Rytuał

Rytuał (łac. ritualis od ritus 'obrządek; zwyczaj') – zespół specyficznych dla danej kultury symbolicznych sekwencji sformalizowanych czynów i wypowiedzi,
wykonywanych w celu osiągnięcia pożądanego skutku, który jednakże może być znacznie oderwany od pozornie oczywistego celu funkcjonalnego.
Rytuał jest niekiedy traktowany jako synonim słowa obrzęd, choć w mowie potocznej ma nieco bardziej ekstensywny kontekst. Rytuały często wiążą się z takimi zjawiskami jak sacrum a niekiedy też tabu. Bywają automatyzowane, przekształcając się w nawyk. Błędem jest twierdzić, że są związane wyłącznie z religiami. Jak dowodzi Jean Maisonneuve, są powszechne w dzisiejszych społeczeństwach rytuały świeckie, takie jak kibicowanie klubowi sportowemu, czy też chodzenie na zakupy, nie tylko w celu kupowania niezbędnego towaru, ale też sprawienia sobie satysfakcji.
Warunki, jakie musi spełniać zjawisko, by mogło być określone mianem rytuału (według Wojciecha Burszty i Michała Buchowskiego):

Działanie zestandaryzowane - jest domeną konwencji - odtworzeniem schematu, scenariusza, działanie musi być powtarzalne,
Działanie społeczne - Społeczny charakter rytuału nie oznacza jednak, że nie może być on domeną jednej osoby. Osoba przebywająca w samotności nie zostaje przecież wyłączona poza obręb społeczeństwa, wciąż pozostaje w sytuacji społecznej, ponieważ może orientować swoje działania na innych ludzi, w których fizycznym pobliżu nie musi się jednak znajdować,
Działanie pozatechniczne - działanie irracjonalne,  działanie, w którym nieadekwatnie dobiera się środki do celów lub takim, w którym jako cel obiera się coś, na co jednostka działająca nie ma wpływu,
Odniesienie religijno-magiczne - cecha, odróżniająca rytuał od ceremonii. Działanie posiadające odniesienie do religii, które orientuje go na sferę szeroko rozumianej transcendencji.

== Rodzaje rytuałów ==
religijne:
inicjacyjne (obrzezanie, chrzest),
przejścia (np. ślub),
izolacyjne (pogrzeb);
świeckie:
polityczne,
przejścia (np. obrona pracy dyplomowej),
rozrywkowe (masowe),
codzienne,
cielesne (tatuaże, makijaże),
zawodowe (np. inicjacja w wojsku).

== Rytuały w religiach ==

We wszystkich opisanych poniżej religiach występuje coś, co można nazwać modlitwą – różne są jej formy, długości i sytuacje odmawiania, jednak zawsze jest to jakiś tekst, który w niezmienionej formie należy wypowiedzieć (choćby w myślach), dodatkowo niektóre religie (np. islam) nakazują odmawianie jej w danym okresie dnia. Niewątpliwie jest to rytuał multireligijny, a także jeden z najważniejszych, jeśli chodzi o psychikę: podczas odmawiania tekstów religijnych najczęściej prosi się o coś absolut lub też zawierza się mu.

=== Judaizm ===
W judaizmie pierwszy rytuał – inicjacyjny, któremu poddawany jest żyd – to obrzezanie polegające na amputacji fragmentu napletka. Jest ono symboliczną oznaką przynależności do Narodu Wybranego, a także pełni funkcję higieniczną.
Zaręczyny młodych osób również mają ściśle określony porządek, ale nie są rytuałem religijnym, ponieważ stanowią jedynie przygotowanie do ślubu oraz mają wymiar czysto materialny. Nie są związane ze sferą sacrum. Jedynie sama ceremonia ślubu jest uznawana za rytuał religijny.
Związane z judaistycznym rytuałem jest też pojęcie koszerności. Określa się tym terminem czystość pewnych rzeczy, zachowań, czynności. Zasady koszerności są ściśle określone i rygorystycznie przestrzegane przez ortodoksyjnych wyznawców judaizmu, a odrzucane przez judaizm reformowany.
Wśród żydów ortodoksyjnych zrytualizowane są czynności związane z pogrzebem: kilkakrotne obmywanie zwłok (tzw. ostatnia mykwa), ubieranie ich w prostą lnianą odzież lub całun, modlitwy, ułożenie zwłok (zawsze w pozycji leżącej, zwróconych na wschód, aby mogły powitać nadchodzącego Mesjasza).

=== Chrześcijaństwo ===
Chrześcijańskie rytuały często są też jednocześnie sakramentami lub ich część ma wartość sakramentalną. Pierwszy rytuał, któremu poddawany jest człowiek, to (w większości kościołów) – chrzest, poprzez który jest on włączany do wspólnoty oraz oczyszczany z grzechu pierworodnego. Dzieje się tak po zanurzeniu głowy w wodzie, jej polaniu, zanurzeniu całego ciała lub w podobny sposób. Obrzęd ma więc charakter inicjacyjny i związany jest z tekstami biblijnymi.
W Kościele katolickim od XX wieku dzieci od tzw. przyjścia do rozumu (ok. 8 lat) przyjmują swoją pierwszą komunię świętą. Jest ona dla wiernych duchowym złączeniem się (symbolicznym lub realnym – w zależności od wyznania) z Jezusem Chrystusem. W katolicyzmie zachęca się wiernych, by komunię świętą przyjmować jak najczęściej, pewnym minimum wyznaczonym przez Kościół jest pełne uczestnictwo we mszy (tj. z przyjęciem Komunii świętej) przynajmniej raz w roku w Okresie Wielkanocnym. Odmawia się jednak częstszego niż dwa razy w ciągu jednego dnia przyjmowania Komunii świętej.
Jest to rytuał paschalny, ma także charakter oczyszczający, stanowi również rytuał jednoczący wspólnotę i podkreślający podporządkowanie duchowym przewodnikom. Związana jest z nim również nabożeństwo eucharystyczne (msza święta, boska liturgia) której kulminacją jest właśnie eucharystia. W wielu kościołach protestanckich reformowanych takie rytuały praktykowane są rzadko (np. kilka razy w roku). Natomiast Świadkowie Jehowy odrzucają tradycyjne rytuały, wywodzące się z kultury ludowej bądź obchodzone indywidualnie, jeśli te naruszają przykazania lub zasady biblijne, np. związane są lub wywodzą się z niezgodnych z Biblią poglądów i praktyk religijnych, stanowią element kultu państwa lub nadmiernej czci oddawanej ludziom.
Inny rytuał, to ślub, pieczętujący na stałe związek mężczyzny i kobiety, których powinnością jest płodzenie i wychowywanie dzieci.

=== Islam ===
Jednym z najważniejszych rytuałów islamu jest pielgrzymka. Najważniejszy jej rodzaj to pielgrzymka do Mekki. Każdy muzułmanin powinien odbyć ją przynajmniej raz w życiu. W jej trakcie sprawuje się wiele innych "podobrzędów", takich jak modlitwy, kamienowanie szatana i wiele innych. Pielgrzymi, zbliżając się tam, wchodzą w stan uświęcenia i przywdziewają białe szaty na znak tego procesu. Drugą pielgrzymkę odbywa się zwykle do grobów świętych islamu, zwłaszcza zaś do grobu Mahometa.
Do codziennych obowiązkowych rytuałów islamu należy modlitwa, odmawiana pięciokrotnie w ciągu doby i poprzedzona obowiązkową ablucją.

=== Buddyzm ===
Rytuał buddyjski – choć w ogromnej mierze zależny od danej szkoły – składa się z trzech głównych części: recytacji, śpiewania i składania darów. Pierwsza część ma za zadanie celebrację buddyjskich ideałów i postaw, druga podkreśla łączność emocjonalną z nimi, zaś trzecia – w zależności od rodzaju darów – podkreśla wielkość poszczególnych idei (np. kadzidła symbolizują rozprzestrzenianie się nauki Buddy). Niemniej wielość szkół implikuje zmienność rytuałów – najbogatszy w nie jest buddyzm tybetański.

=== Hinduizm ===

Jednym z najważniejszych rytuałów hinduizmu jest pudźa. Pudźa rozpoczyna się krótką modlitwą, po której następuje złożenie ofiary z kwiatów, owoców, słodyczy, ghi, wody lub innych rzeczy przewidzianych zwyczajem. Rytuałowi towarzyszy palenie kadzideł, a także potrząsanie dzwonkami. Rzadziej praktykowane są wedyjskie ofiary ogniowe (jadźńa).
Pudźę odprawia się między innymi podczas uroczystych zaślubin. Rozpoczynają się one wielkim pochodem od domu przyszłego małżonka do miejsca zaślubin, gdzie czeka panna młoda. Tam para składa sobie przyrzeczenia oraz obdarowuje się nawzajem girlandami, pierścionkami itp. Część oficjalna trwa ok. 7 godzin – uczestniczy w niej najbliższa rodzina. Pozostali goście urządzają w tym czasie wesele.
Pogrzeb odbywa się poprzez kremację, którą poprzedzają inne czynności rytualne, takie jak obmywanie zwłok. Po kremacji rozrzuca się popiół zmarłego lub wsypuje go do świętej rzeki. Grzebani są jedynie asceci (sannjasa), hidźra (tzw. trzecia płeć) i dzieci zmarłe w wieku do pięciu lat.
Hinduizm zna kilka tzw. obrzędów przejścia, związanych z wiekiem mężczyzny: brahmaćarja (nauka), gryhastha (mąż i ojciec), wanaprastha (koncentracja na religii), sannjasa (życie w ascezie).
Rytuałami są również: intonowanie mantr (określonych dla poszczególnych kierunków hinduizmu) i śpiew religijny (dźapa). Rytuałem (nieobowiązkowym) są też pielgrzymki (pradakszina).

=== Sikhizm ===
Sikhizm opiera się o tzw. Panią Księgę, czyli zbiór myśli 10 kolejnych guru tej religii. Owa księga urosła sama do rangi 11 guru i w sporach religijnych otwiera się ją na losowo wybranym cytacie, który traktuje się jak wskazówkę żywego guru. Jest to tak naprawdę jeden z niewielu rytuałów, bowiem sikhizm nie posiada rozbudowanej liturgii. Innym przykładem jest doroczne zgromadzenie i wysłuchanie całej Księgi czytanej nieprzerwanie w podniosłej atmosferze. Jeszcze innym jest tzw. Ketha, czyli zgromadzenie starszych mężczyzn, mające dać im oświecenie.

=== Bahaizm ===
Bahaizm jest jedną z najmniej zrytualizowanych religii. Obrzędy jako takie w niej właściwie nie występują, a wspólnym dla wszystkich wyznawców wydarzeniem jest pogrzeb.

=== Dźinizm ===
W dźinizmie powszechne są rozmaite modlitwy kierowane do Tirthanakarów oraz świętych. Część dźinistów uważa je jednak za zbędne.
Dźiniści praktykują też rytuał polegający na usypywaniu mandali i świętych symboli, a następnie rozsypywaniu ich, co ma symbolizować przemijalność rzeczy.
W bardziej radykalnych odłamach dżinizmu (digambarowie) praktykowane są surowe ascezy, czasem nawet posunięte do skrajności (np. samozagłodzenie się).
Na ogół praktyki w świątyniach dźinijskich są bardzo podobne do praktyk hinduistycznych i często dźiniści proszą lokalnego kapłana hinduistycznego, aby je odprawiał.

=== Rodzimowierstwo słowiańskie ===
W rodzimowierstwie słowiańskim rytuałem przejścia są postrzyżyny, związane z symbolicznym uwolnieniem się od opieki matki i wejściem w krąg dorosłych, towarzyszy im także przyjęcie nowego imienia. Rytuałem związanym z założeniem rodziny jest swaćba, polegająca na złożeniu przysięgi przed bogami w obecności swata lub żercy. Większość rodzimowierców preferuje kremację jako formę pochówku, zmarli otaczani są kultem i urządza się na ich cześć tryzny. Rodzimowiercy obchodzą także Dziady przynajmniej raz w roku. Pozostałe rytuały, zarówno świąteczne, jak i codzienne, mają charakter symbolicznych, bezkrwawych ofiar błagalnych lub dziękczynnych.

== Rytuały świeckie masowe ==

=== Polityczne ===
Duża doza rytualności występuje szczególnie w państwach totalitarnych, chcących zdezawuować rolę marginalizowanej we wszystkich aspektach religii. Naziści ustalili na przykład ściśle określoną formułę świąt takich jak urodziny Führera Adolfa Hitlera, Święto żniw czy Święto Matek. Poprzez swoją pompatyczność oraz ilość efektów, wzbudzało w zależności od potrzeb – wielkie przygnębienie, albo euforię.
Podobnie było z komunizmem, choć przez swą ideę antyteizmu i antyreligijności chciał usunąć praktyki religijne (przeciwnie niż nazizm), to jednak kult skupił się głównie na osobie przywódcy i partii, a także twórców marksizmu.
Niektórzy naukowcy widzą w stereotypicznych i często ksenofobicznych przemówieniach przywódców rodzaj liturgii. Henri Desroches i Denis de Rougemont zauważają, że podobnie jak w popularnych religiach monoteistycznych obowiązuje tu nie tylko kult osoby, ale też na przykład kanon świętych pism (ideologów danego ustroju).
Irańska rewolucja islamska wprowadziła kompilację rytuałów religijnych z politycznymi. Łączy powrót do tradycji z popularyzowaniem i promowaniem masowych rytuałów – pochodów, zgromadzeń czy okrzyków wrogich wszelkim przejawom inności.

=== Rozrywkowe ===

Rytuały to nie tylko obowiązki i pewien stopień dogmatyzmu. To również niektóre z rzeczy, kojarzących się przeważnie z przyjemnościami.

==== Sport – piłka nożna ====
Choć rozgrywki sportowe są rzeczą raczej niekojarzącą się z rytuałami, to jednak trudno ich do tej grupy czynności nie zaliczyć. Jak zauważa Claude Augé miliony osób zasiada przed swoim "domowym ołtarzem" w regularnych odstępach czasu i o wyznaczonej porze, by celebrować czynności wykonywane przez 23 osoby. Na zasadzie analogii – w jeszcze żywszy sposób celebruje się ten rytuał na wyznaczonym obiekcie, gdzie dodatkowo, w zależności od sytuacji na boisku wznoszone są ustalone okrzyki.
Oczywiste jest, że sport zaspokaja potrzeby społeczne. Jego zalety, takie jak szeroki dostęp, wypełnianie wolnego czasu, szukanie zbiorowych emocji związanych z grą, wielokrotne współzawodnictwo między miastami i narodami odgrywają niebagatelną rolę w kształtowaniu społeczeństw, ale też wyzwala emocje i łączy ludzi.
Sytuacja wygląda tak nie tylko od strony widzów. Rytualizm sportu istnieje również wśród zawodników: gdy trampkarz trafia do drużyny, musi przygotować się na liczne wyrzeczenia. Wzmożone treningi, zmiana diety, wysiłek i niekiedy duże cierpienia mają charakter obrzędu oczyszczającego. Kariera ma związek też z pewnego rodzaju stopniowymi inicjacjami, powodowanymi przez nadawanie kategorii wiekowych. Podczas zgrupowań "wtajemniczeni" poddani są częściowemu lub całkowitemu odosobnieniu i zdani na własną grupę. To wszystko ma charakter niemalże mistyczny i można porównać to z niektórymi obrzędami, na przykład plemiennymi.

==== Koncerty ====

Niektórzy antropologowie w koncertach rockowych widzą – podobnie jak ma to miejsce w sporcie – elementy rytuałów, zarówno od strony widza, jak i celebransa. Ci pierwsi – analogicznie jak na meczu – uczestniczą w czymś niemal mistycznym. Tutaj zamiast dopingu dla zawodników jednak śpiewają słowa piosenki, powtarzają poddawane przez lidera zespołu okrzyki, lub też nucą jakiś element utworu – wszystko w zależności od sytuacji. Można to porównać z mantrą odmawianą przez wtajemniczonych. Bywa, że zjawisko to jest krytykowane – szczególnie przez środowiska religijne.

== Rytuały świeckie indywidualne ==

=== Codzienne ===
Rytuałów w życiu codziennym można się doszukiwać nie tylko w ściśle określonych czynnościach powtarzanych w danych odstępach czasu, ale też – a może przede wszystkim – w kontaktach międzyludzkich. Różne kultury wykształciły sobie pewne pożądane zachowania – quasi-uniwersalną jest uprzejmość w stosunku do swoich bliskich. Choć wyrażana w różnych kulturach inaczej (stąd jej charakter rytualności) to jednak stanowi ona minimum spójności pomiędzy członkami społeczeństwa. Niewypełnienie archetypu dobrego gospodarza domu, będzie zawsze odbierane jako atak na grupę i koniecznie zwalczane. W społeczeństwach zachodnich rytuały upraszczają się, przechodzą ewolucję – ale nie zanikają.

=== Cielesne ===
Ciało i wszystko, co z nim związane – ruch, krzyk, wygląd skóry, może służyć do wykonywania danego obrzędu. Są jednak rytuały, w których ciało nie jest tylko pośrednikiem między źródłem a celem, ale też celem samym w sobie. Jednym z takich rytuałów jest zmiana wyglądu ciała, poprzez modyfikowanie jego samego – chodzi tu o tatuaże oraz makijaże. Te pierwsze stosowane były już w starożytności jako znakowanie niewolników, ale również jako znak odrębności między warstwami społecznymi. Był to rytuał raczej niższych klas, aczkolwiek miał swój wymiar symboliczny, bo różnicował ludzi. Makijaż to obrzęd zapoczątkowany przez dawnych Egipcjan. Na płaszczyźnie powierzchownej ma upiększyć kobietę, na głębszej – stanowi o odrębności płci, a także do pewnego stopnia pozwala na podejmowanie gier z partnerem.
Innym rytuałem cielesnym jest sposób ubierania się. Jego rytualizacja przejawia się przede wszystkim w okazjonalności, ale też relacjach z wykonywaną funkcją (inaczej ubierają się księża, lekarze, wojskowi i in., ubiór jest środkiem rytualnego podkreślenia profesji). Dawniej strój służył też do manifestowania przynależności klasowej – arystokracja, burżuazja, lud. Obecnie różnice te się zatarły, więc jedynie pewne święta czy inne ważne sytuacje wymagają rytualnego ubrania. Charakterystyczne jest, że społeczeństwa, w których gender, czyli płeć społeczna, odgrywa znaczną rolę, znacznie bardziej podkreślają także rytualnie różnice płci poprzez ubiór.

== Rytuały a wielkość społeczeństwa ==

=== Społeczeństwa niezglobalizowane ===
O ile można mówić o rytuałach wspólnych całej Europie czy Ameryce (lub znacznej ich części), o tyle trudno mówić o rytuałach wspólnych np. dla Afryki czy Australii. Sytuacja ta bierze się ze skutków globalizacji oraz postępu technologicznego, jak zwiększona ilość mass mediów, które ułatwiają komunikację i siłą rzeczy wymuszają pewnego rodzaju upodabnianie się.

Duża część małych społeczeństw pielęgnuje własne zwyczaje, powstałe niezależnie od siebie. Zmienność rytuałów i ich różnorodność dobrze pokazuje ich zależność od czynników naturalnych.
Obrzędy zależą od szeregu czynników, które dla rozjaśnienia sprawy można nazwać warstwami (przedstawione na grafice obok). A zatem poczynając od źródła: warunki w plemieniu (liczba osób, miejsce bytowania, klimat, dostępność pożywienia i wiele innych) kształtują – a potem wręcz narzucają – odpowiednią etykę, która systematyzuje, reguluje i stabilizuje życie społeczne. To przekłada się zaś na subiektywne pojmowanie świata (etyka bowiem, stanowi dla znającego pojęcie, ale niebędącego biegłym w socjologii czy antropologii artefakt JEGO własnej tradycji – działa to na zasadzie "Co zastałem, to pielęgnuję, uważając za prawidłowe i normalne"), implikujące daną teologię, która z kolei implikuje określone obrzędy.
Na poparcie powyższych tez można przyjrzeć się bliżej plemionom Indian z Północno-Zachodniego Wybrzeża.
Indianie Salisz są przykładem ludu, którego "ustrój" możemy nazwać demokracją (z udziałem "prezydenta", którym jest tu wódz), co wiąże się z wartością i poszanowaniem drugiego człowieka. Jeśli wziąć pod uwagę, że lud ten jest dość spory, to źródłem wszystkich praw będzie w nim duża liczba osób, co implikuje pewien szacunek (czynnik drugiej warstwy – etyczny), by grupa była zgrana i trwała. Pneumologia również jest podporządkowana owym wymogom. Ważną rolę (jak w każdej społeczności wybrzeża) odgrywają w ich życiu religijnym maski rytualne zwane swaixwe. Indianie Salisz wierzą, że każdy z wodzów ma swojego dobrego ducha-opiekuna, a on sam dostaje prawo do noszenia maski od istot nadprzyrodzonych. Maska jest więc tutaj czymś bardzo drogim, manifestuje wyjątkowość danej chwili, buduje demokrację, a jednocześnie rolę wodza. Wiążą się z tym miejscowe rytuały. Jako że maska jest wyjątkowa, tancerze zakładają ją też z okazji urodzenia dziecka, nadania imienia czy też zaślubin, a sam fakt jej założenia jest powodem szacunku nie tylko dla tego, kto ją nosi, ale też dla tego, dla którego się tańczy – oczywiście z powodów czysto religijnych.
Drugim ludem wartym omówienia, by pokazać zależności między warunkami, ustrojem, etyką i w końcu ich manifestem, czyli rytuałami, jest lud Kwakwala. Cechują go spore osiągnięcia na polu sztuki (źródło), czym bardzo się szczycą, co powoduje ich dumę i brak szacunku dla zdobyczy innych ludów, a dla obcujących z tym ludem bywa dowodem ich arogancji (etyka). To sprawia, że są grupą dość zamkniętą i niechętnie odwiedzaną, co zacieśnia ich więzy i objawia się w rytuałach, chociażby w takim: członkowie plemienia odtwarzali jakąś pomyślną akcję z przeszłości, wiążącą się z sukcesem, po czym wchodził duch porywający nowicjusza i obdarzał go szczególną siłą. Potem ten chwalił się członkom zgromadzenia, jakich doznał łask. Podnosiło to zarówno rangę jego samego, jak i rosnącej w siłę wsi – rosła tym samym pycha ludzi.
Innym przykładem może być plemię Bella Coola, żyjące z powodów historycznych jako bardzo zwarta grupa. Jest to przyczyną solidarności i harmonii występujących w tej grupie. Wzmacnia też dążenie do jedności. Rytuały religijne są więc – paradoksalnie – podobne do tych u Kwakiutli, ale stworzone w zupełnie innym celu. Tam miały one za zadanie pokazać szczególność owego plemienia, a tutaj zacieśnić więzi – co z pewnością się udaje.

=== Społeczeństwa zglobalizowane ===
Jak zauważa George Silberbauer, etyka ludzi w większych społecznościach jest bardziej przejrzysta niż w małych. Zależy to przede wszystkim od ról, jakie odgrywa człowiek – przejrzystość zasad jest wprost proporcjonalna do wielkości społeczeństwa. Z tego też powodu zmienia się również system obrzędów – jednak wyłącznie pod względem idealistycznym; pragmatyzm pozostaje taki sam. Spajanie społeczeństwa nie odbywa się więc tylko na gruncie religijno-mistycznym, ale w sferze absolutnie świeckiej – np. przez koncerty czy sport. Najniższa warstwa warunkująca – teologia, ustępuje miejsca tradycji, pewnego rodzaju przymusowi społecznemu. To sprawia, że cel zostaje osiągnięty, ale w zupełnie inny sposób.

== Rytuał a nauki ==
Zakres ważności rytuału dla wielu dyscyplin naukowych jest różny. Psychologia społeczna interesuje się interakcją z pozostałymi członkami grupy w trakcie rytuału, psychoanaliza zajmuje się psychiką jednostki zmuszonej do ciągłego powtarzania czynności przyjętych w danej kulturze, zaś etologia kładzie nacisk na ewolucyjny charakter rytuałów. Wszystkie te dyscypliny pod pojęciem "rytuał" rozumieją zawsze zachowania specyficzne, związane z określonymi sytuacjami i regułami, odznaczające się powtarzalnością, których rola nie jest jednak oczywista. Z drugiej strony, niezależnie od konkretnych odmian rytuałów społecznych oraz ich różnorodności w czasie i przestrzeni, występowanie tych praktyk wydaje się uniwersalne.

== Dwa sposoby badania rytuałów ==
Rytuały można badać na dwa sposoby: obserwując je (1) oraz uczestnicząc w nich (2).

(1) W pierwszym przypadku obserwator przeprowadza wywiad i analizuje sens rytuału, a następnie przygląda się mu w taki sposób, aby pozostać jak najbardziej neutralnym. Takie badanie ma charakter socjologiczny i niekiedy religioznawczy.
(2) Drugi typ badania – uczestniczące – polega na wtopieniu się w grupę i przeżywaniu rytuału razem z nią. Taki sposób ma charakter psychologiczny. Jest też trudniejszy ze względu na ryzyko nieobiektywizmu. Jest to też sposób dłuższy, często za pierwszym razem antropologowi nie udaje się stworzyć hipotezy. Z drugiej strony, w porównaniu z badaniem pierwszym, ma tę zaletę, że pozwala poczuć to, co czują celebransi lub uczestnicy.

== Religioznawcze teorie rytuału ==

Badania nad teorią rytuału w ujęciu religioznawczym prowadziło wielu wybitnych specjalistów. Mircea Eliade definiował rytuał jako przywracanie pierwotnego mitu, co niosło znaczenie uaktualniania przeszłości. Tym samym dowodził przypisywanie mu : mocy czynnie działającej w świecie i możliwości przekształcania uczestników rytuału.

== Socjologiczne i psychologiczne teorie rytuału ==

=== Emocjonalistyczna koncepcja Durkheima ===

Emile Durkheim, badając religie i ich rytuały, zauważył, że wszystkie wierzenia, opierają się na oddzieleniu sacrum od profanum i próbują poprzez wyobrażenia wyrazić wewnętrzną, ludzką koncepcję natury rzeczy świętych. Obrzędy są tutaj więc regułami mówiącymi, jak należy postępować z rzeczami sfery sacrum. Badacz nie poprzestał na tym stwierdzeniu, badając ukryte cechy rytuału. Stwierdził, że istnieje bezpośrednia zależność między więzią wiernego z jego bogiem a związkiem jednostki ze społeczeństwem, do którego ona należy. Dlatego laicka Durkheimowska definicja mówi, że bóg nie jest niczym więcej niż tylko przenośnym wyrażeniem społeczeństwa, a technika religijna to rodzaj mistycznego mechanizmu, gdyż działania rzeczowe naśladują operacje rozumowe. Chodzi w niej o to, aby nie stosować fizycznego przymusu w stosunku do ślepych sil, lecz o to, by osiągnąć pewna świadomość, wzmocnić ją i nad nią zapanować.
Durkheim uważał, że świętość jakiegoś przedmiotu nie zależy od jego wewnętrznych cech, ale jedynie przypisanych, zaś uczucia religijne, są niejako wymuszane przez oddziaływanie społeczeństwa na jednostkę – choć obiektywnie są one potrzebne, jako otucha i poczucie bezpieczeństwa.
Co ważne, Durkheim nie przyjmuje popularnego w swoich czasach poglądu, że religia jest objawem strachu i niepewności. Odróżnia to, co religijne (ustalające porządek rzeczy), od tego, co nadprzyrodzone (nastawione na anomalie), a nawet od boskiego, ponieważ istnieją rytuały bez boga. Religia jest według niego przede wszystkim duchowością, spajającą w pewien sposób społeczeństwo.
Rytuał jest tutaj czynem determinowanym przez emocje, rodzajem odnowy moralnej możliwej do osiągnięcia tylko podczas spotkania i zgromadzenia jednostek potwierdzających wspólne uczucia. Stąd też podobieństwo, a nawet jedność znaczenia wszystkich rytuałów pomimo różnorodności wierzeń, mitów i dogmatów. Nie jesteśmy jednak w stanie przewidzieć, czy nowe symbole, wyrażające nową wiarę, będą podobne do starych, z powodu ciągłej zmiany systemów uczuciowych regulujących rolę rytuału.
Jak łatwo zauważyć teoria Durkheima kluczową rolę w rytuału widzi w emocjach, łączących społeczeństwo. Podobnie teoria o zbiorowym pochodzeniu sacrum opiera się na stwierdzeniu, że emocje przeżywane w związku z ceremoniami nie tworzą rytuałów, lecz właśnie rytuały wzbudzają emocje. Nie odrzuca jednak roli aktywności umysłowej człowieka w tej dziedzinie, lecz głosi wyższość sfery społecznej nad intelektualną.
Z teorią Durkheima korespondują poglądy polskiego antropologa, Bronisława Malinowskiego. Twierdzi on, że rytuały są sposobem na zmniejszenie napięcia w trakcie podejmowania decyzji w sytuacjach niepewnych.

=== Intelektualizm Lévi-Straussa ===
Claude Lévi-Strauss twierdzi, że człowiek ma ogromną potrzebę zachowania swoich doświadczeń życiowych. Jednak poprzez ich nadmiar oraz złożoności i ciągłej zmienności intelektualno-emocjonalnej (z naciskiem na ten pierwszy) stawałyby się one coraz słabsze. Rytuał ma w tej koncepcji za zadanie łatać dziury zrobione przez nadmiar doświadczeń. Jest wytworem panicznego lęku, przed przerwaniem ich ciągłości. To sprawia, że rytuał nie wywodzi się z doświadczenia (jak u Durkheima), lecz zwraca się ku niemu, próbuje je kategoryzować, ciągnąć, utrwalać.
Lévi-Strauss twierdzi też (tu podobieństwo do Malinowskiego), że rytuał stanowi ujście dla niepokoju i niepewności (strach, który towarzyszy najczęstszym sytuacjom rytualizowanym, Strauss określa jednak nie jako egzystencjalny, lecz raczej epistemologiczny). Nie wyraża jednak bezpośrednich związków człowieka ze światem, lecz ukrytą myśl zrodzoną z obawy, że człowiek, przystępując do schematyzacji zjawisk i dokonując uogólnień dotyczących świata, nie będzie już mógł odnaleźć drogi do przeżycia osobistego. Rytuał ma pokonywać opór człowieka wobec myśli, a nie opór świata wobec człowieka.
Autor koncepcji intelektualistycznej zwraca też uwagę na fakt, że choć rytuał nie jest niezależny od instynktu (a ma z nim nawet wiele wspólnego), to jednak mówienie o rytuałach u zwierząt jest nietrafione. Chodzi tutaj o to, że nawet podstawowy rytuał ma jakieś zadanie, czyn obrzędowy jest intencjonalny. Choć nie ma powodów, żeby odrzucać podstawowy symbolizm u zwierząt, to jednak przypisywanie im intencjonalności w rytach, autor uważa za przesadzone, ponieważ rytuał ma zadanie zapełnić pustkę również intelektualną, a tej u zwierząt być nie może.

=== Akt mianowania Bourdieu ===
Pierre Bourdieu rozpoczyna swoją refleksję, od skrytykowania terminu obrzęd przejścia (twórcą pojęcia był Arnold van Gennep), ponieważ nazwa ta, podkreślając aspekt czasowy, może ukryć podstawowe zadanie obrzędu, jakim jest oddzielenie jego uczestników od tych, którzy nigdy w nim nie będą brali udziału, ponieważ on ich nie dotyczy. Chodzi na przykład o obrzezanie: co prawda faktycznie okres czasowy po i przed tym wydarzeniem, oddziela dziecko obrzezane od innych, ale też (według zaś Bourdieu – przede wszystkim) ustanawia rozróżnienie pomiędzy dziećmi rodzaju męskiego i żeńskiego, choćby mężczyzna był najbardziej zniewieściały, a kobieta posiadała większość cech męskich. Tego typu akty, badacz postuluje nazywać Aktami Mianowania. Według niego, każdy człowiek w każdej kulturze doznaje czegoś, co nazywa Przemocą Symboliczną. Jest to sposób nadawania godności społecznych, wyłącznie ze względu na cechy, które nie są naszą zasługą – płeć i wiek.
Bourdieu zwraca też uwagę na inwestycję wynikającą z rytuału nadającego godności społeczne. Daje ona bowiem możliwość wykonywania czynności, ludziom postawionym wyżej w hierarchii, które są zabronione dla osób o niższym statusie, w taki sposób, że osoby o niższym statusie i tak podziwiają tych o wyższym. Kiedy arystokrata klepie po plecach stajennego, wszyscy mówią, że jest szczery. Kiedy student politechniki ma problemy z matematyką, myślą, że wykazuje się na innym polu. Rytuał społeczny pozwala więc na tzw. strategię przejawiania wyższości.
Równorzędną funkcją rytuału jest wyznaczenie granic i marginesu swobody w stosunku do ważnych czynności, a także zniesienie pokusy ich przekroczenia.
Bourdieu definiuje też dobry rytuał. Jest to taki, który umacnia lokalne wierzenia. W przeciwnym wypadku nie powstanie różnica między pełnoprawnym aktorem a oszustem czy uzurpatorem przywłaszczającym sobie funkcje lub status, który mu się nie należy.

=== Nerwica i rytuał w koncepcji Freuda ===

Zygmunt Freud twierdził, że dla neurotyka pozornie błahe czynności są niezbędne, by nie czuć lęku i niepokoju przed otaczającym światem. Wyprowadza stąd analogie – czy dane czynności, które zawiera w sobie rytuał, przypadkiem również nie są niezbędne dla danych społeczeństw oraz nie ratują ich przed zgubnym działaniem lęku. Podobieństwo tkwi tutaj przede wszystkim w przesadnej dbałości o szczegóły, a także konieczność powtarzania wszystkich czynności w pewien sposób.
Zdaniem Freuda, można wręcz nerwicę lękową nazwać stanem powstawania indywidualnej religii.
Tabu i rytuały Freud miał za skutek starodawnych zakazów. W jego koncepcji bowiem w nieświadomości bardzo mocno zakorzeniony jest lęk przed przekroczeniem owych zakazów. Rytuały pokutne i ofiarne to nic innego jak przypomnienie o tych zakazach, a także, w pewnym stopniu, ukaranie samego siebie za domniemane lub rzeczywiste przekroczenie.
Do koncepcji Freuda nawiązał amerykański neurolog Robert Sapolsky, sugerując dodatkowo istnienie „niepokojącego podobieństwa” między rytuałami towarzyszącymi zaburzeniom obsesyjno-kompulsyjnym i rytuałami przestrzeganymi przez ludzi religijnych.

=== Bettelheim i rany symboliczne ===
Bruno Bettelheim podjął temat zapoczątkowany przez Bourdieu, odnośnie do rytuału obrzezania. Twierdził on, że okres dojrzewania jest okresem, którym z oczywistych powodów musi dojść do pokazania prawdziwego oblicza płci. Stąd zarówno chłopcy, jak i dziewczynki niepokoją się o swoje zdolności i są zazdrośni o władze oraz narządy płci przeciwnej. O ile psychoanaliza podkreśla pragnienie dziewczynki, aby mieć fallusa, o tyle pomija chęć posiadania przez chłopców pochwy. Obrzezanie, powodując krwawienie z narządu męskiego (jak czyni to regularnie narząd żeński) jedyny raz w życiu, jest symbolicznym rodzajem kompromisu.
Autor zwracał też uwagę, na dziwne rytuały samookaleczenia się młodych psychotyków. Bettelheim stwierdza jednak, że również młodzież zdrowa zadaje sobie podobne rany – z tym że symboliczne. Brak jednak potwierdzenia tej teorii, z powodu wielości zwyczajów, a więc trudności z usystematyzowaniem. Niektórzy, jak Jean Maisonneuve widzi tutaj kwestię wzajemnego uświadamiania seksualnego u młodych ludzi.

=== Teoria mimetyzmu i przemocy według Girarda ===
René Girard uważał, że mimetyzm, czyli naśladownictwo jest źródłem każdego uczenia się czy rywalizacji. Nienawidzą tego, zdaniem antropologa osoby odczuwające ryzyko, co widać na przykładzie nauk humanistycznych – gdzie mimetyzm jest bardzo krytykowany. Jest to związane z nieustannym konfliktem mimetycznym.
Podobnie sprawa ma się z mężczyznami, którzy nieustannie walczą o rzeczy mogące być przeznaczonymi tylko dla jednego – kobiety, broń, terytorium. Nie mogąc oprzeć się na sądownictwie, aby nie doprowadzić do katastrofy w plemieniu, wytworzył się naturalnie rytuał ofiarny, związany z przemocą wymienną. Na początku bowiem – wedle Girarda, ofiarą był członek plemienia, ale później stały się nią rzeczy wpisane w sferę sacrum – zależne od kultury, konkretne rzeczy czy zwierzęta. Proces ten pozwala na pojednanie i zaprzestanie walk.
Teoria Girarda jest niesprawdzalna, ale łatwo udowodnić jej paradoksalność, kiedy weźmiemy pod uwagę, że z jednej strony wydaje się ateistyczną koncepcją religijności, a z drugiej – uproszczeniem metafizyki sacrum na tle przemian stosunków międzyludzkich. Tak więc sacrum może oznaczać coś zupełnie innego niż przeobrażenie ludzkiej przemocy, stać się wartością istotną i nadrzędną.

=== Podsumowanie ===
Poszczególni autorzy zajmują się zwykle tylko wybranymi rodzajami rytuałów, często dostosowując ich interpretację do swoich poglądów. Oczywistym jest jednak, że sam temat jest bardzo szeroki i stworzenie koncepcji, która będzie wyczerpywała wszystkie funkcje tak różnych rytuałów, jest niezwykle trudne. Można się więc sprzeczać, czy koncepcja rytuału powstała pierwotnie i była następnie rozbudowywana o jego kolejne rodzaje, czy też może różne rodzaje rytuałów powstały niezależnie i dopiero współcześni badacze dostrzegli między danymi czynnościami podobieństwa – wszystkie określając jednym słowem.
Tak zróżnicowane koncepcje rzucają nowe światło na ludzkie zachowania. Rozmaite teorie, choć często wzajemnie sprzeczne, rozwijają świadomość socjologiczną. Próby syntezy podjął się m.in. Jean-Thierry Maertens (Ritologiques), ale niosła ona bardzo dużo dogmatyzmu. Bezsprzecznie – według wszystkich autorów – rytuały odgrywają ogromną rolę, wzmacniając w różny sposób więzi społeczne i zmniejszając poczucie lęku. Rytuały są ponadczasowe i ponadkulturowe, co świadczy o ich niezbędności w obecnych czasach. Dużo czasu minie, zanim nauka jednoznacznie odpowie na pytanie jaka była i jest rola każdego z nich.

== Zobacz też ==

obyczaj
obrzęd
obrzęd religijny
zwyczaj
norma społeczna
rytualizm
ceremoniał
ceremonia
ceremoniał wojskowy
ceremoniał morski

== Uwagi ==

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
Praca zbiorowa, Zarys dziejów religii (red. Józef Keller), ISKRY 1986 ISBN 83-207-0849-4
Gerd Althoff, Potęga Rytuału. Symbolika władzy w średniowieczu, Wydawnictwo Naukowej PWN, 2011, ISBN 978-83-01-16592-5.
BrunoB. Bettelheim BrunoB., Rany symboliczne: rytuał inicjacji i zazdrość męska, DanutaD. Danek (tłum.), Warszawa: „Czytelnik”, 1989, ISBN 83-07-01659-2, OCLC 749406507 . Brak numerów stron w książce
Pierre Bourdieu, Les rites comme actes d'institution, [w:] Actes de la Recherche en Sciences sociales, 1982. ISSN 0335-5322
Lon Milo DuQuette, Christopher S. Hyatt, Tabu. Seks, magia, religia, Okultura 2003, ISBN 83-88922-05-X
ÉmileÉ. Durkheim ÉmileÉ., Elementarne formy życia religijnego: system totemiczny w Australii, AnnaA. Zadrożyńska-Barącz (tłum.), ElżbietaE. Tarkowska (red.), Warszawa: Państ. Wydaw. Naukowe, 1990, ISBN 83-01-09367-6, OCLC 830078778 . Brak numerów stron w książce
Sigmund Freud, Totem i tabu, Warszawa 1993 ISBN 83-86989-18-1
RenéR. Girard RenéR., Sacrum i przemoc, Poznań: „Brama”, 1994, ISBN 83-900255-6-6, OCLC 835327305 . Brak numerów stron w książce
Claude Lévi-Strauss, Totemizm, Warszawa 1968
JeanJ. Maisonneuve JeanJ., Rytuały dawne i współczesne, MartaM. Mroczek (tłum.), Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, 1995, ISBN 83-85416-32-3, OCLC 749752093 . Brak numerów stron w książce
Bronisław Malinowski, Magia, nauka i religia [w:] Mit, magia i religia, t. VII, Warszawa, 1990 ISBN 83-01-09290-4
RudolfR. Otto RudolfR., Świętość. Elementy irracjonalne w pojęciu bóstwa i ich stosunek do elementów racjonalnych, BogdanB. Kupis (tłum.), JózefJ. Keller (red.), Wrocław: „Thesaurus Press”, 1993, ISBN 83-900251-8-3, OCLC 749469972 . Brak numerów stron w książce
George Silberbauer, Etyka w małych społecznościach [w:] Przewodnik po Etyce (red. Peter Singer), wyd. Książka i Wiedza  ISBN 83-05-13228-5


Sacrum

Sacrum (łac.) – sfera świętości, wokół której koncentrują się wierzenia, obrzędy i praktyki religijne. Właściwość (stała bądź ulotna), która przysługuje niektórym przedmiotom (narzędzia kultu religijnego – naczynia, święte księgi, szaty), istotom (król, kapłan), przestrzeniom (świątynia, wzniesienie), okresom (niedziela, czas postu, Wielkanoc itp.). Siedzibą sacrum może stać się wszystko, nawet zwykłe przedmioty; miejsca czy osoby mogą otrzymać tę właściwość lub ją utracić.
Przeciwieństwem sacrum jest profanum – przestrzeń przeznaczona dla niewtajemniczonych (profanów).
Funkcją antropologiczną sacrum jest potrzeba sensu.

== Teoria sacrum według Durkheima ==
Émile Durkheim uważa, iż świat sacrum-profanum, jest płynny, nie ma kryteriów pozbawionych wpływu sacrum.
W teorii Durkheima, świętość reprezentuje interesy grupy, szczególnie jedność, która była uosobiona w świętych symbolach bądź totemach. Sacrum jest czynnikiem, który spaja wszystkie religie świata. Nie opisał on dokładnie pojęcia sacrum. Uważał, że definiowanie zjawiska sacrum przekracza możliwości poznawcze, jest fenomenologiczną spekulacją. Stawiał ten termin w opozycji do profanum. Świętością określając wytworzoną przez ludzi rzecz, która pod wpływem praktyk religijnych ze stanu profanum przechodziła do sfery sacrum. Człowiek instynktownie chroni to, co jest święte, przed przejawami profanum. Status sacrum może otrzymać każdy przedmiot, czas, postać. Status sacrum nie jest według jego definicji cechą wrodzoną, ale nabywaną na drodze wydarzeń historycznych, doświadczeń.

== Rudolf Otto oraz Mircea Eliade ==
Podobnie jak Durkheim, Rudolf Otto był zdania, że pojęcie słowa sacrum nie wystarczy opisać racjonalnie. Jest ono unikalnym zjawiskiem przejawu ludzkiej natury. Numinosum (łac. numen – “bóstwo”) jest terminem, który wprowadził na równi z sacrum. Ma ono dotyczyć sfery irracjonalnej sacrum. Numinosum jako nieuchwytna i nierozpoznawalna tajemnica, która wywołuje w ludziach zarówno strach, jak i intuicyjne przyciąganie. Stwierdza, wraz z G. van der Leeuwem, iż sacrum jest niespotykaną „mocą” ofiarowaną człowiekowi.
Wprowadzoną przez Otto definicję rozszerzył Mircea Eliade, opisując oba zjawiska, sacrum i profanum. Uważał, iż ludzie religijni rozgraniczają dwa światy, na wartości wyższych i wartości niższych. A sacrum pozwala im na znalezienie punktu statecznego pośród chaosu. Dzięki niemu ludzie porządkują swoje życie, określają swoje cele w życiu i dokonują hierarchii wartości. Doświadczając świat w sposób symboliczny, mistyczny, ludzie zapoznają się z niezwiązaną historycznie rzeczywistością sakralną, do której się dopasowują. Dla niego sacrum było światem prawdziwym, a profanum zaś nieprawdziwym.
Według niego sacrum przedstawia manifestację niewyrażalnego systemu istniejącego poza światem. Przejawem sacrum może być każdym przedmiotem, gdyż objawia się w dowolny nieograniczony sposób. Eliade opisał rodzaje hierofanii, tzn. proces przemian przedmiotów jak i sytuacji w świętość.

„(sacrum)..jest ona przeciwieństwem tego, co stanowi profanum”Eliade rozszerzył definicję religijnego sacrum, zaznaczając, iż występuje ono także w sztuce i kulturze."Sacrum bywa po prostu elementem utworu literackiego, przedmiotem interpretacji, ale może być też perspektywą dla rozważań teoretycznych, która pozwala głębiej wniknąć w istotę poezji, jej funkcję w kulturze, jej sens dla człowieka."

== Definicja sacrum według Gerarduss van der Leeuwa ==
Gerardus van der Leeuw opisywał sacrum jako moc, która była obecna w pierwszych antycznych wiarach, pojęcie Boga wyewoluowało później dlatego też unikał odniesienia do jego postaci.

Moc objawiała się poprzez empiryczne doświadczenie niezwykłości, odmienności przedmiotu, poczuciu emocjonalnego dystansu.„Dystans dzielący rzeczy i osoby obdarzone mocą od rzeczy i osób jej pozbawionych określamy jako stosunek między tym, co święte, a tym, co świeckie. «To, co święte» jest odgraniczone od innych rzeczy, wyłączone spośród nich (łac. sanctus)”

== Sacrum w religiach ==
Według religii judeochrześcijańskiej sacrum to głównie cecha Boga. Jest on epicentrum świętości jego istotą, objawia się on jako Dobro Najwyższe. Zaznacza się jego potęgę, transcendencję i wzniosłość.

„Święty” w tekstach Starego Testamentu jest określeniem Boga. Słowo to również obejmuje Ducha Świętego. W Nowym Testamencie jest również synonimem Jezusa. W religiach najczęściej przedmioty związane z odprawianiem kultu zyskują status przedmiotów, czasu, czynności świętach. „Świętym jest to, co jest oddzielone od wszystkiego, co świeckie (łac. profanum), ziemskie, więc jakoś nieczyste, a co należy do sfery boskiej”„Świętość jako uczestnictwo w świętości Boga jest […] również przymiotem ludzkim; także miejsca, rzeczy, czy obrzędy związane z kultem oddawanym Bogu nazywa Biblia świętymi”Według semickiego podejścia biblijne pojęcie „qodeš” określało „rzecz świętą”, „świętość”, wywodziło się to najpewniej od rdzenia, które oznaczało „ciąć”, „oddzielać”, najprawdopodobniej oznaczało odcięcie od sfer profanum.

== Przypisy ==


Skatologia

Skatologia (od gr. skatós „kał”) – termin literacki określający żarty, sceny i aluzje dotyczące wydalin ludzkich.
W literaturze europejskiej jednym z najstarszych przykładów dzieł zawierających wątki skatologiczne jest literatura sowizdrzalska. W średniowieczu motywy skatologiczne były rozpowszechnione w sztuce ludowej. Z kolei w literaturze sanksryckiej skatologiczne motywy komiczne, pokazujące skutki obżarstwa, służyły pokazaniu słabości duchowych archetypu łakomego bramina.
Zachowania skatologiczne mają w różnych kulturach różne funkcje: mogą służyć poniżeniu lub wyśmianiu, ale także podkreśleniu wspólnoty, podobnie jak wulgarny język.
Termin ten może również określać szczególną odmianę parafilii, skatologię telefoniczną, polegającą na osiąganiu pobudzenia seksualnego wskutek prowadzenia obscenicznych rozmów telefonicznych z obcymi osobami.

== Przypisy ==


Socjalizacja

Socjalizacja (łac. socialis = społeczny) – proces (oraz rezultat tego procesu) nabywania przez jednostkę systemu wartości, norm oraz wzorów zachowań (w wyniku oddziaływań otoczenia społecznego), obowiązujących w danej zbiorowości. Socjalizacja trwa przez całe życie człowieka, lecz w największym nasileniu występuje, gdy dziecko rozpoczyna życie w społeczeństwie. Największą rolę na tym etapie odgrywają jego rodzice, później także wychowawcy i rówieśnicy oraz instytucje (takie jak szkoła, przedszkole czy Kościół).
Na drodze socjalizacji człowiek uczy się podstaw interakcji społecznych, poznaje społeczne normy postępowania, wartości, nabywa umiejętność posługiwania się przedmiotami i kształtuje swoją osobowość.
Występują różne mechanizmy socjalizacyjne; wymienia się takie jak: pełnione role społeczne, będące głównym atrybutem osobowości, następnie odruchy warunkowe i socjalizacja, motywy i aspiracje oraz identyfikacja i internalizacja.
Pełniona przez jednostkę rola społeczna wyznacza jej pozycję w strukturze grupy, określa jej uprawnienia nadane przez grupę i czynniki zabezpieczenia tych uprawnień oraz obowiązki, jakie musi ona wypełnić.
Odruch warunkowy powstaje na bazie popędu i skojarzonego z nim bodźca. Tworzy się mechanizm, który warunkuje popędowe formy zachowania przystosowując je do wymagań grupy społecznej.
Mechanizm socjalizacji polega na tym, że społeczeństwo determinuje sposoby zaspokajania potrzeb przez jednostkę. Stosuje ono jeden albo zaledwie kilka sposobów, które przyswaja dana osoba i je realizuje w swoim życiu. Staje się w ten sposób zdolną do powielania tych metod i wynajdywania środków w otoczeniu do zaspokajania własnych potrzeb. Zresztą grupa nie pozostawia zbytniego marginesu swobody w wyborze tych środków i stosowaniu określonych sposobów. Występuje silny nacisk na podporządkowanie się jednostki obowiązującym już wzorom społecznego zachowania się w określonych sytuacjach związanych z zaspokajaniem potrzeb. Socjalizacja zresztą determinuje upodobania członków grupy, ich gusty w zakresie wyboru określonych środków związanych bezpośrednio z funkcjonowaniem organizmu albo zachowaniem swojego statusu społecznego.
Kolejnymi mechanizmami socjalizacyjnymi są motywy i aspiracje. Pojawiają się one nieco później w rozwoju ontogenetycznym niż te, dotąd omówione. Związane są bowiem z rozwojem zainteresowań jednostki z jej pragnieniami i dążeniami, czyli kulturowo zdeterminowanymi siłami dynamizującymi jednostkę do określonego zachowania się. Motywem nazywa się czynnik popychający ludzi do działania. Przejawia się on w wybiórczej aktywności skierowanej na osiągnięcie jakiegoś celu. Człowiek ukierunkowuje swoje wysiłki właśnie na realizację powziętych zamierzeń, czasami tylko intuicyjnych, ledwie przeczuwanych. Charakterystycznym stanem motywu jest wyraźnie odczuwalne napięcie, niepokój spowodowany brakiem zaspokojenia potrzeby. Początkowo są to na ogół fizjologiczne, a z czasem również potrzeby mające charakter społeczny, związane na przykład z dążeniem do przywództwa w grupie, pozyskiwaniem zwolenników dla jakiejś idei.
Aspiracje społeczne nadbudowane są nad motywami. Aspiracje również angażują człowieka w realizacji określonych celów. Są one na ogół odległe, a droga do nich prowadząca może być najeżona różnymi trudnościami. Aspiracje określają też spodziewany wynik podjętego działania. Różnią się zatem od motywów pod względem siły, wyrażającej się w efektach wykonywania podejmowanych działań. Mówi się o aspiracjach wyrównanych, kiedy jednostka podejmuje się działań na miarę własnych możliwości, natomiast gdy owe stawiane sobie zadania przewyższają jej możliwości, mówi się o aspiracjach zawyżonych, zaś gdy im nie odpowiadają – o aspiracjach zaniżonych. Występują różne rodzaje aspiracji związane z usytuowaniem człowieka w strukturze społecznej, związane z jego działaniami czy też upodobaniami.
Procesy identyfikacji internalizacji należą do mechanizmów socjalizacyjnych opartych nie na bezpośrednim zaspokajaniu potrzeb, jak warunkowanie i kanalizacja, czy na zaspokajaniu własnych pragnień, jak motywy i aspiracje, ale oparte są na bezpośredniej konfrontacji jednostki z grupą. Identyfikacja jest pewnym stosunkiem jednostki wobec grupy, zaś internalizację określić można jako jej reakcje na reprezentowane przez grupę wartości. Identyfikacja jest procesem prowadzącym do utożsamiania się własnych interesów człowieka z interesami i wartościami grupy i wskutek tego podporządkowania się wymaganiom stawianym przez grupę. Taka osoba akceptuje wartości i normy grupowe, broni stanowiska wyrażanego przez członków grupy, podporządkowuje swoje działanie niejako interesowi zbiorowemu tej grupy społecznej. Występują różne stopnie identyfikacji jednostki z grupą. Bardzo silny związek emocjonalny powoduje to, iż grupę, z którą jednostka się identyfikuje, nazywa się jej grupą odniesienia. Mówiąc o internalizacji postaw oraz wartości, warto zauważyć, iż „W przypadku zachowań niezgodnych z obowiązującymi zasadami społecznymi, znajdującymi swą normatywną postać w prawie, zinternalizowane wartości odbiegają od propagowanego wzorca. Wartości, mimo propagowania w szerokim zakresie zarówno przez instytucje formalne, jak i nieformalne, mogą być zróżnicowane ze względu na zapatrywania grupy, w której zachodzi proces socjalizacji danej jednostki”.
W psychologii społecznej terminem internalizacji określa się drugą stronę procesu identyfikacji. Oznacza to, że jednostka uzewnętrznia wzory, normy i wartości grupowe w sposób świadomy, akceptuje je, stając się niejako dziedzińcem własnej klasy czy warstwy społecznej. Internalizacja obejmuje różne mechanizmy psychiczne prowadzące do identyfikacji z grupą odniesienia i przyjmowania obowiązujących w niej zasad współżycia między poszczególnymi członkami oraz akceptację reguł awansu społecznego. Internalizacja oznacza zatem skutki percepcji panujących w danej grupie wzorów, norm i wartości społecznych, skutki przemyśleń o tychże elementach życia społecznego, jak również emocjonalne ustosunkowanie się do nich.
Procesy socjalizacji można podzielić na pierwotne i wtórne.

== Zobacz też ==
internalizacja
nieprzystosowanie społeczne
socjopatia
kontrsocjalizacja
resocjalizacja
socjalizacja odwrotna
socjalizacja antycypująca

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
Barbara Szacka, Wprowadzenie do socjologii, Warszawa 2003.
Piotr Sztompka, Socjologia, Kraków 2002.
Józef Górniewicz, Teoria wychowania, Olsztyńska Szkoła Wyższa imienia Józefa Rusieckiego, Olsztyn 2008.


Społeczeństwo zbieracko-łowieckie

Społeczeństwo zbieracko-łowieckie – typ społeczeństwa lub gospodarki polegający na zdobywaniu pożywienia przez zbieranie jadalnych roślin i polowanie na zwierzęta bez znaczącego wysiłku w kierunku udomowienia jednych czy drugich. Przy czym najczęściej udział zbieractwa jest bardziej znaczący.

== Rozwój ==
Od początku istnienia ludzkości aż po schyłek epoki mezolitu była to jedyna forma gospodarki stosowana przez ludzi. Pierwsi łowcy-zbieracze żyli wyłącznie na otwartej sawannie i zamiast polowania przeszukiwali okolicę – zdobywali mięso zwierząt padłych lub upolowanych przez drapieżniki. Techniki łowieckie rozwinęły się później, głównie w środkowym i górnym paleolicie.
Przejście do gospodarki rolniczej w neolicie nastąpiło w wielu miejscach niezależnie: na Bliskim Wschodzie, w Azji południowo-wschodniej, Ameryce Środkowej i Andach. Doprowadziło do powstania kultur takich jak cywilizacje Żyznego Półksiężyca, starożytnych Indii i Chin, Olmekowie czy Norte Chico (na terenie dzisiejszego Peru).
Wraz ze wzrostem populacji i rozprzestrzenianiem się społeczeństw rolniczych nastąpił proces stopniowego wypierania kultur łowców-zbieraczy z zajmowanych przez nich terenów. W wyniku rywalizacji o ziemię musieli albo dostosować się i przestawić gospodarkę na rolniczą albo przenieść się gdzie indziej. Do dzisiejszych czasów przetrwały nieliczne kultury tego typu. Zwykle żyją na terenach suchych, w lasach tropikalnych i obszarach arktycznych, czyli tam gdzie jeszcze społeczeństwa rolnicze nie dotarły lub w miejscach nienadających się do rolnictwa.
Głównym kryterium jest brak udomowienia roślin czy zwierząt, ale obecnie to rozróżnienie nie jest precyzyjne, ponieważ wiele współczesnych społeczeństw zależnie od panujących warunków używa obu tych strategii do zdobywania żywności.

== Cechy charakterystyczne społeczeństw zbieracko-myśliwskich ==
koczownictwo – dane obszary zamieszkiwane są okresowo, aż do wyeksploatowania zasobów żywności
niewielka liczba osób w grupie koczowniczej (zazwyczaj kilkadziesiąt osób)
brak rozbudowanej struktury społecznej i znaczących nierówności w dostępie do dóbr
prymitywne technologie pozwalające na zdobywanie większej ilości żywności (np. technologie i techniki pozwalające polować na wieloryby).
silna zależność kultury od warunków klimatycznych i ekologicznych
podział pracy i wynikający z niego status społeczny zależny przede wszystkim od umiejętności i wieku; wbrew dawniejszym powszechnym opiniom nowsze badania wskazują, że myślistwem zajmowały się również kobiety, nie tylko mężczyźni

== Zobacz też ==
Strzelby, zarazki, maszyny
rewolucja neolityczna
Inuici
Buszmeni

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
Stefan Karol Kozłowski (red.) Kultury i ludy dawnej Europy, PWN, Warszawa 1981. ISBN 978-83-01-00490-3.
Richard B. Lee, Richard Daly (red.) The Cambridge Encyclopedia of Hunters and Gatherers, Cambridge University Press, 1999. ISBN 0-521-60919-4. (ang.)

== Linki zewnętrzne ==
Hunter-Gatherer Wiki, Anthropology Department, The Ohio State University


Sprawczość

Sprawczość (ang. agency) – w naukach społecznych termin ten oznacza zdolność, dzięki której jednostka może oddziaływać na inne jednostki czy wpływać poprzez takie działanie na szerszą sieć relacji społecznych, i jest z reguły przywoływany w kontekście problemu władzy. Związki pomiędzy jednostkową sprawczością a strukturami ograniczającymi możliwość jej całkowicie wolnej ekspresji (np. system prawny i edukacyjny) są jednym z głównych obszarów badawczych w nowoczesnych naukach społecznych. Mimo iż zwykle pojęcie to jest odnoszone jedynie do działających ludzi, część badaczy społecznych przypisuje sprawczość również przedmiotom. Tym, co odróżnia działanie ludzkie od działalności innych podmiotów sprawczych jest jego intencjonalność oraz zdeterminowanie.

== Sprawczość a intencjonalność ==
Thomas Hylland Eriksen, pisząc o interakcjach pomiędzy aktorami społecznymi, odróżnia pojęcie działania od pokrewnego mu pojęcia zachowania: zachowanie odnosi się do obserwowalnych zdarzeń, w których uczestniczą ludzie lub zwierzęta, natomiast działanie (sprawczość) sugeruje, że działający są w stanie zastanowić się nad tym, co robią. Nazywa się to zwracaniem uwagi na intencjonalny (wolicjonalny, refleksyjny) aspekt ludzkiego życia. Eriksen pisząc o sprawczości przywołuje fragment Kapitału Karola Marksa o budowniczym i pszczole: ul może być doskonalszy i bardziej funkcjonalny od domu postawionego przez budowniczego, jednak istnieje różnica jakościowa: ludzki budowniczy ma obraz domu w umyśle, zanim zacznie budowę. Pszczoła, w odróżnieniu od człowieka działa kierowana zaprogramowanymi „instynktami”. Intencjonalność ludzkiego zachowania odróżnia sprawczość ludzką od sprawczości bytów nie-ludzkich.

== Sprawczość a determinizm ==

=== Sprawczość w teorii dyskursu Michela Foucault ===
Powszechne w dziedzinie studiów kulturowych przekonanie, że tożsamości aktorów społecznych są cząstkowymi konstruktami dyskursywnymi rodzi pytania o możliwości działania i powodowania zmian w porządku społecznym.
Zdaniem Michela Foucault, podmioty należy rozumieć jako konstrukty dyskursywne i wytwory władzy. Dyskurs reguluje to, co można powiedzieć o danych osobach w określonych warunkach społecznych i kulturowych. Foucault nie pokazuje jednak, w jaki sposób i dlaczego konkretne podmioty „zajmują” niektóre pozycje w dyskursie, a innych nie. Nie wyjaśnia również, w jaki sposób podmiot wytworzony na drodze dyscyplinarnych praktyk dyskursywnych mógłby stawić opór władzy. Określenie przez niego podmiotów jako „skutków” dyskursu może oznaczać pozbawienie jednostek jakiejkolwiek zdolności do działania.

=== Sprawczość w teorii Anthony’ego Giddensa ===
Pogląd, że podmioty powinno się traktować jako aktywnych i świadomych sprawców działania pojawia się w pracach Anthony’ego Giddensa. Przeprowadza on krytykę Foucaulta, u której podstaw leży wykluczenie przez niego z narracji historycznych podmiotów rozumianych jako sprawców działania. Giddens stwierdza, że porządek społeczny jest konstruowany w obrębie codziennych czynności i opisów (językowych), dokonywanych przez aktywnych i świadomych aktorów społecznych.
Zasoby, z których czerpią ci aktorzy i które ich stwarzają, mają charakter społeczny. Rozłożenie tych zasobów i kompetencji pomiędzy poszczególnymi aktorami w strukturze społecznej jest jednak nierównomierne. Regularności czy też strukturalne własności systemów społecznych, które są niezależne od poszczególnych jednostek, wytwarzają strukturę tego, czym jest dany aktor. Na przykład wzory oczekiwań związane z tym, co to znaczy być mężczyzną bądź kobietą, oraz praktyki kojarzone z płcią kulturową w odmienny sposób konstruują mężczyzn i kobiety jako podmioty. Podmiotowość genderowa umożliwia zatem działanie w konkretny, uwarunkowany przez płeć społeczną sposób.
Teoria strukturacji Giddensa odnosi się do zagadnienia wytwarzania i odtwarzania struktury społecznej w wyniku działania aktorów społecznych. Jego zdaniem, uregulowana sfera ludzkiej aktywności nie jest wynikiem pojedynczych działań poszczególnych osób, ale podlega ciągłemu stwarzaniu od nowa przez wykorzystanie tych samych środków, za pomocą których wyrażają oni siebie jako aktorzy. W swych działaniach i poprzez nie podmioty jako sprawcy działania odtwarzają okoliczności, które sprawiają, że działania te są możliwe.
Kluczowym elementem tej teorii jest pojęcie „dwoistości struktury”, zgodnie z którym struktury nie tylko ograniczają jednostkę, ale również stwarzają dla niej pewne możliwości twórcze. Poszczególni aktorzy podlegają zdeterminowaniu przez siły społeczne, które leżą poza ich zasięgiem jako indywidualnych podmiotów. Te struktury umożliwiają im jednak jako podmiotom działanie.

=== Sprawczość w studiach kulturowych ===
Chris Barker stwierdza, że należy odróżnić pojęcie niczym nieograniczonego działania sprawczego, zgodnie z którym sprawcy działania ustanawiają samych siebie, od koncepcji działania sprawczego wytworzonego społecznie. Jego zdaniem poglądu, że sprawcy działania są wolni w sensie „braku zdeterminowania” nie da się obronić, ponieważ niczym niezdeterminowany, pozbawiony jakiegokolwiek wpływu akt ludzkiego działania musiałby powstać spontanicznie z niczego, co byłoby trudne do zrealizowania, a także, co widoczne jest między innymi w pracach Foucaulta i Giddensa, zaistnienie podmiotów jest uwarunkowane przez siły społeczne, ulokowane poza nimi jako poszczególnymi osobami.
Przejawem działania sprawczego są czyny, które prowadzą do dokonania zmian o charakterze pragmatycznym. Działanie sprawcze polega na wyborze X zamiast Y jako sposobu postępowania. Ze względu na to, że działanie sprawcze jest wytwarzane w sposób społeczny i ma charakter zróżnicowany, niektórzy aktorzy mogą działać na większej liczbie obszarów niż inni. Osoby, które osiągnęły wyższy poziom formalnej edukacji lub zgromadziły znaczniejszy majątek, mają więcej możliwości działania niż inni.
Wybór X zamiast Y jako sposobu postępowania nie oznacza, że dokonywany on jest w sposób całkowicie niezależny. Jednostka stoi przed wieloma przypadkowymi wyborami i nie ma pewnych podstaw, na których te wybory mogłyby się opierać. Część ludzkich działań i wyborów jest uwarunkowana przez czynniki spoza obszaru świadomości sprawcy lub ma charakter rutynowy. Bardzo często człowiek w ogólne nie dokonuje świadomego wyboru, ale idzie po wytyczonej w sposób społeczny, zrutynizowanej ścieżce. Dodatkowo, rozważając skutki swych wcześniejszych działań, człowiek dokonuje oceny wartościującej tego, co jest najlepszym sposobem postępowania. Wartości, na których ocena ta się opiera i na podstawie których dokonuje wyborów, zostały w człowieku zaszczepione wcześniej, w wyniku procesu społecznego.
Według Barkera sprawstwo zawsze podlega zdeterminowaniu. Jest to ukształtowana społecznie zdolność działania i żadna jednostka nie jest wolna w sensie braku uwarunkowań. Nie oznacza to jednak, że nie można mówić o niemożności innowacji i zmiany. Możliwość ich zaistnienia wynika z faktu, że ludzie są jednostkami niepowtarzalnymi i interdyskursywnymi, a dyskursy, które ustanawiają społeczeństwo, bywają między sobą sprzeczne. Jednostkowość działania można rozumieć w kategoriach konkretnych sposobów aranżacji zasobów społecznych. Oznacza to, że choć wszyscy ludzie podlegają „piętnu historii”, to poszczególne, jednostkowe formy, konkretne układy elementów dyskursywnych, są niepowtarzalne.

== Sprawczość ludzka a sprawczość bytów nie-ludzkich ==
Wielu przedstawicieli nowoczesnych badań społecznych, zwłaszcza posthumanistyki i performatyki, rozszerza sprawstwo na byty nie-ludzkie. Coraz częściej mówi się o sprawstwie artefaktów (rzeczy; materii nieożywionej) i ekofaktów (byty biologiczne). Jak podkreśla Ewa Domańska, nie jest im jednakże przypisywana właściwa bytom ludzkim intencjonalność działania, a chodzi raczej o zwrócenie uwagi na fakt, że zmiany w rzeczywistości są efektem procesów i kooperacji różnego rodzaju podmiotów sprawczych. Pytanie o sprawstwo należy więc, jej zdaniem, rozpocząć od pytania o to, kto uczestniczy w danym działaniu.
Istotny jest kontekst projektu socjologii krytycznej Bruno Latoura, nauki śledzącej różnego rodzaju związki i budowanie się tych związków między elementami, które przed powstaniem tych związków nie były społeczne. Proponuje zastąpić pojęcie społeczności, pojęciem kolektywu (ang. collective), terminem, który podkreślałby współbytowanie bytów ludzkich i nie-ludzkich. Zdaniem Latoura, rozumienie działania w kategorii intencjonalności wskazuje na sprawstwo człowieka, stanowi ograniczenie, ponieważ jego zdaniem również artefakty i ekofakty powinny mieć status aktorów – aktywnych podmiotów sprawczych. Pisząc o sprawstwie bytów nie-ludzkich, Latour posługuje się metaforą teatru. Jego zdaniem nigdy nie jest pewne, kto i co działa, jak w przypadku aktora, który na scenie nigdy nie jest sam – jest elementem w sieci działających podmiotów sprawczych.
Amerykański filozof nauki, Andrew Pickering, pisze o sprawstwie w kontekście dwóch istniejących w nauce idiomów: przedstawieniowego i performatywnego. Ograniczeniem idiomu przedstawieniowego, jego zdaniem należącego już do tradycji, jest to, iż interesuje go jedynie ludzkie sprawstwo. W idiomie performatywnym mocą sprawczą obdarzeni są nie tylko ludzie, lecz także byty nie-ludzkie. Pickering nawołuje do symetrycznego widzenia sprawstwa: działają zarówno ludzie, jak i byty nie-ludzkie (choć oczywiście działają one w sposoby, nie sprowadzające się do ludzkich metod działania).

== Zobacz też ==
Działanie (socjologia)
Stosunek społeczny
Determinizm
Dylemat determinizmu
Tożsamość społeczna
Teoria strukturacji
Podmiotowość

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
Marcus Banks, Materiały wizualne w badaniach jakościowych, Warszawa 2009.
Chris Barker, Studia kulturowe. Teoria i praktyka, Kraków 2005.
Ewa Domańska, Humanistyka nie-antropocentryczna a studia nad rzeczami, „Kultura Współczesna” 2008 nr 3, s. 9-21.
Ewa Domańska, "Zwrot performatywny" we współczesnej humanistyce, "Teksty Drugie" 2007 nr 5, s. 48-61.
Thomas Hylland Eriksen, Małe miejsca, wielkie sprawy. Wprowadzenie do antropologii społecznej i kulturowej, Warszawa 2009.


Sumak kawsay

Sumak kawsay (hiszp. buen vivir) – idea „dobrego życia”. Jest częścią dyskursu politycznego na kontynencie Ameryki Łacińskiej, stanowi ruch rdzennej ludności Ekwadoru, Peru i Boliwii. Odwołuje się do sposobów życia przodków ludów tubylczych. Oznacza życie w harmonii pomiędzy ludźmi i przyrodą, która jest źródłem wszelkiego dobra, którym dysponuje człowiek oraz która posiada własne życie i wartości, które są wyższe od naszych. Jest to koncepcja odwrotna od konsumpcjonizmu oraz stanowiąca alternatywę dla kapitalizmu, dążąca nie do „lepszego życia” (jak wśród cywilizacji zachodniej), a do „dobrego życia”.
Pojawienie się idei dobrego życia jest produktem debaty, która miała miejsce w latach dziewięćdziesiątych XX wieku w Boliwii. Wydaje się uzupełnieniem w poszukiwaniu nowych pomysłów w świetle ogólnych niepokojów związanych z tradycyjnymi koncepcjami rozwoju i postępu. Chociaż Produkt Krajowy Brutto przestał być traktowany jako wskaźnik rozwoju w debatach teoretycznych, wciąż jest dominującym miernikiem w polityce. Aby to zmienić, coraz szerzej propaguje się nowe sposoby „mierzenia szczęścia”. Jedną z prób wprowadzenia zmian było ustanowienie nowych konstytucji w Boliwii i Ekwadorze.

== Konstytucja w Ekwadorze ==
Wiele państw Ameryki Łacińskiej znajduje się na etapie transformacji instytucjonalnych – uwidocznia się to między innymi w ich konstytucjach, zarówno w tych nowych jak i nowelizowanych. Konstytucja Ekwadoru z 2008 roku kształtuje na nowo system polityczny kraju, istniejący od 1978 roku.
W 2006 roku, nowo wybrany prezydent Rafael Correa Delgado zaproponował powołanie Zgromadzenia Konstytucyjnego. Rok później, 15 kwietnia 2007 roku, odbyło się referendum gdzie ideę tę poparło 81,72% osób uprawnionych do głosowania. Oprócz aprobaty ludności, dalszą procedurę uprościło zaplecze na polu politycznym – w wyborach parlamentarnych z 30 września Alianza PAIS (Patria Altiva I Soberana) uzyskała 73 mandaty (na 130).
Ustawa zasadnicza Republiki Ekwadoru liczy 444 artykuły, uporządkowane w dziewięć tytułów oraz 30 norm przejściowych i dyspozycję końcową. Poprzedza je Preambuła, w której można odnaleźć nawiązania m.in. do inkaskiej tradycji związanej z Pachamama (Matka Ziemia) – bogini ziemi, zapewniającej żyzność pól i płodność; przyzywa się też imię Boga, uznając różne formy religijności i duchowości.
Szeroko potraktowane zostały zagadnienia związane z, między innymi, porządkiem dobrego życia, którą zaproponowała komisja powołana do przygotowania tekstu końcowego projektu. Konstytucjonalista Francisco Palacios Romeo, twierdzi, że „nowy tekst konstytucyjny Ekwadoru ma największą liczbę praw, a konkretnie praw socjalnych, ze wszystkich dotąd porównywanych konstytucji”
Dlatego też najwięcej rozdziałów ma tytuł II – Prawa (hiszp. Derechos). Po sformułowaniu „Zasad stosowania praw” podaje się „Prawa dobrego życia” (hiszp. Derechos de buen vivir), czyli sekcje: woda i żywność, zdrowe środowisko, komunikacja i informacja, kultura i nauka, edukacja, zamieszkanie i mieszkanie, zdrowie, praca i zabezpieczenie socjalne, prawa wspólnot, ludów i narodowości, prawa do uczestnictwa (partycypacji), prawa wolnościowe, prawa natury, do ochrony i odpowiedzialności. Zawiera również osobną cześć – Prawa osób i grup szczególnej uwagi – aż dziewięć sekcji.
Konstytucja została oparta na zasadzie egalitaryzmu – głównym nurtem jest solidarność, ochrona gorzej sytuowanych; przyjmuje się też, że większość praw nie może być zaspokojona przez inicjatywy prywatne, ponieważ działania z nimi związane nie są opłacalne. W komentarzach podnosi się, że rozległe wyliczanie praw w Konstytucji naraża je na nieskuteczność, naznacza cechami „martwej litery”.
Twórcy Konstytucji wprowadzili do niej wyrażenie ze słownictwa keczua „sumak kawsay” dla wyrażenia kosmowizji jednej rodziny keczua, w której kluczowe jest połączenie wierzeń związanych z matką naturą oraz modelem życia społecznego i politycznego. Jednak społeczeństwo w większości jest mieszane, a Keczua stanowią mniej niż ¼ Ekwadorczyków żyjących w kraju. Większość podziela kosmowizję chrześcijaństwa zachodniego. Ich zdaniem, utwierdzenie w Konstytucji sumak kawsay pomija pogląd większości, także innych grup Indian lub metysów, a więc nie służy budowaniu społeczeństwa pluralistycznego, niezależnego od dyskryminacji.

== Bibliografia ==
Fatheur Thomas - Buen Vivir, Heinrich Böll Foundation, Berlin, 2011
Leon Irene - Sumak Kawsay / Buen Vivir y cambios civilizatorios, FEDAEPS, Quito, 2010
Bar Wiesław - Nowa dogmatyka konstytucji Republiki Ekwadoru. Casus praw natury., Katedra Nauk o Polityce, Instytut Europeistyki, Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II
Acosta Alberto - El Buen Vivir en el camino del post-desarrollo. Una lectura desde la Constitución de Montecristi, Fundación Friedrich Ebert, FES-ILDIS, 2010

== Linki zewnętrzne ==
Konstytucja Ekwadoru


Symbol

Symbol (z gr. σύμβολον sýmbolon) – semantyczny środek stylistyczny, który ma jedno znaczenie dosłowne i różną liczbę znaczeń ukrytych. Odpowiednik pojęcia postrzegany zmysłowo. Najbardziej ogólnie jest to zastąpienie jednego pojęcia innym, krótszym, bardziej wyrazistym lub najlepiej oddającym jego naturę, albo mniej abstrakcyjnym. Jest to znak odnoszący się do innego systemu znaczeń, niż do tego, do którego bezpośrednio się odnosi. Przykładowo symbol lwa oznacza nie tylko dany gatunek zwierzęcia, lecz często także siłę lub władzę. Symbole są arbitralnie ustanowionymi jednostkami komunikacyjnymi, dzięki temu różniącymi się od znaków, które tworzą związki między znaczonym i znaczącym w jednorodnym kontekście kulturowym. Obiekty tworzące związek symboliczny w jednej kulturze, mogą mieć inne znaczenia w innych kulturach, co odróżnia symbol od jednoznacznej alegorii.

== Znak a symbol ==

W niektórych ujęciach semiologicznych symbol jest typem znaku, w innych jest odrębną kategorią jednostki komunikacyjnej. W ujęciu np. Umberto Eco symbol jest znakiem języka werbalnego. Między symbolem a przedmiotem występuje odniesienie (symbol odnosi się do przedmiotu), przy czym samo odniesienie jest przekazywaną słuchaczowi (odbiorcy) informacją (równoważną z pojęciem lub obrazem myślowym). W ujęciu Charlesa Sandersa Peirce'a symbol, obok ikonu i indeksu jest podtypem znaku w stosunku do przedmiotu. Inne podtypy znaku rozróżniane są ze względu na stosunek do samego siebie (cecha, egzemplarz, typ) oraz ze względu na stosunek do interpretanta (remat, powiedzenie, argument).
W ujęciu Edmunda Leacha symbol jest odrębnym ikonem, odróżnianym od znaku. W transkrypcji danego języka poszczególne litery są znakami dźwięku, ale np. zmienne x we wzorach matematycznych są symbolami (Niech x oznacza masę...). Jeśli w konwencji europejskiej korona była atrybutem władzy królewskiej, to w tym przypadku jest ona znakiem. W przypadku używania jej jako części znaku towarowego (marki) staje się symbolem. Rozróżnienie między znakiem i symbolem jest analogiczne do rozróżnienia między metonimią i metaforą. Jeżeli jednostki komunikacyjne należą do tego samego kontekstu, są znakami, a jeśli należą do innych kontekstów, stają się symbolami. O ile relacja pomiędzy wyobrażeniem zmysłowym a pojęciem jest inherentna, to relacja między wyobrażeniem zmysłowym a obiektem w świecie zewnętrznym (pozazmysłowym) jest arbitralna, symboliczna, dopóki nie dojdzie do jej ustabilizowania przez konwencję. Symbole w takiej kategoryzacji można podzielić na standaryzowane (arbitralne, ale ustalone zwyczajem) i doraźne (w przypadku jednorazowych powiązań różnych porządków rzeczy). Symbole standaryzowane z kolei dzielą się na 1) konwencjonalne, ale całkowicie arbitralne: „lew jest symbolem władzy” oraz 2) ikoniczne, gdzie występuje zaplanowane podobieństwo: model, mapa. W niektórych przypadkach może dochodzić do stopniowego mieszania kilku różnych kontekstów. Odnosi się to m.in. do religii, gdzie bóstwa reprezentowane są przez materialne przedmioty takie jak świątynia, krzyż, lingam.

== Etymologia ==
Greckie słowo σύμβολον sýmbolon oznaczało niewielki, rozłamany na pół podczas zawierania umowy przedmiot z gliny, kości, drewna lub metalu, jak np. tabliczka lub pierścień. Połówki stanowiły znak rozpoznawczy dla dwóch osób, które łączyła jakaś więź – przyjaźń, pokrewieństwo, interesy, obowiązki, uczucia. Czasownik συμβάλλω symbállō oznaczał „zbieram” lub „porównuję, składam, łączę”.

== Niektóre polskie symbole ==

patriotyzmu:
osoby: Wanda, Tadeusz Reytan
wydarzenia: powstania
organizacje: Legiony, AK
bitwy: obrona Jasnej Góry
inne: Rodło, Kotwica
zdrady i prywaty:
Targowica

== Zobacz też ==

symbol (grafika)
symbolizm
symbolika
matematyka
semantyka
język
włócznia Świętego Maurycego
symbol narodowy
symbol solarny
symbolika kolumny architektonicznej
symbole religijne i mistyczne
symbolika chrześcijańska
symbol wiary
piktogram

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
Umberto Eco: Nieobecna struktura. Warszawa: Wydawnictwo KR, 1996. ISBN 83-86989-07-6.
Edmund Leach: Kultura i komunikowanie. Warszawa: PWN, 2010. ISBN 978-83-01-16475-1.

== Linki zewnętrzne ==
Online Encyclopedie of Western Signs and Ideograms


Synkretyzm

Synkretyzm (gr. συγκρητισμός, synkrētismós 'sojusz miast kreteńskich') – połączenie różnych, często rozbieżnych i sprzecznych poglądów; wyznawanie zasad lub wierzeń obejmujących odległe od siebie elementy pozornie lub rzeczywiście wzajemnie sprzecznych.

W ideologii synkretyzm polega na łączeniu różnych poglądów filozoficznych i religijnych. Takie podejście jest typowe szczególnie dla wywodzącej się z filozofii konfucjanizmu postawy społeczeństw Dalekiego Wschodu sprzyjającej tolerancji religijnej i panteistycznemu wyznawaniu różnych kultów, włącznie z najbardziej powszechnym kultem przodków uznawanych za opiekuńczych duchów rodu.
W kulturze synkretyzm polega na wiązaniu w jednorodne całości elementów pochodzących z różnych, genetycznie i historycznie odrębnych kultur.
W muzyce starożytnej i społeczeństw pierwotnych połączenie tańca, muzyki i śpiewu.
W literaturze synkretyzm to połączenie ze sobą różnych gatunków literackich w jedną całość. Synkretyzm jest cechą charakterystyczną dla epoki romantyzmu. Synkretyzm dzieli się na:
Synkretyzm rodzajowy – polega na połączeniu elementów liryki (występowanie podmiotu lirycznego), epiki (fabuła, narracja, świat przedstawiony) oraz dramatu (bohaterowie w działaniu i sytuacji)
Synkretyzm gatunkowy – połączenie kilku gatunków literackich w jednym utworze np. hymnu, ballady, pieśni i powieści (np. w jednym utworze może być zawarta ballada, w formie wypowiedzi jednego z bohaterów).

== Zobacz też ==

synteza sztuk
eklektyzm
synkretyzm religijny
synkretyzm fleksyjny

== Przypisy ==


Szlachetny dzikus

Szlachetny dzikus (ang. Noble Savage, fr. bon sauvage) – pojęcie odnoszące się do wyidealizowanego obrazu „człowieka pierwotnego”, który charakteryzowany jest jako istota czysta i nieskażona cywilizacją. Koncepcja ta związana jest z pewną ideą natury ludzkiej i poglądem na wartość cywilizacji.
Obraz wyidealizowanego dzikusa, innego, czy też odmieńca był częstym motywem pojawiającym się w literaturze, malarstwie czy sztukach teatralnych. Sposób w jaki „dzikus” przedstawiany był na przestrzeni wieków ewoluował, uzależniony był od stanu wiedzy, który posiadali Europejczycy na temat rdzennej ludności zamieszkującej nowo odkrywane obszary świata.
Określenie po raz pierwszy pojawiło się w XVII w., w heroicznej sztuce Johna Drydena: The Conquest of Granada. Później pojęcie identyfikowano z postacią „dzikiego dżentelmena”, który był wyrazem osiemnastowiecznego sentymentalizmu.

Po 1851 roku określenie „szlachetny dzikus” stało się popularnym oksymoronem. Ten zabieg retoryczny został wykorzystany przez angielskiego powieściopisarza Karola Dickensa, który użył go jako sarkastyczny tytuł dla swojego satyrycznego eseju.
Ideę mówiącą, iż stan natury jest z gruntu dobry, przypisuje się Lordowi Shaftesbury. Jako reprezentant Brytyjskiej Partii Wigów, popierał on monarchię konstytucyjną (taką jaka zapanowała w Anglii po chwalebnej rewolucji z 1688 r.). W swoich Inquiry Concerning Virtue, Shaftesbury postulował, że zmysł moralny jest dla ludzkiej istoty czymś naturalnym i wrodzonym, a opiera się raczej na uczuciach niż na wpływie poszczególnych religii.
Poglądy Shaftesbury’ego, tak jak wielu innych mu współczesnych, były reakcją na myśl Hobbesa i jego uzasadnienie królewskiego absolutyzmu w Lewiatanie, w rozdziale XIII. Tam właśnie, Hobbes, wnosi swoje słynne stwierdzenie, że stan natury jest „wojną wszystkich przeciw wszystkim”, w której ludzkie życia są „samotne, biedne, bez słońca, zwierzęce i krótkie”. Pojęcie stanu natury, samo w sobie, wywodzi się z republikańskich pism Cycerona i Lukrecjusza. Obydwaj cieszyli się dużą popularnością w XVIII w. po tym jak zostali na nowo odrodzeni wśród optymistycznej atmosfery humanizmu renesansowego.

== Początki idei szlachetnego dzikusa ==
W drugiej połowie XVI w. oraz w wieku XVII postać tubylca albo „dzikusa”, a później coraz częściej „dobrego dzikusa” była stawiana jako punkt odniesienia, wobec zepsutej europejskiej cywilizacji. Europa była wtedy pogrążona w wojnie z hugenotami oraz wojnie trzydziestoletniej. Podczas nocy św. Bartłomieja (1572), ok. 20 tys. mężczyzn, kobiet i dzieci zostało wymordowanych przez katolików. Mordy miały miejsce nie tylko w Paryżu, lecz rozprzestrzeniły się także na całą Francję. Wydarzenie to wstrząsnęło europejską opinią społeczną po obu stronach religijnego podziału.

W swoim eseju "O ludożercach" (1587), Michel de Montaigne, sam będący katolikiem, opowiadał o żyjącym na terenach Brazylii plemieniu Tupinamba, które rytualnie zjada ciała swoich wrogów. Jednakże Montaigne przypomina swoim czytelnikom, że Europejczycy zachowują się w sposób o wiele bardziej barbarzyński, paląc żywych za odmienne zdanie w kwestii religii. Montaigne implikuje: „Jeden nazwie barbarzyństwem wszystko to, do czego nie jest przyzwyczajony”. W eseju „O ludożercach” Montaigne w celach satyrycznych odwołuje się do kulturowego (ale nie moralnego) relatywizmu. Jego ludożercy nie są ani szlachetni ani szczególnie dobrzy. Są jedynie nie gorsi od szesnastowiecznych Europejczyków. W jego poglądach, charakterystycznych dla humanizmu, choć ludzie różnią się zwyczajami, to ich natura (a szczególnie skłonność do okrucieństwa) jest taka sama.
Również okrutny sposób w jaki hiszpańscy konkwistadorzy traktowali ludność tubylczą budził sprzeciw niektórych jednostek. Hiszpański ksiądz Bartolomé de Las Casas, który był świadkiem wyżej wspomnianych wydarzeń, był jednym z pierwszym, który idealizował prostolinijność życia amerykańskich tubylców, wychwalał ich naturalne zachowania i wskazywał na niezdolność do kłamstwa.
Kolonialne podboje słabszych i technologicznie zacofanych ludów stanowiły inspirację dla wielu twórców. W romansie  Oroonoko, or the Royal Slave (1688) Aphra Behn opowiada historię buntu niewolników w Surinamie w Indiach Zachodnich. Powieść nie miała być protestem przeciwko niewolnictwu, lecz została napisana przede wszystkim w celach zarobkowych. Przywódca buntu, Oroonoko, jest afrykańskim księciem, którego lament nad utraconą ojczyzną wyrażony jest w klasycznych zwrotach odwołujących się do motywu złotego wieku. Nie jest on przedstawiony jak "dzikus", lecz jego ubiór i zachowanie odpowiada europejskiej arystokracji. Historia napisana przez Behn została zaadaptowana na scenę przez irlandzkiego dramaturga Thomasa Southerne'a, który podkreślił jej elementy sentymentalne. Historia była bardzo popularna przez cały wiek XVIII i z czasem zaczęła być postrzegana jako podnosząca kwestie niewolnictwa i kolonializmu.

== Etymologia szlachetnego dzikusa ==
W języku angielskim, wyrażenie szlachetny dzikus po raz pierwszy pojawiło się w heroicznej sztuce poety Johna Drydena – Podbój Grenady (1672) (The Conquest of Granada).

Jestem tak wolny jak pierwszy człowiek zrodzony z natury
Zrodzony przed początkiem niewoli nędznych praw
Wtedy gdy wolny w lesie szlachetny dzikus biegł.

Bohater, który przemawia tymi słowami w sztuce Drydena to hiszpański muzułmanin, który na końcu sztuki zgodnie z wymogami dramatu heroicznego, okazuje się być synem chrześcijańskiego księcia (odtąd we wszystkich sztukach heroicznych występował szlachetny i wzorcowy bohater).
Etnomuzykolog, Ter Ellingson, twierdzi, że Dryden przejął wyrażenie „szlachetny dzikus” z opowiadania francuskiego badacza, Marca Lescarbota, z podróży do Kanady z roku 1609. Książka zawierała rozdział opatrzony ironicznym nagłówkiem: „Dzicy są istotnie szlachetni”, oznaczał on, iż mają oni prawo do polowań, co we Francji było przywilejem przyznawanym wyłącznie szlachcie dziedziczonej.
Znajdujący się w sztuce Drydena zwrot „Szlachetny Dzikus” jest oksymoronem. Jednak w czasach Drydena asocjacje związane z tym słowem były nieco odmienne. Dziki nie oznaczał okrucieństwa a nawiązywał raczej do czegoś naturalnego, związanego z przyrodą np. dziki kwiat.
We Francji archetypem szlachetnego dzikusa był po prostu "le bon sauvage", „dobry, dziki człowiek”. Termin ten nie ma już tego kontrowersyjnego wydźwięku. Ta postać – wyidealizowany obraz  „dżentelmena z dziczy”, była wyrazem osiemnastowiecznego sentymentalizmu, tak samo jak inni bohaterowie tego okresu: cnotliwa dojarka, sługa sprytniejszy od swojego pana (np.: Sancho Pansa  albo Figaro) i powracający temat cnotliwości ludzi niskiego urodzenia.„Dżentelmen z dziczy”, nie ważne czy pochodzenia europejskiego czy też bardziej egzotycznego, zajmuje swoje miejsce w zestawieniu bohaterów razem z egipskimi, perskimi i chińskimi mędrcami.
Postać ta istniała od zawsze, już od czasów eposu o Gilgameszu, gdzie pojawia się jako Enkidu, dziki, ale dobry człowiek, który żyje wśród zwierząt. Innym przykładem jest prosty, ale szlachetny średniowieczny rycerz Parsifal. Biblijny pasterz Dawid również doskonale pasuje do tej kategorii. Skojarzenie cnoty z równoczesnym wycofaniem ze społeczeństwa a w szczególności z miasta, było znanym motywem w literaturze religijnej.
Hayy ibn Yaqdhan islamska powiastka filozoficzna, napisana przez Ibn Tufaila z dwunastowiecznej Andaluzji, przedstawia podział między tym co religijne a tym co świeckie. Głównym bohaterem opowiadania jest Hayy, dzikie dziecko, wychowywane przez gazelę, na pustynnej wyspie na Oceanie Indyjskim. Wychowanie przebiegało z całkowitą izolacją od ludzi. Hayy przechodzi przez wszystkie stopnie wiedzy jedynie poprzez użycie swoich zmysłów i dopiero później wchodzi w ludzką społeczność, gdzie staje się wyznawcą Teologii naturalnej.
Klasycznym dziełem literackim, które w pełni oddaje obraz osiemnastowiecznego, amerykańskiego Indianina, jest poemat Aleksandra Pope’a – Wiersz o człowieku (Essay on Man (ang.)). Według Pope’a, Indianin jest bardzo złożoną postacią, „biedny” – ponieważ jest niewyedukowany i jest poganinem, ale równocześnie jest on szczęśliwy a to dlatego, że żyje tak blisko Natury. Ten punkt widzenia odbija się w typowym dla siedemnastego wieku przekonaniu, że ludzie są i pozostaną wszędzie tacy sami oraz w deistycznej koncepcji religii naturalnej (chociaż Pope, tak samo jak Dryden był katolikiem).

== Cechy prymitywizmu romantycznego ==
Cechy które zostały przypisane romantycznemu prymitywizmowi to m.in.:

życie w harmonii z naturą,
hojność i bezinteresowność,
niewinność,
niemożność kłamstwa i wierność,
zdrowie fizyczne,
wyparcie się dóbr doczesnych,
odwaga moralna,
„naturalna” inteligencja albo wrodzona, niewyuczona mądrość.
W pierwszym wieku naszej ery zostały te wszystkie cechy przypisane Germanom. Lud ten został opisany przez Tacyta w jego dziele Germania. Północni Germanie zostali przedstawieni jako kontrast do słabych, zromanizowanych i przekupnych Galów. Tacyt dokonuje niebezpośredniej krytyki kultury romańskiej. Swój sceptycyzm kieruje przede wszystkim ku odrywaniu się od swoich korzeni. Dla Germanów osiągnięcie swojego złotego wieku nie było łatwym zadaniem, ale byli oni zdeterminowani i zahartowani przez ucisk i uciemiężenie. Te właśnie cechy przeciwstawiał Tacyt „delikatności” życia w cywilizowanym świecie. W antyku taka forma „radykalnego prymitywizmu” była postrzegana, jako coś bardzo oczekiwanego albo coś co wymyka się lub koegzystuje z retoryczną opozycją do „skrajnego realizmu”, w wizji utraconego złotego wieku dobrobytu i zbytku. Niemiecki historyk sztuki Erwin Panofsky, wyjaśnia:

Od samego początku klasycznych spekulacji, istniały dwie kontrastujące ze sobą opinie o istocie ludzkiego bytu, co więcej, każda z nich odnosiła się jako ”Gegen= Konstruktion” do warunków, w których została uformowana.  Jedna opinia, określona w oświeconej księdze Lovejoya i Boasa, terminem „lekkiego” prymitywizmu, pojmuje życie prymitywne jako złoty wiek obfitości, niewinności i szczęścia. Z drugiej strony, „skrajna” forma prymitywizmu ujmuje życie prymitywne jako niemal nieludzką egzystencję, pełną okrutnej biedy i pozbawionej wszelkich dóbr.
Legendarna waleczność i odwaga spartan budziła podziw w czasach skrajnego prymitywizmu. W XVIII w. pewien Szkot opisał swoich krajan z górzystych regionów Szkocji północnej, tymi słowami:

Oni przewyższają całkowicie ludzi z nizin we wszystkich ćwiczeniach, które wymagają szybkości; oni są niewiarygodnie umiarkowani i cierpliwi pomimo głodu i wycieńczenia; zahartowani pogodą, tak, iż gdy podróżują, nawet wtedy gdy wzgórza pokryte są śniegiem, nie wyglądają oni za domem, ani za żadnym miejscem gdzie mogliby szukać schronienia, jedynie ich pled, którym są okutani służy im za posłanie pod sklepieniem niebieskim. Taki lud, którego próba jest jak u wojowników, jest ludem niezwyciężonym.

== Reakcja na Hobbesa ==
Debata wokół „umiarkowanego” a „skrajnego” prymitywizmu zaostrzyła się wraz z publikacją w 1651 w Lewiatanie Hobbesa, sądu na temat monarchii absolutnej. Hobbes twierdził stanowczo, iż życie w stanie natury jest „samotne, biedne, bez słońca, zwierzęce i krótkie” -- „wojna wszystkich przeciw wszystkim”. Odnosząc się do wojen religijnych mających miejsce za jego czasów, jak i w wiekach wcześniejszych, utrzymywał, że absolutna władza królewska była jedyną możliwą alternatywą. W przeciwnym wypadku burzliwość i anarchia wynikająca z wojen domowych byłyby nieuniknione. Skrajny prymitywizm Hobbesa mógł uchodzić za tak wiekowy, jak tradycja prymitywizmu umiarkowanego, jednak jego zastosowanie było czymś nowym. Był wykorzystywany aby podtrzymać stanowisko, iż istota państwa opiera się na umowie społecznej, na podstawie której ludzie dobrowolnie zrzekają się swojej wolności w imię pokoju i bezpieczeństwa, które są warunkowane przez ogólną kapitulację wobec zasad absolutnych. Co ważne, zasady nie są nadane od Boga.
Wizja Hobbesa, dotycząca wrodzonego zdeprawowania ludzi, wywołała gwałtowny sprzeciw wśród tych, którzy byli przeciwni rządom absolutnym. Jego najbardziej wpływowym i efektywnym oponentem w ostatniej dekadzie XVII w. był Shaftesbury. Shaftesbury twierdził, w przeciwieństwie do Hobbesa, że człowiek w stanie natury nie jest ani dobry ani zły, ale posiada zmysł moralny opierający się na uczuciu sympatii i to uczucie jest właśnie głównym źródłem i podwaliną ludzkiej dobroci i życzliwość. Tak samo jak jemu współcześni, Shaftesbury podziwiał prostotę życia klasycznego antyku. Uznaje się go za rzekomego autora stwierdzenia:

Poszukiwanie tej prostoty manier i niewinności zachowań, które często były popularne jedynie wśród dzikusów; zanim zostali zepsuci przez styczność z nami. (Advice to an Author, Part III.iii).
Zaprzeczenie przez Shaftesbury’ego wrodzonej ludzkiej nieprawości było kontynuowane przez mu współczesnych, np.: przez popularnego irlandzkiego eseistę Richard Steelea (1672–1729), który przypisał upadek ówczesnych obyczajów złej edukacji.
Tymczasem we Francji ci, którzy dopuszczali się krytyki króla bądź kościoła, mogli być aresztowani bez procesu i bez nadziei na odwołanie. Prymitywizm był używany głównie jako sposób zaprotestowania przeciwko rządom Ludwika XIV i Ludwika XV. W ten sposób, na początku XVIII w. francuski pisarz podróżnik Baron de Lahontan, który nawet żył wśród Indian z plemienia Huron, włożył potencjalnie niebezpieczne, radykalnie deistyczne i egalitarne argumenty w usta kanadyjskiego Indianina, Adario, który najprawdopodobniej był najbardziej frapującym i znaczącym przedstawieniem „dobrego” (albo „szlachetnego”) dzikusa, tak jak rozumiemy to dzisiaj.

Adario śpiewa modlitwę Religii Naturalnej... Jako ten, który jest na przekór społeczeństwu proponuje rodzaj prymitywnego Komunizmu, którego głównymi owocami są Sprawiedliwość i szczęśliwe życie... On patrzy ze współczuciem na biednego cywilizowanego człowieka – bez odwagi, bez siły, niezdolnego do zapewnienia sobie jedzenia i schronienia: degenerat, moralny kretyn, zabawna postać w swoim niebieskim płaszczu, czerwonych pończochach, czarnym kapeluszu, białym pióropuszu i zielonych wstążkach. Nigdy naprawdę nie żył, ponieważ ciągle katuje się życiem poza sobą aby dostąpić bogactw i zaszczytów, które nawet jeżeli uda mu się dosięgnąć to i tak pozostaną tylko błyszczącą iluzją. Dla nauki i sztuki to rodzice korupcji. Dzikus wypełnia wolę Natury, swojej życzliwej matki, dlatego jest szczęśliwy. To cywilizowani ludzie są barbarzyńcami.
Opublikowane w Holandii pisma Lahontana, ze swoim kontrowersyjnym atakiem na przyjętą religię i społeczne obyczaje, były bardzo popularne. Ponad 20 edycji było wydanych między 1703 a 1741 rokiem, łącznie z edycjami: francuską, angielską, holenderską i niemiecką.

Pod koniec XVIII w. opublikowane podróże Kapitana Jamesa Cooka i Louisa Antoine’a de Bougainville’a wydawały się otwierać spojrzenie na niezepsutą cywilizację edeńską, która ciągle istnieje na nieschrystianizowanych wyspach Oceanu Spokojnego. Ich popularność była inspiracją dla Supplement to the Voyage of Bougainville (1772) Diderota, zjadliwej krytyki seksualnej hipokryzji i kolonializmu.
Na koniec wieku, Benjamin Franklin w swoim dziele Komentarze rozważań dotyczące Dzikusów z Ameryki Północnej (Remarks Concerning the Savages of North America), naigrawał się z modnej fascynacji dla sentymentalnego prymitywizmu.
Dwie polemiczne francuskie powieści, które zapoczątkowały romantyzm w literaturze, promowały rewolucyjne, liberalne ideały wraz z odrodzeniem religijnego entuzjazmu.  Jedna z nich to Paweł i Wirginia (1787) (Paul and Virginie (ang.)) autorstwa Jacques’a-Henriego Bernardina de Saint-Pierre’a, akcja toczy się w Mauritius, jej tematem jest krytyka niewolnictwa. Druga to Atala (Atala (ang.)) (1807) autorstwa  François-René de Chateaubrianda, w której świątobliwy Nachez, Indianin z Missisipi, jest przedstawiony jako praktykujący oczyszczoną wersję chrześcijaństwa.

== Szlachetny dzikus a poglądy Rousseau ==
Jean-Jacques Rousseau, podobnie jak Shaftesbury, obstawał przy tym, że człowiek urodził się jako potencjalnie dobry; on również twierdził, że to cywilizacja czyni człowieka złym. Jednakże Rousseau nigdy nie używał terminu „szlachetny dzikus” i nie był prymitywistą.

Pogląd, że Rozprawa o pochodzeniu i podstawach nierówności Rousseau, była istotnie gloryfikacją Stanu Natury i że to ona miała największy  wpływ na promowanie „prymitywizmu”, jest jednym z najbardziej nieustępliwych błędów historii. – Arthur Oncken Lovejoy “The Supposed Primitivism of Rousseau’s Discourse on Inequality” („Rzekomy prymitywizm w rozprawie o pochodzeniu i podstawach nierówności”) (1923)
Rousseau utrzymywał, że w stanie natury ludzie są zasadniczo zwierzętami i tylko poprzez wspólne uczestniczenie w społeczeństwie cywilizowanym i poprzez swoje przywiązanie do panujących w nim praw zyskują swoje człowieczeństwo. Dla Rousseau tylko odpowiednio ukonstytuowane społeczeństwo i zreformowany system edukacji może uczynić człowieka dobrym. Voltaire, który nie wierzył w równość, oskarżył Rousseau o chęć cofnięcia ludzi do momentu raczkowania.
Ponieważ  Jean-Jacques Rousseau był czołowym filozofem radykalnych jakobinów, podczas Rewolucji francuskiej, to przede wszystkim on został oskarżony o promowanie pojęcia „szlachetny dzikus”, szczególnie w polemikach dotyczących imperializmu i czystości rasowej w drugiej połowie XIX w.

== XIX w.: „śmierć” szlachetnego dzikusa ==
W XIX w. idea, która była charakterystyczna zarówno dla antyku jak i oświecenia, mówiąca, iż ludzie wszędzie i zawsze są tacy sami, została wymieniona na bardziej dynamiczny i ewolucyjny koncept. Prostsze procesy technologiczne sprawiły, że pierwotny człowiek oraz jego sposób życia przejawiał się nie tylko jako gorszy, ale także, z czym zgadzają się również jego obrońcy, jako skazany na zagładę przez nieunikniony postęp społeczny, a także na nieuchronne wymarcie. Sentymentalizm „pierwotny” zakończył odgrywać rolę moralnego wyrzutu w stronę upadku zdegenerowanego Europejczyka, co było zerwaniem z tendencją wieków wcześniejszych. Zamiast tego kwestię tę zamieniono na dyskusję o to, czy upadek powinien być rozważany jako pożądana czy też raczej godna pożałowania ewentualność. Z biegiem lat ludność rdzenna i ich tradycje w znacznej mierze stały się tłem do podkreślenia osiągnięć Europy i ekspansji imperialistycznych Europejczyków, którzy usprawiedliwiali swoje działania opierając się na domniemanej rasowej i kulturowej przewadze.

== Charles Dickens 1851 artykuł pt.: „Szlachetny dzikus” w Household Words ==
W 1851 roku Charles Dickens napisał zjadliwą i sarkastyczną recenzję w swoim tygodniku  Household Words. W eseju zatytułowanym Szlachetny Dzikus, Dickens, bez ogródek wyraził odrazę do Indian i do ich sposobu życia. Pogarda Dickensa dla tych nienazwanych indywiduów, którzy błędnie wywyższali tak zwanego „szlachetnego dzikusa”, była bezgraniczna. Dickens uważał, że Indianie są brudni, okrutni i bezustannie walczą między sobą. Satyra na tych, którzy odnaleźli powód do podziwu dla amerykańskich Indian lub afrykańskich buszmenów, jest znaczącym punktem zwrotnym w całej historii użycia tej frazy.
Tak jak wszyscy inni, którzy odtąd będą pisać na ten temat, Dickens zapoczątkuje wypieranie wiary w „szlachetnego dzikusa”. :

Od razu przechodząc do rzeczy, pozwalam sobie powiedzieć, że nigdy nie miałem nawet cienia wątpliwości w stosunku do szlachetnego dzikusa. Uważam go za wielką plagę i olbrzymi zabobon. ... Nie ważne jak on mnie nazwie, ja nazywam go po prostu dzikusem. Szlachetny dzikus uznaje króla, który panuje nad nim. Komu on powierza swoje życie i członki bez szemrania i zbędnych pytań(...); ale który po nieustannym zabijaniu, ostatecznie zostaje zabity przez swoich krewnych i przyjaciół, w momencie kiedy pojawiają się u niego siwe włosy. Wszystkie wojny szlachetnego dzikusa z dzikusami – następcami (on nie znajduje przyjemności w niczym innym) są wojnami eksterminacji – i to jest najlepszą rzeczą jaką ja o nim wiem, i najbardziej spokojną dla mojego umysłu kiedy na niego spoglądam. On nie posiada żadnego rodzaju odczuć moralnych; a jego „misja” może być podsumowana jako czysto diaboliczna.
Esej Dickensa był prawdopodobnie postawą męskiego, praktycznego realizmu i obroną Chrześcijaństwa. Na koniec zmienia trochę charakter wypowiedzi i staje się wyraźnie humanitarny, podtrzymując, iż chociaż cnoty dzikusa są mityczne a sposób jego życia, płytki i stracony, zasługuje on ciągle na to aby być traktowanym w taki sam sposób jak ktokolwiek z grona genialnych Anglików czy to Newton czy Shakespeare:

Konkludując, tak jak zacząłem. Moje stanowisko brzmi, jeżeli istnieje cokolwiek czego moglibyśmy się nauczyć od Szlachetnego Dzikusa, jest to, to czego należy unikać. Jego cnota to bajka; jego szczęście to iluzja; jego szlachetność; niedorzeczność. Nie istnieje większe uzasadnienie, aby traktować okrutnie istotę nędzną tak samo jak nie istnieje uzasadnienie, aby być okrutnym w stosunku do WILLIAMA SHAKESPEAREA czy ISAACA NEWTONA (...)

== Tragiczna ekspedycja Franklina – poszukiwania kozła ofiarnego ==
Chociaż Karol Dickens ośmieszył pozytywne wyobrażenia o rdzennych Amerykanach, tak zwanych „szlachetnych” dzikusach, zrobił on wyjątek (przynajmniej na początku) w przypadku Eskimosów, których nazywał: „kochające dzieci północy”, „zawsze szczęśliwi ze swoim losem,” „nieważne czy są głodni czy syci” i „delikatnie czuli dzicy”, którzy pomimo tendencji do kradzieży, „mają cichy, przyjacielski charakter” („Our Phantom Ship on an Antediluvian Cruise”, Household Words, 16.04.1851 r.). Jednakże zmienił on wkrótce tę nazbyt optymistyczną ocenę, kiedy 23 października 1854 roku, The Times of London, opublikował raport badacza – fizyka Johna Raea, o odkryciu przez Eskimosów szczątków zagubionej ekspedycji Franklina, a wśród nich niezbitych dowodów kanibalizmu wśród członków załogi:

Z okaleczonych ciał i zawartości garnków wyciągamy wnioski, że nasi nieszczęśliwi rodacy zostali doprowadzeni do ostateczności – do kanibalizmu. Tylko w ten sposób byli w stanie przetrwać.
Wdowa po Franklinie oraz jego krewni, jak i cały kraj byli wstrząśnięci do granic możliwości. Nie zaakceptowali oni raportów Johna Raea, które wydawały się podważać myślenie o Franklinie jako o heroicznym białym naukowcu-odkrywcy oraz całym prowadzonym przez niego projekcie brytyjskiego imperium. Zamiast przystać na powyższe, została podważona wiarygodność Eskimosów, którzy dokonali tego makabrycznego odkrycia (związanego z kanibalizmem). Eskimosi zostali nazwani kłamcami. Pracownicy magazynu The Times zostali zobligowani przez opinię publiczną do przeprowadzenia skrupulatniejszego dochodzenia w tej sprawie. Wobec czego w magazynie pojawiło się w niedługim czasie więcej informacji pozwalających na sformułowanie bardziej zadowalających wniosków, które brały pod uwagę zły los jaki spotkał biednego Franklina oraz jego przyjaciół:

Czy historia opowiedziana przez Eskimosów jest prawdziwa? Jak wszyscy dzicy, ci są także kłamcami, i z pewnością nie zawahaliby się oni wydać fałszywego publicznego oświadczenia, które ochroni ich przed zemstą białego człowieka.
Powyższe zostało bardzo entuzjastycznie przyjęte przez Dickensa, który napisał w swoim tygodniku:

Nie jest możliwym formułowanie wniosków na temat zachowania jakiejkolwiek rasy dzikusów, na podstawie ich odmiennego zachowania względem białego człowieka podczas gdy ten drugi jest silny. Pomyłka została popełniona wielokrotnie, chwila z którą biały człowiek pokazał się w nowym świetle jako słabszy od dzikusa sprawiła, że ten drugi zmienił się i zaatakował białego niczym zwierzę. Istnieje wielu obłudnych ludzi, którzy z dziwną niespójnością twierdzą, że każde dziecko urodzone w świecie ukształtowanym przez rozwój cywilizacyjny jest z natury zdeprawowane, podczas gdy każde dziecko zrodzone w naturze tj. w lesie, w dziczy, posiada wrodzoną cnotę. Wierzymy, że każdy dzikus jest w głębi serca zawistny, zdradliwy i okrutny; i musimy się jeszcze nauczyć jaki jest stan wiedzy białego człowieka – zagubionego, bezdomnego, rozbitego, najwyraźniej zapomnianego przez swój gatunek, najzwyczajniej dotkniętego głodem, słabego, przemarzniętego, bezradnego i umierającego – o wrażliwości eskimoskiej natury. – "The Lost Arctic Voyagers”, Household Words,  2.12.1854 r.
Dr John Rae odparł zarzuty Dickensa w dwóch artykułach w Household Words: “The Lost Arctic Voyagers”, Household Words, nr 248 (23.12. 1854 r.), i  "Dr. Rae’s Report to the Secretary of the Admiralty", Household Words, nr 249 (30.12. 1854 r.). Dr Rae, który wcześniej żył pośród Inuitów obronił ich nazywając ich „sumiennymi” oraz przedstawiając jako „wyraźny przykład ludzi cywilizowanych”, jednak nie nazywał ich szlachetnymi. Dodatkowo porównując ich z niezdyscyplinowaną załogą ekspedycji Franklina i co więcej niższą klasą Anglii i Szkocji, ukazał dzikie plemię w korzystnym świetle. (W tym miejscu warto zaznaczyć, że sam dr Rae był Szkotem.)
Podejście Raea do Inuitów i jego sprzeciw do uczynienia ich kozłem ofiarnym w aferze Franklina, niewątpliwie zaszkodziło jego karierze. Prowadzona przez wdowę po zmarłym Franklinie kampania, mająca na celu gloryfikacje jego wyprawy, wspomagana i podżegana przez Dickensa, spowodowała odrzucenie Raea przez brytyjski establishment. Chociaż to nie Franklin, ale Rae w 1848 odkrył ostatni odcinek znaczącego Przejścia Północno – Zachodniego, Rae nigdy nie został wyróżniony tytułem szlacheckim i umarł w nędzy w Londynie. (Gdzie rówieśnik Raea, pochodzący także ze Szkocji, odkrywca David Livingstone został wyróżniony i pochowany ze wszystkimi honorami w opactwie Westminister). Jednakże współcześni historycy potwierdzili znalezisko Raea w Przejściu Północno – Zachodnim, a wraz z nim wiarygodność jego raportu na temat kanibalizmu pośród załogi Franklina. Kanadyjski autor Ken McGoogan, badacz Arktyki, stwierdza, że chęć Raea do uczenia się i zaadaptowania zwyczajów rdzennych ludzi żyjących w Arktyce uczyniła go czołowym badaczem na miarę swoich czasów i pozwoliła na podróże oraz przetrwanie w terenach o surowym zimnym klimacie. Szacunek Raea dla zwyczajów, tradycji i umiejętności był zupełnym przeciwieństwem do szerzącego się w dziewiętnastowiecznej Europie przekonania, że ludność rdzenna nie posiada żadnej technicznej wiedzy ani informacji, które mogłaby przekazać. Rasizm Dickensa, który podzielany był przez wielu Anglików tamtych czasów, znacznie się nasilił po powstaniu Sipajów z 1857 roku w Indiach.

== Przypisy ==