Wiktymizacja

Wiktymizacja – proces stawania się ofiarą. Dziedziną, która bada proces, wskaźniki, częstotliwość występowania, skutki i rozpowszechnienie wiktymizacji jest wiktymologia.

== Wiktymizacja rówieśnicza ==
Wiktymizacja rówieśnicza jest doświadczeniem wśród dzieci będących celem agresywnych zachowań innych dzieci, które nie są rodzeństwem i niekoniecznie są rówieśnikami.

== Wtórna wiktymizacja ==

=== Częstotliwość występowania ===
Wtórna wiktymizacja (zwana także wiktymizacją po dokonaniu przestępstwa lub podwójną wiktymizacją) odnosi się do dalszego obwiniania ofiar przez organy wymiaru sprawiedliwości po zgłoszeniu pierwotnej wiktymizacji. Co do wskaźników wiktymizacji, szacuje się, że w 2016 roku co najmniej 5,7 mln mieszkańców Stanów Zjednoczonych doświadczyło co najmniej jednego rodzaju wiktymizacji.
Biorąc pod uwagę, że są to przypadki przestępstw, zgłaszane wskaźniki wiktymizacji z użyciem przemocy są nieproporcjonalnie niskie. Mniej niż połowa (42%) zgłasza wszelkie przestępstwa z użyciem przemocy o charakterze zagrożenia lub z użyciem rzeczywistej siły, takie jak napaść fizyczna, pobicie lub przestępstwo z użyciem broni. Dodatkowo, mniej niż jedna czwarta (23%) zgłasza na policji gwałt lub napaść na tle seksualnym. Ponadto, z tej części, która zgłasza napaść na tle seksualnym lub gwałt, około połowa opisuje to doświadczenie jako denerwujące i frustrujące.
Pomimo wysiłków zmierzających do zwiększenia liczby doniesień o wiktymizacji, władze i organy ścigania często dyskredytują doświadczenia jednostek związane z przemocą i nie podejmują niezbędnych działań prawnych.

=== Podatność ===
Kiedy instytucje lub pracownicy wymiaru sprawiedliwości nie wspierają ludzi doświadczających wiktymizacji, ofiary są narażone na wtórną wiktymizację. Podczas gdy właściwym i prawnym sposobem reagowania na pierwotną wiktymizację jest zgłoszenie zdarzenia, władze często zaprzeczają, nie wierzą lub obwiniają ofiarę (Campbell & Raja, 1999; Campbell & Raja, 2005). Z kolei aż 90% ofiar zgłasza, że doświadczyło negatywnej reakcji społecznej i określa zdarzenie jako drugi gwałt lub drugi napad.
Badania sugerują, że ofiara przemocy seksualnej lub napaści jest najmniej skłonna do otrzymania wsparcia lub środków po złożeniu doniesienia[5]. Może to wynikać z postrzeganego braku dowodów, stygmatyzacji społecznej i ogólnego dyskomfortu podczas postępowania z przypadkami przemocy seksualnej. W badaniu dotyczącym ofiar gwałtów, które zostały oskarżone o napaść, osoby, które czuły, że ich detektywi reagują empatycznie i ze zrozumieniem, są bardziej skłonni do ścigania, uważają, że ich doświadczenia są ważne, a ich sprawy zasługują na wysłuchanie.
Empatyczna i wspierająca reakcja ze strony władz może potencjalnie poprawić zdrowie psychiczne i fizyczne osób, które przeżyły gwałt, a ponadto poprawić wskaźniki zgłaszania i złagodzić postawy sądownictwa. Badania sugerują, że błędne przekonania przedstawicieli systemu sprawiedliwości mogą jeszcze bardziej zaszkodzić zdrowiu psychicznemu jednostek. Można to zwalczać, przyjmując nieakceptowalne perspektywy, pomagając w dokładnym zgłaszaniu przypadków przemocy seksualnej. Kilku autorów sugeruje, że wsparcie ze strony władz jest korzystne dla ofiary i promuje sprawiedliwy świat.
Osoby narażone na wiktymizację traumatyczną są podatne na wtórną wiktymizację. Jeśli potrzeby społeczne, takie jak empatia, wsparcie i zrozumienie, nie są zaspokajane, jednostki są podatne na to zjawisko. Podczas gdy każdy, kto doświadczył wiktymizacji, jest podatny na wtórną wiktymizację, wskaźniki rozpowszechnienia są znacznie wyższe w przypadku niektórych populacji. Dotyczy to kobiet, dzieci, mniejszości rasowych i seksualnych oraz osób napastowanych seksualnie.
Co więcej, osoby doświadczające pewnego rodzaju przemocy są bardziej narażone na wtórną wiktymizację. Do tych przestępstw należą napaść fizyczna, napaść na tle seksualnym i przemoc domowa. W szczególności ofiary gwałtu są najbardziej narażone na wtórną wiktymizację ze strony wymiaru sprawiedliwości w sprawach karnych, przy czym około połowa z nich opisuje ten proces jako niepokojący.

=== Zgłaszanie wiktymizacji ===
W wyniku społecznego odrzucenia i braku wrażliwości na przyznanie się do traumy lub przemocy, jednostki są coraz bardziej skłonne do dalszego zaniechania zgłaszania. Może to być szkodliwe dla zdrowia psychicznego ofiar, ponieważ przemoc seksualna często zdarza się więcej niż jeden raz, a niezgłaszanie przemocy pomaga w utrzymaniu powtarzającego się cyklu wykorzystywania. Doświadczanie przemocy wiąże się z negatywnymi skutkami psychicznymi i fizycznymi, w tym ze wstydem, zaburzeniami regulacji emocjonalnej, stresem, utratą zasobów i ogólnie pojętą patologią zdrowia psychicznego. W metaanalizie dotyczącej wiktymizacji ofiar napaści na tle seksualnym i psychopatologii wystąpił efekt średniej wielkości po uwzględnieniu kilku diagnoz dotyczących zdrowia psychicznego, w tym depresji, lęku, myśli samobójczych, nieprawidłowego odżywiania i nadużywania substancji psychoaktywnych.
Powyższe pokazuje, że wiktymizacja napaści na tle seksualnym jest w znacznym stopniu związana z zaburzeniami psychicznymi, nawet po kontrolowaniu innych powiązanych z nimi objawów. Ponadto, kobiety, które doświadczają wtórnej wiktymizacji, są bardziej narażone na niekorzystne skutki zarówno dla zdrowia fizycznego, jak i psychicznego, a także najprawdopodobniej nie szukają wsparcia i leczenia.
Biorąc pod uwagę, że osoby te znajdują się prawdopodobnie w trudnej sytuacji, presja związana ze sprawozdawczością jest męcząca kognitywnie. Zgłaszanie przestępstw, zwłaszcza przestępstw na tle seksualnym, wiąże się z dalszym poziomem podatności na zagrożenia. Kiedy ofiary spotykają się z wrogimi reakcjami, umacniają się w przeświadczeniu, aby nie zgłaszać przestępstw. Jest to nie tylko szkodliwe dla jednostki, ale i dla społeczeństwa, ponieważ sprawcy mogą w ten sposób nadal popełniać przestępstwa i dokonywać nadużyć. W wyniku obwiniania ofiar i innych negatywnych postaw wobec nich, zgłaszane wskaźniki przestępczego znęcania się są niskie, a poziom stresu u ofiar wysoki.

=== Interakcje z systemem sądownictwa karnego ===
Pomimo wysokich wskaźników wtórnej wiktymizacji, wskaźniki raportowania są niskie. Nierzadko zdarza się, że personel wymiaru sprawiedliwości zniechęca ofiary do ścigania przypadków napaści na tle seksualnym i dyskredytuje traumatyczne doświadczenia ofiary.
Jednym z incydentów, który wzbudza wiele kontrowersji w systemie wymiaru sprawiedliwości w sprawach karnych jest zgłaszanie przestępstw z użyciem przemocy w stosunku do swojego partnera. Kobiety, które zgłaszają gwałt na partnerze intymnym, są postrzegane przez system jako mniej wiarygodne, a organy ścigania częściej zachęcają do wycofania się ze sprawy. Społeczne standardy posłuszeństwa wobec partnera, a tym samym obejmujące kulturę gwałtu, są powszechne w systemie sądownictwa karnego. Mimo że jest to przestępstwo zgłaszane, ofiarom często nie daje się wiary, wskutek czego czują się wyobcowane, odarte z nadziei i godności, i mają ograniczone możliwości uzyskania środków poza systemem sądowniczym.

=== Pamięć fragmentaryczna ===
Ewentualne wyjaśnienie, dlaczego system wymiaru sprawiedliwości w sprawach karnych prawdopodobnie nie uwierzy wielu ofiarom, wynika z rozdrobnionej pamięci ofiar. Nierzadko zdarza się, że ofiary molestowania seksualnego doznają również urazowego uszkodzenia mózgu lub innych reakcji neurobiologicznych w wyniku napaści. W swojej pracy Campbell wyjaśniła, w jaki sposób w odpowiedzi na uraz zachodzą zmiany molekularne oraz jak może to wpływać na rozbieżności w relacjach ofiar i wspomnieniach o zdarzeniu. Po traumatycznym zdarzeniu zmiany chemiczne w mózgu zmieniają się, wpływając na kodowanie i przetwarzanie pamięci.
Nie tylko zmiany neurobiologiczne wpływają na pamięć ofiary, ale również zaburzenia emocjonalne, represje, tłumienie, dysocjacja i unikanie zdarzenia są częstymi reakcjami u ofiary. Wyżej wymienione czynniki poznawcze i neurobiologiczne rzadko są brane pod uwagę, gdy ofiara zgłasza napaść. W czasie, gdy funkcjonariusze organów ścigania zbierają informacje o zdarzeniu, mogą spotkać się z ofiarami, które z powodu rozdrobnionej pamięci niejednokrotnie wyjaśniają swoje historie. Zarówno w wyniku zmiany neurobiologicznej, jak i reakcji psychologicznej na szczególnie stresujące urazy, ofiary mogą stać się ofiarami niezdolnymi do spójnego przedstawienia szczegółów zdarzenia, co odbiera im wiarygodność i ułatwia wtórną wiktymizację.

== Rewiktymizacja ==
Termin rewiktymizacja odnosi się do schematu, w którym ofiara wykorzystywania i/lub przestępstwa ma prędzej czy później statystycznie wyższą tendencję do ponownego poddawania się wiktymizacji w przypadku niegodziwego traktowania w dzieciństwie. Ten ostatni wzorzec jest szczególnie widoczny w przypadku wykorzystywania seksualnego. Podczas gdy uzyskanie dokładnego odsetka jest niemal niemożliwe, próbki z wielu badań wskazują, że wskaźnik rewiktymizacji w przypadku osób, które w przeszłości były wykorzystywane seksualnie, jest bardzo wysoki. Podatność na wiktymizację doświadczaną jako osoba dorosła nie ogranicza się również do napaści na tle seksualnym i może obejmować również nadużycia fizyczne.
Powody, dla których występuje rewiktymizacja różnią się w zależności od typu zdarzenia, a niektóre mechanizmy są nieznane. Rewiktymizacja w krótkiej perspektywie czasowej jest często wynikiem występowania już istniejących czynników ryzyka, które nie zostały zmienione lub złagodzone po pierwszej wiktymizacji; czasami ofiara nie może kontrolować tych czynników. Przykładami tych czynników ryzyka są: życie lub praca w niebezpiecznych miejscach, chaotyczne relacje rodzinne, agresywny temperament, używanie narkotyków lub alkoholu oraz bezrobocie. Rewiktymizacja może być ułatwiana, tolerowana, a nawet produkowana w określonych kontekstach instytucjonalnych, co pokazuje, że ryzyko rewiktymizacji nie jest cechą charakterystyczną jednostki, ani nie jest jej przeznaczeniem.
Rewiktymizacja dorosłych, którzy wcześniej byli seksualnie wykorzystywani jako dzieci, jest bardziej złożona. Istnieje wiele teorii co do tego, jak to funkcjonuje. Niektórzy naukowcy proponują nieprzystosowaną formę uczenia się; początkowe nadużycie uczy niewłaściwych przekonań i zachowań, które utrzymują się w dorosłości. Ofiara uważa, że niewłaściwe zachowanie jest "normalne" i spodziewa się go lub czuje, że zasługuje na nie od innych w kontekście relacji, a zatem może nieświadomie szukać agresywnych partnerów lub trzymać się niewłaściwych relacji. Inna teoria opiera się na zasadzie wyuczonej bezradności. Jako dzieci znajdują się one w sytuacjach, w których nie mają szans na ucieczkę, zwłaszcza gdy nadużycie pochodzi od opiekuna.
W dorosłym życiu reakcja w postaci zastygania bez ruchu może pozostać; specjaliści zauważyli, że winowajcy czasami wydają się zbierać subtelne wskazówki na ten temat przy wyborze ofiary.

== Zobacz też ==
przemoc rówieśnicza
znęcanie się

== Przypisy ==


Zachowania eksploracyjne

Zachowania eksploracyjne (inaczej zachowania badawcze) – zachowania zwierząt i ludzi nie służące zaspokojeniu żadnej konkretnej potrzeby poza potrzebą poznawczą, wyrażające się w aktywnym badaniu otoczenia. Przyjmuje się, że jest to rodzaj zachowań specyficzny dla ssaków. Tego typu zachowania są badane zarówno przez biologów, jak i psychologów.
Na kategorię zachowań eksploracyjnych składa się kilka różnych form zachowań: odruch orientacyjny (reakcja orientacyjna), ogólna eksploracja ruchowa (w tym jej specyficzna forma jaką jest tzw. patrolowanie), eksploracja percepcyjna, reakcje badawcze (nazywana eksploracją ukierunkowaną) oraz ciekawość poznawcza. Wiele spośród powyższych pojęć zostało wprowadzonych do nauki przez Daniela Berlyne'a.

== Zobacz też ==
Daniel Berlyne
Jan Matysiak
Wojciech Pisula

== Bibliografia ==
http://stareaneksy.pwn.pl/biologia/1.php?id=1478159
badawcze zachowanie, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2020-01-04] .
W. Pisula, Psychologia zachowań eksploracyjnych zwierząt, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, 2003, s. 27-29.

== Przypisy ==


Zachowania trudne

Zachowania trudne (ang. challenging behaviour) to zachowanie, które swoim natężeniem, częstotliwością występowania lub długością trwania zagraża bezpieczeństwu osób w otoczeniu lub osoby je przejawiającej. Do tej grupy zachowań zalicza się również takie, które uniemożliwiają nabywanie nowej wiedzy i umiejętności lub zaspokajanie potrzeb życiowych.
Pojęcie to odnosi się przede wszystkim do osób z zaburzeniami zachowania, emocjonalnymi, autyzmem, czy niepełnosprawność intelektualna.

== Przyczyny zachowań trudnych ==
Uważa się, że zachowania trudne są przejawem nieumiejętności przekazania otoczeniu informacji lub poradzeniu sobie z problemem.
Do podstawowych przyczyn zalicza się:

ból i dyskomfort fizyczny;
dyskomfort psychiczny;
brak możliwości komunikowania się z otoczeniem;
stawianie nadmiernych wymagań.

== Strategie radzenia sobie z zachowaniami trudnymi ==
Są to różne metody i techniki wykorzystywane w celu redukcji zachowań trudnych. Dzielą się na strategie proaktywne i reaktywne.

=== Strategie proaktywne ===
Grupa technik i metod redukcji zachowań trudnych. Ich istotą jest stosowanie zanim wystąpi zachowanie. Ma to zmniejszyć prawdopodobieństwo jego wystąpienia.

=== Strategie reaktywne ===
Grupa technik i metod redukcji zachowań trudnych. Ich istotą jest stosowanie po wystąpieniu zachowania. Ma to zmniejszyć negatywne konsekwencje (ewentualne uszkodzenia ciała, mienia lub niemożliwość nabywania nowych wiadomości i umiejętności) oraz zmniejszyć prawdopodobieństwo wystąpienia danego zachowania w przyszłości.

== Bibliografia ==
Proaktywne kierowanie trudnymi zachowaniami. Strategie i wskazówki dla członków personelu.. W: Autica. Materiały na temat autyzmu. (zeszyt 1/2004). Warszawa: Fundacja SYNAPSIS, 2004, s. 41-55. ISBN 83-917824-8-4.


Zachowanie

Zachowanie (ang. behavior) – skoordynowane postępowanie organizmu w odniesieniu do określonego otoczenia w określonym czasie, różnego rodzaju reakcje na bodźce z otoczenia (układ bodziec – reakcja, ang. stimulus – reaction, S–R), np. wykonywane za pomocą grup mięśni reakcje ruchowe.
Zachowanie może być reaktywne lub celowe – ukierunkowane na osiągnięcie celu (czynność).
W zależności od dziedziny nauki uważa się, że zachowanie:

jest rezultatem działania bodźców zewnętrznych (behawioryzm),
jest rezultatem działania popędów, zdeterminowane przez wcześniejsze doświadczenia i w dużej mierze nieświadome (psychoanaliza),
jest wynikiem potrzeby eksploracji i procesów poznawczych (psychologia poznawcza),
jest rezultatem doświadczanej akceptacji (psychologia humanistyczna),
jest komunikatem pozostającym w sprzężeniu zwrotnym, zarówno przyczyną, jak i skutkiem (psychologia systemowa),
jest usiłowaniem przystosowania się organizmu w celu przetrwania (psychologia ewolucyjna).

== Przykłady zachowań ==
zachowanie prospołeczne
zachowanie społeczne
zachowanie antyspołeczne
zachowanie organizacyjne
zachowanie apetytywne
zachowanie asertywne
zachowania eksploracyjne
zachowanie impulsywne
zachowanie ingracjacyjne
zachowanie poznawcze
zachowanie reakcyjne
zachowanie seksualne prawidłowe
zachowanie się konsumenta
zachowanie w pierwszych stosunkach seksualnych
zachowanie kompulsywne
zachowania zdrowotne

== Zobacz też ==

emocje
motywacja
kateksja
wychowanie

== Uwagi ==

== Przypisy ==


Zachowanie apetytywne

Zachowanie apetytywne (lub apetencyjne) – popędowe działanie wywołane przez bodźce zewnętrzne lub wewnętrzne, nacechowane wytrwałym dążeniem do osiągnięcia celu, wchodzące w skład łańcucha działań pierwszej fazy zachowania instynktownego.
Prowadzi do znalezienia bodźca wyzwalającego, np. reakcji łowieckiej u drapieżnika czującego woń, odgłos ofiary, ucieczki myszy na widok lecącej pustułki, popisów godowych. Mają one zapewnić przetrwanie osobnika, ostrzeganie innych osobników lub też zachowanie gatunku.
Zachowanie apetytywne wyzwala najczęściej końcowe działanie spełniające, które może decydować o uratowaniu życia danego osobnika.

== Zobacz też ==
zachowanie
działanie apetytywne


Zachowanie konsumacyjne

Zachowanie konsumacyjne (spełniające) – zachowanie zmierzające do redukcji popędu poprzez wykorzystanie zdobytej nagrody.
Bodziec wyzwalający wytwarzany jest przez czynniki zewnętrzne, bądź stany wewnętrzne. Prowadzi on do zachowań apetytywnych, nastawionych na poszukiwanie i osiągnięcie źródła bodźca o pozytywnej wartości (pożywienie, partner seksualny) lub zachowań awersyjnych polegających na unikaniu tego źródła. Osiągnięcie źródła bodźca oraz jego wykorzystanie, czyli zachowanie konsumacyjne (jedzenie, picie, akt seksualny) prowadzi do redukcji popędu i zachowań apetytywnych.

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
Alan Longstaff: Krótkie wykłady. Neurobiologia. Warszawa: PWN, 2002. Brak numerów stron w książce


Socjologia

Socjologia – nauka badająca w systematyczny sposób funkcjonowanie i zmiany społeczeństwa.
Socjologowie badają społeczne reguły (normy), procesy i struktury, które łączą i dzielą ludzi, tworzą lub są przejawem więzi między ludźmi, a także proces ich zmian. Badają zarówno jednostki uwikłane w grupy społeczne, jak i międzyludzkie relacje (na przykład rodzinę, wspólnoty, stowarzyszenia, zrzeszenia). Relacje międzyludzkie ujęte w społecznej dynamice mogą ludzi łączyć, tworząc grupy społeczne, instytucje czy całe społeczeństwa, lub dzielić przez społeczne podziały.
Już w starożytności istniała na wysokim poziomie ogólnie pojęta myśl społeczna. Socjologia jako nauka o społeczeństwie miała trzech ojców. Pierwszym (w europejskim kręgu kulturowym) był Platon, następnie Giambattista Vico oraz, powszechnie uznawany za jedynego, Auguste Comte. Przedmiotem badań nauki o społeczeństwie jest grupa społeczna ujęta w kategoriach stanu i zmiany.
Socjologowie badają jednostki o tyle, o ile są one w pewnych wewnętrznych relacjach między sobą. Jednostka jako indywiduum nie jest przedmiotem badań socjologii, a zajmuje się nią psychologia.
Pod koniec XIX wieku następowały gwałtowne przemiany w łonie europejskich społeczeństw preindustrialnych. Doprowadziły do powstania społeczeństwa industrialnego. Obecnie mówi się o początkach ery społeczeństw postindustrialnych. Narodziny socjologii wiążą się z tymi gwałtownymi zmianami społecznymi, stąd wielu teoretyków uważa, że głównym przedmiotem badań socjologii są nowoczesność i społeczeństwo przemysłowe.
Efekty zastosowań socjologii i badań socjologicznych można zaliczyć do trzech kategorii:

budzenie, ujawnianie uprzednio niedostrzeganej problematyki;
wskazywanie na możliwości wywoływania skutków długofalowych;
wskazywanie bezpośrednich, a dotąd nieznanych możliwości zastosowawczych.
Socjologia jest wykładana jako przedmiot akademicki na wielu kierunkach studiów oraz funkcjonuje jako oddzielny kierunek studiów na wielu uczelniach w Polsce. W 2018 roku dyscyplina socjologia została przemianowana na "nauki socjologiczne" w klasyfikacji dziedzin i dyscyplin naukowych w Polsce.

== Definicje socjologii ==
Jan Szczepański tak definiuje pojęcie socjologii: „socjologia poszukuje praw zjawisk zachodzących między ludźmi, zajmuje się badaniem struktur, czyli wzajemnego przyporządkowania sobie ludzi w zbiorowościach”.
Ludwik Gumplowicz pojmuje ją następująco: „socjologia to nauka o grupach społecznych”.
Georg Simmel pisze o socjologii, jako „nauce o stale powtarzających się formach życia społecznego”.
Według Zygmunta Baumana „socjologia to zazwyczaj spoglądanie na ludzkie czynności, jak na fragmenty większych całości. Owymi całościami są nieprzypadkowe grupy ludzi, które są powiązane siecią wzajemnych zależności”.
Piotr Sztompka wyjaśnia, że „socjologia zrodziła się, jako naukowe badanie historii”.
Zdaniem Emile Durkheima i uczniów jego szkoły, socjologia jest nauką o faktach społecznych. Faktem społecznym jest wszelki sposób działania, zdolny do wywierania na jednostkę przymusu zewnętrznego. Może to być na przykład moralność, prawo, moda...
Georg Lunberg definiuje socjologię jako naukę o „przewidywanych sekwencjach zachowań ludzkich w sytuacjach dostatecznie sprecyzowanych”. Z kolei Robert Merton traktuje socjologię jako naukę o systemie wzajemnie powiązanych ze sobą elementów (klasy, warstwy, organizacje, grupy)”.

== Funkcje socjologii ==
Adam Podgórecki wyróżnia pięć podstawowych funkcji socjologii, rozumianej przez niego jako nauka o ogólnych prawach zbiorowego, skoordynowanego działania ludzkiego:

Diagnostyka społeczna (socjografia) dąży do zebrania danych o rozmaitych dziedzinach życia społecznego w sposób intersubiektywnie sprawdzalny i systematyczny, a przy tym subiektywnie rozumiany. Początek jej dały badania Fryderyka Engelsa dotyczące położenia klasy robotniczej w Anglii. Bada ją socjologia diagnostyczna.
Funkcja apologetyczna ujawnia się wtedy, gdy dzięki zebranym w wiedzę socjologiczną danym dla celów pozanaukowych chwali się pewne sytuacje społeczne, instytucje, koncepcje. Tak wykorzystywana była między innymi w III Rzeszy, ale w wersji subtelniejszej jest używana także w innych państwach i okresach historycznych. Dzieje się tak dlatego, że w naukach społecznych można dobierać dla z góry przyjętej tezy dogodną argumentację.
Funkcja demaskatorska może być rozumiana na dwa sposoby: metodologiczny i oceniający. W rozumieniu metodologicznym demaskowanie to ukazywanie pewnych cech, które nie są łatwo uchwytne na pierwszy rzut oka lub wskazywanie na zmienne niezależne, które tkwią u podstaw pewnych zjawisk, a są przesłonięte przez pozorne zmienne niezależne. W rozumieniu emocjonalnym albo oceniającym chodzi o wskazywanie pewnych rzeczywistych motywacji, które są celowo lub nieświadomie ukrywane. Demaskatorstwo emocjonalne polega na ujawnianiu motywów, które chciałoby się starannie ukryć. Przykładem może być faktyczna i normatywna skuteczność przepisu prawnego.
Funkcja teoretyczna to zarówno przygotowanie modelu teoretycznego dla uporządkowania zbioru zgromadzonych wcześniej danych empirycznych, jak i wyjaśnienie opisywanych zależności, rozumienie wielości możliwych sytuacji międzyludzkich. Uzyskiwane dane mogą jednak wspierać rozmaicie sformułowane hipotezy ogólne. Jest obok funkcji diagnostycznej główną funkcją nauki socjologii.
Funkcja socjotechniczna rozumiana jest jako zespół pewnych zleceń dotyczących tego, jak przy uwzględnieniu istniejących ocen społecznych dokonywać świadomych przekształceń po to, by osiągnąć zamierzone cele. Może obsługiwać zarówno oceny społecznie wartościowe, jak i naganne. Jej zadaniem jest zarówno dawanie zaleceń w poszczególnych dziedzinach życia społecznego, jak i przede wszystkim proponowanie ogólnych założeń praktycznego działania.
Adam Podgórecki nie rozstrzyga, czy socjotechnika (znana również jako inżynieria społeczna) jest odrębną dyscypliną czy jedną z możliwych funkcji nauki socjologii.
Funkcja naukowa i funkcja teoretyczna pozostają neutralne, natomiast funkcja apologetyczna, funkcja demaskatorska i funkcja socjotechniczna mogą być społecznie zaangażowane. Powiązanie funkcji demaskatorskiej z socjotechniczną znamionuje pozytywne zaangażowanie społeczne socjologii. Powiązanie funkcji diagonostycznej i socjotechnicznej z funkcją apologetyczną znamionuje negatywne zaangażowanie społeczne socjologii.

== Historia socjologii ==

Termin „socjologia” (od łac. socius – zbiorowość, społeczeństwo i gr. logos mądrość, wiedza) wprowadził w 1837 roku Auguste Comte. Jako samodzielna dyscyplina naukowa socjologia wyodrębniła się pod koniec XIX wieku. Pierwszy wydział socjologii powstał w 1892 roku na Uniwersytecie w Chicago, trzy lata później ustanowiono pierwszą europejską katedrę socjologii, na Uniwersytecie w Bordeaux.
W Polsce pierwsza katedra socjologii powstała na Wydziale Prawa i Nauk Politycznych Uniwersytetu Warszawskiego w 1919 roku (kierował nią Leon Petrażycki). Rok później, z inicjatywy Floriana Znanieckiego, uruchomiono Katedrę Socjologii i Filozofii Kultury na Uniwersytecie Poznańskim, wtedy też socjologia zaistniała w Polsce jako samodzielny kierunek studiów.

== Socjologia a inne dziedziny wiedzy ==
Określenie precyzyjnych granic między socjologią a innymi naukami społecznymi takimi jak ekonomia czy nauki polityczne nie jest łatwe. Zdaniem części socjologów, tym co wyróżnia socjologię jest holistyczne podejście do analizy zjawisk społecznych. Trudne jest też odróżnienie socjologii od starszych dyscyplin naukowych jak historia czy filozofia, które często poszukiwały odpowiedzi na pytania podobne do tych, które stawia socjologia. Istnieją też młodsze od socjologii, pokrewne dziedziny wiedzy: antropologia i socjobiologia.
Socjologowie posługują się zróżnicowanymi metodami i technikami badań, zarówno o charakterze ilościowym, jak i jakościowym. Na przełomie XIX i XX wieku udało się przezwyciężyć pozytywistyczną i naturalistyczną wizję uprawiania socjologii, postulującą naśladowanie metod nauk przyrodniczych w badaniu zjawisk społecznych, w czym duże zasługi miał Max Weber – twórca socjologii rozumiejącej i Florian Znaniecki – autor koncepcji współczynnika humanistycznego. Odtąd socjologia jest traktowana jako jedna z nauk humanistycznych, chociaż spór o sposób uprawiania socjologii jako nauki trwa do dziś.

== Subdyscypliny ==

=== Teoria socjologiczna ===

Zdefiniowanie socjologii jako nauki utrudnia także to, że brak jest jednej zintegrowanej teorii socjologicznej; jest ona nauką wieloparadygmatyczną – składa się z konkurujących ze sobą tradycji i szkół myślenia, z których najważniejsze to funkcjonalizm, teoria konfliktu, teoria wymiany, szkoła chicagowska, fenomenologia (socjologia), teoria ewolucyjna, strukturalizm, etnometodologia, teoria krytyczna i symboliczny interakcjonizm.

=== Makro- i mikrosocjologia ===
Często spotyka się podział dziedzin socjologii ze względu na skalę zjawisk społecznych, na:

makrosocjologię (socjologię dużych struktur społecznych), która bada zjawiska społeczne dużej skali (na przykład dotyczące państw, ponadpaństwowe, globalne, dotyczące ras, klas społecznych czy warstw społecznych);
mikrosocjologię (socjologię małych struktur społecznych), która bada zjawiska społeczne małej skali (na przykład interakcje międzyludzkie czy małe grupy społeczne).
Pole badawcze mikrosocjologii pokrywa się najczęściej z polem badawczym psychologii społecznej.

=== Orientacje badawcze ===
Ze względu na orientację badawczą można wyodrębnić:

socjologię fenomenologiczną
socjologię historyczną
socjologię krytyczną
socjologię matematyczną

=== Specjalizacje socjologii ===
Najważniejszym podziałem jest podział na specjalizacje. Część z nich uzyskała dużą autonomię w ramach socjologii. W Polskim Towarzystwie Socjologicznym w 2009 r. miały swoje sekcje następujące specjalizacje:

antropologia społeczna,
metodologii badań społecznych,
praca socjalna,
socjologia jakościowa i symbolicznego interakcjonizmu,
socjologia dewiacji i kontroli społecznej,
socjologia medycyny,
socjologia młodzieży i edukacji,
socjologia miasta,
socjologia nauki,
socjologia pracy,
socjologia prawa,
socjologia religii,
socjologia wsi i rolnictwa,
socjologicznych problemów bezpieczeństwa narodowego,
socjotechnika
W 2022 roku istniały sekcję:

Sekcja Socjologii Jakościowej i SI (symbolicznego interakcjonizmu)
Sekcja Socjologii Pracy
Sekcja Socjologii Wsi i Rolnictwa
Sekcja Socjologii Religii
Sekcja Socjologii Młodzieży i Edukacji
Sekcja Antropologii Społecznej
Sekcja Socjologii Prawa
Sekcja Socj. Dewiacji i Kontroli Społecznej
Sekcja Pracy Socjalnej
Sekcja Socjologii Nauki
Sekcja Socjologii Ekonomicznej
Sekcja Metodologii Badań Społecznych
Sekcja Socjologii Zdrowia i Medycyny
Sekcja Socjologii Etniczności
Sekcja Socjologii Życia Rodzinnego i Intymności
Sekcja Socjologicznych Problemów Bezpieczeństwa Narodowego
Sekcja Studentów i Doktorantów
Sekcja Socjologii Sztuki
Sekcja Socjologii Miasta
Sekcja Socjologii Sportu
Sekcja Socjologii Środowiska
Sekcja Historii Socjologii
Sekcja Badań Biograficznych
Sekcja Społeczeństwa Obywatelskiego
Sekcja Socjologii Płci
Sekcja Socjologii Niepełnosprawności
Sekcja Socjologii Ciała
Wyróżnia się także socjologię polityki, która bada podobne zjawiska jak politologia. Do stosunkowo nowych subdyscyplin należy socjologia Internetu.

== Zobacz też ==

socjologia jakościowa (qualitative sociology)
socjolingwistyka

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
Jan Szczepański, Elementarne pojęcia socjologii, PWN, Warszawa 1972.
Stanisław Kosiński, Socjologia ogólna. Zagadnienia podstawowe, PWN, Warszawa 1987.
Zygmunt Bauman, Socjologia, Wyd. Zysk i S-ka, Poznań 1996.
Anthony Giddens, Socjologia, Wyd. Zysk i S-ka, Poznań 1998.
Norman Goodman, Wstęp do socjologii, Wyd. Zysk i Sk-a, Poznań 2001, ISBN 83-7150-143-9.
Piotr Sztompka, Socjologia zmian społecznych, Wydawnictwo Znak, Kraków 2003.


Wikipedia:Skarbnica Wikipedii/Przegląd zagadnień z zakresu socjologii

==== Indeks ====
A - B - C - Ć - D - E - F - G - H - I - J - K - L - Ł - M - N - O - Ó - P - Q - R - S - Ś - T - U - V - W - X - Y - Z - Ź - Ż - Zobacz też

=== A ===
aborcja
- absolutyzm
- action research
- adaptacja
- administracja publiczna
- adopcja
- afiliacja
- AGIL
- agitacja
- aglomeracja
- agregat społeczny
- aktor (socjologia)
- aktor społeczny
- akulturacja
- alienacja
- alkoholizm
- alternacja
- altruizm odwzajemniony
- altruizm
- amalgamacja kulturowa
- ambiwalencja
- analfabetyzm funkcjonalny
- analfabetyzm
- analiza czynnikowa
- analiza dokumentów osobistych
- analiza dyskursu
- analiza instytucjonalna
- analiza jakościowa
- analiza kontekstualna
- analiza sieciowa
- analiza ścieżkowa
- analiza treści
- anarchia
- anarchizm
- ankieta audytoryjna
- ankieta pocztowa
- ankieta prasowa
- ankieter
- anomia
- antropologia kulturowa
- antropologia prawa
- antropologia społeczna
- antyklerykalizm
- antynaturalizm
- antynorma
- antypozytywizm
- antysemityzm
- apartheid
- archeologia wiedzy
- arystokracja robotnicza
- arystokracja
- aspiracje
- asymilacja
- ateizm
- audytorium
- autarkia
- autochton
- autorytaryzm
- autorytet
- autostereotyp
- awans społeczny
- ankieta
   (wróć do indeksu)

=== B ===
badania historyczno-porównawcze
- badania terenowe
- badanie panelowe
- bariera społeczna
- baza
- behawioralny komponent postawy
- behawioryzm
- bezdomność
- bezpieczeństwo ontologiczne
- bezrobocie strukturalne
- bezrobocie ukryte
- bezrobocie
- białe kołnierzyki
- bias
- bieda
- bierny opór
- biurokracja profesjonalna
- biurokracja
- biurokratyzacja
- błąd ankieterski
- błyskawiczny tłum
- bramkarz (socjologia)
- budżet czasu
- bunt
- burakumin
- burza mózgów
- burżuazja
- bystry tłum
   (wróć do indeksu)

=== C ===
CAPI
- CASI
- CBD
- cel
- celowy dobór próby
- centralizacja
- cenzura
- ceremonia
- chałupnictwo
- charakterystyka epizodyczna
- czas społeczno-kulturowy
- czas społeczny
- chłopi
- chłoporobotnicy
- człowiek jednowymiarowy
- człowiek organizacji
- chiliazm
- cogitariat
- cyberprzestrzeń
- cykl dziejów
- cywilizacja
- czas wolny
- człowiek
- człowiek jednowymiarowy
- człowiek marginesu
- człowiek dobrze wychowany
- człowiek organizacji
- człowiek pracy
- człowiek zabawy
- człowiek zboczeniec
- czwarty wiek
- czystka etniczna
   (wróć do indeksu)

=== D ===
darwinizm społeczny
- decyzja
- definicja sytuacji
- degradacja społeczna
- dekonstrukcja
- demografia
- demokracja bezpośrednia
- demokracja partycypacyjna
- demokracja przedstawicielska
- demokracja szlachecka
- demokracja
- demokratyzacja
- depersonalizacja
- deprywacja
- derywacja
- determinizm heroiczny
- determinizm
- dewiacja pierwotna
- dewiacja społeczna
- dewiacja wtórna
- dezinformacja
- diada
- dialektyka kontroli
- diaspora
- digitariat
- dobro publiczne
- dobrobyt
- dokumenty osobiste
- Drugi Świat
- dualizm struktury
- duch dziejów
- dwuwładza
- dyferencjał semantyczny
- dyfuzja kulturowa
- dyfuzjonizm
- dynamika grupowa
- dynamika społeczna
- dysfunkcja
- dyskryminacja
- dyskurs
- dysonans kulturowy
- dyspozycje do wywiadu
- dystans etniczny
- dystans społeczny (socjologia)
- dystopia
- działanie ekspresywne
- działanie instrumentalne
- działanie moralne
- działanie społeczne
- działanie zbiorowe
   (wróć do indeksu)

=== E ===
edukacja
- e generacja
- efekt aureoli
- efekt Hawthorne
- egalitaryzm
- ekologia społeczna
- eksperyment naturalny
- eksperyment przerywania
- eksperyment terenowy
- eksperyment więzienny
- eksperyment
- eksternalizacja
- ekwiwalent empiryczny
- elektorat
- elita władzy
- elita
- enklawa
- entropia społeczna
- enwironmentalizm
- establishment
- etatyzacja
- etniczność
- etnocentryzm
- etnometodologia
- etnos
- etologia człowieka
- etos
- etyka protestancka
- etyka
- etykietowanie
- eufunkcja
- eugenika
- ewolucja społeczna
- ewolucjonizm
- ekskluzja
- emigracja
- efekt ankieterski
   (wróć do indeksu)

=== F ===
facylitacja społeczna
- fakcja
- fakt społeczny
- fałszywa świadomość
- fałszywe założenie znawstwa
- fanatyzm
- fasada
- fatalizm
- federalizm
- feminizm
- fenomen miejski
- fetyszyzm towarowy
- feudalizm
- filozofia społeczna
- filtrowanie
- fizyka społeczna
- focus
- folklor
- formacja społeczna
- formacje dyskursywne
- formy przestrzenne
- fratria
- funkcja jawna
- funkcja społeczna
- funkcja ukryta
- funkcjonalizm
- funkcjonalizm strukturalny
   (wróć do indeksu)

=== G ===
gang
- gender
- generacja X
- generacja
- gest
- getto
- gęsty opis
- globalizacja
- globalna wioska
- gospodarstwo domowe
- grupa ekskluzywna
- grupa etniczna
- grupa formalna
- grupa inkluzywna
- grupa interesu
- grupa kompensacyjna
- grupa kontrolna
- grupa nieformalna
- grupa obligatoryjna
- grupa odniesienia
- grupa pierwotna
- grupa pracownicza
- grupa rówieśnicza
- grupa społeczna
- grupa wtórna
- grupa zadaniowa
- gwałt symboliczny
- gwiazda socjometryczna
   (wróć do indeksu)

=== H ===
habitus
- hegemonia
- hermeneutyka
- hierarchia potrzeb
- hierarchia społeczna
- hiperfaktualizm
- hipoteza komplementarności
- historia socjologii
- holizm
- homo clausus
- homo duplex
- homo ludens
- homo oeconomicus
- homo sociologicus
- homo sovieticus
- homo transcendentalis
- homo triplex
- homogenizacja kultury
- horda
- human relations
- humanizacja
   (wróć do indeksu)

=== I ===
identyfikacja
- ideologia
- imperatyw kulturowy
- imperializm
- indeks wolności gospodarczej
- indoktrynacja
- industrializacja
- informator
- inkluzja społeczna
- innowacja
- instytucja pierwotna
- instytucja totalna
- instytucja wtórna
- instytucja
- instytucje społeczne
- instytucjonalizacja
- integracja społeczna
- inteligencja
- interakcja niezogniskowana
- interakcja społeczna
- interakcja symboliczna
- interakcja transakcyjna
- interakcja zogniskowana
- interakcjonizm symboliczny
- interes
- internalizacja
- internowanie
- interpretatywizm
- intersubiektywność
- inwazja
- inżynieria społeczna
- imigracja
   (wróć do indeksu)

=== J ===
jastrogeneza
- jaźń odzwierciedlona
- jaźń subiektywna
- jednostka społeczna
- język
- język ciała
- junta
   (wróć do indeksu)

=== K ===
kadra
- kapitalizm
- kapitał kulturowy
- kapitał ludzki
- kapitał społeczny
- kapitał symboliczny
- kariera
- kasta
- kategoria społeczna
- kibuc
- klan
- klasa dla siebie
- klasa niższa
- klasa robotnicza
- klasa społeczna
- klasa średnia
- klasa wyższa
- klerykalizm
- klika
- koalicja
- kohabitacja
- kohorta demograficzna
- kolektywizacja
- kolektywizm
- komercjalizacja
- kompetencja kulturowa
- komuna
- komunikacja intrapersonalna
- komunikacja społeczna
- komunikacja symboliczna
- komunikacja
- komunizm
- konflikt interpersonalny
- konflikt klasowy
- konflikt ról
- konflikt
- konformizm
- konglomerat pozycji
- konkubinat
- konsensus
- konserwatyzm
- konstrukcjonizm społeczny
- konsumatriat
- konsumpcja ostentacyjna
- konsumpcjonizm
- kontekstualność
- kontrkultura
- kontrola społeczna
- kontrsocjalizacja
- konurbacja
- konwergencja kulturowa
- kooperacja
- kooptacja
- kosmopolityzm
- kozioł ofiarny
- krąg społeczny
- krucjata moralna
- kryminologia
- kryzys społeczny
- ksenofobia
- kulisy (socjologia)
- kulisy
- kult bohaterów
- kultura alternatywna
- kultura dominująca
- kultura elitarna
- kultura kofiguratywna
- kultura masowa
- kultura materialna
- kultura popularna
- kultura postfiguratywna
- kultura prefiguratywna
- kultura symboliczna
- kultura
- kulturalizm
- kwalifikacje
- kwestionariusz
- kwotowy dobór próby
- komunikacja niewerbalna
   (wróć do indeksu)

=== L ===
laicyzacja
- lajfstajl
- legitymizacja
- legitymizacja prawa
- liberalizm
- libertarianizm
- libertynizm
- lobbing
- lokal
- lokalizm
- ludobójstwo
- lumpenproletariat
   (wróć do indeksu)

=== Ł ===
ład społeczny
   (wróć do indeksu)

=== M ===
mafia
- macdonaldyzacja
- makrosocjologia
- małżeństwo
- manipulacja
- mapa problemów społecznych
- mapa przestępczości
- margines społeczny
- marksizm
- materializm historyczny
- materializm kulturowy
- mechanicyzm
- mediacja
- megalopolis
- mentalność
- merytokracja
- metoda badań domumentów
- metoda kuli śnieżnej
- metody badań socjologicznych
- metody ilościowe
- metody jakościowe
- metryczka
- mezosocjologia
- miasto
- migracja
- mikrosocjologia
- minimum egzystencji
- minimum socjalne
- mit
- mniejszość narodowa
- mniejszość etniczna
- mobbing
- moda
- modernizacja
- moralność
- motywacja
- mutacja symboliczna
- mass media
   (wróć do indeksu)

=== N ===
nacjonalizm
- nadbudowa społeczeństwa
- narkomania
- Narodowy Spis Powszechny 2011
- naród
- naśladownictwo
- natura ludzka
- naturalizm
- natywizm
- nauki społeczne
- nawracanie
- nawyk
- naznaczanie
- negatywizm
- negatywna grupa odniesienia
- neoewolucjonizm
- neofunkcjonalizm
- neokolonializm
- nepotyzm
- netokracja
- neutralizacja
- New Age
- niebieskie kołnierzyki
- niedostosowanie społeczne
- nierówności społeczne
- niewolnictwo
- nonkonformizm
- norma społeczna
- nowoczesność
- nieposłuszeństwo obywatelskie
   (wróć do indeksu)

=== O ===
obrzęd przejścia
- obserwacja
- obszar naturalny
- obyczaj
- obywatel
- odczarowywanie świata
- ofiara
- ojczyzna ideologiczna
- ojczyzna prywatna
- ojczyzna
- oligarchia
- opieka społeczna
- opinia publiczna
- oportunizm
- opozycja
- organicyzm
- organizacja formalna
- organizacja nieformalna
- organizacja przestępcza
- organizacja
- osiedle
- osobowość autorytarna
- osobowość modalna
- osobowość społeczna
- osobowość statusowa
- osobowość zewnątrzsterowna
- osobowość
- ostracyzm
   (wróć do indeksu)

=== P ===
pamięć zbiorowa
- panika moralna
- panika
- panowanie charyzmatyczne
- panowanie klasowe
- panowanie legalne
- panowanie tradycyjne
- państwo narodowe
- państwo opiekuńcze
- państwo prawa
- państwo wielonarodowe
- państwo
- partia polityczna
- partycypacja
- partykularyzm
- patologia społeczna
- pauperyzacja
- permisywizm
- perspektywa dramaturgiczna
- pętla homeostatyczna
- Pierwszy Świat
- pilotaż badań
- plebs
- plemię
- plotka
- pluralizm
- płeć
- pochodzenie
- Podejście Pareto
- podklasa
- podmiotowość
- podwójna hermeneutyka
- podział pracy
- polaryzacja społeczna
- polityczna poprawność
- ponowoczesność
- populacja
- populizm
- postawa
- postęp społeczny
- postmodernizm
- posttest
- potencjał morfogenetyczny
- potrzeba
- powstanie
- pozycja osiągana
- pozycja przypisana
- pozycja społeczna
- pozytywizm
- późna nowoczesność
- praca socjalna
- pranie mózgu
- prawa człowieka
- prawo natury
- prawo Parkinsona
- presja społeczna
- prestiż
- pretest
- proces badawczy w socjologii
- proces społeczny
- proksemika
- proletariat
- propaganda
- prostytucja
- prosumpcja
- protonaród
- próżnia społeczna
- przedmieście
- przedsiębiorstwo przemysłowe
- przedsiębiorstwo
- przekładalność perspektyw
- przełom antypozytywistyczny
- przemoc symboliczna
- przemysł
- przestępczość zorganizowana
- przestępczość
- przestrzeń Blaua
- przestrzeń publiczna
- przestrzeń społeczna
- przestrzeń wirtualna
- przywództwo
- psychokulturalizm
- psychologia społeczna
- public relations
- publiczność rozproszona
- publiczność
- punitywność
- pytania kwestionariuszowe
- pytanie filtrujące
- pytanie otwarte
- pytanie sugerujące
- pytanie zamknięte
   (wróć do indeksu)

=== R ===
racjonalizacja
- rozwój zrównoważony
- racjonalność komunikacyjna
- radykalizm
- rama (socjologia)
- rama
- rasizm
- realizm socjologiczny
- rebelia
- redukcjonizm socjologiczny
- reemigracja
- refleksyjność
- region
- regionalizacja (socjologia)
- reifikacja
- rejonizacja
- rekrutacja
- relatywizm kulturowy
- resocjalizacja
- respondent
- restrukturyzacja
- Rewolucja informatyczna
- rewolucja menedżerska
- rewolucja naukowo-techniczna
- rewolucja przemysłowa
- rewolucja seksualna
- rewolucja
- rezyduum
- rodzina
- rodzina nuklearna
- rola kluczowa
- rola społeczna
- rozwód
- rozwój skokowy
- rozwój społeczny
- rozwój zależny
- ruch społeczny
- ruchliwość społeczna
- ruralizacja
- rutynizacja
- rynek pracy
- rytualizm
   (wróć do indeksu)

=== S ===
samobójstwo
- samoocena
- samospełniające się proroctwo
- sankcja
- sąsiedztwo
- scena
- segregacja
- seksizm
- sekta
- sekularyzacja
- sensemaking
- SEP
- separatyzm
- siła robocza
- siły wytwórcze
- skala dystansu społecznego Bogardusa
- skala Guttmana
- skala Likerta
- skala Thurstone'a
- slogan
- slumsy
- socjalizacja pierwotna
- socjalizacja pracownicza
- socjalizacja wtórna
- socjalizacja
- socjalizm utopijny
- socjalizm
- socjobiologia
- socjogeneza
- socjogram
- socjologia dewiacji
- socjologia działania
- socjologia ekonomiczna
- socjologia formalna
- socjologia humanistyczna
- socjologia konsumpcji
- socjologia krytyczna
- socjologia kultury
- socjologia medycyny
- socjologia miasta
- socjologia moralności
- socjologia nauki
- socjologia organizacji
- socjologia polityki
- socjologia pracy
- socjologia prawa
- socjologia przemysłu
- socjologia przestrzeni
- socjologia religii
- socjologia rodziny
- socjologia rozumiejąca
- socjologia wiedzy
- socjologia wizualna
- socjologia wsi
- socjologia życia codziennego
- socjologia
- socjometria
- socjotechnika
- solidarność mechaniczna
- solidarność organiczna
- sondaż wyborczy
- sondaż
- specjalizacja
- społeczeństwo acefaliczne
- społeczeństwo demokratyczne
- społeczeństwo informacyjne
- społeczeństwo kapitalistyczne
- społeczeństwo komunistyczne
- społeczeństwo konsumpcyjne
- społeczeństwo masowe
- społeczeństwo obywatelskie
- społeczeństwo otwarte
- społeczeństwo pierwotne
- społeczeństwo ponowoczesne
- społeczeństwo postindustrialne
- społeczeństwo przemysłowe
- społeczeństwo ryzyka
- społeczeństwo sieciowe
- społeczeństwo tradycyjne
- społeczeństwo zbieracko-myśliwskie
- społeczeństwo
- społeczność
- spójność grupy
- stan społeczny
- status społeczny
- statyka społeczna
- stereotyp
- stosunek społeczny
- stosunki produkcji
- stowarzyszenie
- strajk
- stratyfikacja
- struktura głęboka
- struktura komunikacji
- struktura przywództwa
- struktura sieciowa
- struktura socjometryczna
- struktura społeczna
- strukturacja
- strukturalizm
- studium przypadku
- stygmatyzacja
- styl życia
- style kierowania
- subkultura
- sukces
- supersystem kulturowy
- symbol
- syndrom długiego trwania
- syndrom myślenia grupowego
- syndrom spóźnionego przybysza
- system aksjonormatywny
- system autopojetyczny
- system społeczny
- system światowy
- system wartości
- sytuacja rewolucyjna
- szacunek
- szare kołnierzyki
- szkoła chicagowska
- szkoła dramaturgiczna
- szkoła frankfurcka
- szkoła Iowa
- szlachta
- szok kulturowy
- szowinizm
   (wróć do indeksu)

=== Ś ===
środek
- ślub humanistyczny
- środki masowego przekazu
- środowisko społeczne
- świadomość dyskursywna
- świadomość fałszywa
- świadomość klasowa
- świadomość praktyczna
- świadomość społeczna
- świat przeżywany
- świat społeczny
- światopogląd
   (wróć do indeksu)

=== T ===
tabu
- tayloryzm
- technika ankiety
- technokracja
- telefon zaufania
- teoria aktora-sieci
- teoria akumulacji przewag
- teoria konfliktu kultur
- teoria konfliktu
- teoria kontyngencji
- teoria konwergencji
- teoria końca historii
- teoria krążenia elit
- teoria maksymalizacji afektu
- teoria modernizacji
- teoria pola (psychologia)
- teoria potrzeb
- teoria solidarności grupowej
- teoria stanów oczekiwań
- teoria symlog
- teoria systemów
- teoria systemu światowego
- teoria średniego zasięgu
- teoria wymiany
- test socjometryczny
- tłum
- tolerancja
- totalitaryzm
- tożsamość społeczna
- tradycja
- transformacja systemowa
- transformacja ustrojowa
- Trzeci Świat
- trzeci wiek
- tygiel narodów
- typ idealny
- typizacja
- typologia osobowości Znanieckiego
   (wróć do indeksu)

=== U ===
ubóstwo
- uleganie
- umowa społeczna
- uniseks
- uniwersalia kulturowe
- uniwersum symboliczne
- uogólniony inny
- uprawomocnienie
- uprzedzenie
- urbanizacja
- urbanizm
- uspołecznienie
- usposobienie
- ustrój społeczny
- utopia
- utopizm
   (wróć do indeksu)

=== W ===
walka klas
- wykluczenie społeczne
- warstwa społeczna
- wartościowanie
- wartość autoteliczna
- wartość instrumentalna
- wartość odczuwana
- wartość uznawana
- wiązka statusów
- wiedza potoczna
- wielki zespół mieszkaniowy
- wieś
- więź osobowa
- więź rzeczowa
- więź społeczna
- władza ekspercka
- władza legalna
- władza lokalna
- władza tradycyjna
- władza
- wola
- wpływ ankieterski
- wskaźnik urodzeń
- wspólnota pierwotna
- wspólnota
- współczynnik humanistyczny
- wychowanie
- wycofanie
- wykształcenie
- wyuczona bezradność
- wywiad biograficzny
- wywiad kwestionariuszowy
- wywiad swobodny
- wyzysk
- wzór kulturowy
   (wróć do indeksu)

=== Y ===
Yuppie
   (wróć do indeksu)

=== Z ===
zabawa
- zamieszki
- zapóźnienie kulturowe
- zasada et cetera
- zasada Petera
- zaufanie
- zawód
- zbiegowisko
- zbiorowość
- zbiorowość terytorialna
- zboczeniec nadnormalny
- zboczeniec podnormalny
- zderzenie kultur
- zespół (socjologia)
- ZIS
- zjawisko społeczne
- zmiana społeczna
- znaczący inny
- zoon politikon
- zrzeszenie
- związek zawodowy
- zwyczaj
   (wróć do indeksu)

=== Zobacz też ===
znani socjolodzy
Historia socjologii
   (wróć do indeksu)


Wikiprojekt:Socjologia

Część Wikipedystów postanowiła stworzyć ten projekt, którego celem jest lepsza organizacja pojęć socjologicznych oraz opieka nad portalem socjologicznym. Każdy, kto zechce pomóc przy rozbudowie obecnych haseł jest tu mile widziany. Chętnych prosimy o zgłaszanie się w sekcji Uczestnicy.

= Cele projektu =
Głównym celem tego projektu jest powiększanie bazy pojęć socjologicznych oraz poprawa ich jakości, jak również tworzenie i poprawianie artykułów biograficznych o socjologach. Celem projektu jest także katalogowanie zebranych informacji w kategoriach i porządkowanie tych kategorii, ułatwianie czytelnikom poruszania się dzięki szablonom nawigacyjnym oraz ilustrowanie artykułów odpowiednimi grafikami - zdjęciami, wykresami, diagramami itp.

= Uczestnicy =

Jeżeli jesteś użytkownikiem tego projektu, wstaw na swoją stronę użytkownika szablon {{user projekt socjologia}} co da taki efekt:

Byli uczestnicy: jessica1887;MatthewSumner; pBocian ; Jacek Kałuża; Nandin; Wookie90; gut

= Zadania Wikiprojektu =

=== Pojęcia ===

==== A ====
absencja wyborcza
adaptacja wysiłkowa
Afroeuropejczyk – http://sjp.pl/Afroeuropejczyk
analiza dokumentów osobistych
Analiza instytucjonalna
analiza statystyczna
antypozytywizm
archeologia wiedzy
arkusz probabilistyczny – statystyka
arystokracja robotnicza

==== B ====
badania historyczno-porównawcze
badania niereaktywne
badania pilotażowe
behawioryzm społeczny
bezpieczeństwo ontologiczne
Biowładza (de:Biomacht, en:Biopower) – wraz z pojęciem biopolityki – koncepcje socjologiczne mechanizmów sprawowania władzy opisana
w latach 70tych przez Michela Foucaulta.

biokonserwatyzm postawa odrzucająca medyczno-transhumanistyczne ingerencję medyczne w ustrój człowieka
błąd próby

==== C ====
czas społeczny (czas społeczno-kulturowy)
człowiek jednowymiarowy
człowiek organizacji

==== D ====
despotyzm orientalny
determinizm demograficzny – kierunek w socjologii
dezintegracja społeczna – rozkład więzi społecznych
durkheimizm
dwoistość struktury
dylemat etyczny
działacz emigracyjny

==== E ====
edukator
emic/etic
enwironmentalizm (ew. ekologizm – teraz przekierowanie)
Emocjotechnika
Etnografia socjologiczna
etnomedycyna
etnostatystyka
etyka badawcza

==== F ====
fałszywa świadomość
filaryzacja
flexianie
formacja dyskursywna

==== G ====
globalna sprawiedliwość
głęboka ekologia
gospodarka nieformalna

==== H ====
hipernowoczesność
homogenizacja społeczeństwa
en:Housewife

==== I ====
imperializm językowy
Indofobia
indywidualizacja
indywidualizm metodologiczny
inny – en:Other
intersubiektywność
interwencja socjologiczna

==== J ====
jednostka analizy (badania społeczne)

==== K ====
kanon kulturowy
kantokracja, crook democracy
kapitalizm przemysłowy
klasa pracująca
klasy społeczne (kategoria) (ang.: Category:Social classes)
kompleks wojskowo-przemysłowy
kontakt kulturowy
krucjata moralna
kryminologia feministyczna
kryminologia klasyczna
kryminologia krytyczna
kryminologia realistyczna
Krytyka islamu – znaczące zjawisko społeczne, które wymaga oddzielnego artykułu.
kryzys męskości
kryzys społeczny
kultura terapeutyczna

==== M ====
Machoizm
Małżeństwo międzyrasowe, en:Interracial marriage
metodologia feministyczna
mezosocjologia
międzynarodowy podział pracy

==== N ====
Narcyzm zbiorowy, en:Collective narcissism
neutralność aksjologiczna
nierówność społeczna
Niespójna tożsamość
nomadyzm instytucjonalny
norma wzajemności
nowa klasa robotnicza

==== O ====
osobowości – osoby, jednostka personalna, lista osób z nazwiska, imienia lub pseudonimu, grupa ludzi istniejących w konkretnej grupie społecznej
orientacja papieru toaletowego – en:Toilet paper orientation
owenizm

==== P ====
Panowanie (socjologia) (jest już panowanie charyzmatyczne, część przenieść z władza)
perspektywa dramaturgiczna
pierwszy świat
plan badawczy (nauki społeczne)
pluralizm metodologiczny (nauki społeczne)
pluralizm religijny
Podwójna hermeneutyka
pokolenie 68 – do ew. integracji z baby boomers
położenie klasowe
pomiar (nauki społeczne)
powrót z emigracji stałej – przekierowanie na: reemigracja
poziom pomiaru
praca najemna
praca w domu
przednowoczesność
przestępczość nieletnich

==== R ====
racjonalność
radykalny konstruktywizm (de:Radikaler Konstruktivismus) – teoria poznania, którą ugruntował filozof Ernst von Glasersfeld opierając sią na pracach psychologa Jeana Piagetsa oraz dwóch chilijskich neurobiologów: Humberto Maturanę (stoworzyli pojęcie autopotyki) i fizyk Heinz von Foerster (w cybernetycznej teorii poznania). Poprzez koncepcję autopotyki RK znalazł swoje miejsce w nukach humanistycznych i socjologicznych np w teorii systemów Niklasa Luhmanna.
redukcjonizm socjologiczny
refleksyjność społeczna (refleksyjność (socjologia))
religia prywatna
religia obywatelska
religijność
reprodukcja kulturowa
rewolucja informatyczna
rozszczeniowe
różnorodność kulturowa
ruch pracowniczy
Rusofobia
rzeczywistość społeczna
rzetelność (nauki społeczne) (jest rzetelność (psychometria))

==== S ====
seksualne wykorzystywanie dzieci
socjologia czasu
socjologia dewiacji – Kategoria:Socjologia dewiacji i kontroli społecznej
socjologia egzystencjalna
socjologia edukacji
socjologia emocji
socjologia formalna
socjologia kliniczna
socjologia konsumpcji
socjologia literatury
socjologia matematyczna
socjologia mediów
socjologia przedmiotów
Socjologia przemysłu
socjologia przestrzeni
socjologia rasy
socjologia rozwoju
socjologia starzenia się
socjologia stosowana
socjologia sztuki
socjologia wizualna
socjologia zaangażowana
socjologia zdrowia i choroby
socjologia życia codziennego
sondaż wyborczy
społeczeństwo demokratyczne
społeczeństwo komunistyczne
sposób produkcji
subiektywność
subkultura dewiacyjna
szanse życiowe
szare kołnierzyki

==== T ====
tabu kazirodztwa
teoria społeczna
tożsamość (nauki społeczne)
tożsamość zbiorowa
transformacja społeczna
trend społeczny
Trzecia Teoria Światowa Muammara Kadafiego
typy kultur seksualnych, ru:Сексуальность человека#Типы сексуальных культур
en:Tradwife

==== U ====
ustrój społeczny
utopia społeczna
utopizm

==== W ====
wartości postmaterialistyczne
wielkie narracje (ew. wielka narracja)
wskaźnik przestępczości
wskaźnik rozwodów
Wskaźnik urodzeń – wskaźnik określający liczbę urodzeń w roku na tysiąc mieszkańców np. w kraju, województwie itp.
wspólnota lokalna

==== Z ====
zasada odrębności – to zbiór określonych warunków, jakie powinna spełnić jednostka społeczna aby móc przynależeć do danej grupy społecznej; zasada odrębności to również warunki przyjmowania i usuwania danej jednostki z grupy społecznej. Bibliografia: Sztompka, Piotr. 2012. Socjologia: analiza społeczeństwa. Kraków: Wydawnictwo Znak
zespół ról
ZRB Pryzmat – utworzony przy Instytucie Socjologii UMK, akademicki ośrodek badania opinii społecznej

David Beetham
Reinhard Bendix (1916-1991) socjolog niemiecki
Ernest Burgess
Nancy Denton – socjolog
Mark Granovetter
Herta Herzog (1910-2010) – austriacko-amerykański badacz komunikacji społecznych
Floyd Hunter
Douglas Massey – socjolog
Robert McKenzie – socjolog
Theodore Newcomb – socjolog
Robert Putnam – socjolog
dr Magdalena Sawińska – socjolog, pracownik TNS-OBOP
Helmut Schelsky – socjolog
Michał Sierzputowski (ur. 22 lipca 1989 w Warszawie) – socjolog, samorządowiec.
Charles Silberman – socjolog
Albion Small – socjolog
Gerald Suttles – socjolog
Jacek Tarkowski – polski socjolog
Anna Trechcińska-Majewska (zm. 1989) socjolog
William Wilson (socjolog)
Louis Wirth – socjolog
Masuda Yoneji – socjolog
Gordon C. Zahn (1918-2007) – amerykański socjolog

W tym miejscu znajdują się artykuły, które przez członków projektu zostały uznane za ważne i nad którymi zamierzają oni pracować, aby doprowadzić je do lepszego stanu, a w dalszej perspektywie do formy medalowej.
Proponuję "zreformować" tę tabele aby były w niej hasła "kanoniczne". Przykuta (dyskusja) 13:03, 23 kwi 2008 (CEST)

Wiele pojęć socjologicznych jest związanych z pewnymi dyscyplinami socjologicznymi lub z pewnymi teoriami. Niektóre jednak powinny zostać w głównej kategorii, gdyż są kluczowe we wszystkich dziedzinach, dyscyplinach, ujęciach teoretycznych. Poniżej można podawać propozycje kategoryzacji. Kategoryzacja artykułów, wraz z pojawianiem się nowych powinna być ciągle usprawniana.
Po prawej stronie aktualne znajduje się drzewko kategorii.
Nowy schemat kategorii artykułów socjologicznych można zaproponować na stronie: Wikiprojekt:Kategoryzacja/Socjologia.

W artykułach dobrze byłoby wstawiać odniesienia bibliograficzne, aby treści były dla czytelnika weryfikowalne. Można też dodawać bibliografię, na bazie której można by poszerzyć istniejące już artykuły.
Lista pozycji książkowych z dziedziny socjologii, będących w posiadaniu wikipedystów znajduje się na stronie: Wikipedia:Biblioteka/Socjologia

Na poniższej stronie wpisujemy hasła, które są jakościowo lepsze i ewentualnie miałyby szanse na uznanie ich jako dobrych lub medalowych

Wikiprojekt:Socjologia/Lepsze artykuły

Niektóre pojęcia lepiej są opisane w obcojęzycznych Wikipediach. Poniżej można wpisywać propozycje haseł, z których treści można by przetłumaczyć (oczywiście sprawdzając na ile są istotne) z innych Wikipedii. Z obcojęzycznych Wikipedii warto byłoby też przenosić grafiki, o ile nie ma zastrzeżeń, co do ich licencji.
Artykuły z obcojęzycznych Wikipedii, można zaproponować na stronie Wikipedia:Wikiprojekt Socjologia/Tłumaczenie.

W kategorii socjologia znajduje się sporo haseł, które powinny być też przeniesione na stronę Przegląd zagadnień z zakresu socjologii, w niektórych z nich, jeżeli sa są stubami, należałoby sprawdzić artykuły pod katem merytorycznym. Poniżej mozna zgłaszać artykuły, w których znajdują się informacje wymagające weryfikacji merytorycznej.

Tu można zaproponowac formy ilustrowania artykułów.

Przydatna może być strona kategorii w Commons
Uwaga! nie używamy grafik z licencją fair use, ani grafik chronionych prawem autorskim.

W niektórych przypadkach można zaproponować standaryzację artykułów dotyczących pewnych zjawisk czy struktur społecznych. Proponuję poniżej utworzyć listę proponowanych kategorii artykułów do zestandaryzowania, najlepiej z linkami do kategorii.

Wikipedia:Standardy artykułów/Organizacje - Organizacje - jest już ponad 30 podkategorii, więc można zastanowić się nad konkretnymi szablonami do konkretnych typów organizacji.
Wikipedia:Standardy artykułów/Narodowości - Narodowości
Wikipedia:Standardy artykułów/Ideologie - Ideologie - w tym i poprzednim przypadku standard może też chłodzić pokusy do POVu.
Wikipedia:Standardy artykułów/Kontrkultury - Kontrkultury
Wikipedia:Standardy artykułów/Rewolucje - Rewolucje
Wikipedia:Standardy artykułów/Ruchy społeczne - Ruchy społeczne

Na Wikipedii jest mnóstwo artykułów zawierających przestarzałe, nie działające odnośniki zewnętrzne. Bardzo często stanowią one źródła dla artykułów i wymagają pilnej naprawy! Pod poniższym linkiem znajduje się lista haseł zawierających martwe linki, z kategorii Socjologia oraz jej podkategorii:

Artykuły z kategorii "Socjologia" (i podkategorii) zawierające martwe linki
Ważne! Przed rozpoczęciem weryfikacji martwych linków, uważnie przeczytaj instrukcje, jak to robić!

= Portal =
Jednym z celów Wikiprojektu jest też opieka nad portalem socjologicznym. Portal:Socjologia to miejsce, w którym użytkownicy w łatwy sposób mogą odnaleźć interesujące ich zagadnienia z zakresu socjologii. Ze względu na to, że artykułów z zakresu socjologii ciągle przybywa, powinien być on co jakiś czas, najlepiej co miesiąc, aktualizowany.

Na stronie Portal:Socjologia/Artykuł miesiąca Znajduje się aktualny artykuł miesiąca.

Jeżeli chcesz zaproponować artykuł na następny miesiąc, zrób to na stronie dyskusji. Wpierw jednak zajrzyj do archiwum, aby sprawdzić czy artykuł ten nie był już wybrany wcześniej.

Na stronie Portal:Socjologia/Sylwetka miesiąca Znajduje się aktualny biogram miesiąca.

Jeżeli chcesz zaproponować artykuł biograficzny na następny miesiąc, zrób to na stronie dyskusji. Wpierw zajrzyj do archiwum, aby sprawdzić czy sylwetka danego socjologa nie była już wybrana wcześniej.

Na stronie Portal:Socjologia/Zalążek Znajduje się aktualny zalążek miesiąca.

Jeżeli chcesz zaproponować zalążek artykułu do rozbudowania na następny miesiąc, zrób to na stronie dyskusji. Wpierw oczywiście zajrzyj do archiwum, aby sprawdzić czy sylwetka danego socjologa nie była już wybrana wcześniej.

Jeżeli napiszesz nowy artykuł, dodaj go na górę strony Portal:Socjologia/Ostatnio dodane. Jeżeli w nowo wprowadzonym do Wikipedii artykule z zakresu socjologii znajdziesz ciekawą informacje, dodaj ją na górę strony Portal:Socjologia/Ciekawostki, jednocześnie ciekawostkę z dołu strony przenieść do archiwum. Na tej stronie dobrze byłoby, gdyby było ciągle 3-5 ciekawych informacji z nowych artykułów.

Jeżeli chcesz sprawdzić, które artykuły ostatnio pojawiły się w kategorii socjologia, wejdź tutaj.
Ponieważ część artykułów dodawanych jest do podkategorii, warto też zajrzeć na nowe zalążki.
W obu przypadkach nowe strony oznaczone są literą N.

=== Dodatkowe boxy ===
O ile będzie możliwość ciągłego kontrolowania wydarzeń w świecie związanych z socjologią, można utworzyć box Aktualności - mogłyby tam być informacje o ostatnich konferencjach, zdarzeniach związanych z działalnością opisanych w Wikipedii socjologów itp.

= Zasoby =

Tutaj można zaproponować szablony nawigacyjne, które wykorzystane mogłyby być w artykułach socjologicznych.

{{Grupa społeczna}}

Lista artykułów zalążkowych z dziedziny socjologii znajduje się na stronie kategorii: Kategoria:Zalążki artykułów - socjologia

Na poniższej stronie gromadzimy dostępne dla nas zasoby bibliograficzne.

Wikipedia:Biblioteka/Socjologia

Tutaj można zaproponować linki do stronspoza Wikipedii zawierających cenne informacje, które można by wykorzystać, przy tworzeniu artykułów.

= Dyskusja =
Dyskusja ogólna nad problemami związanymi z funkcjonowaniem Wikiprojektu znajduje się na stronie Dyskusji.

= Projects in other languages =
 |
Deutch |
French |
Spanish |

=== Propozycje wyróżnień ===


Wikipedia:Propozycje tematów/Socjologia

Więcej informacji możesz znaleźć w Wikiprojekcie socjologicznym

=== Pojęcia ===

==== A ====
absencja wyborcza
adaptacja wysiłkowa
Afroeuropejczyk – http://sjp.pl/Afroeuropejczyk
analiza dokumentów osobistych
Analiza instytucjonalna
analiza statystyczna
antypozytywizm
archeologia wiedzy
arkusz probabilistyczny – statystyka
arystokracja robotnicza

==== B ====
badania historyczno-porównawcze
badania niereaktywne
badania pilotażowe
behawioryzm społeczny
bezpieczeństwo ontologiczne
Biowładza (de:Biomacht, en:Biopower) – wraz z pojęciem biopolityki – koncepcje socjologiczne mechanizmów sprawowania władzy opisana
w latach 70tych przez Michela Foucaulta.

biokonserwatyzm postawa odrzucająca medyczno-transhumanistyczne ingerencję medyczne w ustrój człowieka
błąd próby

==== C ====
czas społeczny (czas społeczno-kulturowy)
człowiek jednowymiarowy
człowiek organizacji

==== D ====
despotyzm orientalny
determinizm demograficzny – kierunek w socjologii
dezintegracja społeczna – rozkład więzi społecznych
durkheimizm
dwoistość struktury
dylemat etyczny
działacz emigracyjny

==== E ====
edukator
emic/etic
enwironmentalizm (ew. ekologizm – teraz przekierowanie)
Emocjotechnika
Etnografia socjologiczna
etnomedycyna
etnostatystyka
etyka badawcza

==== F ====
fałszywa świadomość
filaryzacja
flexianie
formacja dyskursywna

==== G ====
globalna sprawiedliwość
głęboka ekologia
gospodarka nieformalna

==== H ====
hipernowoczesność
homogenizacja społeczeństwa
en:Housewife

==== I ====
imperializm językowy
Indofobia
indywidualizacja
indywidualizm metodologiczny
inny – en:Other
intersubiektywność
interwencja socjologiczna

==== J ====
jednostka analizy (badania społeczne)

==== K ====
kanon kulturowy
kantokracja, crook democracy
kapitalizm przemysłowy
klasa pracująca
klasy społeczne (kategoria) (ang.: Category:Social classes)
kompleks wojskowo-przemysłowy
kontakt kulturowy
krucjata moralna
kryminologia feministyczna
kryminologia klasyczna
kryminologia krytyczna
kryminologia realistyczna
Krytyka islamu – znaczące zjawisko społeczne, które wymaga oddzielnego artykułu.
kryzys męskości
kryzys społeczny
kultura terapeutyczna

==== M ====
Machoizm
Małżeństwo międzyrasowe, en:Interracial marriage
metodologia feministyczna
mezosocjologia
międzynarodowy podział pracy

==== N ====
Narcyzm zbiorowy, en:Collective narcissism
neutralność aksjologiczna
nierówność społeczna
Niespójna tożsamość
nomadyzm instytucjonalny
norma wzajemności
nowa klasa robotnicza

==== O ====
osobowości – osoby, jednostka personalna, lista osób z nazwiska, imienia lub pseudonimu, grupa ludzi istniejących w konkretnej grupie społecznej
orientacja papieru toaletowego – en:Toilet paper orientation
owenizm

==== P ====
Panowanie (socjologia) (jest już panowanie charyzmatyczne, część przenieść z władza)
perspektywa dramaturgiczna
pierwszy świat
plan badawczy (nauki społeczne)
pluralizm metodologiczny (nauki społeczne)
pluralizm religijny
Podwójna hermeneutyka
pokolenie 68 – do ew. integracji z baby boomers
położenie klasowe
pomiar (nauki społeczne)
powrót z emigracji stałej – przekierowanie na: reemigracja
poziom pomiaru
praca najemna
praca w domu
przednowoczesność
przestępczość nieletnich

==== R ====
racjonalność
radykalny konstruktywizm (de:Radikaler Konstruktivismus) – teoria poznania, którą ugruntował filozof Ernst von Glasersfeld opierając sią na pracach psychologa Jeana Piagetsa oraz dwóch chilijskich neurobiologów: Humberto Maturanę (stoworzyli pojęcie autopotyki) i fizyk Heinz von Foerster (w cybernetycznej teorii poznania). Poprzez koncepcję autopotyki RK znalazł swoje miejsce w nukach humanistycznych i socjologicznych np w teorii systemów Niklasa Luhmanna.
redukcjonizm socjologiczny
refleksyjność społeczna (refleksyjność (socjologia))
religia prywatna
religia obywatelska
religijność
reprodukcja kulturowa
rewolucja informatyczna
rozszczeniowe
różnorodność kulturowa
ruch pracowniczy
Rusofobia
rzeczywistość społeczna
rzetelność (nauki społeczne) (jest rzetelność (psychometria))

==== S ====
seksualne wykorzystywanie dzieci
socjologia czasu
socjologia dewiacji – Kategoria:Socjologia dewiacji i kontroli społecznej
socjologia egzystencjalna
socjologia edukacji
socjologia emocji
socjologia formalna
socjologia kliniczna
socjologia konsumpcji
socjologia literatury
socjologia matematyczna
socjologia mediów
socjologia przedmiotów
Socjologia przemysłu
socjologia przestrzeni
socjologia rasy
socjologia rozwoju
socjologia starzenia się
socjologia stosowana
socjologia sztuki
socjologia wizualna
socjologia zaangażowana
socjologia zdrowia i choroby
socjologia życia codziennego
sondaż wyborczy
społeczeństwo demokratyczne
społeczeństwo komunistyczne
sposób produkcji
subiektywność
subkultura dewiacyjna
szanse życiowe
szare kołnierzyki

==== T ====
tabu kazirodztwa
teoria społeczna
tożsamość (nauki społeczne)
tożsamość zbiorowa
transformacja społeczna
trend społeczny
Trzecia Teoria Światowa Muammara Kadafiego
typy kultur seksualnych, ru:Сексуальность человека#Типы сексуальных культур
en:Tradwife

==== U ====
ustrój społeczny
utopia społeczna
utopizm

==== W ====
wartości postmaterialistyczne
wielkie narracje (ew. wielka narracja)
wskaźnik przestępczości
wskaźnik rozwodów
Wskaźnik urodzeń – wskaźnik określający liczbę urodzeń w roku na tysiąc mieszkańców np. w kraju, województwie itp.
wspólnota lokalna

==== Z ====
zasada odrębności – to zbiór określonych warunków, jakie powinna spełnić jednostka społeczna aby móc przynależeć do danej grupy społecznej; zasada odrębności to również warunki przyjmowania i usuwania danej jednostki z grupy społecznej. Bibliografia: Sztompka, Piotr. 2012. Socjologia: analiza społeczeństwa. Kraków: Wydawnictwo Znak
zespół ról
ZRB Pryzmat – utworzony przy Instytucie Socjologii UMK, akademicki ośrodek badania opinii społecznej

David Beetham
Reinhard Bendix (1916-1991) socjolog niemiecki
Ernest Burgess
Nancy Denton – socjolog
Mark Granovetter
Herta Herzog (1910-2010) – austriacko-amerykański badacz komunikacji społecznych
Floyd Hunter
Douglas Massey – socjolog
Robert McKenzie – socjolog
Theodore Newcomb – socjolog
Robert Putnam – socjolog
dr Magdalena Sawińska – socjolog, pracownik TNS-OBOP
Helmut Schelsky – socjolog
Michał Sierzputowski (ur. 22 lipca 1989 w Warszawie) – socjolog, samorządowiec.
Charles Silberman – socjolog
Albion Small – socjolog
Gerald Suttles – socjolog
Jacek Tarkowski – polski socjolog
Anna Trechcińska-Majewska (zm. 1989) socjolog
William Wilson (socjolog)
Louis Wirth – socjolog
Masuda Yoneji – socjolog
Gordon C. Zahn (1918-2007) – amerykański socjolog


Animal studies

Animal studies – interdyscyplinarny obszar badawczy zajmujący się szeroko pojmowaną kwestią zwierząt w dyskursie badań nauk humanistyczno-społecznych.

== Historia ==
Zwierzęta stały się przedmiotem zainteresowania antropologii kulturowej, w kontekście środowiska w którym porusza się człowiek. Rozważa symbolikę zwierząt w kulturach, jak i dywaguje nad podmiotowością zwierząt. Początek historii szeroko pojmowanej dyscypliny animal studies można dopatrywać w literaturze XIX w. Ukazuje ona po raz pierwszy cierpienie niewinnych zwierząt spowodowane ludzkim sadyzmem i egoizmem. Jednym z dzieł tego rodzaju jest Zbrodnia i Kara Fiodora Dostojewskiego. Zainteresowanie antropologii i socjologii tematem zwierząt, wynika pośrednio z refleksji nad przemianą ludzkich wartości moralnych.

Pierwsi antropolodzy podkreślają znaczenie rozważań nad naturą, w kontekście jej rozdziału od kultury. Stwierdzono, że etnologia mająca podstawy w chrześcijańskiej kulturze Europy, traktowała totemizm jako nową formę egzotyczności, niezdolną do pogodzenia z podwaliną światopoglądu Europejczyków.
Pierwszym paradygmatem, który nawiązuje do tematu współcześnie zwanych animal studies jest funkcjonalizm Bronisława Malinowskiego. Przedstawia on wizję kultury jako „zestandaryzowanych działań służących adaptacji do warunków przyrodniczych”. Dokładniej przestawia to pisząc o postawie zoolotarycznej, gdzie stwierdza, że podwalinami stosunku człowieka do zwierząt jest ich jadalność. Natomiast w religijnym systemie, zwierzęta niebezpieczne, oddziałując silne na emocje ludzi, często stają się obiektem kultu.
Współczesne animal studies najczęściej występuje w opozycji do Kartezjańskiego spojrzenia na zwierzęta, które przedstawiało zwierzęta w głównie jako nieodczuwające emocji idealne maszyny. Za sprawą filozofii oraz literatury, zaczęto kwestionować dominację absolutną człowieka nad światem zwierząt.
W XIX w. ukazuje się przełomowa praca Lewisa Morgana The American Beaver and his Works, w której na przykładzie bobrów przedstawia umysły zwierząt na niższym stopniu rozwoju od umysłu ludzkiego. Również Bruno Latour i Claude Lévi-Strauss kwestionują rozdział natura–człowiek. Przełomem okazał być się neokantyzm. Określił nauki humanistyczne, jako różne od nauk przyrodniczych. Alfred L. Kroeber kontynuował tę myśl, stwierdzając, że różnicą między gatunkiem ludzkim a resztą stworzeń jest wytwarzanie kultury, tj. przyswajanie umiejętności i zdolność przekazywania ich innym. Po wprowadzeniu relacji człowiek–zwierzę do badań z zakresu antropologii, powstał nowy paradygmat, tzw. antropologia ekologiczna, która kontrastuje z myślą A. Kroebera. Głównym jej przedstawicielem został Tim Ingold, który prezentuje człowieka nie w opozycji do natury, lecz w syntezie. Ponadto podkreśla, że „przypisywanie znaczenia obiektom przyrodniczym nie jest domeną wyłącznie ludzi” oraz zaznacza jakościowy podział między ludźmi a zwierzętami.
Druga połowa XX w. to okres, kiedy na nowo podejmuje się dyskusję nad kwestią zwierząt w naukach humanistycznych. Etnolodzy, inspirując się postulatem Karola Darwina zawartym w dziele O wyrazie uczuć u człowieka i zwierząt, uznają wysoki poziom inteligencji i samoświadomości zwierząt. Spotkali się oni zarówno z krytyką o nadmierną antropomorfizację zwierząt, jak i poparciem badaczy z zakresu zoopsychologii i ekologii. Współcześnie nauki humanistyczne dążą do zniwelowania poziomu antropocentryzmu, co na stałe wprowadziło animal studies w zakres badań antropologii kulturowej.
Badania z obszaru animal studies w ostatnim czasie skupiają się głównie na kwestii zwierząt towarzyszących, ponieważ to właśnie relacje ludzi ze zwierzętami domowymi odgrywają znaczącą rolę w społeczeństwie i tym samym wywierając największy wpływ na kształtowanie się kultury. Popularność psów i kotów nie została jeszcze dogłębnie zbadana przez antropologów, choć jest to temat dobrze rozpoznany w dziedzinach socjologii i psychologii.

== Współczesne kierunki badań animal studies ==

=== Teorie queer, gender oraz ekofeminizm ===
Zakres badań animal studies może łączyć się z teorią queer, gender a zwłaszcza z nurtem ekofeminizmu. Podejmują one m.in. takie kwestie jak znaczenie mięsa w tworzeniu się supremacji płci męskiej oraz patriarchalnym dualizmie sprowadzającym kobiety i zwierzęta do wartości zasobów przyrody.
W duchu feministycznym również przedstawiona jest kwestia rozumienia „praw zwierząt”, czyli faktyczne uprzedmiotowienie zwierząt poprzez samą dywagację, czy należą im się prawa, analogicznie do dyskusji w sprawie „praw kobiet”. Podstawową różnicą w stanowisku wobec problemu nierówności kobiet, studiów nad etnicznością a animal studies jest brak możliwości przedstawienia swojego stanowiska w tej sprawie przez same zwierzęta.
Współcześnie w naukach humanistycznych można dostrzec wyraźny podział pomiędzy tzw. „miłośnikami” oraz „oponentami” natury. Ci pierwsi upatrują w naturze zdolności tworzenia porządków determinacji oraz dostarczenia narzędzi, które stwarzają możność oceny zliberalizowania lub skalę represyjności instytucji społecznych. Oponenci rozpoznają naturę jako rodzaj stanu i dyskursywnego konstruktu. Dlatego zdarza się, że w swoich sądach stosują naturalizację, proces myślowy, który określa panujące w społeczeństwie prawa oraz reakcje polityczne, np. uzasadnienie bezprawności małżeństw jednopłciowych.
Równoległy rozwój gender i animal studies jest wynikiem historycznych refleksji oraz podejmowanych prób walki z wykluczeniem grup społecznie ułomnych ze względu dostrzegania w nich prymitywności, bestialskości, cielesności oraz kobiecości. Podział ten odzwierciedla się w dobie myśli oświecenia, kiedy kultura była wyznacznikiem moralności oraz stanowiła swego rodzaju moc naprawczą wobec grzechu, kojarzonego z nieujarzmioną naturą.
We wszystkich kulturach kobiety są rozpoznawane są jako bliskie natury lub będące częścią natury ze względu na biologiczne funkcje reprodukcyjne, świadczy o tym również kultura materialna, która antropomorfizuje przyrodę za pomocą wizerunku kobiety. Niższość natury w stosunku do kultury uargumentuje niższość kobiet w stosunku do mężczyzn oraz znaczne ograniczenie kobiet w dostępie do kulturowo najcenniejszych ról. Feminizm łączy się w tym przypadku z animal studies ze względu na walkę z ideologią biologicznej hierarchiczności społeczeństwa.

=== Studia nad traumą a animal studies ===
Animal studies łączą się ze studiami nad traumą, z powodu ogromnej ilości przemocy jakiej doświadczają zwierzęta oraz trudności ze zrozumieniem oraz określeniem sposobu w jaki tej przemocy doświadczają, ponieważ nie można usłyszeć ich głosu w tej sprawie. Przemoc wobec dokonywana jest na wiele sposobów. Konie są ofiarami przemocy ze względu na ich zastosowanie do prac np. w gospodarstwie, zaprzęganie koni wiąże się biczowaniem oraz innymi formami przemocy, które skłaniają konie do biegu. Psy wykorzystywane traktowane były jako rozrywka, podczas festiwali, kiedy próbowano odciąć im ogon. Ich liczebność kontrolowano przez przeprowadzanie bolesnego zabiegu kastracji u samców lub przez eksterminacje samic. Obecnie psy doznają przemocy podczas nielegalnych walk psów.

=== Krytyka posthumanistyczna i postantropocentryczna w animal studies ===
Krytyka postantropocentryczna w Europie zapoczątkowana została przez filozofa Fryderyk Nietzschego. XX w. to okres różnicowania się nurtu postantropocentrycznego od posthumanistycznego, który w swojej krytyce oprócz wiedzy z dziedzin filozofii, historii i klasycznej humanistyki wykorzystuje zdobycze technologii i nauk przyrodniczych. Postantropocentryzm zostaje ugruntowany na podstawie relacji z badań terenowych prowadzonych przez antropologów na obszarach pozaeuropejskich. Świadczyły o społecznym statusie obiektów przyrodniczych w kulturach badanych ludów. Jednym ze znanych projektów i postulatów myśli postantropocentrycznej jest „parlament rzeczy” i „polityka ekologiczna” autorstwa Brunoa Latoura, który mówi o przejściu do społeczeństwa kolektywnego uzupełnionego aktorów nie-ludzkich.
Badania animal studies często prowadzone są w duch postkolonialnym. W okresie kolonialnym dyskryminacja ludów tubylczych przez Europejczyków wiązała się z traktowaniem ich na równi ze zwierzętami. Do kategorii badań postkolonialnych zaliczana jest analiza literatury Franza Kafki oraz jego dzieła pt. Sprawozdania dla Akademii z 1919 r. Gayatri Chakravorty Spivak, zaznacza, że uciskani mogą jedynie przemówić w języku zachodnich intelektualistów. W przełożeniu na kontekst animal studies jest to niemożność przemówienia zwierząt językiem ludzi. W nurt krytyki postkolonialnej wpisane są również postulaty o przyznanie praw zwierzętom, które mają z ludźmi najwięcej cech wspólnych, faworyzując tzw. „najbardziej ludzkie zwierzęta”. Czyli zwierzęta zdolne do nawiązywania relacji, o podobnej fizjologii ciała, tym samym dyskryminując zwierzęta, które nie wpisują się w „ludzkie” kategorie.
Posthumanizm krytykuje uprzywilejowaną tożsamość człowieka względem innych oraz wskazuje na istnienie gatunkowego szowinizmu tzw. gatunkowizmu (ang. speciesism). Jedną z najbardziej znanych koncepcji posthumanistycznych, którą można rozpatrywać w tym odniesieniu jest koncepcja Donny Harway zawarta w eseju Manifest cyborga.

=== Animal studies i antropologia komunikacji ===
Komunikacja międzygatunkowa jest przedmiotem badań w zakresie antropologii komunikacji. Przez lata kwestia stopnia zaawansowania porozumiewania się ludzi i zwierząt była nieznana, a liczne teorie w tym zakresie błędne. Na podstawie ostatnich badań naukowych wiadomo, że zdolność mowy związana jest z wystąpieniem genu FOX P2, który pojawił się u człowieka neandertalskiego około 60–800 tys. lat temu. Zakwestionowano w ten sposób unikalność językową człowieka rozumnego.
Antropologia komunikacji łączy się z dyscypliną zoosemiotyki, w ramach jej można wyróżnić kilka rodzajów zastosowanych metodologii, w tym analiz: środowiska i sposobu jego percepcji, biokomunikacji między zwierzętami, organizacji przestrzeni oraz jej wykorzystania opartej na badaniach konkretnego gatunku, reprezentacji zwierząt w literaturze, sztuce, filmach i innych tekstach kultury.
Nową dyscypliną z obszaru antropologii komunikacji są studia nad lingwistyką i komunikacją gatunków. Na podstawie badań dowiedziono, że komunikacja zwierząt zdominowana jest przez środowisko oraz czynniki kontekstualne. Nie można wyciągać wniosków dotyczących całego gatunku, ponieważ wśród zwierząt występuje wiele różnic osobniczych. Badania w zoo, w warunkach domowych mogą być rozpatrywane pod kątem studium przypadku.
Dialog międzygatunkowy może być rozpatrywany jako zbiór interakcji w formie gestów czy wydawania dźwięków o określonym tonie. Szczególną rolę w antropologii komunikacji odgrywają badania relacji ludzi oraz zwierząt towarzyszących. Wpisuje się on w nurt sentymentalnego antropomorfizmu, tym samym uznając złożoność zwierzęcej psychiki oraz zdolności do odczuwania emocji.

== Kategorie badań relacji w animal studies ==

=== Zwierzęta towarzyszący zedypalizowane ===

Gillles Deleuze i Félix Guattari w swoim dziele Mille plateaux wyróżniają trzy kategorie zwierząt, wśród których jedną grupę tworzą zwierzęta zedypalizowane. Są to zwierzęta domowe, obdarzane ludzkim sentymentem i powszechnie uznawane za niejadalne, spowodowane ich wysoką antropomorfizacją. Ludzkie podejście do psów i kotów przez lata pozostawało ambiwalentne. Pozytywny lub negatywny charakter tych relacji kształtował się w oparciu o trendy społeczne, kulturowe lub religijne.
Psy i koty to zwierzęta, które zajęły szczególną rolę w życiu człowieka, podlegając edypalizacji. Jest to spowodowane ewolucją komunikacyjną tych zwierzą na drodze adaptacji jako zwierząt towarzyszących. Koty miauczą w celu wysyłania komunikatu ludziom, w naturze bardzo rzadko wydają tego rodzaju odgłosy. Psy potrafią komunikować się na trzy sposoby, wyrażając stan emocjonalny, informując o stopni hierarchii oraz o potrzebach i pragnieniach. Ludzie silnie antropomorfizują te dwa gatunki zwierząt i tworzą z nimi zwykle relacje opiekuńcze, stawiając się tym samym na wyższej pozycji i uzależniając zwierzę od własnych zamysłów i oczekiwań względem nich.
Niektórzy badacze wskazują, że początek kontaktów ludzi ze zwierzętami o charakterze opiekuńczym łączy się z ludzką potrzebą kontroli nad tym co nieoswojone i naturalne, stwarzające zagrożenie. Bezpieczeństwo zapewniała człowiekowi kultura, stąd nadanie relacjom ze zwierzętami symboliki kulturowej.
Współcześnie psy i koty pełnią czasem funkcje zastępczą rodziny. Ulegają społecznej antropomorfizacji przez nadawanie im ludzkich imion. Wraz ze wzrostem ich rangi w społeczeństwie rozwija się przemysł zoologiczny, oferując odzież, artykuły higieniczne oraz usługi pogrzebowe. W przestrzeni internetowej pojawiają się liczne cmentarze wirtualne dla zwierząt, które spełniają funkcje symbolicznego substytutu cmentarza fizycznego. Niektóre przedsiębiorstwa w Japonii umownie akceptując psa jako członka rodziny wypłacają pracownikom posiadającym to zwierzę miesięczny dodatek do pensji.

==== Pies domowy ====

Pies domowy pełnił kluczowe funkcje w społeczeństwie od czasów jego domestykacji. Archeologiczne dowody z okresu plejstocenu wskazują, że wilk szary był pierwszym udomowianym gatunkiem zwierząt. Szczątki pierwszych canis lupus familiaris odnaleziono 14 tys. lat p.n.e. na terenie Europy i Azji. Psy prawdopodobnie były początkowo wykorzystywane przez ludy łowiecko-zbierackie jako zwierzęta myśliwskie. Psy domowe były jedynymi zwierzętami oswojonymi przez rdzennych rdzennych Amerykanów w Ameryce Północnej i wykorzystywane podczas polowań.
Różnorodność rasowa psów jest wynikiem sztucznie prowadzonego przez człowieka doboru od okresu kamienia łupanego. W Imperium Rzymskim klasyfikowano psy ze względu na ich zdolności myśliwskie, stróżujące i pasterskie oraz reprezentacyjne, jako symbol stanowiący o klasie i przynależności religijnej jednostki. W społeczeństwie nowożytnym Europy psy, dzięki wykorzystywaniu ich w łowiectwie sportowym, symbolizowały odwagę oraz żywotność. W XV w. pojawiły się na dworach szlacheckich jako psy reprezentacyjne i do towarzystwa.

==== Kot domowy ====

Prawdopodobnie genetycznym przodkiem kota domowego jest kot nubijski, który ewoluował w procesie domestykacji niezależnej od człowieka. Z tego powodu udomowienie kota jest niejednoznaczne i nieokreślone w czasie, ponieważ przez długi okres koty bytowały w bliskiej styczności z człowiekiem, lecz jako zwierzęta nieoswojone. Dowody archeologiczne sugerują, że po raz pierwszy koty poddane zostały procesom domestykacji w starożytnym Egipcie około 2000 lat p.n.e. Koty były cenione za ich umiejętności łowieckie, zwłaszcza za łapanie gryzoni. Spełniały również ważne funkcje religijne. Koty płci męskiej symbolizowały boga Słońca Ra, natomiast koty płci żeńskiej reprezentowały kolejno boginię Nebethetepet oraz boginię płodności Bastet. W konsekwencji używano ich w obrzędach ofiarnych, podczas których były rytualnie mumifikowane. Zabójstwo kota było dopuszczalne jedynie w tej formie, ponieważ panował powszechny zakaz ich zabijania, co sankcjonowano karą śmierci. Koty były członkami gospodarstw domowych, ich śmierć opłakiwano poprzez symboliczne golenie brwi przez członków rodziny.
Pomimo egipskich zakazów do wywożenia kotów poza teren kraju, z czasem rozprzestrzeniły się na terenie całej Europy i Azji. Dominacja chrześcijaństwa w Europie spowodowała zmianę powszechnej retoryki dotyczącej kotów i spadek ich popularności. Jako symbol pogańskich bóstw płodności, seksualności i macierzyństwa stanowiły zagrożenie dla nowej religii monoteistycznej. Stały się wyobrażonym uosobieniem demonów oraz czarownic. W okresie inkwizycji koty, wraz ze swoimi właścicielkami oskarżanymi o uprawianie czarów, były torturowane oraz zabijane.

==== Zooterapia ====
Zwierzęta towarzyszące są wykorzystane w wielu metodach rehabilitacyjnych. Najpowszechniejszym gatunkiem stosowanym w tych celach jest pies domowy. Dogoterapia wykorzystywana jest. m.in. w readaptacji społecznej osób pozbawionych wolności, przeprowadzana w jednostkach penitencjarnych. Tego rodzaju terapię z udziałem psa po raz pierwszy zastosowano w waszyngtońskim więzieniu dla kobiet w 1981 r. Ze względu na liczne opracowania naukowe świadczące o wysokiej skuteczności animaloterapii, została ona wdrożona jako metoda resocjalizacji do zakładów karnych państw takich jak Kanada, Wielka Brytania, Australia. Od 2010 r. programy dogoterapeutyczne prowadzone są w polskich placówkach penitencjarnych.

=== Relacje ludzi ze zwierzętami a symboliczna nieczystość ===
Posiadanie zwierząt domowych staje się normą kulturową, zwłaszcza w obrębie cywilizacji euro-amerykańskiej. Właściciele uważają, że dobrostan zwierząt jest konieczny. Działania na rzecz antropomorfizacji zwierząt mają swoje uzasadnienie w próbie sprostania symbolicznemu zagrożeniu jakim jest zwierzęca nieczystość. Kwestia rytualnej i symbolicznej nieczystości jest szeroko opisana w ramach dyscypliny antropologicznej. O świeckim konstrukcie brudu pisała m.in. Mary Douglas. W nawiązaniu do jej koncepcji zwierzęta towarzyszące uznaje się za anomalię, ponieważ mimo naturalnych instynktów i zachowań wobec defekacji, zwierzęta domowe nie są postrzegane w kategoriach nieczystości. Sposoby radzenia sobie z tą komplikacją opisane są przez Douglas w analizie zjawiska anomalii, która polega na zmniejszeniu anomalii przez nadanie jej nowej interpretacji i kontrolowania jej w sposób fizyczny.
W przypadku opiekunów psów i kotów występuje analogiczne zjawisko zmiany interpretacji, poprzez nadanie zwierzęciu statusu domownika oraz włączenie jego zachowań do zbioru zachowań mieszkańców domu. Zasada ta ogranicza się jedynie do poszczególnego zwierzęcia, które zostało włączone do społeczności domowej; nie znajduje zastosowania do reszty zwierząt tego samego gatunku. Grupa właścicieli uwidacznia drugi schemat zachowań, czyli kontroluję sferę fizyczną, poprzez restrykcje odnośnie do przyzwolenia na leżenie zwierzęcia na meblu sypialnym lub kontaktu zwierząt z zastawą stołową. Jest to widocznie w sferze publicznej przez zakaz wprowadzania zwierząt na teren szpitali lub domów opieki, pomimo naukowych dowodów o bardzo niewielkiej liczbie chorób odzwierzęcych występujących u psów i kotów.

=== Konsumpcja ===
Relacje ludzi ze zwierzętami zawsze łączą się z konsumpcją oraz tabu pokarmowego. Kwestia ta podejmowana jest w koncepcji o anomaliach Mary Douglas, polemiki o wartości rytualnej Alfreda Radcliffe-Browna oraz heglowsko-marksistowską dialektyką Claude Lévi-Strauss’a. Pomimo rozmaitości dostępnego pokarmu, tylko część zostanie sklasyfikowana jako jadalna. Wiąże się to trawestacją kulturową. Edmund Leach stworzył podział żywności jadalnej na trzy kategorie: materia jadalna, która rozpoznawana jest jako żywność i spożywana w ramach standardowej diety, materia jadalna uznawana za potencjalną żywność, spożywaną wyłącznie rytualnie oraz jadalne surowce, które ze względu tabu funkcjonujące w poszczególnej kulturze, są rozpoznawalne jako niejadalne. Teoria tabu Edmunda Leacha opiera się na paradygmacie strukturalistycznym. Została poddana krytyce przez pragmatyków, ze względu na założenie, że zwierzęta kategoryzowane są na podstawie ich społecznego wobec do ludzi.
W kulturze europejskiej do zwierząt jadalnych zalicza się ryby, ptaki i ssaki. Dostrzegalny jest podział w tej grupie ze względu na ciepłotę ciała. Ptaki i ssaki ze względu na podobieństwo do ludzi wynikające ze sposobu odbywania stosunków seksualnych są postrzegane jako bliższe ludziom, dlatego ich ubój jest prowadzony humanitarnie. Nie ma ograniczeń mówiących o sposobach pozbawiania życia ryb, a ich spożycie nie jest zakazane w czasie katolickiego postu. Owady i gady są rozpatrywane w kategorii tabu, z powodu sprzeczności takich jak lądowy tryb życia oraz jednoczesny brak nóg. Wyjątkiem jest pszczoła miodna, której przypisuje się inteligencję oraz życzliwość wobec społeczeństwa.
Jedną z praktyk, która szczególnie wpłynęła na obraz relacji międzygatunkowych jest antropofagia. W kulturach konsumpcja człowieka jest dopuszczalna wyłącznie jako akt rytualnego kanibalizmu. Każdy inny przypadek spożycia człowieka, zwłaszcza przez przedstawiciela innego gatunku jest naruszeniem antropogenetycznej granicy, o której pisał Michaił Michajłowicz Bachtin. Polega ona na supremacji człowieka względem zwierząt, spowodowanej uzyskaniem szczytowej pozycji w łańcuchu pokarmowym.

=== Obcowanie płciowe ze zwierzętami w kulturze ===
W przedchrześcijańskiej Europie międzygatunkowe stosunki seksualne były traktowane neutralnie, niekiedy wchodziły w skład powszechnych zachowań kulturowych np. motyw ten często pojawiał się m.in. w mitach greckich. Okres średniowiecza przyniósł znaczne zmiany światopoglądowe. Stosunki seksualne ze zwierzętami zostały surowo zabronione. Jednym z powodów tych zmian był chrześcijański dogmat o podmiotowości ludzkiej, która w wyniku kontaktu seksualnego ze zwierzęciem zostaje utracona. Współcześnie stosunki płciowe ze zwierzętami są kontrolowane kulturowo w większości społeczeństw na świecie, a w wielu krajach kodeks karny przewiduje sankcje za obcowanie płciowe ze zwierzętami.

== Zwierzęta w wierzeniach ==

=== Religia Słowian ===
W wierzeniach słowiańskich istoty nadprzyrodzone najczęściej przyjmowały zoomorficzną postać zwierząt domowych. Wynikało to m.in. z ich bliskiego kontaktu z ludźmi oraz ich ważnej roli w gospodarstwie. Psy i koty postrzegane były jako personifikacja Śmierci, dusz zmarłych lub demonów, na tej podstawie przypisywane były im paranormalne zdolności przewidywania przyszłości. Zwierzęta towarzyszące były wykorzystywane w rytuałach ofiarniczych związanych z budową nowej chaty oraz praktykach o charakterze magicznym, polegających na wyznaczeniu odpowiedniego miejsca na budowę nowej koliby (na Huculszczyźnie) oraz widzenie mar nocnych. Można zauważyć dychotomię gatunkową związaną z wizerunkiem psa i kota w wierzeniach przedchrześcijańskich.

Kot w wierzeniach słowiańskich (oraz w wielu innych np. w mitologii egipskiej, celtyckiej, babilońskiej) postrzegany był jako istota demoniczna, co wiązało się z jego nocnym trybem życia oraz wyglądem zewnętrznym, czarnym kolorem umaszczenia oraz oczami świecącymi w ciemności.. Na jego sakralny charakter składała się symboliczna liczba jego żyć, wieszcza rola w obrzędowości oraz uosobienie płanetników, zmor lub demonów, po okresie chrystianizacji również jako wcielenie czarta lub licha. Kota utożsamiano przede wszystkim z wiedźmą i czarownicą. Związek ze sferą sakralną zaowocowało powszechnym zakazem zabijania tego gatunku zwierząt. Jego postać można odnaleźć w ludowych obrzędach dorocznych takich, jak „zabijanie grajka” oraz „wieszanie Judasza”.
Pies w wierzeniach słowiańskich charakteryzował się umiejętnością przekazywania wiedzy o przyszłości i o śmierci, widzenia istot niematerialnych oraz niekiedy występowaniem w roli środka apotropeicznego przeciw wiedźmom. Pojawiał się również w bajkach ajtiologicznych, co może świadczyć o długiej wspólnej historii gatunku człowieka i psa. Zwierzę to w świadomości społecznej miało charakter ambiwalentny. Demoniczność psa wiązano z jego podobieństwem do wilka, który stanowił jedno z największych zagrożeń ludności tamtego okresu, ale z drugiej strony pełnił też funkcję stróża i obrońcy przed demonami. Na obszarze Pomorza i Wielkopolski dokonywano doboru hodowlanego psów, w celu uzyskania pożądanego umaszczenia charakteryzującego się występowaniem jasnych łatek w okolicach brwi nazywanych „dodatkową parą oczu”, zwierzęta o takim umaszczeniu nazywane były „jaruczakami”. Psy w wierzeniach pojawiały się jako personifikacja demonów wodnych utopców, płanetników oraz dusz zmarłych.
Mieszkańcy słowiańskich wsi przestrzegali tabu związanego z obszarem przyrody przez obawy związane z gniewem Boga i karą, która polegać miała na klęsce żywiołowej. Tabu to było konsekwencją pozostałości wierzeń o charakterze metempsychicznym w folklorze.

=== Chrześcijaństwo ===
Zwierzęta w religiach monoteistycznych zajmują podrzędne role. Stanowisko religii niektórych Kościołów chrześcijańskich charakteryzuje się dominionizmem, czyli poglądem że zwierzchność ludzi nad zwierzętami wynika z prawa Bożego. Ułomność zwierząt wynikać miała z braku rozumu oraz duszy. Wyjątkowo negatywny stosunek wobec zwierząt kształtowany był w okresie inkwizycji. Zwierzęta postrzegane były jako bestialskie oraz blisko powiązane ze światem sił nieczystych. Istnieje również chrześcijański pogląd podkreślający znaczenie zwierząt jako stworzeń Bożych, reprezentowany przez św. Franciszka z Asyżu oraz realizowany w formie średniowiecznych procesów sądowych jako przedstawiciel stron. Dowody znaczenia relacji człowieka ze zwierzętami znajdują się w Nowym Testamencie w kontekście pokłonu zwierząt przed nowo narodzonym Jezusem oraz późniejszych interakcji apostołów ze zwierzętami. Apokryfy dostarczają jeszcze liczniejszych przykładów świadczących o ważnej roli zwierząt, a treści Drugiej Księgi Henocha uznają istnienie ich nieśmiertelnej duszy.

=== Ateizm ===
Na przełomie XIX i XX w. zwierzęta były obszernie wykorzystywane w celach naukowych. Działania te uzasadniono popularną wówczas teorią darwinizmu społecznego, zakładającą walkę o byt i zwycięstwo silniejszych, w tym przypadku gatunku ludzkiego nad innymi zwierzętami. Polityka ta była kwestionowana przez coraz to szersze grupy aktywistów i ekologów. W efekcie działacze antagonistycznego ruchu aby uwiarygodnić istotność swoich roszczeń, zaczęli wykorzystywać podobne ramy naukowe, odwołując się do teorii darwinowskiej jako dowodu na pokrewieństwo ludzi i zwierząt. Ruch ten skupiał w większości osoby bezwyznaniowe. Również dzisiaj w Stanach Zjednoczonych ateiści i agnostycy są statystycznie najbardziej zaangażowani w ruchy na rzecz praw zwierząt. Psychologowie wskazują, że może to być wynikiem zakwestionowania wyższości ludzi jako dzieci Bożych oraz posiadania duszy wyłącznie przez istoty ludzkie.

=== Shintoizm ===

Shintō zakazuje jakichkolwiek form znęcania się nad zwierzętami w formie fizycznej i magicznej, ze względu na zdolność każdej żywej istoty do emanacji pod postacią ducha lub bóstwa. Pies i kot domowy pełnią liczne funkcje w tradycyjnej religii Japonii, ze względu na przypisywane im magiczne zdolności. Występują w postaci zoomorficznego domowego bóstwa inugami oraz jako znaki zodiaku. Pies postrzegany jest jako opiekun kobiet oczekujących potomstwa, z tego powodu pierwszy dzień drugiego trymestru ciąży nazywany jest „psim dniem”. Jako zwierzęta magiczne postrzegane są również lisy i jenoty, które posiadają umiejętność przybierania postaci ludzkiej oraz wybranych przedmiotów.

=== Buddyzm ===
Buddyzm jest religią, której orędzie zaadresowane jest do wszystkich żywych stworzeń. Konsekwencją tego jest powszechność diety wegetariańskiej. Buddyści, ze względów ideowych, angażują się w ruch na rzecz ochrony zwierząt. W tradycji buddyzmu chińskiego powszechny jest zwyczaj fang sheng polegający na wykupieniu przez mnichów zwierząt pochwyconych przez myśliwych i ponownym wypuszczeniu ich na wolność.

=== Religie Indian Ameryki Północnej ===
Psy na tle fauny posiadały najbardziej złożoną symbolikę sakralną w religii rdzennych Amerykanów. Były przedstawicielami sił kosmicznych, dlatego też składano je jako ofiary rytualne podczas ceremonii religijnych.

== Zobacz też ==
Archeozoologia
Zoologia
Zoosemiotyka

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
Buliński, T., Linda-Grycza, K. (red.). (2019). Kot/pies/człowiek. O relacjach międzygatunkowych i kulturowych tego konsekwencjach. Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego.
Chymkowski, R. (2014). Zwierzęta i antropologia kultury, "Przegląd Humanistyczny" nr 1.
Johnson, J. (2009). Dogs, Cats, and Their People: The Place of the Family Pet and Attitudes about Pet Keeping. Waterloo.
Barcz, A., Dąbrowska, M. (red.) (2014) Zwierzęta, gender i kultura. Perspektywa ekologiczna, etyczna i krytyczna. Lublin: E-naukowiec.
Baratay, E. (2018). Zwierzęcy punkt widzenia. Inna wersja historii. Gdańsk: Wydawnictwo w podwórku.
Leach, E. (1964). Anthropological Aspects of Language: Animal Categories and Verbal Abuse. Cambridge: MIT Press.

== Linki zewnętrzne ==
Animal Studies – Instytut Badań Literackich
Portal AnimalStudies.pl
Animals & Society Institute
Animal Studies at Michigan State University


Efekt św. Mateusza

Efekt św. Mateusza – ogólna zasada socjologiczna o ubożeniu osób biednych i bogaceniu się bogatych.

== Historia ==
Termin został spopularyzowany przez socjologa Roberta Mertona i nazwany imieniem ewangelisty Mateusza, z którego księgi pochodzi cytat:

W naukach technicznych jego bardziej formalnym odpowiednikiem jest wiązanie preferencyjne opisujące np. rozkład prawdopodobieństwa powstania nowego połączenia w sieciach bezskalowych.
Efekt św. Mateusza ujawnia się również w innych dziedzinach życia. Poza dosłownym znaczeniem dotyczącym bogactwa materialnego termin ten jest także stosowany w przenośni, np.:

w edukacji – uczniowie i studenci zamożniejsi trafiają często do lepszych szkół i uczelni, dzięki czemu stają się lepiej wykształceni niż ich ubożsi koledzy. Keith Stanovich wskazał, że efekt Mateusza można powiązać z nauką czytania i wpływem braku tych umiejętności na osiągnięcia szkolne uczniów.
w nauce – naukowcy cieszący się większym uznaniem w środowisku mają łatwiejszy dostęp do funduszy i innych środków niezbędnych do rozwoju, dzięki czemu efekty ich badań ujawniają się lepiej i szybciej,
w politologii – partia zdobywająca większość głosów podczas wyborów w skali całego kraju lub okręgu, otrzymuje nieproporcjonalnie dużą liczbę mandatów, pomimo że procent poparcia dla konkurujących partii przed wyborami jest zbliżony.
Efekt odnosić się może także do wpływów, popularności, atrakcyjności itd.

== Rynki z wpływem społecznym ==
Wpływ społeczny często wywołuje zjawisko rich-get-richer, w którym popularne produkty stają się jeszcze bardziej popularne. Przykładem roli efektu Mateusza na wpływ społeczny jest eksperyment przeprowadzony przez Salganika, Doddsa i Wattsa, w którym stworzyli eksperymentalny wirtualny rynek o nazwie MUSICLAB. W MUSICLAB ludzie mogli słuchać muzyki i pobierać utwory, które najbardziej im się podobały.  Do wyboru były nieznane utwory wyprodukowane przez nieznane zespoły. Przetestowano dwie grupy; jedna grupa nie otrzymała żadnych dodatkowych informacji na temat piosenek, a drugiej grupie powiedziano o popularności każdej piosenki i liczbie pobrań, które miały miejsce wcześniej.

== Zobacz też ==
Zasada Pareta

== Przypisy ==

== Linki zewnętrzne ==
Justyna Suchecka, Polskie gimnazja segregują uczniów, wyborcza.pl, 3.11.2012