunkowo obejmuje od 10% do 25% całkowitej sprzedaży alkoholu
W związku z podniesieniem stawek akcyzy, w latach 2022-2023 spadła sprzedaż wyrobów spirytusowych. Według raportu Instytutu Prognoz i Analiz Gospodarczych istnieje duże prawdopodobieństwo, że zaobserwowany spadek nie oznacza zmniejszenia konsumpcji alkoholu, a jedynie umocnienie się nielegalnego alkoholu na rynku produkcji bądź sprzedaży w szarej strefie.
W kilku polskich miastach, w tym w Krakowie, Poznaniu, Wrocławiu oraz Zakopanem, wprowadzono częściowy zakaz sprzedaży alkoholu w godzinach nocnych. Eksperci z Polskiej Izby Handlu są zdania, że tego typu ograniczenia mogą mieć wpływ na rozwój szarej strefy. Według nich to rozwiązanie jest nieskuteczne, ponieważ może doprowadzić do powstania innych form dystrybucji alkoholu.
Rozwój szarej strefy w sektorze przemysłu spirytusowego stwarza poważne zagrożenie dla zdrowia i życia konsumentów. Ponadto nielegalna sprzedaż wysokoprocentowych alkoholi przekłada się na straty dla budżetu Polski, które w 2023 roku mogły wynieść nawet 1,3 mld zł.

== Zobacz też ==

czarny rynek
obchodzenie podatków
uchylanie się od podatków
biurokracja
fiskalizm
Ease of Doing Business Index

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
Rafał Muster: Zjawisko szarej strefy w Polsce. Warszawa: „Polityka społeczna” nr 8/2012, s. 12-16.
Przyczyny pracy nierejestrowanej, jej skala, charakter i skutki społeczne. Marek Bednarski, Elżbieta Kryńska, Krzysztof Pater, Mateusz Walewski (red.). Warszawa: Raport Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej, 2008. ISBN 978-83-60539-01-9. Brak numerów stron w książce
Grzegorz Gołębiowski: Zjawisko szarej strefy z uwzględnieniem gospodarki polskiej. Warszawa: „Współczesna Ekonomia” nr 1/2007, s. 17-28.
Bogdan Mróz: Szara strefa a dylematy polityki gospodarczej. Rzeszów: „Nierówności społeczne a wzrost gospodarczy” nr 4, Uniwersytet Rzeszowski, 2004, s. 245-259.
Transition from the Informal to the Formal Economy Recommendation 2015, Zalecenie Międzynarodowej Organizacji Pracy Nr 204 dotyczące przechodzenia z gospodarki nieformalnej do gospodarki formalnej


Szpiegostwo gospodarcze

Szpiegostwo przemysłowe (gospodarcze) - pozyskiwanie tajemnic handlowych firm, konkurentów biznesowych, przechwytywanie wykorzystywanych technologii produkcji, wzorów, formuł i procesów wytwórczych oraz zdobywanie badań i planów rozwoju produktów, a także planów ekspansji rynkowej.
Szpiegostwem gospodarczym jest również gromadzenie i analiza danych dotyczących polityki cenowej lub planowanych kampanii marketingowych.

== Opis ==
Zdobywanie informacji odbywa się w sposób tajny, zakamuflowany i ukryty, poprzez kradzież tajemnic handlowych, przekupstwo i szantaż. Szpiegostwo przemysłowe jest najczęściej związane z branżami wysokich technologii, szczególnie z branżą komputerową i samochodową, w których znaczna ilość pieniędzy przeznaczana jest na badania i rozwój.
Dane poufne pozyskiwane są najczęściej od nielojalnych pracowników w wyniku spisku grupy pracowników np. techników mających dostęp do nowoczesnych technologii lub wysokiej klasy specjalistów opuszczających firmę.
Firma odkrywająca, że jej tajemnice zostały przejęte przez konkurenta podejmuje zazwyczaj kroki prawne, aby zapobiec kolejnym atakom. Zasądzone sankcje wobec nieuczciwych firm mogą zmusić do zaprzestania dalszego stosowania wiedzy zdobytej w niewłaściwy sposób. Mogą zostać zasądzone zwrot zysków, a także dotkliwe odszkodowania.
Do najważniejszych ustaw wyznaczających ramy funkcjonowania wywiadu gospodarczego jest ustawa z dnia 16 kwietnia 1993 r. o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji.

== Przypisy ==

== Linki zewnętrzne ==
Szpiegostwo korporacyjne
Wyciek tajemnicy przedsiębiorstwa – szpiegostwo gospodarcze. magazyn.mediarecovery.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-02-02)].


Transakcje wirtualne

Transakcje wirtualne – transakcje, których przedmiotem jest element niematerialny, będący własnością w rozumieniu art. 44 Kodeksu cywilnego, jednak będący rzeczą wirtualną. Polskie prawo nie reguluje handlu przedmiotami wirtualnymi, ponieważ nie zawiera ich dokładnej definicji, natomiast uchodzą za nie m.in. kryptowaluty czy elementy gier komputerowych (np. przedmioty, postacie, artefakty itd.).

== Opodatkowanie handlu przedmiotami wirtualnymi ==
Sprzedaż rzeczy wirtualnych przez podmioty nieposiadające działalności gospodarczej jako przychód z odpłatnego zbycia praw majątkowych klasyfikuje art. 10 ust. 1 pkt 7 ustawy PIT i jest opodatkowany według skali podatkowej na zasadach ogólnych. W przypadku systematycznego handlu rzeczami wirtualnymi przychód z takich transakcji powinno klasyfikować się jako powstały w ramach pozarolniczej działalności gospodarczej (art. 10 ust. 1 pkt 3 ustawy PIT).
W przypadku osób małoletnich przychód ze sprzedaży rzeczy wirtualnych powinien być rozliczony przez rodziców bądź opiekunów tej osoby w rocznym zeznaniu podatkowym PIT z uwzględnieniem podatku od czynności cywilnoprawnych (Dz. U. 2000 Nr 86 poz. 959).
Sprzedaż rzeczy wirtualnych w ramach działalności gospodarczej klasyfikowane jest jako sprzedaż usług elektronicznych (określonych w art. 2 pkt 26 ustawy o VAT definiującym usługi elektroniczne, jako usługi, o których mowa w art. 11 unijnego rozporządzenia nr 1777/2005, z uwzględnieniem art. 12 tego rozporządzenia) i podlega opłacaniu stawki VAT 23%.

== Prawa autorskie ==
Przedmioty wirtualne podlegają prawu autorskiemu pod względem podmiotowości względem danego programu komputerowego, dlatego w ujęciu teoretycznym wytworzone w nim wirtualne przedmioty są własnością producenta programu komputerowego. Stosowne zapisy dotyczące praw autorskich rzeczy wirtualnych znajdują się w umowie licencyjnej zawieranej pomiędzy użytkownikiem a producentem danego produktu.

== Przypisy ==


Wartość dodana w projektach PPP

== Potrzeba uzyskania "wartości dodanej" ==
W Partnerstwie Publiczno-Prywatnym istnieje zasada konieczności uzyskania „Wartości dodanej” (Value for Money) w projekcie wywodzi się z sektora samorządu lokalnego, z początku lat 80., kiedy to zaczęto wprowadzać controlling wydatków dla zagwarantowania efektywności wydawanych pieniędzy. Wiąże się to z uzyskaniem najlepszej z możliwych kombinacji usług przy zużyciu jak najmniejszych a raczej odpowiednich, gwarantujących ekonomikę, zasobów.

== Ekonomiki, efektywności i skuteczności projektu PPP ==
Podstawą analizy projektu jest wykazanie trzech czynników „Ekonomiki, Efektywności i Skuteczności” zaangażowania środków publicznych w przedsięwzięcie.

Ekonomika (Economy) – oznacza jak najmniej poniesionych wydatków i jak najmniejsze koszty; osiągnięcie zamierzonych celów i efektów przy koszcie współmiernym do ryzyka.
Wydajność/sprawność (Efficiency) – określa najlepsze wykorzystanie posiadanych zasobów. Sprawność to osiągnięcie zamierzonych celów i efektów zgodnie z założeniami, w określonym czasie, przy wykorzystaniu jak najmniejszych zasobów.
Skuteczność (Effectiveness) – oznacza osiągnięcie najlepszych rezultatów, zapewnienie, że cele podmiotu publicznego zostały zrealizowane.

== Czynniki tworzące wartość dodaną ==
W procesie realizacji projektów z udziałem partnera prywatnego jednym z najistotniejszych celów jaki stawia sobie podmiot publiczny jest uzyskanie właśnie Wartości Dodanej. Głównymi czynnikami wpływającymi na wartość dodaną są:

Alokacja ryzyka jest kluczowym elementem tworzenia wartości dodanej projektu. Partner prywatny jest lepiej przygotowany do zarządzania ryzykiem (posiada odpowiednie zasoby i gruntowne doświadczenie) zwykle przy zachowaniu niższych kosztów.
Przejęcie odpowiedzialności za dokonywane wydatki w całym okresie trwania projektu. Pełna integracja procesu inwestycyjnego począwszy od zaprojektowania i wybudowania infrastruktury a następnie operacyjne zarządzanie gwarantuje poniesienie możliwie najniższych wydatków w celu osiągnięcia zamierzonych celów i efektów przy koszcie współmiernym do ryzyka.
Innowacyjność rozwiązania. Skupienie uwagi na warunkach osiągnięcia rezultatów projektu poprzez zapewnienie konkurencyjności procesu wyboru partnera prywatnego. Konkurencja pomiędzy oferentami jest bodźcem wymuszającym zastosowanie nowoczesnych i innowacyjnych rozwiązań.
Efektywne wykorzystanie stworzonego majątku. Podmiot prywatny dąży do jak najefektywniejszego wykorzystania posiadanych zasobów trwałych w celu wygenerowania dodatkowych przychodów, które wpłyną na zmniejszenie obciążeń partnera publicznego (jeżeli takie są zakładane w projekcie) lub mogą doprowadzić do zmniejszenia obciążeń użytkowników końcowych.
Koncentracja wysiłków i uwagi na dostawie usługi. Podmiot publiczny decyduje się na podpisanie długoterminowej umowy na świadczenie usługi wtedy, gdy jest to konieczne.
Przewidywalność kosztów i finansowania. Jest to gwarancja właściwego zaplanowania nakładów i kosztów ponoszonych w całym okresie funkcjonowania projektu (wdrożenie procesu budżetowania) w celu zapewnienia odpowiedniej infrastruktury dla świadczenia usługi w zaplanowanym okresie a także możliwości rozwoju w miarę pojawiania się nowych potrzeb.
Zagwarantowanie „czynników jakościowych przyszłej usługi”. Czynniki jakości jakie może zagwarantować partner prywatny nie zawsze mają bezpośredni wpływ na powstanie wartości dodanej w ujęciu wartościowym, jednak mogą mieć ogromne znaczenie dla sukcesu projektu i właściwego funkcjonowania powstałej infrastruktury. Aspekty jakościowe świadczenia usługi:
wiarygodność, posiadanie zdolności kredytowej i sprawdzona reputacja biznesowa oferenta;
funkcjonalność i bezpieczeństwo rozwiązań technicznych zawartych w projekcie – szczególnie dotyczy to ważnych obiektów infrastruktury publicznej (np. zakłady termicznej utylizacji odpadów komunalnych, autostrady);
szeroko rozumiana stabilność i przewidywalność procesu świadczenia usługi;
różnice w sposobie świadczenia usługi, które nie mogą być skwantyfikowane w ujęciu pieniężnym ani zniwelowane.

== Bibliografia ==
Portal P3. portalp3.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-03-20)]. – Portal zajmujący się tematyką Projektów Publiczno-Prywatnych


Wąskie gardło

Wąskie gardło, wąski przekrój (ang. bottleneck) – element zasobów lub urządzenie o najniższej sprawności, ogranicza i wyznacza potencjał dla całego systemu. Według ekonomii wąski przekrój to niedostateczna podaż danego czynnika produkcji w porównaniu z podażą innych zasobów.  Wąskie przekroje występują w gospodarce rynkowej w krótkich okresach, a w gospodarce socjalistycznej występowały trwale: zamknięta gospodarka uniemożliwia zbilansowanie niezbędnych nakładów w skali kraju. W gospodarce otwieranie rynku i rozwój handlu zagranicznego jest najskuteczniejszym sposobem walki z występowaniem wąskiego przekroju. Logistyka, tworząc harmonogram produkcji, musi opierać swoje założenia na wąskim przekroju w celu płynnego przebiegu procesu, w przeciwnym razie wykorzystując inne elementy procesu w 100%, dojdzie do zatoru, ponieważ element procesu o najniższej sprawności nie nadąży przetwarzać.

== Przypisy ==


Zakład przemysłowy

Zakład przemysłowy – zespół budynków i urządzeń wraz z terenem, na którym prowadzi się działalność wytwórczą polegającą na przekształcaniu mechanicznym, fizycznym lub chemicznym materiału, substancji lub ich części składowych w nowy produkt.
Może on stanowić samodzielne przedsiębiorstwo lub też być częścią większego przedsiębiorstwa.

== Zobacz też ==

fabryka
zakład produkcyjny

== Przypisy ==


Zawieszenie działalności gospodarczej

Zawieszenie działalności gospodarczej – status określenia czynności wstrzymania prowadzenia działalności gospodarczej na określony czas.
Działalność gospodarcza określona statusem „zawieszonej” nie jest określana mianem działalności „zamkniętej/zlikwidowanej”. Firma zostaje „zawieszona” na określony czas, ale jej prowadzenie jest możliwe do wznowienia (lub likwidacji) w każdym momencie (nawet przed ustalonym terminem okresu zawieszenia).

== Okres zawieszenia ==
Przepisy prawa określają okres zawieszenia działalności przez podmiot wpisany do rejestru przedsiębiorców Krajowego Rejestru Sądowego na:

minimum 30 dni,
maksimum 24 miesiące.
Przedsiębiorca w składanym wniosku CEIDG-1 o zawieszenie działalności ustala (wybiera), na jaki okres zawiesza swoją działalność – na czas nieokreślony albo określony, ale nie mniej niż 30 dni.

== Skutki niewznowienia działalności w wyznaczonym terminie ==
Przedsiębiorca posiada obowiązek wznowienia swojej działalności po upływie określonego we wniosku czasu. Jeżeli przedsiębiorca nie wznowi swojej działalności, ponosi skutki związane z wyrejestrowaniem z CEIDG oraz KRS. Wykreślenie następuje automatycznie po upłynięciu danego okresu – system automatycznie wykreśla przedsiębiorcę z CEIDG.

== Zalety zawieszenia działalności ==
Zawieszenie działalności gospodarczej wiąże się z wieloma korzyściami, takimi jak, np. zwolnienie z niektórych zobowiązań publicznoprawnych (brak obowiązku płacenia składek ZUS, brak obowiązku zapłaty zaliczek na podatek dochodowy) oraz możliwość podjęcia zlecenia, brak utraty statusu aktywnego przedsiębiorcy i brak obowiązku składania deklaracji w zakresie podatku od towarów i usług.
Jedyny minus zawieszenia działalności to zakaz prowadzenia działalności – brak możliwości osiągania z tego tytułu bieżących przychodów.

== Prawa przedsiębiorcy przy zawieszeniu działalności ==
Przedsiębiorca ma prawo do:

wykonywania wszelkich czynności niezbędnych do zachowania lub zabezpieczenia źródła przychodów,
przyjmowania zaległych należności lub obowiązek regulowania zobowiązań – powstałych przed datą zawieszenia wykonywania działalności gospodarczej,
do zbywania własnych środków trwałych i wyposażenia,
wykonywania wszelkich obowiązków nakazanych przepisami prawa,
osiągania przychodów finansowych, także z działalności prowadzonej przed zawieszeniem wykonywania działalności gospodarczej,
do uczestniczenia w postępowaniach sądowych, postępowaniach podatkowych i administracyjnych związanych z działalnością gospodarczą wykonywaną przed zawieszeniem wykonywania działalności gospodarczej.
i dodatkowo:

nie musi zamykać ksiąg handlowych lub podatkowych ani też likwidować innych atrybutów utożsamianych z działalnością (np. prowadzenie konta firmowego),
może zostać poddany kontroli na zasadach przewidzianych dla przedsiębiorców wykonujących działalność gospodarczą.

== Obowiązki przedsiębiorcy przy zawieszeniu działalności ==
Zawieszenie działalność a obowiązki w PIT oraz CIT:

obowiązek zapłaty zaliczek albo rocznego podatku dochodowego, który wystąpił w trakcie zawieszenia działalności, a dotyczył okresu sprzed zawieszenia lub sprzedaży środka trwałego w trakcie okresu zawieszenia,
ponoszenie kosztów stałych, które często występują również w trakcie zawieszenia działalności,
prowadzenie niezbędnych czynności służących zabezpieczeniu przychodów z działalności gospodarczej,
składanie rocznych zeznań podatkowych,
uregulowanie wszelkich zobowiązań powstałych przed okresem zawieszenia oraz w jego trakcie,
branie czynnego udziału w ewentualnych postępowaniach podatkowych, administracyjnych, sądowych związanych z działalnością gospodarczą wykonywaną przed datą zawiedzenia,
wykonywanie innych obowiązków wynikających z przepisów prawa.

Zawieszenie działalność a obowiązki w VAT:

jeżeli czynny podatnik VAT nie dokonał zawieszenia działalność od 1-ego dnia miesiąca, to za ten okres będzie zobowiązany do złożenia części ewidencyjnej i deklaracji JPK_V7,
w trakcie zwieszenia działalności podatnik obowiązkowo musi składać ewidencję i deklarację JPK_V7, jeżeli dokona chociaż jednej z wymienionych transakcji: WNT, importu towarów, importu usług, dokona krajowej                     lub zagranicznej sprzedaży opodatkowanej VAT, korekta w podatku VAT (np. ulga na złe długi po stronie dłużnika),
prowadzenie niezbędnych czynności służących zabezpieczeniu przychodów z działalności gospodarczej,
branie czynnego udziału w ewentualnych postępowaniach podatkowych, administracyjnych, sądowych związanych z działalnością gospodarczą wykonywaną przed datą zawiedzenia,
wykonywanie innych obowiązków wynikających z przepisów prawa.

Zawieszenie działalności a obowiązki w ZUS:

przed samym zawieszeniem, jeżeli firma zatrudniała jakiś pracowników na umowę o pracę, to musi im wypowiedzieć umowy, z wyjątkiem osób przebywającym na urlopie macierzyńskim, rodzicielskim lub wychowawczym,
obowiązek wyrejestrowania z ZUS pracowników przed dniem zawieszenia działalności nie dotyczy osób, które zatrudnione są na podstawie umowy cywilnoprawnej,
przedsiębiorca nie musi opłacać składek społecznych i zdrowotnych w okresie zawieszenia, bo w tym czasie nie podlega pod ubezpieczenie w ZUS,
wykonywanie innych obowiązków wynikających z przepisów prawa.

== Wznowienie zawieszonej działalności gospodarczej ==
Wznowienie zawieszonej działalności wymaga złożenia stosownego wniosku do organu rejestrowanego – osobiście lub drogą elektroniczną (strona CEIDG). W ciągu 7 dni przedsiębiorca musi udać się do Urzędu Gminy, aby potwierdzić tożsamość – przedsiębiorca zostanie odnaleziony w rejestrze CEIDG po kodzie złożonego wniosku. Przedsiębiorca otrzyma wydrukowany wniosek od urzędnika do podpisania.
W przepisach prawach nie ma zakazu stosowania kolejnych zawieszeń względem już wcześniej zawieszanej działalności gospodarczej. Zawieszona już raz działalność gospodarcza może być zawieszona kolejny raz w przyszłości.

== Przypisy ==


Furażowanie

Furażowanie (z fr. fourrage = pasza) – poszukiwanie i zdobywanie pożywienia przez mrówki.
Furażowanie związane jest z terytorializmem u mrówek. Mrówka ćmawa (Formica polyctena) będąca najaktywniejszym drapieżcą wśród mrówek naszych lasów tworzy kolonie posiadające gniazda oddalone od siebie od kilku do około 100 m. Między nimi mrówki tworzą często wyraźnie widoczne szlaki. Furażerowaniem objęty jest nie tylko teren lasu ale i korony drzew. Furażerujące mrówki przynoszą do gniazda martwe owady oraz spadź transportując ją w swoim wolu. Powrót z pożywieniem do mrowiska zapewniają mrówkom szlaki feromonowe oraz wzrok.


Haplometroza

Haplometroza – samodzielne zakładanie gniazda mrówek przez młode królowe. Sposób ten nazywany jest również klasztornym zakładaniem gniazda, w przypadku gdy królowa nie pobiera pokarmu do czasu wychowania pierwszych młodych mrówek. Zjawiskiem odwrotnym jest pleometroza.
Haplometroza dotyczy większości gatunków mrówek. Przykładem powszechnie występujących mrówek w ten sposób zakładających gniazdo jest hurtnica pospolita (Lasius niger) i  pierwomrówka łagodna (Formica fusca).
Nową kolonię w częściowo klasztorny sposób zakłada wścieklica dorodna (Manica rubida). Mrówka ta buduje sobie małą norkę, ale czasem z niej wychodzi w poszukiwaniu pokarmu.


Kasta (zoologia)

Kasta – u zwierząt społecznych wyspecjalizowana grupa osobników w obrębie kolonii, wyróżniająca się swoistą morfologią, zachowaniem lub pełnioną funkcją.
We wszystkich koloniach eusocjalnych można wyróżnić przynajmniej dwie kasty:

osobniki reprodukujące się
osobniki o ograniczonej reprodukcji lub nierozmnażające się w ogóle, zwane robotnicami bądź robotnikami.
U pewnych gatunków można wyróżnić więcej niż dwie kasty, np. jeśli wśród robotnic można wyróżnić kilka grup pełniących odmienne funkcje i przystosowanych do nich morfologicznie. U pszczoły miodnej wyróżnia się trzy kasty: niereprodukujące się robotnice, płodne samice (królowe) i samce (trutnie).
Kast nie wyróżnia się u gatunków niespołecznych, nawet jeśli osobniki odmiennych płci różnią się między sobą (dymorfizm płciowy), albo w obrębie gatunku istnieją różne formy morfologiczne.

== Przypisy ==


Kleptobioza

Kleptobioza – zależność międzygatunkowa u owadów społecznych, w których jeden gatunek rabuje drugiemu zapasy pokarmu lub szuka pożywienia w jego stosach odpadków, jednakże nie ma swych gniazd w jego bezpośrednim otoczeniu.

== Zobacz też ==
zależności międzygatunkowe,
symbioza,
pasożytnictwo,
komensalizm

== Przypisy ==


Ksenobioza

Ksenobioza – stosunki u owadów społecznych, w których kolonie jednego gatunku żyją w gniazdach drugiego, swobodnie poruszają się wśród gospodarzy, korzystają z pożywienia zmagazynowanego przez gospodarzy, a nawet uzyskują je od nich na drodze trofalaksji (w niektórych przypadkach może to być jedyny sposób jego zdobywania), jednakże w dalszym ciągu trzymają swe potomstwo osobno. Ponieważ organizmy ksenobiotyczne wykorzystują gospodarzy, taki rodzaj wspólnego gniazdowania jest uważany za rodzaj pasożytnictwa społecznego. Interakcja ta jest dla gatunku ksenobiotycznego obligatoryjna.
Znane gatunki ksenobiotycznych mrówek należą do rodzajów Formicoxenus, Polyrhachis i przypuszczalnie Megalomyrmex. Gospodarze należą do rodzajów Formica, Manica, Myrmica, Diacamma, Rhytidoponera, Camponotus, Myrmicaria. Oznacza to, że między gatunkami obu stron tej interakcji nie ma bliższego pokrewieństwa. Osobniki ksenobiotyczne są mniejsze od gospodarzy i tworzą nieliczne, do stu osobników, kolonie.

== Przypisy ==


Lestobioza

Lestobioza – forma pasożytnictwa u mrówek polegająca na rabunku zapasów pożywienia oraz pożeraniu larw i poczwarek innego gatunku. Występuje ona wówczas, gdy przedstawiciele mniejszego gatunku budują swoje gniazda w ścianach mrowisk bądź termitier większego gatunku. U mrówek jest to jeden z typów zakładania gniazd złożonych. Pozostałe to plezobioza, kleptobioza, parabioza i ksenobioza.

== Przypisy ==


Mrowisko

Mrowisko – gniazdo budowane przez owady z rodziny mrówkowatych.
Funkcją mrowiska jest stworzenie schronu dla mrówek w stadium larwalnym oraz królowej, czasami w mrowiskach gromadzone są zapasy żywności lub hodowane są mszyce czy grzyby. Dla różnych stadiów rozwojowych mrówek mrowiska muszą zapewniać odpowiednią wilgotność i temperaturę, dlatego też niektóre gatunki mrówek do wygrzewania larw w kokonach wykorzystują nagrzewające się w słońcu kamienie, pod którymi budują komory lub wznoszą ziemne kopce, tak aby słońce mocno nagrzewało górną ich część zapewniając odpowiednią temperaturę dla larw.
U mrówki rudnicy (Formica rufa) gniazdo posiada część nadziemną zbudowaną z igliwia, gałęzi lub suchych liści otoczoną wałem ziemi wyniesionej z korytarzy i komór wybudowanych pod kopułą z igliwia.
Wiele gatunków mrówek gniazduje jedynie w mrowiskach podziemnych.
U mrówki rudnicy i mrówki ćmawej (Formica polyctena) występują gniazda letnie i zimowe. W czasie aktywności wykorzystywane są wszystkie mrowiska, jednak na okres zimy mrówki zbierają się w gniazdach posiadających głębiej położone korytarze w glebie.

== Przypisy ==


Myrmekochoria

Myrmekochoria, mrówkosiewność – roznoszenie nasion roślin przez mrówki, jeden z rodzajów zoochorii. Niektóre gatunki roślin wykształciły specjalne przystosowania do tego, np. ich nasiona zaopatrzone są w specjalne wyrostki zw. elajosomami (ciałkami mrówczymi), które mrówki zjadają lub gubią w trakcie transportu do mrowiska. Zjawisko to jest specyficznym przykładem mutualizmu. W niektórych regionach klimatycznych odgrywa znaczącą rolę, np. nawet do 30% roślin w południowoafrykańskiej formacji roślinnej fynbos rozsiewa się w ten sposób.
Około 150 gatunków europejskich roślin ma elajosomy, dzięki którym nasiona mogą być transportowane przez mrówki na odległość nawet do 20–70 metrów.
Przykłady:

czosnek niedźwiedzi (Allium ursinum)
glistnik jaskółcze ziele (Chelidonium majus),
jasnota biała (Lamium album)
kokorycz (Corydalis),
macierzanka piaskowa (Thymus serpyllum),
możylinek trójnerwowy (Moehringia trinervia),
rącznik pospolity (Ricinus communis),
serduszka (Dicentra).

== Bibliografia ==
Słownik terminów biologicznych. Poznań: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza, 2006, s. 387. ISBN 83-232-1603-7.


Myrmekofauna

Myrmekofauna – fauna mrówek, ogół gatunków mrówek występujących na danym terenie, ekosystemie, parku krajobrazowym, typie siedliska, część biocenozy (na przykład myrmekofauna torfowiska oznacza faunę mrówek żyjących na torfowisku). Pojęcie stosowane w pracach faunistycznych. W jednym ekosystemie występuje bardzo dużo gatunków, praktycznie jeden badacz nie jest w stanie objąć wszystkich gatunków składających się na biocenozę. W konsekwencji analizowane są wybrane grupy systematyczne lub ekologiczne, np. trichopterofauna, koleopterofauna itd.
Przedstawicielami myrmekofauny leśnej są w większości mrówki rudnice: mrówka rudnica (Formica rufa) i mrówka ćmawa (Formica polyctena), których kopce są pod ochroną.
W myrmekofaunie łąkowej występuje mrówka łąkowa (Formica prantensis), która jest całkowicie pod ochroną oraz popularne wszędzie: hurtnice pospolite (Lasius niger), pierwomrówki łagodne (Formica fusca) i podziemnica zwyczajna (Lasius flavus).


Myrmekomorfia

Myrmekomorfia – upodobnienie się innych organizmów do mrówek, które wyewoluowało wśród różnych grup systematycznych stawonogów ponad 70 razy. Mrówki są zwierzętami lądowymi, występującymi powszechnie na powierzchni prawie całej Ziemi (m.in. oprócz Antarktydy czy Grenlandii), a potencjalni drapieżnicy wykorzystujący wzrok do wyszukiwania swych ofiar (np. osy czy ptaki) unikają zjadania ich, ponieważ są one zwykle niesmaczne bądź też agresywne. Niektóre stawonogi upodobniają się do mrówek w celu odstraszenia drapieżników (mimikra batesowska), natomiast część zwierząt mrówkożernych naśladuje swe ofiary zarówno pod względem wyglądu, jak i zachowania. Zjawisko myrmekomorfii występuje prawie tak długo, jak istnieją same mrówki; najwcześniejsze tego przykłady w zapisie kopalnym występują już w okresie kredy.

== Typy ==

=== Mimikra batesowska ===

Mimikra batesowska jest mechanizmem, polegającym na naśladowaniu gatunków posiadających czynne mechanizmy ochrony przed drapieżnikami (w tym przypadku mrówki), takich jak silnie rozwinięte żuwaczki, mogące zostać wykorzystane w celach ochronnych przez gatunki, które takich mechanizmów w toku ewolucji nie wykształciły. W niektórych przypadkach atakowany w toku ewolucji upodobnił się do gatunku mrówki atakującej go. Upodabniający się może przybrać wygląd niezwykle podobny do oryginału, np. muchówki z rodzaju Syringogaster tak bardzo przypominają mrówki z rodzaju Pseudomyrmex, że rozróżnienie ich możliwe staje się dopiero podczas walki.
Ponad 300 gatunków pająków naśladuje cechy morfologiczne oraz sposób zachowania się mrówek. Do grupy tej należy m.in. wiele gatunków pająków z rodziny skakunowatych, np. pająki z rodzaju Myrmarachne naśladujące ich specyficzny sposób poruszania się. Potrafią one również stworzyć iluzję posiadania czułków, machając w powietrzu szczękoczułkami i nogogłaszczkami. Ich smukłe ciała czynią je bardziej zwinnymi, pozwalając na ucieczkę przed drapieżnikami. Smukłość ich ciał powoduje jednak zmniejszenie ilości jaj w złożonym kokonie, co prawdopodobnie rekompensowane jest przez częstsze składanie kokonów przez okres ich życia. Mimikrę batesowską wykorzystują również pająki z gatunku Sarinda hentzi. Modliszki z rodzajów Aethalochroa, Orthodera i Statilia unikają polowania na mrówki, co przekłada się również na wyżej wymienione gatunki pająków.
Mimikra Batesa wyewoluowała również u niektórych roślin. Co najmniej 22 gatunki męczennicy mają na słupkach i pręcikach swych kwiatów ciemne kropki i plamki przypominające mrówki, które odstraszają roślinożerców.

=== Mimikra agresywna ===
Pająki z gatunku Aphantochilus rogersi naśladują jedyne plemię mrówek, na które polują, tj. mrówki z plemienia Attini. Wykorzystują one również mimikrę batesowską w celu uniknięcia zagrożenia ze strony nastecznikowatych.

	Wybrane gatunki wykorzystujące mimikrę agresywną

=== Myrmekomorfia u osobników młodocianych ===
Myrmekomorfia u osobników młodocianych pełni funkcję ochronną przed drapieżnikami, podczas gdy osobniki dorosłe tego samego gatunku wykorzystują inne mechanizmy obronne (np. użycie kamuflażu czy posiadanie ubarwienia ostrzegawczego).
Do celów ochronnych mimikrę batesowską wykorzystują wczesne stadia rozwojowe niektórych gatunków modliszki, takich jak Odontomantis pulchra czy Tarachodes afzelli (w stadium imago żywiący się mrówkami). Osobniki dorosłe oraz znajdujące się na późniejszym etapie rozwoju wykorzystują w tym przypadku inne strategie obrony przed drapieżnikami, takie jak kamuflaż.
Niektóre gatunki pasikonikowatych z rodzaju Macroxiphus również wykorzystują tę strategię, posiadając kolor, kształt (proporcje) ciała oraz zachowanie upodabniające je do mrówek. Ich długie czułki są tak zakamuflowane, by wydawały się krótsze poprzez złudzenie optyczne polegające na ich czarnym zabarwieniu wyłącznie przy podstawie. Owady te dodatkowo poruszają nimi, naśladując ruchy czułek mrówczych.
Straszyki australijskie składają jaja podobne do jaj mrówek z gatunku Leptomyrmex. Dodatkowo osobniki w pierwszym stadium rozwojowym posiadają czerwono ubarwioną głowę, natomiast tułów i odwłok są koloru czarnego, dzięki czemu upodabniają się one do tych mrówek w sposób wizualny.

== Zobacz też ==
mimikra

== Przypisy ==


Myrmekotrofia

Myrmekotrofia – forma mutualizmu, polegająca na pozyskiwaniu przez rośliny związków mineralnych z odpadów kolonii mrówek z tymi roślinami związanych, takich jak odchody czy szczątki owadów. Martwe szczątki stanowią dodatkowe źródło azotu. Dojrzałe osobniki Nepenthes bicalcarata mogą uzyskiwać około 40% azotu występującego w liściach ze współpracy z mrówkami. Rośliny wykształcają specjalne struktury ułatwiające osiedlenie się mrówek. Są to modyfikacje liści, ogonków liściowych, łodyg oraz puste ciernie. Żyjące w takich strukturach mrówki nie tylko przyczyniają się do zwiększenia dostępności związków azotowych, lecz również zapewniają roślinom obronę przed owadami zjadającymi liście. Rośliny pozyskujące azot w wyniku myrmekotrofii występują zwykle w ekosystemach gdzie dostępność tego pierwiastka jest ograniczona. Tę strategię ewolucyjną stosują m.in. epifityczne rośliny z rodzaju Myrmecodia.

== Przypisy ==


Parabioza

Parabioza (gr. pará 'poza (czym); (tuż) obok; mimo' i bios 'życie') – u owadów społecznych korzystanie z tego samego gniazda, a czasami nawet z tych samych śladów zapachowych, przez kolonie różnych gatunków, które jednakże trzymają osobno swe potomstwo.

== Zobacz też ==

Symbioza
Zależności międzygatunkowe

== Przypisy ==


Pasożytnictwo społeczne mrówek

Pasożytnictwo społeczne mrówek – forma pasożytnictwa występująca u niektórych gatunków mrówek, polegająca na wykorzystaniu pracy innego gatunku. Gatunki mrówek będące pasożytami społecznymi wykorzystują kolonie innych gatunków do pozyskania żywności, przestrzeni oraz pracy innego gatunku do opieki nad potomstwem.

== Typy pasożytnictwa społecznego ==
Pasożytnictwo społeczne mrówek może być realizowane jako ksenobioza, gdy dwa gatunki żyją w jednym gnieździe i gatunek będący gościem korzysta z zasobów istniejącej kolonii. Gatunki mrówek ksenobiotycznych są obligatoryjnymi pasożytami, nie potrafiącymi przetrwać bez kolonii gospodarza. Drugim typem pasożytnictwa mrówek jest tymczasowe pasożytnictwo społeczne. W tym przypadku gatunek pasożytniczy wykorzystuje gatunek gospodarza tylko podczas tworzenia własnej kolonii, w której osobniki gatunku pasożytniczego po jakimś czasie przejmują wszystkie funkcje w kolonii. Młoda samica gatunku pasożytniczego rozmnaża się w kolonii gospodarza, a wylegające się z jaj robotnice pasożytniczego gatunku stopniowo zastępują robotnice gatunku gospodarza. Trzecim sposobem pasożytniczego wykorzystywania kolonii mrówek jest trwały inkwilinizm, polegający na trwałym wykorzystywaniu robotnic gospodarza. Inkwiliny nie wytwarzają własnej kasty robotnic. Zwykle samice trwałych inkwilinów występują w kolonii wraz z królowymi gospodarza. Część gatunków pasożytniczych inkwilinów nie toleruje obecności samicy gospodarza. Czwarta forma pasożytnictwa społecznego mrówek polega na wykorzystaniu osobników innego gatunku jako niewolników we własnej kolonii (ang. dulosis). Pasożytnicze gatunki mrówek mogą napadać na inne kolonie i kraść z nich potomstwo, które następnie pracuje w kolonii pasożytniczego gatunku.

== Metody dostawania się pasożyta do gniazda ==
Osobniki obcych gatunków dla kolonii są zwykle rozpoznawane i atakowane. Gatunki pasożytnicze wykształciły mechanizmy, które pozwalają na dostanie się do gniazda gospodarza bez wywoływania jego agresji. Jedną z metod zapobiegających rozpoznaniu jako obcy jest wydzielanie atrakcyjnych substancji, które są zlizywane z ciała intruza przez robotnice gospodarza. W ten sposób pasożytnicza mrówka nabywa zapach charakterystyczny dla kolonii i nie jest rozpoznawana jako obca. Innym sposobem nabycia charakterystycznego zapachu kolonii jest pocieranie pasożytniczej samicy o ciało robotnicy pochodzącej z kolonii lub o ciało zabitej samicy gospodarza. Poza kamuflażem chemicznym pasożytnicze mrówki stosują także chemiczną mimikrę, wydzielając substancje upodabniające je pod względem zapachu do osobników gospodarza. Sposobem zapobiegnięcia agresji ze strony gospodarza może być też wydzielanie substancji odstraszających. Wewnątrz gniazda samica pasożytniczego gatunku zabija samice gospodarza i przystępuje do rozrodu. Samica gatunku Monomorium santschii jest na tyle atrakcyjna dla robotnic gospodarza, że wciągają one ją do swojego gniazda i zabijają własną samicę. Podobny mechanizm wkraczania do kolonii gospodarza opisano dla Anergates atratulus, jednak według innych autorów samica gatunku pasożytniczego wkracza do kolonii pozbawionej własnej samicy.

== Ewolucja ==
Dowody wskazują, że każdy typ pasożytnictwa społecznego mrówek rozwinął się niezależnie. Polifiletyczne pochodzenie różnych typów pasożytnictwa społecznego wskazuje na możliwość istnienia normalnych cech zachowania społecznego, które mogą stać się punktem wyjścia do trybu życia pasożytniczego. W przypadku najbardziej skrajnego pasożytnictwa, w którym gatunek pasożytniczy nie ma własnej kasty robotnic, doszło do zredukowania wielkości ciała. Umożliwia to rozwój gatunku pasożytniczego przy mniejszym zapotrzebowaniu na pokarm.

== Rozpowszechnienie ==
Pasożytami społecznymi jest 230 gatunków mrówek spośród 12500 opisanych gatunków. Gatunki będące pasożytami społecznymi mają niewielki udział w ogólnej liczbie gatunków mrówek. Zjawisko występuje głównie u Myrmicinae oraz Formicinae. U pierwszych pasożytami społecznymi są przedstawiciele 33 spośród 139 rodzajów, a u drugich – 9 z 25. Wśród niektórych rodzajów występuje tylko kilka gatunków pasożytniczych. U obu podrodzin występują wszystkie cztery typy pasożytnictwa społecznego.

== Przypisy ==


Pleometrozja

Pleometrozja – zakładanie kolonii wspólnie przez więcej niż jedną królową mrówek. Zazwyczaj po osiągnięciu przez kolonię pewnej charakterystycznej dla gatunku liczebności nadmiarowe królowe są eliminowane przez robotnice (często etap eliminacji poprzedzony jest poprzez narastającą agresję i walki o dominację pomiędzy samymi królowymi – przy życiu pozostawiana jest ta, która podporządkuje sobie inne), rzadziej dochodzi do trwałej oligoginii (królowe wskutek narastającej agresji rozdzielają się i każda zajmuje wydzielone terytorium we wspólnym mrowisku, nie dochodzi jednak do redukcji ich liczby). Pleometrozja jest zjawiskiem stosunkowo częstym, gdyż stanowi adaptację do warunków dużej konkurencji o pokarm, umożliwiając szybkie powiększenie rozmiarów kolonii.


Plezobioza

Plezobioza – rodzaj myrmekobiozy polegający na gniazdowaniu w bliskim sąsiedztwie kilku gatunków mrówek, przy czym gatunki te nie komunikują się między sobą lub komunikują się w nieznacznym stopniu.

== Przypisy ==


Polikalia

Polikalia – komunikacja mrówek w kolonii mającej wiele gniazd. W takim przypadku utrzymują one przyjazne stosunki i współpracują ze sobą. Często odbywa się to poprzez ruch mrówek po ścieżkach feromonowych.

== Przypisy ==

== Linki zewnętrzne ==
Polikalia - WikiMrówki


Polikalizm

Polikalizm – odkryte w połowie XIX wieku zjawisko, polegające na tworzeniu przez jedną kolonię mrówek od kilku do kilkudziesięciu gniazd utrzymujących między sobą łączność. W obrębie takiej rozsianej kolonii nie zachodzi agresja, natomiast zamieszkujące różne gniazda mrówki mają wspólne terytorium (pola troficznego), bronione przed innymi koloniami.
W koloniach polikalicznych występuje podział na stałe mrowiska macierzyste i potomne (filialne). W mrowiskach stałych wychowywane jest potomstwo i tworzą się roje potomne, filialne mogą służyć jako stacje pokarmowe, gniada letnie, w których także wychowuje się potomstwo, albo pełnić inne wyspecjalizowane funkcje.
Przejście od monokalizmu do polikalizmu zależne jest od struktury społecznej mrowiska, od tego czy występuje w nim monogynia (w mrowisku występuje tylko jedna matka), czy też są one poliginiczne. W przypadku rojów monoginicznych występuje większy poziom agresji wewnątrzgatunkowej wobec osobników spoza kolonii. Mrowisko poliginiczne i monokaliczne może być potencjalnym gniazdem macierzystym dla kolonii polikalicznej.

== Przypisy ==


Aquabike

Aquabike – specjalny rower stacjonarny używany do hydrocyclingu, czyli do jazdy na rowerze pod wodą.

== Zobacz też ==
rower wodny
rower stacjonarny

== Przypisy ==


Barwy wioseł - kluby

Barwy wioseł - kluby. Poniższa tabela przedstawia sposób, w jaki pomalowane są pióra wioseł łodzi wyczynowych nałażących do poszczególnych klubów wioślarskich. Każdy z klubów stowarzyszonych w krajowych związkach wioślarskich posługuje się przypisanym tylko jemu wzorem. Barwy poszczególnych klubów w jednym kraju zasadniczo nie powtarzają się.
Barwa wioseł pozwala z dużej odległości rozpoznać osadę danego klubu, co jest istotne przede wszystkim na międzyklubowych regatach wioślarskich.
Poniższa lista nie jest kompletna.

== Polska ==

=== Barwy wioseł aktualne ===

=== Barwy wioseł historyczne ===

== Australia ==

== Belgia ==

== Chorwacja ==

== Hiszpania ==

== Holandia ==

== Portugalia ==

== Wielka Brytania ==

== Stany Zjednoczone ==

== Bibliografia ==
Barwy wioseł klubowych z całego świata (ang.) [dostęp: 2019-01-23]
Barwy wioseł PZTW - zestawienie [dostęp: 2019-01-23]

== Przypisy ==


Barwy wioseł - reprezentacje narodowe

Barwy wioseł - reprezentacje narodowe. Poniższa tabela przedstawia sposób, w jaki pomalowane są pióra wioseł łodzi wyczynowych na zawodach międzynarodowych, w których uczestniczą reprezentacje narodowe poszczególnych państw. Każda z reprezentacji stowarzyszonych w Międzynarodowej Federacji Wioślarskiej posługuje się przypisanym sobie wzorem. Wzór ten może stanowić pewne odwzorowanie na piórze wiosła flagi państwowej (tak wyglądają wiosła około dwóch trzecich reprezentacji narodowych zrzeszonych w FISA), ale równie dobrze może stanowić motyw fantazyjny wybrany przez daną federację wioślarską. Lewe wiosło stanowi z reguły lustrzane odbicie wiosła prawego.

== Bibliografia ==
National Team Blade Design

== Przypisy ==


Kij baseballowy

Kij baseballowy – wykonana z jednego kawałka drewna lub metalu pałka używana w sporcie baseballowym do odbijania piłki po rzuceniu jej przez miotacza. Zgodnie z regulaminem średnica kija nie może przekraczać 2,75 in (6,99 cm), a jego długość nie może być większa niż 42 in (106,68 cm). Mimo że grano egzemplarzami o masie ok. 3 lb (1,36 kg), obecnie stosowane w sporcie kije ważą przeciętnie 33 oz (0,94 kg), nie więcej niż 34 oz (0,96 kg) do 36 oz (1,02 kg).

== Terminologia ==
Kij jest konstruowany i rzeźbiony bardzo starannie, co ma pozwolić na szybki i zrównoważony zamach podczas dostarczania energii. Kij podzielony jest na kilka części:

barrel (beczka) – gruba część kija przeznaczona do uderzania piłki,
sweet spot – miejsce beczki (barrel) najlepsze do uderzenia piłki,
tip/end (czubek/końcówka) – zwieńczenie kija niebędące częścią sweet spot,
handle (uchwyt) – zwężona, cieńsza od beczki (barrel) część kija; niekiedy, szczególnie uchwyty metalowych kijów owinięte są taśmą (np. z gumy) nazywaną grip (rękojeść),
knob (gałka) – część znajdująca się poniżej uchwytu kija, szersza od niego, która uniemożliwia wyślizgnięcie się przedmiotu z rąk odbijającego.
Przez lata kształt kija był udoskonalany. W XIX wieku pojawiało się wiele jego form, podobnie jak projektów uchwytu. Z czasem kształt kija baseballowego zdecydowanie ujednolicono.
W żargonie kij do gry w baseball nazywany jest lumber, zwłaszcza gdy posługuje się nim szczególnie uzdolniony zawodnik odbijający.
Bat drop to różnica między wagą kija (w uncjach) a jego długością (w calach). Na przykład dla ważącego 30 uncji, 33-calowego kija, jego bat drop wynosi −3 (30 − 33). Wyższy wynik bat drop oznacza wzrost prędkości zamachu.

== Regulacje ligowe i produkcja ==
W amerykańskiej Major League Baseball, zasada 1.10(a) mówi:

Do gry nie dopuszczane są kije puste lub wykonane z niedozwolonych materiałów, takich jak korek, ponieważ zmniejszają one wagę. Przez pewien czas uważano, że moc uderzenia kijem zrobionym z korka jest nieznacznie większa. Pogląd ten podważono w jednym z odcinków serii Pogromcy mitów (emitowanym na kanale Discovery Channel), w którym stwierdzono, że piłka uderzona kijem tego typu wyląduje znacznie bliżej niż w przypadku kija regularnego.
W 1970 roku graczom lig amatorskich zaprezentowano kije wykonane z aluminium. Zarówno kije tego typu jak i kompozytowe stały się wówczas standardem u amatorów. Kije metalowe uważane są za zdolne do uderzenia piłki z taką samą siłą szybciej i posłać ją dalej. Projektowane dzięki nowoczesnym technikom kije niedrewniane, rodzą obecnie liczne obawy, że siła uderzenia piłki po wybiciu może być na tyle duża by poważnie zranić miotacza. Powszechnie się uważa, że niedrewniane kije są bardziej niebezpieczne od tych wykonanych z drewna, chociaż teza ta nie została naukowo poparta. Miotacz jest zdecydowanie bardziej narażony na niebezpieczeństwo po wybiciu przez odbijającego piłki kijem aluminiowym, ponieważ materiał ten ma wyższy od drewna współczynnik odbicia.

Większość drewnianych kijów do baseballa wytwarza się z jesionu, ale produkuje się także z innego drewna, m.in. klonu, orzesznika i bambusa. Orzesznik stał się mniej popularny z uwagi na większą wagę materiału, co spowalniało ruch kija, natomiast kije wykonane z klonu zdobyły popularność po zaprezentowaniu w 1997 roku pierwszego zaaprobowanego przez Major League Baseball modelu. Pierwszym zawodnikiem, który użył takiego kija był Joe Carter z Toronto Blue Jays. W 2010 roku, w związku ze zwiększoną tendencją do roztrzaskiwania się kijów klonowych, włodarze Major League Baseball postanowili zbadać ich używanie, po czym zakazano w niższych ligach stosowania niektórych modeli.
Honus Wagner był pierwszym zawodnikiem, który w 1905 roku sygnował swoje kije własnym nazwiskiem. Producentami kijów są takie przedsiębiorstwa jak Louisville Slugger, Rawlings, Mizuno i Wilson. Na początku procesu produkcji drewno jest obracane na tokarce, by później umieścić na produkcie nazwę firmy, numer seryjny kija i podpis zawodnika. Większość kijów ma zaokrąglone główki, ale duża liczba zawodników używa kijów z wydrążonym w główce wgłębieniem (cup-balanced), dzięki czemu są one lżejsze, a punkt ciężkości przesunięty jest w stronę uchwytu. Na koniec procesu wytwarzania pałki, kij baseballowy jest barwiony na jedną z siedmiu standardowych barw.
Zawodnik baseballu może nałożyć na uchwyt drzewną smołę, która ma zapewnić podczas gry lepszy chwyt. Jednak zbyt duża ilość tego lub innego produktu jest zabroniona: zgodnie z zasadą 1.10(c) regulaminu Major League Baseball, zakazuje się smarowania większego obszaru kija niż na długości 18 in (45,72 cm) od końca uchwytu. Przykładem zastosowania regulaminu w czasie gry był Pine Tar Incident, który miał miejsce 24 lipca 1983 roku, kiedy trzeciobazowy zespołu Kansas City Royals George Brett został wycofany (wyautowany) po zdobyciu home runa, ponieważ po porównaniu długości obszaru posmarowanego drzewną smołą do szerokości bazy domowej (home plate – 17 in (43,18 cm)), sędzia ustalił, że zbyt duża powierzchnia kija została pokryta smołą. W tamtym czasie takie zdobycie bazy było określane w regulaminie jako nieprzepisowe uderzenie piłki, co wiązało się z wyeliminowaniem z gry odbijającego (zasada 6.06). Jednak wówczas wyeliminowanie zostało zakwestionowane i decyzję uchylono, a grę wznowiono 18 sierpnia, rozpoczynając od utrzymanego wtedy na mocy home run. Zasady 1.10 i 6.06 zostały później zmienione by odzwierciedlić intencje Major League Baseball, czego przykładem było orzeczenie prezesa ligi. Punkt 1.10 nakazuje obecnie tylko to, by kij wykluczyć z gry po jego niedozwolonym użyciu, a zmiana wyniku gry nie jest wymagana. Zasada 6.06 dotyczy tylko kijów, które są „przerobione w taki sposób by poprawić czynnik odległości lub spowodować nietypową reakcję piłki. To m.in. kije, które są wypełnione, płaskopowierzchniowe, podbite, wydrążone, wyżłobione lub pokryte substancją taką jak parafina, wosk, itp.”. W 2001 roku władze MLB zatwierdziły użycie w rozgrywkach głównej i niższej ligi Gorilla Gold Grip Enhancer jako alternatywy dla smoły drzewnej.

== Konserwacja ==

Ted Williams każdego wieczora czyścił swoje kije alkoholem, a także niekiedy brał je do urzędu pocztowego by je zważyć. Napisał on, że „kije zbierają skondensowaną masę i brud leżący wokół na ziemi (…) mogą one zyskać uncję lub więcej w zadziwiająco krótkim czasie”. Ichirō Suzuki także przywiązuje dużą wagę do swoich kijów, starając się by nie zbierały wilgoci powodującej przyrost wagi – przechowuje on swoje kije w humidorach. Rod Carew zwalczał wilgoć przez przechowywanie kijów w skrzynce pełnej trocin, w najcieplejszej części swojego domu. Tłumaczył on: „trociny działają jak zabezpieczenie kijów przed środowiskiem (…) absorbują każdą wilgoć zanim przesączy się do drewna”.
Wielu graczy „hartowało” swoje kije przed grą wielokrotnie je ocierając o twardy przedmiot, wierząc, że zamyka to pory w drewnie i utwardza kij. Kości zwierzęce były popularnym materiałem, ale używane były także wałki do ciasta, butelki po napojach oraz krawędzie porcelanowych zlewozmywaków. Pete Rose miał sposób na hartowanie swoich kijów – w piwnicy namaczał je w wannie z olejem silnikowym, a później wieszał je by wyschły.

== Użycie w charakterze broni ==
Kije baseballowe mimo pierwotnego przeznaczenia jako narzędzie sportowe, ze względu na swoje właściwości zaczęły być wykorzystywane również w charakterze improwizowanej broni, przez przestępców w USA i Europie (w Polsce od lat 80 XX w.). Ponieważ energia uderzającego kija wynosi ok. 515 kgm2/s2 jest on bardzo niebezpiecznym narzędziem (pozwala uderzyć z energią większą o 25% od energii pocisku 9 mm wystrzelonego z odległości 2 m). Uderzenia w głowę w 47% skutkują zmianami widocznymi w tomografii komputerowej, w 26% krwiakami śródczaszkowymi, w 23% skutkiem jest konieczność natychmiastowej operacji lub umieszczenia na oddziale intensywnej terapii. Częste są także złamania kości długich, zwłaszcza kości łokciowej.
Obecnie w Polsce pałki w formie kija baseballowego uznawane są na podstawie ustawy o broni i amunicji za broń białą, jeśli używane są w sposób zagrażający życiu lub zdrowiu.

== Zobacz też ==
kij krykietowy

== Przypisy ==

== Linki zewnętrzne ==

Proces produkcji kija baseballowego (ang.)


Bila

Bila – kula używana do gry w bilard.

== Historia ==
Bile były wykonywane z różnych materiałów, m.in. gliny, bakelitu, celuloidu, krystalitu, kości słoniowej, tworzyw sztucznych, stali czy drewna. Głównym materiałem od 1627 aż do początku XX wieku była kość słoniowa. Pogoń za jej substytutem nie brała się z motywacji ekologicznych, lecz ekonomicznych. Była ona też w części kreowana przez nowojorskich producentów bil, którzy ogłosili nagrodę 10 000 dolarów za substytut kości słoniowej. Pierwszym sztucznym materiałem okazał się celuloid wymyślony przez Johna Wesleya Hyatta w 1868, ale tworzywo to czasami wybuchało podczas produkcji i było wysoce łatwopalne. Dziś bile wykonuje się z tworzyw sztucznych, np. z żywicy fenolowej. Są to materiały o wysokiej odporności na pękanie i odpryskiwanie.
Jest wiele rozmiarów i zestawów bil.

== W bilardzie francuskim ==
Do gry w bilard francuski stosuje się nieponumerowane trzy bile o średnicy 61,5 mm: jedną czerwoną, jedną białą oraz jedną żółtą (lub białą z kropką, tzw. „bilę pikową”).

== W bilardzie amerykańskim ==
Do gry w bilard amerykański stosuje się piętnaście kolejno ponumerowanych bil oraz jedną bilę białą (rozgrywającą). Bile mają wymiar 57,15 ±0,127 mm. Bile z numerami od 1 do 8 mają jednolity kolor, przez co nazywa się je „całymi”, zaś te oznaczone liczbami od 9 do 15 są pomalowane tylko częściowo i z tego powodu nazywane są „połówkami”.
Bile mają różne kolory i wartości:

(zagrywająca) biała bila
(1 pkt) – żółta,
(2 pkt.) – niebieska,
(3 pkt.) – czerwona,
(4 pkt.) – fioletowa, różowa,
(5 pkt.) – pomarańczowa,
(6 pkt.) – zielona,
(7 pkt.) – brązowa,
(8 pkt.) – czarna,
(9 pkt.) – żółta,
(10 pkt.) – niebieska,
(11 pkt.) – czerwona,
(12 pkt.) – fioletowa, różowa,
(13 pkt.) – pomarańczowa,
(14 pkt.) – zielona,
(15 pkt.) – brązowa.
Niekiedy w bilardzie amerykańskim nie stosuje się numeracji i kolorów (w grze w ósemkę nie są one istotne). Wtedy występuje siedem bil czerwonych, jedna czarna i siedem żółtych (oraz biała).

== W bilardzie angielskim ==
W bilardzie angielskim bile mają wymiary 52,5 mm ±0,05 mm. Zestaw składa się z 22 bil: białej (rozgrywającej), piętnastu czerwonych, sześciu kolorowych, czasem oznaczonych numerami, aby amatorzy wiedzieli, za ile są punktów. Bile powinny mieć jednakową wagę z tolerancją 3 g na komplet.

=== Wartości bil snookerowych ===

(zagrywająca) biała bila
(1 pkt) czerwona bila
(2 pkt.) żółta bila
(3 pkt.) zielona bila
(4 pkt.) brązowa bila
(5 pkt.) niebieska bila
(6 pkt.) różowa bila
(7 pkt.) czarna bila

== W bilardzie rosyjskim ==
Standardowo występuje piętnaście bil białych i jedna żółta (rozgrywająca), czasem rozgrywająca ma kolor czerwony, czasem biały „z kropką”. Bile są większe i cięższe niż standardowe. Są dwa dopuszczalne rozmiary: 68 mm lub 71 mm.

== Przypisy ==


Blaszka (łyżwiarstwo)

Blaszka – element mocowany dawniej w obcasie buta do jazdy na łyżwach, pozwalający w sposób półtrwały połączyć trzewik z tyłem łyżwy. Przód łyżwy mocowany był zazwyczaj przy pomocy żabki i pasków.
Blaszki umożliwiały mocowanie łyżew do zwykłych butów, w jakich chodziło się zimą. Blaszka była wykonana z blachy stalowej o grubości 2 mm, miała kształt kwadratu o boku 30 mm. W czterech narożach były otworki o średnicy 2,5 mm służące do przykręcenia blaszki wkrętami do obcasa buta. Na środku blaszki był owalny otwór o wymiarach 6x10 mm. Łyżwa miała wystający trzpień o kształcie pasującym do otworu w blaszce. Aby umocować łyżwę do buta należało trzpień łyżwy włożyć od otworu w blaszce i łyżwę przekręcić o 90 stopni, a następnie przód łyżwy umocować do buta ruchomymi szczękami, które ściskało się pokręcając kluczem. Dla pewniejszego umocowania łyżew często jeszcze przypinało się je do butów dodatkowymi paskami.


Bobslej

Sanie bobslejowe – rodzaj sań wyścigowych w konkurencji olimpijskiej bobslejów. Bobslej wykonany jest z metalu bądź tworzywa i wyposażony w urządzenia kierownicze oraz hamulec, gdyż sanie te przystosowane są do rozwijania dużych prędkości (rzędu 130 km/h i więcej) w jeździe po lodowych torach.
Pierwsze bobsleje były zwykłymi, przedłużonymi saniami o metalowo-drewnianej konstrukcji (z 2 wąskimi metalowymi płozami) pozwalającymi na rozwinięcie większej prędkości w porównaniu do zwykłych sanek.
Obecnie bobsleje rozwijają znaczne prędkości, więc ich konstrukcja uległa zmianie. Płozy skrócono dzieląc je na 4 osobne części i zwężając je do postaci łyżew. By zmniejszyć opór powietrza bobslej posiada opływowy, zabudowany kształt "czółenka". Przy takich prędkościach sam układ kierowniczy nie wystarcza – cała drużyna kieruje dodatkowo za pomocą balansu ciała. Bobslej dwumiejscowy waży 165 kg (z załogą 375 kg), czteromiejscowy – 230 kg (z załogą 630 kg). Niedobór wagi zawodników, jak w przypadku konkurencji kajaków, uzupełnia się balastem.

== Zobacz też ==
bobsleje


Broń sportowa

Broń sportowa – broń znajdująca zastosowanie w sporcie. Zasadniczo w celach sportowych korzysta się z następujących rodzajów broni:

broń pneumatyczna
broń kulowa
broń śrutowa
łuk
oszczep
broń biała
bumerang.
Broń pneumatyczna jest stosowana do strzelań dokładnych oraz do tarczy ruchomej. Do strzelań dokładnych korzysta się z pistoletu oraz karabinka pneumatycznego. Do tarczy ruchomej korzysta się z karabinu lub karabinka.
Broń kulowa jest wykorzystywana w różnorodnych dyscyplinach, w tym:

strzelaniach dokładnych (pistolet, karabinek sportowy, karabin centralnego zapłonu)
biatlonie (karabinek sportowy)
strzelaniach szybkich (pistolet)
strzelaniach do tarczy ruchomej (karabinek sportowy)
strzelaniach praktycznych (pistolet, karabin centralnego zapłonu, strzelba gładkolufowa).
Broń śrutowa jest stosowana do strzelań pozorujących polowanie na ptactwo, są to strzelania do tzw. rzutek, które należy rozbić trafieniem w powietrzu (skeet i trap) oraz do strzelań praktycznych (tzw. strzelba praktyczna).
Łuk jest stosowany w strzelaniach dokładnych i dyscyplinach tradycyjnych.
Oszczep jest aktualnie stosowany w dyscyplinie zaliczanej do lekkiej atletyki i rzut rozpatruje się wyłącznie w kategoriach odległości, a nie celności. Jest to odejście od idei stosowania broni.
Broń biała znajduje zastosowanie w szermierczych dyscyplinach klasycznych (szabla, szpada, floret), ale także w dyscyplinach bazujących na wschodnich stylach walki.

== Bibliografia ==

Stanisław Torecki: 1000 słów o broni i balistyce. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1982, s. 44-45. ISBN 83-11-06699-X.
Andrzej Ciepliński, Ryszard Woźniak: Encyklopedia współczesnej broni palnej (od połowy XIX wieku). Warszawa: Wydawnictwo WiS, 1994, s. 40. ISBN 83-86028-01-7.


Bula

Bula (fr. la boule „kula”) – kula używana do gry w pétanque i w dyscyplinach pokrewnych.

== Historia ==
W starożytnej Grecji w roli „bul” używane były monety, którym nadawano ruch toczący. Z czasem zaczęto wykorzystywać otoczaki i kamienie o spreparowanym kształcie zbliżonym do kulistego. Prawdopodobnie właśnie w takiej formie grę poznali rzymscy żołnierze, którzy grę przyswoili i rozpowszechnili na terenie całego Imperium rzymskiego.
W czasach nowożytnych stosowano nadal kule kamienne, a w koszarach i na okrętach również metalowe kule armatnie. Jednak od XVIII wieku najpopularniejsze stały się kule drewniane nabijane gwoździami (fr. boules cloutees). Dzięki dobremu stosunkowi wagi do wytrzymałości, precyzyjnie wykonywane i względnie tanie bule drewniane stały się przyczyną jeszcze większego upowszechnienia gier opartych na bulach i  powstania ich nowych wersji (np. bule lyońskie czy volo), w których zawodnicy rzucają bule z rozbiegu i nieraz wysoko na duże odległości.
Kula wykonana w całości z metalu jest wynalazkiem francuza Jeana Blanca. Po opatentowaniu swojego wynalazku w roku 1928, rozpoczął w Saint-Bonnet-le-Château produkcję nowego rodzaju bul. Rozpoczął tym samym nową erę w sportach bulowych – w roku 1930 FBB (Fédération Française de Boules) wprowadziła obowiązek grania kulami metalowymi na oficjalnych zawodach.

== Parametry ==

Dopuszczane rozmiary bul do pétanque i gry prowansalskiej to:

średnica od 70,5 do 80 mm,
masa od 650 do 800 g
Twardość kul musi być nie mniejsza niż 35 HRC (110 kg / mm²). Ograniczenie to wiąże się z innym zachowaniem bul w zależności od ich twardości (kule miękkie mniej się odbijają, dlatego łatwiej jest je ustawiać na twardym terenie i wybijać nimi kule przeciwnika). Nie ma określonej górnej granicy twardości bul.
Profesjonalna bula do gry nie może być wypełniona innym metalem, piaskiem, gliną, kruszywem (ani utwardzonym ani sypkim) itp. Z geometrycznego punktu widzenia bula do gry w pétanque jest bardziej sferą niż kulą. Różna waga kul o tym samym rozmiarze osiągana jest w procesie produkcyjnym przez różną grubość ścianek „sfery”.
Zawodnicy innych, pokrewnych dyscyplin używają jednak bul, których charakterystyka może nawet znacznie się różnic. Za przykład buli w artykule podane zostały parametry kul do gry w pétanque i grę prowansalską.
Międzynarodowa Federacja Pétanque i Gry Prowansalskiej wydała 21 czerwca 2006 r. w Marsylii komunikat zawierający listę typów bul dopuszczonych do rozgrywek pétanque w turniejach rangi mistrzowskiej. Lista ta jest regularnie aktualizowana, a wymagania sprzętowe stawiane przez FIPJP należą do najlepiej opisanych wśród sportów precyzyjnych.

== Bule amatorskie i zawodnicze ==
Profesjonalne kule wykonane są przede wszystkim ze stali węglowej (carbon) lub stali nierdzewnej (INOX), rzadziej z brązu o ściśle określonych parametrach twardości. Kule z brązu produkowane są głównie przez producentów włoskich tj. Linea Futura, Unibloc, Caudera i kilku francuskich. Poza krajem produkcji są mało popularne, jednak w pewnych rodzajach gier w bule np. bocce (volo, bocca alla liberta) i bule lyońskie używane są niemal wyłącznie bule z brązu.
W roku 2011 ceny profesjonalnych bul turniejowych do wahają się, zależnie od modelu, pomiędzy 150 zł a 1000 zł.
Najtańsze bule amatorskie produkcji chińskiej wykonywane są z cienkiej skorupy żelaznej pokrytej miedzią i chromem. Jako że skorupa ta jest zbyt lekka, chińskie kule dociążane są poprzez wypełnienie ich ziemią, kamieniami, cementem itp. Są gładkie i połyskliwe tylko na początku gry. Po kilku lub kilkunastu meczach wierzchnia warstwa chromu ulega zniszczeniu i zaczynają pokazywać kolejne, głębsze warstwy metalu, z którego zostały wykonane. Po utracie powłoki chromowej kule te bardzo szybko korodują.
Bule amatorskie produkowane we Francji są wykonane ze znacznie trwalszej stali utwardzanej, a technologia ich produkcji spełnia rygorystyczne wymogi normy francuskiej NF S 52 200, co zapewnia im wielokrotnie większą trwałość w porównaniu do kul chińskich.
Ceny kul amatorskich w roku 2011 to od ok. 30 zł za zestaw (3 sztuki) kul chińskich do 130 zł za zestaw 6 kul francuskich.

== Homologacja ==
Wszystkie profesjonalne bule są sygnowane. Oznacza to, że kula posiadająca homologację FIPJP ma na swojej powierzchni cztery elementy.

wygrawerowaną wagę (w gramach),
markę (znak firmowy producenta),
typ (model kuli)
cechę (indywidualny kod danego kompletu kul, najczęściej spotyka się cechę w postaci litery i dwu cyfr np. A01).
Niektórzy producenci podają także średnicę buli w milimetrach.
Na życzenie klienta producent graweruje na kuli (zwykle za odpowiednią dopłatą) imię, nazwisko, pseudonim gracza, bądź inny dowolny napis. Samodzielne przeróbki bul, również w zakresie grawerunku są niedopuszczalne.

== Producenci ==
Do najpopularniejszych producentów kul należą: Obut, MS Pétanque, JB
Pozostali producenci: KTK, La Boule Noire, Intégrale, La Boule Bleue, TON'R, Master Sport, Linea Futura, Unibloc, Caudera, FBT (La Franc).

== Bibliografia ==

Boulipedia – wszystko o bulach. [dostęp 2011-09-21]. (fr.).


Bumerang

Bumerang – rodzaj ręcznie miotanego pocisku, stosowanego do polowań lub do walki, obecnie służącego także do rywalizacji i sportowej rozrywki.

== Opis ==
Zasięg bumerangu nie przekracza zwykle 150 metrów i jest zależny od jego typu i ciężaru oraz siły i techniki rzucającego. Używana przez Aborygenów nazwa brzmi boo-mar-rang, czyli „kij, który wraca”. Powszechnie uważa się, że bumerangi zawsze wracają do rzucającego, w rzeczywistości dotyczy to tylko niektórych odmian tego narzędzia. Użycie bumerangów jest powszechnie kojarzone z australijskimi Aborygenami, ale tego typu broń była znana i używana także w innych kulturach, między innymi w Europie (na przykład u dawnych Germanów), Starożytnym Egipcie, południowo-wschodniej Azji oraz Ameryce Środkowej i Północnej. Aborygeni jako jedyni używali specjalnych lekkich bumerangów powracających do rzucającego.
Tradycyjne bumerangi robione były zazwyczaj z drewna i miały kształt zbliżony nieco do owocu banana – stopień zakrzywienia wahał się zwykle od nieznacznego zagięcia aż do kąta prostego. Obecnie bumerangi wytwarzane są z różnorodnych materiałów, używane są do zabawy, sportu, rekreacji i mają bardzo różne kształty (na przykład trzy- czy czteroramienne krzyże).
Najstarszy zachowany bumerang na świecie odkryto w 1985 roku w Polsce, w Jaskini w Obłazowej. Jest on 71-centymetrowy, wykonany z ciosu mamuta i waży około 800 gramów, a jego wiek szacuje się na około 23–30 tysięcy lat. Ludzie, którzy go wykonali, byli związani z kulturami z morawskiego Pavlova, gdzie także odnaleziono bumerangi, jednak wykonane z drewna. Także najstarszy zachowany bumerang z Australii wykonano z drewna, a jego wiek określa się na 10 tysięcy lat.
Jako pierwszy narzędzie to opisał w 1770 roku Joseph Banks, uczestnik wyprawy Jamesa Cooka.

== Dane techniczne ==
materiał: ciosy mamuta, drewno (czarna akacja, sandałowiec, drzewo mangrowe, kazuaryna)
współczesne tworzywa (na przykład włókna węglowe)
rozpiętość ramion: zwykle do 75 centymetrów (wyjątkowo do 2 metrów)
masa od 70 do 700 gramów (800 gramów waży najstarszy znany bumerang z Jaskini w Obłazowej)

== Sposób rzucania ==
Bumerang rzuca się trzymając go pionowo, lub ewentualnie lekko przechylony w prawo (wbrew powszechnej opinii, że bumerangiem rzuca się poziomo). Celuje się na wprost, na przykład w jakiś obiekt. Bumerang rzucony prosto zaczyna lecieć po krzywej, która, jeżeli jest rzucony umiejętnie, zamyka się w okrąg. Bumerang dla osób praworęcznych rzuca się w kierunku przeciwnym do ruchu wskazówek zegara, dla leworęcznych – zgodnie.

== Mechanika lotu ==
Ramiona bumerangu są tak wyprofilowane (profil lotniczy), by jego ruch wirowy wywoływał siłę nośną prostopadłą do płaszczyzny obrotów. Bumerang porusza się również ruchem postępowym, zatem ramię będące chwilowo w górze ma większą prędkość względem powietrza niż ramię dolne. Ponieważ wielkość siły nośnej rośnie z prędkością, to ciąg wytworzony przez górną i dolną część bumerangu nie są jednakowe. Nierównowaga ta skutkuje momentem siły, który wywołuje precesję żyroskopową wirującego bumerangu.

== Przypisy ==

== Bibliografia ==

PWN Leksykon: Wojsko, wojna, broń, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2001, ISBN 83-01-13506-9.


Deflektor (żużel)

Deflektor (dosł. odchylacz) – część motocykla żużlowego, umieszczona za tylnym kołem. Wyłapuje on strumień okruchów nawierzchni wyrzucany spod koła. Tym samym chroni zawodników jadących z tyłu, gdyż uderzenie strumieniem kamyków jest bardzo bolesne i może prowadzić do upadku zawodnika. Deflektory zaczęły się pojawiać na przełomie XX i XXI wieku. Wymyślił je Nowozelandczyk Barry Briggs.

== Linki zewnętrzne ==
Sprzęt i akcesoria żużlowe: deflektor