Psychologia

Psychologia (od stgr. ψυχή psyche „dusza”; λόγος logos „słowo, myśl, rozumowanie”) – nauka badająca mechanizmy i prawa rządzące psychiką oraz zachowaniami człowieka. Psychologia bada również wpływ zjawisk psychicznych na interakcje międzyludzkie oraz interakcję z otoczeniem. Według Specera A. Rathusa psychologia jest badaniem naukowym zarówno zachowania, jak i procesów umysłowych.
Psychologia jako nauka dotyczy ludzi, ale mówi się również o psychologii zwierząt (czyli zoopsychologii), chociaż zachowaniem się zwierząt zajmuje się także dziedzina biologii – etologia.

== Metody badawcze ==
Psychologia jest nauką empiryczną, która posługuje się metodą naukową (metoda naukowa to „zorganizowany sposób badania ludzkiego doświadczenia i empirycznego sprawdzenia idei w celu poszerzenia i sprecyzowania wiedzy” – cytat z podręcznika Specera A, Rathusa).
Na podstawie wiedzy potocznej, codziennego doświadczenia, ogólnych teorii naukowych (np. teorii psychologicznych) naukowiec formułuje pytanie badawcze, które staje się problemem badawczym. Badacz weryfikuje odpowiedzi (za pomocą dobranej kontrolowanej metody), po czym gromadzi dowody (obserwacje). Jest możliwe to, że pytanie badawcze można przekształcić w hipotezę – w tym przypadku zamiast weryfikować odpowiedzi na pytanie badawcze naukowiec sprawdza hipotezy, co pozwala na zebranie obserwacji, czyli dowodów. Po zebraniu dowodów badacz wyciąga wnioski oraz tworzy lub modyfikuje teorię, po czym może zadać nowe pytanie badawcze lub sformułować nową hipotezę badawczą i rozpocząć nowe badanie. W badaniu ważne jest określenie definicji operacyjnej badanych zmiennych, zastosowanie autoselekcji oraz możliwość replikacji wyników badania.
W psychologii stosuje się metody obserwacji, eksperymenty i metody badania mózgu.

=== Metody obserwacji ===
Metodami obserwacji są:

studium przypadku,
sondaże,
testy psychologiczne,
obserwacja w warunkach naturalnych,
obserwacja w warunkach laboratoryjnych.

=== Eksperymenty ===
Podczas eksperymentów badacz manipuluje zmiennymi niezależnymi i obserwuje zmienne zależne. Osoby badane są dzielone na grupy eksperymentalne, wśród których występuje grupa kontrolna. Przeprowadzenie eksperymentu wymaga w niektórych wypadkach zastosowanie placebo lub wprowadzenia badanych w nieświadomość. W niektórych eksperymentach stosuje się metodę nazywaną podwójną nieświadomością manipulacji eksperymentalnej.

=== Metody badania mózgu ===
Metody badania mózgu to:

obserwacja osób, u których w wyniku wypadku doszło do uszkodzenia mózgu, w wyniku czego doszło do dezorganizacji lub do zaburzeń świadomości, zaburzeń pamięci, widzenia, słyszenia itp.,
elektryczna symulacja mózgu,
elektroencefalografia (EEG),
komputerowa tomografia osiowa (CAT, computerized axial tomography),
tomografia pozytronowa,
obrazowanie rezonansem magnetycznym,
celowe uszkodzenia mózgów zwierząt laboratoryjnych (badania na zwierzętach).

== Psychologia a inne nauki ==
Nauki, z których czerpie psychologia, to głównie socjologia, antropologia, filozofia i biologia, dzięki wypracowaniu własnych metod eksperymentalnych psychologia jest nauką samodzielną. Psychologia bywa jednak zaliczana do nauk społecznych, a także humanistycznych. Bywa także zaliczana do nauk behawioralnych (nauk o zachowaniu) razem z socjologią, etologią, biologią behawioralną, antropologią kulturową, kryminologią, niektórymi działami medycyny (psychiatrią, medycyną behawioralną).

== Dziedziny ==
Psychologia akademicka zajmuje się m.in.:

procesami poznawczymi – postrzeganiem, myśleniem, wyobrażaniem, pamięcią (psychologia poznawcza);
nabywaniem mowy i powiązaniem jej z pozostałymi procesami psychicznymi (psycholingwistyka);
rozwojem i zmianami mechanizmów psychicznych (psychologia rozwoju człowieka);
emocjami, procesami motywacji, stałymi cechami psychicznymi (psychologia osobowości i psychologia pozytywna);
postrzeganiem osób i psychicznymi aspektami interakcji między ludźmi (psychologia społeczna) oraz komunikacją między nimi (negocjacje, mediacje);
związkiem procesów psychicznych i funkcjonowaniem ośrodkowego układu nerwowego (neuropsychologia), fizjologicznym podłożem procesów psychicznych (psychofizjologia), ewolucyjnymi aspektami mechanizmów psychicznych (psychologia ewolucyjna);
psychologicznymi aspektami religii, twórczości naukowej i artystycznej oraz innych obszarów funkcjonowania człowieka;
zaburzeniami osobowości (psychopatologia).
Psychologia stosowana zajmuje się zastosowaniem wiedzy psychologicznej w:

zaburzeniach procesów psychicznych (psychopatologia), ich diagnozowaniu i leczeniu (psychologia kliniczna) – pokrewną dziedziną medycyny jest psychiatria,
diagnozie i rehabilitacji osób z uszkodzeniami ośrodkowego układu nerwowego (neuropsychologia),
korygowaniu zaburzeń relacji społecznych w związkach partnerskich i rodzinie (psychoterapia, psychologia małżeństwa i rodziny),
psychicznych uwarunkowaniach chorób somatycznych, promocji zdrowia i działań praktycznych na terenie medycyny (psychologia zdrowia),
wymiarze sprawiedliwości (psychologia sądowa),
problemach szkolno-wychowawczych, funkcjonowaniu instytucji szkolnych i wychowawczych (psychologia wychowawcza),
organizacjach (psychologia organizacji) i przedsiębiorstwach (psychologia pracy),
zachowaniach ekonomicznych ludzi (psychologia ekonomiczna),
w wojsku, sporcie, wyznaniach i w wielu innych obszarach.
Dziedzina psychologii na pograniczu statystyki zajmująca się konstrukcją testów psychologicznych to psychometria. Obecnie coraz lepsze rezultaty daje łączenie psychologii z neurobiologią (zob. także kognitywistyka).

=== Dziedziny psychologii według Spencera A. Rathusa ===
Spencer A. Rathus opisuje następujące dziedziny psychologii:

psychologia kliniczna – zajmuje się udzielaniem pomocy z zaburzeniami psychicznymi. Pomoc dotyczy takich spraw, jak lęk, depresja, zaburzenia funkcjonowania seksualnego, utrata poczucia celu w życiu. Psycholodzy kliniczni badają te problemy za pomocą wywiadu i badań testowych, pomagają w rozwiązaniu kłopotów życiowych i zmianie autodestrukcyjnych sposobów postępowania. Osoby wykonujące zawód psychologa klinicznego pracują w instytucjach specjalizujących się w działalności medycznej (zarówno w poradniach, jak i oddziałach oraz klinikach), ale nie są lekarzami psychiatrami.
psychologia specjalizująca się w poradnictwie – zajmuje się na udzielaniem pomocy osobom, które co prawda nie cierpią na żadne zaburzenie psychiczne, ale mają problem z adekwatnym funkcjonowaniem. Specjaliści specjalizujący się w tym obszarze psychologii również posługują się wywiadem oraz testami psychologicznymi w celu zidentyfikowania problemu klienta, pracują w poradniach, centrach i placówkach związanych z rehabilitacją i pomagają w podejmowaniu decyzji, nawiązaniu lub zakończeniu jakiejś relacji, rozwiązaniu konfliktu, a także udzielają pomocy osobom dotkniętym niepełnosprawnością lub mającym kłopoty zawodowe. Psycholodzy ci pomagają zidentyfikować problem i rozwiązać go.
psychologia szkolna – bada problemy uczniów w nauce. Psycholodzy szkolni są zatrudnieni w placówkach edukacyjnych, rozpoznają problemy w nauce oraz ich przyczyny za pomocą wywiadu z uczniami, nauczycielami i rodzicami, testów oraz obserwacji uczniów w klasach, pomagają przezwyciężyć te problemy.
psychologia kształcenia – przedmiotem tej dziedziny psychologii, podobnie jak psychologii szkolnej, jest nauczanie, z tym, że psychologia kształcenia nie skupia się na jednostkach (pojedynczych uczniach), ale koncentruje się na metodyce i programach nauczania. Psycholodzy kształcenia zajmują się problemem uczenia się, rozwojem dziecka, problemem dokonywania pomiarów osiągnięć ucznia oraz badają w jaki sposób szybkość i jakość uczenia się zależy od czynników psychologicznych, takich jak: rodzaj motywacji, inteligencja, postępowanie nauczyciela. Niektórzy psycholodzy kształcenia konstruują i badają to, jak konstruować standaryzowane testy mierzące uzdolnienia uczniów oraz osiągnięcia szkolne.
psychologia rozwojowa, która bada zmian fizycznych i emocjonalnych, zmian w funkcjonowaniu poznawczym i funkcjonowaniu społecznym w ciągu życia człowieka. Psycholodzy rozwojowi starają się opisać czynniki związane z dziedziczeniem i wpływy środowiskowe, które to wpływy są wywierane na rozwój osoby. Problematyka tej dziedziny obejmuje na przykład to, jaki wpływ na dziecko ma zażywanie przez matkę narkotyków i innych substancji, konsekwencje stylów wychowawczych, konflikty w okresie dojrzewania, sposób postrzegania czasoprzestrzeni, adaptacyjne problemy osób w podeszłym wieku.
psychologia osobowości – opisuje cechy oraz wpływ tychże cech na sposób myślenia, zachowanie i emocje. Psycholodzy społeczni próbują wyjaśnić przyczyny zaburzeń i chorób psychicznych oraz zajmują się takimi zagadnieniami jak: społeczne role płciowe, agresja, lęk.
psychologia społeczna – która bada wyznaczniki postrzegania sytuacji społecznych oraz ich istotę, opisuje sposoby myślenia i odczuwania sytuacji społecznych, przeprowadza refleksję na temat postępowaniem człowieka wobec innych. W odróżnieniu od psychologów osobowości, którzy większą wagę kładą na wewnętrznych wyznacznikach zachowania, psycholodzy społeczni skupiają się na jego kontekście społecznym i sytuacyjnym, kiedy to w swojej istocie zachowanie zależy od obu klas tych czynników.
psychologia środowiskowa – której reprezentacji nazywani są również psychologami ekologicznymi i dążą do opisania zależności pomiędzy ludzkim zachowaniem a cechami fizycznymi środowiska, a jakim dochodzi do tego zachowania. Psycholodzy środowiskowi badają na przykład wpływ czynników urbanistycznych (np. architektury) na zaspokajanie potrzeb oraz działanie (zachowanie). Psycholodzy ekologiczni biorą pod uwagę zanieczyszczenia (takie jak hałas czy zanieczyszczenie powietrza), krańcowe temperatury.
psychologia pracy i organizacji – badającą prawidłowości funkcjonowania organizacji, stosunki międzyludzkie w miejscach pracy, czynniki ludzkie w funkcjonowaniu zespołów „człowiek – maszyna”.
psychologia konsumenta – której reprezentanci próbują zbadać i przewidzieć to, co i kiedy ludzie kupują. Psycholodzy konsumenta doradzają handlowcom i kierownikom sklepów jak zachęcić klientów do nabywania towarów i usług (odpowiednio układając ekspozycje, stosując właściwe środki w reklamach).
psychologia sądowa – pomaga ocenić to, w jaki sposób zaburzenia i choroby psychiczne oskarżonych miały wpływ na działanie oskarżonych oraz w ocenie wiarygodności zeznań świadków sądowych. Psycholodzy sądowi są nie tylko ekspertami i biegłymi, ale zatrudniani są również w komendach Policji, gdzie uczestniczą w selekcji kandydatów do pracy w zawodzie policjanta oraz doradzają funkcjonariuszom, jak radzić sobie ze stresem, jak postępować osobom, które chcą popełnić samobójstwo, negocjować w przypadku przestępstwa z uczestnictwem zakładników, czy jak rozwiązywać konflikty rodzinne.
psychologia zdrowia – bada związek procesów psychicznych i zachowania ze zdrowiem i stanem fizycznym. Psycholodzy zdrowia interesują się wpływem stresu na problemy zdrowotne (takie jak: skłonność do chorób serca, chorób nowotworowych czy migreny), pomagają zmienić zachowanie w ten sposób, aby kształtować zachowania prozdrowotne i zapobiegać chorobom (np. kształtując odpowiednie nawyki dietetyczne, wychodząc z nałogów i unikając używek, uprawiając sport lub jakąkolwiek aktywność fizyczną).
psychologia sportu, której reprezentanci pomagają sportowcom w uzyskiwaniu lepszych efektów sportowych, radzeniu sobie z lękiem, stresem, presją widowni. Psycholodzy sportu badają to, jak można wykorzystać strategie poznawcze dla osiągnięcia lepszych wyników oraz badają rolę emocji w sporcie (np. to, czy gniew na rywala obniża, czy też podwyższa szansę na dobre wyniki).

== Pochodzenie nazwy ==
Termin psychologia pochodzi z języka greckiego i dosłownie oznacza „naukę o duszy”. Nazwa ta jednak nie była znana ani używana przez starożytnych greków (stosowano wtedy gr. zwrot περι ψυχης--peri psychis). Nazwa „psychologia” została sztucznie utworzona dopiero w XVI wieku.
Najwcześniej użył jej poeta i humanista Marko Marulić ze Splitu w zagubionej łacińskiej rozprawie „Psichiologia de ratione animae humanae” wydanej między 1510 a 1519 rokiem.
Warto również zauważyć, że nazwa „psychologia” nie od razu się przyjęła: przez cały XVII wiek stosowano nazwę „pneumatologia” (od gr. pneuma – tchnienie, duch). Do rozpowszechnienia nazwy „psychologia” przyczynił się dopiero w XVIII wieku niemiecki filozof Christian Wolff poprzez wydanie Psychologia empirica i Psychologia rationalis.

== Dzieje psychologii ==
Psychika interesowała ludzi we wszystkich kulturach, ale systematyczne gromadzenie wiedzy empirycznej na ten temat rozpoczyna się dopiero w XIX wieku. Co prawda najczęściej jako początek psychologii wskazuje się rok 1879, kiedy to Wilhelm Wundt założył w Lipsku (miejscowość w Niemczech) pierwsze laboratorium psychologiczne, ale już wcześniej liczni badacze przeprowadzali namysł nad zjawiskami psychicznymi. Psychologia była traktowana wcześniej jako dziedzina filozofii.
Już Demokryt około 400 roku przed naszą erą sugerował prowadzenie namysłu o człowieku w kategoriach duszy i ciała, co jest wciąż aktualnym problemem współczesnej nam psychologii, która zajmuje się interakcjami czynników biologicznych i psychicznych. Demokryt jako jeden z pierwszych filozofów sformułował pytanie o to, czy człowiek posiada możliwość wyboru, a więc i czy posiada wolną wolę, a także wskazywał na problem uzależnienia zachowania człowieka od stymulacji zewnętrznej.
Filozofem, którego koncepcje pozostają nadal inspiracją dla psychologii, jest Sokrates, który zauważał, że nie możemy czerpać wiarygodnej samowiedzy za pomocą zmysłów, gdyż te ani nie odzwierciedlają idealnie rzeczywistości, ani też nie są nieomylne – stąd współcześni nam psycholodzy często przyznają to, że spostrzeżenia i pamięć ludzka nie zawsze odpowiadają temu, co rzeczywiste, oraz proponują za Sokratesem introspekcję (badanie swoich myśli i odczuć w dążeniu do samowiedzy) oraz wskazują na wartość racjonalnego myślenia. Sokrates zwracał również uwagę na to, że człowiek jest stworzeniem społecznym, a jednostki ludzkie w społeczeństwie wywierają na siebie ogromny wpływ. Nie znamy żadnego tekstu napisanego przez Sokratesa, ale jego poglądy przetrwały dzięki jego uczniom. Jednym z takich uczniów był Platon (około 427–347 r. p.n.e.), który zapisał twierdzenie Sokratesa: „Poznaj samego siebie”. Sentencja ta jest ważnym mottem wielu z psychologów. Platon jako pierwszy opisał konflikty wewnętrzne.
Uczeń Platona, Arystoteles (384–322 r. p.n.e.), jako syn nadwornego lekarza, odbył studia medyczne, a potem sam nauczał między innymi Aleksandra Wielkiego (założył nawet Lykeion – szkołę uważaną za pierwszy uniwersytet). Arystoteles jest uważany za współtwórcę empiryzmu (w znaczeniu poglądu o tym, że wartościowa jest ta informacja, która pozyskana jest z ludzkich zmysłów), uważał, że psychika, jako byt inteligibilny, może być badana tak, jak badane są zjawiska przyrody, jako pierwszy twierdził, że człowiek ma pięć zmysłów (wzrok, słuch, smak, węch, dotyk), zajmował się naturą związków przyczynowo-skutkowych, widział w zdolności do racjonalnego myślenia różnicę pomiędzy człowiekiem a innymi przedmiotami ożywionymi, stworzył podwaliny prawa asocjacjonizmu, zauważył to, że obrazy w ludzkiej wyobraźni i marzeniach trwają dłużej niż stymulacja zmysłowa wywołująca te obrazy. Jedno z dzieł Arystotelesa nosi tytuł: „O psychice”.
Innymi filozofami, którzy również mieli ogromny wpływ na psychologię, są św. Augustyn, Kartezjusz, John Stuart Mill.
Pierwsze próby zastosowania metody doświadczalnej wiążą się z nazwiskami niemieckich naukowców Johannesa Müllera, Hermanna von Helmholtza i Gustava Fechnera, których prace dotyczyły pogranicza fizjologii z psychologią (percepcja bodźców).
Gustaw Theodor Fechner (1801-1887) w roku 1860 wydał „Elementy psychofizyki” – dzieło obrazujące sposób, w jaki zdarzenia fizyczne (światło i dźwięk) są związane z wrażeniami psychicznymi i spostrzeżeniami oraz proponujące naukowy sposób mierzenia efektów tych zdarzeń.
Wilhelm Wundt wraz z zespołem w oparciu o publikację Jak należy badać duszę? Czyli o metodzie badań psychologicznych Juliana Ochorowicza w roku 1869 usystematyzował metodę rejestracji subiektywnych doznań określaną jako introspekcja. Julian Ochorowicz jako doktorant-metodolog współpracował w zespole Wilhelma Wundta, a w roku 1874 przedstawił własną dysertację o Warunkach świadomości na Uniwersytecie w Lipsku. Dodatkowo przedstawił publikację na temat stworzenia Międzynarodowego Kongresu Psychologii. Z inicjatywy Polskiego psychologa Juliana Ochorowicza i innych znanych psychologów w dniach 6–10 sierpnia 1889 roku na Polu Marsowym w Paryżu (na platformie w Wieży Eiffla) odbył się I Międzynarodowy Kongres Psychologii Fizjologicznej. W roku 1909, pierwszą kobietą powołaną do szóstego Komitetu organizacyjnego, Międzynarodowego Kongresu Psychologii Fizjologicznej mającego odbyć się 2–7 sierpnia 1909 roku w Genewie, była polska lekarz Józefa Joteyko – kierownik laboratorium psychologicznego na Uniwersytecie w Brukseli. Dr Ioteyko (pisownia późniejsza: Joteyko) była jedną z ośmiu polskich psychologów, w tym piątą kobietą Międzynarodowego Kongresu Psychologów w Genewie, gdzie doszło do zaproponowania podczas kongresu w 1909 roku, że kolejny międzynarodowy kongres odbędzie się w Warszawie. Ze względu na działania wojenne w latach 1914–1918, na terenie odradzającej się Rzeczypospolitej Polskiej w latach 1918–1919. Do Zorganizowania Międzynarodowego Kongresu Psychologów w Warszawie nie doszło do dnia dzisiejszego, natomiast od roku 1918 zaczęto organizować na nowo życie publiczne i naukowe m.in.: psychologii. Kolejny siódmy Międzynarodowy Kongres Psychologów, odbył się w Oksfordzie w dniach 26 lipca – 2 sierpnia 1923 roku, któremu przewodniczył Charles S. Myers. Za datę ukonstytuowania się psychologii jako samodzielnej nauki empirycznej uważa się utworzenie w 1879 roku, pierwszego w Europie laboratorium psychologicznego na Uniwersytecie Lipskim przez profesora Wilhelma Wundta.

Psychologia laboratoryjna była wykorzystywana przez szereg pierwszych szkół psychologicznych w Europie, w tym:

asocjacjonizm (inaczej strukturalizm) (Wilhelm Wundt) zakładający, że złożone doznania są produktem łączenia się prostszych;
funkcjonalizm (William James) zakładający, że procesy psychiczne mają do wypełnienia funkcje, które je organizują;
psychologia Gestalt (Max Wertheimer, Wolfgang Kohler, Kurt Koffka) zakładający, że istnieją mechanizmy aktywnie organizujące procesy psychiczne.
Metoda introspekcyjna opierała się na założeniu, że procesy psychiczne możemy badać tylko „od wewnątrz”, rejestrując świadome doznania. Metoda ta jednak była powszechnie krytykowana z powodu subiektywizmu i nieuniknionych deformacji treści psychicznych przez sam fakt badania. Radykalnie odmienną metodologię zaproponował behawioryzm (John Watson) postulujący badanie człowieka jako „czarnej skrzynki”, przez analizę powiązań między docierającymi bodźcami a reakcjami. Współczesna psychologia przyjęła w dużej części metodologiczne postulaty behawioryzmu.
Do najważniejszych osiągnięć psychologii (i nauk pokrewnych) należą:

odkrycie warunkowania klasycznego (Iwan Pawłow) i instrumentalnego (E. Thorndike i Burrhus Skinner);
badania zapamiętywania i zapominania materiału werbalnego Hermanna Ebbinghausa – wykreślenie krzywej zapominania;
rozróżnienie pamięci krótkotrwałej i długotrwałej (William James, D. Hebb, D. Broadbent);
badanie struktury pojęć (Eleanor Rosch);
gramatyka generatywno-transformacyjna Noama Chomsky’ego;
określenie etapów rozwoju umysłowego (Jean Piaget);
określenie etapów rozwoju psychoseksualnego (Zygmunt Freud);
koncepcja dążenia do mocy i przewagi nad innymi (Władysław Witwicki, Alfred Adler)
koncepcja hierarchii potrzeb (Abraham Maslow);
badania funkcjonowania małych grup i zmiany postaw (Kurt Lewin);
opracowanie metod diagnozy klinicznej i psychoterapii (Zygmunt Freud, Carl Rogers, Aaron Beck).

=== Historyczne podstawy współczesnych nurtów psychologii ===
funkcjonalizm
asocjacjonizm
strukturalizm

=== Najważniejsze nurty (szkoły) psychologiczne ===
W ogólności istnieją 4 główne podejścia do umysłu przedstawiane przez behawiorystów, kognitywistów, neuronaukowców oraz psychologów głębi.

Gestalt (psychologia postaci)
psychologia głębi i związane z nią podejście psychodynamiczne dzielące się na następujące nurty:
psychoanalizę zapoczątkowana przez Z. Freuda oraz neopsychoanalizę (niekiedy nazywaną psychologią kulturalistyczną; prace J. Lacana, E. Fromma, H. Sullivana);
psychologie analityczną zapoczątkowana przez C. G. Junga, będąca częściową krytyką psychoanalizy i jej rozszerzeniem (m.in. wprowadzenie pojęcia nieświadomości zbiorowej i archetypów);
psychologię indywidualną zapoczątkowana przez A. Adlera.
behawioryzm i neobehawioryzm
psychologia humanistyczna
psychologia poznawcza
psychologia ewolucyjna
neuropsychologia
psychologia społeczna
psychologia polityczna
psychologia kulturowa
psychologia religii
psychologia tłumu
psychologia międzykulturowa
psychologia transpersonalna

== Krytyka ==
Naukowe badanie samej psychologii (czyli metanauka) ujawniło istotne problemy związane z metodologią badań psychologicznych: duży udział błędów, niska odtwarzalność (kryzys replikacyjny) i nagminne niewłaściwe a naiwne wykorzystywanie danych statystycznych. Krytykowane jest również wyciąganie wniosków dotyczących całej ludzkości na podstawie badań wykonanych na grupie niereprezentatywnej określanej jako WEIRD (Western, Educated, Industrialized, Rich, Democratic), często jeszcze bardziej ograniczonej do amerykańskich studentów psychologii lub socjologii. Odkrycie to doprowadziło do reform w ramach społeczności naukowej i poza nią.
Badania na uniwersytecie w Tilburgu zburzyły złudzenie, że naukowcy są bardziej obiektywni niż większość ludzi, dowodząc, że większość badaczy ma słabą zdolność obiektywnego spojrzenia na dane i przeszacowuje statystyczną moc swoich badań.

== Zobacz też ==

natura człowieka

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
Gerrig, R., Zimbardo P. Psychologia i życie. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2009.

== Linki zewnętrzne ==
Julian Ochorowicz prekursorem I Międzynarodowego Kongresu Psychologii Fizjologicznej w Paryżu. e-book.lib.sjtu.edu.cn. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-05-24)].
Wykaz Międzynarodowych Kongresów Psychologii. e-book.lib.sjtu.edu.cn. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-05-24)].
Dlaczego psychologia jest nauką?
 Anna Bareś, Narodziny psychologii, Centrum Kopernika Badań Interdyscyplinarnych – Uniwersytet Jagielloński (CKBI UJ), kanał „Copernicus” na YouTube, 11 października 2023 [dostęp 2024-10-08].


Psychika

Psychika (gr. ψυχή, psyche – dusza) – «całokształt cech i procesów wewnętrznych człowieka, związanych z emocjami, intelektem, predyspozycjami i doświadczeniem życiowym» (źródło: Słownik języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego). Zespół indywidualnych cech psychofizycznych tworzy osobowość.

== Modele ==
Nie istnieje jeden, powszechnie przyjęty model psychiki.

Według tradycyjnej psychologii akademickiej, psychika obejmuje procesy poznawcze, emocje, procesy motywacyjne i osobowość, przeciwstawianym procesom cielesnym (fizjologicznych).
Zupełnie inny podział psychiki można odnaleźć w psychoanalizie: gdzie obowiązuje podział na biologiczne id, społeczne superego oraz ego.
Psychologia analityczna dzieli psychikę na dwa systemy: świadomość i nieświadomość.
Teologia katolicka uznaje, że psychikę tworzy współdziałanie ciała człowieka z jego duszą.

== Zobacz też ==

proces psychiczny
stan psychiczny

== Przypisy ==


Bezpieczeństwo

Bezpieczeństwo – stan dający poczucie pewności i gwarancję jego zachowania oraz szansę na doskonalenie.

== Rodzaje bezpieczeństwa ==
Wyróżnia się następujące rodzaje bezpieczeństwa:

ze względu na obszar jaki obejmuje – bezpieczeństwo globalne, bezpieczeństwo międzynarodowe, bezpieczeństwo regionalne, bezpieczeństwo narodowe;
ze względu na stosunek do obszaru państwa – bezpieczeństwo zewnętrzne i bezpieczeństwo wewnętrzne;
ze względu na dziedzinę, w jakiej występuje – bezpieczeństwo ekologiczne, ekonomiczne, energetyczne, fizyczne, informatyczne (cybernetyczne, teleinformatyczne), kulturowe, militarne, polityczne, socjalne i społeczne oraz identyfikacyjne.

== Pojęcie bezpieczeństwa ==
Pojęcie bezpieczeństwa państwa ewoluowało przez wieki, a w ostatnich dekadach XX wieku szczególnie szybko zmieniało znaczenie. Wobec zmiany środowiska międzynarodowego na przełomie lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych XX wieku i związanej z tym ewolucji postrzegania zagrożeń coraz większe znaczenie zaczęto przywiązywać do bezpieczeństwa pozamilitarnego. Wyłoniło się więc bezpieczeństwo ekologiczne, ekonomiczne, energetyczne, informacyjne, socjalne i wiele innych, jak na przykład bezpieczeństwo humanitarne. Zarysowała się tendencja, aby przez bezpieczeństwo państwa rozumieć wszystko co może mieć jakikolwiek związek z zagrożeniem państwa i jego społeczeństwa.
Z tego względu wydaje się rozsądna propozycja Ryszarda Zięby, żeby wyodrębnić następujące podstawowe wartości składające się na bezpieczeństwo współczesnych państw:

przetrwanie państwa jako niezależnej jednostki politycznej, narodu jako wyróżnionej grupy etnicznej, biologiczne przeżycie ludności państwa. Jest ono naczelną wartością, której każde państwo gotowe jest poświęcić inne wartości, gdyż nie mogą być one zachowane w sytuacji zagrożenia istnienia ludności. Wartość ta jest stawiana na naczelnym miejscu;
integralność terytorialna, która w potocznym rozumieniu nadal jest uważana za główny korelat bezpieczeństwa;
niezależność polityczna (w sensie ustrojowym, samowładności i swobody afiliacji), czyli suwerenności;
jakość życia, na którą składają się takie wartości jak standard życia, szczebel rozwoju społeczno-gospodarczego, zakres praw i swobód obywatelskich, system kulturalny, narodowy styl życia, stan środowiska naturalnego, możliwości i perspektywy samorealizacji i rozwoju.

== Postrzeganie bezpieczeństwa (według Daniela Freia) ==
stan braku bezpieczeństwa – wówczas gdy występuje duże rzeczywiste zagrożenie, a postrzeganie tego zagrożenia jest prawidłowe;
stan obsesji występuje wtedy, gdy nieznaczne zagrożenie jest postrzegane jako duże;
stan fałszywego bezpieczeństwa ma miejsce wówczas, gdy zagrożenie jest poważne, a postrzegane bywa jako niewielkie;
stan bezpieczeństwa występuje wtedy, gdy zagrożenie zewnętrzne jest nieznaczne, a jego postrzeganie prawidłowe.

== Potrzeby społeczeństwa w dziedzinie bezpieczeństwa (według W. Kitlera) ==
potrzeba bezpieczeństwa i porządku publicznego
potrzeba bezpieczeństwa powszechnego
potrzeba ochrony zdrowia oraz bezpieczeństwa sanitarno-epidemiologicznego
potrzeba ochrony środowiska i gospodarki odpadami
potrzeba ochrony dorobku kulturowego i tożsamości narodowej
potrzeba bezpieczeństwa ekonomicznego
potrzeba oświaty i wychowania
potrzeba bezpieczeństwa narodowego

== Bezpieczeństwo Polski ==
Do tego zbioru wartości należą podstawowe cele polskiej polityki bezpieczeństwa, określone następująco:

ochrona suwerenności i niezawisłości Rzeczypospolitej;
utrzymanie nienaruszalności granic i integralności terytorialnej kraju;
zapewnienie bezpieczeństwa obywateli Polski, w tym praw człowieka i podstawowych wolności oraz demokratycznego porządku;
stworzenie niezakłóconych warunków do cywilizacyjnego i gospodarczego rozwoju Polski oraz wzrostu dobrobytu jej obywateli;
ochrona dziedzictwa narodowego i tożsamości narodowej
realizacja zobowiązań sojuszniczych, a także obrona i promowanie interesów państwa polskiego.

== Przypisy ==

== Bibliografia ==

Ryszard Zięba (red.): Bezpieczeństwo międzynarodowe po zimnej wojnie, Warszawa 2008.
R. Jakubczak, J. Flis: Bezpieczeństwo Narodowe Polski w XXI wieku, Warszawa 2006
Słownik terminów z zakresu psychologii dowodzenia i zarządzania, Warszawa 2000.


Biomorfizm

Biomorfizm – określenie pewnych poglądów wiążących się z filozofią przyrody – mianowicie ujmowanie zjawisk psychicznych, społecznych a niekiedy nawet fizycznych jako specyficznych form życia. Poglądy takie wiązały się z biologizmem, zwłaszcza rozumianym jako występujące na gruncie psychologii próby wyjaśniania zjawisk psychicznych wyłącznie przy odwołaniu się do wyników i metod nauk biologicznych.

== Zobacz też ==
Biocentryzm
Bioromantik

== Bibliografia ==
Antoni Podsiad, Słownik terminów i pojęć filozoficznych, Instytut Wydawniczy Pax, Warszawa 2000


Comfort food

Comfort food (ang. jedzenie pocieszające) – żywność lub produkty w tradycyjnym stylu, którym przypisywana jest wartość sentymentalna lub nostalgiczna. Uczucie to może być specyficzne dla danej osoby lub mieć zastosowanie w określonej kulturze lub kręgu kulturowym.

== Charakterystyka ==
Jedzeniem określanym jako comfort food są często tradycyjne, szybkie, domowe posiłki, kojarzone z dzieciństwem, rodzinnym domem czy przyjaciółmi. Pokarmy te mogą wywoływać pozytywne wspomnienia związane z konkretną osobą, czasem lub miejscem. Żywność ta niesie za sobą pewnego rodzaju psychiczny komfort.
Mianem comfort food nazywane są też produkty, charakteryzujące się wysoką kalorycznością, wysokim poziomym węglowodanów i prostym przygotowaniem. Bywa więc tak określana żywność typu Fast-food (niektóre rodzaje pizzy, frytki) czy słodycze (lody, czekolada).

== Historia terminu ==
Sformułowanie comfort food pojawia się co najmniej od 1966 roku, kiedy to amerykańska gazeta codzienna Palm Beach Post użyła tego określenia w swoim opowiadaniu o otyłości. Miało brzmieć następująco: Dorośli pod wpływem silnego stresu, zwracają się do tego co można nazwać comfort food, czyli jedzenia kojarzonego z bezpieczeństwem w dzieciństwie jak gotowane jajko czy zupa z kurczaka. Jedenaście lat później, w 1977 roku, sformułowanie to, ponownie pojawiło się w artykule The Washington Post, a Oxford English Dictionary zaczął śledzić losy terminu.  Współcześnie, termin ten jest stosowany powszechnie, zwłaszcza przez specjalistów z zakresu psychologii jedzenia, socjologów, ale także restauratorów czy recenzentów kulinarnych.

== Psychologia jedzenia ==
Szukając odpowiedzi na pytanie dlaczego comfort food jest tak chętnie i często wybierane, można odnieść się do psychologii i przeprowadzonych dotychczas badań empirycznych. Czynnikiem sprzyjającym konsumpcji tego typu żywności jest doświadczanie negatywnych emocji oraz próba ich regulacji. Jedzenie staje się sposobem na pocieszenie i wejście w pozytywny stan emocjonalny.
Spożywanie wysokokalorycznych i wysokotłuszczowych produktów z dużą zawartością soli lub cukru takich jak lody, frytki, pizza, aktywuje system nagradzania w mózgu, co powoduje chwilowe odczuwanie przyjemności i wzrost pobudzenia emocjonalnego. Osoby przeżywające negatywne emocje wykazują tendencję do wybierania niezdrowej żywności (pizza, frytki), chcąc w ten sposób doświadczyć natychmiastowej gratyfikacji. Badania wskazują, że zjedzenie czekolady zmniejsza głód, zwiększa poziom energii i poprawia nastrój. Badania wskazują, że spożywanie produktów mających sentymentalne konotacje poprawia samopoczucie. Jednocześnie część kobiet wskazuje, że spożyciu tych produktów towarzyszy poczucie winy. Warto podkreślić, że w Polsce jest już dostępna polska wersja Kwestionariusza Postaw wobec Czekolady
Jedzenie sentymentalne może być odpowiedzią na przeżywane negatywne emocje i stres, oraz przyjmować formę jedzenia emocjonalnego. To w konsekwencji stanowi czynnik sprzyjający epidemii otyłości w Stanach Zjednoczonych i na świecie.
Istnieje bardzo duża różnorodności zarówno wśród osób jak i kultur pod względem klasyfikacji produktów do kategorii comfort food. Badania przeprowadzone wśród starszych mieszkańców Ameryki Północnej urodzonych w latach 1897-1949 wykazały, że za potrawę budzącą pozytywne myśli najczęściej była uznawana zupa z kurczaka.
Badania sugerują również, że płeć może być czynnikiem różnicującym wybory produktów żywnościowych. W jednym z badań, dotyczącym preferencji żywieniowych Amerykanów, mężczyźni do comfort food chętniej zaliczali ciepłe posiłki (steki, zupy, zapiekanki), podczas gdy kobiety wolały szybkie przekąski, takie jak lody czy czekoladę. Dodatkowo, młodsze osoby częściej spożywały przekąski, w porównaniu z osobami powyżej 55 roku życia.

== Polskie comfort food ==
Posiłki typu comfort food są ściśle powiązane z kulturą danego regionu i kraju. Do polskich produktów sentymentalnych należą tradycyjne, wspominane z dzieciństwa, ulubione dania. Można do nich zaliczyć rosół, zupę pomidorową, pierogi, bigos, kotlet schabowy, czy sernik. Mimo że comfort food z często charakteryzuje się łatwością i prostotą sporządzenia, to część z polskich potraw wymaga większego wysiłku i dłuższego przygotowania. Lista tych produktów jest jednocześnie elastyczna i modyfikowalna, również ze względu na indywidualne upodobania.

== Zobacz też ==
Dieta
Kuchnia polska
Junk food

== Przypisy ==


Czyn

Czyn – zachowanie się podmiotu prawa, które rodzi skutki prawne, nawet wówczas, gdy do wywołania tych skutków podmiot swym zachowaniem nie zmierzał.
Czyn można popełnić przez świadome działanie (sterowane wolą zachowanie przejawiające się w formie kompleksu ruchów) lub zaniechanie („bezczynność kierunkowa” - powstrzymanie się od działania). Nie należą do czynów w rozumieniu prawniczym zachowania człowieka w stanie wyłączającym świadomość, np. podczas snu.
Czyny dzielone są na zgodne z prawem i niezgodne z prawem.

== Teorie czynu ==

=== Naturalistyczno-kauzalna ===
Czyn jest zjawiskiem ontologicznym, to aktywność woli człowieka, pojęcie ogólne wobec przestępstw umyślnych i nieumyślnych. W ten sposób przesuwano problem psychicznego odniesienia do czynu w sferę winy. Zwolennicy: Liszt, Ernst Beling. Krytyka: wadą tej koncepcji jest to, że traktuje wolę jako czynnik sprawczy, którym nie jest (np. zaniechanie może mieć miejsce bez udziału woli).

=== Finalistyczna ===
Czyn jest zjawiskiem ontologicznym. Zamiar jest włączony do typu czynu zabronionego. Finalizm treści woli włącza do pojęcia czynu. Celowość (finalizm czynu) wynika z faktu, że człowiek może przewidywać skutki swego działania i dzięki temu sterować przebiegiem zdarzeń, aby osiągnąć określony cel. Wola determinuje kauzalny przebieg wydarzeń. Zaniechanie nie jest czynem. Zwolennicy: Welzel, Hirsch, Władysław Mącior. Krytyka: nie uwzględnia faktu istnienia zachowań, który wynik nie pokrywa się z zamierzony celem (zamiar ewentualny, przestępstwa nieumyślne).

=== Socjologiczna ===
Czyn to aktywność lub pasywność człowieka, która jest doniosła społecznie, związana z grupą społeczną. Jest to wartościujące ujęcie czynu. Świadomość odgrywa decydującą rolę; pełni funkcję informacyjną. Według tej koncepcji czynem jest tylko zachowanie psychicznie sterowane, którego warunkiem jest odpowiedni stopień aktywacji siatki nerwowej umożliwiającej procesy sterowania, tj. odbiór informacji, identyfikację, przetworzenie i decyzję. Czyn to zarówno działanie, jak i zaniechanie. Zwolennik: Kazimierz Buchała.

=== Normatywna ===
Czyn ma charakter normatywny. Jest ujęty w sposób funkcjonalny. Stanowi wyraz osobowości człowieka. Czynem jest wszystko to, co można przypisać człowiekowi jako psychicznemu bytowi, co podlega jego kontroli. Nie są czynami ruchy i uzewnętrznienia, które nie są przez wolę i świadomość opanowane lub możliwe do opanowywania (np. atak padaczki). Myśli - mimo że można je opanowywać przez wolę i świadomość - nie są czynami, dopóki nie zostaną uzewnętrznione. Czyn to zarówno działanie, jak i zaniechanie. Zwolennik: Claus Roxin.

== Zobacz też ==

acedia
lenistwo
apatia

== Bibliografia ==
A. Marek: Prawo karne. Warszawa: C.H. Beck, 2005, s. 71-73. ISBN 83-7387-575-1.
E. Blaski (red.): Prawo karne. Repetytorium. Zakamycze: 2005. ISBN 83-7444-185-2. Brak numerów stron w książce


Czynnik ludzki (lotnictwo)

Czynnik ludzki – ogół zagadnień, które mają zastosowanie w lotniczym projektowaniu, certyfikowaniu, szkoleniu, działaniu w obsłudze technicznej, oraz które pozwalają znaleźć obszary wzajemnego oddziaływania pomiędzy człowiekiem i innymi elementami systemu, uwzględnienie możliwości i ograniczeń człowieka, które mają wpływ na bezpieczeństwo i sprawność jego działania w lotnictwie. Czynnik ludzki związany jest z nieadekwatnym działaniem człowieka, które skutkuje błędem.
Czynnik ludzki jest jedną z grup przyczynowych zdarzeń lotniczych odnoszącą się do personelu latającego. Jednakże aspekty działania czynnika ludzkiego znajdują swoje odniesienie w obszarach technicznych, środowiskowych i organizacyjnych.

== Klasyfikacja grup przyczynowych zdarzeń lotniczych ==

== Modele analizy zdarzeń lotniczych z uwzględnieniem czynnika ludzkiego ==

=== Model SHELL ===
Zostało opracowanych kilka teorii i modeli czynnika ludzkiego. Powszechnie uznanym modelem odnoszącym się do zobrazowania interakcji zachodzących pomiędzy człowiekiem a elementami systemu lotniczego, pozwalającym na głębsze zrozumienie „czynnika ludzkiego” jest tzw. model SHELL. Akronim pochodzi od pierwszych liter słów angielskich:

software – procedury, oprogramowanie, logistyka (polityka bezpieczeństwa, instrukcje, karty zadaniowe)
hardware – maszyny (narzędzia, statek powietrzny, wyposażenie, stanowisko pracy)
environment – otoczenie i warunki (fizyczne, organizacyjne, polityczne, ekonomiczne) w jakich działają wszystkie elementy systemu
liveware – niewłaściwe działanie ludzi poza załogą
lifeware - czynnik ludzki – człowiek, jego cechy osobowe, stan zdrowia, stan psychiczny

=== „Parszywa dwunastka” ===
Określenie „parszywa dwunastka” odnosi się do najczęściej występujących zagrożeń i przyczyn błędów ludzkich podzielonych na dwie grupy związane z nadmiarem czynników oraz ich brakiem. W przypadku braków wyszczególniono: komunikację, wiedzę, współpracę, zasoby, asertywność, świadomość. Natomiast nadmiar jest szkodliwy w przypadku: zaufania do siebie, rozproszenia, zmęczenia, stresu, presji, norm.

=== 5 × M ===
Analiza badań z zakresu bezpieczeństwa lotów pozwoliła pogrupować źródła zagrożeń na następujące elementy:

statek powietrzny (machine) – jego wyposażenie, przystosowanie do możliwości człowieka, stopnia trudności pilotowania
człowiek (man), w tym załogi lotnicze, personel inżynieryjno-lotniczy i personel zarządzający ruchem lotniczym
środowisko naturalne i sztuczne (media), w którym jest realizowane dane zadanie lotnicze
zadanie (mission), jego stopień trudności oraz zagrożenia występujące zarówno w czasie pokoju, jak i działań bojowych
zarządzanie (management) – szeroko pojęty proces prowadzenia planowania i przygotowania do realizacji danego zadania.

== Zobacz też ==
wypadek lotniczy
katastrofy i incydenty cywilnych samolotów pasażerskich

== Przypisy ==


Dezadaptacyjne marzycielstwo

Dezadaptacyjne marzycielstwo lub zjawisko nieadaptacyjnego marzenia na jawie (ang. maladaptive daydreaming) - Jest to nadmierna i kompulsywna aktywność fantazjowania, która zaburza lub całkiem zastępuje interakcje międzyludzkie. Cechuje się również negatywnym wpływem na funkcjonowanie akademickie, interpersonalne lub zawodowe. Osoby dotknięte tym schorzeniem, potrafią spędzać długie godziny na wymyślaniu złożonych i fantazyjnych marzeń dziennych. Towarzyszące im przy tym ruchy, utrudniają czynny udział w życiu codziennym. Określenie to zostało pierwszy raz użyte i opisane przez Eli Somer, izraelskiego profesora psychologii klinicznej, Uniwersytetu w Hajfie w 2002 roku.

== Przyczyny ==
Przyczyny dezadaptacyjnego marzycielstwa nie są do końca zrozumiane. Choć w wielu badaniach zidentyfikowano powiązane ze sobą zależności i czynniki ryzyka wśród osób dotkniętych tą dolegliwością. Somer w swoich badaniach opisał kilka takich przypadków. Uzyskany wynik jednogłośnie wskazuje na dwie istotne funkcje tej aktywności. Pierwszą z nich okazała się być ucieczka lub odłączenie się od bólu psychicznego, drugą zaś, szybka i magiczna transformacja z codziennych niepowodzeń w pożądane doświadczenia. Kilku badanych opisało to zjawisko jako stan przynoszący im ukojenie. Wyimaginowane scenariusze, pełne pozytywnych uczuć i bezpiecznych przestrzeni pomagało w radzeniu sobie z trudnymi sytuacjami i emocjami. Marzenia dzienne często opierają się na wyobrażaniu sobie emocjonalnego wsparcia czy akceptacji społecznej. Takie zachowania mogą przekształcić się w szkodliwy nawyk. Wielu badanych pod kątem maladaptive daydreaming stwierdziło, że zaczęło się to już w dzieciństwie. Stres lub trauma mogą odgrywać kluczową rolę w przekształceniu intensywnej skłonności do wyobrażeń w zaburzenie psychiczne. Istnieje również powiązanie z doświadczeniami z przeszłości lub z obecnymi trudnymi i stresującymi sytuacjami, takimi jak konflikty rodzinne lub lęk przed kontaktami społecznymi.
Osoby dotknięte tym schorzeniem mogą mieć również zaburzenia współistniejące, takie jak zaburzenia obsesyjno-kompulsywne, ADHD czy zaburzenia uzależnienia. U osób ze spektrum autyzmu również zauważono częste występowanie tego problemu. Badania wskazują, że trudności w regulacji emocji i niepewny styl przywiązania są przyczyną na kształtowanie się nieadaptacyjnego marzenia na jawie. Rozwija się ono głównie w odpowiedzi na niesprzyjające przeciwności losu.

== Pokrewne zaburzenia ==
Liczne badania wykorzystujące różne strategie badawcze, wskazały na silny związek między dezadaptacyjnym marzycielstwem, a  zaburzeniami dysocjacyjnymi. Wspólną ich właściwością jest między innymi tworzenie szczegółowych i intensywnych fantazji wraz z uczuciem obecności i emocjonalnego zaangażowania w nie. Przy czym, podczas marzeń dziennych są one silniejsze. Kreowanie złożonych wewnętrznie postaci jest kolejnym podobieństwem. Wiąże się to z dystansowaniem się od siebie na rzecz wyimaginowanych tożsamości. Najczęściej są to wyidealizowane wersje samych siebie. Pomimo że scenariusze są tworzone z własnej inicjatywy to nie zawsze są pod pełną kontrolą. Oba te zjawiska służą jako sposób na odwrócenie uwagi od przeszłych traum i obecnych trudności w życiu.
Pozostałe wspólne cechy to między innymi: selektywna uwaga, kreowanie alternatywnych tożsamości, reagowanie emocjonalne na stworzone postaci, pragnienie zaangażowania się w "wewnętrzny świat", utrata lub ograniczenie funkcji fizycznych, poznawczych lub psychicznych, które mogą wpływać na zdolność do normalnego funkcjonowania w codziennym życiu oraz podłoże traumatyczne tych zaburzeń i życie w przewlekłym stresie.

== Metody leczenia ==
Dotychczas nie powstała ujednolicona metoda leczenia dezadaptacyjnego marzycielstwa. Jednak wyniki pojedynczych badań przypadków pokazują, że istnieje kilka skutecznych technik psychologicznych, które mogą wspierać osoby zmagające się z tym problemem. W zależności od potrzeb i podłoża danej osoby, różne formy terapii mogą okazać się skuteczne. Jest to między innymi:

Psychoterapia poznawczo-behawioralna (ang. Cognitive-Behavioral Therapy) koncentruje się na identyfikowaniu i zmienianiu negatywnych wzorców myślowych oraz zachowań.
Metoda uważności (ang. Mindfullness-Based Therapy) praktyka ta polega na umiejętności koncentrowaniu się na chwili obecnej i obserwowaniu swoich myśli, dzięki temu osoby poddawane terapii potrafią lepiej skupić się na rzeczywistości.
Terapia psychodynamiczna (ang. Psychodynamic Therapy) opiera się na rozwiązaniu ukrytych problemów emocjonalnych. Jest pomocna w przypadku kiedy dezadaptacyjne marzycielstwo wynika z przeszłych traum.
Terapia akceptacji i zaangażowania (ang. Acceptance and Commitment Therapy) opiera się głównie na akceptacji marzeń dziennych nie dając się w nie wciągnąć.
Terapia grupowa (ang. Group Therapy) tworzy wspierającą przestrzeń, w której uczestnicy mogą wymieniać się doświadczeniami i czerpać wiedzę oraz wsparcie od osób zmagającymi się z podobnymi problemami.

== Przypisy ==


Dziecięcy Telefon Zaufania Rzecznika Praw Dziecka

Dziecięcy Telefon Zaufania Rzecznika Praw Dziecka (800 12 12 12) – telefoniczna linia interwencyjna dla dzieci i młodzieży. Działa bezpłatnie. Jest zarówno telefonem zaufania, jak i pełni rolę telefonu interwencyjnego. Rozpoczęła ona swoją działalność 20 listopada 2008, będąc jednocześnie jednym z pierwszych działań podjętych przez Marka Michalaka po objęciu urzędu Rzecznika Praw Dziecka.
Zadaniem Dziecięcego Telefonu Zaufania jest ochrona dzieci przed krzywdzeniem w celu zapewnienia im bezpiecznego dzieciństwa. Pedagodzy, psychologowie i prawnicy udzielają niezbędnego wsparcia wszystkim dzwoniącym dzieciom.  Przy użyciu numeru interwencyjnego osoby dorosłe mają możliwość zgłaszać problemy dzieci, zaobserwowania rażących zaniedbań względem nich. Najczęściej zgłaszane problemy dotyczą przemocy, problemów emocjonalnych w środowisku rówieśniczym, szkolnym i rodzinnym. Konsultanci zajmują się problemem, monitorują sytuację i przy pomocy różnych instytucji organizują dalszą współpracę i pomoc.
Od grudnia 2020 r. telefon jest czynny całodobowo, we wszystkie dni tygodnia i święta. Z ekspertami dyżurującymi przy telefonie można się skontaktować również poprzez czat internetowy.

== Przypisy ==

== Linki zewnętrzne ==
Telefon Zaufania z informacją o edukacji szkolnej


Ekspresja (psychologia)

Ekspresja (łac. exspressio „wyciskanie soku”; metafora zastosowana do nazwania wyciskania śladów na otoczeniu przez zjawiska psychiczne) – uzewnętrznienie, siła wyrazu.
Ekspresja aktywności psychicznej może obejmować:

Ekspresję ruchowo-mimiczną – najbardziej podstawową i mimowolną formę wyrazu, przejawianą za pomocą mimiki, pantomimiki, pozycji ciała, spontaniczności ruchów oraz, na wyższym poziomie, tańca (ekspresja ruchowo-muzyczna; zobacz artykuł: Metoda Batii Strauss).
Ekspresję słowno-werbalną – modulacja głosu, wyrażająca nastrój wypowiadanej treści – płacz, śmiech, krzyk.
Ekspresję muzyczną – wyrażaną w improwizowanej grze oraz ekspresję muzyczno-słowną – spontaniczne nucenie improwizowanej melodii.
Ekspresję plastyczną – zauważalną już u niemowląt
Ekspresję przez zabawę – zawierającą elementy wymienionych wyżej, pozbawiona reguł, spontaniczna, twórcza.
Zobacz też: aktywność twórcza dzieci.


Genetyka zachowania

Genetyka zachowania (lub genetyka behawioralna, ang.: behavioural genetics) – nauka, zajmująca się badaniem nad wpływem, który wywierają geny na zachowanie ludzi i zwierząt. Za założyciela tej dyscypliny naukowej uchodzi Francis Galton.

== Zobacz też ==
Nature versus nurture
Psychologia ewolucyjna

== Bibliografia ==
Genetyka zachowania. Interia.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-12-18)].
Słownik PWN: Genetyka behawioralna. PWN. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-10-20)].

== Linki zewnętrzne ==
Interdyscyplinarne Centrum Genetyki Zachowania. Uniwersytet Warszawski.
Czym się zajmują polscy genetycy zachowania. 2006-01-27. [zarchiwizowane z tego adresu (2009-07-05)].
Czy genetyka zachowania może stać się nauką pomocniczą pedagogiki?. Wydział Filozofii KUL.


Geneza lęku

Geneza lęku – lęk definiowany jest jako „uczucie trwogi, obawy przed czymś, strach”; również jako „niejasny, nieprzyjemny stan emocjonalny charakteryzujący się przeżywaniem obaw, strachu, stresu i przykrości”. Towarzyszy człowiekowi od zawsze, a rozważania na temat istoty lęku sięgają okresu klasycznego i największych filozofów.
Pierwsze dyskusje na temat lęku pojawiły się w dziejach starożytnej Grecji, kiedy to greccy filozofowie koncentrowali się na zagadkach ludzkiej duszy. W tym okresie lęk postrzegany był jako objaw słabości człowieka.

== Lęk w ujęciu starożytnych filozofów ==
Na określenie lęku i sposobu jego postrzegania w okresie starożytnym ogromny wpływ ma Sokrates i jego intelektualizm etyczny. Wskazuje on wiedzę jako wyznacznik dobrego postępowania, jednocześnie klasyfikując lęk jako niedoskonałość intelektualną (głupota) i etyczną (tchórzostwo).
Według Platona strach, jako synonim lęku, „bezmyślnych rad udziela” i wszyscy powinni kierować się prawem i sprawiedliwością. Obawa przed więzieniem czy śmiercią nie może być wytłumaczeniem nieuczciwości.
Arystoteles zwraca zaś uwagę na wpływ wstydliwości na odczuwanie lęku. Twierdzi, że ludźmi kieruje strach przed hańbą i karą. W czasach starożytnych czyny takie, z moralnego punktu widzenia, uznawane były za negatywne i umiejscawiane w sferze irracjonalności. Arystoteles zauważa także podobieństwo lęku przed niesławą do lęku przed niebezpieczeństwem. Tak jedno, jak i drugie objawia się czymś cielesnym (rumienienie się, bladnięcie). Dlatego też uznaje doświadczenie lęku za wspólne ludziom i zwierzętom. Ta filozoficzna myśl określa zatem, że człowiek lękliwy to człowiek, któremu brakuje rozumu.
Seneka wpisując się w myśli innych filozofów wskazuje, że człowiek jest w stanie zapanować nad swoim ciałem i jego reakcjami, a tym samym nad lękiem. Według niego:

=== Przyczyny i sposoby walki z lękiem wg greckich i rzymskich filozofów ===
Filozofia starożytna wskazuje, że częściej niż rzeczywiste zagrożenie, impulsem dla lęku są rzeczy urojone, niepewne i złudne. Jednak jako najczęstszą jego przyczynę określa pewność i nieuchronność śmierci. Przedstawiane przez filozofów sposoby zwalczania lęku skupiają się na dwóch aspektach. Poszukiwania uzasadnienia nieśmiertelności duszy (Platon, Arystoteles) oraz przyjmowania śmierci jako czegoś nieuniknionego (Seneka).
Jednak filozofia nie skupia się jedynie na zwalczaniu obaw związanych przed śmiercią. Próbuje również znaleźć sposoby na walkę z masowymi lękami urojonymi. Przykładem tego może być strach przed bogami, wskazujący w człowieku pierwiastek szaleństwa:

Epikur zaś definiuje lęk jako przyczynę cierpienia, które uniemożliwia odczuwanie radości. Dlatego też filozofia ma być lekarstwem w drodze do osiągnięcia szczęścia.
Znaczącym dla filozofów jest stwierdzenie, że pewne lęki są nabyte, a skoro tak, można również się ich pozbyć. Według Arystotelesa człowiek staje się lękliwy bądź mężny poprzez działania i decyzje, które podejmuje.
Warto jednak zauważyć, że doktryna arystotelesowska nie opiera się całkowicie na negatywnym postrzeganiu lęku, co wpisuje się w popularny schemat starożytnych tekstów. Wskazuje, że w zetknięciu się z rzeczami strasznymi, rozsądnie jest się lękać. Tak więc będąc uzasadnionym i funkcjonalnym przyjmuje formę racjonalną.

== Lęk w koncepcji chrześcijańskiej ==
Pewne aspekty zjawiska lęku, zwłaszcza te wg myśli Arystotelesa, pozostają niezmienne. Jednak chrześcijaństwo wpływa na postrzeganie lęku w sferach końca ludzkiej egzystencji i uduchowienia. Uznaje bowiem, że trwoga przed Bogiem jest cnotą i objawem dobrego życia. Wskazuje, że człowiek wierzący powinien miłować Boga i jednocześnie lękać się go. Powiązanie tych dwóch aspektów jest podstawą koncepcji chrześcijańskiej. W ustaleniach Soboru Watykańskiego II możemy znaleźć: „w każdym czasie i w każdym narodzie miły jest Bogu, ktokolwiek się Go lęka i postępuje sprawiedliwie”.
Dlatego też lęk przed grzechem staje się kluczowym bodźcem dla chrześcijan, by mu nie ulegać. Pojawia się tutaj również rola sumienia, choć swoje korzenie ma nadal w starożytności (myśl platońska), i strach przed potępieniem w oczach wszechobecnego Boga.

== Lęk w opisie współczesnym ==
To, co we wczesnym chrześcijaństwie jest kluczową cechą (zespolenie miłości z lękiem), współcześnie traci na znaczeniu. Kościół uznaje bowiem miłość do Boga, jednocześnie dyskredytując lęk przed karą, uznawany dotąd za motywację do działania.
Analizując jednak wszelkie rozważania starożytnych bądź nowożytnych filozofów sprowadzają się one do podobnych wniosków. Mianowicie przyczyną lęku jest sam lęk.

Blaise Pascal wskazując na wpływ wyobraźni i jej odpowiedzialność za tworzenie się lęku potwierdza również dywagacje wielkich myślicieli.
Grupa Willema Arrindela, holenderskiego badacza z dziedziny psychologii zdrowia, osobowości i psychologii klinicznej, wygenerowała kilka czynników, by sklasyfikować lęk w pewnych grupach:

lęk spowodowany kontaktami interpersonalnymi,
lęk przed śmiercią, chorobą,
lęk/fobie na punkcie zwierząt,
lęk/agorafobia.
Jak widać źródła lęku na przestrzeni wieków nie zmieniły swojej formy. Tak jak kiedyś, tak i dziś odczuwamy lęk. Nauczyliśmy się jednak rozpoznawać go, szeregować i szukać kolejnych sposobów na walkę z nim. Tak więc sam schemat postrzegania lęku czy jego natury również pozostaje niemal niezmienny.

== Zobacz też ==
zaburzenia lękowe
lęk społeczny

== Przypisy ==


Instynkt

Instynkt (łac. instinctus – podnieta, popęd) – dyspozycja biopsychiczna, która powoduje, że osobnik w nią wyposażony zachowuje się (lub pragnie się zachowywać) w określony sposób, a także "wrodzona zdolność wykonywania pewnych czynności stereotypowych, niewyuczonych, mniej lub bardziej skomplikowanych swoistych dla danego gatunku istotnych dla jego przetrwania". Pojęcie to w nauce o zachowaniu jest różnie definiowane, a w języku potocznym kojarzone jest z intuicją i zachowaniami, które nie są wynikiem racjonalnego i świadomego namysłu.
W etologii instynkt definiowany jest jako wrodzona i dziedziczna zdolność zwierząt (łącznie z człowiekiem) do wykonywania ciągu zachowań napędzanych przez popędy, wywoływanych i kierowanych przez odpowiednie bodźce zewnętrzne, prowadzących do skutków koniecznych dla życia osobnika lub utrzymania gatunku.
W zachowaniu instynktowym biorą udział mechanizmy wyzwalające i efektorowe (np. ruchowe). Zachowania takie składają się z dwóch etapów – fazy przygotowawczej (zachowanie apetencyjne) i końcowej, czyli zaspokajającej (zachowanie konsumacyjne). Zasadniczo zachowania instynktowe wyzwalane są przez kluczowy, konkretny bodziec, jednak mogą się pojawić również bez niego, jako działania upustowe. Mogą pojawić się również działania przerzutowe, czyli zachowania z instynktu innego niż aktualnie wykonywany (np. pocieranie twarzy, czyli zachowanie z instynktu pielęgnacji ciała podczas ucieczki).
Przykładem zachowania wynikającego z instynktu jest karmienie piskląt przez ptaki, gdzie czynnikiem wyzwalającym jest rozwarty dziób. Zachowanie to jest na tyle automatyczne, że wyzwalane jest nie tylko przez widok dziobów własnego potomstwa, ale też przez widok modeli. Czasem z braku możliwości właściwej realizacji instynktu (np. braku odpowiedniego materiału do budowy domku przez chruściki), możliwe jest zachowanie odmienne (np. wybranie innego materiału), co jest określane jako plastyczność instynktu. U zwierząt o bardziej rozbudowanym układzie nerwowym i systemie zachowań dziedziczone bywają zdolności do wykonywania czynności instynktowych, które są rozwijane w miarę nauki i nabierania doświadczenia.
Przykładowe instynkty: pokarmowy, pobierania wody, pobierania soli mineralnych (np. soli z lizawki), oddechowy (u zwierząt wtórnie wodnych, gdyż u zwierząt lądowych oddychanie jest nieskomplikowanym odruchem), pielęgnacji ciała, rozrodczy (wraz z terytorializmem) i opieki nad potomstwem, snu. W potocznym języku wiele innych zachowań również bywa nazywane instynktownymi, jednak nie spełniają one etologicznej definicji tego pojęcia. W oparciu o etologiczne kryteria nie da się wyróżnić instynktu samozachowawczego, zwanego również instynktem przetrwania, gdyż zachowania tak określane nie są schematycznym łańcuchem, a często nie są działaniami, lecz zaniechaniami. Wiele zachowań określanych jako instynkt samozachowawczy to proste odruchy (np. odruch wymiotny, odruchy repulsyjne itp.), taksje i tropizmy oraz zachowania związane ze strachem i agresją i utrzymaniem dystansu biologicznego (analogicznego do dystansów personalnych). Kryteriów tych nie spełnia również tzw. instynkt stadny. Podobnie "instynkt macierzyński" nie odnosi się do instynktu, a do wyuczonego zachowania.
Władysław Witwicki do instynktów zaliczył również ambicję z racji powszechności jej występowania, mimowolności pojawiania się oraz z powodu jej znaczenia dla rozwoju jednostek i całych społeczności.
Karol Darwin zachowaniom instynktowym przypisuje następujące cechy: "Czynność, którą wykonuje zwierzę, zwłaszcza młode, bez żadnego poprzedniego doświadczenia i wykonuje ją wiele osobników w jednakowy sposób, bez znajomości celu, to czynność taką nazywamy instynktowną"
W nauce Iwana Pawłowa o wyższych czynnościach nerwowych instynkty nazywane są złożonymi odruchami bezwarunkowymi.

== Przypisy ==


Introspekcja (psychologia)

Introspekcja (łac. introspectio „wglądanie do wnętrza”) – w psychologii oraz pedagogice, obserwacja oraz analiza własnych subiektywnych stanów psychicznych, myśli i przemyśleń.
Introspekcja była szeroko stosowana w psychologii, jednakże spotkała się z krytyką ze strony behawioryzmu, który odrzuca tę metodę badawczą (zarzut niesprawdzalności twierdzeń opartych na introspekcji), skupiając się tylko na obserwacji i opisie zachowań zewnętrznych.
Podejście to jest stosowane w kognitywistyce symbolicznej w badaniach samoświadomości, a także w modelowaniu rozumowania/funkcji myślowych nieobserwowalnych fizycznie.

== Zobacz też ==

introspekcjonizm
ekstraspekcja
poznaj samego siebie

== Przypisy ==

== Linki zewnętrzne ==
EricE. Schwitzgebel EricE., Introspection, [w:] Stanford Encyclopedia of Philosophy, CSLI, Stanford University, 24 kwietnia 2014, ISSN 1095-5054 [dostęp 2017-12-31]  (ang.). (Introspekcja)


Katharsis (psychologia)

Katharsis (gr. oczyszczenie) – uwolnienie od cierpienia, odreagowanie zablokowanego napięcia, stłumionych emocji, skrępowanych myśli i wyobrażeń.
Chociaż w grece katharsis jest rzeczownikiem występującym w rodzaju żeńskim, w języku polskim jest rodzaju nijakiego („to katharsis” zamiast „ta katharsis”), według zasady, że rzeczowniki pochodzące z greki i kończące się na spółgłoskę mogą być albo rodzaju męskiego i podlegać odmianie, albo być rzeczownikami nieodmiennymi rodzaju nijakiego.
Za twórcę koncepcji katharsis uważa się Arystotelesa. Opisywał on katharsis doznawane przez aktorów i widzów, następujące po ukończeniu przedstawienia.
Elementy od których katharsis oczyszcza uprzednio podlegają kontroli mechanizmów obronnych, ego lub kontroli społecznej (persony jednostki); oczyszczenie duszy przez doznania artystyczne, doznania w sztuce. Uwolnieniu podlegają przede wszystkim kompleksy psychiczne, które dezorganizowały funkcje ego i niepokoiły świadomość.
Analogiczne do opisu Arystotelesa doznania, rozpoznaje psychologia po dokonaniu aktu ofiary. Również aktu ofiary z użyciem przemocy, dokonanej na obiekcie wybranym przez zbiorowość do roli kozła ofiarnego.

== Zobacz też ==
psychologia
katharsis (literatura)

== Przypisy ==


Kinezyka

Kinezyka – nauka zajmująca się komunikacją niewerbalną pomiędzy ludźmi. Nauka bada, w jaki sposób człowiek za pomocą gestów, mimiki itd. przekazuje informacje.
W zakres zainteresowań kinezyki wchodzą: gesty, mimika i ruchy ciała. Większość etnografów jest zgodna co do twierdzenia, że mowa niewerbalna jest uwarunkowana kulturowo, aniżeli instynktowna. Z tego właśnie przekonania kinezyka różni się przestrzennie, historycznie i etnicznie.

== Historia ==
Termin został wprowadzony w 1952 roku przez amerykańskiego antropologa Raya Birdwhistella, który swój dorobek naukowy poświęcił badaniu języka ciała, jednak sam temat komunikacji niewerbalnej badany był dużo wcześniej. Liczne wczesne badania w tej dziedzinie, później znanej właśnie jako kinezyka, koncentrowały się na ruchach ciała, gestach i wyrazach twarzy. W roku 1885, Francis Warner napisał Physical Expression: its modes and principles, która była jedną z pierwszych publikacji na temat mowy ciała. W 1927 opublikowana została Gesture – an Exceptional Usage autorstwa Edward Z. Rowella, czyli kolejna wczesna praca dotycząca komunikacji niewerbalnej. Rowell skupiał się na socjopsychologicznym podejściu do psycholingwistyki i niewerbalnej komunikacji. W 1872 roku, w pracy The Expression of the Emotions in Man and Animals, Charles Darwin utrzymywał, iż ludzkie emocje i gesty są połączone z ich biologiczną naturą. Z drugiej strony Margaret Mead, antropolog kulturowa pochodzenia amerykańskiego, bardziej koncentrowała się na badaniu emocji oraz gestów, które, jak uważała, były determinowane kulturowo. Zainteresowanie komunikacją niewerbalną było również tematem badań innego antropologa, Franza Boasa, postrzeganego jako ojca amerykańskiej antropologii kulturowej, który prowadził badania terenowe nad kulturami i językami ludów z rejonu północno-zachodniego wybrzeża Pacyfiku. Niektóre z jego prac koncentrowały się wokół znaczeń ukrytych w tańcu Indian Kwakiutl. Pewne tańce badacz zademonstrował podczas wystaw muzealnych ujawniając przy tym znaczenie poszczególnych gestów i ekspresji. W tym momencie, Boas zapoczątkował kultywowanie dziedziny jaką jest kinezyka i chęć dążenia do odkrycia znaczeń ludzkiej gestykulacji, wyrazów twarzy, oraz ruchów ciała. Badania w tym zakresie były kontynuowane przez Levette J. Davidsona. Some Current Folk Gesture and Sign Languages z 1950 roku, to pozajęzykowa etnografia niewerbalnej komunikacji charakterystyczna dla poszczególnych jednostek społecznych. Davidson opisuje komunikację niewerbalną i użycie gestów w relacjach, handlu, sporcie, wojsku i religii. Jednocześnie demonstruje i podkreśla rosnącą rolę gestykulacji w procesie komunikacji.

== Kategorie ==
Gou- Ming Chen i William Starosta wyodrębnili 5 kategorii podziału kinezyki:

emblematy – gesty zastępujące przekazy werbalne przyjęte w danej kulturze
ilustratory – odnoszą się do gestykulacji rękoma, podkreślają znaczenie wypowiedzi
ukazywanie uczuć
regulatory – przekazy, które mają wywołać na rozmówcy określoną reakcję. Są to na przykład: uciszanie, potakiwanie, przeczenie, unoszenie brwi, wzruszanie ramionami.
adaptory – nieświadomie wykonywane ruchy, takie jak: poprawianie włosów, zmiana pozycji ciała, strzepywanie niewidocznych pyłków z ubrania itd.

== Elementy ekspresji kinezycznej ==

=== Mimika ===
Jedna z głównych kategorii podziału komunikacji kinezycznej. Opiera się ona na przekazywaniu emocji i komunikatów poprzez wyrazy twarzy. Jest stosunkowo łatwa do zrozumienia i odczytania. Stanowi jeden z pierwszych środków komunikacji, np. pomiędzy nowo narodzonym dzieckiem a matką, gdy nie posługuje się ono jeszcze językiem. Mimika nadaje słowom wyraz i może ujawniać intencje rozmówcy. Niektóre zachowania mimiczne uznawane są przez badaczy za uniwersalne. Istnieją pewne emocje, które niezależnie od kontekstu kulturowego, są interpretowane i okazywane w bardzo zbliżony sposób. Przykładem są m.in.: szczęście, odraza, strach, gniew, smutek, zaskoczenie. Czasem jednak przekaz emocji nie jest całkowicie jednoznaczny. Mówi się wtedy o występowaniu „blendów mimicznych”. Są to bardziej złożone ekspresje twarzy, które wyrażają więcej niż jedną emocję. Twarz jest generalnie traktowana jako podstawa do odczytywania emocji i intencji. Jest bardzo ważnym narzędziem w procesie przekazywania znaczenia i źródłem cennych informacji, a także może decydować o naszej wiarygodności.

=== Postawa ciała ===
Pozycja ciała osoby może zdradzać wiele różnych informacji. Po ustawieniu ciała można wywnioskować status osoby, jej zaangażowanie w interakcje, bądź też jego brak. Wskazuje ono również na poziom zażyłości jaki mamy z daną osobą. Postawa może też ujawniać czyjeś praktyki i intencje. Klękanie bądź pochylanie głowy w pewnych sytuacjach, wskazywać może na wyznawane przez kogoś poglądy religijne. Po pozycji ciała można też określić czy ktoś podchodzi do rozmówcy z rezerwą, czy wręcz przeciwnie ma bardziej intymne intencje. Podobnie jak w przypadku mimiki, która pomaga w określaniu emocji, co najłatwiej zauważyć po postawie osoby, która jest czymś przestraszona.

=== Gesty ===

Ikona przedstawiająca gest tzw. „kciuka w górę” w większości kultur oznaczającego potwierdzenie.
Gesty rozumiane są jako ruchy ciała lub jego poszczególnych części, które w komunikacji niewerbalnej międzyludzkiej, używane są w celu oddania określonych intencji czy uczuć. Można je podzielić na dwie kategorie:

Emblematy – czyli gesty niezależne od mowy. Są to symbole, sygnały, które mają określone znaczenie i mogą być zdefiniowane w postaci słowa lub frazy. Ich symbolika jest bardzo precyzyjna i znana każdemu w danym kręgu kulturowym.
Gesty ilustracyjne – czyli rodzaj gestów zależnych od mowy, bezpośrednio powiązanych z przekazem werbalnym. Ich znaczenie i funkcje są ściśle związane z komunikatem słownym, który jest niezbędny do ich odczytania. Dzielą się na:
gesty odnoszące się do przedmiotu przekazu,
gesty oddające relacje między nadawcą a przedmiotem przekazu,
gesty służące jako wizualne znaki przestankowe kontrolujące tok przekazu,
gesty służące regulacji toku interakcji między nadawcą a odbiorcą,
gesty służące organizacji toku interakcji między nadawcą a odbiorcą,
Niektóre rodzaje gestów charakterystyczne są dla wybranych grup zawodowych. W niektórych profesjach (np. sędziowie sportowi), gesty wymagane są w sytuacjach, w których przekaz werbalny jest zabroniony, niemożliwy lub niewskazany.

== Kinezyka w ujęciu różnic kulturowych ==
Dział badań jakim jest kinezyka wykształcił się stosunkowo niedawno jednak zagadnienia z nią związane były już od połowy XIX w. poruszane przez ludzi mających częsty kontakt z kulturami innymi niż własna. Nie został do tej pory znaleziony symbol, który byłby uniwersalny w każdej kulturze, a wiele z nich posiada inne znaczenie, co może prowadzić do nieporozumień. Większość gestów i postaw ciała jest uwarunkowana tradycją, społeczną konwencją i kontekstem kulturowym. Zwłaszcza ten ostatni, jest ważnym elementem ponieważ na jego podstawie można dokonać podziału na:

kultury wysokiego kontekstu – komunikowanie w znacznym stopniu opiera się na intuicji, informacjach zawartych w ruchach ciała a tylko w małym stopniu w przekazie werbalnym;
kultury niskiego kontekstu – większość informacji znajduje się w kodzie werbalnym, głównie są jednoznaczne gesty (mające konkretnie znaczenie, niemożliwe do innej interpretacji).
Kultury, w których występuje kontekst wysoki, mogą być często postrzegane jako hermetyczne i bardzo trudne do poznania przez osoby spoza jej kręgu. W tych przypadkach perfekcyjna znajomość języka, może okazać się niewystarczająca do zrozumienia osób w z danego środowiska.
W zależności od miejsca i kultury różne gesty mogą mieć zupełnie inne znaczenia. Różnice występują do tego stopnia, że za użycie niektórych znaków człowiek może nawet być skłonny do przemocy.
Przykładem tego typu zróżnicowania może być Bliski Wschód. Znak kciuka między palcami, w Polsce interpretowany jako tzw. „figa”, oznaczająca brak, w Turcji jest gestem wulgarnym i pokazanie go jest bardzo obraźliwe. Również kółko zrobione z palca wskazującego i kciuka, powszechnie oznaczającego potwierdzenie, na Bliskim Wschodzie jest jak nazywanie kogoś nieudacznikiem i gburem. Nawet zwyczajowe w Europie podanie ręki na powitanie, może tam oznaczać zachętę do przygodnych kontaktów seksualnych.

== Kinezyka w komunikacji między płciami ==
Ruchy i gesty jakie wykonujemy są również zależne od identyfikacji płciowej. W zależności od płci, niewerbalnie przekazywane są specyficzne dla niej komunikaty. Jedynie u dzieci można zaobserwować gesty neutralne. Przy powitaniach między mężczyznami zazwyczaj dochodzi do uścisku ręki. Silny i zdecydowany uścisk jest wyrazem pewności i dominacji natomiast odwrotność, tzw. „martwa ryba”, może być odebrany jako niepewność lub słabość. Kobiety w powitaniach między sobą przytulają się. Jest to sposób pokazania czułości i bliskości. Mają więc skłonność do używania gestów raczej czułych i uległych (submissive-type gestures), w przeciwieństwie do mężczyzn, u których większość gestów ma wskazywać na dominację (dominant-type gestures).
Charakterystyczną kategorią gestów, są tzw. adaptory, czyli gesty kojarzone zazwyczaj z kobiecością. Od dzieciństwa są identyfikowane jako zachowania charakterystyczne dla wielu kobiet co następnie przekłada się później na specyficzne sposoby np. trzymania ołówka czy traktowania ubrań. Zachowaniami, które można określić jako adaptory są np. bawienie się włosami, pocieranie rąk czy zbieranie „niby-okruszków” z ubrania.
Specyficzny zestaw zachowań towarzyszy również próbom flirtu. Zainteresowana kobieta będzie odgarniać co jakiś czas włosy i przechylać głowę co ma oznaczać odsłonięcie się i zaufanie. Będzie pochylać się i wykonywać gesty rękami, które ingerują w strefę mężczyzny. Również powszechne są drobne gesty takie jak pocieranie końcówki ucha, co ma zachęcać partnera do dotyku.
Mężczyzna natomiast w podobnej sytuacji będzie próbował wygładzać noszone ubranie, poprawiać krawat, kołnierzyk, układać rękawy koszuli bądź strzepywać niewidoczny pyłek z ubrań. Popularnym gestem jest też wkładanie za pasek kciuków. Może on również, podobnie jak kobieta, ale w mniejszej intensywności, poprawiać i wygładzać nieznacznie włosy. Kilka kroków skierowanych w stronę kobiety może wyrażać z kolei większe zainteresowanie. W celu pokazania swojej sylwetki i siły fizycznej oraz wywołania wrażenia bardziej imponującej postury może kłaść ręce na biodrach.
Zachowania między płciami różnią się też podczas próby kłamstwa. Kobiety, kiedy mówią nieprawdę, delikatnie pocierają bądź stukają się w nos, patrzą w sufit lub dotykają poniżej płatka ucha. Mężczyźni natomiast pocierają oczy i wpatrują się na bok lub w podłogę. Mogą odciągać „zbyt ciasny” kołnierzyk od koszuli, lub też drapać się po szyi chociaż to drugie zachowanie może być również charakterystyczne dla kobiet.

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
Bączkowska, A. (2010). Reguła grzeczności w komunikacji kobieta – mężczyzna. W: A. Bączkowska, M. Święcicka (red.), Linguistics applied (s. 137-149). Bydgoszcz: Wydawnictwo Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy.
Brocki, M. (2001). Język ciała w ujęciu antropologicznym. Wrocław: Astrum.
Głażewska, E., Kusio U. (2012). Komunikacja niewerbalna: Płeć i kultura. Wybór zagadnień. Lublin: Wydawnictwo UMCS.
Piwko A. M. (2017). Komunikacja niewerbalna na arabskim Bliskim Wschodzie. Kultura – Media – Teologia, 29(2), 145 - 157.
Waiflein M. (2013). The Progression of the Field of Kinesics. Normal: Illinois State University.


Koszt psychiczny

Koszt psychiczny - każde zachowanie człowieka łączy się z wydatkowaniem energii psychicznej. Chodzi tu zarówno o mobilizację energii psychicznej niezbędnej dla procesu intelektualnej analizy jak sukcesywne pobudzanie zachowań w trakcie dochodzenia do realizacji celu. Nakłady energii psychicznej, którą człowiek wydatkuje w trakcie realizacji dowolnych działań określimy mianem kosztu psychicznego tej działalności. Np. koszt psychiczny pracy, psychiczny koszt współdziałania z innymi ludźmi, psychiczny koszt nauki, psychiczny koszt zakupów, psychiczny koszt ruchu drogowego…itp. Ilość osobniczej energii psychicznej jest skończona i wydatkowanie jej w jednej dziedzinie zmniejsza możliwości jej wydatkowania w innych dziedzinach. Wydatkowanie energii psychicznej jest równoznaczne z ponoszeniem kosztów psychicznych.


Lingwistyka kognitywna

Lingwistyka kognitywna – paradygmat językoznawstwa zakładający, że język jest ściśle powiązany z umysłowymi procesami dotyczącymi postrzegania świata. Lingwistyka kognitywna zajmuje się przyswajaniem, gromadzeniem i wykorzystywaniem informacji; opiera się na wcześniej rozwijanej psychologii kognitywnej.
Językoznawstwo kognitywne radykalnie przeciwstawia się gramatyce transformacyjno-generatywnej, zapoczątkowanej przez Noama Chomsky’ego na przełomie lat 50. i 60. XX wieku. Gramatyka ta, jako zbiór reguł wyrażonych w sformalizowanym języku matematycznym, zdominowała ówczesne językoznawstwo i wywarła szeroki wpływ m.in. na psychologię, socjologię oraz na teorię literatury. Do uczniów Chomsky’ego należał początkowo George Lakoff, który jednak po pewnym czasie stał się jednym z najzagorzalszych przeciwników jego gramatyki, uważając, że jest ona może interesującym, ale jednak marginalnym przedsięwzięciem, nie zasługującym na poważne traktowanie. Ostatecznie Lakoff walnie przyczynił się do powstania językoznawstwa kognitywnego, którego teoretyczne podstawy sformułował Ronald Langacker w książce Podstawy gramatyki kognitywnej (1987). Wcześniej, w 1980 r., Lakoff wraz z filozofem Markiem Johnsonem wydali wspólną książkę Metafory w naszym życiu, formułując w niej kognitywną teorię metafory.
Głównym zadaniem lingwistyki kognitywnej jest objaśnienie nie tylko zdolności językowych, ale również możliwości społecznych języka.
Niektórzy przedstawiciele dziedziny na świecie: Ronald Langacker, George Lakoff, Mark Johnson, Paul Kay, Mark Turner, Georges Kleiber, John R. Taylor, Vyvyan Evans.
W Polsce: Henryk Kardela, Tomasz Krzeszowski, Aleksander Szwedek, Elżbieta Tabakowska, Elżbieta Górska, Jolanta Antas, Iwona Nowakowska-Kempna, Bogusław Bierwiaczonek, Roman Kalisz, Krzysztof Korżyk.

== Gramatyka kognitywna ==
Podstawową różnicą pomiędzy gramatyką transformacyjno-generatywną a gramatyką kognitywną jest to, że w przypadku tej ostatniej gramatyka nie jest systemem stricte formalnym. Kognitywizm w języku często utożsamiany jest z funkcjonalizmem, a zatem z takim kierunkiem badań, który skupia się na tym, jak język jest używany, jakie są jego funkcje. Gdyby spojrzeć na język jak na grę, funkcjonaliści nie zadowoliliby się jedynie opisaniem reguł; pragnęliby zrozumieć, jaki cel i jaką przyczynę mają faktyczne zachowania graczy, nawet te niezgodne z regułami.
Zbudowanie gramatyki kognitywnej wymagało przeformułowania wielu pojęć. Język to „zbiór […] środków służących symbolizacji myśli i komunikacji tych symbolizacji” (John R. Taylor, Gramatyka kognitywna, przeł. Buchta M. i Wiraszka Ł., Kraków 2007, s. 36), a uczymy się go poprzez wzbogacanie swojego repertuaru symboli, aby móc komunikować swoje myśli coraz precyzyjniej i coraz bardziej zrozumiale dla otoczenia. Na naczelne pytanie semiologii – czym jest znaczenie? – kognitywiści odpowiadają: znaczenie jest konceptualizacją. Konceptualizacja, choć pojawia się w umyśle, ugruntowana jest w otaczającej konceptualizującego rzeczywistości fizycznej i socjalnej, dzięki czemu może ona podlegać badaniu naukowemu (Ronald Langacker, Orientation, w: Cognitive linguistics. Critical Concepts in Linguistics. Volume III. Grammar (I), pod red. Goldberg A. E., Nowy Jork 2011). Reguły gramatyczne to jednostki symboliczne, które utrwalają się przez powtarzanie, zaś nieużywane – zanikają, jak np. dualis w języku polskim. Powtarzanie prowadzi też do utrwalania się nowych jednostek językowych, które są np. złożeniami pomniejszych jednostek lub występowały wcześniej jako metafory. Klasy gramatyczne definiowane są przez odwołanie do semantyki, zamiast do wyabstrahowanej ze znaczenia konstrukcji zdań (Roman Kalisz, Językoznawstwo kognitywne w świetle językoznawstwa funkcjonalnego, Gdańsk 2001). Zdanie zaś jest wyrażeniem myśli przy pomocy słów (Kognitywne podstawy języka i językoznawstwa, pod red. Elżbiety Tabakowskiej, Kraków 2001). Idąc tym tropem, do zbudowania teorii gramatyki potrzebne jest nam zrozumienie – choćby ogólne – konstrukcji myśli, gramatyka bowiem odzwierciedla nasz sposób myślenia. Patrząc na biurko, możemy skupić naszą uwagę na monitorze komputera, książce, lampce lub kubku z herbatą, i tak samo kiedy konstruujemy zdanie, potrafimy przenosić uwagę na inne aspekty opisywanej sytuacji dzięki np. szykowi wyrazów, wyborze strony czynnej lub biernej czasownika itd. Potrafimy z pojedynczych elementów budować mniej lub bardziej skomplikowane układy, tak jak potrafimy łączyć ze sobą zdania proste w złożone. Dostrzegamy różnorodne powiązania pomiędzy przedmiotami lub sytuacjami i posiadamy różnorodne konstrukcje, które pozwalają językowo oddać powiązania pomiędzy pojęciami lub zdaniami prostymi.

== Bibliografia ==
Lakoff George, Johnson Mark, Metafory w naszym życiu. Tłum. T. P. Krzeszowski. Warszawa 1988.
Georges Kleiber, Semantyka prototypu: kategorie i znaczenie leksykalne. Tłum. Bronisława Ligara. Kraków 2003.
John R. Taylor, Kategoryzacja w języku: prototypy w teorii językoznawczej. Tłum. Anna Skucińska. Kraków 2001
Kognitywne podstawy języka i językoznawstwa, pod red. Elżbiety Tabakowskiej. Kraków 2001.
Jolanta Mazurkiewicz-Sokołowska: Zu der Schnittstelle zwischen den konzeptuellen Metaphern und Konzeptualisierungen am Beispiel ausgewählter Nominalphrasen mit adjektivischem Attribut - nr 25 - Colloquia Germanica Stetinensia - Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego
Nowakowska-Kempna Iwona, Konceptualizacja uczuć w języku polskim. Warszawa 1995.
Anna Sulikowska: Kognitive Aspekte der Phraseologie. Konstituierung der Bedeutung von Phraseologismen aus der Perspektive der Kognitiven Linguistik. Berlin: Peter Lang,  2019, s. 49-169. ISBN 978-3-631-77189-1.

== Linki zewnętrzne ==
Zbiór artykułów z zakresu kognitywistyki i lingwistyki. kognitywistyka.upjp2.edu.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2011-04-20)].


Mentalność kraba

Mentalność kraba – sposób myślenia według reguły „Jeśli ja tego nie mogę, to ty również nie możesz”. Metafora została zaczerpnięta od zachowania zauważonego wśród krabów uwięzionych w koszu lub wiadrze. Każdy z nich mógłby samodzielnie uciec, jednakże każda próba ucieczki jest utrudniana przez pozostałe osobniki. Skutkiem takiego zachowania jest niepowodzenie, a w efekcie – śmierć całej grupy.
W psychologii stosuje się tę interpretację zachowania zwierząt jako analogiczny obraz grupy ludzi, której członkowie próbują zmniejszyć pewność siebie każdego członka, który osiąga większy sukces niż inni, z zawiści, urazy, złośliwości, spisku lub współzawodnictwa, aby zatrzymać swój postęp. Zachowanie tego wzorca może się także wiązać ze strachem przed zmianami wprowadzanymi przez wysuwające się przed szereg jednostki.

== Wpływ na zachowanie ludzkie ==
Mentalność kraba w ujęciu behawiorystycznym dotyczy również ludzi, ponieważ zachowują się podobnie jak kraby w kontekście zachowań społecznych. Wpływ zachowania krabów na wyniki został zaobserwowany w badaniu przeprowadzonym w Nowej Zelandii w 2015 roku, które wykazało poprawę wyników egzaminu nawet o 18% u studentów, gdy ich oceny zostały zgłoszone w sposób uniemożliwiający innym wgląd w ich pozycję w opublikowanych rankingach.

== Przypisy ==


Metabolizm energetyczno-informacyjny

Metabolizm energetyczno-informacyjny – ustawiczny proces wymiany energii i informacji między żywym ustrojem a środowiskiem, podczas którego ustrój zachowuje swoją strukturę i tożsamość.
Antoni Kępiński, pisząc o człowieku, traktuje go jako jedność psychofizyczną, a dokładnie jedność energetyczno-informacyjną. Koncepcja metabolizmu energetyczno-informacyjnego zakłada, że część energetyczną reprezentuje poziom życia biologicznego, natomiast część informacyjna dzieli się na psychikę podświadomą i świadomą. Na tych trzech poziomach funkcjonuje sumienie, które na każdym poziomie odpowiada za inny rodzaj wartości:

Do warstwy biologicznej życia przynależą wartości biologiczne, np. instynkt samozachowawczy, prawo zachowania gatunku itp. Poziom ten jest uznawany przez Kępińskiego za fundament sumienia i postaw etycznych, moralność przyrody, podstawowy porządek moralny: Wydaje się, że istnieje jakaś naturalna moralność przyrody, której także człowiekowi naruszyć nie wolno. (Kępiński, 2007) + Porządek moralny nie jest czymś swoistym dla człowieka […] (Kępiński, 2007),
Warstwa emocjonalna (psychika podświadoma) to subiektywne przeżycia emocjonalne związane z wyborem wartości, np. poczucie winy daje nam do zrozumienia, że naruszyliśmy naturalny porządek moralny,
Warstwa społeczno-kulturowa (psychika świadoma) odpowiada za wartości, które zinternalizowaliśmy od społeczeństwa i kultury.
Jest to model przyrody ożywionej, stworzony przez Antoniego Kępińskiego na potrzebę systematyzacji jego własnych poglądów. Niektórzy dostrzegają w tym modelu dalekie podobieństwa do teorii struktur dyssypatywnych Prigogine'a w termodynamice procesów nieodwracalnych.

== Zobacz też ==
metabolizm informacyjny

== Bibliografia ==
AntoniA. Kępiński AntoniA., Autoportret człowieka. Myśli-aforyzmy, Zdzisław JanZ.J. Ryn, Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2007, ISBN 978-83-08-04144-4, OCLC 750101559 . Brak numerów stron w książce
Kępiński, A. (2007). Lęk. Kraków: Wydawnictwo Literackie. ISBN 83-08-04043-0

== Przypisy ==


Napięcie psychiczne

Napięcie psychiczne, stres – stan silnego pobudzenia myśli i uczuć oraz gotowości do szybkiego działania. Występuje zwykle w sytuacjach trudnych i ważnych.

== Bibliografia ==
Encyklopedia popularna PWN pod red. Roberta Łąkowskiego, Warszawa 1982


Nastawienie odnoszące

Nastawienie odnoszące – zjawisko psychologiczne, podobne do urojeń ksobnych, niebędące jednak stanem psychopatologicznym.
Nastawienie odnoszące oznacza takie zachowanie, w którym dana osoba odnosi w stosunku do siebie pewne wydarzenie nie mając do tego wystarczających powodów. W odróżnieniu od urojeń argumentacja jest w stanie przekonać daną osobę, że jej przekonania są błędne.
Jako przyczyny takie zachowania można wymienić nieufność do otoczenia czy poczucie braku akceptacji przez grupę.

== Bibliografia ==
Marek Jarosz: Co każdy powinien wiedzieć o chorobach psychicznych. Łódź: Piątek Trzynastego Wydawnictwo, 2004, s. 94, seria: Nasze zdrowie. ISBN 83-7415-003-3.


Pesymizm defensywny

Pesymizm defensywny, pesymizacja – skłonność do przesadnego przewidywania wielu przeciwności, które mogą pojawić się na drodze do osiągnięcia zamierzonego wyniku. Taka postawa może ułatwiać lepsze przygotowanie się do zadania.
Pesymizacja to również jedna z zasad projektowania urządzeń. Jest zasadą fundamentalną przy projektowaniu urządzeń jądrowych, w szczególności reaktorów jądrowych. Przyjmuje się na przykład awarię urządzeń mających zabezpieczać przed awarią, opiera się na bardziej pesymistycznych wynikach badań bezpieczeństwa, nawet jeśli istnieją lepiej udokumentowane badania z bardziej optymistycznymi wynikami.

== Przypisy ==


Proces psychiczny

Proces psychiczny – uporządkowany ciąg zachodzących po sobie stanów psychicznych. Jest to zjawisko przeciwstawne do stanu, który stanowi zatrzymanie procesu, jego chwilową charakterystykę, dominujące przejawy.
Nie każdy proces psychiczny musi być uświadomiony. Często świadomość procesu zanika i doświadcza się zdarzeń jako trwania w określonym stanie. Proces może wystąpić w dwóch formach pierwotnej i wtórnej, w zależności od stopnia identyfikacji ja z poszczególnymi aspektami procesu.

== Procesy pierwotne ==
Procesy pierwotne to te, z którymi zachodzi identyfikacja. Odnoszą się do tych zjawisk, przeżyć, zachowań i postaw, z którymi się utożsamiamy. Są podstawą zamierzonej aktywności i zgodne z intencjami. Procesy pierwotne są zazwyczaj świadome lub dość łatwo można je sobie uświadomić (odpowiedź na pytanie jak tego doświadczasz?).

== Procesy wtórne ==
Procesy wtórne są nieintencjonalne, dotyczą wszystkich zachowań, z którymi podmiot nie identyfikuje się. Procesy wtórne mogą stać się pierwotne i przeciwnie, zewnętrznie manifestuje się to jako zmiana postawy. Identyfikacja z pewnymi procesami może być chwilowa, z innymi długotrwała.

== Zobacz też ==
psychologia zorientowana na proces


Psychobiografia

Psychobiografia ma na celu opisanie znaczących osób, np. artystów lub przywódców politycznych poprzez zastosowanie teorii oraz badań psychologicznych. Jest biografią, która często odwołuje się do prawidłowości psychologicznych. Ma znaczenie z uwagi na fakt, że treści przekonań, w tym również iluzje jednostek znaczących w historii bywają pomocne w trafnym opisie dziejów. Dzięki połączeniu psychologii osobowości i danych historycznych psychobiografia może być uważana za historyczną formę studium przypadku (case study), stanowiąc rozwijający się obszar w dziedzinie biografii.
Osoby, które były przedmiotem badań psychobiograficznych, to m.in. Adolf Hitler, Sylvia Plath, Vincent van Gogh, Marcin Luter, Abraham Lincoln, Elvis Presley, Søren Kierkegaard, Friedrich Nietzsche, Andrew Jackson oraz Richard Nixon.
Jednym z pierwszych przykładów użyteczności psychobiografii był raport Henry'ego Murraya na temat osobowości Adolfa Hitlera.
Za pierwszą nowoczesną psychobiografię powszechnie uważana jest analiza osobowości Leonarda da Vinci autorstwa Zygmunta Freuda (Leonarda da Vinci wspomnienie z dzieciństwa, 1910), jednakże, jak zauważa  Teresa Rzepa, pierwszym na świecie psychobiografistą był  Władysław Witwicki, wyprzedzając o rok Freuda swoją psychobiografią Sokratesa, zawartą we wstępie do własnego tłumaczenia  Uczty Platona (1909). Zainicjował on w ten sposób uprawianie filozofii metodą badania osobowości filozofów i tworzenia ich portretów psychologicznych. Witwicki przeprowadził również analizę psychologiczną Jezusa – w komentarzu do własnego przekładu Ewangelii Mateusza i Ewangelii Marka (Dobra Nowina według Mateusza i Marka).
Gdy psychobiografie zyskały większe uznanie, autorzy różnych zawodów stworzyli własne dzieła z alternatywnych perspektyw i różnych metod analizy tematów psychobiograficznych, znacznie poszerzając psychobiografię poza perspektywę psychoanalityczną. Po psychoanalitykach, psychologach i psychiatrach, którzy napisali pierwsze psychobiografie, grono autorów poszerzyło na historyków, politologów, krytyków literackich, socjologów i antropologów, którzy przyczynili się do rozwoju tego gatunku. Od 1910 roku opublikowano ponad 4000 psychobiografii.
Z psychobiografią związany jest dział psychologii – psychobiografistyka, reprezentowana w Polsce przez Teresę Rzepę, która z kolei m.in. przedstawiła próbę portretu psychologicznego Władysława Witwickiego w swojej pracy habilitacyjnej Psychologia Władysława Witwickiego. W latach 1998–2000 Leszek Nowak z Poznania (ur. 1962) napisał opracowanie, w którym na podstawie własnych przebytych urojeń posłanniczych oraz myśli nadwartościowych, w zestawieniu z opisami ewangelicznymi próbuje zrekonstruować psychikę Jezusa z Nazaretu – w rozdziałach zawierających kolejno analizę cech charakteru „zbawiciela ludzkości”, opis możliwego przebiegu wydarzeń z okresu jego publicznej działalności, naturalistyczne wyjaśnienie cudów.
Do najbardziej znanych psychobiografistów jest zaliczany Erik Erikson. Jego największe dzieła to psychobiografie Marcina Lutra Young man Luther (1958) oraz Mahatmy Gandhiego Ghandi's truth (1969) oparte na koncepcjach psychoanalizy.

== Zobacz też ==
metoda dokumentów osobistych
psychohistoria
zdrowie psychiczne Jezusa

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
Maciej Dymkowski: Między psychologią a historią. O roli złudzeń w dziejach.. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR, 2000. ISBN 83-88495-01-1.
Maciej Dymkowski: Wprowadzenie do psychologii historycznej. Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, 2003. ISBN 83-89120-46-1.
Teresa Rzepa: Psychologia Władysława Witwickiego. Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM, 1991. ISBN 83-232-0332-6.


Psychodietetyka

Psychodietetyka – interdyscyplinarna dziedzina wiedzy, łącząca zagadnienia z obszaru psychologii (głównie psychologii zdrowia), dietetyki i zasad zdrowego stylu życia.
Według Obserwatorium Językowego Uniwersytetu Warszawskiego psychodietetyka to dział dietetyki zajmujący się stosowaniem różnego rodzaju technik psychologii u osób z zaburzeniami odżywiania.
Nauka gromadzi informacje związane z wzajemnym oddziaływaniem na siebie ciała, psychiki i jedzenia (m.in. diet), opisując zarówno psychologiczne mechanizmy kształtowania się masy ciała, doboru pokarmów, czy ustalania się nawyków żywieniowych, jak również oddziaływanie spożywanego jedzenia na psychikę człowieka.
Z wiedzy psychodietetyków korzystać mogą m.in. osoby zainteresowane zmianą wagi ciała (zwłaszcza jej redukcją), ludzie chorzy na choroby dietozależne, osoby z problemem braku akceptacji swojego wyglądu i z negatywną samooceną, anorektycy, bulimiści, dzieci z neofobią, osoby kompulsywnie odżywiające się i chorujące na depresję. Terapia psychodietetyczna opiera się na ścisłej współpracy psychologów z dietetykami, doradcami żywieniowymi, lekarzami, fizjoterapeutami i innymi specjalistami zajmującymi się szeroko rozumianym zdrowiem. Do zadań psychodieteyka należy też profilaktyka zdrowego żywienia i jego zaburzeń.
W polskim prawie zawód psychodietetyka nie jest uregulowany (2021), ale najczęściej profesję tę podejmują psychologowie lub dietetycy po ukończeniu stosownych kursów lub studiów podyplomowych.
W Polsce odbywa się jedna z największych konferencji psychodietetycznych na świecie - Ogólnopolska Konferencja Psychika a Dietetyka. Konferencja zrzesza najlepszych specjalistów z kraju z dziedziny dietetyki, psychologii i psychodietetyki i rokrocznie skupia setki zainteresowanych uczestników.
Dodatkowo, w roku 2019 pod redakcją prof. dr hab. n. med. Jakuba Fichny i mgr Michała Sienkiewicza ukazała się pierwsza polskojęzyczna monografia naukowa dotycząca psychodietetyki pt. "Psychika a Dietetyka - nierozerwalne połączenie".

== Przypisy ==


Psychohistoria

Psychohistoria – szczegółowa dziedzina z pogranicza historii i psychologii, odwołująca się do orientacji psychodynamicznej w psychologii, w szczególności do psychoanalizy. Termin ten może również oznaczać zainteresowanie przebiegiem osobniczego rozwoju jednostki historycznie zlokalizowanej.
Psychohistorię  tworzyli i tworzą głównie profesjonalni psychoanalitycy z zainteresowaniami historycznymi (wzorem może być tu sam Zygmunt Freud, jego kontynuator Erik Erikson, kulturalista Erich Fromm), zdecydowanie rzadziej profesjonalni historycy po treningu psychoanalitycznym
Psychohistoria rozwijała się intensywnie w USA w latach 60. i 70. XX w., obecnie ma niewielu zwolenników. Większość prac psychohistorycznych to psychobiografie, np. Eine Kindheitserinnerung des Leonardo da Vinci (Leonarda da Vinci wspomnienie z dzieciństwa) Zygmunta Freuda (1910), Young Man Luther (Młody Luter) Erika Eriksona (1958). Krytycy psychohistorii zwracają uwagę na ahistoryczność podstawowych kategorii stosowanych do badania postaci i zdarzeń historycznych, a zatem na logiczną i metodologiczną niespójność tego rodzaju badań.
Na żadnej uczelni nie ma katedr psychohistorii, chociaż niektóre katedry historii prowadzą w tym zakresie zajęcia. Psychohistoria pozostaje kontrowersyjną dziedziną nauki, spotykającą się z krytyką w środowisku akademickim, przy czym krytycy nazywają ją pseudonauką.

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
Maciej Dymkowski: Wprowadzenie do psychologii historycznej. Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, 2003. ISBN 83-89120-46-1.
Tomasz Pawelec, Dzieje i nieświadomość. Założenia teoretyczne i praktyka badawcza psychohistorii, Katowice 2004
Wiktor Werner, Psychologiczne Inspiracje w badaniach regionalnych, Perspektywy i możliwości. [w:] Maksymilian Grzegorz [red.] Historiograficzna prognoza 2000, Bydgoszcz 2000, s. 193 – 207.
Wiktor Werner, Refleksja nad możliwością zastosowania kategorii nieświadomości w historiografii. [w:] Alina Motycka, Wojciech Wrzosek [red.] „Nieświadomość jako kategoria filozoficzna.” Warszawa 2000, s. 288 – 294


Psychospołeczna genomika

Psychospołeczna Genomika (PG) – dziedzina badań zapoczątkowana przez Ernesta L. Rossiego w 2002 roku. PG skupia się na badaniu zmian w ekspresji genów w reakcji na oddziaływania psychologiczne, społeczne i kulturowe. Niezależne badania wskazują, że doświadczenie nowości, wzbogacanie środowiska i ćwiczenia fizyczne wzbudzają zależną od aktywności i doświadczenia ekspresję genów oraz plastyczność mózgu, jak również procesy zdrowienia wykorzystujące komórki macierzyste.
Ernest L. Rossi opisuje tę nową dziedzinę psychospołecznej genomiki w następujący sposób:
"Tę nową perspektywę na rolę genów jako aktywnych graczy w procesie psychologicznego doświadczenia nazywam psychospołeczną genomiką. Psychospołeczna genomika skupia się na tym, w jaki sposób wysoce osobiste
i subiektywne stany ludzkiej świadomości modulują ekspresję genów w ciele i w mózgu podczas procesów zdrowienia i choroby".
Takie podejście - od umysłu do ciała – modulujące rolę ekspresji genowej i plastyczności mózgu w procesach rozwoju ludzkiej świadomości nazywamy odgórnym. Może być ono postrzegane
jako dopełnienie podejścia oddolnego badającego bezpośrednie reakcje sensoryczne i biologiczne, proponowanego przez konsorcjum ENCODE.
W ramach badań dotyczących psychospołecznej genomiki wykorzystuje się wiele metod i paradygmatów czerpiących z genomiki, neuronauki oraz kulturonomiki, włączając w to: Mikromacierze DNA oraz analizy komputacyjne z wykorzystaniem bazy danych GSEA..

== Przypisy ==


Refleksologia (nauka)

Refleksologia (tzw. psychologia obiektywna) – kierunek psychologii łączący elementy neurologii, anatomii i psychiatrii zajmujący się badaniem odruchów. Podnosi, że odruchy fizjologiczne leżą u podstaw wszystkich procesów psychicznych. Zajmowali się nią między innymi Władimir Bechterew i Iwan Pawłow.

== Przypisy ==


Rewolucja poznawcza

Rewolucja poznawcza – ruch intelektualny zapoczątkowany w latach 50. XX wieku, związany pogłębiającym się zainteresowaniem badaczy z różnych dyscyplin nauki problematyką badania umysłu oraz procesów poznawczych. Konsekwencją rewolucji poznawczej w psychologii było odejście od behawioryzmu jako dominującej teorii i rozwój psychologii poznawczej (istotny udział miał w tym Ulric Neisser i publikacja w 1967 r. jego książki pt. Cognitive Psychology oraz George Armitage Miller i jego słynny artykuł pt. The Magical Number Seven, Plus or Minus Two). W wyniku działalności takich uczonych jak John McCarthy, Marvin Minsky, Allen Newell, czy Herbert Simon zostały zapoczątkowane badania nad sztuczną inteligencją. Z kolei rewolucyjne zmiany w dziedzinie językoznawstwa zostały wprowadzone przez Noama Chomsky’ego wraz z publikacją jego prac Syntactic Structures oraz Review of B. F. Skinner’s Verbal Behavior.

== Przypisy ==


Rezydua

Rezydua – to zjawiska psychiczne, wyobrażenia i przekonania będące wyrazem popędów skłaniających ludzi do określonych zachowań.
Najważniejsze rezydua to te skłaniające człowieka do:

uzewnętrzniania swych przeżyć w działaniach,
obcowania z innymi (afiliacji),
chronienia własnej osoby,
kombinowania (wprowadzania zmian w otoczeniu)
konserwowania status quo - chronienia tego co jest w danym momencie.
Pochodne rezyduów to derywaty czyli językowa osłona rezyduów, która ma nadawać działaniom jednostek pozory racjonalności. Derywaty to np. idee, ideologie, religie itp.

== Linki zewnętrzne ==
Łukasz Remisiewicz, Rezydua w socjologii pozadoświadczalnej Vilfreda Pareto


Selfizm

Selfizm - ideologia zakładająca supremację ludzkiego „ja”, kult samouwielbienia stanowiący substytut religijności.
Termin ten wprowadził Paul Vitz w książce zatytułowanej Psychologia jako religia. Jako prekursora selfizmu wskazał Ludwika Feuerbacha - autora zasady Homo homini Deus est, a także niektórych poetów, pisarzy i duchownych amerykańskich wyznających kult amerykańskiego indywidualizmu i jednostkowości. Główną jednak siłę sprawczą rozpowszechnienia selfizmu upatruje Vitz w oddziaływaniu psychologii „ja” takich psychoterapeutów, jak Carl Gustav Jung, Abraham Maslow, Carl Rogers, Erich Fromm, Rollo May i in.
Selfizm ma prowadzić zdaniem Vitza do racjonalizacji konsumpcjonizmu oraz rozwoju w szerokim wymiarze społecznym narcystycznej patologii osobowości. Kultura rozwijająca się w duchu selfizmu jest zaprzeczeniem chrześcijaństwa.

== Bibliografia ==
Paul C. Vitz: Psychologia jako religia. Kult samouwielbienia. Warszawa: Oficyna Wydawnicza LOGOS, 2002, s. 193. ISBN 83-86941-12-X.

== Przypisy ==


Sens życia

Sens życia – istota i cel ludzkiej egzystencji, powołanie człowieka (zob. osoba), to, co uzasadnia trud życia i czyni je wartym przeżycia. Pytanie o sens życia jest jednym z podstawowych zagadnień różnych systemów filozoficznych i religijnych, a odpowiedź na nie, jak się uznaje, zawiera całą mądrość ludzkości. Pojęcie to odwołuje się do transcendentnego widzenia świata jako drogi.  Często podlega ostrej krytyce, szczególnie w środowisku filozofów analitycznych (zob. Józef Maria Bocheński).

== Rola w psychologii człowieka ==
W psychologii pojęcie to dotyczy klarownego i możliwego do zaaprobowania kierunku działania na przyszłość, co implikuje normalne funkcjonowanie człowieka. Badaniami nad sensem życia zajmował się psychiatra Viktor Frankl, który wprowadził pojęcie nerwicy neogennej (bądź noogennej).
Posiadanie sensu życia przez człowieka jest koniecznym warunkiem rozwoju i samorealizacji. Włączenie tego problemu do psychologii osobowości przyczyniło się do lepszego zrozumienia uwarunkowań zachowań samobójczych.

== Czynniki wyznaczające ==
W wielu społecznościach dyskusja o sensie życia jest tematem tabu, gdyż sens życia wyznaczają w nich normy religijne, ideowe lub kulturowe. Większość ludzi, bardziej lub mniej świadomie, wyznacza sobie sens życia indywidualnie; wspomagając się swoimi: wierzeniami, przekonaniami, wiedzą i uczuciami.

=== Współczesne koncepcje sensu życia ===
Niezależnie od wyznawanych wartości sens życia rozumiemy głównie jako relację do:

dążenia do pełnienia albo rezygnacji z różnych funkcji i ról w życiu rodzinnym i społecznym,
ostatecznego celu istnienia człowieka jako osoby i sposobów dojścia do niego zgodnie z własnymi przekonaniami,
sensu podejmowania lub unikania: cierpień, niedogodności, trudności i wyrzeczeń,
sensu czerpania satysfakcji i przyjemności.

=== Filozoficzne koncepcje sensu życia ===
Powołaniem człowieka jest realizacja jego najwyższych kwalifikacji - rozumu i cnoty, stawanie się doskonalszym moralnie i mądrzejszym (przekonanie dominujące od starożytności po współczesność).
Człowiek żyje, aby gromadzić dobre doświadczenia, które są wartościowe jako takie (np. epikureizm).
Człowiek, tworząc siebie poprzez próby określenia swego powołania, boryka się z problematyką egzystencji - która nie ma określonego sensu ani celu (np. egzystencjalizm).
Sens życiu nadaje miłość rozumiana jako tworzenie dobra, czynienie świata lepszym czy też służba na rzecz innych (np. humanizm, część myślicieli chrześcijańskich).

=== Sens życia w buddyzmie ===
Według nauk buddyjskich, z pytaniem o sens życia związane jest pytanie o to jak wyzwolić się od cierpienia. Powodem takiego związku jest zwyczajowa reakcja człowieka na odpowiednio wielkie i długotrwałe cierpienie, psychiczne lub fizyczne - wówczas zaczyna on tracić sens życia i zaczyna albo go poszukiwać, albo napadają go myśli samobójcze. Natomiast w przypadku odczuwania zadowolenia (satysfakcji) i szczęścia pytanie o sens życia przestaje mieć znaczenie, ale odczuwany jest jego głęboki sens. Zatem z punktu widzenia nauk buddyjskich pytanie o sens życia sprowadza się do pytania o przyczynę cierpienia i drogę do wyzwolenia od cierpienia. Termin nirwana znaczy właśnie wygaśnięcie cierpienia, czyli osiągnięcie trwałego pełnego szczęścia. Poniżej pewien cytat Buddy częściowo przybliżający koncepcję szczęścia i cierpienia:

Konkludując, z punktu widzenia nauk buddyjskich, odpowiedź na pytanie „co jest sensem życia?”, brzmi: „wyzwolenie od cierpienia”.

== Zobacz też ==

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
Słownik filozofii. Kraków: Zielona Sowa, 2006. ISBN 83-7435-267-1. Brak numerów stron w książce

== Linki zewnętrzne ==

ThaddeusT. Metz ThaddeusT., The Meaning of Life, [w:] Stanford Encyclopedia of Philosophy, CSLI, Stanford University, 3 czerwca 2013, ISSN 1095-5054 [dostęp 2018-01-02]  (ang.). (Sens życia)
Buddyjska Medytacja Vipassana


Skrucha

Skrucha – refleksja nad własnym zachowaniem i poczucie żalu za złe czyny. Zwykle wiąże się z postanowieniem zmiany i prowadzenia bardziej odpowiedzialnego życia. Może stanowić jeden z elementów psychoterapii.

== Wymiar religijny ==
W wielu religiach, jak np. w chrześcijaństwie, jest to warunek odpuszczenia grzechów.
W Kościele katolickim skrucha często wiąże się z wyznaniem grzechów podczas spowiedzi – żal za grzechy jest jednym z pięciu warunków jej dobrego odprawienia.
U Świadków Jehowy skrucha to zmiana sposobu myślenia i postępowania połączona z głębokim żalem, jeden z kroków do uzyskania Bożego przebaczenia.

== Zobacz też ==
żal
nawrócenie

== Przypisy ==