Psychomotoryka

Psychomotoryka − dziedzina zajmująca się teorią i metodami psychologii ruchu. Pojęcie „psychomotoryka” składa się z dwóch słów psychika i motoryka i w ten sposób opisuje zależność pomiędzy percepcją, ruchem, przeżywaniem, uczeniem się a działaniem. Procesy umysłowe, takie jak emocjonalność czy koncentracja, oraz indywidualne cechy osobowości wpływają na spontaniczność ruchów oraz sposób poruszania się. Ten związek przyczynowo-skutkowy jest nazywany psychomotoryką. W poniższym artykule termin ten oznacza całościową, ukierunkowaną na rozwój koncepcję, która wspiera zarówno rozwój percepcji, jak i ruchu.
Pojęcie psychomotoryka wywodzi się etymologicznie od stgr. ψυχή (czyt. psyche) „podmuch, dusza, umysł” oraz łac. mōtāre oznaczającego „wprawiać w ruch”. W dosłownym tłumaczeniu pojęcie to oznacza „poruszanie duszy”. Poza tym psyche w języku starogreckim jest słowem używanym do opisu całej osoby ludzkiej. W tym sensie psychomotoryka jest rozumiana zarówno jako „poruszanie duszy”, jak i „poruszanie uczuć i ciała”.

== Szkoły, koncepcje i założenia psychomotoryki ==
Istnieje wiele szkół psychomotorycznych, jak psychomotoryka francuska, belgijska, austriacka i niemiecka.
Rozmaite szkoły psychomotoryki wspólnie podkreślają współdziałanie psychicznego doświadczenia człowieka lub jego rozwoju psychiczno-duchowo-emocjonalnego oraz rozwoju motoryki i percepcji. Uwzględnia się wpływy otoczenia socjalnego i materialnego na jedność psychiki i motoryki. Szkoły psychomotoryki różnią się natomiast pod względem kilku podstawowych założeń dotyczących przyczyn powstania ograniczonej zdolności percepcji, uczenia się, koordynacji ruchowej i zaburzonego zachowania oraz pod względem możliwości ich leczenia.
Twórcy tych założeń posługują się rozmaitymi psychologicznymi, pedagogicznymi, socjologicznymi i medycznymi systemami teoretycznymi, aby ugruntować działania praktyczne. Przykładowo do ich uzasadnienia wykorzystywane są pewne elementy psychoanalizy i psychologii kognitywnej lub neurofizjologii. W latach 70. i 80. teoriami, do których nawiązywała psychomotoryka, była teoria Gestaltkreis (jedność ruchu i percepcji) według Viktora von Weizsäckera, materialistyczna teoria działalności według Aleksieja Leontjewa, a także teoria Jeana Piageta.

== Historia psychomotoryki ==
Twórcą psychomotoryki w latach 50. w Niemczech był Ernst John Kiphard, który uchodzi za pioniera tego nurtu.
Pojęcie psychomotoryka przejął on od niemieckiej przedstawicielki rytmiki Charlotte Pfeffer, która w roku 1938 opublikowała artykuł pod tytułem: Terapia psychomotoryczna.
W latach 50. w Gütersloh, w Westfalskiej Klinice Psychiatrii dla młodzieży, Kiphard leczył dzieci i młodzież z zaburzeniami zachowania w oparciu o ćwiczenia fizyczne. Szybko doszedł do wniosku, że: „Opanowanie ruchu jest pierwszym krokiem do opanowania siebie.“ W latach 1957/58 realizował badania zlecone przez Ministerstwo ds. Społecznych w Westfalii. Wyniki badań opublikowano w roku 1960 pod tytułem: „Ruch leczy. Psychomotoryczna metoda leczenia poprzez ćwiczenia u dzieci opóźnionych w rozwoju“. Publikacja ta stała się dniem narodzin niemieckiej psychomotoryki. W tym samym roku ukazała się pierwsza książka Kipharda „Ruch leczy“, w której autor przedstawił podstawowe zarysy Psychomotorycznego Leczenia Ruchem (PMÜ).
W czasie długoletniej pracy Kipharda z dziećmi i młodzieżą stało się jasne, że jego zajęcia ruchowe pozytywnie oddziałują na emocjonalny rozwój dzieci.
Ze względu na terapeutyczne i wspierające działanie Kiphard rozpoczął systematyczne badanie i rozwijanie zajęć ruchowych. Wraz z współpracownikami stworzył także motopedagogikę, mototerapię i motologię.
Psychomotoryka w Niemczech:
1975 utworzenie Aktionkreis Psychomotorik e.V.
W Hamm w dniach 11–12 lipca 1975 odbyło się posiedzenie założycielskie Aktionkreis Psychomotorik e.V. (ak’P). Na pierwszego przewodniczącego 15 członków założycielskich wybrało Helmuta Hünnekensa. Bezpośrednio po utworzeniu stowarzyszenia przystąpiło do niego 120 sympatyków.
1977 kształcenie w szkołach państwowych
20 kwietnia 1977 zezwolono na działalność Szkoły Zawodowej Terapii Gimnastyki i Ruchu w Dortmundzie, która od tego czasu prowadzi studia dla motopedagogów kończące się egzaminem państwowym. Podstawy programu nauczania wywodzą się z Komisji Curriculum stowarzyszenia ak’P i nawiązują do tradycji psychomotorycznego leczenia przez ćwiczenia.
1983 motologia jako kierunek studiów
Wraz z utworzeniem studiów podyplomowych na Uniwersytecie Philippsa w Marburgu motologia awansowała od nauki zawodowej do dyscypliny naukowej. Katedrę objął prof. dr Friedhelm Schilling i kierował nią do roku 2002.
1990 utworzenie Akademii Motopedagogiki i Mototerapii (ak’M)
Szeroka oferta kształceniowa stowarzyszenia ak’P doprowadziła do utworzenia w roku 1990 Akademii Motopedagogiki i Mototerapii jako samodzielnej jednostki doskonalenia zawodowego. Od tego czasu Akademia oferuje zatwierdzone przez Ministerstwo studia podyplomowe i kursy kwalifikacyjne na wielu obszarach psychomotoryki i jest największą instytucją kształcącą w zakresie psychomotoryki w Niemczech.
2006 utworzenie Niemieckiego Towarzystwa Psychomotoryki
16.09.2006 Aktionkreis Psychomotorik wraz ze związkiem zawodowym dyplomowanych motologów i związkiem zawodowym motopedagogów utworzył Niemieckie Towarzystwo Psychomotoryki, aby wspólnie propagować idee psychomotoryki.
2008 zmiana nazwy Akademii Motopedagogiki i Mototerapii
W połowie roku 2008 zmieniono nazwę na Niemiecką Akademię Psychomotoryki (dakp), aby w jeszcze większym stopniu zaakcentować swoją pozycję w Niemczech i ścisłe powiązanie z Aktionskreis Psychomotorik.
Nurty psychomotoryki niemieckiej:

Psychomotoryczne leczenie przez ćwiczenia według Kipharda.
Nurt zorientowany na kompetencje według Friedhelma Schillinga,
Psychomotoryka systemiczna według Rolfa Balgo i Reinhardta Vossa
Nurt zorientowany na dziecko według Renate Zimmer
Psychomotoryka (IPE) według Andrzeja Majewskiego (samostanowienie, kontrola nad sobą, autonomia) ↔IPE-pol. IPW Integracyjne Pedagogiczno-Terapeutyczne Wspieranie Rozwoju

== Rozwój psychomotoryki ==
Psychomotoryczna terapia ćwiczeniowa Kipharda od połowy lat 80. zaczęła być poddawana krytyce. Uważano, że koncepcja jest zbyt monokauzalna, zbyt medyczno-psychiatryczna i zanadto koncentruje się na deficytach. Wskutek tego uległa ona rozwinięciu i na plan pierwszy wysunęło się uwzględnienie „dziecięcego punktu widzenia“. Powstały nowe nurty psychomotoryczne. Najbardziej znanym z nich jest nurt zorientowany na dziecko według Renate Zimmer. W latach 90. Renate Zimmer oparła ją na teorii osobowości Carla Rogersa. Jej koncepcja wykazuje także podobieństwo do niedyrektywnej terapii zabawowej według Virginii Axline. W ramach swej koncepcji psychomotorycznej Zimmer proponuje dzieciom ruchowy i socjalny pokój doświadczeń, aby poprzez ruch mogły one odnaleźć ścieżki pokonania trudności i problemów emocjonalnych. Dzięki samodzielnie znalezionym i niesterowanym doświadczeniom ruchowym wzmacnia się koncepcja samego siebie. Centralną kwestią jest to, że dzieci są świadome własnej skuteczności i możliwości działania. W nurcie stworzonym przez Renate Zimmer cała uwaga skupia się na mocnych stronach dziecka i na jego potrzebach. Koncepcja ta przyspieszyła rozwój psychomotoryki i dostosowała ją do wyników badań współczesnej psychologii, pedagogiki i socjologii.
Nowoczesna koncepcja psychomotoryki J. i A. Majewskich opiera się na konstruktywizmie, założeniu empowermentu, koncepcji autopoezy, teorii systemu, salutogenezie, teorii osobowości Carla Rogersa, zorientowanej na dziecko metodzie Zimmer, transgresywnej koncepcji człowieka według Józefa Kozieleckiego i na wybranych elementach psychiatrii humanistycznej Antoniego Kępińskiego. Należy wspomnieć ważną kwestię, że psychomotoryka jest zarówno koncepcją pedagogiczną, jak i terapeutyczną.

== Obszary zastosowania psychomotoryki ==
Psychomotoryka wykorzystywana jest w celach profilaktycznych i terapeutycznych w przedszkolach, szkołach, klubach sportowych, praktyce lekarskiej, w pedagogice integracyjnej, w instytucjach pedagogicznych, w pracy socjalno-pedagogicznej z dziećmi i młodzieżą itp. Z powodzeniem metodą psychomotoryczną pracuje się w psychiatrii dziecięcej i młodzieżowej, z dziećmi i młodzieżą z trudnościami w nauce lub z zaburzeniami zachowania lub rozwoju.
W kontekście pedagogiki integracyjnej i pedagogiki specjalnej psychomotoryka jest tradycyjnie stosowana w pracy z dziećmi i młodzieżą niepełnosprawną (intelektualnie, psychicznie, fizycznie) lub zagrożonych taką niepełnosprawnością.
Dzieci i młodzież niepełnosprawne wykazują problemy na obszarze dotyczącym zmysłów, motoryki, emocji, komunikacji i procesów poznawczych. Terapia psychomotoryczna może mieć pozytywny wpływ właśnie na te obszary. W tym kontekście psychomotoryka wnosi istotny wkład zarówno do wychowania ruchowego, jak i do pozytywnego rozwoju osoby niepełnosprawnej. Pod względem celu jaki sobie stawia, aby przekazać dzieciom i młodzieży kompetencję odnoszącą się do Ja, kompetencję socjalną i rzeczową. Psychomotoryka współgra z celami, do których dąży zarówno pedagogika ogólna, jak i pedagogika integracyjna i specjalna.
Elementy psychomotoryczne znajdują się także w ramach pracy fizjoterapeutów, ergoterapeutów i logopedów.

== Psychomotoryka w kontekście społecznym ==
W kontekście społecznym ruchowi przypisuje się coraz większe znaczenie. Z jednej strony pojawiły się liczne wyniki badań rozwojowo-psychologicznych, które ukazują znaczenie ruchu i percepcji dla stabilnego rozwoju wczesnodziecięcego w obszarze emocjonalności, rozwoju mowy, zachowania społecznego i procesów poznawczych. Z drugiej strony takie zmiany społeczne jak zwiększająca się urbanizacja wraz z wzrastającą izolacją dzieciństwa, ubóstwo, niekontrolowana konsumpcja mediów u dzieci, powodują ograniczenie możliwości ruchu, doświadczenia, działania i komunikacji dzieci i tym samym prowadzą do socjalnego kalectwa.
W obliczu wielokrotnie obserwowanego ograniczania dziecięcych przestrzeni ruchu i wynikającego z tego wzrostu liczby dzieci z problemami koordynacji, wadami postawy, problemami szkolnymi, nierozwiniętą stosownie do wieku kompetencją socjalną i niedojrzałą koncepcją siebie, instytucje społeczno-pedagogiczne są odpowiedzialne za zapewnienie dostatecznego wsparcia psychomotorycznego jako środka do wspomagania rozwoju i zdrowia dzieci, które zostały im powierzone.

== Cele psychomotoryki ==
Koncepcja psychomotoryczna jest metodą zorientowaną na ruch, która dzięki różnorodnym możliwościom działania i rozwiązywania problemów w specjalnie zaaranżowanych scenariuszach psychomotorycznych wywiera pozytywny wpływ na cały rozwój człowieka. Punktem wyjścia w tej koncepcji jest holistyczny obraz człowieka. Równocześnie psychomotorycy podkreślają jedność ciała, duszy i umysłu. W szerszym kontekście psychomotoryka opisuje wzajemne oddziaływanie na siebie percepcji, procesów poznawczych, emocji, psychiki i ruchu oraz ich znaczenie dla rozwoju kompetencji działania jednostki w kontekście psychospołecznym.
Podstawą psychomotoryki jest założenie, że wspieranie ruchu, percepcji i działania przyczynia się do zyskania pewności siebie i tworzy warunki uczenia się oraz że proces uczenia przebiega podczas konfrontacji z otoczeniem. W praktyce psychomotoryka daje dziecku możliwość wyrażenia swojego ciała i przeżyć, eksperymentowania z ciałem i przedmiotami, rozwiązywania zadań w grupie i tym samym udoskonalenia kompetencji siebie samego, kompetencji rzeczowej i socjalnej.
Cele kształcenia i kompetencje psychomotoryczne

Estetyczna zdolność do percepcji, tworzenia i oceniania
Ukształtowanie pozytywnej świadomości ciała
Ukształtowanie międzyludzkich możliwości komunikacji
Dostrzeganie potrzeb, życzeń, zainteresowań i oczekiwań innych oraz odpowiednie uwzględnienie własnego zachowania
Empatia
Rozwój pewności siebie i poczucia własnej wartości
Umiejętność podejmowania ryzyka i ponoszenia odpowiedzialności
Umiejętność wyciągania wniosków
Umiejętność myślenia strategicznego
Umiejętność słownego przekazywania informacji i porozumienia
Świadomość zdrowotna i odpowiednia pielęgnacja ciała
Gotowość do pomocy, poczucie sprawiedliwości i umiejętność solidarnego działania
Rozpoznawanie zależności w otoczeniu naturalnym i społecznym
Zdolność do zawierania kompromisu i pokoju
Świadomość odpowiedzialności za przyrodę i otoczenie, szacunek do świata istot żywych, którego częścią jesteśmy
Kreatywność
Umiejętność współdecydowania
Motywacja
Zdrowie psychiczne
Zdolność do refleksji
Opanowanie
Umiejętność decydowania o sobie, oceniania i krytyki
Koncepcja siebie
Samorealizacja w kontekście społecznym
Odpowiednie zachowywanie się w stosunku do otoczenia
Doskonalenie percepcji zmysłowej, rozwijanie przeżyć ruchowych i doświadczenia ciała
Zdolność do solidarności
Kompetencja socjalna
Umiejętność pracy w grupie
Tolerancja, w szczególności jako szacunek do jednostki i postawy innych
Doskonalenie zdolności do działania i komunikacji
Doskonalenie sprawności motorycznej i sensorycznej
Doskonalenie osiągnięć szkolnych

== Psychomotoryka w praktyce ==
Zajęcia psychomotoryczne zachęcają dzieci do percepcji swej fizycznej tożsamości i do jej zaakceptowania, do wypróbowania nowych ról, do komunikacji z innymi. Z takich spontanicznych działań zabawowych często powstają projekty. Bazują one na autentycznym zainteresowaniu dzieci, które jest wprawdzie stymulowane przez dorosłych za pomocą sugestii, jednak nie jest przez nich sterowane. Dlatego też projekt może trwać przez różny czas (od jednych zajęć psychomotorycznych do kilku). Również liczba uczestników projektu zależy od zainteresowania osób biorących w nim udział.
Pomieszczenia przeznaczone do wychowania ruchowego powinny stwarzać poczucie bezpieczeństwa (np. przez strefy odpoczynku) i równocześnie oferować wyzwania do bycia aktywnym (sala psychomotoryczna/gimnastyczna jako punkt styczności zachęcający do komunikacji między dziećmi a psychomotorykami, pedagogami i terapeutami).
Psychomotoryk lub pedagog-terapeuta nie jest trenerem czy instruktorem, który organizuje przebieg zajęć, lecz osobą towarzyszącą i partnerem w dialogu z dziećmi. Tworzy atmosferę komfortu – wysłuchuje dzieci i obserwuje je – poprzez własne zainteresowanie i aktywne towarzyszenie wspiera chęć badania i eksploracji u dzieci, tworzy przestrzeń dla rozwoju wrodzonych zasobów aktywności dzieci i daje im impulsy – komunikuje i zastanawia się razem z dziećmi. Dla pedagogów i terapeutów pracujących metodą psychomotoryczną dzieci są współtwórcami zajęć.

== Psychomotoryka a motoryka sportowa ==
Podstawą psychomotoryki jest humanistyczny obraz człowieka, który opiera się na liberalnym systemie wartości. Dla działającego człowieka oznacza to stanowienie o samym sobie. Stąd też ruch nigdy nie może być rozpatrywany wyłącznie w aspektach biomechanicznych.
Motoryka sportowa ma charakter funkcjonalistyczny i zorientowana jest na cel nauczania, natomiast psychomotoryka stanowi otwartą propozycję. Funke i Wienke ujęli różnicę między sportem a psychomotoryką w następujący sposób: „Gdy trener odkrywa w dziecku sportowca, ponieważ widzi jego potencjał dostosowania się do form i wyzwań sportowych, psychomotoryk odkrywa, że dziecko ruszając się, wchodzi w kreatywny i oczywiście także socjobiograficznie uwarunkowany kontakt z okolicznościami ruchowymi. Patrząc z tej perspektywy, psychomotoryka nie potrzebuje przedmiotu przekazu i nie wymaga także przedmiotowej dydaktyki. Z całą pewnością posiada ona, choć nie jest przedmiotem do nauczania, szczególną rzeczowość. W sporcie rzeczowość oznacza zachowanie stosownie do zasad sportowych, natomiast w psychomotoryce rzeczowość polega na tym, aby sprostać rzeczom, z którymi ma się do czynienia, zgodnie z własnymi zamiarami. Tym samym psychomotoryka w zasadzie staje się dyscypliną estetyczną.“
Obraz dziecka w psychomotoryce jest ukształtowany przez przekonanie, że dzieci dysponują wieloma kompetencjami i są zainteresowane ich rozszerzaniem. Wyróżniają się przy tym energią, kreatywnością i elastycznością, a także własną kulturą, w której poczucie rzeczywistości i wyobraźnia są ze sobą ściśle powiązane. Dzieci zdobywają wiedzę przez codzienne doświadczenia, przez badanie, eksperymentowanie i przede wszystkim przez to, że wyrażają odkrycia, przeżycia, odczucia i znaczenia w swój indywidualny i specyficzny sposób oraz że dla nas dorosłych ten charakterystyczny dla dzieci, psychomotoryczny sposób wyrażania się jest często „ziemią nieznaną“. Jednakże to, czego nie rozumieją rodzice, niekoniecznie stanowi błąd i wymaga poprawy.

== Treści psychomotoryki ==
Do najważniejszych treści psychomotoryki należą (według Zimmer):

doświadczenia ciała i siebie samego, jak percepcja i przeżywanie własnego ciała, doświadczenia zmysłowe, doświadczenie cielesnych możliwości wyrażania się
doświadczenia rzeczowe, jak konfrontowanie się z przestrzennymi i przedmiotowymi warunkami otoczenia, jak dostosowanie się do prawidłowości obiektów lub dostosowanie ich do siebie, badawcze i eksperymentalne uczenie się przez ruch
doświadczenia społeczne, jak komunikacja z innymi poprzez ruch
gry z samodzielnie stworzonymi lub dostosowanymi do sytuacji regułami, granie razem lub przeciwko sobie
angażujące ćwiczenia ruchowe służące wspomaganiu percepcji zmysłowej

== Bibliografia ==
Andrzej Majewski, Jolanta Majewska: Zarys Psychomotoryki. Harmonia, Gdańsk 2011
Małgorzata Sekułowicz, Joanna Kruk-Lasocka, Lesław Kulmatycki: Psychomotoryka ruch pełen znaczeń. Wydawnictwo Naukowe Dolnośląskiej Szkoły Wyższej, Wrocław 2008

== Linki zewnętrzne ==
Akademia Psychomotoryki
Psychomotoryka – Dolnośląska Szkoła Wyższa
Motopedagogika w Niemczech
Motologia w Niemczech
Psychomotoryka w Niemczech


Rada pedagogiczna

Rada pedagogiczna – organ wewnętrzny szkoły lub innej placówki, zajmujący się planowaniem, realizacją i kontrolą wykonania planów pracy dydaktyczno-wychowawczej i organizacyjnej szkoły. W skład rady pedagogicznej wchodzą wszyscy pracownicy pedagogiczni, niekiedy również przedstawiciele rodziców, organizacji społecznych i młodzieży. Rada pedagogiczna uchwala roczny plan i budżet szkoły, dokonuje analizy osiągnięć dydaktyczno-wychowawczych i podejmuje decyzje w sprawie ich doskonalenia, klasyfikuje i promuje uczniów, organizuje samokształcenie nauczycieli.

== Przewodniczący i skład rady pedagogicznej ==
Ustawa o systemie oświaty wyznacza zadania Rady Pedagogicznej jako organu szkoły. Dookreślane są one w postaci szczegółowych kompetencji w statucie szkoły, w części dotyczącej szczegółowych kompetencji organów szkoły. Rada pedagogiczna jest jednym z ważniejszych elementów organów działających w oparciu o statut szkoły. W każdej placówce oświatowo-wychowawczej podległej Kuratorium oświaty i wychowania w danym województwie winny działać: Rady i samorządy szkolne (rady szkoły, rady rodziców, rady uczniowskie).

=== Przewodniczący rady pedagogicznej ===
Przewodniczącym rady pedagogicznej jest dyrektor lub kierownik placówki oświatowej bądź jego zastępca, w sytuacji gdy dyrektor nie posiada uprawnień pedagogicznych.

=== Skład rady pedagogicznej ===
W skład rady pedagogicznej, wewnętrznego kolegialnego organu szkoły bądź innej placówki oświatowej w zakresie realizacji jej zadań  statutowych, wchodzą etatowi pracownicy pedagogiczni tj.: zastępca dyrektora lub kierownika placówki oświatowej, pedagog szkolny, nauczyciele danej szkoły lub placówki.

=== Kompetencje rady pedagogicznej ===
Kompetencje rady pedagogicznej zostały określone w Ustawie o systemie oświaty (DzU z 2004 r., Nr 256, poz. 2572). W artykule 41. ustawy zostały określone
decyzje, które rada podejmuje w drodze uchwały pedagogicznej.
Do takich należą:

klasyfikacja i promocja uczniów,
decyzje w sprawie innowacji i eksperymentów pedagogicznych w szkole,
skreślanie uczniów z listy (nie dotyczy uczniów objętych obowiązkiem szkolnym – art. 16 ust. 5) oraz
dokonywanie nowelizacji w statucie bądź zatwierdzanie nowego statutu szkoły (w przypadku gdy w szkole istnieje rada szkoły, to ona podejmuje uchwały dotyczące statutu, natomiast rada pedagogiczna przygotowuje projekty).

=== Debata rady pedagogicznej ===
Na debatę rady pedagogicznej mogą być zapraszani indywidualnie rodzice uczniów, co do których są uzasadnione wątpliwości wychowawcze w danej szkole.
Przed rokiem 1989 debaty szkolne, potocznie były nazywane – posiedzeniami. Pojęcie „rada pedagogiczna” jest nadal mylone przez nauczycieli i rodziców z pojęciem „posiedzenie rady pedagogicznej”. Rada pedagogiczna jest organem jednostkowej placówki oświatowo-wychowawczej, tymczasem posiedzenia są debatami lub obradami, w których bierze udział organ tej szkoły.

=== Uchwały rady pedagogicznej ===
W przypadku braku rady szkoły, rada pedagogiczna może wyjątkowo podjąć uchwały dotyczące:

organizacji pracy szkoły w oparciu o arkusz organizacyjny (diagram cyklu szkolenia uczniów klas I-VIII);
prowadzenia pełnej dokumentacji szkoleniowej placówki oświatowo-wychowawczej tj.: (sumaryczny dziennik szkolenia w szkole, dzienniki lekcyjne, indywidualne dzienniczki ucznia, szkolną książkę skarg i zażaleń do dyspozycji – nauczycieli, rodziców);
semestralnych i miesięcznych planów pracy szkoły;
tygodniowy plan szkolenia i rozkład zajęć lekcyjnych i pozalekcyjnych,
dostosowania się do programów nauczania MEN i zaopatrzenia bibliotekę szkolną w indywidualny zestaw uczniowski podręczników i ćwiczeń w klasach I-VIII w formie tradycyjnej lub elektronicznej (ebook);
programu zajęć obowiązkowych i dodatkowych,
planów wychowawczych i programu profilaktyki,
regulaminu szkoły,
rady pedagogicznej oraz
kalendarium szkoły.
rada pedagogiczna w porozumieniu z radą rodziców może wystąpić z wnioskiem o odwołanie dyrektora lub jego zastępcy;
Jeśli w szkole nie została powołana Rada Szkoły, jej zadania wykonuje Rada Pedagogiczna, czyli w przypadku przygotowanych zmian w statucie szkoły – Rada Pedagogiczna również te zmiany uchwala.
Ponadto, w przypadku braku rady szkoły, opiniuje dokumenty przedstawiane radzie pedagogicznej szkoły:

projekt statutu szkoły albo jego zmian i przedstawia do uchwalenia Radzie Szkoły.
projekt finansowy szkoły (rozdział subwencji lub dotacji na grupy szkoleniowe I-VIII),
propozycje dyrektora dotyczące przydziałów czynności w/g. Karty Opisu Stanowiska (KRP) oraz przydziale sprzętu szkoleniowego i pomieszczeń, miejsc szkoleniowych.
wnioski dyrektora o przyznanie nauczycielom odznaczeń, nagród i innych wyróżnień lub zapomogi socjalnej,
Każde posiedzenie rady pedagogicznej jest rejestrowane (protokólarnie) i przedstawiane w kwartalnym raporcie do kuratorium oświaty i wychowania.
Podczas dostosowania statutu szkoły do przepisów ustawy o oświacie lub innych ustaw należy zwrócić uwagę na zapis art. 41, który poszerza zadania Rady Pedagogicznej szkoły o:

ustalanie sposobu wykorzystania wyników nadzoru pedagogicznego, w tym sprawowanego nad szkołą lub placówką przez organ sprawujący nadzór pedagogiczny, w celu doskonalenia pracy szkoły lub placówki.
Wszystkie Uchwały rady pedagogicznej podejmowane są większością głosów w obecności co najmniej połowy jej członków. Obrady rady pedagogicznej są niejawne w zakresie spraw mogących naruszać wszelkie prawa osobowe i osobiste uczniów bądź ich rodziców oraz nauczycieli i innych pracowników szkoły.

== Zobacz też ==
Statut szkoły
Rada szkoły;
Rada rodziców;
Samorząd uczniowski;
Kuratorium oświaty;
Nadzór pedagogiczny nad radami pedagogicznymi podległych placówek oświatowo-wychowawczych;

== Ustawodawstwo polskie ==
ustawa z dnia 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe (Dz.U. z 2021 r. poz. 1082)

== Linki zewnętrzne ==
Art. 70. – Kompetencje rady pedagogicznej
Rola i zadania rady pedagogicznej w szkole.
Organy szkoły – kompetencje, zasady współdziałania
kompetencje rady pedagogicznej, stan prawny na dzień 01 września 2017 roku.

== Przypisy ==


Sieroctwo społeczne

Sieroctwo społeczne – stan określający sytuację i położenie społeczne dzieci, wychowywanych poza rodziną w domach dziecka lub w rodzinach zastępczych ze względów innych niż śmierć rodziców – najczęściej z powodu niewywiązywania się rodziny z podstawowych obowiązków opiekuńczych. Termin ten po raz pierwszy w publicystyce naukowej został użyty przez W. Żelazko w 1958 roku, następnie w 1967 roku pojawił się w statystykach Głównego Urzędu Statystycznego opisujących informacje dotyczące braku opieki rodzicielskiej nad dziećmi.
Termin ten odnosi się również do dzieci, które są wychowywane w rodzinie naturalnej jednak są pozbawione opieki rodziców. Opiekę nad nimi sprawują inne osoby lub instytucje, a kontakt z rodzicami jest niedostateczny lub nie ma go wcale.


Strefa najbliższego rozwoju

Strefa najbliższego rozwoju – według teorii Lwa Wygotskiego są to zadania, których dziecko nie potrafi za pierwszym razem wykonać samodzielnie, jednak jest w stanie je wykonać przy wsparciu radą. W tej strefie dziecko najlepiej zdobywa nową wiedzę poznawczą. W miarę pozyskiwania nowych umiejętności strefa najbliższego rozwoju ciągle się poszerza i obejmuje nowe, coraz trudniejsze zadania.

== Bibliografia ==
H. Bee: Psychologia rozwoju człowieka. Zysk i S-ka, 2009. Brak numerów stron w książce


Strukturalizacja

Strukturalizacja – proces badawczy polegający na właściwym ukształtowaniu i stworzeniu hierarchii struktur. Wybrany przez siebie materiał należy uporządkować tak, by doprowadzić jednocześnie do wyodrębnienia w miarę logicznych układów, które powinny pomiędzy sobą zawierać pewne zgodne elementy i związki. Dzięki zastosowaniu strukturalizacji powstaje m.in. program nauczania oraz podręcznik edukacyjny.

== Bibliografia ==
Wincenty Okoń, Słownik pedagogiczny


Szkolenie

Szkolenie – w pedagogice kształcenie w zakresie nieskomplikowanych umiejętności i nawyków praktycznych, które nie wymagają szczegółowego przygotowania teoretycznego.
W ujęciu słownikowym szkolenie to cykl wykładów poświęconych sprecyzowanemu tematowi, którego głównym celem jest uzupełnienie czyjegoś wykształcenia, zdobycie wiedzy, albo uzupełnienie i doskonalenie umiejętności i kwalifikacji zawodowych.

== Etymologia ==
Szkolenie pochodzi od słowa (ros.) школить – szkolić. Słowo szkolenie to potoczna nazwa procesu kształcenia, która była zapożyczona w czasach zaboru rosyjskiego przez szkoleniowców i instruktorów – często bez przygotowania pedagogicznego do instruowania bądź szkolenia osób, które miały wykonywać czynności proste nie wymagającego przygotowania teoretycznego do działalności produkcyjnej w fabrykach. Zgodnie z zasadą zapożyczeń poprawności leksykalno – językowej stosowano mowę ojczystą w słowach narodu i kraju oraz przyjętego obowiązującego języka urzędowego w Polsce. Polscy pedagodzy są zgodni co do zasad poprawnej wymowy logopedycznej słowa – szkolenie, kształcenie, uczenie, nabywanie wiedzy i na podstawie tej zasadności formują wiedzę dydaktyczną z zakresu szkoleń by przytoczyć wiele idiomów i frazeologizmów, rozważając ich genezę, rozkładając je na czynniki pierwsze i dokonując ich interpretacji, można formułować tj.: Szkoła – szkoli a Uczenia – uczy czy szkoleniowcy – szkolą, szkolonych podczas procesu szkolenia.

== Opis ==
Szkolenia mają formę zajęć pozaszkolnych. W ujęciu badawczym, szkolenie jest złożoną metodą podnoszenia kwalifikacji, którą można umieścić na styku dziedzin: zarządzania, psychologii i pedagogiki (ściślej metodyki i dydaktyki). Szkolenie należy rozpatrywać z jednej strony jako nauczanie osób dorosłych, gdzie należy uwzględnić psychologię uczenia się oraz psychologię zachowania grupy, a z drugiej strony – z punktu widzenia instytucji zatrudniającej trenerów w celu przeprowadzenia szkolenia – jest ono jednym z elementów zarządzania zasobami ludzkimi, dlatego należy do obszaru zarządzania organizacją.
Pierwotnie szkolenie definiowało się jako przyuczanie pracowników do wykonywania konkretnych zadań. Według takiej definicji szkolenia traktowano wyłącznie jako systematyczne rozwijanie wiedzy, umiejętności i postaw koniecznych do właściwego wykonywania zadań na określonym stanowisku pracy. Szybko jednak nastąpiła zmiana tego podejścia. Szkolenia zaczęto traktować jako szereg systematycznych i celowych działań organizacji, które mają na celu pogłębianie i poszerzanie potencjału pracownika, aby spełniał nie tylko aktualne, ale i przyszłe potrzeby firmy. Tradycyjną definicję szkolenia (przyuczenie w celu wykonywania konkretnych zadań) przejęło określenie instruktaż. Dodatkowym wyróżnikiem szkolenia jest uzupełnienie przez pracownika wiedzy, umiejętności i kompetencji niezbędnych pod kątem awansu. W szkoleniu, w odróżnieniu do liczniejszej pod względem uczestników konferencji, bierze udział najczęściej ok. 15-30 osób.

== Rodzaje szkoleń ==
otwarte – dostępne dla wszystkich chętnych; udział w nich jest dobrowolny, choć również na takie szkolenia przedsiębiorstwa mogą kierować swoich pracowników pokrywając część kosztów uczestnictwa; w Polsce agencja rządowa (PARP) prowadzi kampanię społeczną „Inwestycja w kadry”, w ramach której propaguje podnoszenie kwalifikacji i udostępnia internetową bazę dostępnych szkoleń otwartych
zamknięte – organizowane na potrzeby konkretnego podmiotu (np. szkolenie pracowników konkretnego przedsiębiorstwa, członków organizacji), na szkolenia tego typu uczestnicy są kierowani przez organizatora (pracodawcę)
wewnętrzne (wewnątrzzakładowe) – prowadzone przy pomocy własnej kadry szkoleniowej zakładu pracy
zewnętrzne – prowadzenie zakład pracy zleca wyspecjalizowanym firmom szkoleniowym.
indywidualne – odbywa się bezpośrednio między uczestnikiem a trenerem, którym często jest bezpośredni przełożony. Jest to proces, który pomaga rozwijać umiejętności i osiągać lepsze wyniki, dzięki rzetelnej ocenie, ukierunkowanej praktyce i informacji zwrotnej.
grupowe – skierowane do większej liczby osób. Z uwagi na siłę oddziaływania grupy na jednostki, podczas takich szkoleń rozwijane są kompetencje, które ciężko zdobyć w czasie edukacji szkolnej (np. praca w zespole, rozwiązywanie konfliktów, radzenie sobie ze stresem).

== Funkcje szkoleń ==
Wyróżnia się następujące funkcje szkoleń

adaptacyjna – jej celem jest dostosowanie wiedzy i umiejętności pracownika do wymagań stanowiska pracy. Stosowana jest zazwyczaj w przypadku nowych pracowników,
modernizacyjna – jej celem jest odświeżanie wiedzy z danej dziedziny, która na skutek postępu w nauce i technice, mogła okazać się przestarzała. Szkolenia pełniące tę funkcję nie prowadzą do awansu, a do możliwości pracy w danym obszarze,
innowacyjna – jej celem jest szkolenie pracowników, którzy mają mieć wpływ na wdrażanie nowych rozwiązań w funkcjonowaniu organizacji oraz są odpowiedzialni za podejmowanie decyzji lub ich celem jest awans,
społeczna – jej celem jest rozwijanie umiejętności interpersonalnych, które służyć będą integracji pracowników.

== Etapy w cyklu szkolenia ==
Wyróżnia się 7 etapów w cyklu szkolenia:

Analiza potrzeb szkoleniowych/analiza potrzeb marketingowych. W zależności, czy planowane szkolenie jest zamknięte czy otwarte, stosuje się odpowiednio różne analizy potrzeb. Dla szkolenia zamkniętego, przeprowadzonego dla określonej firmy, stosuje się analizę potrzeb szkoleniowych – czyli określenie tego, kto powinien zostać przeszkolony i na rozwijanie jakich kompetencji należy zwrócić uwagę, aby uczestnicy skorzystali ze szkolenia jak najpełniej. Analizę potrzeb marketingowych stosuje się w przypadku szkoleń otwartych, gdzie na początku należy zbadać rynek i ocenić, jaki rodzaj szkolenia wzbudzi zainteresowanie odbiorców.
Dobór uczestników szkolenia. Ustalając wielkość grupy, należy przede wszystkim wziąć pod uwagę cele, które podczas szkolenia mają być osiągnięte. Im szkolenie będzie bardziej praktyczne, tym grupa powinna być mniejsza, aby każdy z uczestników mógł swobodnie wziąć udział w ćwiczeniach.
Projektowanie szkolenia. Po przeprowadzonej analizie potrzeb szkoleniowych lub marketingowych, należy skupić się na zaprojektowaniu planu szkolenia. Warto, aby był on na tyle elastyczny, by umożliwiał pominięcie któregoś z etapów, aby dostosować przebieg szkolenia do aktualnych potrzeb uczestników.
Przygotowanie materiałów szkoleniowych. Zarówno brak materiałów, jak i ich nadmiar, jest przeszkodą w efektywnym uczeniu się. Należy przewidzieć, w którym momencie szkolenia materiały będą potrzebne oraz jaki rodzaj materiałów wykorzystać (np. materiały audiowizualne, materiały interaktywne, testy i narzędzia psychometryczne).
Przeprowadzenie szkolenia. Punkt kulminacyjny cyklu szkoleniowego, który wymaga od trenera ogromnej elastyczności, czuwania nad przebiegiem poszczególnych etapów oraz bieżącego badania potrzeb i poziomu zadowolenia uczestników.
Ocena szkolenia po jego zakończeniu (ankietyzowanie). Na ocenę szkolenia składa się ocena efektywności szkolenia (czyli porównanie wiedzy zdobytej podczas szkolenia z poziomem wiedzy przed szkoleniem) oraz ocena poziomu zadowolenia ze szkolenia (czyli jakość przeprowadzonego szkolenia).
Działanie. Często pomijany element w cyklu szkoleniowym, a jednocześnie najważniejszy. Sam udział w szkoleniu jest dopiero początkiem, fundamentem. Aby mówić o powodzeniu szkolenia, należy jak najszybciej zacząć stosować zdobytą wiedzę w praktyce, dlatego bardzo ważne jest badanie postępów oraz wspieranie uczestników przez trenera w praktycznym wykorzystywaniu wiedzy.

== Fundusz szkoleniowy ==
Pracodawcy, którzy na podstawie Ustawy z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy utworzyli zakładowy fundusz szkoleniowy przeznaczony na finansowanie lub współfinansowanie kosztów kształcenia ustawicznego pracowników i pracodawców, mogą starać się o dofinansowanie szkoleń z Funduszu Pracy oraz z funduszy Unii Europejskiej.

== Rejestr instytucji szkoleniowych ==
Te instytucje szkoleniowe, które prowadzą finansowane ze środków publicznych szkolenia dla bezrobotnych i poszukujących pracy, podlegają wpisowi do Rejestru instytucji szkoleniowych prowadzonego przez Wojewódzkie Urzędy Pracy.

== Rankingi i rating firm szkoleniowych ==
Dostawcy i organizatorzy szkoleń biznesowych są oceniani w Polsce w trzech głównych rankingach, z których każdy oparty jest na innej metodologii:

Ranking firm szkoleniowych Gazety Finansowej skupia się na wielkości i obrotach firm. O pozycji w rankingu decyduje przychód firmy szkoleniowej, liczba oferowanych szkoleń.
Ranking „Klubu Menedżerów HR” opublikowany w Pulsie HR pozycjonuje dostawców szkoleń na podstawie liczby rekomendacji udzielonych przez ponad 800 menedżerów personalnych polskich firm. O pozycji w rankingu decyduje liczba rekomendacji klientów. Ten ranking jako jedyny posiada sub-rankingi tematyczne: dostawcy szkoleń menedżerskich, handlowych, finansowych, prawnych, językowych, informatycznych integracyjnych oraz gier symulacyjnych.
Krajowy Rating Firm Szkoleniowych opiera się o jakościowe kryteria punktowe (np. oceniające posiadane autorskie koncepcje i narzędzia, doświadczenie menedżerskie i dydaktyczne trenerów, liczba wydanych książek, liczba posiadanych referencji). Charakterystyczną cechą tego rankingu jest jawność modelu punktacji oraz jawność cząstkowych punktów uzyskanych przez każdego z dostawców.
Czterej dostawcy szkoleń biznesowych, którzy zajmują wysokie pozycje w przynajmniej dwóch z trzech rankingów to: Ośrodek Doradztwa i Treningu Kierowniczego, Fundacja Training Projects, Ośrodek Szkolenia Handlowców KONTRAKT, Centrum Szkoleniowe JET.

== Zobacz też ==

Pedagogika
Psychopedagogika
Andragogika
Edukacja
Kształcenie
Kształcenie ustawiczne
Uczenie się
Szkolenie zawodowe w ramach współpracy międzypaństwowej
Szkolenie wojskowe
Coaching
E-learning
Mentoring

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
Mariola Łaguna, Paweł Fortuna, Przygotowanie szkolenia, czyli jak dobry początek prowadzi do sukcesu, GWP, Gdańsk, 2011, s. 53–121, ISBN 978-83-7489-216-2.
Tadeusz WacławT.W. Nowacki Tadeusz WacławT.W., Kształcenie i doskonalenie pracowników. Zarys andragogiki pracy., Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1983, ISBN 83-01-04572-3, OCLC 830227313 . Brak numerów stron w książce


Szkoła Kofoeda

Szkoła Kofoeda – organizacja społeczna działająca w Danii w Kopenhadze, przeznaczona dla osób dorosłych, oparta na działaniach pedagogicznych zmierzających do aktywizacji ludzi bezrobotnych poprzez ich rozwój zawodowy i osobisty. Założona przez H.Ch. Kofoeda (1898-1952) w 1928 roku.

== Historia ==
Szkoła Kofoeda została założona w 1928 roku przez protestanckiego pastora H. Ch. Kofoeda, były to czasy kryzysu ekonomicznego. W okresie międzywojennym panowało duże bezrobocie, które dotknęło wiele rodzin. Ponieważ w parafii było wielu bezrobotnych, Kofoed zaczął myśleć nad stworzeniem im jakiegoś zajęcia czy nauki, które rozwinęłyby ich zainteresowania, i pozwoliłoby kobietom i mężczyznom przetrwać trudny okres pozostawania bez pracy i powrót do aktywnego życia w społeczeństwie. W swojej szkole Kofoed wprowadził metody aktywizujące, ponieważ nie chciał, aby bezrobotni przyzwyczajali się do dostawania pieniędzy i przyjmowali postawę roszczeniową. Osoby bezrobotne mogły otrzymać jedzenie dopiero wtedy, gdy wykonały jakąś nawet niewielką aktywność np. dbanie o ubranie. Jak na tamte czasy była to rewolucyjna metoda aktywizacji ludzi bezrobotnych. Kofoed, który sam był kiedyś bezrobotnym wiedział, że zła pomoc może spowodować więcej szkody niż pożytku. Jedną z pierwszych metod aktywizacji była pralnia, gdzie bezrobotni prali swoje ubrania za darmo, w szkole otworzono warsztaty gdzie można było naprawiać buty czy stare ubrania. W latach 30. podopieczni Kofoeda mogli nie tylko pracować, ale uczyć się, stworzono kursy, na których bezrobotni uczyli się przede wszystkim języka duńskiego, angielskiego, niemieckiego matematyki, śpiewu i gimnastyki. Od 1938 roku placówka funkcjonuje pod nazwą Szkoła dla Bezrobotnych, a od 1940 roku, jako Szkoła Kofoeda. Uczeń Szkoły Kofoeda dzięki pracy własnych rąk i umysłu mógł poprawić swoje życie, hasłem ideowym było „pomoc ku samopomocy”. W następnych latach liczba kobiet uczących się prac domowych wzrosła. Działalność szkoły rozwijała się a liczba uczniów nadal gwałtownie wzrastała, szkoła Kofeoda była dobrze znaną organizacją w Danii. W warsztatach stolarskich mężczyźni mogli reperować stare meble, a w ogrodzie przy szkole można było uprawiać za darmo warzywa na swoje potrzeby. W 1952 roku H. Ch. Kofoed zginął w wypadku samochodowym. Po śmierci Kofoeda dalej kontynuowano działalność szkoły. Od 1960 roku liczba nadal intensywnie wzrastała głównie poprzez rozszerzenie oferty o różne rodzaje kursów dokształcających. Szkoła funkcjonuje do dziś i dalej się rozwija.

== Koncepcja szkoły ==
Szkoła Kofoeda opiera się na koncepcji, jeśli ludzie mają być wspomagani społecznie, muszą także być wspomagani edukacyjnie gdzie określenia edukacja i szkoła są rozumiane w szerszym znaczeniu, niezwiązanym wyłącznie z wąskimi kwalifikacjami zawodowymi. Pojęcie edukacji jest kamieniem węgielnym funkcjonowania szkoły, jako podstawy rozwoju zasobów ludzkich.
Ludzie korzystający z usług w Szkole Kofoeda nazywani są studentami dla podkreślenia pedagogicznego podejścia do problemów socjalnych. Szkoła
pomaga uczniom rozwijać ich siłę, poczucie własnej wartości i umiejętności, skupia się na możliwościach, własnych zainteresowaniach
i życzeniach uczniów. Zasadniczo szkoła podchodzi do ucznia jak do normalnej istoty ludzkiej, która przechodzi w życiu trudności społeczne.
Od powstania Szkoła Kofoeda była zaangażowana w szeroki zakres problemów społecznych jak bezdomność, bezrobocie, imigracja miejska, problemy integracji grup etnicznych, alkoholizm, nadużywanie narkotyków i problemy psychiatryczne.

== Metoda ==
Metoda szkoły podkreśla znaczenie aktywności samych uczniów. Celem nie jest tylko pomóc uczniom, ale także pomóc im wziąć odpowiedzialność za
swoje wysiłki. Szkoła pracuje w oparciu o przekonanie, że pomoc jest dwuznacznym dobrodziejstwem. Udzielona bez oczekiwania na aktywność ze
strony osoby potrzebującej pomocy, może je pacyfikować i uczynić zależnymi. Udzielona we właściwy sposób, może ich aktywować, uczynić
bardziej optymistycznymi i zwiększyć ich możliwość samodzielnego działania.
Koncepcja ta dąży do odbudowy i wzmocnienia samooceny uczniów jednocześnie w tym samym czasie niwelując ich problemy społeczne. W czasie pracy z uczniami, głównie skupiamy się na ich umiejętnościach i mocnych stronach, a metoda dąży do pchania ludzi na przód, nie tylko do
rozwikłania ich chwilowych problemów.

== Szkoły w Europie ==
Do 1997 roku Szkoła Kofoeda działała tylko w Kopenhadze, od 1997 roku zaczęły powstawać nowe placówki poza Danią, jest ich 25: w Polsce, Czechach, Estonii, Bułgarii, Rumunii, na Litwie i Ukrainie, a także w Azji w Armenii. Pierwsza szkoła poza Danią powstała w Polsce w Siedlcach w 1997 roku.

== Przypisy ==

== Linki zewnętrzne ==
Stowarzyszenie Kofoeda w Siedlcach
Fundacja Pomocy Wzajemnej Barka


Szkoła Summerhill

Szkoła Summerhill – pionierska szkoła w Leiston w hrabstwie Suffolk, (Wielka Brytania) założona 1921 przez Alexandra Sutherlanda Neilla, który oparł się na poglądach amerykańskiego pedagoga Homera Lane (1875–1925).
Cechą charakterystyczną szkoły jest brak przymusu uczenia się i uczęszczania na lekcje; instytucja opiera się na samorządności uczniów i nauczycieli. Szkoła jest neutralna światopoglądowo i areligijna. W szkole dostępny jest szeroki wybór przedmiotów, do poziomu minimum GCSE (angielskie państwowe egzaminy dla uczniów w wieku 16 lat). Na początku każdego semestru następują zapisy starszych uczniów na zajęcia, po czym przygotowywany jest plan lekcji. Znajduje się tu także przestrzeń, gdzie dzieci mogą się bawić i prowadzić życie towarzyskie itd. Czas nie jest organizowany dzieciom przez dorosłych, to one same kreują zajęcia według własnego uznania. Stoi to w opozycji do szkół tradycyjnych, które według Kena Robinsona (lidera w dziedzinie rozwoju kreatywności) zabijają kreatywność, prowadzą do standaryzacji.
Przywilej, jakim jest wolność, jest tu możliwością działania świadomie i z własnego wyboru. W Summerhill podchodzi się do niej jak do cechy osobowości człowieka – ze zrozumieniem i pietyzmem. Wolność jednostki jest tu prawem do wyboru motywów działania, które implikują odpowiedzialność. Określa się ją tu jako prawo do robienia wszystkiego, co nie przynosi szkody innym. Tak na przykład uczeń może nie pójść na zajęcia angielskiego, jeśli nie ma na nie ochoty, ale za zakłócanie ciszy nocnej będzie już pociągnięty do odpowiedzialności, gdyż wpływa to na niekorzyść innych osób. Uczy to wychowanków ciągłego podejmowania decyzji i samodzielnego działania – korzystania ze swobody i dokonywania wyborów zgodnych ze wspólnym dobrem.
Po śmierci A.S. Neilla w roku 1973 kierownictwo szkoły objęła jego żona Ena, po niej kierownictwo szkoły przejęła w roku 1985 jego córka, Zoë Neill Readhead.
Szkoła powstała pierwotnie w Niemczech, w mieście-ogrodzie Hellerau niedaleko Drezna, pod wpływem pedagogiki niemieckiej Neue Schule. Wkrótce jednak przeniosła się do Sonntagberg w Dolnej Austrii. Ze względu na niechętny stosunek miejscowej ludności, założyciel szkoły przeniósł ją w roku 1923 do Lyme Regis w Anglii. W roku 1927 szkoła została przeniesiona do swojej ostatecznej lokalizacji – Leiston (jedynie podczas II wojny światowej szkoła była ewakuowana do Walii).
Życie szkoły oparte jest na dwustu zasadach, ustalanych przez walne zgromadzenie uczniów i pedagogów. Przyjęto zasadę podziału władzy na cztery organy zarządzające: komitet, rzecznicy praw, trybunał i walne zgromadzenie.
Walne zgromadzenie zbiera się każdej soboty. Uczniowie dysponują w nim większością głosów. Trybunał zbiera się każdego piątku. Jedyną karą jest obowiązek prac przy zmywaniu naczyń lub przy porządkach. Rzecznikami praw są uczniowie, wybierani na okres 14 dni. Zajmują się rozstrzyganiem sporów. Poważniejszymi sprawami zajmuje się trybunał. Starsi uczniowie zajmują się kontrolą przestrzegania ciszy nocnej.
Szkoła Summerhill stała się inspiracją dla wielu szkół i organizacji na całym świecie.

== Zobacz też ==
Nowa Summerhill
edukacja demokratyczna
antypedagogika
pedagogika waldorfska

== Przypisy ==

== Linki zewnętrzne ==
Oficjalna strona szkoły (ang.)
Polska strona informacyjna (pol.)
Polski blog poświęcony szkole Summerhill (pol.)


Taksonomia Blooma

Taksonomia Blooma jest to klasyfikacja celów nauczania w edukacji autorstwa Benjamina Blooma. Określa różne kategorie celów, jakie nauczyciele stawiają uczniom. Taksonomia ta po raz pierwszy zaprezentowana została w 1956 roku w publikacji Taksonomia celów kształcenia, klasyfikacja celów edukacji, Podręcznik I: Sfera poznawcza. Publikacja uważana jest za podstawowe i niezbędne dzieło z zakresu szkolnictwa.
Wiele mitów wzrosło wokół taksonomii, prawdopodobnie z powodu ludzi, którzy informacje o niej czerpali z drugiej ręki. Sam Bloom wypowiedział się o podręczniku w ten sposób: jedna z najczęściej cytowanych, ale najrzadziej czytanych książek w amerykańskiej edukacji.

== Sfery ==
Kluczem do zrozumienia taksonomii, jej zmian i uzupełnień na przestrzeni lat jest świadomość faktu, że oryginalny podręcznik dotyczył wyłącznie jednej z trzech sfer. Jednocześnie pojawiły się oczekiwania, że dodatkowy materiał wypracuje inne dziedziny. Bloom rozważył podjęcie takiej próby, co oświadczył w notatce z 1971 r.: Idealnie byłoby, gdyby każda dziedzina posiadała własną taksonomię stworzoną we właściwym jej języku, bardziej szczegółową, zawierającą słownictwo wypracowane przez jej ekspertów, odzwierciedlającą właściwe jej podziały i poziomy kształcenia, z możliwymi nowymi kategoriami, ich kombinacjami oraz odpowiednimi pominięciami.
Taksonomia Blooma dzieli się na trzy sfery celów: poznawczą, afektywną i psychomotoryczną. Nauka na wyższych poziomach zależna jest od osiągnięcia wiedzy i umiejętności na niższych poziomach. Celem taksonomii Blooma jest motywowanie nauczycieli do koncentrowania się na wszystkich trzech dziedzinach, tworzących holistyczną (całościową) formę kształcenia.

=== Sfera poznawcza (kognitywna) ===
Umiejętności poznawcze koncentrują się wokół wiedzy, rozumienia i krytycznego myślenia. Wyróżniamy tu sześć poziomów:

==== 1. Wiedza ====
Wyodrębnianie z pamięci wcześniej wyuczonego materiału poprzez przypominanie faktów, terminów, podstawowych pojęć i odpowiedzi.

Znajomość specyfiki – terminologia, konkretne fakty.
Znajomość sposobów i metod postępowania – konwencje, trendy i sekwencje (następstwa), klasyfikacje i kategorie, kryteria, metodologia.
Wiedza o pojęciach ogólnych i abstrakcyjnych na danym obszarze – zasady i uogólnienia, teorie i struktury.
Pytania typu: Jakie korzyści zdrowotne wynikają z jedzenia jabłek?

==== 2. Rozumienie ====
Ukazywanie rozumienia faktów poprzez porządkowanie, porównywanie, tłumaczenie, interpretowanie, opisywanie oraz ustalanie głównych idei.

Tłumaczenie
Interpretacja
Wnioskowanie
Pytania typu: Porównaj korzyści zdrowotne z jedzenia jabłek i pomarańczy.

==== 3. Zastosowanie ====
Rozwiązywanie problemów w nowych sytuacjach poprzez zastosowanie nabytej wiedzy, faktów, technik i zasad w inny sposób.
Pytania typu: Jakiego rodzaju jabłka są najlepsze do pieczenia ciasta, i dlaczego?

==== 4. Analiza ====
Analiza informacji i ich podział na części poprzez rozpoznawanie motywów lub przyczyn. Wyprowadzanie wniosków i dowodów na poparcie twierdzeń.

Analiza elementów
Analiza relacji między elementami
Analiza zasad organizacyjnych
Pytania typu: Wymień cztery dania przyrządzane z jabłek i wyjaśnij, które z nich ma największe korzyści zdrowotne. Dostarcz argumentów, by uzasadnić swoje zdanie.

==== 5. Synteza ====
Zestawianie wszystkich informacji w innowacyjny sposób poprzez łączenie elementów w nowe struktury lub proponowanie alternatywnych rozwiązań.

Tworzenie unikalnej komunikacji
Tworzenie planu lub proponowanie zestawów działań
Wyprowadzenie zbioru abstrakcyjnych relacji
Pytania typu: Przekształć „niezdrowy” przepis na jabłecznik na „zdrowy”, zastępując wybrane składniki. Wyjaśnij korzyści zdrowotne wynikające z zastosowania wybranych składników zamiast poprzednich.

==== 6. Ewaluacja (Ocena) ====
Przedstawianie i obrona opinii poprzez wyrażanie sądów o słuszności pomysłów lub jakości pracy w oparciu o założone cele.

Ocena w zakresie kryteriów wewnętrznych
Ocena w zakresie kryteriów zewnętrznych
Pytania typu: Czy uważasz, że podawanie dzieciom szarlotki jako przekąski po szkole jest zdrowe? Uzasadnij.
Niektórzy krytycy taksonomii Blooma w sferze poznawczej aprobują istnienie tych sześciu kategorii, ale kwestionują ich kolejność. Ponadto, zmienione wydanie taksonomii Blooma przeniosło Syntezę na stopień wyższy niż Ewaluację. Niektórzy uważają, że trzy najniższe poziomy są uporządkowane hierarchicznie, natomiast trzy kolejne – równolegle. Inni natomiast twierdzą, że czasami lepiej jest przejść do Aplikacji przed wprowadzeniem pojęć. Takie myślenie wydaje się odnosić do sposobu uczenia się skoncentrowanego na problemie.

=== Sfera emocjonalna (uczuciowa, afektywna) ===
Umiejętności w sferze uczuciowej opisują sposób, w jaki ludzie reagują emocjonalnie, oraz ich zdolność do odczuwania bólu i radości innych (empatii). Cele afektywne zwykle prowadzą do wzrostu świadomości postaw, emocji i uczuć. Rozróżniamy pięć poziomów w sferze uczuciowej:

==== 1. Postrzeganie ====
Najniższy poziom, uwaga ucznia jest bierna. Bez tego poziomu uczenie się nie może wystąpić.

==== 2. Odpowiadanie (Reakcja) ====
Uczeń aktywnie uczestniczy w procesie uczenia się, nie tylko odbiera bodziec, ale również na niego reaguje.

==== 3. Wartościowanie ====
Uczeń określa wartość obiektu, zjawiska lub informacji.

==== 4. Organizowanie ====
Uczeń potrafi zestawić różne wartości, informacje oraz pomysły i ulokować je we własnym schemacie; porównywanie, odnoszenie i opracowanie tego, co się umie.

==== 5. Charakteryzowanie (Opisywanie) ====
Pewna dominująca cecha ucznia wywiera wpływ na jego zachowanie i staje się dla niego charakterystyczna.

=== Sfera psychomotoryczna ===
Umiejętności w sferze psychomotorycznej opisują zdolność do manipulacji fizycznej narzędziem lub instrumentem, jak ręka lub młotek. Cele psychomotoryczne zwykle koncentrują się na zmianach i rozwoju zachowań oraz umiejętności.
Bloom i jego koledzy nie stworzyli podkategorii dla umiejętności w dziedzinie psychoruchowej, ale od tego czasu inni nauczyciele konstruowali własne taksonomie. Elizabeth Simpson (1972) wykreowała taką taksonomię, która przyczynia się do wyjaśnienia zachowań typowych dla uczniów i sportowców wyczynowych. Proponowane przez nią poziomy to:

==== 1.Percepcja (postrzeganie) ====
Możliwość wykorzystania bodźców sensorycznych do prowadzenia aktywności ruchowej.

==== 2.Postawa ====
Gotowość do działania. Obejmuje stan umysłowy, fizyczny i emocjonalny. To trzy dyspozycje, które predestynują reakcje osoby na różne sytuacje (nastawienie, sposób myślenia).

==== 3.Reagowanie kierowane ====
Wczesne etapy uczenia się złożonych umiejętności, które obejmują naśladownictwo, próby i błędy. Efektywność uzyskuje się poprzez praktykę.

==== 4.Mechanizm ====
Jest to pośredni etap uczenia się złożonych umiejętności. Wyuczone reakcje stają się przyzwyczajeniem, a ruchy są wykonywane sprawnie, z pewnością siebie.

==== 5.Jawne reagowanie kompleksowe ====
Umiejętne wykonywanie czynności mechanicznych, które wymagają skomplikowanych wzorów ruchu. Sprawność jest sygnalizowana przez szybkie, dokładne i wysoce skoordynowane odtwarzanie, wymagające minimum energii. Ta kategoria obejmuje wykonywanie ruchów bez wahania.

==== 6.Adaptacja (przystosowanie) ====
Umiejętności są dobrze rozwinięte. Jednostka może modyfikować wzorce ruchu, dopasowując je do wymagań.

==== 7.Oryginalność ====
Tworzenie nowych wzorców ruchowych w celu dopasowania ich do danej sytuacji lub konkretnego problemu. Efekty kształcenia podkreślają kreatywność opartą na wysoko rozwiniętych umiejętnościach.

== Zobacz też ==
Psychologia wychowawcza
Wychowanie fizyczne

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
Taxonomy of Educational Objectives: The Classification of Educational Goals; pp. 201–207;B. S. Bloom (Ed.) Susan Fauer Company, Inc. 1956.
A Taxonomy for Learning, Teaching, and Assessing — A Revision of Bloom's Taxonomy of Educational Objectives; Lorin W. Anderson, David R.
Krathwohl, Peter W. Airasian, Kathleen A. Cruikshank, Richard E. Mayer, Paul R. Pintrich, James Raths and Merlin C. Wittrock (Eds.) Addison Wesley Longman, Inc. 2001
Taxononmy of Educational Objectives. Handbook II: The affective domain; Krathwohl, D. R., Bloom, B. S., Masia, B. B.; 1964.

== Linki zewnętrzne ==
Taksonomia Blooma, Krathwohla i Simpsona


Teatr forum

Teatr Forum – interaktywna forma teatralna stworzona przez brazylijskiego praktyka dramy, pedagoga, reżysera oraz twórcę koncepcji „Teatru Uciśnionych” (Theatre of the Oppressed) Augusto Boal'a. To także metoda pracy z grupą z pogranicza teatru i edukacji egzystencjalnej (zob. kierunki pedagogiczne).

== Opis ==
Teatr Forum w odróżnieniu od teatru w rozumieniu tradycyjnym zezwala widowni wejść na scenę. Dlatego w TF występują tzw. widzo-aktorzy. Ta metoda daje więc szansę nie tylko na refleksję, ale również na działanie. I „nie ważne, że działanie jest fikcyjne, ważne, że to jest działanie!” jak pisał Boal. Widzo-aktorzy, wcielając się w rolę głównego bohatera tzw. protagonistę i uczestnicząc w interwencjach, badają dostępne alternatywy i trenują rozwiązania problemów, które są adekwatne do ich codziennych trudności. Dzięki temu następuje zderzenie z własnymi sytuacjami problemowymi oraz z konsekwencjami podejmowanych lub zaniechanych działań. Widzowie improwizują, we współpracy z aktorami i prowadzącym, tzw. jokerem, który pośredniczy między sceną a widownią, nad kolejnymi scenami.

Celem Teatru Forum jest aktywizacja i szukanie sposobów rozwiązania problemów społecznych. Może być z powodzeniem stosowany zarówno w pracy z młodzieżą jak i dorosłymi nad prawie każdym tematem. Często adresowany jest do grup defaworyzowanych społecznie (zob. dyskryminacja), by przeciwdziałać ich wykluczeniu, dostarczając narzędzi konstruktywnej ekspresji i radzenia sobie z opresją.

== Zobacz też ==

drama (pedagogika)

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
Boal Augusto „Gry dla aktorów i nieaktorów”

== Linki zewnętrzne ==
Strona internetowa „Teatr zaangazowany”, realizowana przez Drama Way Fundację Edukacji i Kultury. teatrzaangazowany.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-07-29)].


Teatr Uciśnionych

Teatr Uciśnionych (ang. Theatre of the Oppressed) – koncepcja interaktywnego przedstawienia (dramy) autorstwa Augusto Boala, reżysera teatralnego z Brazylii oparta na improwizacyjnej formie teatru, a także na pedagogice uciśnionych sformułowanej przez Paulo Freire.
Koncepcja została stworzona w latach 70. XX wieku, w czasach rządów junty wojskowej. Początkowo był to teatr zaangażowany politycznie, a z czasem znalazł zastosowanie jako narzędzie zmiany społecznej w obszarze dyskryminacji na różnych tłach. Adaptacja technik teatru uciśnionych znalazła swoje zastosowanie w edukacji. Od lat 90. XX wieku odmiana zaczęła się upowszechniać na całym świecie.
Twórca wykorzystał teatr jako narzędzie dialogu społecznego, uznając, że wszyscy uczestnicy poszczególnych społeczności są zarówno aktorami, jak i widzami otaczających ich zdarzeń. W związku z tym każdy uczestnik ma też prawo do wypowiedzenia się w kwestiach swojego otoczenia, zwłaszcza w obszarze dotyczących go opresji i zagrożeń. Teatr Uciśnionych ma ukazać człowieka w opresji i podjąć próbę uwolnienia go z niej, a zatem z założenia wzmacniać ma postawy demokratyczne i pozytywne współdziałanie obywateli z uwzględnieniem różnych perspektyw. Teatr ten pozwala włączyć do debaty społecznej jak najszersze grupy osób, w tym te z różnych względów wykluczone społecznie.
Formą Teatru Uciśnionych, kreowaną w oparciu o doświadczenia pedagogiki krytycznej, był Teatr Forum, stworzony przez Augusto Boala w 1973 w Limie.

== Przypisy ==


TEFL

TEFL (ang. teaching English as a foreign language, nauczanie języka angielskiego jako języka obcego) dotyczy nauczania języka angielskiego osób, których pierwszym językiem nie jest angielski. Zazwyczaj tacy uczniowie uczą się języka angielskiego na obszarze, gdzie nie jest on używany na co dzień. Z TEFL zazwyczaj możemy się spotkać w kraju ojczystym uczniów w szkołach państwowych lub na lekcjach prywatnych (szkoły językowe, korepetycje). Nauczycielami mogą być native speakerzy lub osoby, dla których angielski nie jest językiem ojczystym. Nauczanie różni się w tych dwóch przypadkach, dlatego w profesji nauczycielskiej znajdziemy dla nich inne nazewnictwo.
Ten artykuł koncentruje się na nauczaniu angielskiego przez native speakerów, pracujących w krajach innych niż anglojęzyczne. Nie jest to najpowszechniejszy sposób nauczania angielskiego na świecie.

== Wymagane kwalifikacje ==
Osoba zatrudniona w szkole językowej jako nauczyciel języka angielskiego powinna posiadać dyplom ukończenia filologii angielskiej oraz przygotowanie pedagogiczne. Do niektórych szkół językowych przyjmowane są osoby, które posiadają dyplom licencjata z dowolnej specjalności, certyfikat znajomości języka na poziomie C2 oraz ukończony kurs metodyczny. Wiele instytucji organizuje kursy metodyczne zakończone wydaniem certyfikatów, jednak pracodawcy różnie oceniają ich wartość merytoryczną. Do certyfikatów, które zyskały akceptację British Council, należą: CELTA i CertTESOL.

CELTA jest certyfikatem opracowanym i administrowanym przez Kapitułę Egzaminacyjną Uniwersytetu Cambridge. Można go zdobyć przez uczestnictwo w kursie, który zawiera 100 godzin nauki, 6 godzin prowadzenia lekcji i 8 godzin obserwacji. W ciągu 30 dni egzaminatorzy delegowani przez Kapitułę Egzaminacyjną oceniają teoretyczne i praktyczne przygotowanie kandydatów.
CertTESOL jest certyfikatem administrowanym przez Kapitułę Egzaminacyjną Trinity College w Londynie. Kurs przygotowujący do uzyskania certyfikatu zawiera 130 godzin nauki oraz 6 godzin praktyk nauczycielskich.
Warto zaznaczyć, że również uniwersytety nadają uprawnienia nauczycielskie w zakresie nauczania języka angielskiego w toku studiów licencjackich, magisterskich lub podyplomowych. Uniwersytety organizują też krótsze kursy metodyczne.
Na świecie zaznacza się brak jednolitości co do wymaganych kwalifikacji nauczyciela języka angielskiego jako języka obcego. Co więcej, nawet w jednym kraju pracodawcy nie mają jednolitych oczekiwań odnośnie do merytorycznej strony kwalifikacji nauczyciela. Na przykład niektóre szkoły językowe nie wymagają od kandydatów na nauczyciela certyfikatów metodycznych ani bardzo dobrej znajomości języka. Większość prywatnych szkół językowych zatrudnia tylko tych nauczycieli, którzy posiadają dyplom ukończenia 120-godzinnego kursu metodycznego oraz minimum 6 godzin praktyk pedagogicznych. Niektóre szkoły akceptują każdy certyfikat metodyczny spełniający powyższe kryteria, inne przyjmują kandydatów, posiadających certyfikat wydany przez prestiżowe uniwersytety lub instytucje międzynarodowe. Warto dodać, że pracodawcy niechętnie akceptują dyplomy ukończenia kursów krótszych niż 120-godzinne oraz kursów teleedukacyjnych z uwagi na mniejszą liczbę godzin przeznaczonych na praktyki nauczycielskie. Bardziej prestiżowe szkoły wymagają od nauczycieli uczestnictwa w specjalnych wewnętrznych szkoleniach metodycznych.

== Zarobki i warunki pracy ==
Zarobki nauczycieli zależą od wykształcenia, doświadczenia, wieku oraz rozwoju ekonomicznego danego kraju. Warto zaznaczyć, że nawet w krajach biedniejszych niższe zarobki mogą wystarczyć, by wieść dostatnie życie.
Również w zawodzie nauczycielskim zdarzają się przypadki łamania praw pracowniczych. Na przykład pracodawca nie respektuje warunków umowy dotyczących liczby godzin pracy lub nie wypłaca pracownikom pensji w określonym w umowie terminie. Nauczyciele zatrudnieni w obcym kraju, nie znający dobrze języka i miejscowego kodeksu pracy miewają problemy z dochodzeniem praw pracowniczych. Problemy z zaadaptowaniem się do nowych warunków bywają często przyczyną wyjazdu.
Aby dowiedzieć się, które szkoły językowe nie przestrzegają zawartych umów o pracę, warto zajrzeć na tak zwane czarne listy. Niektóre szkoły zamieszczone na „czarnych listach”, bojąc się utracić dobry wizerunek, decydują się czasem na przekupienie administratora strony lub wynajęcie osób, których zadaniem jest atakowanie stron zamieszczających negatywne informacje.

=== Europa ===
W wielu miastach Europy Zachodniej istnieje po kilka szkół językowych. Niektóre z nich organizują kursy nie tylko we własnym budynku, ale także w firmach, instytucjach lub domach prywatnych. Dla nauczycieli tam zatrudnionych może stanowić to dodatkową trudność ze względu na konieczność dojazdu.
Proces rekrutacyjny w europejskich szkołach językowych rozpoczyna się we wrześniu, a nauczyciel jest zazwyczaj zatrudniany na okres jednego roku szkolnego, to znaczy od października do czerwca. Większą szansę na zatrudnienie mają kandydaci, którzy posiadają doświadczenie w nauczaniu języka biznesowego lub specjalizują się w pracy z małymi dziećmi.
Jedną z ważniejszych instytucji specjalizujących się w nauczaniu języka angielskiego jest British Council. Nauczyciele tu zatrudnieni wykorzystują brytyjskie materiały dydaktyczne.
Największy odsetek obcokrajowców zatrudnionych jako nauczyciele języka angielskiego stanowią obywatele Wielkiej Brytanii i Irlandii, którzy nie potrzebują pozwolenia na pracę. Mniej nauczycieli pochodzi z krajów spoza Unii Europejskiej, ponieważ opłaty za wizy są wysokie, a pracodawcy niechętnie zwracają poniesione koszty. Obywatele Stanów Zjednoczonych, Kanady i Australii, którzy nie mają większych problemów z uzyskaniem pozwolenia na pracę w krajach Unii Europejskiej, są zatrudniani jako niezależni konsultanci, a ci, którzy posiadają wysokie kwalifikacje metodyczne, znajdują pracę w szkołach międzynarodowych. Amerykańscy i kanadyjscy studenci ostatnich lat studiów pracują w hiszpańskich szkołach publicznych jako nauczyciele asystenci. Za pracę w wymiarze od 12 do 16 godzin tygodniowo otrzymują pensję rzędu 700 euro. Ministerstwo Edukacji opłaca im ponadto koszty wyżywienia i zakwaterowania. W krajach niedawno przyjętych do Unii można zaobserwować większe zapotrzebowanie na nauczycieli języka angielskiego.

=== Chiny ===
W Chinach istnieje wiele możliwości nauki języka w przedszkolach, na uniwersytecie, w szkołach prywatnych i instytutach, firmach oraz na lekcjach prywatnych. Szkoły publiczne są zarządzane przez prowincje oraz Departament Edukacji w Pekinie, podczas gdy szkoły prywatne posiadają większą swobodę przy ustalaniu planu pracy, płac i wymagań. Szkoły publiczne mają zwykle mniejszą liczbę godzin tygodniowo (od 12 do 18) i oferują niskie wynagrodzenie, natomiast szkoły prywatne wymagają ponad 22 godzin tygodniowo, co może wiązać się z wyższymi zarobkami. Wyjątek mogą stanowić przedszkola i szkoły podstawowe, które proszą nauczycieli, by przeprowadzili więcej lekcji, tak jak zrobiliby to nauczyciele chińscy. Większość szkół pokryje część kosztów związanych z podróżą do i z Azji i zazwyczaj opłaci bilet w dwie strony przy rocznym kontrakcie (zazwyczaj 10 m-cy) lub bilet w jedną stronę przy kontrakcie 6-miesięcznym. Szkoły publiczne zwykle płacą również w czasie urlopu, jednak nie w okresie letnim, podczas gdy wiele szkół prywatnych ma skrócony plan dni wolnych i są skłonne zapłacić jedynie za najmniejszą liczbą dni wolnych, jaka jest przeznaczona na urlopy. Szkoły prywatne mogą również wymagać nauczania w weekendy i wieczorami, czego rzadko żądają szkoły publiczne. Zarówno szkoły prywatne, jak i publiczne mogą mieć zajęcia w innym miejscu niż kampus uniwersytecki lub też główna siedziba szkoły, co wymaga dodatkowego czasu na dojazd na zajęcia. Szkoły publiczne zapewniają mieszkanie z podstawowym wyposażeniem. Niektóre szkoły prywatne również to robią, jednak większość nie zapewnia zakwaterowania. Firmy bardzo różnią się od siebie w zależności od liczby pracowników, których chcą wyszkolić, oraz czy chcą zatrudnić nauczyciela na jedne lub dwa zajęcia, czy też na cały etat obejmujący od 14 do 16 godzin tygodniowo. Lekcje prywatne również wyglądają inaczej, gdyż czasami tylko jedna osoba a czasami cała rodzina uczestniczy w zajęciach.
Niektórzy nauczyciele z powodzeniem pracują samodzielnie, łącząc kilka umów za prywatne lekcje, pojedyncze zajęcia akademickie oraz pracę w firmach. Większość nauczycieli akceptuje warunki umów ze szkołami, które w przypadku szkół publicznych są raczej standardowe, podczas gdy szkoły prywatne ustalają swoje własne wymagania. Przeważnie szkoły starają się zatrudniać nauczycieli, którzy są obywatelami krajów anglojęzycznych, ponieważ jednak zapotrzebowanie na nauczycieli jest duże, obywatele pozostałych państw dobrze znający angielski również mogą znaleźć pracę.

=== Hongkong ===
Z powodu osobliwej historii Hongkongu, prowincja traktuje naukę języka angielskiego bardzo poważnie, co wykazało ostatnie badanie sfinansowane ze środków rządowych.

=== Japonia ===
W Japonii Program JET zatrudnia lektorów do pracy w japońskich liceach i szkołach podstawowych. Pozostali nauczyciele pracują w prywatnych szkołach językowych (eikaiwa), z których największe to: Aeon, GEOS i ECC, jednak ta dziedzina nie jest zbyt dobrze uregulowana. Nova, jedna z największych sieci szkół językowych z ponad 900 filiami, upadła w październiku 2007 roku, zostawiając tysiące Amerykanów, Australijczyków i Brytyjczyków bez środków do życia. Pozostali nauczyciele pracują na uniwersytetach. Coraz częściej wykorzystuje się agencje do wysyłania osób znających język angielski do przedszkoli, szkół podstawowych i prywatnych firm, których pracownicy muszą poprawić swoją znajomość angielskiego.

=== Korea Południowa ===
W Korei Południowej jest duże zapotrzebowanie na native speakerów języka angielskiego. Instytucje często opłacają przelot samolotem w dwie strony i zapewniają darmowe mieszkanie.

=== Tajwan (Republika Chińska) ===
Na Tajwanie (Republice Chińskiej) większość nauczycieli pracuje w szkołach językowych znanych lokalnie jako bushibans lub buxibans. Niektóre z nich to filie takich sieci jak Hess i Kojen, pozostałe są prowadzone niezależnie. Miesięczne wynagrodzenie w takich szkołach wynosi około 2 tys. dolarów. Przy wygasaniu kontraktu wszelkie premie pieniężne odpowiadające miesięcznemu wynagrodzeniu nie są ustanowione przez prawo, tak jak w Korei, i nie są częste na Tajwanie.

=== Tajlandia ===
W Tajlandii jest duże zapotrzebowanie na native speakerów języka angielskiego, a państwo zdobywa siłę roboczą w postaci turystów, podróżników i uciekinierów, dla których tamtejszy styl życia wydaje się bardzo atrakcyjny pomimo stosunkowo niskich zarobków.
Ponieważ Tajlandia zabrania obcokrajowcom podejmowania większości prac niewymagających żadnych kwalifikacji, duży odsetek pracujących tam cudzoziemców uczy angielskiego, jako że nie istnieje inny legalny sposób, by się mogli utrzymać, a nauczanie traktują raczej jako możliwość pobytu, niż świadomy wybór tego zawodu.
Do niedawna Tajlandia miała światową opinię kraju, w którym znalezienie pracy nauczyciela było stosunkowo łatwe dla każdego native speakera języka angielskiego, ubiegającego się o taką pracę, a rekrutacja pracowników była słabo uregulowana. Jednakże gdy w 2006 roku odkryto, że John Mark Karr, człowiek aresztowany w związku z zabójstwem JonBenét Ramsey (po czym wypuszczony na wolność i oczyszczony z zarzutów), przed deportacją do USA pracował w szkole w Bangkoku, wzięto tę profesję pod lupę, co przyczyniło się do rozprawienia się przez tajskie władze ze szkołami zatrudniającymi nielegalnych pracowników, a regulacje dotyczące wiz i pozwoleń na pracę zostały zaostrzone. To jednak ułatwiło legalnym pracownikom otrzymanie wiz w kraju. W podobnym przypadku Brytyjczyk, Sean McMahon, został zatrzymany w Bangkoku pod zarzutem gwałtu na nieletnich w styczniu 2007 roku, po tym jak uciekł z Wielkiej Brytanii za kaucją. Wcześniej uczył przez kilka lat angielskiego w szkole z Bangkoku.
Niektóre strony internetowe dla nauczycieli, jak np. Ajarn.com, Sataban.com, pobierają rzekomo opłaty za wypełnianie kursów TEFL i wykorzystywanie ich forów, by zwabić chętnych do podjęcia kursów, które są bezwartościowe. Ajarn.com nie spełniło wymagań Federalnej Komisji Handlu.

=== Problemy ===
Bez względu na to, czy uczy się żeby podróżować, czy też podróżuje się, żeby nauczać, nauczanie języka angielskiego niesie ze sobą problemy. Na przykład jednym z problemów rozpoczynających pracę nauczycieli jest kwestia integracji kulturowej. Pomimo psychicznego przygotowania, szok kulturowy może wpłynąć niekorzystnie na efektywność pracy. Czynniki takie jak bariera językowa, różnice kulturowe i religijne, infrastruktura finansowa, klimat, administracja, dostęp do opieki medycznej, czy jakość jedzenia, stanowią również potencjalne problemy.
Wielu nauczycieli języka angielskiego, dla których nauczanie jest stałą pracą, ma obawy związane z odkładaniem oszczędności oraz uzyskaniem bezpiecznej emerytury.

== Metody nauczania ==

=== Nauczanie czytania ===
Metoda nauczania czytania, wykorzystująca literaturę dla dzieci i młodzieży zyskuje coraz większą popularność. Zarówno literatura dla dzieci, jak i młodzieży jest uproszczona (jest ona publikowana przez wszystkie większe wydawnictwa) i, w przeciwieństwie do literatury dla dorosłych, jest napisana językiem angielskim życia codziennego. Szczególnie literatura dziecięca uczy wymowy poprzez wykorzystanie rymów i gry słów. Jedną z metod wykorzystania literatury dziecięcej jest „metoda wielokrotnego czytania”. Nauczyciel czyta książkę, często zatrzymując się w celu objaśnienia słownictwa. Za drugim razem nauczyciel czyta książkę bez zatrzymywania.

=== Metoda komunikacyjna ===
Metoda komunikacyjna jest podejściem do nauczania języków obcych, w którym rozwinięcie sprawności mówienia jest zarówno środkiem, jak i celem. Pomimo wielu głosów sprzeciwu, jest ona ciągle popularna szczególnie w Japonii, na Tajwanie i w Europie. Metoda zadaniowa jest jedną z technik metody komunikacyjnej, która zyskuje popularność w ostatnich latach.

=== Nauczanie mieszane ===
Nauczanie mieszane (blended learning) jest połączeniem tradycyjnego nauczania z nauczaniem internetowym. Może ono być stosowane dzięki powstaniu Wirtualnego Środowiska Nauczania (Virtual Learning Environment VLE).
Nauczanie języka angielskiego stało się bardziej efektywne od momentu powstania pięć lat temu Wirtualnego Środowiska Nauczania. Wyróżnia się dwa typy Wirtualnego Środowiska Nauczania: zewnętrzne platformy teleedukacyjne, na które wysyłane są przez szkołę lub instytucję materiały (typowym przykładem są narzędzia kursu internetowego lub darmowa platforma teleedukacyjna Moodle), lub wewnętrzne platformy teleedukacyjne należące do danej szkoły lub instytucji (na przykład, platforma teleedukacyjna wydawnictwa Macmillan).
Różnica pomiędzy wymienionymi wyżej dwoma typami Wirtualnego Środowiska Nauczania polega na tym, że wewnętrzne platformy teleedukacyjne są własnością danej szkoły lub instytucji i bezpośrednio wspierają proces nauczania. Oznacza to, że nauczyciele mogą uzupełniać prowadzony przez nich kurs o dodatkowe materiały internetowe (znajdujące się na platformie teleedukacyjnej) takie jak gry, ćwiczenia rozwijające sprawność rozumienia ze słuchu, ćwiczenia gramatyczne. Mają one zastosowanie zarówno na zajęciach, jak również mogą być wykorzystywane do samodzielnej pracy w domu lub w kawiarence internetowej.

== Zobacz też ==

Językoznawstwo
Socjolingwistyka

== Bibliografia ==
CELTA
Trinity College
Komorowska, Hanna „Nauczanie Języków Obcych: Polska a Europa”, Warszawa: Academica Wydawnictwo SWPS, 2007.

== Linki zewnętrzne ==
TEFL.net zasoby TEFL
Wikigogy.org dla nauczycieli języka angielskiego
język angielski jako drugi język obcy. icalweb.com. [zarchiwizowane z tego adresu (2008-04-18)].


Teleewangelizm

Teleewangelizm – sposób nauczania, ewangelizacji za pomocą mediów jak radio lub telewizja.
Teleewangelizm został zapoczątkowany w Stanach Zjednoczonych i Kanadzie, gdzie zyskał sobie dość sporą grupę zwolenników. Niektórzy z pastorów prowadzili regularne audycje już od pierwszych dni funkcjonowania radia. Jednym z bardziej znanych teleewangelistów był o. Charles Coughin, którego nauczanie można było usłyszeć w czasie trwania wielkiego kryzysu w Stanach Zjednoczonych.

== Bibliografia ==
Time: 75th Anniversary issue, March 9, 1998


To, co powiesz, może zmienić świat

To, co powiesz, może zmienić świat – dzieło autorstwa amerykańskiego psychologa Marshalla Rosenberga, opisujące autorską metodę porozumiewania się, poprzez skupianie się na potrzebach i uczuciach rozmówców, tzw. Porozumienie Bez Przemocy.
Rosenberg argumentuje, że sposób w jaki posługujemy się językiem w wielu kulturach sprzyja eskalacji przemocy. Tradycyjne, wyuczone formy komunikacji zachęcają do skupiania się na osądzaniu rozmówców. Rosenberg dowodzi, że za każdym komunikatem kryją się różnorodne potrzeby ludzkie i związane z nimi emocje, jednakże tradycyjne formy wykorzystywania języka utrudniają dostrzeżenie tych potrzeb.
Rosenberg rozwija tutaj idee, które rozpowszechniał we wcześniejszych publikacjach, m.in. w Porozumieniu bez przemocy, próbując jednocześnie nakreślić pomysły rozwiązania współczesnych problemów społecznych.

== Zobacz też ==
Porozumienie Bez Przemocy

== Bibliografia ==
Marshall B. Rosenberg: To, co powiesz, może zmienić świat. Warszawa: Wydawnictwo Czarna Owca, 2013. ISBN 978-83-7554-659-0. Brak numerów stron w książce


Transmisja kulturowa

Transmisja kulturowa – proces, w którym wartości, normy, wiedza, umiejętności i artefakty kulturowe są przekazywane z jednego pokolenia na drugie oraz między różnymi grupami społecznymi. Dokonuje się tego przekazując zasoby wiedzy, norm i wartości zebrane w przeszłości.

== Przykłady koncepcji ==
Wyróżnia się następujące systemy:

Johann Friedrich Herbart (twórca systemu) i system szkoły tradycyjnej
szkoła socjalistyczna
system pedagogiki oparty na wzorach psychologii behawioralnej

=== Szkoła tradycyjna ===
Model wywodzący się z pedagogiki zakorzenionej w filozofii.
Herbart w XIX wieku nadał pedagogice rangę naukową. Według teorii Herbarta pedagogika zajmuje się procesem wychowania prowadzącym do konkretnego efektu (zamierzonego celu kształtowania). Nauka praktyczna dostarcza środków gwarantujących osiągnięcie zamierzonych przebiegów wychowania. Działalność pedagogiczna ukierunkowana jest na kształtowanie określonego typu ludzi. Herbart: „pedagogika to urabianie człowieka do określonego ideału wychowania”.
Ideał wychowania – sposób formułowania celów pedagogicznych, ideał człowieka pełnego, doskonałego produktu szkoły.
Na ideał wychowania składa się:

doskonałość,
wewnętrzna wolność,
życzliwość,
prawo,
zadośćuczynienie.

== Cele kształcenia ==
Internalizacja wiedzy i wartości składających się na kulturę legalną (kształcenie pełni funkcję dyscypliny).
Jednostka wobec reguł porządku społecznego - celem jest adaptacja jednostki do społeczeństwa.

== Relacja pomiędzy jednostką, funkcją szkoły a społeczeństwem ==
Socjocentryzm – szkoła służy społeczeństwu, jest podporządkowana ogólnemu interesowi społeczeństwa.
Obiektywizm pedagogiczny – zakłada, że kształcenie powinno odbywać się przy użyciu trwałych prawd, rozumianych przez wszystkich w podobny sposób.
Rozwój człowieka: kierowany (gromadzenie przez dziecko doświadczenia, wiedzy);
Rola środowiska dla rozwoju: szkoła jest niezbędna dla rozwoju, kieruje procesem uczenia się (rozumianym w kategoriach nabywania wiedzy);
Kształcenie: przekaz kulturowy, dominacja nauczania nad uczeniem się.

normalizacja, standaryzacja – uczniów próbuje się ukształtować na jeden typ;
zdominowane jednostronnym przekazem treści – nauczyciel mówi, uczniowie słuchają;
przypisywanie wiedzy szkolnej statusu wiedzy niepodważalnej, prawdziwej;
dostosowanie uczniów do istniejącego porządku społecznego;
działalność szkoły służy utrwaleniu istniejącego porządku społecznego – podział na klasy społeczne;
utrwalenie władzy panującej.


Trener

Trener – osoba zajmująca się przygotowaniem fizycznym i psychicznym swoich podopiecznych (najczęściej grupy) w wielu dziedzinach życia, m.in. sportu. Najczęściej wyspecjalizowany jest w jednej, konkretnej dyscyplinie (np. piłka nożna, koszykówka czy gimnastyka). Jego zadaniem jest umotywowywanie i wyszkolenie osób, z którymi pracuje.
W kształceniu ustawicznym trenerem nazywa się osobę prowadzącą szkolenie, którego celem jest nie tyle przekazanie wiedzy, co trenowanie odpowiednich umiejętności i zachowań, np. prowadzenie rozmowy sprzedażowej, publiczne przemawianie, czy też umiejętne planowanie czasu. Zawód trenera nie jest jednoznaczny z zawodem coacha, gdyż inna jest rola coacha i trenera. Według Coaching Institute, rolą coacha jest głównie odkrycie wiedzy w kliencie, jego własnych rozwiązań oraz jego potencjału.
W kształceniu policealnym trenerem nazywa się osobę prowadzącą zajęcia praktyczne, których celem jest kształtowanie umiejętności praktycznych i świadczenie usług w zakresie opanowanych umiejętności.

== Zobacz też ==

coach
szkolenie
trening
trener szachowy

== Przypisy ==


Understanding by Design

Understanding by Design, UbD (czyt. /ju-bi-di/)  – podejście edukacyjne obejmujące proces planowania. Polskim tłumaczeniem tego terminu jest planowane zrozumienie. UbD stanowi jeden z przykładów odwróconego planowania, w którym odgórnie założone rezultaty bierzemy za punkt odniesienia przy projektowaniu: programu nauczania, kryteriów oceny i instrukcji dla uczniów. Model edukacyjny UbD koncentruje się na takim nauczaniu, które ma doprowadzić uczniów do zrozumienia nauczanego tematu. Orędownikami modelu UbD byli Jay McTighe and Grant Wiggins, którzy opisali go w swojej książce z roku 1998 pod tytułem Understanding by Design, opublikowanej w Association for Supervision and Curriculum Development „Understanding by Design” oraz „UbD” są zastrzeżonymi znakami towarowymi Stowarzyszenia „Association for Supervision and Curriculum Development” (ASCD).

== Nauczanie dla rozumienia ==
Smith and Siegel postulowali w swoim artykule iż „edukacja ma na celu przekazywanie wiedzy: uczniowie są kształceni do pewnego momentu, gdy będą zdolni sami dojść do zrozumienia nauczanego przedmiotu”.
Podczas gdy uczniowie są zdolni dysponować elementarną wiedzą w konkretnym temacie, nauczyciele mogą odnosić się do ich zasobów w sposób holistyczny i kształcić uczniów poprzez przywoływanie uczniowskiej wiedzy w różnych kontekstach tematycznych na zasadzie prostego przypominania – w tym właśnie miejscu rozumienie odgrywa kluczową rolę. Celem nauczania dla rozumienia (ang. teaching for understanding) jest zaopatrzenie uczniów w narzędzia potrzebne do przekucia, tego co wiedzą i tego co będą wiedzieć pod koniec cyklu nauczania, na świadome wykorzystywanie swoich zasobów intelektualnych w realizacji twórczych pomysłów.
W świecie przepełnionym informacjami, nauczyciele są tylko w stanie wesprzeć uczniów w nauczeniu się przez nich niewielkiej liczby faktów i idei. W związku z tym tak ważne jest, aby nauczyciele zaopatrywali uczniów w narzędzia potrzebne do odszyfrowywania i rozumienia różnych idei. Przekładalność umiejętności przezywanych uczniom na rzeczywistość to kwintesencja technik postulowanych przez McTighe'a i Wigginsa. Jeśli uczeń jest w stanie przełożyć swoje umiejętności ćwiczone w klasie na nieznane wcześniej sytuacje (niezależnie czy akademickie, czy nieakademickie), można mówić u niego o prawdziwym i głębokim rozumieniu.
Nauczanie dla rozumienia wykorzystano jako bazę do rozwoju nauki czytania i pisania dla uczniów podlegających pod system TESOL (ang. Teaching English as a second or foreign language).

== Przypisy ==


Ustawa o przeciwdziałaniu przemocy domowej

Ustawa z dnia 29 lipca 2005 roku o przeciwdziałaniu przemocy domowej (do 21 czerwca 2023 ustawa o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie) – polska ustawa uchwalona przez Sejm RP, regulująca kwestię przeciwdziałania przemocy domowej.
Określa ona:

zadania w zakresie przeciwdziałania przemocy domowej
zasady postępowania wobec osób dotkniętych przemocą domową
zasady postępowania wobec osób stosujących przemoc domową.
Dotyczy ona pracowników socjalnych, organów ścigania i wymiaru sprawiedliwości (funkcjonariuszy Policji, sądu opiekuńczego i prokuratury).

== Nowelizacje ==
Ustawę znowelizowano kilkukrotnie. Ostatnia zmiana weszła w życie w 2024 roku.
Nowelizacja tej ustawy z 10 czerwca 2010 roku wprowadziła zmiany w strukturze organizacyjnej i zadaniach Krajowego Programu Przeciwdziałania Przemocy w Rodzinie. Kontrolę nad realizacją tego programu sprawuje Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej. Ponadto nowelizacja ta zakazała stosowania kar cielesnych w wychowaniu w rodzinie.

=== Kontrowersje wokół nowelizacji z 2010 roku ===
Nowelizacja ta wywołała protesty społeczne ze strony organizacji rodzicielskich oraz Kościoła katolickiego. Przeciwnicy jej przyjęcia uważali, że wprowadza nadmierną ingerencję państwa w życie obywateli poprzez umożliwienie pracownikowi socjalnemu odbierania rodzicom dzieci bez wydania orzeczenia sądu rodzinnego oraz utworzenie kolejnych instytucji ds. przeciwdziałania przemocy w rodzinie, które będą zbierać dane dotyczące tego zjawiska. Zwracano uwagę na nieostrość pojęcia „przemoc w rodzinie”. Zdaniem osób sprzeciwiających się uchwaleniu tego aktu prawnego zmiany te mogą przyczynić się do nadużyć ze strony państwa. Podnoszono również, że wprowadzenie zakazu stosowania kar cielesnych przez opiekunów dzieci stoi w sprzeczności z konstytucyjnym prawem rodziców do wychowania dzieci zgodnie z własnymi przekonaniami.

== Zobacz też ==
Niebieska Karta

== Przypisy ==


Wiek społeczny

Wiek społeczny – sytuacja społeczna jednostki w stosunku do jej roku życia.
Składają się na niego określone poniżej kryteria:

wiek fizjologiczny – stopień rozwoju fizjologicznego jednostki w stosunku do jej roku życia
wiek intelektualny – stopień rozwoju intelektualnego jednostki w stosunku do jej roku życia
wiek prawny – określenie obowiązków i praw związanych z wiekiem chronologicznym jednostki
Jest on indywidualny dla każdej jednostki ale określony pewnymi ramami czasowymi. Jeśli jednostka wykracza poza te ramy mówimy o przyspieszonym lub opóźnionym wieku społecznym.


Wspomaganie rozwoju

Wspomaganie rozwoju – proces intencjonalny prowadzący do umożliwienia osobie wspomaganej samodzielnego rozwiązywania zadań i problemów życiowych. Jego istotę stanowi specjalny rodzaj interakcji międzyludzkich ukierunkowanych na człowieka działającego w swoim życiu i poszukującego w nim sensu, także poprzez kształtowanie umiejętności i sprawności. Stanowi dopełnienie naturalnie przebiegających procesów wychowania i socjalizacji.

== Źródło ==
Barbara Kaja, Psychologia wspomagania rozwoju, Sopot, 2010


Wychowalność

Wychowalność – podatność na wpływy i oddziaływania wychowawcze, szczególnie duża w początkowych fazach rozwoju człowieka, następnie stopniowo malejąca.

== Stopień wychowalności ==
Stopień wychowalności jest różny u różnych osób, można go zwiększać przez stwarzanie warunków i stosowanie oddziaływań rozwijających samodzielność, inicjatywę i postawy innowacyjne.

== Cecha wychowalności ==
Wychowalność jest cechą warunkującą pełnowartościowy udział w procesach kształcenia ustawicznego.

== Przypisy ==


Wychowanie morskie

Wychowanie morskie w ujęciu pedagogicznym to proces w zorganizowany i celowy sposób wpływający na osobowość, postawy, cechy i hierarchię wartości jego uczestników, kształtujący charakter i kompetencje społeczne, oddziaływający na uczestników w każdej sferze (fizycznej, psychicznej, duchowej, społecznej, kulturowej) w pożądany społecznie sposób, odbywający się na pokładzie statku żaglowego w rejsie pełnomorskim, bazujący na kontakcie uczestników z żywiołem morza, poprzez który dochodzi do transgresji i skoku rozwojowego, który jest doświadczeniem zmieniającym życie.
Współcześnie, wychowanie morskie prowadzone jest przede wszystkim w trakcie pełnomorskich rejsów organizowanych dla młodzieży na żaglowcach STS Generał Zaruski, STS Pogoria oraz STS Fryderyk Chopin. Dawniej, wykorzystywany był także STS Kapitan Głowacki. Najbardziej znanymi projektami są Szkoła pod Żaglami Krzysztofa Baranowskiego, Niebieska Szkoła oraz Gdańska Szkoła pod Żaglami. Mniej znane lub zawieszone projekty o mniejszym zakresie to Szczecińska Szkoła pod Żaglami, Chrześcijańska Szkoła pod Żaglami, Katolicka Szkoła pod Żaglami. Wychowaniem morskim zajmują się również między innymi Fundacja Rejs Odkrywców, Fundacja Ocean Marzeń, Fundacja Nowy Azymut, Fundacja Daj Mi Czas, Stowarzyszenie Wychowanie Przez Żagle oraz Szkoła Jungów. W swoich statutach wychowanie morskie zawierają również takie organizacje jak Bractwo Kaphornowców czy Centrum Wychowania Morskiego ZHP.

== Przypisy ==


Wzór osobowy

Wzór osobowy (ideał osobowy) – zespół norm, cech, postaw w tym postaw politycznych, autorytetów i wyobrażeń obiegowych w danej zbiorowości społecznej, grupie zawodowej lub rodzinie, kierowany pod adresem jej członków, charakteryzujący cechy idealnego członka grupy, pełniącego też określoną rolę społeczną.
Właściwie dobrane wzorce osobowe przez grupę społeczną lub media, dają konkretne wartości do naśladowania, wpływają na wyobraźnię, psychikę i mobilizują do pozytywnego działania, co szczególnie ważne jest dla młodego pokolenia.

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
Encyklopedia Popularna PWN, Warszawa 1982 (wydanie trzynaste)
wzór osobowy, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2016-09-05] .