BioBlitz

BioBlitz, również pisane małymi literami bioblitz, to wydarzenie będące krótkotrwałym badaniem biologicznym, mającym na celu zarejestrowanie wszystkich gatunków żyjących na wyznaczonym obszarze. Grupy naukowców, przyrodników-amatorów czy wolontariuszy prowadzą intensywne badania terenowe w ciągu nieprzerwanego czasu (na przykład 24 godzin). Jednym z celów wyróżniających BioBlitze od profesjonalnych badań terenowych, jest zwiększenie publicznego zaangażowania i zainteresowania tematyką różnorodności biologicznej. Z tego powodu BioBlitze często odbywają się w miejskich parkach czy rezerwatach położonych w pobliżu miast.

== Cechy ==
Wydarzenie BioBlitz cechują różne możliwości i korzyści, w porównaniu do tradycyjnych badań naukowych. Niektóre z tych potencjalnych zalet to:

Zabawa – w porównaniu do mocno ustrukturyzowanych i opomiarowanych badań terenowych, na tego rodzaju imprezach panuje atmosfera święta, festiwalu. Krótki okres trwania poszukiwań dodatkowo zwiększa poziom zabawy (np. w formule zawodów).
Osadzenie lokalne – koncepcja różnorodności biologicznej na ogół kojarzy się z odległymi rafami koralowymi czy lasami tropikalnymi. BioBlitz daje ludziom szanse na odwiedzenie i zobaczenie, że lokalne parki są zasobne w różnorodność biologiczną a ich ochrona jest ważna.
Nauka – te jednodniowe imprezy zbierają podstawowe taksonomiczne informacje na temat niektórych grup gatunków.
Spotkania z naukowcami – BioBlitz zachęca ludzi do spotkania z pracującymi naukowcami i zadawania im pytań, interakcji.
Wykrywanie rzadkich i unikalnych gatunków/grup – kiedy wolontariusze i naukowcy pracują razem, są w stanie wykryć nietypowe lub specyficzne siedliska służące ochronie i zarządzaniu, a w niektórych przypadkach wspólne działania mogą się także przyczynić do odkrycia rzadkich gatunków.
Dokumentowanie występowania gatunków – BioBlitze nie zapewniają pełnej inwentaryzacji gatunków w danej lokalizacji, ale dają listę gatunków, która stanowi podstawę do pełniejszego badania i często pokazuje, jakie korzyści teren czy takson może odnieść z dalszych badań.
Pierwszy Bioblitz w Polsce zorganizował Komitet Badań Morza PAN w Sopocie, w maju 2008. W latach 2009–2011 odbyły się trzy kolejne BioBlitze w Sopocie i Gdyni. W 2016 Stacja Biologiczna Wydziału Biologii Uniwersytetu Gdańskiego zorganizowała BioBlitz na Wyspie Sobieszewskiej.

== Przypisy ==


Biocenoza

Biocenoza (gr. bios ‘życie’, koinós ‘wspólny’), zespół biotyczny – zespół populacji organizmów roślinnych (fitocenoza), zwierzęcych (zoocenoza) oraz mikroorganizmów (mikrobiocenoza) danego środowiska abiotycznego (biotopu), należących do różnych gatunków, ale powiązanych ze sobą różnorodnymi czynnikami ekologicznymi i zależnościami pokarmowymi (sieci troficzne), tworzących całość, która pozostaje w stanie równowagi. Biocenoza oraz biotop tworzą ekosystem. Biocenozy sąsiadujące ze sobą zwykle nie są od siebie sztywno odseparowane, lecz przenikają się wzajemnie. Niektóre biocenozy mogą również składać się z kilku pomniejszych biocenoz.
Pojęcie biocenozy wprowadził Karl Möbius.

== Podział biocenoz ==
Biocenozy mogą być naturalne (sawanna, las, jezioro) i sztuczne (park, ogród, pole uprawne). W zależności od środowiska, wyróżnia się m.in.:

agrocenoza – biocenoza pól uprawnych
hylocenoza – biocenoza leśna
pratocenoza – biocenoza łąk i pastwisk (trwałych użytków zielonych)
urbicenoza – biocenoza miasta

== Zobacz też ==
nekrocenoza
tanatocenoza
struktura ekosystemu

== Przypisy ==


Biochora

Biochora – przestrzeń, którą zajmuje jedna, konkretna fitocenoza (zbiorowość).

== Zobacz też ==
Fitocenoza
Zbiorowisko roślinne

== Bibliografia ==
Matuszkiewicz "Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski"


Biodegradacja

Biodegradacja (gr. bios ‘życie’, łac. degradatio ‘obniżenie’) – biochemiczny rozkład związków organicznych przez saprobionty (głównie bakterie i grzyby, ale także pierwotniaki, promieniowce, glony i robaki) na proste związki nieorganiczne. Poza organizmami żywymi, do biodegradacji przyczyniają się także czynniki naturalne, takie jak: światło słoneczne, tlen z powietrza i woda. Dzięki niej rozkładowi może ulegać nawet 95% substancji organicznej.
Biodegradacja jest procesem bardzo powszechnym. Przebiega we wszystkich biocenozach. Zamyka ona cykle biogeochemiczne większości pierwiastków chemicznych, poprzez doprowadzenie związków do form przyswajalnych przez rośliny. O ile biodegradacja związków występujących naturalnie przebiega bardzo szybko (przykładem są lasy równikowe), o tyle rozkład substancji sztucznych, wytworzonych przez człowieka, może trwać nawet do kilku tysięcy lat (np. pochodne ropy naftowej, pestycydy, materiały wybuchowe). Mimo to proces ten ma duże znaczenie w zachowaniu środowiska naturalnego, ponieważ zmniejsza stopień jego zanieczyszczenia.
Dużą zdolność do biodegradacji wykazują zasobne w próchnicę, biologicznie aktywne gleby.
Rozkład szczątków organicznych przebiega zarówno w obecności tlenu, jak i przy jego braku. Aeroby degradują je, wykorzystując tlen jako utleniacz. Anaeroby zastępują tlen azotanami, siarczanami, jonami metali lub dwutlenkiem węgla. W ten sposób metanotrofy potrafią rozkładać węglowodory alifatyczne, a nawet ich halogenki.
Obecnie zastępuje się trwałe tworzywa sztuczne i detergenty odpowiednikami, które ulegają biodegradacji.
W przeciwieństwie do mineralizacji, terminu biodegradacja używa się raczej w odniesieniu do substancji szkodliwych (np. pestycydów).

== Zastosowania biodegradacji ==
Najpopularniejszym wykorzystaniem biodegradacji przez człowieka są filtry awaryjne w biologicznych oczyszczalniach ścieków oraz stawach biologicznych, służących do fermentacyjnego oczyszczania odpadów (np. z cukrowni). Konieczne jest zapewnienie odpowiednich warunków dla mikroorganizmów przeprowadzających biodegradację. Należy utrzymywać odpowiednią temperaturę oraz usunąć ze ścieków substancje toksyczne dla biodegradatorów (np. detergenty, pestycydy).
Ma również zastosowanie na składowiskach odpadów, przy produkcji biogazu z odpadów i ścieków, biomasy paszowej ze ścieków oraz rozpuszczalnych w wodzie pestycydów w opakowaniach podatnych na biodegradację.

== Badania nad biodegradacją ==
Przez wiele lat na Ziemi nagromadziły się ogromne ilości odpadów, a nowe są wytwarzane każdego dnia. W związku z tym trwają prace nad zwiększeniem zdolności biodegradacyjnych mikroorganizmów. Równolegle do nich poszukiwane są biodegradowalne zamienniki do obecnie wykorzystywanych w przemyśle materiałów. Takie zamienniki musiałyby jednak spełniać wszystkie wymogi, które spełniają obecnie wykorzystywane tworzywa. Badania skupiają się głównie na polimerach, których produkcja w 2002 roku wyniosła ponad 180 mld ton. Rozwiązania problemu poszukuje się w dwóch kierunkach:

Wytwarzanie biodegradowalnych polimerów, przez modyfikację istniejących materiałów (np. polimer Bioflex® – polietylen z dodatkiem skrobi, który jest bardziej podatny na biodegradację ze strony mikroorganizmów – przykład materiału biorozpraszalnego).
Produkcja poliestrów, polieterów czy polialkoholi, zawierających grupy funkcyjne wrażliwe na działanie mikroorganizmów (np. Binolle, wyprodukowany w latach 90. XX wieku, w kompoście ulega rozkładowi w ciągu 6–24 tygodni).

== Zobacz też ==
bioodpady

== Przypisy ==

== Linki zewnętrzne ==

Biodegradacja. e-biotechnologia.pl.


Bioklimatologia

Bioklimatologia – dział biologii zajmujący się bioklimatem, czyli badaniem wpływu związków i zależności pomiędzy warunkami klimatycznymi panującymi na danym obszarze a zamieszkującymi ów obszar organizmami, populacjami, biocenozami. Punktem wyjścia w bioklimatologii jest założenie dotyczące istnienia związku pomiędzy danym czynnikiem fizycznym środowiska (czasem zespołem takich czynników) a jednostką biologiczną bądź ekologiczną (organizmem, populacją, biocenozą). Zależność ta ujawnia się poprzez zmianę aktywności biologicznej wraz ze zmianą stopnia natężenia czynnika.
Przedmiot badań bioklimatologii zbliżony jest do przedmiotu badań biometeorologii, która zajmuje się głównie analizą wpływu pogody oraz klimatu na stan fizjologiczny i samopoczucie ludzi. W swoich badaniach bierze pod uwagę głównie stan atmosfery. Bioklimatologia z kolei rozpatruje szerszy zakres czynników środowiskowych, w szczególności tych, które decydują o występowaniu organizmów, ich liczebności, funkcjonowaniu w środowisku, a także zajmuje się określaniem wpływu tych czynników na szanse przeżycia organizmów i ich rozrodu.
Badania warunków środowiskowych, prowadzone dla celów bioklimatologii, obejmują następujące czynniki:

temperatura powietrza, wody i gleby,
ciśnienie powietrza i wody,
wilgotność powietrza i gleby,
kierunek i prędkość wiatru,
zachmurzenie,
opady atmosferyczne,
przeźroczystość powietrza i wody,
natężenie i skład promieniowania Słońca, Ziemi i atmosfery ziemskiej,
nasłonecznienie.
Większość z tych czynników podlega stałym obserwacjom, prowadzonym w niższych warstwach atmosfery. Badania wyżej położonych warstw atmosfery przeprowadzane są za pomocą balonów, samolotów, satelitów.
Z bioklimatologią ściśle powiązane są m.in.:

klimatofizjologia - określa zdolność organizmu do dostosowania się do zmieniających się w czasie i przestrzeni warunków otoczenia,
klimatoterapia - bada możliwość wykorzystania warunków klimatycznych do celów profilkatycznych i zdrowotnych,
klimatologia urbanistyczna - analizuje zmiany klimatyczne wywołane działalnością człowieka oraz opracowuje metody ich optymalizacji.

== Zobacz też ==
klimatofizjologia, biometeorologia, klimatoterapia, klimatologia urbanistyczna
agrometeorologia

== Literatura ==
P. Trojan, Bioklimatologia ekologiczna, Warszawa 1985.


Biomagnifikacja

Biomagnifikacja – procesy zachodzące w ekosystemie, w wyniku których następuje wzrost stężenia substancji toksycznej w organizmie, zajmującym wyższy poziom troficzny.

== Zobacz też ==
bioakumulacja
biotransformacje
łańcuch pokarmowy

== Przypisy ==


Biomasa (ekologia)

Biomasa – łączna masa organizmów w danym ekosystemie.
Szacowana biomasa wszystkich organizmów i wirusów w biosferze Ziemi wynosi 550 Gt węgla, przy czym:

rośliny – 450 Gt C
bakterie – 70 Gt C
grzyby – 12 Gt C
archeony – 7 Gt C
protisty – 4 Gt C
zwierzęta – 2 Gt C:
stawonogi – 1,2 Gt C:
morskie – 1 Gt C
lądowe – 0,2 Gt C
ryby – 0,7 Gt C
pierścienice – 0,2 Gt C
mięczaki – 0,2 Gt C
parzydełkowce – 0,1 Gt C
zwierzęta gospodarskie – 0,1 Gt C
ludzie – 0,06 Gt C
nicienie – 0,02 Gt C
dzikie ssaki – 0,007 GtC
dzikie ptaki – 0,002 GtC
wirusy – 0,2 Gt C

== Zobacz też ==
Biomasa
Biomasa SSB

== Przypisy ==


Biosfera

Biosfera (zob. bio, geosfera) – strefa kuli ziemskiej zamieszkana przez organizmy, w której odbywają się procesy ekologiczne.
Obszary na których nie występuje życie nazywa się strefą abiotyczną.
Biosfera jest częścią powłoki ziemskiej, która obejmuje skorupę ziemską, a również powietrze, ląd i wodę. Z najobszerniejszego punktu widzenia geofizyki i ekologii, biosfera jest światowym systemem ekologicznym i obejmuje wszystkie istoty żywe (organizmy) i ich powiązania ze sobą i z litosferą (skorupą ziemską), hydrosferą (wodą) i atmosferą (powietrzem). Do dziś Ziemia jest jedyną znaną planetą, na której znajduje się życie. Szacuje się, że ziemska biosfera zaczęła się tworzyć (przez proces biogenezy) przynajmniej 3,5 miliarda lat temu.
Biosfera obejmuje około:
4 km n.p.m. – atmosfera
11 000 m p.p.m. – hydrosfera
40 cm w głąb ziemi – litosfera

== Pochodzenie i użycie pojęcia ==
Pojęcie biosfery zostało wprowadzone przez geologa Eduarda Suessa w roku 1875. Ekologiczne pojęcie biosfery pochodzi z lat 20. XX wieku i poprzedza wprowadzenie przez Arthura Tansleya w 1935 roku pojęcia ekosystemu. W nieco innym rozumieniu pojęcie biosfery wprowadził Włodzimierz Wiernadskij (1926, 1929).
Biosfera rozumiana jest jako:

suma wszystkich organizmów żywych, ich biomasa i przestrzeń, jaką zajmują;
system ekologiczny, specyficznie rozumiany superorganizm z atmosferą, cyrkującymi wodami i procesami zachodzącymi w skorupie ziemskiej. W pewnym sensie organizmy żywe są "wytworem" tak rozumianej biosfery. Rozumienie pojęcia biosfery Wiernadskiego zbliżone jest do koncepcji Gai Lovelocka oraz Lynn Margulis.

== Biosfery 1, 2, 3 ==
Kiedy następuje liczba po słowie biosfera, zwykle odznacza to szczególny system ekologiczny:

Biosfera 1 – planeta Ziemia
Biosfera 2 – laboratorium w Arizonie (Stany Zjednoczone) w którym mieści się 3,15 akrów (13 000 m²) zamkniętego systemu ekologicznego
Biosfera 3 – też znana jako BIOS-3; próba tworzenia sztucznej biosfery przeprowadzona przez Rosjan w latach 1967-1968 w Krasnojarskim Instytucie Biofizyki Syberyjskiego Oddziału Akademii Nauk ZSRR.

== Biosfery pozaziemskie ==
Nie jest obecnie znana żadna pozaziemska biosfera, stąd ich istnienie pozostaje jedynie hipotezą. Proces powstawania życia wciąż nie jest do końca zrozumiany. Uważa się, że pierwsze organizmy, a wraz z nimi biosfera, powstały na Ziemi ok. 3,5–3,7 mld lat temu. Według niektórych naukowców, ich zaistnienie wymagało skrajnie nieprawdopodobnej kombinacji zjawisk astrofizycznych i geologicznych, w związku z czym biosfery podobne do ziemskiej występują we wszechświecie niezwykle rzadko, bądź nie ma ich wcale (hipoteza jedynej Ziemi). Pogląd ten jest sprzeczny z zasadą kopernikańską, według której położenie Ziemi we wszechświecie nie jest w żaden sposób uprzywilejowane. Stąd inni naukowcy uważają, że biosfery powinny być dość powszechne (zwłaszcza biorąc pod uwagę prawdopodobną obfitość planet podobnych do Ziemi). Na przykład Stephen H. Dole twierdzi, że potencjalnie jest ich w Drodze Mlecznej nawet 600 milionów.
Na podstawie badań planet pozasłonecznych prowadzonych z użyciem Kosmicznego Teleskopu Keplera obliczono, że o ile prawdopodobieństwo abiogenezy jest większe niż 1 do 1000, najbliższa pozaziemska biosfera powinna znajdować się w granicach 100 lat świetlnych od Ziemi.
Spekulowano też o możliwości stworzenia w przyszłości sztucznych biosfer w procesie terraformowania, na przykład na Marsie.

== Przypisy ==

== Linki zewnętrzne ==
biosphere, [w:] Encyclopædia Britannica [dostęp 2022-10-03]  (ang.).


Biosfera 2

Biosfera 2 (ang. Biosphere 2) – budowla w miejscowości Oracle, hrabstwa Pinal, stanu Arizona. Wielka szklarnia, która miała naśladować zamknięty system ekologiczny. Została zbudowana w latach 1987–1989 przez John Polk Allen, Space Biosphere Ventures i innych. Głównym celem budowli były badania nad możliwością utrzymywania ludzi (naukowców) w zamkniętej biosferze. Naukowcy badali w Biosferze 2 możliwość użycia zamkniętych biosfer w kolonizacji kosmosu, a także mieli okazję prowadzić badania nad prawdziwą biosferą nie szkodząc biosferze Ziemi.
Nie istniał nigdy, jak sugeruje nazwa, projekt Biosfera 1. 2 w nazwie symbolizować ma alternatywną biosferę względem tej, w której ludzie żyją na co dzień.
W teorii, zamknięci wewnątrz ochotnicy mieli utrzymywać swoje życie tylko dzięki własnoręcznie wyhodowanej żywności i tlenie uzyskanym wyłącznie z roślin pod szklarnią. Jednak o wiele częściej niż przewidywano, trzeba było dostarczać im tych rzeczy, a także lekarstw. Rośliny były podatne na choroby, a ich zastąpienie nie było wydajne bez otwierania drzwi. Ilość i jakość plonów była nieproporcjonalna do wysiłku i czasu ich uzyskiwania. Tak więc, problem utrzymania się przy życiu bez zaopatrzenia ziemskiego nie został rozwiązany.
Projekt budowy Biosfery 2 kosztował 200 milionów USD. Całą kwotę zafundował Edward Bass.
Od czerwca 2006 budowla już nie jest zupełnie szczelna, a na terenie posiadłości ma być wybudowane nowe osiedle.
27 czerwca 2011 ogłoszono, że właścicielem Biosfery 2 z dniem 1 lipca 2011 zostanie oficjalnie Uniwersytet Arizony.

== W kulturze ==
Projekt został sparodiowany w serialu Johnny Bravo w odcinku Eksperyment Biosfera (Biosphere Johnny). Motyw wykorzystany został także w filmie z 1996 Eko-jaja (Bio-Dome) w reżyserii Jasona Blooma.

== Przypisy ==

== Linki zewnętrzne ==
Biosfera 2 – strona oficjalna (ang.)
Krzysztof Lewandowski, Biosfery w: Mars Society Polska, 2000-02-05
Discover Magazine: Jordan Fisher Smith "Life Under the Bubble" 2010-12-20
Jane Poynter (tłumaczenie na język polski: Krystian Aparta): Życie w Biosferze 2. [w:] TED: Ideas worth spreading > Talks [on-line]. www.ted.com, marzec 2009. [dostęp 2013-05-15]. (ang.).


Biota (ekologia)

Biota – wszystkie organizmy danego regionu geograficznego w określonym czasie w dowolnym środowisku rozpatrywane niezależnie od powiązań ekologicznych.
W jej skład wchodzą np. przedstawiciele fauny i flory organizmów komórkowych (rośliny, zwierzęta, grzyby, bakterie, pierwotniaki itp.) oraz organizmów bezkomórkowych (np. wirusy).

== Zobacz też ==
mikrobiota

== Przypisy ==

== Linki zewnętrzne ==
Biota [2]
Biota Africa [3]


Biotop

Biotop (gr. βίος bíos „życie”, τόπος tópos „miejsce, region”) – środowisko życia biocenozy, środowiskowa część ekosystemu. Pierwotnie biotopem określano tylko abiotyczne elementy siedliska. Obecnie często rozumiany jest jako siedlisko nieożywione zmienione przez biocenozę. Biotop razem z biocenozą tworzy ekosystem.
Zbliżonym terminem jest siedlisko (habitat), określane jako zespół czynników niezależnych od biocenozy.
W akwarystyce i terrarystyce biotopem potocznie określa się wzorzec warunków środowiska, z którego pochodzą hodowane zwierzęta i rośliny. Przygotowanie i pielęgnacja akwarium lub terrarium środowiskowego zmierza do zapewnienia warunków możliwie zbliżonych do naturalnych (np. biotop tanganikański, biotop malawijski czy biotop południowoamerykański).

== Zobacz też ==
struktura ekosystemu

== Bibliografia ==
Kompendium wiedzy o ekologii. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-13589-1. Brak numerów stron w książce
Biologia. Multimedialna encyklopedia PWN Edycja 2.0. pwn.pl Sp. z o.o., 2008. ISBN 978-83-61492-24-5. Brak numerów stron w książce


Chronosekwencja

Chronosekwencja – opis zestawu obszarów głównie ekologicznych, które charakteryzują się podobnymi cechami środowiskowymi i osobniczymi, ale reprezentują inny wiek.
Kluczowe przy ustalaniu chronosekwencji jest to, aby żadna inna zmienna (taka jak różne składniki abiotyczne i składniki biotyczne), oprócz wieku danej populacji, nie różniła się między obiektami badania.

== Zastosowania ==

=== Leśnictwo ===
Ze względu na charakter zachodzących procesów w środowiskach leśnych w dłuższym okresie (dziesiątki lat), metody chronosekwencji są stosowane do przedstawiania i badania kondycji oraz rozwoju lasu, w zależności od czasu. Istotne jest przy tym, aby warunki klimatyczne dla tych samych lub podobnych stanowisk nie wykazywały większych różnic.

=== Ekologia ===
Chronosekwencje są często wykorzystywane do badania zmian, zachodzących w zbiorowiskach roślinnych podczas sukcesji.  Klasycznym przykładem wykorzystania chronosekwencji do badania sukcesji ekologicznej są badania sukcesji roślin i mikroorganizmów w strefach polodowcowych..

== Bibliografia ==


Cyklomorfoza

Cyklomorfoza (gr. kýklos koło, morphē kształt), polimorfizm sezonowy – sezonowa zmienność wielkości i kształtu ciała drobnych organizmów (bezkręgowców oraz glonów planktonowych) w kolejnych pokoleniach w ciągu roku. Powszechna u planktonowych skorupiaków, zwłaszcza wioślarek.
U Daphnia cucullata zimowe formy mają głowę okrągłą, latem pojawiają się osobniki o coraz bardziej wydłużonych głowach ("hełmach") dochodzących do 60% długości ciała, jesienią zaś znowu wracają formy o coraz krótszej głowie. U Daphnia pulex pojawiają się wyrostki karapaksu. Podobne struktury wytwarzane są przez inne organizmy. Wrotki i niektóre glony sezonowo wytwarzają kolce.
Przyczyny tego zjawiska są nie do końca ustalone. Dawniej uważano, że ma to związek z przystosowaniem się organizmu do zmian lepkości wody spowodowanych zmianą temperatury. Obecnie postuluje się, że jest to mechanizm obronny mający utrudnić pochwycenie przez drapieżniki.
Nazwę zjawiska wprowadził w 1904 roku Robert Lauterborn.

== Przypisy ==


Czas podwojenia populacji

Czas podwojenia populacji – czas po jakim populacja danego gatunku w pewnym zamkniętym obszarze ulegnie podwojeniu. Czas podwojenia zależy od zdolności rozrodczych gatunku składającego się na populację i warunków środowiska. Czas podwojenia używany jest zwykle w kontekście mikroorganizmów, w badaniach demograficznych i w ekologii.

== Zobacz też ==
Liczebność populacji


Czynniki abiotyczne

Czynniki abiotyczne (z gr. α̉- (a-) lub (an-) - zaprzeczenie, brak, bez (czegoś) + gr. βίος (bios) - życie ), czynniki fizykochemiczne – czynniki ekologiczne natury fizycznej, samodzielnie lub wraz z innymi czynnikami wywierające wpływ na ekosystemy będące na różnym poziomie organizacji.
Czynniki abiotyczne w głównym stopniu kształtują biotop i wpływają istotnie na zamieszkujące go organizmy które muszą na drodze ewolucji przystosować się do nich. Gwałtowne i silne zmiany czynników abiotycznych np. transgresja morska mogą zahamować rozwój dotychczas występujących organizmów oraz zmienić strukturę biocenozy.
Czynniki abiotyczne można podzielić na: edaficzne i klimatyczne.
Do czynników abiotycznych zaliczamy:

ukształtowanie powierzchni terenu,
skalistość ziemi,
czynniki chemiczne np.: skład chemiczny atmosfery i wód, zwłaszcza ich zasolenie, natlenienie,
klimat,
wilgotność powietrza,
temperaturę,
światło,
ciśnienie atmosferyczne lub ciśnienie hydrostatyczne,
promieniowanie i jonizację powietrza,
pole magnetyczne (magnetorecepcja),
prądy powietrza i morskie.

== Zobacz też ==
Czynniki biotyczne
Potencjał biotyczny
Struktura ekosystemu

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
Encyklopedia: Abiotyczne czynniki. [dostęp 2008-08-26]. [zarchiwizowane z tego adresu (19 września 2008)].


Czynniki biotyczne

Czynniki biotyczne (gr. βίος, bios – życie) – czynniki ekologiczne polegające na oddziaływaniu żywych organizmów w sposób bezpośredni lub pośredni na inne organizmy. Czynniki biotyczne, podobnie jak czynniki abiotyczne (fizykochemiczne), regulują rozmieszczenie i liczebność populacji.
Należą tu zależności międzygatunkowe oraz konkurencja wewnątrzgatunkowa.

== Zobacz też ==
potencjał biotyczny

== Bibliografia ==
Biologia: Jedność i różnorodność. Warszawa: PWN, 2008, s. 873. ISBN 978-83-7446-134-4.


Czynniki edaficzne

Czynniki edaficzne – właściwości chemiczne, fizyczne i biologiczne gleby, warunkujące istnienie specyficznych warunków siedliskowych i w konsekwencji specyficznej kompozycji zasiedlających ją organizmów.

== Przypisy ==


Czynniki ekologiczne

Czynniki środowiskowe, czynniki ekologiczne – warunki środowiska, które oddziałują na rozwój osobników w populacji, tj. wpływają na możliwości występowania gatunków, organizmów, ich przeżycia i rozrodu.
Czynniki ekologiczne dzieli się na:

Czynniki abiotyczne np. temperatura, światło, dwutlenek węgla
Czynniki biotyczne – określają zależności wewnątrzgatunkowe i międzygatunkowe
Czynniki, które wpływają ograniczająco na liczebność populacji to opór środowiska.

== Bibliografia ==
Praca zbiorowa: Biologia: jedność i różnorodność. Warszawa: Wydawnictwo Szkolne PWN, 2008, s. 873. ISBN 978-83-7446-134-4.


Daisyworld

Daisyworld (stokrotkowy świat) – hipotetyczna planeta podobna do Ziemi, model stworzony przez Jamesa Lovelocka, twórcę Hipotezy Gai. Była najpoważniejszym i  najsłynniejszym argumentem stosowanym przez naukowca dla potwierdzenia tej hipotezy. Zdaniem naukowca teoretyczna planeta Daisyworld zachowuje się analogicznie do Ziemi, utrzymując swoją temperaturę na stałym poziomie mimo wpływu rosnącej energii pochodzącej od Słońca.
Planeta Daisyworld jest uproszczonym modelem biosfery składającej się tylko z jednego gatunku organizmów żywych, utrzymującym globalną temperaturę na stałym poziomie w obliczu czasu i zwiększającej się energii słonecznej. Ukazuje on sposób, w którym stan homeostazy może być utrzymany przez pojedyncze organizmy, działające jedynie we własnym interesie. Dostarczają one w ten sposób globalnemu systemowi rozsądnie stałego zakresu temperatur w obliczu rosnącej siły promieniowania słonecznego.
Daisyworld to planeta  tej samej wielkości, co Ziemia i obracająca się w takiej samej odległości od gwiazdy podobnej do Słońca. Tak jak nasze Słońce, gwiazda ta stawała się stopniowo jaśniejsza w czasie wypromieniowując coraz więcej ciepła. Jednak temperatura powierzchni Daisyworld pozostała prawie stała przez większość historii tej planety. Dzieje się tak dlatego, że składająca się jedynie z czarnych, białych i szarych stokrotek biosfera Daisyworld pracowała nad złagodzeniem temperatury.
Stokrotki wpływają na temperaturę powierzchni przez ich zdolność do odbijania światła. Ciemne stokrotki zatrzymują większość ciepła słonecznego, białe odbijają większość tego światła z powrotem do przestrzeni kosmicznej. Szare stokrotki zatrzymują mniej więcej tyle samo ciepła, co odbijają.

== Przypisy ==

== Linki zewnętrzne ==

BIOLOGICAL HOMEOSTASIS OF THE GLOBAL ENVIRONMENT: THE PARABLE OF DAISYWORLD; By Andrew J. Watson, Marine Biological Association, The Laboratory, Citadel Hill, Plymouth PL1 2PB, England and James E. Lovelock, Coombe Mill, St. Giles on the Heath, Launceston, Cornwall PL15 9RY, England; Published in Tellus (1983) 35B, 284-289 284. Manuscript received 20 October 1982; in final form 14 February 1983
Gaia: Biospheric Control of the Global Climate System > Modeling Daisyworld
Jan Lasa,  GEOFIZJOLOGIA 30 LAT HIPOTEZY GAI, rozdz. 5. Daisyworld, s. 20-27, IFJ Kraków, 2003 (raporty POP)


Degradacja ekosystemu

Degradacja ekosystemu – pogorszenie się (uproszczenie) stanu środowiska przyrodniczego głównie jako efekt działalności człowieka (różnych form antropopresji).
Degradacja ekosystemu przejawia się zubożeniem składu gatunkowego ekosystemu, pogorszeniem jego poszczególnych elementów (np. powietrza, wody, gleby, rzeźby terenu, krajobrazu itp.), także zmniejszeniem naturalnej regulacji liczebności populacji i aktywności biologicznej ekosystemu. W jej wyniki w strukturze i funkcjonowaniu całego ekosystemu następują niekorzystne zmiany, czego skutkiem jest obniżenie odporności i homeostazy, a w efekcie produktywności ekosystemu. Całość tych zmian prowadzi z reguły do jego zniszczenia.

== Przyczyny degradacji ==
Do czynników inicjujących degradację należy zwykłe przydeptywanie podłoża, wycinanie lasów, budowa wielkich zapór wodnych, sztuczne podgrzewanie zbiorników, zanieczyszczenie środowiska jak i całkowita intoksykacja gleby i wody - zakres i liczba ich jest ogromna. Duże znaczenie ma tutaj wzrost liczby ludności i związane z nim osadnictwo oraz urbanizacja. Ponadto rozwój działalności gospodarczej powoduje wzrost stężeń zanieczyszczeń, który w znacznym stopniu przekracza możliwości samokompensacji ekosystemu.
Do naturalnych czynników degradujących ekosystemy zaliczamy m.in. powodzie, pożary, zmiany klimatyczne.

== Zapobieganie degradacji ==
Ponieważ degradacja ekosystemu może spowodować całkowite wyginięcie życia biologicznego w środowisku (może jeszcze dojść do zastąpienia obecnej biocenozy nową, mamy wtedy do czynienia z wtórną sukcesją ekologiczną), często zaś bardzo trudne lub niemożliwe jest przywrócenie stanu wyjściowego, coraz częściej więc zmierza się do zapobiegania degradacji poprzez odpowiednie ustawodawstwo ochrony przyrody oraz promuje się racjonalne metody rekultywacji ekosystemów już zdegradowanych.

== Zobacz też ==
degradacja (geologia)
rekultywacja środowiska zdegradowanego
struktura ekosystemu


Degradacja siedliska rolniczego

Degradacja siedliska rolniczego – proces, podczas którego naturalny potencjał wytwórczy rolniczego ekosystemu obniża się na skutek zachwiania w nim równowagi chemicznej, fizycznej lub biologicznej; wyraża się spadkiem plonowania z jednoczesnym pogorszeniem jakości uprawianych roślin.

== Chemiczna degradacja siedliska rolniczego ==
Degradacja chemiczna siedliska rolniczego jest nierozłącznie związana z ogólnym zanieczyszczeniem środowiska przyrodniczego przez przemysł, motoryzację, urbanizację czy turystykę, a w dużej mierze także przez samo rolnictwo – np. przy nieprawidłowej gospodarce nawozami mineralnymi, zwłaszcza zaś szybko działającymi nawozami azotowymi i fosforowymi (przenawożenie przy niewłaściwych proporcjach składników nawozów mineralnych), również nawozami organicznymi jak gnojowica oraz przy stosowaniu chemicznych środków ochrony roślin, pestycydów, głównie zaś zoocydów.

== Fizyczna degradacja siedliska rolniczego ==
Degradacja gleby siedlisk rolniczych jest również skutkiem niszczenia fizycznych właściwości gleby, co ma miejsce np. podczas jej ugniatania ciężkim sprzętem rolniczym, spowodowana jest pogorszeniem się funkcjonowania melioracji wodnych, efektem czego zaś jest zazwyczaj przesuszenie pól, rzadziej ich zabagnienie.
Szczególnie groźne w postępującej degradacji są procesy erozyjne, zwłaszcza zaś erozja wodna przez którą najżyźniejsze masy gleby szybciej przemieszczają się ze zboczy ku podnóżom, w dodatku często wspomagana jeszcze przez nieodpowiednio wykonywane zabiegi uprawowe wzdłuż spadku terenu, zamiast w poprzek. Erozja wietrzna natomiast powoduje przemieszczanie się lotnych piasków, pogarszających naturalną żyzność terenów użytkowanych rolniczo.

== Biologiczna degradacja siedliska rolniczego ==
Z biologicznym aspektem degradacji siedlisk rolniczych mamy do czynienia najczęściej w ekosystemach, w których struktura użytkowania ziemi jest niewłaściwa, lokalizacja zalesień czy pasów drzew, krzewów, trwałych użytków zielonych czy gruntów ornych jest wadliwa i niezgodna z warunkami fizjograficznymi.
Główną przyczyną jednak zachwiania równowagi biologicznej w agrocenozie jest nieprzestrzeganie zasad racjonalnego zmianowania roślin i płodozmianu, nadmierne jego upraszczanie, prowadzące prawie zawsze do zmęczenia gleby.
Ponadto kultura rolna może ulec pogorszeniu w wyniku zaniechania przez okres wielu lat uprawy gruntów ornych, wiąże się to m.in. z zachwaszczeniem sąsiadujących terenów rolniczych i biologiczną ich degradacją.

== Zobacz też ==
Degradacja (geologia)
Rekultywacja środowiska zdegradowanego
Struktura ekosystemu
Zakwaszenie środowiska


Dem (biologia)

Dem, populacja lokalna, populacja genetyczna, populacja geograficzna – grupa osobników jednego gatunku zasiedlająca jednolity obszar. Krzyżowanie się osobników jednego demu jest bardziej prawdopodobne niż krzyżowanie się z innymi osobnikami populacji. Wyróżniane są rodzaje demów:

topodem – osobniki zamieszkujące ograniczoną powierzchnię,
ekodem – osobniki rozmieszczone w określonym typie siedliska,
cytodem – osobniki o określonych warunkach chromosomalnych,
gamodem – osobniki z możliwością wymiany materiału genetycznego.
Dem - lokalna populacja, zwykle mała i panmiktyczna.
Demy są częścią populacji lub w zależności od ujęcia metapopulacji, które mogą ulegać lokalnemu wyginięciu i odtworzeniu w wyniku rekolonizacji. Pomiędzy demami należącymi do jednej metapopulacji występuje różny poziom zmienności genetycznej. Analiza rodowodu genetycznego pozwala ustalić czas, w którym doszło do rozdzielenia poszczególnych demów. Podzielenie nie wiąże się z całkowita izolacją puli genowej przepływ genów następuje na skutek migracji osobników metapopulacji. Różnorodność genetyczna poszczególnych demów może być jednak odmienna.

== Zobacz też ==
democen

== Przypisy ==


Detrytus (ekologia)

Detrytus, detryt (łac. detritus – roztarty, rozdrobniony) – drobnoszczątkowa, martwa materia organiczna, martwe szczątki roślin, zwierząt oraz ich odchodów występujące na powierzchni gleby (np. opadłe liście i gałązki w lesie), na dnie zbiorników wodnych lub unoszące się w toni wodnej. Gromadzi się również na drzewach – pochodzi z odchodów i ciał owadów (głównie mrówek) wędrujących po drzewach i budujących na nich gniazda (mrowiska). Stanowi ważne źródło pokarmu dla detrytusożerców. W niektórych ujęciach w skład detrytusu wchodzą również drobne cząstki mineralnego pochodzenia.
Jest częścią łańcucha detrytusowego. W rozkładzie detrytusu uczestniczą bakterie, grzyby oraz detrytusofagi. W wyniku tego rozkładu powstają m.in. związki mineralne (przyswajalne przez rośliny). Mineralizacja przywraca do ekosystemu wiele ważnych pierwiastków.
W zbiornikach wodnych źródłem detrytusu jest roślinność wodna i zwierzęta wodne oraz, głównie allochtoniczna, pochodząca ze zlewni, materia organiczna (np. opadłe liście drzew). W małych ciekach allochtoniczny detrytus stanowi główną bazę pokarmową (rozdrabniacze, filtratory, zbieracze).

== Zobacz też ==

river continuum
struktura ekosystemu

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
Encyklopedia Biologia. Greg, 2008. ISBN 978-83-7327-756-4. Brak numerów stron w książce
Annie Francé-Harrar: Bodenleben und Fruchtbarkeit. Bayerischer Landwirtschaftsverlag 1957
Mały słownik biologiczny. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1972. Brak numerów stron w książce


Dwunożność

Dwunożność (ang. bipedalism od łac. bi – dwu i pedis – stopy) – sposób poruszania się na tylnych kończynach, zwykle w odniesieniu do zwierząt, głównie człowieka i kopalnych hominidów, również w odniesieniu do niektórych maszyn (robotów). Za formy dwunożności przyjmuje się chodzenie, bieganie, skakanie oraz przyjęcie wyprostowanej postawy stojącej.

== Zwierzęta ==

Najstarszym znanym nauce zwierzęciem dwunożnym jest żyjący we wczesnym permie gad Eudibamus. Ewolucja budowy panewki stawu biodrowego (acetabulum) u gadów doprowadziła do powstania dużej ilości zwierząt poruszających się dwunożnie przez większość czasu (jak np. Euparkeria). Dwunożność występowała już u większości – zwłaszcza mniejszych – dinozauromorfów, zaś pochodna grupa zaawansowanych dinozauromorfów – dinozaury z grupy teropodów – obejmowała formy wyłącznie dwunożne. Ptaki, będące wyspecjalizowaną grupą teropodów, również wykorzystują tę technikę poruszania się po ziemi, przy czym te żyjące na otwartych przestrzeniach zwykle biegają, zaś prowadzące nadrzewny tryb życia – skaczą. Szczególnym przypadkiem są pingwiny, które dodatkowo przyjmują wyprostowaną, pionową pozycję ciała. Niektóre jaszczurki poruszają się na dwóch nogach w czasie szybkiego biegu. Waranowate unoszą ciało na tylnych kończynach podpierając się silnym ogonem. Ssaki zdecydowanie częściej poruszają się przy pomocy czterech kończyn. Największą grupę ssaków poruszających się na tylnych kończynach, przy jednoczesnym przyjmowaniu pozycji poziomej, stanowią kangurowate. Kilka gatunków (niektóre gryzonie, niedźwiedzie) przyjmuje dwunożną pozycję stojącą w czasie spożywania pokarmu lub na czas walki, a niektóre skaczą podobnie jak kangury. Zwłaszcza wśród naczelnych często obserwowana jest chwilowa dwunożność, na czas wykonania niektórych czynności, po czym zwierzę wraca do podpierania się przednimi kończynami.

== Hominidy ==
Wszystkie formy dwunożności – tzn. chód, bieg i skoki – przy jednoczesnym ciągłym zachowywaniu pionowej postawy ciała są charakterystyczne jedynie dla człowieka i jego wymarłych form kopalnych. Pomimo istnienia wielu hipotez nie jest wiadome, co przyczyniło się do wykształcenia dwunożności u hominidów.
Uważa się, że dwunożność u hominidów pojawiła się w okresie cofania obszarów leśnych w późnym miocenie/pliocenie (10–2,5 mln lat temu). Tradycyjnie przyjmowano, że osiągnięcie dwunożności było efektem przejścia z nadrzewnego do naziemnego trybu życia oraz przejścia z terenów zalesionych do terenów trawiastych (tzw. hipoteza sawanny).
Inna hipoteza zakłada dwunożność jako adaptację do bardziej suchych i otwartych habitatów (także zadrzewionych z trawiastym podszyciem), w których hominidy ograniczały czas spędzany na drzewach, zwłaszcza wraz z cofaniem się lasów.
Jeszcze inna teoria wskazuje na rozwijanie się dwunożności właśnie w środowisku nadrzewnym, a następnie wykorzystanie wyewoluowanej zdolności do poruszania się na ziemi.
Istnieje również hipoteza sugerująca, że dwunożność wczesnych hominidów wykształciła się w efekcie częstego przebywania w płytkich wodach przybrzeżnych.

== Zobacz też ==
Brachiacja

== Przypisy ==


Dystrofizacja

Dystrofizacja – proces zmniejszania się ilości substancji odżywczych, dostępnych dla tkanki, organizmu lub całej biocenozy. Pojęcie wywodzi się etymologicznie od:

dys  od dis – z łac. roz-, na części; z gr. źle, ciężko – przeciwieństwo, odwrotność, pozbawienie; wyłączenie; nieobecność,
trofika, troficzny, trofia z gr. trophē – odżywianie, żywność.
W medycynie
„dystrofią” są nazywane różnorodne zaburzenia w odżywianiu tkanek, narządów lub całego organizm, objawiające się np. zanikiem tkanek, zwyrodnieniami lub przerostami (zob. np. Dystrofie mięśniowe).
W ekologii
dystrofizacją nazywa się proces ubożenia siedlisk – zakłócenia istniejącej równowagi biocenotycznej wskutek niedostatecznej ilości pierwiastków biofilnych. Wywołane w ten sposób zmiany struktury biocenoz i liczebności populacji powodują zmniejszenie produktywności biologicznej (trofii) ekosystemu. Pojęcie jest stosowane głównie w odniesieniu do zbiorników wodnych (zob. jezioro dystroficzne, jezioro humotroficzne) oraz wodno-lądowych, np. torfowisk, bagien, mokradeł.

== Uwagi ==

== Przypisy ==


Dzicz

Dzicz − każde środowisko naturalne na Ziemi w mało znaczącym stopniu naruszone przez działalność człowieka, lub też ostatnie nietknięte obszary naszej planety, nad którymi ludzie nie sprawują kontroli, nie budują osiedli, dróg i linii przesyłowych. Obszary te są ważne dla przetrwania niektórych gatunków roślin i zwierząt oraz dla prowadzenia badań botanicznych, zoologicznych i ekologicznych. Pustkowia te dają schronienie dzikim roślinom i zwierzętom, które nie przetrwałyby w ogrodach zoologicznych, parkach bądź ogrodach dendrologicznych.
Słowo dzicz wywodzi się od przymiotnika „dziki”, czyli niekontrolowany, nieujarzmiony, a więc mogący odnosić się do obszaru, gdzie procesy naturalne odbywają się bez ingerencji człowieka. Terminem tym można określać puszcze, pustynie, góry, lądolody i głębie oceanów.
W większości krajów świata obszary dziczy objęte są ochroną w postaci parków narodowych, rezerwatów ścisłych, rezerwatów przyrody lub refugiów, gdzie dopuszcza się pewną, ograniczoną ingerencję ludzką, jak na przykład gaszenie dzikich (tj. nie zawinionych przez człowieka) pożarów lasów, dokarmianie zwierzyny, czy niszczenie szkodników.

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
JohnJ. Reader JohnJ., Man on Earth, Austin: University of Texas Press, 1988, ISBN 0-292-75101-X .


Edafon

Edafon – ogólna nazwa wszystkich organizmów żywych, żyjących w przypowierzchniowej części gleby. Zalicza się do nich mikroorganizmy, zwierzęta takie jak pierścienice, nicienie, larwy owadów oraz glony. Stanowi on około 5% objętości gleby.
Edafon jest głównym ogniwem cyklu przemiany materii organicznej w przyrodzie na lądzie, gdyż głównie jest on destruentami, czyli odpowiada za rozkład i mineralizację zarówno szczątków organizmów, jak i ich produktów przemiany materii. Jest jednocześnie najważniejszym z biotycznych czynników glebowych. Stąd obieg materii organicznej na lądzie można określić jako:
edafon – roślina – zwierzę – edafon.
W najwęższym pojęciu za edafon uważa się mikroorganizmy oraz drobne zwierzęta (do owadów), które na stałe lub w pewnym okresie swojego życia przebywają w glebie jako swoim naturalnym środowisku. Są to m.in. bakterie, glony, grzyby, pierwotniaki, pierścienice (głównie dżdżownice i wazonkowce), pajęczaki (głównie roztocze), nicienie, wije, owady bezskrzydłe oraz wiele larw owadów uskrzydlonych. W pojęciu szerszym do edafonu zalicza się wszelkie organizmy żywe żyjące we wnętrzu gleby, włącznie z drobnymi kręgowcami, a w tym nawet ssakami, jak myszy czy krety. W najszerszym pojęciu za edafon uważa się całość materii ożywionej w glebie, łącznie z podziemnymi częściami roślin naziemnych.
Edafony dzieli się na:

geobionty – przebywające w glebie stale, lub dla których gleba jest głównym miejscem życia
geofile – przebywające w glebie tylko w pewnym okresie rozwojowym swojego życia lub których tryb życia polega na penetracji obu środowisk – glebowego i powierzchniowego
geokseny (czasami tylko zaliczane do edafonów) – żyjące głównie na powierzchni ziemi, a tylko penetrujące glebę (np. dla schronienia, lub w czasie żeru)
Obecność edafonu jest najważniejszym obok erozji czynnikiem glebotwórczym, a w wytworzonej już glebie edafon jest odpowiedzialny za utrzymanie się jej charakteru. Wpływa na cechy fizyczno-chemiczne gleby, a więc na jej strukturę, zdolność retencji wody, przewiewność. Natomiast w podstawowym znaczeniu odpowiada za jej żyzność, gdyż to właśnie obecność edafonu warunkuje rozkład związków organicznych i przyspiesza uwalnianie składników mineralnych, a także powstawanie próchnicy glebowej.
Edafon, jako formacja roślinna, nazywany jest czasem najniższym, czwartym piętrem lasu, położonym poniżej runa leśnego. Natomiast za odpowiednik edafonu w środowisku wodnym można uważać plankton (który jest jednak pojęciem trochę węższym w porównaniu z edafonem).


Efekt styku

Efekt styku – w ekologii tendencja do wzrostu różnorodności gatunkowej i zagęszczenia organizmów na obszarze ekotonu, czyli styku dwóch lub większej liczby biocenoz.

== Przypisy ==


Ekobójstwo

Ekobójstwo (ang. ecocide, od połączenia wyrazu ecology i sufiksu -cide oznaczającego zabójstwo) – termin służący na określeniu ciężkich zbrodni przeciw ekosystemom i środowisku naturalnemu rozpatrywanych na poziomie międzynarodowym. Sformułowanie zostało użyte publicznie po raz pierwszy na Konferencji sztokholmskiej ONZ w 1972 roku, przez szwedzkiego premiera Olofa Palme.
Jako przykłady ekobójstwa podaje się wycieki ropy na oceanach, wypalanie lasów deszczowych, wiertnictwo głębinowe, przemysłową hodowlę zwierząt, działania polityczne mające na celu osiąganie korzyści z nadmiernej eksploatacji środowiska, np. wpływ USA na wydobycie w kopalni Grasberg w reżimowej Gwinei, kopalnie diamentów w Kongu, oraz zanieczyszczenie środowiska przez Chiny w strefach przemysłowych Shenzhen, Wuhan, Pekin.
W drugiej dekadzie XXI wieku przybierają na sile działania podejmowane między innymi przez ruch „Stop ekocide” mające na celu zakwalifikowanie ekobójstwa jako zbrodni i wprowadzenia go do jurysdykcji Międzynarodowego Trybunału Karnego, który może ścigać tylko za cztery przestępstwa: ludobójstwo, zbrodnie przeciwko ludzkości, zbrodnie wojenne i agresję. Mogłoby to stworzyć możliwość ścigania osób odpowiedzialnych za niszczenie środowiska na globalną skalę. Wprowadzenie takiej zmiany może jednak pociągnąć za sobą dalsze przemiany społeczne i kulturowe, gdyż największymi zbrodniarzami w myśl zasad wyznawanych przez zwolenników penalizacji ekobójstwa są wielkie korporacje, a więc twory prawne zarządzane przez pracowników.
Obecnie niektóre kraje na poziomie lokalnym uznają ekobójstwo za zbrodnię. Niektóre przykłady takich państw to Gruzja, Ukraina, Ekwador, Wietnam czy Rosja.
Jako zwolennicy wprowadzenia tej zmiany w prawie międzynarodowym są wymieniani między innymi Papież Franciszek, Emmanuel Macron, Jojo Mehta (założycielka ruchu „Stop ekocide”) czy Olof Palme.
W czerwcu 2021 międzynarodowy Niezależny Panel Ekspertów ds. Prawnej Definicji Ekobójstwa powołany przez fundacje Stop Ecocide Foundation zdefiniował ekobójstwo jako „bezprawne lub bezmyślne działania popełnione ze świadomością, że istnieje znaczne prawdopodobieństwo poważnej oraz rozległej lub długotrwałej szkody dla środowiska naturalnego spowodowanej tymi działaniami”.

== Kryminalizacja ekobójstwa ==
W roku 2024 Gina Miller, brytyjska działaczka społeczna i liderka partii politycznej True & Fair Party, wypowiedziała się na temat pilnej potrzeby kryminalizacji ekobójstwa w Wielkiej Brytanii. Podkreśliła ona zagrożenia, jakie niesie za sobą brak surowych przepisów dotyczących ochrony środowiska, oraz konieczność wprowadzenia odpowiedzialności prawnej dla osób i firm szkodzących ekosystemom.
True & Fair Party, której Miller jest liderką, postawiła kwestię ochrony środowiska jako jeden z priorytetów swojej polityki. W ramach swojej platformy partia wzywa do wprowadzenia surowszych kar dla osób i instytucji winnych ekobójstwa oraz promuje środki mające na celu ochronę przyrody i zapobieganie dalszemu niszczeniu środowiska naturalnego.
Działania Giny Miller i True & Fair Party w zakresie kryminalizacji ekobójstwa spotkały się z szerokim zainteresowaniem mediów oraz debatą publiczną na temat roli prawa w ochronie środowiska.

== Przypisy ==


Ekofilozofia

Ekofilozofia, Ekozofia, Filozofia ekologiczna – zbiór niejednorodnych nurtów i stanowisk filozoficznych łączących perspektywę ekologiczną i filozoficzną.
Szczególnie wyraźne różnice oddzielają ujęcia scjentystyczne, będące filozoficzną nadbudową (czy pogłębieniem) nauk o środowisku, i niescjentystyczne, rozwijane odrębnie w ramach filozofii.
Stanowiska ekofilozoficzne wpisywane są w szerszą gałąź filozofii: filozofię środowiska. Mają duże znaczenie dla ekoetyki (działu etyki zajmującego się środowiskiem), oraz pewnych nurtów filozofii społecznej i politycznej, w szczególności ekofeminizmu.

== Ujęcia niescjentystyczne ==
Ujęcia niescjentystyczne ekofilozofii nie tworzą stanowiska o jednolitych podstawach, oprócz ogólnej, dominującej perspektywy ekocentrycznej, biocentycznej lub holistycznej. Rozumienie i zakres ekofilozofii znacząco różni się u poszczególnych autorów. Najbardziej znane ujęcia zaproponowali:

Arne Næss, norweski filozof i alpinista, twórca terminu ekozofia i głębokiej ekologii,
Félix Guattari,
Henryk Skolimowski, którego koncepcję nazywa się dla odróżnienia eko-filozofią.

=== Eko-filozofia Henryka Skolimowskiego ===

== Ujęcia scjentystyczne ==
Ekofilozofia w ujęciu scjentystycznym  zajmuje się badaniem istoty i natury środowiska społeczno-przyrodniczego wraz z jego właściwościami ilościowymi i jakościowymi oraz dwustronnymi związkami przyczyno-skutkowymi pomiędzy środowiskiem a antroposferą.
Zasadniczą strukturę przedmiotową tej nauki stanowią zagadnienia:

ogólnofilozoficzne związane z istotą i naturą środowiska społeczno-przyrodniczego, jego właściwościami ilościowymi i jakościowymi wraz z zachodzącymi w nich zmianami. Pogłębione rozważania w tym ujęciu stają się podstawą do oceny aktualnego stanu środowiska, jego przemian i wpływu na życie i zdrowie człowieka,
antropologiczne dotyczące demografii, ontogenezy, migracji ludności, a także pozostałych zagadnień z tej dziedziny tj. nauka, technika, technologia, sztuka i religia,
aksjologiczne będące wynikiem wartościowania ludzkiego życia i zdrowia. W ramach koncepcji ekofilozofii życie i zdrowie człowieka ujmowane jest jako wartość najwyższa, ale nie absolutna, natomiast środowisko społeczno-przyrodnicze stanowi wartość podstawową i dobro wspólne,
edukacyjne traktujące o takim wychowaniu sozologicznym w rodzinie, szkole, środkach masowego przekazu, ośrodkach wiary i edukacji, które umożliwia kształtowanie wrażliwości na wartości środowiska społeczno-przyrodniczego.
W ujęciu praktycznym nurt ten umożliwia szeroko rozumiane zastosowanie nauki w ekosystemie.
W ujęciu teoretycznym natomiast ekofilozofia umożliwia poznanie ekosystemów o różnym poziomie złożoności.

=== Teoretyczne podstawy ekofilozofii ===
Źródeł teoretycznych ekofilozofii upatrywać można w:

filozofii ekologii, która ujmowana jest jako podstawowa teoria i metodologia ekologii,
ekologii człowieka, która stanowi syntezę antropologii przyrodniczej, ekologii i nauk medycznych,
ekologii humanistycznej, będącej analizą życia człowieka w jego aspekcie ludzkim i osobowym,
ekologii głębokiej stanowiącej analizę zagadnień związanych z kryzysem i katastrofami ekologicznymi, a także z upadkiem wartości moralnych człowieka,
filozofii kryzysu ekonomicznego, która stanowi syntezę zagadnień z zakresu etyki, prawa, polityk i ekonomii w odniesieniu do kryzysu ekologicznego,
ujęciu systemowo informacyjnym ekorozwoju interpretowanym jako prognoza rozwoju człowieka i rozwoju zrównoważonego środowiska,
praktycznej filozofii przyrody ujmującej szereg zagadnień praktycznych i bioetycznych z zakresu kryzysu ekologicznego.

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
ZbigniewZ. Hull ZbigniewZ., Ekofilozofia a „filozofia zrównoważonego rozwoju”, „Studia Ecologiae et Bioethicae”, 8, 1, Instytut Ekologii i Bioetyki UKSW, 2010, s. 197–205, ISSN 1733-1218 .

== Linki zewnętrzne ==
 Ecological philosophy (ang.), Routledge Encyclopedia of Philosophy, rep.routledge.com [dostęp 2023-05-12].


Ekoklina

Ekoklina – stopniowa zmiana danej cechy gatunku wzdłuż gradientu (przejścia tonalnego) zmienności warunków środowiska, zwanego klinem. Zmieniają się ekotypy w zależności od warunków ekologicznych. Pojęcie ekokliny dotyczy także zjawisk opisywanych przez regułę Allena, Bergmanna oraz Glogera.

== Zobacz też ==
forma (biologia)

== Przypisy ==


Ekologia kulturowa

Ekologia kulturowa - nauka o adaptacji człowieka do środowiska społecznego i fizycznego. Adaptacja człowieka odnosi się zarówno do procesów biologicznych, jak i kulturowych, które umożliwiają ludności przeżycie i rozmnażanie się w danym lub zmieniającym się środowisku. Można badać ją w ujęciu diachronicznym (badanie bytów istniejących w różnych epokach) lub synchronicznym (badanie obecnego systemu i jego elementów). Głównym argumentem jest to, że środowisko naturalne, w społeczeństwach lokalnych lub opierających się na handlu wymiennym, częściowo od niego zależnych, w znacznym stopniu przyczynia się do rozwoju organizacji społecznej i innych instytucji. W sferze akademickiej, w połączeniu z badaniem ekonomii politycznej oraz badaniem ekonomii jako ustroju, staje się ona ekologią polityczną, kolejną subdziedziną akademicką. Jest przydatna również w analizie wydarzeń historycznych, takich jak Syndrom Wyspy Wielkanocnej.

== Historia ==
Termin „ekologia kulturowa” został wprowadzony przez antropologa kulturowego Juliana Stewarda, który przedstawił go jako metodologię pozwalającą na badanie, w jaki sposób ludzkość dostosowuje się do różnorodnych środowisk. W Theory of Culture Change: The Methodology of Multilinear Evolution. Steward opisuje ekologię kulturową jako „sposoby, w jakie zmiana kulturowa jest wywoływana poprzez dostosowywanie się do środowiska”.  Kluczową kwestią jest to, że każda konkretna adaptacja człowieka jest częściowo odziedziczona historycznie i obejmuje technologie, praktyki i wiedzę, które pozwalają ludziom żyć w danym środowisku. Oznacza to, że pomimo wpływu, jaki środowisko wywiera na sposób ludzkiej adaptacji, nie jest ono jedynym determinującym ją czynnikiem. W ten sposób Steward wprowadza rozróżnienie pomiędzy zmiennymi środowiskowymi a wewnętrznym dostosowaniem kultury rozwijającej się w danym środowisku. W perspektywie długoterminowej oznacza to, że środowisko i kultura są w pewnym sensie osobnymi ścieżkami ewolucyjnymi, a zdolność jednego z tych czynników do wywierania wpływu na drugi zależy od wewnętrznej struktury każdego z nich. To twierdzenie, że środowisko fizyczne i biologiczne wpływa na kulturę - okazało się kontrowersyjne, ponieważ implikuje element determinizmu środowiskowego wobec ludzkich działań, co niektórzy badacze nauk społecznych, w szczególności osoby piszące z perspektywy marksistowskiej, uważają za problematyczne. Ekologia kulturowa uznaje, że uwarunkowania ekologiczne odgrywają znaczącą rolę w kształtowaniu kultur danego regionu.

=== Metodologia zaproponowana przez Stewarda ===
Zastosowana przez Stewarda metodologia polegała na:

Dokumentacji technologii i metod wykorzystywanych do eksploatacji środowiska w celu utrzymywania się z jego zasobów.
Obserwacji wzorców ludzkich zachowań / kultury związanych z korzystaniem ze środowiska.
Ocenie, w jaki sposób te wzorce zachowań wpłynęły na inne aspekty kultury (np. w jaki sposób, w regionie podatnym na suszę, duże zaniepokojenie związane z wzorcami opadów spowodowało, że stały się one jednym z podstawowych aspektów życia codziennego, i doprowadziło do rozwoju systemu wierzeń, w którym opady deszczu i woda zajmowały kluczową pozycję. Taki system przekonań może nie pojawić się w społeczeństwie, w którym obfite opady deszczu, wystarczające dla rozwoju roślinności, można uznać za coś oczywistego lub w którym praktykowano nawadnianie).

=== Wpływ na naukę ===
Koncepcja ekologii kulturowej wypracowana przez Stewarda stała się popularna wśród antropologów i archeologów w połowie XX wieku, choć później spotkali się oni z krytyką ze względu na swój determinizm środowiskowy. Ekologia kulturowa była jednym z głównych założeń i czynników napędzających rozwój archeologii procesualnej w latach 60. XX wieku, ponieważ archeolodzy pojmowali zmianę kulturową w ramach technologii i wpływu wywieranego przez nią na adaptację środowiskową.

== W antropologii ==
Ekologia kulturowa w formie opracowanej przez Stewarda jest jedną z głównych subdyscyplin antropologii. Wywodzi się z prac Franza Boasa i rozszerzyła się na wiele aspektów ludzkiego społeczeństwa, w szczególności podział bogactwa i władzy w społeczeństwie oraz to, jak wpływ wywiera na takie zachowania jak gromadzenie lub obdarowywanie (np. tradycja poltacz na północno-zachodnim wybrzeżu Ameryki Północnej).

== Jako projekt interdyscyplinarny ==
Jedna z koncepcji ekologii kulturowej powstałych w latach dwutysięcznych jest ogólną teorią, która traktuje ekologię jako paradygmat nie tylko dla nauk przyrodniczych i antropologicznych, ale także dla kulturoznawstwa. W Die Ökologie des Wissens Peter Finke wyjaśnia, że teoria ta łączy różne kultury wiedzy, które wyewoluowały w historii i które zostały podzielone na coraz bardziej wyspecjalizowane dyscypliny i subdyscypliny w ewolucji współczesnej nauki. W tym ujęciu ekologia kulturowa uznaje sferę kultury ludzkiej nie za odrębną, lecz współzależną i przekształcaną przez procesy ekologiczne i naturalne cykle energetyczne. Jednocześnie uznaje względną niezależność i autorefleksyjną dynamikę procesów kulturowych. Ze względu na to, że koncepcja zależności kultury od przyrody i uwzględnienie nieuniknionej obecności przyrody w kulturze zyskuje interdyscyplinarne znaczenie, różnica między ewolucją kultury a ewolucją naturalną jest coraz bardziej zauważana przez ekologów kulturowych. W miejsce praw genetycznych, informacje i komunikacja stały się głównymi siłami napędowymi ewolucji kulturowej. Przyczynowe deterministyczne prawa nie mają zatem zastosowania do kultury w ścisłym tego słowa znaczeniu, istnieją jednak wartościowe analogie, które można znaleźć pomiędzy procesami ekologicznymi i kulturowymi.
Gregory Bateson jako pierwszy nakreślił takie analogie w Steps to an Ecology of Mind, opierając je na ogólnych zasadach złożonych dynamicznych procesów życiowych, np. koncepcja pętli sprzężenia zwrotnego, która, w jego opinii, funkcjonowała zarówno pomiędzy umysłem i światem, jak i wewnątrz samego umysłu. Bateson nie postrzega umysłu ani jako autonomicznej, metafizycznej siły, ani jako zwykłej neurologicznej funkcji mózgu, lecz jako „odhierarchizowaną koncepcję wzajemnej zależności między (ludzkim) organizmem a jego (naturalnym) środowiskiem, podmiotem i przedmiotem, kulturą i przyrodą”, a zatem jako „synonim cybernetycznego systemu obwodów informacyjnych, które są istotne dla przetrwania gatunku”.
Finke łączy te pomysły z koncepcjami z teorii systemów. Opisuje różne sekcje i podsystemy społeczeństwa jako „ekosystemy kulturowe” z własnymi procesami produkcji, konsumpcji i redukcji energii (zarówno fizycznej, jak i psychicznej). Dotyczy to także kulturowych ekosystemów sztuki i literatury, które podążają za swoimi wewnętrznymi siłami selekcji i samoodnawiania, ale pełnią także ważną funkcję w całym systemie kulturowym.

== W literaturoznawstwie ==
Wzajemne powiązania pomiędzy kulturą a przyrodą były szczególnym przedmiotem kultury literackiej, aż od jej archaicznych początków, pojawiając się w mitach, rytuałach, ustnie przekazywanych historiach, legendach i baśniach, w gatunkach literatury pasterskiej oraz poezji natury. Ważne teksty tej tradycji obejmują historie wzajemnych przemian między życiem ludzkim i nieludzkim, których najsłynniejszym zbiorem są Metamorfozy Owidiusza, jeden z istotniejszych tekstów w całej historii literatury, oddziałujący na różne kultury. Ta uwaga poświęcana interakcjom między kulturą, a naturą stała się szczególnie widoczna w epoce romantyzmu, pozostając charakterystyczną dla literackich inscenizacji ludzkich doświadczeń aż do chwili obecnej.
Wzajemna otwartość i symboliczne połączenie kultury i natury, umysłu i ciała, życia ludzkiego i nieludzkiego w sposób holistyczny, a jednocześnie radykalnie pluralistyczny wydaje się być jednym z istotnych sposobów funkcjonowania literatury i tworzenia wiedzy literackiej. Z tej perspektywy literaturę można opisać jako symboliczne medium szczególnie potężnej formy „ekologii kulturowej”. Teksty literackie przedstawiały i badały, w coraz nowszych scenariuszach, złożone sprzężenie zwrotne pomiędzy dominującymi systemami kulturowymi, a potrzebami i przejawami ludzkiej i nieludzkiej „natury”. Z tego paradoksalnego aktu regresji twórczej czerpały one swoistą moc innowacji i kulturowego samoodnawiania.

== W geografii ==
W geografii ekologia kulturowa rozwinęła się w odpowiedzi na podejście Carla O. Sauera do „morfologii krajobrazu”. Szkoła Sauera została skrytykowana za nienaukowość, a później za utrzymywanie „reifikowanej” lub „superorganicznej” koncepcji kultury. W ekologii kulturowej zastosowano pomysły z ekologii i teorii systemów, aby zrozumieć proces dostosowywania się ludzi do środowiska. Ci ekolodzy kulturowi skupili się na przepływach energii i materiałów, badając, w jaki sposób przekonania i instytucje istniejące w kulturze regulują wymiany pomiędzy nią, a otaczającą ją ekologią naturalną. Według tej perspektywy ludzie stanowią taką samą część ekologii, jak każdy inny organizm. Ważnymi praktykami tej formy ekologii kulturowej są Karl Butzer i David Stoddart.
Druga forma ekologii kulturowej wprowadziła teorię decyzji z ekonomiki rolnictwa, szczególnie zainspirowaną twórczością Aleksandra Chayanova i Ester Boserup. Przedmiotem badań tych ekologów kulturowych był sposób, w jaki grupy ludzkie podejmują decyzje o tym, jak mają wykorzystywać swoje środowisko naturalne. Byli szczególnie zainteresowani kwestią intensyfikacji rolnictwa, udoskonalając konkurencyjne modele Thomasa Malthusa i Boserup. Znani ekolodzy kulturowi w tej drugiej tradycji to Harold Brookfield i Billie Lee Turner II. Począwszy od lat 80. ekologia kulturowa stała się przedmiotem krytyki ze strony ekologii politycznej. Politolodzy zarzucili, że ekologia kulturowa zignorowała związki między badanymi przez siebie systemami lokalnymi a globalną ekonomią polityczną. Dziś niewielu geografów określa się jako ekolodzy kulturowi, ale pomysły z ekologii kulturowej zostały przyjęte i rozwinięte przez ekologię polityczną, naukę o zmianach gruntów i naukę o zrównoważonym rozwoju.

== Koncepcje ekologii kulturowej ==

=== Gatunek ludzki ===
Książki o kulturze i ekologii zaczęły pojawiać się w latach 50. i 60. XX wieku. Jedną z pierwszych opublikowanych w Wielkiej Brytanii był Gatunek Homo sapiens zoologa Anthony'ego Barnetta, która ukazał się w 1950 r. z podtytułem Biologia człowieka, jednakże dotyczyła znacznie węższego podzbioru tematów. Książka obejmowała problematykę kulturowego wpływu niektórych wyróżniających się obszarów wiedzy o środowisku w zakresie zdrowia i chorób, żywności, wielkości i jakości populacji człowieka oraz różnorodności typów jednostek ludzkich i ich umiejętności. Barnett był zdania, że wybrane przez niego obszary informacji „są tematami, na które wiedza jest nie tylko pożądana, ale także potrzebna dorosłej osobie w XX wieku”. Następnie zwrócił uwagę na niektóre koncepcje leżące u podstaw ekologii człowieka w odniesieniu do problemów społecznych, przed którymi stoją jego czytelnicy w latach 50. XX wieku, a także na twierdzenie, że natura ludzka nie może się zmienić, co to twierdzenie może oznaczać i czy jest prawdziwe. Trzeci rozdział omawia bardziej szczegółowo niektóre aspekty genetyki człowieka.
Potem następuje pięć rozdziałów o ewolucji człowieka i różnicach między grupami ludności (lub rasami) oraz między poszczególnymi mężczyznami i kobietami w czasach współczesnych, w odniesieniu do wzrostu populacji (temat „różnorodności ludzkiej”). Ostatnie rozdziały dotyczą różnych aspektów ludzkiej populacji (temat „życia i śmierci”). Tak jak w przypadku innych zwierząt, dla przetrwania człowieka konieczne jest przezwyciężenie niebezpieczeństw głodu i infekcji, jak również pozostanie płodnym. Cztery końcowe rozdziały dotyczą zatem żywności, chorób oraz wzrostu i spadku populacji ludzkiej.
Barnett spodziewał się, że jego koncepcja może zostać skrytykowana, ponieważ pomija opis cech człowieka, które wyraźnie odróżniają ludzkość od innych zwierząt. Może to spowodować wysunięcie kontrargumentu, że specyfika ludzkiego zachowania została zignorowana, bądź też, że pomijana jest psychologia człowieka lub że nie bierze się pod uwagę sposobu funkcjonowania ludzkiego umysłu. Uzasadniał swój ograniczony pogląd, nie tym, że przywiązano niewielką wagę do pominiętych tematów, lecz tym, że były one tak ważne, że by opisać, lub nawet streścić każdy z nich potrzebna by była osobna książka o podobnej objętości. Innymi słowy, autor został zaklasyfikowany do grona specjalistów akademickich i z tego powodu obawiał się przyjęcia częściowego, konceptualnego i specyficznego poglądu na zoologię człowieka.

=== Ekologia ===
W Ameryce Północnej rozpoczęły się również prace nad opracowaniem sposobów na dostosowanie kultury ludzkiej do realiów ekologicznych. W swoim wykładzie, zatytułowanym „Ekologia człowieka”, wygłoszonym w Londynie w 1957 r. na Uniwersytecie w Oregonie, Paul Sears zalecił „zwrócenie szczególnej uwagi na ekologię człowieka” i postulował „jej umiejętne zastosowanie w sprawach człowieka”. Sears był jednym z nielicznych znaczących ekologów, który z powodzeniem popularyzował wiedzę w tej dziedzinie. Badacz dokumentuje błędy, które popełnili amerykańscy rolnicy, tworząc warunki, które doprowadziły do katastrofalnego w skutkach Dust Bowl. Ta książka przyczyniła się do rozwoju ruchu ochrony gleb w Stanach Zjednoczonych.

=== Wpływ na przyrodę ===
W tym samym czasie J.A. Lauwerys opublikował Man's Impact on Nature, jako część serii Interdependence in Nature wydanej w 1969 roku. Zarówno książka Lauwery'a, jak i publikacja Rusella dotyczyły ekologii kulturowej, choć nie używały tego określenia. Nawet Beginnings and Blunders, wydane w 1970 roku przez wszechstronnego badacza, w tym zoologa, Lancelota Hogbena, z podtytułem Before Science Begun, używały antropologii jako tradycyjnego punktu odniesienia. Jednakże zaprezentowane tam poglądy wskazują na to, że bardziej trafnym tytułem, odzwierciedlającym to, jak Hogben przedstawił, w jaki sposób wczesne społeczeństwa dostosowały się do środowiska za pomocą narzędzi, technologii i grup społecznych, byłaby „ekologia kulturowa”. W 1973 roku fizyk Jacob Bronowski opublikował książkę The Ascent of Man, stanowiącą podsumowanie trzynastoczęściowego serialu telewizyjnego BBC opisującego w szeroki sposób wpływ człowieka na ukształtowanie Ziemi i jej przyszłość.

=== Zmienianie Ziemi ===
W latach 80. XX wieku dominowała koncepcja funkcjonalnej ekologii człowieka. Stał się konwencjonalnym sposobem przedstawiania koncepcji naukowych w perspektywie ekologicznej dominacji człowieka jako gatunku w przeludnionym świecie, stawiając sobie za praktyczny cel stworzenie bardziej ekologicznej („zielonej”) kultury. Przykładem jest książka Iana Simmonsa Changing the Face of the Earth, wydana w 1989 roku. Simmons był geografem, a jego książka była hołdem dla wpływu, który wywarło wielotomowe dzieło pod redakcją W. L.Thomasa Man's role in 'Changing the Face of the Earth.
Książka Simmonsa była jedną z wielu interdyscyplinarnych publikacji o kulturze i środowisku w latach 70. i 80. XX wieku, które wywołały kryzys w klasycznej metodologii geografii w zakresie przedmiotu badań, subdziedzin akademickich i zakresu całej dziedziny. Problem ten rozwiązano poprzez oficjalne przyjęcie ram koncepcyjnych jako podejścia ułatwiającego organizację badań i nauczania, które zmieniają tradycyjne podziały tematyczne. Ekologia kulturowa jest w rzeczywistości szerokim obszarem pojęciowym który w ciągu ostatnich sześćdziesięciu lat pozwolił socjologom, fizykom, zoologom i geografom wejść na wspólną płaszczyznę intelektualną, wychodząc poza granice swoich specjalistycznych dziedzin.

=== XXI wiek ===
W pierwszej dekadzie XXI wieku pojawiają się publikacje dotyczące sposobów, dzięki którym ludzie mogliby rozwijać bardziej akceptowalne relacje kulturowe ze środowiskiem. Przykładem jest sacred ecology („uświęcona ekologia”), jeden z tematów, poruszanych w ramach ekologii kulturowej, wprowadzona przez Fikreta Berkesa w 1999 r.. Proponuje ona korzystanie z doświadczeń mieszkańców Północnej Kanady i ich tradycyjnych sposobów życia w kształtowaniu nowego postrzegania środowiska przez mieszkańców miast. Ta szczególna koncepcja zależności ludzi i środowiska wywodzi się z różnych kulturowych poziomów lokalnej wiedzy na temat gatunków, miejsc oraz systemów zarządzania zasobami z wykorzystaniem lokalnych doświadczeń, instytucji społecznych z ich regułami i kodeksami zachowania oraz poglądów na świat ukształtowanych religię, etykę i szeroko pojęte systemy przekonań .
Pomimo różnic w koncepcjach informacyjnych, wszystkie te publikacje niosą przesłanie, że kultura jest poszukiwaniem równowagi pomiędzy sposobem myślenia opartym na eksploatacji zasobów naturalnych a tym, który dąży do ich ochrony i zachowania. Jednym z wyrazistszych przykładów działania ekologii kulturowej są nieudane próby wprowadzenia europejskich praktyk rolniczych na niedostosowanych do tego glebach, w miejsce tradycyjnych dla danego regionu metod uprawy ziemi. Istnieje sacred ecology, związana ze świadomością ekologiczną, a zadaniem ekologii kulturowej jest inspirowanie mieszkańców miast do rozwijania bardziej akceptowalnych trwałych relacji kulturowych ze środowiskiem, w którym funkcjonują i które ich zaopatruje.

=== Schemat edukacyjny ===

== Przypisy ==


Ekologia teoretyczna

Ekologia teoretyczna (ang. theoretical ecology) – interdyscyplinarny dział nauki dotyczącej złożonego systemu, jakim jest biosfera (zob. cechy systemów złożonych). System globalny oraz wchodzące w jego skład mniejsze ekosystemy o różnych strukturach są opisywane jako układy dynamiczne z wykorzystaniem metod modelowania matematycznego. Przedstawiciele tak rozumianego działu ekologii łączą różne dziedziny nauki (zob. klasyfikacja nauk – nauki stykowe i integracyjne), takie jak matematyka stosowana, informatyka, fizyka statystyczna, biologia i biochemia, populacjologia i biocenologia, genetyka, epidemiologia, ewolucjonizm w biologii, naukach społecznych i polityce, teoretyczne podstawy ochrony środowiska i inne.

== Przedstawiciele ekologii teoretycznej ==
Matematyczne modele stosowali w biologii już Vito Volterra (1860–1940) i Alfred J. Lotka (1880–1949), twórcy pierwszego modelu układu dynamicznego drapieżnik-ofiara nazwanego równaniem Lotki-Volterry (zob. dynamika liczebności populacji, oscylacje i fluktuacje liczebności populacji). Do twórców ekologii teoretycznej są zaliczani również:

G. Evelyn Hutchinson (1903–1991) – pionier ekologii ekosystemów (zob. nisza ekologiczna)
Robert MacArthur (1930–1972) – biogeograf zasłużony dla ekologii populacyjnej i ewolucyjnej (badania konkurencji międzygatunkowej)
Richard Levins (1931–2016) – ekolog, biomatematyk i filozof nauki, wskazujący połączenia między pozornie odległymi tematami, np. biologii z teorią polityki („patrzący na całość”)
Gieorgij Gause (1910–1986) – mikrobiolog, którego imię nosi zasada konkurencyjnego wypierania z niszy ekologicznej
Edward O. Wilson (ur. 1929) – biolog i zoolog, zainteresowany przede wszystkim entomologią, ewolucją i socjobiologią
Howard T. Odum (1924–2002) – pionier współczesnych badań struktury ekosystemów, zainteresowany głównie ekosystemami wodnymi
Robert May (1936–2020) – profesor biologii i fizyki teoretycznej, zajmujący się populacjologią z zastosowaniem technik matematycznych, który przyczynił się do powstania i popularyzacji ekologii teoretycznej w latach 70. i 80. XX wieku
Simon Asher Levin (ur. 1941) – ekolog i matematyk, twórca koncepcji biosfery jako systemu sterowanego adaptacyjnie
oraz George Sugihara, Joel E. Cohen, Donald DeAngelis, G. David Tilman, Robert Ulanowicz i inni.

== Zobacz też ==
Instytut Santa Fe

== Przypisy ==


Ekologistyka

Ekologistyka to wszystkie badania i działania związane z realizacją rozwiązań optymalnych w zakresie zbiórki, gromadzenia, usuwania i kierowania do utylizacji lub nieuciążliwej dla środowiska i społeczeństwa likwidacji odpadów różnych rodzajów.
Termin powstał w wyniku wzrostu świadomości ekologicznej społeczeństw. W świetle pojęcia kosztów zewnętrznych łańcuchów dostaw o działaniu ekologistycznym można mówić, jeżeli w szukaniu optymalnych rozwiązań uwzględniany jest szeroki rachunek ekonomicznych endo- i egzogenicznych, bezpośrednich i pośrednich oddziaływań procesów biznesowych (będących wytworem antroposytemu) na środowisko naturalne.

== Ekologistyka jako zintegrowany proces ==
Ekologistyka jest terminem opisującym zintegrowany proces, który:

opiera się na koncepcji zarządzania przepływami materiałów odpadowych, oraz sprzężonych z nimi informacjami,
zapewnia zdolność unieszkodliwiania oraz recykling tego typu materiału według przyjętych zasad technicznych i procesowych, spełniających wymogi normalizacyjne i prawne ochrony środowiska,
umożliwia podejmowanie technicznych i menadżerskich decyzji w kierunku minimalizacji negatywnych skutków oddziaływania na środowisko.

== Zakres ekologistyki ==
Zakres ekologistyki jest stosunkowo szeroki. Obejmuje on:

edukację społeczeństwa w sprawach ekorozwoju,
organizację segregowanej zbiórki odpadów,
regularne usuwanie zebranych odpadów,
dostarczenie wywożonych odpadów do zakładów utylizacyjnych,
lokowanie na wysypiskach odpadów nie nadających się do utylizacji,
specjalne traktowanie odpadów niebezpiecznych.

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
Korzeniowski A, Skrzypek M.: Ekologistyka zużytych opakowań, wyd. ILiM, Poznań, 1999.


Ekomuzeum

Ekomuzeum, również muzeum rozproszone, muzeum ekologiczne (od: ekologia + muzeum) – sieć rozproszonych w terenie obiektów, tworzących żywą i działającą kolekcję, gdzie elementy przyrodnicze, kulturowe i historyczne prezentowane są w miejscu swego występowania i zgodnie z pierwotnym przeznaczeniem.

== Charakterystyka ==
Podstawowym założeniem ekomuzeów jest współuczestniczenie zwiedzających w wydarzeniach kreowanych przez te jednostki. Oprócz zwiedzania poszczególnych obiektów ekomuzea oferują także np. możliwość kosztowania lokalnych produktów kulinarnych, uczestniczenie w procesach technologicznych (np. kowalstwo, garncarstwo) lub rolniczych, wędrowanie ścieżkami edukacyjnymi (tematycznymi), zajęcia sportowe w terenie (np. bieg na orientację) lub artystyczne (związane z tematem danej placówki lub regionem). Chodzi o wytworzenie pełnej interakcji pomiędzy zwiedzającym a przedmiotem zainteresowania, a dzięki temu osiągnięcie lepszego efektu edukacyjnego i komercyjnego. Dzięki rozproszeniu obiektów zwiedzający lepiej poznaje cały region i zapoznaje się pełniej z lokalną kulturą. Ekomuzea umożliwiają także kupno wielu lokalnych specjałów kulinarnych lub produktów rękodzieła.

== Lista ekomuzeów w Polsce ==
Ekomuzeum Doliny Karpia
Ekomuzeum Mazur
Ekomuzeum Rzemiosła w Dobkowie położone w obrębie jednej sudeckiej wsi w Górach Kaczawskich. Idea ekomuzeum skupia w tej miejscowości kilkanaście punktów m.in. galerie ceramiki szamotowej, pasieki, warsztat bibułkarski i gospodarstwa agroturystyczne.
Muzeum Przyrody i Techniki w Starachowicach
Muzeum Rozproszone Nowej Huty
Otwarte Muzeum Odry we Wrocławiu
Ekomuzeum Wsi Ziemi Kłodzkiej
Ekomuzeum Tkactwa i Barwienia Naturalnego
Ekomuzeum Wokół Trójgarbu

== Zobacz też ==

Skansen

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
NEL, Muzea bez gablot, w: Turystyka - dodatek do Gazety Wyborczej, nr 30(341)/2010, s.9, ISSN 1425-4832


Ekosemiotyka

Ekosemiotyka – nauka łącząca semiotykę z ekologią człowieka, zajmująca się badaniem relacji znaków pochodzenia kulturowego z organizmami żywymi, ich społecznościami i środowiskiem. Pojęcie ekosemiotyki zostało zaproponowane przez Winfrieda Nötha i Kaleviego Kulla.
Główną sferą zainteresowania ekosemiotyki jest wpływ konceptu (idei, modelu opartego na znakach semiotycznych) na projektowanie środowiska i zmiany w nim. Ekosemiotyka zajmuje się wpływem znaków na środowisko ekologiczne. Jest więc nauką o znakach (zarówno ludzkich, jak i zwierzęcych) w ramach geograficznych. Bada udział procesów semiotycznych w mniejszych, jak i większych strukturach.
Ekosemiotyka jest silnie związana z ekolingwistyką. Ekolingwistyka, zajmująca się wpływem znaków pochodzenia lingwistycznego na środowisko, jest integralną częścią ekosemiotyki, która obejmuje także znaki nielingwistyczne.

== Historia pojęcia ==
Ekosemiotyka jako dział semiotyki powstał w 1998 roku dzięki artykułom autorstwa Nötha i Kulla. Swoistym prekursorem ekosemiotyki była biosemiotyka, dziedzina semiotyki badająca znaki w świecie ożywionym. To właśnie badacze związani z tą dziedziną stworzyli ekosemiotykę. Rozwijająca się biosemiotyka doprowadziła do zainteresowania się działaniem znaków w środowiskach i społecznościach. W 2001 roku kolejne wydanie artykułów zaowocowało serią konferencji, kursów i rozmaitych studiów nad nową dziedziną. Samo pojęcie pierwszy raz zostało użyte przez Nötha w 1996 roku, chociaż już wcześniej rozważano ekologię semiotyczną. W 2002 roku przyznano pierwszy grant naukowy związany z ekosemiotyką. Uzyskał go Kalevi Kull z Uniwersytetu w Tartu.

== Ekosemiotyka w praktyce ==
Ekosemiotyka, nauka jednoczącą kulturę i środowisko jako nauka interdyscyplinarna, może być wykorzystywana w praktyce w ekologii i ekokrytycyzmie. Paradygmat ekosemiotyczny był wielokrotnie wykorzystywany w badaniach nad krajobrazem i jego ekologią.

== Krajobraz w ekosemiotyce ==
W ekosemiotyce krajobraz rozumiany jest jako zbiór znaków w określonej przestrzeni geograficznej. Wobec tego krajobraz jest systemem semiotycznym, obfitującym w rozmaite znaczenia i tworzącym pewną całość. Ekosemiotykę można więc rozumieć jako semiotykę krajobrazu.

== Główne zasady ==
Ekosemiotyką kieruje osiem głównych zasad zaproponowanych w pracy Marana i Kulla pt. Ecosemiotics: Main principles and current developments:

Większość wewnątrz gatunkowych i międzygatunkowych struktur społecznych jest oparta na relacjach znakowych. Oznacza to, że komunikacja budująca hierarchię i relacje w grupie społecznej (ludzkiej bądź zwierzęcej) oparta jest na semiotyce.
Zmiana znaku wpływa na zmiany w środowisku. Organizmy żywe kształtują je na podstawie swojego pojmowania środowiska.
Ekosystem jest modyfikowany przez semiozę. Semiozyczne działania zwierząt integrują i stabilizują środowisko.
Semioza ludzka i jej zdolność do dekontekstualizacji jest powiązana z degradacją środowiska. Jest to unikalna zdolność, którą dysponuje wyłącznie człowiek.
Kultura ludzka jest integralną częścią ekosystemu. Ekosystem tworzy kontekst kultury, a pojęcie kultury bez kontekstu jest niekompletne (patrz pkt. 8)
Środowisko jest swoistym interfejsem relacji semiotycznych rozmaitych gatunków. Wobec tego jest integralną częścią tych relacji i aktywnie na nie wpływa.
Do opisu ekologicznych narracji semiozy wymagane są symbole, opis narracyjny jest nieadekwatny. Wynika to ze złożoności i wielowymiarowości tych zjawisk.
Pojęcie kultury bez uwzględnienia elementu środowiskowego jest niekompletne.

== Przypisy ==


Ekoton

Ekoton (gr. oikos = dom + tonos = napinanie) – ekosystem, który stanowi strefę przejściową między co najmniej dwoma ekosystemami.
Zamieszkują go organizmy charakterystyczne dla obu biocenoz (efekt styku) oraz takie, które są swoiste tylko dla tej strefy. Obszary te charakteryzują się więc dużą bioróżnorodnością.
Populacje ekotonu mogą być liczniejsze niż sąsiadujących ekosystemów.
Przykładami są: miedza, wybrzeże, a także strefa rozdzierająca łąkę od lasu lub lasu i stepu.

== Zobacz też ==

struktura ekosystemu

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
Praca zbiorowa: Tablice biologiczne. Warszawa: Wydawnictwo Adamantan, 2003, s. 325. ISBN 83-7350-029-4.
Biologia : słownik encyklopedyczny. Warszawa: Wydawnictwo Europa, 2001, s. 65. ISBN 83-87977-73-X.


Ekotyp

Ekotyp, rasa ekologiczna – forma w obrębie gatunku roślin lub zwierząt, która tworzy populację (lub grupę populacji) posiadającą zestaw cech charakterystycznych dla danego środowiska, wykształcony w wyniku ewolucji. Cechy wyróżniające ekotyp wykształcają się w szczególności pod wpływem zmienności środowiska, która powoduje dostosowanie populacji do danych warunków siedliskowych.

== Bibliografia ==
GrzegorzG. Góralski GrzegorzG., ekotyp, [w:] MarzenaM. Popielarska, RobertR. Konieczny, GrzegorzG. Góralski, Słownik szkolny. Biologia, Kraków: Wydawnictwo Zielona Sowa, 2008, s. 85, ISBN 978-83-7435-692-3 .


Ekowskaźnik

Ekowskaźnik – rodzaj wskaźnika (wskaźników)  używany w metodzie LCA do pomiaru oddziaływania na środowisko naturalne oraz występowania efektów ekologicznych na skutek procesu produkcji, itp.

== Definicja ==
Istnieją dwa podejścia do zdefiniowania pojęcia ekowskaźnika.
Podejście pierwsze zakłada włączenie do wskaźnika wszystkich możliwych oddziaływań na środowisko naturalne, tak by nie pominąć żadnego efektu.
Podejście drugie natomiast zakłada, że dobrze skonstruowane metody ważenia powinny odzwierciedlać we wskaźniku jedynie te efekty, które wyrażają wyniki w porównywalnych typach szkód środowiskowych.

== Czynniki uwzględniane przy tworzeniu ekowskaźnika ==
Efekt cieplarniany
Zubożenie warstwy ozonowej
Zakwaszenie
Eutrofizacja
Smog
Problemy lokalne (odory, hałas, światło)
Problemy lokalne (odory, hałas, światło)
Zmniejszanie zasobów surowców
Produkcja odpadów przeznaczonych do składowania
Ilość toksycznych odpadów

== Przykłady podziału ekowskaźników ==
Wskaźniki absolutne (np. wielkość emisji CO2).
Wskaźniki względne (np. zużycie wody na jednostkę wyprodukowanego towaru).
Wskaźniki indeksowe – pewne wielkości wyrażane są jako procentowy udział w całości, bądź jako procentowe zmiany w odniesieniu do poprzednich lat.
Wskaźniki agregatowe – wskaźniki te powstają poprzez sumowanie pewnych. wielkości wyrażonych w tych samych jednostkach, ale odnoszących się do różnych faz procesu bądź cyklu życia produktu.
Ważenie wartościujące – polegające na przypisaniu odpowiednich wag poszczególnym czynnikom (miarom) w zależności od przypisanej im ważności i istotności.
Można także dzielić wskaźniki na dwie grupy: EPI (Environmental Pressure Indicators), które mierzą presję wywieraną na środowisko naturalne oraz ECI (Environmental Condition Indicators) mierzące stan środowiska.

== Zobacz też ==
Efekty zewnętrzne

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
Kowalski Z., Kulczycka J., Góralczyk M., Ekologiczna ocena cyklu życia procesów wytwórczych (LCA), Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2007
Jaksch Ch., Enviromental performance evaluation and indicators, Journal of Cleaner Production 2000, vol. 8
Brent A. C., Vissar J. K., An environmental performance resource impact indicator for life cycle management in the manufacturing industry, Journal of Cleaner Production 2005, vol. 13

== Linki zewnętrzne ==
Ekoprojektowanie wyrobów z zastosowaniem ekowskaźnika.... pie.edu.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2005-03-01)]. [dostęp: 1 kwietnia 2009]
SimaPro [dostęp: 1 kwietnia 2009]


Enancjostaza

Enancjostaza – zdolność systemu otwartego do funkcjonowania w niestabilnym otoczeniu. Systemem tym może być organizm żywy. Pojęcie enancjostazy jest analogiczne do pojęcia homeostazy z następującą różnicą: w przypadku enancjostazy stan wewnętrzny dopasowuje się by utrzymać funkcje życiowe, w przypadku homeostazy regulacja służy utrzymaniu wewnętrznego status quo. Przykładem enancjostazy są procesy fizjologiczne zwierząt ujść rzek – niektóre gatunki krabów regulują wewnętrzny współczynnik pH by dostosować organizm do zmiennych warunków zasolenia.

źródłosłów z greki: enantios – (na)przeciwko oraz stasis – staza, czyli stan stabilności

== Zobacz też ==
enancjodromia

== Bibliografia ==
CharlotteCh. Mangum CharlotteCh., DavidD. Towle DavidD., Physiological adaptation to unstable environments, „American Scientist”, 65 (1), 1977, s. 67–75, PMID: 842933, Bibcode: 1977AmSci..65...67M .
Charlotte P.Ch.P. Mangum Charlotte P.Ch.P., Adaptation of the oxygen transport system to hypoxia in the blue crab, Callinectes sapidus, „American Zoologist”, 37 (6), 1997, s. 604–611, DOI: 10.1093/icb/37.6.604, JSTOR: 3884137 .


Erozja genetyczna

Erozja genetyczna – proces zmniejszania się puli genowej populacji, utrata różnorodności genetycznej, czyli eliminacja rzadkich alleli na skutek dryfu genetycznego i inbredu. Proces może zachodzić w populacjach organizmów dziko żyjących, jak i gatunków uprawianych roślin oraz hodowanych zwierząt. Proces utraty alleli zachodzi naturalnie, będąc elementem ewolucji biologicznej, jednak za erozję genetyczną uznaje się utratę każdego z alleli, który może być odpowiedzialny za adaptację do lokalnego środowiska, ułatwiać zabiegi rolnicze albo umożliwiać zaspokojenie potrzeb konsumentów. W przypadku odpowiednio dużych populacji utrata zmienności równoważona jest przez sukcesywnie następujące mutacje. W przypadku populacji o niedostatecznej liczebności ryzyko utraty zmienności genetycznej rośnie proporcjonalnie do wysokiej zmienności liczby potomstwa, nierówności w proporcji płci i zmienności liczebności populacji.
Skutkiem erozji genetycznej jest mała zmienność genetyczna, a ta z kolei odpowiada za pogorszenie zdolności gatunku lub populacji do zachowania w przypadku zmian w środowisku, wzrasta specjalizacja i wrażliwość na zdarzenia losowe, maleje zdolność do rekolonizacji przywróconych siedlisk. Utrata zmienności genetycznej oznacza też stratę zależnej od niej zmienności fenotypowej – zanik zmienności morfologicznej, ras i odmian. W niewielkich populacjach utrata różnorodności genetycznej może prowadzić do spadku dostosowania i ostatecznie do wymarcia.

== Erozja genetyczna gatunków uprawianych ==
Według badań, spośród 7000 odmian jabłoni domowej (Malus domestica) uprawianych w Ameryce w XIX wieku wyginęło 86%. Stwierdzono również wyginięcie 95% odmian kapusty warzywnej (Brassica oleracea), 91% odmian kukurydzy zwyczajnej (Zea mays), 94% odmian grochu zwyczajnego (Pisum sativum) i 81% odmian pomidora zwyczajnego (Lycopersicon esculentum). W Chinach spośród około 10 tys. odmian pszenicy zwyczajnej (Triticum aestivum) uprawianych w roku 1949 pozostało jedynie około tysiąc. W Korei Południowej oceniono, że pozostało w uprawie 26% istniejących wcześniej tradycyjnych odmian roślin. Przyczyną zaniku zróżnicowania wśród odmian jest przede wszystkim powszechne stosowanie odmian wysoko wydajnych, dających największy plon. Zanikające odmiany mogą wykazywać się mniejszą wydajnością, jednak umożliwiać uprawę danego gatunku w wyjątkowych warunkach, takich jak pola położone w górach.
Szczególnie dramatycznym przykładem skutków utraty różnorodności genetycznej był wielki głód w Irlandii w latach 1845–1849. Żadna z odmian ziemniaka uprawiana w tych czasach w Europie nie była odporna na zarazę ziemniaka. Efektem zawleczenia do Europy patogenu Phytophthora infestans, wywołującego chorobę ziemniaka, było drastyczne obniżenie plonów. Ponad milion Irlandczyków zmarło z głodu, a podobna liczba została zmuszona do emigracji. Mniej tragiczne w skutkach było rozprzestrzenienie się zarazy w uprawach kukurydzy w Stanach Zjednoczonych w latach 70. XX wieku. Efektem była utrata 50% plonów o wartości około 1 mld dolarów. Odporność na chorobę kukurydzy znaleziono u odmiany o nazwie Mayorbella, uprawianej w Afryce.

== Erozja genetyczna gatunków hodowanych ==
W Europie połowa ras zwierząt hodowlanych wyginęła w ostatnim stuleciu. Jednej trzeciej z pozostałych 770 ras grozi wyginięcie. Podobnie jest w Ameryce Północnej, gdzie jedna trzecia ras bydła i drobiu jest uznawana za rzadkie lub zanikające. Na tym kontynencie w hodowli występuje tylko 19 ras świń, gdy w Azji aż 140. Chociaż przeniesione na inne kontynenty, o mniej sprzyjających warunkach środowiska, zwierzęta są w stanie utrzymać wysoką produkcję to wymagają intensywnej opieki w postaci pasz wysokobiałkowych, leków oraz odpowiednich schronień. Po tysiącach lat hodowli część gatunków zwierząt nie ma już swoich dzikich odpowiedników, które mogłyby wzbogacić pulę genową hodowanych ras.

== Erozja genetyczna gatunków dziko żyjących ==
W wyniku zmniejszania się zasobów gatunku maleje jego zmienność genetyczna i przykładem w świecie zwierząt o skrajnie zubożonej puli genowej jest żubr (Bison bonasus). Jego współczesne zasoby powstały w wyniku mnożenia się potomstwa pochodzącego od 12 założycieli, z czego w przypadku podgatunku nizinnego dominują geny jednej tylko pary. W efekcie niska zmienność genetyczna wymaga wdrażania szczególnych metody doboru i zwiększania grup osiągających efektywną wielkość populacji (szacowanej na co najmniej 100 osobników). W celu zapewnienia przepływu genów między izolowanymi populacjami, wyselekcjonowane zwierzęta przewozi się między stadami. Poszczególne osobniki podlegają ocenie wartości genetycznej, prowadzona jest analiza danych rodowodowych i monitoring DNA.
Gatunkiem, w którym doszło do gwałtownego zmniejszenia liczebności i związanego z tym zubożenia puli genowej, jest gepard (Acinonyx jubatus), który występował szeroko w Ameryce Północnej i Europie aż do ostatniego zlodowacenia. Niska różnorodność genetyczna gatunku została udokumentowana między innymi badaniami DNA jądrowego i mitochondrialnego, zmiennością alloenzymów, badaniami zgodności tkankowej. Efektem erozji genetycznej jest zwiększona podatność na choroby, zmniejszona ilość prawidłowo wykształconych plemników u samców, anomalie stomatologiczne oraz możliwość dokonywania przeszczepów skóry pomiędzy osobnikami. Od incydentu, który doprowadził do zubożenia puli genowej różnorodność genetyczna wzrasta, między innymi doszło do przejęcia części genów od innych kotowatych. U gatunku stwierdzono też występowanie rzadkiego zjawiska. Potomstwo z jednego miotu u 43% samic pochodzi od różnych samców. Obserwowane zjawisko ułatwia odbudowanie różnorodności genetycznej gatunku.

== Skutki przejścia przez genetyczne wąskie gardło ==
Populacje, w których nastąpiła silna erozja genetyczna spowodowana silną redukcją liczebności, nawet po skutecznej ochronie i zwiększeniu zasobów cechują się bardzo małą zmiennością genetyczną. Niektóre całkiem liczne współcześnie gatunki, jak choćby słoń morski północny (Mirounga angustirostris) liczący ponad 100 tysięcy osobników, są całkowicie pozbawione heterozygotyczności, tj. dla każdego locus istnieje w całej tej populacji tylko jeden allel. Posługując się danymi genetycznymi i demograficznymi ustalono, że podczas przechodzenia przez wąskie gardło w końcu XIX wieku (skutek intensywnych polowań) liczebność gatunku skurczyła się do 20 osobników.
W naturze skutki wąskiego gardła obserwować można także w przypadku tzw. efektu założyciela, jednak dotyczą one tylko nowo powstałej populacji, a nie wyjściowej.

== Zapobieganie ==
W celu zapobiegania utracie zasobów genowych dążyć należy do utrzymania tzw. efektywnej wielkości populacji. Przy ochronie genetycznej gatunku pamiętać trzeba o ochronie różnic w zasobach genowych poszczególnych populacji. W przypadku zmieszania osobników z izolowanych populacji utracić można istotną zmienność między nimi, warunkującą np. przystosowanie do szczególnych warunków ekologicznych. W strategiach działań ochronnych dążyć należy zatem do utrzymywania kontaktu i unikania izolacji genetycznej populacji sąsiadujących, ale unikania mieszania genotypów populacji odległych. Istotne jest też ustalenie i zabezpieczenie refugiów gatunku, będących ogniskami zmienności genetycznej i skoncentrowanie się na ich ochronie, wykrywanie zmienności taksonomicznej (i genetycznej) organizmów, niedopuszczanie do powstawania mieszańców zagrażających utracie swoistości genetycznej taksonów nielicznych.
Aby zachować zasoby genowe stosuje się ochronę:

ex situ, polegającą na:
przechowywaniu nasion,
przechowywaniu pyłku,
przechowywaniu tkanek in vitro,
kolekcjach polowych,
zakładaniu ogrodów botanicznych,
przechowywaniu DNA,
in situ, polegającą na:
tworzeniu rezerwatów i parków,
utrzymywaniu ogrodów przydomowych,
zachowaniu odmian w gospodarstwach rolnych.

== Przypisy ==


ESG

ESG – akronim oznaczający czynniki, na podstawie których tworzone są ratingi i oceny pozafinansowe przedsiębiorstw, państw i innych organizacji. Składają się one z 3 elementów: E – Środowisko (z ang. environmental), S – Społeczna odpowiedzialność (z ang. social responsibility) i G – Ład korporacyjny (z ang. corporate governance). Ich głównym celem jest dostarczenie inwestorom możliwości porównania na jednej płaszczyźnie alternatywnych kierunków inwestowania, poprzez analizę tych 3 parametrów.
Głównym celem oceny podmiotu pod kątem ESG jest opracowanie syntetycznego komunikatu oraz skutecznego sposobu informowania rynku kapitałowego o wyniku badania przeprowadzonego przez analityków niezależnych od ocenianego podmiotu.

== Poszczególne elementy ESG ==
E – Środowisko
Ocena kryteriów dotyczących realizacji strategii i polityki środowiskowej, zarządzania środowiskiem, wywiązywania się z zasad odpowiedzialności i troski o środowisko.

S – Społeczna odpowiedzialność
Pod uwagę brane są tutaj czynniki takie jak relacje z udziałowcami na rynku – dostawcami, klientami, partnerami. Istotnym czynnikiem są warunki pracy i przestrzeganie praw pracowniczych i zasad BHP. Prowadzona polityka jakości zarówno w stosunku do procedur zarządzania, jak i jakość produktu. Oceniana jest również polityka informacyjna przedsiębiorstwa i jego transparentność.

G – Ład korporacyjny
Ocena kryteriów zarządczych i ładu korporacyjnego. W zakresie analizy pozostają tu takie czynniki jak: struktura zarządu przedsiębiorstwa, respektowanie praw udziałowców, respektowanie obowiązków informacyjnych względem wszystkich udziałowców, niezależność decyzyjna oraz umiejętności zarządcze.

== Koncepcja zrównoważonego rozwoju biznesu a ESG ==
Idea ta zakłada, że przedsiębiorstwo nie powinno troszczyć się tylko i wyłącznie o swój interes ekonomiczny. Biznes powinien przynosić szeroko pojęte korzyści wszystkim interesariuszom, społecznościom lokalnym i środowisku. Tylko w ten sposób firma zapewnia sobie i otoczeniu, w którym się znajduje, zrównoważony rozwój i stabilizację. To wszystko jest wynikiem postępującej ewolucji rynku kapitałowego. W wyniku tych przeobrażeń zaistniało zapotrzebowanie na pogłębioną analizę nie ograniczającą się do zdolności przedsiębiorstwa w zakresie wypłacalności czy pokrywania własnych zobowiązań finansowych. Podmioty inwestujące profesjonalnie na rynku kapitałowym zaczęły zwracać uwagę na wszystkie aspekty, a nie tylko na wymiar ryzyka kredytowego.

== Kredyt odpowiedzialny społecznie ==
Kredyt odpowiedzialny społecznie (z ang. ESG-linked loan) to element zielonego finansowania.
17 września 2019 grupa Energa jako pierwsza w Polsce pozyskała finansowanie w formule odnawialnego kredytu odpowiedzialnego społecznie, która uzależnia wysokość marży kredytowej od realizacji celów zrównoważonego rozwoju. Wysokość pozyskanych środków to 2 miliardy złotych. Pieniądze są przeznaczone m.in. na rozwój mocy wytwórczych odnawialnych źródeł energii.

== Sprawozdawczość ESG/ Raportowanie ESG ==
Na całym świecie zauważalny jest trend rosnących oczekiwań interesariuszy podmiotów gospodarczych, głównie spółek publicznych, w zakresie ujawnień danych środowiskowych, społecznych oraz związanych z ładem korporacyjnym (ESG). Dotychczas raporty ESG przyjmowały różne formy (raporty społeczne, raporty środowiskowe, raporty społecznej odpowiedzialności, raporty rozwoju zrównoważonego czy raporty zintegrowane) i sporządzano je według różnych wytycznych i regulacji (standardy GRI, raportowania zintegrowanego, sprawozdawczości zgodnej z wytycznymi ONZ, projektu Carbon Disclosure Project, wytyczne dotyczące raportowania dotyczącego informacji ESG dla inwestorów (Model Guidance on Reporting ESG Information to Investors), wytyczne OECD dla przedsiębiorstw wielonarodowych, zasady EMAS, ISO 26000, Standard Informacji Niefinansowych, amerykańskie standardy SASB).
Komisja Europejska prowadziła prace legislacyjne nad harmonizacją prawa oraz standardów w zakresie sprawozdawczości ESG (sprawozdawczości zrównoważonego rozwoju), co zakończyło się przyjęciem w 2022 roku dyrektywy w sprawie sprawozdawczości przedsiębiorstw w zakresie zrównoważonego rozwoju (Corporate Sustainability Reporting Directive, CSRD), która weszła w życie w 2023 roku i oznacza, że w 2025 roku pojawią się pierwsze sprawozdania zrównoważonego rozwoju z niej wynikające. Dyrektywa CSRD zastąpiła Dyrektywę Parlamentu Europejskiego i Rady 2014/95/UE w sprawie ujawniania danych niefinansowych i informacji na temat różnorodności przez niektóre duże jednostki oraz grupy (NFRD). Zgodnie z dyrektywą CSRD wyżej wspomniane sprawozdania zrównoważonego rozwoju muszą być sporządzane zgodnie z Europejskimi Standardami Zrównoważonego Rozwoju (ESRS).
Rosnące znaczenie sprawozdawczości ESG wraz z potrzebą integrowania informacji finansowych i niefinansowych stanowi istotną przesłankę rozwoju rachunkowości rozwoju zrównoważonego / rachunkowości zrównoważonej.
Istotnym jest, że sprawozdania zrównoważonego rozwoju będą musiały przejść atestację (podobnie, jak sprawozdanie finansowe przechodzi Audyt finansowy) dokonaną przez niezależnego dostawcę usług atestacyjnych. Atestacja sprawozdania zrównoważonego rozwoju nie będzie więc przechodziła audytu.

== Krytyka ==
Zastrzeżenia dotyczą między innymi jakości danych i braku standardów, zmieniających się regulacji oraz czynników politycznych, zarzutów o greenwashing, a także rozbieżnych definicji.

== Przypisy ==


ESRS

Europejskie Standardy Sprawozdawczości Zrównoważonego Rozwoju, ESSZR (ang. European Sustainability Reporting Standards, ESRS) – zestaw wytycznych opracowanych przez Unię Europejską, mających na celu ujednolicenie i podniesienie jakości raportowania kwestii zrównoważonego rozwoju przez przedsiębiorstwa. Standardy te stanowią integralną część Dyrektywy w sprawie sprawozdawczości przedsiębiorstw w zakresie zrównoważonego rozwoju (CSRD), która zastępuje wcześniejszą Dyrektywę w sprawie sprawozdawczości niefinansowej (NFRD).

== Zakres i struktura 12 standardów ESRS ==
ESRS obejmują szeroki zakres tematów związanych z aspektami środowiskowymi, społecznymi oraz ładem korporacyjnym (ESG). Standardy te są podzielone na:
Standardy przekrojowe: dwa standardy, które definiują ogólne zasady raportowania.
ESRS 1 Wymogi ogólne
ESRS 2 Ujawnienia ogólne
Standardy tematyczne: Środowiskowe (E): pięć standardów dotyczących m.in. zmiany klimatu, zanieczyszczeń, bioróżnorodności oraz gospodarki o obiegu zamkniętym.
ESRS E1 - Zmiana klimatu
ESRS E2 - Zanieczyszczenia
ESRS E3 - Woda i zasoby morskie
ESRS E4 - Bioróżnorodność i ekosystemy
ESRS E5 - Wykorzystanie zasobów i gospodarka obiegu zamkniętego
Standardy tematyczne: Społeczne (S): cztery standardy odnoszące się do kwestii pracowniczych, praw człowieka oraz relacji z konsumentami.
ESRS S1 - Kadra pracownicza
ESRS S2 - Pracownicy w łańcuchu wartości
ESRS S3 - Społeczności dotknięte
ESRS S4 - Konsumenci i użytkownicy końcowi
Standard tematyczny: Ład korporacyjny (G): jeden standard dotyczący zarządzania przedsiębiorstwem.
ESRS G1 - Postępowanie w biznesie

== Implementacja i obowiązywanie ==
Komisja Europejska przyjęła pierwszy zestaw standardów ESRS 31 lipca 2023 roku. Standardy te mają zastosowanie do wszystkich dużych przedsiębiorstw oraz jednostek notowanych na rynkach regulowanych w Unii Europejskiej, niezależnie od sektora działalności. Obowiązek raportowania zgodnie z ESRS będzie wprowadzany stopniowo od 2025 roku, począwszy od największych podmiotów.

== Cel i znaczenie ESRS ==
Głównym celem wprowadzenia ESRS jest zwiększenie przejrzystości i porównywalności informacji dotyczących zrównoważonego rozwoju, co ma wspierać inwestorów w podejmowaniu świadomych decyzji oraz promować odpowiedzialne praktyki biznesowe. Standardy te mają również na celu zapewnienie, że przedsiębiorstwa uwzględniają w swojej działalności wpływ na środowisko i społeczeństwo, co jest kluczowe dla realizacji celów zrównoważonego rozwoju Unii Europejskiej.

== Rola EFRAG w opracowaniu ESRS ==
Za opracowanie technicznych standardów ESRS odpowiedzialna była Europejska Grupa Doradcza ds. Sprawozdawczości Finansowej (EFRAG). EFRAG prowadziła konsultacje z różnymi interesariuszami, aby zapewnić, że standardy są kompleksowe i odpowiadają na potrzeby rynku.

== Wyzwania i krytyka ==
Wprowadzenie ESRS spotkało się z różnymi reakcjami. Niektóre przedsiębiorstwa wyrażają obawy dotyczące dodatkowych obciążeń administracyjnych oraz kosztów związanych z wdrożeniem nowych standardów. Jednak zwolennicy podkreślają, że jednolite standardy raportowania przyczynią się do zwiększenia transparentności i odpowiedzialności korporacyjnej, co jest korzystne dla całego rynku. W lutym 2025 roku, wskutek presji wywartej przez sprzeciw państw członkowskich i podmiotów gospodarczych wobec nowych przepisów, które ich zdaniem zwiększyłyby koszty i zmniejszyły konkurencyjność ich działalności, Komisja Europejska złagodziła wymagania w ramach sprawozdawczości zrównoważonego rozwoju.

== Przyszłość raportowania zrównoważonego rozwoju ==
Wdrożenie ESRS stanowi istotny krok w kierunku zrównoważonego rozwoju w Europie. Jednak skuteczność tych standardów będzie zależeć od ich właściwej implementacji przez przedsiębiorstwa oraz od skutecznego nadzoru ze strony organów regulacyjnych. Ważne będzie również monitorowanie i aktualizacja standardów w odpowiedzi na zmieniające się warunki rynkowe i oczekiwania społeczne - wymagać to będzie  zmiany postawy regulatorów, uwzględniającej realia gospodarki z uwzględnieniem konkurencyjności przedsiębiorstw europejskich względem podmiotów działających poza Europą, w szczególności w Azji i USA.

== Zobacz też ==
CSRD
CSDDD
Sprawozdawczość zrównoważonego rozwoju
Społeczna odpowiedzialność biznesu
Rachunkowość rozwoju zrównoważonego
Rachunkowość zrównoważona
Zrównoważony rozwój przedsiębiorstwa

== Przypisy ==


European Journal of Ecology

European Journal of Ecology (EJE) – wydawane w języku angielskim elektroniczne czasopismo naukowe powołane w 2015 roku. Założone zostało na Uniwersytecie Preszowskim (Słowacja), a obsługiwane jest przez platformę wydawniczą De Gruyter Open. Rocznie ukazują się 2 zeszyty. W czasopiśmie publikowane są recenzowane (peer-reviewed) artykuły naukowe z zakresu szeroko rozumianej ekologii, zoologii, biologii człowieka i nauk o roślinach w następujących kategoriach:

oryginalne artykuły (research article)
prace przeglądowe (review)
artykuły dyskusyjne (forum article)
wskazówki dla praktyków (policy directions).
Wszystkie artykuły są ogólnie dostępne (Open Access), redakcja nie pobiera dodatkowych opłat od autorów.
Redaktorem naczelnym jest prof. dr hab. Piotr Tryjanowski – dyrektor Instytutu Zoologii – Uniwersytet Przyrodniczy w Poznaniu.

== Bibliografia ==
Tryjanowski P. et al. 2015. Ecology in Europe: is there an ‘empty’ niche for the new journal among competitors, predators and parasites? European Journal of Ecology,  1(1),  1–4.

== Linki zewnętrzne ==
EJE historie SOCIAL SHORTHAND