Szpada

Szpada (z wł. spada) – kolna broń biała, powstała w XVII wieku na zachodzie Europy, ewoluując z rapiera jako broń mniejsza, lżejsza i poręczniejsza.

== Historia ==
Powstała w latach 1620–1640 we Włoszech i szybko stała się bardzo popularną bronią we Francji i innych krajach Europy. Nazywano ją „mieczem spacerowym” i „mieczem do poduszki” ze względu na wyjątkową poręczność i niewielkie rozmiary. Z czasem utraciła skomplikowaną, rapierową oprawę rękojeści, a zyskała tarczkę ochronną. Od XVIII wieku traktowana jako broń przyboczna i część ubioru szlachcica (podobnie jak szabla w Polsce), dzięki czemu stała się lżejsza od niewygodnego rapiera. Waga szpady wynosiła około pół kilograma a długość 90 cm. Znane użycie w polszczyźnie około 1656.
Pod koniec XIX wieku upowszechniono nowy rodzaj szpady – szpadę pojedynkową. Przypominała ona współczesną szpadę sportową z francuską rękojeścią i była używana wyłącznie w pojedynkach. Ostatecznie szpada przekształciła się w broń sportową i w takim charakterze używana jest do dziś w szermierce sportowej.

== Szpada sportowa ==

Obecnie w sporcie, w walce szpadą, polem trafienia jest całe ciało – od maski aż po buty. Jest to sport, który charakteryzuje się niezwykłą szybkością oraz walecznością, w którym nie liczy się, kto rozpoczął natarcie, ale kto wcześniej osadził koniec broni, powodując zapalenie się swojej lampy. Zasady walki, w przeciwieństwie do zasad umownych, takich jak floret i szabla, w niemałym stopniu odzwierciedlają specyfikę walki ostrą bronią.

=== Zasady walki ===
Pierwotnie walczono wyłącznie do jednego trafienia, jednak w ciągu XX wieku z powodu małej widowiskowości walk stopniowo zwiększano liczbę punktów wymaganych do zdobycia, by wygrać walkę. Obecnie walczy się do 5, 10 lub 15 trafień, w zależności od etapu i rodzaju zawodów.
We współczesnej szpadzie sportowej punkt przyznaje się temu, kto trafił przeciwnika i w przeciągu następnych 40 milisekund nie otrzymał trafienia. W przypadku, gdy obaj szermierze trafią się w czasie mniejszym niż 40 milisekund, obaj zawodnicy otrzymują punkt. Trafienia zadane po tym czasie są ignorowane, niezależnie od tego, gdzie i z jaką siłą zostaną zadane.

=== Parametry ===
Współczesne szpady sportowe ważą między 300 a 450 gramów, choć regulamin Międzynarodowej Federacji Szermierczej zezwala na szpady ważące do 770 g. Klingi szpadowe dla dorosłych zawodników mierzą 90 cm od kosza do czubka punty, jest to tzw. rozmiar „5”. Rozmiary przelicza się na centymetry poprzez pomnożenie cyfry rozmiaru przez 2,5 cm (1 cal) i dodanie do 75 cm (30 cali). Dla przykładu klinga rozmiaru „0” ma długość 75 cm (30 cali) a rozmiaru „2” – 80 cm (32 cale).
Międzynarodowa Federacja Szermiercza ustanowiła następujące czasy dotyczące sposobu rejestrowania punktów w walce na szpady:
Czas wciśnięcia („dwell time”): 3,3 milisekundy
Jest to czas, przez jaki obwód musi być zamknięty, aby zarejestrować trafienie (patrz – punta).
Czas odcięcia („cut-out time”): 40 milisekund
Jest to okres, w jakim aparat rejestruje trafienia, zanim odetnie sygnał z broni szermierzy. Trafienia obu szermierzy zadane w odstępie krótszym niż czas odcięcia będą rejestrowane jako trafienia punktowane. W przypadku gdy obaj szermierze trafią się w odstępie większym niż 40 ms, punkt otrzymuje osoba trafiająca wcześniej.

=== Igrzyska olimpijskie ===
Jest to jedna z konkurencji szermierczych rozgrywana także na igrzyskach olimpijskich, gdzie reprezentanci Polski wywalczyli 4 medale:

brązowy w Paryżu 2024 – drużyna w składzie: Aleksandra Jarecka, Alicja Klasik, Renata Knapik-Miazga, Martyna Swatowska-Wenglarczyk
srebrny w Pekinie 2008 – drużyna w składzie: Tomasz Motyka, Adam Wiercioch, Radosław Zawrotniak, Robert Andrzejuk
srebrny w Moskwie 1980 – drużyna w składzie: Ludomir Chronowski, Piotr Jabłkowski, Andrzej Lis, Mariusz Strzałka, Leszek Swornowski
brązowy w Meksyku 1968 – drużyna w składzie: Bohdan Andrzejewski, Kazimierz Barburski, Michał Butkiewicz, Bohdan Gonsior, Henryk Nielaba

== Przypisy ==


Ścieżka zdrowia (rekreacja)

Ścieżka zdrowia – szereg urządzeń ustawionych w parku itp., służących rekreacji polegającej na wykonaniu określonego zestawu ćwiczeń gimnastycznych. Ta forma powszechnie dostępnej rekreacji jest wykorzystywana m.in. w Niemczech. Na przykład w gminie Bad Feilnbach w Bawarii utworzono ścieżkę zdrowia "Body2Brain", zachęcającą do prostych ćwiczeń poprawiających nastrój.

== Przypisy ==


Świnka (pétanque)

== W petance ==

Świnka (fr. cochonet – prosiaczek) – mała drewniana lub plastikowa kulka o średnicy 30 mm (do roku 2008 włącznie średnica mieściła się w przedziale od 25 do 35), stanowiąca cel, w pobliże którego zawodnicy starają się umieścić swoje bule.
W konkurencji strzału precyzyjnego świnka stanowi przeszkodę w ustawieniu drugim i cel w ustawieniu piątym. Regulamin konkursu strzału precyzyjnego nie informuje w jakim rozmiarze powinna być świnka. Domyślnie jest to świnka o rozmiarze określonym w przepisach nadrzędnych tj. Regulaminie Gry. Świnka przeszkoda powinna być „w ciemnym kolorze” świnka cel „w jasnym kolorze” – nie są jednak podane przykłady, który kolor jest jasny, a który ciemny. Decyzja zatem pozostaje w gestii sędziego.
Tradycyjnym tworzywem do produkcji świnki było od zawsze drewno, a przez swoje właściwości najbardziej cenione było drewno bukszpanu.
Jednak rzekomo jedyny producent świnek do pétanque, które posiadają oficjalna akceptację Międzynarodowej Federacji Pétanque i Gry Prowansalskiej (FIPJP), firma MS Pétanque, stosuje wyłącznie tworzywo sztuczne.

=== Inne nazwy ===
prosiaczek,
koszon (fr. cochonet),
buszon (fr. bouchon),
kulka,
mała (fr. le but),
jack (ang.)

== W bocce ==
Pallino nie ma określonych regulaminowo rozmiarów, ale jego standardowy rozmiar to 40 mm.

=== Inne nazwy ===
pallino (wł.),
pill (wł.),
bolus (wł.),
boccino (wł.).

== W bochas ==
Podobnie jak pallino we włoskich bocce, tak bochín w argentyńskich bochas ma rozmiar określony przez niepisaną tradycję – jest on identyczny jak w bocce i wynosi 40 mm.

== W innych grach ==
W grze tejo (odmianie argentyńskiej i peruwiańskiej) bochín występuje w formie krążka o średnicy 40 mm. W odmianie kolumbijskiej, ze względu na jej specyfikę, nie ma bochín, gdyż nie ma potrzeby stosowania jego odpowiednika. Zastępuje go mała, trójkątna, papierowa saszetka z prochem dymnym umocowana na małej metalowej obręczy wklejonej w glinę.

== Bibliografia ==
Regulamin gry w petankę

== Linki zewnętrzne ==
szeroki wybór świnek różnych producentów


Tarcza strzelecka

Tarcza strzelecka – w najprostszym wykonaniu arkusz papieru z narysowanymi koncentrycznymi okręgami przeznaczony do zawieszenia na strzelnicy (sportowej albo wojskowej lub policyjnej) jako cel, przeznaczony do ostrzelania (przez zawodnika albo żołnierza lub policjanta). Trafienie w taką tarczę zostawia w niej otwory, na podstawie których można ocenić celność strzelania.

== Rodzaje tarcz ==

Tarcze strzeleckie w łucznictwie i w strzelectwie rzadziej występują w postaci innej, niż wspomniane koncentryczne okręgi lub koła, czasem – w celu poprawienia ich widoczności – są dodatkowo pokolorowane. Przy strzelaniu m.in. z broni myśliwskiej, do ruchomych celów stosuje się w charakterze tarcz różnego rodzaju figury i przedmioty symulujące poruszające się lub pojawiające na krótki czas rzeczywiste cele. W biatlonie używane są specjalne okienka, trafienie w które powoduje strącenie specjalnej zapadki, co ułatwia strzelającemu natychmiastową ocenę celności strzału.
Do celów szkolenia żołnierzy w zależności od rodzaju broni, z której tarcza ma być ostrzeliwana tarcze mają różne konstrukcje. Do strzelań z broni strzeleckiej – pistoletów i karabinów – stosuje się tarcze podobne do tarcz sportowych. Często jednak na tarczy zamiast kolorowych kół namalowana jest sylwetka człowieka, a na jej tle narysowane są okręgi lub elipsy określające punktowane obszary trafienia. Tarcze przeznaczone do szkolenia żołnierzy mają najwyżej punktowane (najmniejsze) koło w okolicy twarzy, szyi lub piersi namalowanej sylwetki, a do szkolenia policjantów – częściej w okolicy kolan. Niektóre wojskowe tarcze strzeleckie składają się z samej sylwetki człowieka, a celem strzelającego jest trafienie w dowolny punkt takiej figury.
Do strzelań artyleryjskich i czołgowych tarcze mają znacznie większe rozmiary, symbolizują sylwetkę pojazdu (czołgu, transportera, samochodu lub śmigłowca) i nie mają narysowanych żadnych okręgów. Często wykonane są z tektury lub sklejki. Trafienie pociskiem armatnim w taką tarczę zostawia w niej duży otwór albo nawet niszczy ją całkowicie.


Tartan (tworzywo sztuczne)

Tartan – tworzywo poliuretanowe, odporne na ścieranie i temperaturę. Używa się go do wykładania bieżni, rozbiegów i rzutni boisk sportowych.
W przybliżeniu połowa składników to poliizocyjaniany, resztę stanowią wypełniacze i barwniki.
Rozprowadzany jest w postaci płynnej na odpowiednio utwardzonym podłożu (betonowym, asfaltowym). Tworzy sprężystą i trwałą warstwę.

== Bibliografia ==
Słownik wyrazów obcych. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2004. ISBN 83-01-14196-4. Brak numerów stron w książce


Ubiór warstwowy

Ubiór warstwowy – koncepcja ubioru, polegająca na nakładaniu kolejnych warstw odzieży, z których każda spełnia różne funkcje. Łącząc je ze sobą, można uzyskać funkcjonalną odzież, łatwą do dopasowania do konkretnych warunków pogodowych i poziomu aktywności. Ten sposób ubierania się został szeroko zaakceptowany w sporcie, turystyce czy trekkingu.

== Warstwy ==
Podstawowy i najczęściej stosowany wariant ubioru warstwowego zakłada stosowanie trzech warstw:

warstwy podstawowej, mającej za zadanie szybko i efektywnie odprowadzić wilgoć z powierzchni skóry
warstwy średniej, zapewniającej izolację termiczną
warstwy zewnętrznej, chroniącej przed wodą i wiatrem.

=== Warstwa podstawowa ===
Podstawowym zadaniem tej warstwy jest odprowadzanie wilgoci z powierzchni skóry i przekazanie jej do następnej warstwy ubioru. Efekt ten uzyskiwany jest na zasadzie kapilarnej – puste w środku włókna zasysają wilgoć (pot) i transportują ją do kolejnej warstwy ubioru, w której ulega odparowaniu. Ta warstwa ubioru powinna ściśle przylegać do ciała.
Warstwa podstawowa (zwana też bielizną termoaktywną) wytwarzana jest najczęściej z syntetycznych materiałów (głównie włókien poliestrowych i poliamidowych). Syntetyczne włókna nie absorbują wilgoci, ale szybko i efektywnie przekazują ją dalej. Często stosowane są antybakteryjne wykończenia (najczęściej dodawane są związki srebra), które utrudniają rozwój bakterii, a tym samym powstawanie niechcianych zapachów. Związki srebra mogą być dodane poprzez połączenie z polimerem, z którego wykonane są włókna, lub też poprzez powleczenie nimi włókien. W tym drugim wypadku może wystąpić reakcja alergiczna u osób uczulonych na srebro, są to jednak bardzo rzadkie przypadki.
Kolejnym materiałem, często stosowanym w produkcji bielizny termoaktywnej, jest wełna. To materiał, który posiada naturalne właściwości odprowadzania wilgoci, utrudnia rozwój flory bakteryjnej i ma naturalne właściwości termoregulacyjne. Wełna bywa nieprzyjemna w dotyku, w kontakcie ze skórą może powodować nieprzyjemne swędzenie, a nawet reakcje alergiczne. Można tego uniknąć poprzez połączenie wewnętrznej syntetycznej warstwy z zewnętrzną warstwą wełnianą.
Bawełna nie jest stosowana w produkcji bielizny termoaktywnej, ponieważ łatwo absorbuje wilgoć i nie przekazuje jej dalej. Bardzo długo schnie, powodując uczucie dyskomfortu.

=== Warstwa średnia ===
To warstwa zapewniająca izolację termiczną. Grubość warstwy można regulować w zależności od warunków pogodowych. Ubiór z tej warstwy nie musi przylegać dokładnie do ciała, ponieważ powietrze zamknięte pomiędzy warstwami działa jak dobry izolator. Jednakże zbyt luźny krój może utrudniać odprowadzanie wilgoci z pierwszej warstwy.
Najczęściej ta warstwa odzieży jest wytwarzana z wełny, syntetycznych materiałów PET (potocznie nazywanych polarami od nazwy Polartec, pierwszego takiego materiału, wytworzonego w 1979 roku przez firmę Maiden Mills), ptasiego puchu czy poliestru.
Wełna posiada bardzo dobre właściwości termoizolacyjne (nawet, gdy jest mokra), dobrze też transportuje wilgoć. Materiały polarowe PET są lżejsze niż wełna, absorbują bardzo mało wilgoci i szybko schną. Są też tańsze w produkcji. Puch zapewnia bardzo dobrą izolację przy bardzo niskiej wadze, jednak traci te właściwości, jeżeli namoknie lub jest zbyt ściśnięty. Bawełna jest niedroga i może służyć jako druga warstwa odzieży, ale nie jest zbyt ciepła i nie odprowadza wilgoci.

=== Warstwa zewnętrzna ===
Odzież zewnętrzna ma za zadanie ochronić przed wodą i wiatrem. Powinna być wykonana z wytrzymałego i odpornego na uszkodzenia mechaniczne materiału. Warstwa zewnętrzna nie powinna przepuszczać do wewnątrz wody i wiatru, ale równocześnie powinna pozwalać zgromadzonej wewnątrz parze wodnej na łatwe odparowanie. Uzyskuje się to za pomocą różnego rodzaju membrany, z których najbardziej znana to Gore-Tex. Są to materiały o mikroporowatej strukturze, wykorzystujące fakt, że cząsteczki wody łączą się w grupy, które są większe niż cząsteczka pary wodnej. Wielkość otworów w membranie jest tak dobrana, że woda nie przedostaje się do wewnątrz, a para wodna wydostaje się na zewnątrz. Nawet najlepsze membrany nie pozwalają na całkowicie swobodny przepływ pary wodnej. Przy dużej aktywności fizycznej lepsze efekty dają regulowane otwory wentylacyjne (np. pod pachami), a przy bardzo wysokim poziomie aktywności (np. intensywny bieg) lepiej w ogóle zrezygnować z warstwy zewnętrznej.
Odzież z warstwy zewnętrznej można podzielić na trzy grupy:

odzież całkowicie nieprzemakalną, ale i nie pozwalającą na przepływ pary wodnej, jak np. peleryny wykonane z grubego plastiku. W tym wypadku para wodna wydostaje się tylko przez otwory wentylacyjne
odzież z membraną, która zapewnia wodoszczelność i pozwala na częściowy przepływ pary wodnej
odzież typu softshell, wykonana z miękkich, elastycznych materiałów, oferująca znaczną przepuszczalność pary wodnej. Softshelle zapewniają tylko częściową ochronę przed wiatrem i deszczem (nie są całkowicie wodoszczelne).

== Zobacz też ==
Extended Cold Weather Clothing System

== Bibliografia ==
opis sportowego ubioru warstwowego na stronach www.hike.pl. hike.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2011–04–19)].


Ubranie sportowe

Ubranie sportowe (odzież sportowa) – ubranie, którego sposób i jakość wykonania pozwala na swobodne i łatwe uprawianie sportu. Tego typu ubrania są najczęściej wykonywane z materiałów elastycznych.
Do tego typu odzieży zalicza się m.in.:

spodnie dresowe,
bluzy dresowe,
krótkie spodenki,
podkoszulki i podkoszulki-bokserki.
biustonosze sportowe

== Zobacz też ==

Kostium kąpielowy
Trampki

== Przypisy ==


Waveboard

Waveboard, casterboard – inny rodzaj deskorolki, która różni się przede wszystkim tym, że posiada dwa kółka obracające się o 360 stopni oraz nietypowy kształt. Waveboard jest mniej powszechną formą deskorolki. Waveboard jest dyscypliną europejską. Jest to streetsurfing, czyli surfowanie po ulicy. Jazda na niej wymaga ruchów mięśni nóg i bioder.


Wrotki (sprzęt sportowy)

Wrotki – sprzęt sportowy i rekreacyjny, mający postać kółek mocowanych do butów w sposób trwały lub doczepianych. Są one pokrewne łyżworolkom, od których różnią się ułożeniem kółek: wrotki są dwuśladowe, gdy łyżworolki jednośladowe.

== Historia ==
Koncepcja umieszczania kółek pod butami sięga co najmniej początku XVIII wieku. Od początku były to próby imitacji jazdy na łyżwach w warunkach braku lodu, do celów rekreacyjnych bądź przedstawień teatralnych. Był to więc sprzęt jednośladowy, będący wczesną formą łyżworolek. Kolejne modele nie zdobywały jednak szerszej popularności, ze względu na trudności z hamowaniem i skręcaniem.
Dopiero w 1863 roku James Plimpton z Medford w stanie Massachusetts odszedł od jednośladowości projektując dwie pary równoległych kółek na wózkach przymocowywanych do buta, czyli pierwsze wrotki. Wynalazek się przyjął rozpoczynając pierwszą w historii wrotkarską manię, jaka najpierw opanowała wschodnie Stany Zjednoczone, a później dotarła do Europy. Ze względu na bardziej komfortowe stroje noszone przez kobiety do jazdy, z czasem wrotki stały się też jednym z symboli emancypacji kobiet.
Z czasem konstrukcję wrotek udoskonalano. Powstały pierwsze hale wrotkarskie, wprowadzono masową produkcję. W 1876 roku pojawiły się pierwsze wrotki z hamulcem. Wkrótce zaczęto eksperymentować z gumowymi, a nawet plastikowymi kółkami, jednak sporą zmianę przyniosło dopiero wprowadzenie poliuretanu w 1979 roku.
Wkrótce po wynalezieniu wrotek zaczęto wymyślać różne zawody sportowe z ich wykorzystaniem. Pierwszy mecz hokeja na wrotkach odnotowano w Londynie w 1878 roku. Pod koniec XIX wieku popularność zdobyły wyścigi wrotkarskie, a nieco później także taniec na wrotkach i wrotkarstwo figurowe. W efekcie, w 1924 roku powołano Międzynarodową Federację Sportów Wrotkarskich.
Wymyślone w Chicago w 1935 roku roller derby jest najstarszym sportem wrotkarskim uprawianym zawodowo. Zaledwie dwa lata później odbyły się pierwsze mistrzostwa świata sportów wrotkarskich.
Wrotki chętnie zakładano na nogi do lat 70., jednak moda na nowoczesne łyżworolki doprowadziła do znaczącego spadku popularności tego sprzętu w dwóch ostatnich dekadach XX wieku. Dopiero odnowione zainteresowanie roller derby, unowocześniony design i moda retro przywróciły wrotki do łask w drugiej dekadzie XXI stulecia.

== Rodzaje wrotek ==
W zależności od przeznaczenia wrotki różnią się od siebie chociażby rodzajem buta czy wielkością i twardością kół. W związku z tym dzielą się na wrotki:

do jazdy figurowej i synchronicznej
do roller derby
do jazdy typu disco
rekreacyjne
hokejowe (dwuśladowe)
Dawniej do jazdy typowo rekreacyjnej wykorzystywane były wrotki czterokołowe przypinane do butów.
Na początku XX wieku wrotkarnie istniały w wielu miastach na terenie Polski: Warszawie, Wrocławiu, Katowicach

	Rodzaje wrotek

== Przypisy ==

== Zobacz też ==

wrotkarstwo
nartorolki
łyżworolki


Żabka (mocowanie łyżwy)

Żabka – sposób mocowania łyżwy do trzewika polegający na ściśnięciu szczękami podeszwy z przodu lub obcasa (czasami obcas miał blaszkę).
Szczęki przesuwane były przy pomocy śruby rzymskiej dokręcanej kluczykiem.


Medycyna sportowa

Medycyna sportowa (medycyna aktywności ruchowej) – interdyscyplinarna dziedzina wiedzy lekarskiej, obejmującą całość procesów dokonujących się w organizmie człowieka pod wpływem aktywności fizycznej lub jej braku.

== Założenia i cele ==
Jej zadaniem jest sprawowanie opieki medycznej nad człowiekiem aktywnym ruchowo (zdrowym, jak i chorym, we wszystkich okresach życia). Zajmuje się nie tylko zawodnikami sportowymi, ale wszystkimi osobami aktywnymi fizycznie oraz tymi, którzy powinny być aktywne fizycznie.
Obejmuje:

kwalifikację do uprawiania sportu, mającą na celu wykluczenie ewentualnych przeciwwskazań zdrowotnych istotnych dla danej dyscypliny sportowej;
okresowe badania kontrolne osób uprawiających sport, umożliwiające wykrycie ewentualnych zmian zachodzących w organizmie pod wpływem uprawiania określonej dyscypliny sportu;
optymalizowanie metod żywienia i treningu sportowców;
kontrole efektów stosowanych metod treningowych;
walkę z niedozwolonym wspomaganiem zdolności wysiłkowych organizmu czyli dopingiem;
zapobieganie kontuzjom i urazom;
leczenie uszkodzeń ciała powstałych w wyniku uprawiania sportu;
rehabilitację i odnowę biologiczną.
Wykorzystuje osiągnięcia z zakresu chirurgii ogólnej, ortopedii i traumatologii narządu ruchu, pediatrii, chorób wewnętrznych, kardiologii, a także biologii, biochemii, fizjologii wysiłku, antropologii, psychologii, higieny, teorii żywienia i metodyki treningu sportowego.

== Specjalizacja z medycyny sportowej ==
Medycyna sportowa jest w Polsce specjalizacją lekarską, której konsultantem krajowym od 19 lutego 2020 jest dr  Andrzej Rakowski.

== Zobacz też ==
sprawność fizyczna
motoryczność
test wysiłkowy
ergospirometria
pułap tlenowy
Światowa Agencja Antydopingowa

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
Definicje i zrozumienie istoty i znaczenia medycyny sportowej
Portal medycyny sportowej
Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 4 maja 2023 r. w sprawie specjalizacji lekarzy i lekarzy dentystów (Dz.U. z 2023 r. poz. 975)

== Linki zewnętrzne ==
Centralny Ośrodek Medycyny Sportowej
Polskie Towarzystwo Medycyny Sportowej


Adaptogen

Adaptogeny, zioła adaptacyjne, substancje adaptogenne (łac. adaptō ‘przystosować się’; gr. γένος genos ‘ród’, ‘pochodzenie’) – substancja pochodzenia naturalnego lub surowiec roślinny o korzystnym dla zdrowia nieswoistym działaniu, pomagający w adaptacji organizmu do szeroko pojętego obciążenia stresem, wspomagający utrzymanie homeostazy organizmu i niewykazujący działania modulującego oraz skutków ubocznych.
Pojęcie adaptogen z uwagi na: zbyt rozległą definicję, niespecyficzne działanie, brak zastosowania w leczeniu chorób oraz niejasny sposób działania (surowców roślinnych lub substancji pochodzenia roślinnego) nie jest akceptowane we współczesnej terminologii farmakologicznej oraz klinicznej. Ze względu na niejasne działanie, uważa się że "adaptogeny" mogą być szkodliwe lub neutralne w zależności od zastosowania. W praktyce farmakologicznej stosuje się substancje o działaniu jasno określonym i bezpośrednio zapobiegającym znanym mechanizmom patologii.
Większość proponowanych adaptogenów była od wieków stosowana jako surowiec leczniczy w medycynie tradycyjnej m.in. ajurwedzie, tradycyjnej medycynie chińskiej. Zainteresowanie nauki adaptogenami wywodzi się z badań etnofarmakologicznych Władimira Komorowa (1895) i Aresenyeva (1903-1907) prowadzonych na dalekim wschodzie. Odkryto wtedy, że jagody cytryńca chińskiego stosowane przez myśliwych ludu Nanai w postaci toniku ograniczać miały: pragnienie, głód, redukowały astenię (zmęczenie) i poprawiać widzenie o zmroku. Termin adaptogen zaproponował w roku 1947 radziecki toksykolog N.V. Lazarew. W obecnych czasach uważa się wczesne badania nad adaptogenami za pseudonaukę, ze względu na zbyt szeroko określone działanie, chociaż niektóre substancje po szczegółowym wyjaśnieniu działania są stosowane (np. wszechlek żeń-szeń do zwiększania efektywności metabolizmu w lekach przeciw starzeniu).

== Rośliny uznawane za źródło adaptogenów ==
Adaptogeny najczęściej są uzyskiwane z roślin należących do rodzin: astrowatych, araliowatych, gruboszowatych i psiankowatych.

brodziuszka wiechowata Andrographis paniculata
traganek błotnisty Astragalus membranaceus
aralia mandżurska Aralia mandschurica
bakopa drobnolistna Bacopa monniera
wąkrotka azjatycka Centella asiatica
eleuterokok kolczasty Eleutherococcus senticosus
lukrecja gładka Glycyrrhiza glabra
Gynostemma pentaphyllum
bazylia poświęcona Ocimum sanctum
wszechlek żeń-szeń Panax ginseng (którego działanie wyjaśniono przez przyspieszanie metabolizmu komórkowego)
szczodrak krokoszowaty Rhaponticum carthamiodes
różeniec górski Rhodiola rosea
cytryniec chiński Schizandra chinensis
witania ospała Withania somnifera

== Zastosowanie ==
Ze względu na zbyt szerokie określanie chorób i ignorowanie etiologii procesów, stosowanie adaptogenów może przynieść pozytywny skutek raczej przez przypadek, niż ze względu na dobrze uzasadniony mechanizm leczenia. Były proponowane:

w profilaktyce chorób cywilizacyjnych
wspomaganiu rekonwalescencji
suplement diety sportowców, robotników, żołnierzy, kosmonautów
w profilaktyce procesu starzenia się organizmu
środki antystresowy.

== Przypisy ==


Aklimatyzacja

Aklimatyzacja – rodzaj adaptacji; spowodowane zmianą miejsca pobytu, zachodzące w naturalnych warunkach, przystosowanie się do nowych dla danego organizmu warunków klimatycznych. W zakres aklimatyzacji wchodzą przystosowania do klimatu, czasu i wysokości. Przystosowanie zachodzące w warunkach laboratoryjnych, do sztucznie wytwarzanych warunków, nazywamy aklimacją.
Potocznie aklimatyzacją nazywa się także przystosowanie zwierząt do nowego otoczenia lub człowieka do nowych warunków pracy, zamieszkania, towarzystwa.
Aklimatyzacja jest możliwa dzięki naturalnej plastyczności organizmów i możliwości adekwatnego ich reagowania na bodźce środowiska. Możliwości dostosowawcze warunkowane są z jednej strony przez pulę genową, jaką dysponuje organizm, a z drugiej – gwałtownością (tempem) zachodzącej zmiany i jej wielkością.

== Aklimatyzacja u ludzi ==
Ze względu na ubranie i ocieplane domy, ma stosunkowo małe znaczenie. Szybkie podróże samolotowe powodują konieczność niewielkiej aklimatyzacji czasowej - dostosowania swojej aktywności do miejscowego dnia i nocy.
Najtrudniejszą dla człowieka i najbardziej niebezpieczną jest aklimatyzacja do wysokości n.p.m. Mogą wystąpić objawy choroby wysokościowej, która w skrajnych przypadkach może doprowadzić nawet do śmierci.

== Aklimatyzacja u zwierząt ==
Aklimatyzacja łączy się zazwyczaj z celową działalnością człowieka i przewożeniem ich do nowych krain, leżących poza ich naturalnym zasięgiem, lub w okolice, w których zwierzęta te poprzednio występowały, lecz zostały wytępione.
Trudniejszym zabiegiem jest wprowadzenie różnych gatunków, tam gdzie nigdy nie występowały. Wiąże się z tym znaczne ryzyko zakłócenia równowagi biologicznej przez nowo introdukowane gatunki (ekologia).
Wiele prób aklimatyzacji przeprowadzono w Australii. Wprowadzono gatunki, które z braku naturalnych miejscowych wrogów rozmnożyły się i w późniejszym czasie stały się prawdziwą plagą. Sprowadzone w 1859 r. z Europy dla celów łowieckich dzikie króliki w przeciągu niewielu lat tak się rozmnożyły, że zaczęły wyrządzać wielkie szkody na pastwiskach, stając się wielkim konkurentem dla owiec. Aby zwalczać króliki, sprowadzono do kraju nowy gatunek - lisa. Wraz z dużą redukcją liczebności królika, lisy przyczyniły się też do wytępienia wielu rodzimych gatunków torbaczy.
Innym krajem, który podjął się aklimatyzacji zwierząt, była Nowa Zelandia. Kraj ten z początku pozbawiony całkowicie ssaków (z wyjątkiem nietoperzy), aklimatyzował u siebie aż 53 ich gatunki, które sprowadzał głównie z Europy, z Azji, Ameryki. Z tej liczby tylko 30 gatunków zadomowiło się na stałe. Niektóre z nich (np. króliki) wyrządziły znaczne szkody, podobnie jak w Australii.
W Polsce ponownie aklimatyzowano i wprowadzono do naturalnych środowisk żubra, łosia, bobra. Próby aklimatyzacji niedźwiedzia zastosowano w Puszczy Białowieskiej.

== Aklimatyzacja u roślin ==
Aklimatyzacji poddawane są zwłaszcza gatunki o znaczeniu przemysłowym. Ze względu na zazwyczaj łatwiejsze ich rozmnażanie, stosując sztuczną selekcję, zwykle bardzo szybko doprowadza się do wyhodowania odmian miejscowych.

== Bibliografia ==

Mały słownik zoologiczny - ssaki, KazimierzK. Kowalski (red.), Warszawa: „Wiedza Powszechna”, 1991, ISBN 83-214-0043-4, ISBN 83-214-0637-8, OCLC 834075593 . Brak numerów stron w książce


Aminokwasy rozgałęzione

Aminokwasy rozgałęzione (ang. branched-chain amino acid, BCAA) – aminokwasy posiadające rozgałęziony boczny łańcuch alifatyczny. W grupie aminokwasów białkowych istnieją 3 spełniające ten warunek: leucyna, izoleucyna i walina.

== Wykorzystanie w sporcie ==
Aminokwasy rozgałęzione zmniejszają uczucie zmęczenia po treningu, poprzez obniżenie ilości tryptofanu w krwi, co prowadzi do spadku stężenia serotoniny (odpowiedzialnej za uczucie senności i zmęczenia) w mózgu, dlatego są często spożywane w postaci suplementów przez sportowców.
Wykazują również potencjał antykataboliczny w komórkach mięśniowych, gdyż zwiększają one pobieranie energii z adipocytów przez organizm, ograniczając zużywanie aminokwasów do procesów energetycznych oraz pozytywnie wpływają na potreningową regenerację tkanki mięśniowej.

== Bibliografia ==
Strakie Sowers: A Primer On Branched Chain Amino Acids. Huntington College of Health Sciences, 2009. [dostęp 2013-03-05]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-08-28)].


Anabolizm

Anabolizm (z gr. ἀναβολή od ἁνά 'w górę' i βάλλειν 'rzut') – grupa reakcji chemicznych, w wyniku których z prostych substratów powstają związki złożone, gromadzące energię. Jest to ta część metabolizmu, która związana jest ze wzrostem tkanek organizmu (forma metabolizmu komórkowego). Często procesy metaboliczne dzieli się na anaboliczne (wzrostowe) i kataboliczne (związane z rozkładem i zanikaniem materii organicznej).
Anabolizm to reakcje syntez związków bardziej złożonych z prostszych, wymagające dostarczenia energii (reakcja endoenergetyczna). Energia ta umożliwia podniesienie poziomu energetycznego związków w czasie procesu chemicznego. Powstający w ten sposób produkt reakcji zawiera większą ilość energii, niż substraty. Dostarczona energia zostaje zmagazynowana w postaci wiązań chemicznych.
Procesy anaboliczne prowadzą do tworzenia i wzrostu organów i tkanek, są więc związane z ogólnym wzrostem masy i rozmiarów ciała. Typowymi przykładami tego rodzaju procesów jest wzrost siły i masy mięśni, rozrost szkieletu, rośnięcie włosów i paznokci. Jest to przeciwieństwo katabolizmu. Procesy anaboliczne polegają na tworzeniu podstawowych elementów składowych komórki np. aminokwasów, cukrów i ich polimerów. Przykładem może być synteza celulozy z glukozy lub synteza kwasów tłuszczowych z octanu.
Zazwyczaj oba procesy pozostają z sobą w dynamicznej równowadze. W okresie wzrostu młodych organizmów stałą przewagę mają procesy anaboliczne, natomiast w sytuacji niedożywienia, ostrego stresu czy nadmiernego wysiłku fizycznego górę mogą okresowo wziąć procesy kataboliczne.
Ze względu na to, że pojedyncze komórki tworzące tkanki nie mogą jednocześnie realizować procesów anabolicznych i katabolicznych, w organizmach zwierząt i ludzi występują specjalne hormony, które sterują tymi procesami, poprzez "przełączanie" komórek w tryb anaboliczny lub kataboliczny, za pomocą interakcji ze specjalnymi receptorami rozsianymi na powierzchni ich błon komórkowych. Endokrynologia, nauka zajmująca się hormonami tradycyjnie dzieli hormony na anaboliczne i kataboliczne.

== Zobacz też ==
steryd anaboliczny
katabolizm

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
Berg Jeremy M., Tymoczko John L., Stryer Lubert: Biochemia, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2007, ISBN 978-83-01-14379-4.


Anoksemia

Anoksemia – niedobór tlenu we krwi w stosunku do zapotrzebowania.
Niektóre z możliwych przyczyn anoksemii:

Wysiłek fizyczny – anoksemia występuje w początkowej fazie wysiłku. Deficyt stanowi zadłużenie tlenowe, które zostaje spłacone po wysiłku lub jeszcze w trakcie jego trwania. Zależne jest to od czasu wysiłku oraz jego intensywności. Organizm podlegający wysiłkowi fizycznemu rozpoczyna natychmiastowe spalanie zapasów tlenu zgromadzonych w komórkach, zaś na dostarczenie niezbędnej ilości tlenu poprzez płuca i krwiobieg potrzeba czasu (przynajmniej około 2 minut). Brak odpoczynku może spowodować, iż organizm nie będzie w stanie nadążyć z dostarczeniem tlenu.
Blokada oddychania w tkance – uniemożliwienie oddychania na poziomie komórkowym spowodowany np. truciznami (tlenek węgla).
Brak tlenu w środowisku – np. podczas topienia się albo dekompresji kabiny samolotu lub statku kosmicznego.

== Zobacz też ==
metabolizm
oddychanie


Biofeedback

Biofeedback, biologiczne sprzężenie zwrotne – dostarczanie człowiekowi informacji zwrotnej („feedback”) o zmianach jego stanu fizjologicznego. Zmiany fizjologiczne organizmu monitorowane są przez odpowiednie urządzenie, np. pomiarowy system komputerowy.
Metoda ta wykorzystywana jest między innymi w psychologii, w medycynie, w parapsychologii, ale także w sporcie czy biznesie.
Jest to także metoda terapii, polegająca na podawaniu pacjentowi sygnałów zwrotnych o zmianach stanu fizjologicznego jego organizmu, dzięki czemu może on nauczyć się świadomie modyfikować funkcje, które normalnie nie są kontrolowane świadomie, np. fale mózgowe, opór elektryczny skóry (GSR), napięcie mięśni itp.
Informacje przekazywane są w formie:

wizualnej – np. podczas pogłębiania koncentracji na ekranie monitora powiększa się piłka lub samolot leci wyżej, w chwilach rozproszenia piłka znika, natomiast samolot obniża lot;
akustycznej – przyjemny dźwięk przy „sukcesie”, nieprzyjemny przy „porażce”.
Biofeedback nie jest alternatywną formą terapii w stosunku do farmakoterapii. W niektórych schorzeniach ją zastępuje, w innych uzupełnia. Przewagą biofeedbacku jest to, że jest to metoda całkowicie bezpieczna, bez skutków ubocznych. Motorem skuteczności terapii jest silna wola i motywacja pacjenta. I właśnie ten czynnik podkreślają terapeuci: poczucie odpowiedzialności pacjenta za wynik własnego leczenia.
Szczegółowy przebieg sesji biofeedback różni się w zależności od rodzaju biofeedbacku.

== Rodzaje biofeedbacku ==
Biofeedback EEG (ElektroEncefaloGrafia) lub neurofeedback – wykorzystuje właściwość, że mózg ludzki w ramach swojej aktywności wytwarza różne zakresy fal elektromagnetycznych, charakterystycznych dla różnych rodzajów tej aktywności. Np. fale alfa w stanie relaksu w odprężenia, środkowe pasmo fal beta w stanie wytężonego wysiłku umysłowego, fale delta w stanie głębokiego, regenerującego snu. W niektórych dysfunkcjach mózgu występuje zarówno niedobór jak i nadmiar fal o pewnych częstotliwościach, co uniemożliwia pacjentowi wykonywanie pewnych czynności (np. dzieci z ADHD mają problem ze skupieniem się na wykonaniu konkretnego zadania lub kontrolowaniem emocji). Urządzenie do neurofeedbacku to wzmacniacz fal EEG (tzw. głowica) z odpowiednim oprogramowaniem. Elektrody podłączane w różnych miejscach na skórze czaszki i uszach zbierają dane o występowaniu poszczególnych pasm fal, oprogramowanie zamienia te informacje w zrozumiały dla pacjenta obraz. Pacjent ma tak sterować aktywnością swojego mózgu, aby np. widziany na ekranie samochód wyścigowy przyśpieszył. Neurofeedback jest stosowany w terapii dzieci z ADHD (zespół nadpobudliwości psychoruchowej), u ludzi z zaburzeniami procesu uczenia się, po urazach czaszki, wspomaga leczenie padaczki. Jest również polecany osobom zdrowym dla poprawy koncentracji, pamięci, w leczeniu nerwicy natręctw, redukcji stresu i poprawy kreatywności, stosowany również dla zabawy i gry (mindball).
Biofeedback EMG (ElektroMioGrafia) – Punktem wyjścia jest założenie, że napięcie mięśniowe (mierzone w mikrowoltach) wskazuje na stres. Sesja biofeedbacku polega na tym, że urządzenie wychwytuje elektryczne sygnały w mięśniach, typowo w mięśniach ramienia i czaszki, a następnie przekłada je na formę zrozumiałą dla pacjenta, np. żarówka błyska lub włącza się sygnał dźwiękowy, gdy mięsień się napina.
Biofeedback GSR (reakcja skórno-galwaniczna) lub EDR (Electro Dermal Response) – mierzy elektryczne przewodzenie skóry, które zmienia się w zależności od ogólnego pobudzenia współczulnego układu nerwowego. Elektrody montuje się na opuszkach palców. Biofeedback GSR najlepiej wykrywa zależności między stanem somatycznym i psychicznym człowieka, dlatego wykorzystywany jest w wykrywaczach kłamstw. Wykres GSR ma największy zasięg i jest najbardziej czułym pomiarem ze wszystkich rodzajów biofeedbacku. W medycynie służy do monitorowania przebiegu hipno- i psychoterapii, leczenia nadciśnienia, dychawicy oskrzelowej, nadmiernego pocenia się. Jest również polecany osobom zdrowym dla poprawy koncentracji, panowania nad emocjami i relaksacji.
Biofeedback HEG (Hemo-encephalo-graphy) mierzy temperaturę głowy za pomocą termometru na podczerwień umieszczonego na głowie lub wykorzystuje zmiany spektrum podczerwieni generowanej przez przepływająca krew (bardziej czerwony kolor oznacza większe natlenienie krwi).
Biofeedback HRV (Heart Rate Variability) – oparty na analizie zmienności rytmu serca.
Biofeedback oddechowy – aparat do biofeedbacku składa się z czujnika rytmu i długości wydechów. Wyniki pokazywane są za pomocą krzywej audiowizualnej. Ma zastosowanie u pacjentów z padaczką i chorobami układu oddechowego (np. dychawicą) i układu krążenia.
Biofeedback RSA (Respiratory Sinus Arrhythmia) – pozwala ocenić, a także skutecznie skorygować stan zaburzonych funkcji wegetatywnych. Metoda została wynaleziona i opracowana w Rosji na początku lat 80 przez naukowca – fizjologa Aleksanda Smetankina. Trening RSA Biofeedback odbywa się za pomocą urządzenia (głowicy), które rejestruje elektryczną aktywność serca (EKG) przy pomocy elektrod zamocowanych na skórze klatki piersiowej i specjalnego oprogramowania. Poprzez elektrody i głowice do komputera dociera informacja EKG, specjalny program wyodrębnia rytm serca (HR) człowieka i w czasie rzeczywistym odzwierciedla na komputerze w zrozumiałej dla człowieka postaci multimedialnej.  RSA Biofeedback jest stosowany do terapii dzieci z ADHD, zwiększenia kreatywności, polepszenia koncentracji uwagi, pamięci, zwiększenia odporności na stres, zahamowania lęków, zwiększenia pewności siebie, zmniejszenia agresji, polepszenia zachowania dzieci i młodzieży, logoterapii, rehabilitacji widzenia, zaburzeń psychoemocjonalnych, w profilaktyce chorób układu oddechowego, w profilaktyce chorób sercowo-naczyniowych, u często i przewlekle chorujących dzieci, w zaburzeniach wegetatywno-naczyniowych, zaburzeniach psychosomatycznych, przygotowaniu kobiet do porodu, nadciśnieniu 1–2 st., migrenach oraz astmie.
Biofeedback SCP Wolne potencjały korowe - zmiany polaryzacji kory mózgowej, rejestrowane na powierzchni czaszki jako wolne potencjały. Negatywna polaryzacja oznacza większą aktywność pracy neuronów w rejestrowanym obszarze mózgu. Trenuje się poniżej częstotliwości 1–2 Hz.
Biofeedback temperaturowy – temperatura skóry zależy, oprócz czynników zewnętrznych, również od stanu psychicznego człowieka. Czujnik temperatury (termistor) zakłada się na opuszkę palca. Celem treningu jest osiągnięcie wyższej temperatury niż aktualna u danego pacjenta. Biofeedback temperaturowy stosowany jest do treningu relaksu, ale także w medycynie do leczenia niedokrwienia kończyn, chorobie reumatycznej, astmie.

== Zobacz też ==
interfejs mózg-komputer


Biomechanika

Biomechanika – bada właściwości mechaniczne tkanek, narządów, układów oraz ruch mechaniczny żywych organizmów - jego przyczyny i skutki. Przyczynami ruchu są siły: zewnętrzne (zwłaszcza ciężkości) i wewnętrzne (zwłaszcza mięśniowe). Skutkiem jest zmiana położenia całego organizmu lub względnego położenia jego części lub ciał zewnętrznych. Skutkiem może być także naprężenia, czy odkształcenia ciała.
Tematyka badań biomechaniki rozpościera się na ogromnym obszarze, zaczynając od mechaniki roślin (np. tropizmy), a kończąc na skomplikowanych układach sterowania u wysoko rozwiniętych organizmów w tym człowieka.
Nazwa wywodzi się od greckiego mechané – maszyna. Nauka o stanach równowagi i ruchu człowieka. Przedrostek bio- wskazuje, że jest to dyscyplina mówiąca o organizmach żywych.
Międzynarodowe Towarzystwo Biomechaniki ISB (International Society of Biomechanics) proponuje podział biomechaniki na:

inżynieryjną – modele i układy człowiek-maszyna
medyczną – anatomia, fizjologia, ortopedia
ogólną – metodologia, struktury funkcjonalne, sterowanie ukł. biologicznych, zbieranie danych,
sportową i ruchów podstawowych

== Przypisy ==

== Linki zewnętrzne ==
Portal biomechaniczny


Choroba wysokościowa

Choroba wysokościowa – zespół chorobowy spowodowany hipoksją będącą skutkiem przebywania na dużej wysokości i niedotlenienia (hipoksją hipobaryczną). Z reguły pojawia się na wysokości powyżej 2500 m n.p.m., gdzie dostępność tlenu w powietrzu, ze względu na rozrzedzenie atmosfery, zaczyna być za mała na potrzeby organizmu człowieka. U osób wyjątkowo wrażliwych i niezaaklimatyzowanych pierwsze objawy mogą pojawić się już na wysokości około 1500 m n.p.m.

== Oznaczenie czynników środowiskowych ==

Czynniki środowiskowe występowania tego zespołu chorobowego są bezpośrednio związane z przemieszczaniem się na wysokość – powyżej 1500 m n.p.m. Przebywanie na umiarkowanej wysokości (określanej jako wysokość poniżej 2500 m n.p.m.) skutkuje zauważalnymi zmianami w funkcjonowaniu organizmu, ale choroba pojawia się tam niezwykle rzadko. Przebywanie na dużych wysokościach (2500–3500 m n.p.m.) i ich szybkie pokonywanie może skutkować wystąpieniem łagodnej postaci choroby wysokościowej, cięższy przebieg jest tam bardzo rzadki. Określenie poziomu jako „bardzo duża wysokość” jest stosowane do wysokości 3500–5800 m n.p.m. Na tej wysokości ekstremalna hipoksemia może wystąpić zarówno podczas snu, ćwiczeń czy choroby i tam często dochodzi do wysokościowego obrzęku płuc (HAPE) i wysokościowego obrzęku mózgu (HACE). Tereny położone powyżej poziomu 5800 m n.p.m. są traktowane jako „ekstremalna wysokość”, na których nie jest możliwa skuteczna aklimatyzacja, choroba wysokościowa jest tam bardzo częsta. Aklimatyzacja jest możliwa na wysokościach pośrednich i powinna poprzedzać osiąganie wysokości ekstremalnej.

== Etiologia ==
Wspólnym podłożem patofizjologicznym występowania chorób tego zespołu jest spadek ciśnienia otoczenia, z którym związany jest proporcjonalny spadek ciśnień parcjalnych poszczególnych gazów wchodzących w skład mieszanki oddechowej. Obniżanie ciśnienia parcjalnego tlenu w otoczeniu (piO2) skutkuje spadkiem ciśnienia parcjalnego tlenu w pęcherzyku płucnym (pAO2). W związku z tym do krwi dostaje się mniejsza ilość tlenu. W ten sposób dochodzi do hipoksji hipobarycznej, która warunkuje wystąpienie AMS, HACE i HAPE.
Przyczynami sprzyjającymi wystąpieniu zespołu mogą być: szybkie wznoszenie lub przemieszczanie się w pionie, niska hipoksyczna reakcja wentylacyjna, nadciśnienie płucne, wrodzony brak tętnicy płucnej lub występowanie innych nieprawidłowości naczyniowych, które mają wpływ na krążenie płucne. Wysokościowy obrzęk płuc (HAPE) może być nasilany przez wysiłek fizyczny, który podnosi ciśnienie w tętnicy płucnej.

== Grupa ryzyka ==
Ryzyko wystąpienia tego zespołu chorobowego dotyczy każdej osoby przemieszczającej się na dużą wysokość – bez względu na wiek, historię chorobową, sprawność fizyczną lub doświadczenie w przebywaniu na takich wysokościach.

== Jednostki chorobowe ==
W obrębie tego zespołu hipoksji hipobarycznej można wydzielić trzy jednostki chorobowe:

ostra choroba wysokogórska (AMS, od ang. acute mountain sickness)
wysokościowy obrzęk płuc (HAPE, od ang. high-altitude pulmonary edema)
wysokościowy obrzęk mózgu (HACE, od ang. high-altitude cerebral edema).

=== Ostra choroba wysokogórska ===
Ten zespół objawów nazywany jest także ostrą chorobą górską. Może występować ze zróżnicowanym nasileniem: od łagodnego do ciężkiego. Objawy występują u osób podróżujących, które zbyt szybko osiągają daną wysokość. Statystycznie występują u 10–40% osób, które udają się do ośrodków narciarskich ulokowanych na wysokości 2000–3500 m n.p.m. i u 60–70% osób, które szybko osiągają wysokość ok. 4000 m n.p.m. Typowymi objawami są osłabienie lub uczucie zmęczenia, zawroty głowy, zaburzenia żołądkowo-jelitowe (na przykład nudności, wymioty lub brak łaknienia) oraz trudności ze snem. Objawy są odnotowywane po upływie 3–24 godzin od szybkiego pokonania przez daną osobę dużej różnicy wysokości, zaś ustępują po upływie 3–7 dni. Mimo przejścia aklimatyzacji objawy mogą się ponowić po szybkim pokonaniu kolejnej znacznej różnicy wzniesień. W zależności od stopnia objawów ostra choroba wysokogórska może być klasyfikowana jako: łagodna, umiarkowana lub poważna.

=== Wysokościowy obrzęk mózgu ===
Wysokościowy obrzęk mózgu (także: wysokogórski obrzęk mózgu) ma podłoże patofizjologiczne wspólne z ostrą chorobą wysokogórską (AMS), a w większości przypadków choroba współwystępuje z wysokościowym obrzękiem płuc. Głównym czynnikiem jest kontynuacja wspinaczki mimo występowania jej objawów. HACE może jednak występować bez poprzedzenia przez objawy AMS. Objawami wysokościowego obrzęku mózgu u osoby, u której wcześniej wystąpiły objawy ostrej choroby wysokogórskiej, są zaburzenia świadomości lub zaburzenia koordynacji ruchowej ciała. Chory, u którego nie wystąpiły wcześniej objawy AMS, może wykazywać objawy jednoczesnego współwystępowania zaburzeń świadomości i koordynacji ruchowej ciała. W miarę postępu choroby zaburzenia świadomości mogą przeistoczyć się w śpiączkę. Przyczyną zgonu na skutek HACE jest porażenie czynności oddechowej.
Wysokościowemu obrzękowi mózgu towarzyszyć mogą także objawy, które nie wykazują reakcji na standardowe metody leczenia. Mogą to być bóle i zawroty głowy, nudności i wymioty. Zaburzeniom świadomości i koordynacji ruchowej ciała mogą towarzyszyć ogniskowe ubytki neurologiczne. Możliwe jest występowanie omamów i nieracjonalnego zachowania chorego, a także napady padaczkowe.
Statystycznie HACE występuje u 1% osób przebywających na wysokości powyżej 4000 m n.p.m.

=== Wysokościowy obrzęk płuc ===
Wysokościowy obrzęk płuc (także: wysokogórski obrzęk płuc) nie jest schorzeniem o pochodzeniu kardiologicznym, bowiem w jego przebiegu nie jest stwierdzana niewydolność lewokomorowa. Podłoże patofizjologiczne nie jest do końca poznane. Prawdopodobnie nadciśnienie płucne i wzrost ciśnienia kapilarnego są powodowane przez hipoksję pęcherzykową. W ich konsekwencji dochodzi do uszkodzenia ciśnieniowego kapilar i przesięku do pęcherzyków. Po wystąpieniu objawów HAPE śmierć może nastąpić w ciągu kilku godzin. Stan może poprawić szybkie podanie tlenu lub zejście na niższy poziom. Wysokościowy obrzęk płuc jest przyczyną większości zgonów związanych z chorobą wysokościową.
Literatura naukowa wskazuje, że do rozpoznania HAPE konieczne jest zidentyfikowanie łącznie:

co najmniej dwóch z wymienionych objawów: duszności spoczynkowej, uczucia ucisku w klatce piersiowej, kaszlu, obniżonej wydolności fizycznej lub osłabienia oraz
co najmniej dwóch z wymienionych objawów: tachykardii, rzężenia lub trzeszczenia przynajmniej w jednym polu płucnym, sinicy centralnej, tachypnoe.

== Profilaktyka i leczenie ==
Podstawowym sposobem profilaktyki choroby wysokościowej jest dopasowane do indywidualnej podatności uczestników wspinaczki stopniowe, rozłożone w czasie zwiększanie wysokości, co pozwala na prawidłową aklimatyzację. Brak takiej adaptacji jest przyczyną występowania objawów choroby wysokościowej u osób przebywających na wysokości do 5000–6000 m n.p.m. Ujawniające się dolegliwości nie powinny być lekceważone. Zmniejszenie ryzyka wystąpienia choroby można osiągnąć dzięki spożywaniu zalecanej ilości płynów (3–5 l na dobę) czy zastosowaniu acetazolamidu. Alternatywą dla osób, które nie mogą stosować acetazolamidu, jest deksametazon, który zmniejsza dolegliwości.
Podstawą leczenia choroby wysokościowej jest zaprzestanie wznoszenia, ograniczenie wysiłku lub szybkie zejście poniżej wysokości, na której wystąpiły objawy. Leczenie wspomagające polega na podawaniu tlenu i środków farmakologicznych. Można także zastosować terapię z użyciem komory hiperbarycznej lub worka hiperbarycznego (worka Gamowa). Gdy nie ma możliwości szybkiej ewakuacji, podanie leku lub tlenu może uratować życie.
W przypadku wystąpienia lekkiego lub średniego przebiegu AMS wystarczającym działaniem może być przerwanie wspinaczki i aktywności fizycznej, ponieważ choroba ta ma tendencje do samoograniczania. Wobec braku poprawy niezbędna jest ewakuacja na niżej położony teren.
W przypadku AMS o ciężkim przebiegu, wystąpienia HACE lub HAPE, niezbędne jest natychmiastowe obniżenie wysokości, na której znajduje się chory. Tlenoterapia, użycie komory hiperbarycznej czy farmakoterapia mogą jedynie dać przejściowe złagodzenie stanu. Poprawę stanu klinicznego pacjenta może dać jedynie natychmiastowa ewakuacja na znacznie niżej położony teren.

== Uwagi ==

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
Andrzej Szczeklik, Piotr Gajewski: Interna Szczeklika 2017. Kraków: Wydawnictwo Medycyna Praktyczna, 2017, s. 2581–2583. ISBN 978-83-7430-517-4.

== Linki zewnętrzne ==

Altitude.org


Cutman

Cutman – osoba odpowiedzialna za zapobieganie i leczenie urazów, uszkodzeń zawodnika podczas przerw między rundami pełnego kontaktu takich jak boks, kick-boxing lub MMA. Cutman zwykle zajmuje się obrzękami, krwawieniem z nosa oraz rozcięciami. Zasady sportów pełno kontaktowych określają, że te urazy mogą być przyczyną przedwczesnego przerwania walki, liczące się jako przegrana dla zawodnika z urazem. Dlatego cutman jest kluczowym elementem dla zawodnika i może być decydującym czynnikiem podczas przebiegu walki.
Wynagrodzenie cutmanów jest różne, zwykle mieści się pomiędzy 1-3% wynagrodzenia zawodnika. Dla wielu sportowców o niskim budżecie, obowiązki cutmana są wykonywane przez ich kolegów ringowych. Większość organizacji wymagają aby cutmani posiadali licencje, zwykle wymagane jest doświadczenie lub certyfikaty. Większość cutmanów uczy się poprzez praktykę i samokształcenie.
W przeciwieństwie do boksu, cutmana na galach mieszanych sztuk walk zazwyczaj zapewnia organizator. Ma to zapobiec ewentualnym zarzutom „natłuszczania” (stosowania wazeliny na obszarach innych niż czoło, które zapewnia nieuczciwą przewagę w grapplingu).
Cutmana nie należy mylić z lekarzem, który jest główną osobą monitorującą stan zdrowia zawodników, a kojarzyć z osobą zadaniami bliższa do sędziów. Lekarz udziela porad, monitoruje bezpieczeństwo obu walczących zgodnie z przepisami i prawem, i ocenia ich zdolność do kontynuowania walki.

== Zabiegi i wyposażenie ==

Przed walką, cutman nakłada wazelinę na obszary najbardziej narażone na ciosy, zwłaszcza twarz, dzięki czemu skóra staje się bardziej elastyczna i śliska oraz stwarza mniejsze prawdopodobieństwo rozcięcia. Cutman owija również ręce zawodników, co pomaga chronić kości i ścięgna.
Cutmani mają bardzo krótki czas na udzielenie pomocy zawodnikowi (przerwa między rundami) i podczas walki głównie starają się likwidować obrzęki (np. za pomocą tzw. "żelazka" lub toreb z lodem) i krwawienia (w wyniku rozcięcia czy krwawienia z nosa).
W swojej pracy cutmami stosują m.in. "enswell" („żelazko”, mały kawałek metalu z uchwytem, trzymany na lodzie, służący do chłodzenia powierzchni stłuczenia lub obrzęku), patyczki (do aplikowania leków na rany zawodnika, okłady z lodu, wazelinę, gaziki (do osuszania)). Dodatkowo posiłkują się np. chlorowodorkiem adrenaliny (w celu zmniejszenia przepływu krwi), czy inne środki koagulujące krew i kontrolujące krwotoki.

== Bibliografia ==
Coletta, Domenic. Management of hematomas – The proper use of Enswell. www.secondsout.com.
BezpiecznySport.eu. BezpiecznySport.eu-Wiedza Cutman. www.bezpiecznysport.eu.
Goodman, Margaret (2002). Cuts...To Stop Or Not?. www.thecutman.com.
Guzman, Trinidad; Duran, Jacob (2004). Boxing through the eyes of a cutman. www.fightnews.com.
Manning, Fiona (2004). Jacob "Stitch" Duran: A Boxer's Dream. www.eastsideboxing.com.
Toole, F.X. Million Dollar Baby: Stories from the Corner. Harper Collins. ISBN 0-06-081926-X.
Oler M, Tomson W, Pepe H, Yoon D, Branoff R, Branch J. Morbidity and mortality in the martial arts: a warning. J Trauma. 1991 Feb;31(2):251–253.
Physioworks.com.au/ Martial arts Injuries
Jaffe L, Minkoff J. Martial arts: a perspective on their evolution, injuries, and training formats. Orthop Rev. 1988 Feb;17(2):208–221.


Ćwiczenia aerobowe

Trening aerobowy – ćwiczenia fizyczne o niskiej lub średniej intensywności, w których tętno nie przekracza 70% tętna maksymalnego. Osiągają one poziom intensywności, przy którym energia do pracy mięśni pochodzi głównie z przemian zużywających tlen spalając glukozę, tłuszcze, ketokwasy i aminokwasy. Aktywność aerobowa jest często wykonywana w celu poprawy wytrzymałości sercowo-naczyniowej, zwiększenia beztłuszczowej masy mięśniowej i utraty wagi. Przykładem takiej aktywności może być bieganie, pływanie czy jazda na rowerze.
Prozdrowotny wpływ treningu aerobowego jest wskazywany przez wiele instytucji, jak np. amerykańskie Centers for Disease Control and Prevention, brytyjskie National Institute for Health and Care Excellence, czy Polskie Towarzystwo Kardiologiczne.
Trening aerobowy istnieje od lat 60. XX wieku, kiedy dr Kenneth H. Cooper spopularyzował go poprzez badania, które prowadził nad treningiem o wysokiej intensywności. Trening aerobowy, znany również jako trening o wysokiej intensywności, można podzielić na trzy kategorie: ciągły, interwałowy i próg. Podstawowym założeniem ciągłych ćwiczeń aerobowych jest to, że prawie każdy może wytrzymać ten rodzaj aktywności przez długi czas. Niektóre przykłady tego rodzaju aktywności to jogging, powolne chodzenie na bieżni w stałym tempie (ale bez zatrzymywania się, aby złapać oddech) lub bieganie bez przerwy przez jedną milę (bieg na milę co 5 minut).
Trening interwałowy to kolejny krok po ciągłej aktywności aerobowej. Trening interwałowy składa się z okresów o niskiej intensywności z okresami wysokiej intensywności, po których następuje okres regeneracji. Okres rekonwalescencji jest czasami określany jako ochłodzenie i zazwyczaj obejmuje spacer lub łatwy jogging. Intensywność wszystkich rodzajów ćwiczeń aerobowych można zwiększyć, dodając trening interwałowy.

== Zobacz też ==
Oddychanie komórkowe

== Przypisy ==


Ćwiczenia redresyjne

Ćwiczenia redresyjne – rodzaj ćwiczeń stosowanych w fizjoterapii w celu powiększenia zakresu ruchu w stawie.
Charakterystyczna dla tych ćwiczeń jest konieczność osiągania granicy bólu u pacjenta. Osobom o niskiej tolerancji bólu podaje się przed ćwiczeniami środek przeciwbólowy zalecony przez lekarza prowadzącego.
Ćwiczeń redresyjnych nie stosuje się u pacjentów z ograniczeniem ruchomości stawu spowodowanym tzw. blokiem kostnym.


Ćwiczenia w odciążeniu

Ćwiczenia w odciążeniu – rodzaj ćwiczeń fizycznych, służących zmniejszeniu obciążenia na stawy lub mięśnie, a przez to umożliwiających pacjentowi zrobienie ruchu, który bez odciążenia mógłby być niemożliwy (ze względu na osłabienie mięśnia lub ból).
Efekt odciążenia osiąga się poprzez podwieszenie części ciała na tzw. podwieszkach, czyli linkach podtrzymujących ciężar np. kończyny,  przez podtrzymanie kończyny przez terapeutę lub też przez zanurzenie w wodzie. Ćwiczenia w odciążeniu umożliwiają szybszy powrót do zdrowia po okresie unieruchomienia, a ich naturalną konsekwencją są ćwiczenia bez odciążenia oraz ćwiczenia z oporem.


Dekompresja (nurkowanie)

Dekompresja – zmiana ciśnienia z wysokiego na niskie w trakcie którego następuje proces usuwania gazów (głównie azotu) nagromadzonych w organizmie nurka podczas oddychania w warunkach podwyższonego ciśnienia.
Gazem najczęściej używanym do oddychania pod wodą jest powietrze - mieszanka tlenu i azotu. Wraz ze wzrostem głębokości na jakiej znajduje się nurek, gaz ten podawany jest przez automat oddechowy pod coraz większym ciśnieniem, równym ciśnieniu otaczającej wody. W takich warunkach następuje wzrost ilości azotu rozpuszczonego we krwi nurka oraz innych tkankach organizmu. Proces nagromadzenia się gazów jest różny w zależności od rodzaju tkanki.
Jeśli na skutek długiego lub głębokiego nurkowania w tkankach nurka znajdzie się duża ilość azotu, bezpośrednie wynurzenie na powierzchnię może spowodować powstanie w tkankach pęcherzyków azotu, które mogą spowodować zatory, niedotlenienie partii organizmu, czy rozerwanie tkanek (tzw. choroba dekompresyjna). Objawy mogą pojawić się bezpośrednio po gwałtownej dekompresji ale także po latach, np. w postaci kruchości kości.
Aby zapobiec negatywnym skutkom dekompresji konieczne jest spowolnienie wynurzenia, aby nagromadzony we krwi azot został usunięty z organizmu w procesie oddychania. W tym celu wykonuje się przystanki dekompresyjne wyznaczone za pomocą tabel dekompresyjnych lub komputera nurkowego.
W przypadku oddychania innymi niż powietrze mieszaninami, takimi jak np. nitrox albo trimix, zachodzi analogiczny proces, jednak przebieg (czas) nasycania organizmu oraz dekompresji jest inny.

== Zobacz też ==
Komora dekompresyjna


Doping wydolnościowy

Doping wydolnościowy – sztuczne podnoszenie wydolności fizycznej i psychicznej zawodnika metodami wykraczającymi poza normalny, „naturalny” trening, choć w praktyce granica między dopingiem i treningiem jest często bardzo trudna do ustalenia. Ogólnie za doping uważa się metody medyczne, potencjalnie szkodliwe dla zdrowia, które zostały oficjalnie zabronione.
Doping jest często szkodliwy dla zdrowia, czasami może wywołać kalectwo lub śmierć, szczególnie jeśli jest stosowany nieostrożnie, bez naukowych podstaw. Niektóre, współczesne metody dopingu stosowane pod ścisłą kontrolą specjalisty są niezwykle trudne do wykrycia, a umiejętnie stosowane wcale nie muszą powodować ujemnych efektów zdrowotnych, przynajmniej w okresie aktywności sportowej. Ich efekty uboczne mogą się jednak ujawnić już po zakończeniu kariery sportowej, gdyż bezpieczeństwo większości stosowanych metod i środków dopingowych nie jest tak dobrze przebadane jak dostępne na rynku legalne środki farmakologiczne.
W zawodniczym sporcie amatorskim oraz w większości dyscyplin uprawianych zawodowo stosowanie dopingu karane jest dyskwalifikacją (na czas określony lub dożywotnio), odebraniem medalu lub zakazem udziału w zawodach sportowych na pewien czas liczony w miesiącach, latach lub dożywotnio. Istnieją jednak zawodowe dyscypliny sportowe, w których nie istnieje kontrola antydopingowa (np. zawodowy boks amerykański, zawodowa kulturystyka). Doping stosowany do własnych, prywatnych celów, np. przez osoby uprawiające sport rekreacyjnie nie jest w większości krajów świata zabroniony, aczkolwiek zabroniony jest handel określonymi grupami związków chemicznych. Inne z kolei są legalnie dostępne jako preparaty z grupy paraleków. Zwalczaniem dopingu zajmuje się Światowa Agencja Antydopingowa (World Anti-Doping Agency, WADA) oraz kilka innych, mniejszych organizacji.

== Rodzaje dopingu ==
Ze względu na stosowane metody doping wydolnościowy można podzielić ogólnie na:

farmakologiczny – polegający na podawaniu biologicznie czynnych związków chemicznych, których użycie nie jest uzasadnione leczeniem zawodnika
fizjologiczny – polegający na wymianie płynów ustrojowych, zwłaszcza krwi, przeszczepach tkanek (mięśni i ścięgien), stosowanie szkodliwych dla zdrowia zabiegów takich jak zbijanie masy poprzez chirurgiczne usuwanie tkanki tłuszczowej
genetyczny – polegający na modyfikacji materiału genetycznego zawodnika, np. poprzez stosowanie wektorów genetycznych; obecnie jest on praktycznie niemożliwy do wykrycia, ale prawdopodobnie rzadko stosowany ze względu na wysokie koszty i trudne do przewidzenia skutki.
Ze względu na główny cel dopingu można go podzielić na:

doping siłowy – którego celem jest osiągnięcie jak największej siły przy stałej masie ciała
doping wytrzymałościowy – którego celem jest trwałe zwiększenie zdolności organizmu do znoszenia długotrwałego, intensywnego wysiłku fizycznego.
doping stymulujący – którego celem jest czasowe zwiększenie odporności na ból i wysiłek poprzez stosowanie technik zapobiegających odczuwaniu bólu i zmęczenia.
Doping siłowy i wytrzymałościowy stoją z sobą w pewnej sprzeczności. Zbyt szybki wzrost masy mięśniowej powoduje zwykle obniżenie wytrzymałości na długotrwały wysiłek, z kolei wzrost wytrzymałości można osiągnąć przez ogólne zmniejszanie masy zawodnika. Doping stymulujący jest skuteczny na bardzo krótką metę, gdyż szybko powoduje nadmierne wycieńczenie organizmu zawodnika.

=== Doping farmakologiczny ===

Doping farmakologiczny jest jednocześnie najłatwiejszy do zastosowania i najłatwiejszy do wykrycia. Najczęściej stosowanymi związkami chemicznymi są:

sterydy anaboliczne – działające głównie poprzez zwiększanie masy mięśniowej, takie jak testosteron i tetrahydrogestrinon
hormony pobudzające wzrost erytrocytów, takie jak np. erytropoetyna
związki pobudzające, okresowo zwiększające wydolność lub zapobiegające odczuwaniu bólu przy nadmiernym wysiłku fizycznym, tzw. stymulanty – takie jak np.: amfetamina, ecstasy, modafinil, i ich pochodne.
Czasami za doping farmakologiczny jest także uważane stosowanie tzw. suplementów – skoncentrowanych preparatów zawierających aminokwasy, a także tzw. „końskich” dawek witamin (zwłaszcza z grupy B), oraz regulowanie równowagi elektrolitycznej organizmu, poprzez stosowanie płynów zawierających duże stężenie soli fizjologicznych. Tego typu doping był już stosowany w starożytności. Tego typu środki nie są jak dotąd oficjalnie zabronione.
W pewnych szczególnych sytuacjach dozwolone jest też stosowanie maści i innych preparatów zewnętrznych, zawierających substancje przeciwbólowe i rozluźniające. Nie jest też zabronione stosowanie tradycyjnych substancji pobudzających takich jak np.: kawa, czy Coca-Cola, choć jeszcze niedawno kofeina znajdująca się w tych produktach była zabroniona w stężeniu przekraczającym 12 mikrogram/ml.
Sportowcy muszą bardzo uważać jakie leki stosują. Na przykład zwykły syrop na kaszel może zawierać efedrynę lub jej pochodne, substancję pobudzającą zakazaną na zawodach powyżej stężenia 10 mikrogram/ml i zawodnik może przypadkowo być oskarżony o doping.

=== Doping fizjologiczny ===
Doping fizjologiczny polega na stosowaniu rozmaitych technik medycznych, czasowo zwiększających wydolność organizmu. Jest on – zwłaszcza autotransfuzje krwi – dość trudny do wykrycia.
Najczęściej spotykaną formą dopingu fizjologicznego są właśnie transfuzje krwi. Stosowane są zarówno autotransfuzje krwi własnej, uprzednio zmagazynowanej, jak i transfuzje krwi pochodzącej od wyselekcjonowanych dawców. Można stosować transfuzję całej krwi, jak i wybranych jej składników, np. plazmaferezę. Zazwyczaj celem tego zabiegu jest zwiększenie do maksimum liczby czerwonych krwinek w organizmie, gdyż to one odpowiadają za szybki transport tlenu do mięśni. Większa liczba czerwonych ciałek we krwi oznacza wzrost wytrzymałości, a także zwiększoną zdolność do krótkotrwałego wysiłku fizycznego. Drugim, mniej ważnym efektem transfuzji jest szybkie pozbycie się z organizmu toksyn powstających w czasie wysiłku, a także śladów stosowania dopingu farmakologicznego. Wzrost liczby czerwonych krwinek powoduje jednak także wzrost lepkości krwi, wzrost obciążenia mięśnia sercowego i generalnie całego układu krążenia, które w skrajnych przypadkach mogą powodować wylewy i zawały serca.
Doping poprzez transfuzję krwi był szczególnie popularny w zawodowym kolarstwie szosowym. Został jednak ograniczony przez wprowadzenie maksymalnej dopuszczalnej liczby czerwonych krwinek, a także niezapowiedziane naloty na hotele i ośrodki treningowe, w których przebywają sportowcy. Legalną, wciąż stosowaną techniką na wzrost liczby czerwonych krwinek jest trening wysokościowy, polegający na odbywaniu długotrwałych obozów kondycyjnych na wysokościach pow. 2500 m n.p.m. bezpośrednio przed ważnymi zawodami.
Inne, rzadziej spotykane formy dopingu fizjologicznego to operacyjne usuwanie tkanki tłuszczowej, przeszczepy mięśni i ścięgien, przeszczepy szpiku kostnego, podskórne zastrzyki powietrza. Wszystkie te metody są w dużym stopniu zarzucone, gdyż są łatwe do wykrycia i obarczone są dużym ryzykiem szybkiego i nieodwracalnego zrujnowania zdrowia zawodnika.

=== Doping genetyczny ===

Jest to najnowsza technika dopingowa polegająca na dokonywaniu manipulacji na materiale genetycznym zawodnika lub kontroli ekspresji genów. Istnieją generalnie trzy możliwe techniki dopingu genetycznego:

ingerencja w ekspresję genów zawodnika, prowadząca do wzrostu liczby komórek tkanek szczególnie potrzebnych do uprawiania sportu (głównie mięśni oraz szpiku kostnego)
dokonywanie wszczepu obcych tkanek, wcześniej zmodyfikowanych genetycznie, które namnażają się w organizmie
podawanie preparatów zawierających zmodyfikowane genetycznie mikroorganizmy, np. bakterie produkujące hormony.
Jak dotąd doping genetyczny jest praktycznie niewykrywalny i trudno jest powiedzieć, czy jest on stosowany. Najbardziej prawdopodobne jest, że zastosowanie dopingowe znalazła już terapia genowa o nazwie Repoxygen, firmy Oxford Biomedica, która prowadzi do stałego syntezowana przez komórki tkanki mięśniowej EPO. Światowa Agencja Antydopingowa (WADA) w 2001 r. wprowadziła oficjalną definicję dopingu genetycznego, zaś w 2004 r. wszelkie jego formy zostały oficjalnie dopisane do listy zakazanych praktyk dopingowych tej agencji. Jak dotąd jednak (kwiecień 2006) nikogo nie przyłapano na tym dopingu.

== Legalność i zwalczanie dopingu ==
Pierwszą organizacją, która poważnie podeszła do zwalczania dopingu była Międzynarodowa Amatorska Federacja Lekkiej Atletyki, przekształcona później w Międzynarodowe Stowarzyszenie Federacji Lekkoatletycznych (IAAF). Organizacja ta w 1928 r. formalnie zakazała wszelkich form dopingu wydolnościowego, jednak nie stworzyła ona żadnej struktury organizacyjnej zajmującej się wykrywaniem jego przypadków. Walka z dopingiem ograniczała się tylko do wymogu podpisywania oświadczeń przez sportowców uczestniczących w zawodach organizowanych przez IAAF, że nie stosowali żadnych niedozwolonych metod poprawiania wydolności swojego organizmu.
Do 1966 r. Międzynarodowa Federacja Piłki Nożnej (FIFA), Międzynarodowa Unia Kolarska (UCI) oraz Międzynarodowy Komitet Olimpijski (MKOL) dołączyły do IAAF uruchamiając podobny system walki z dopingiem, tzn. poprzez stworzenie wymogu podpisu pod oświadczeniem o jego niestosowaniu przez wszystkich zawodników zrzeszonych w związkach należących do tych federacji.
Testy antydopingowe zaczęto stosować po raz pierwszy w 1966 r. w trakcie Europejskich Mistrzostw Lekkoatletycznych. Dwa lata później MKOL uruchomił procedurę wyrywkowych testów antydopingowych w trakcie letnich i zimowych Igrzysk Olimpijskich i od tego czasu stały się one stałym elementem Olimpiad. Od tego momentu, aż do olimpiady w Pekinie w 2008 roku na stosowaniu „dopingu” przyłapano 86 sportowców. Rekordowe pod tym względem były igrzyska w Atenach w 2004 roku, podczas których pozytywny wynik testów stał się udziałem 16 sportowców.
W połowie lat 70. XX w. opracowano pierwsze testy wykrywające skutecznie sterydy anaboliczne. W 1976 r. związki te zostały oficjalnie dołączone do listy substancji zabronionych przez MKOL.
W latach 70. i 80. XX w. wiele międzynarodowych organizacji sportowych, zaczęło tworzyć pierwsze jednostki organizacyjne do walki z dopingiem. Początkowo było to robione w formie tworzenia komitetów antydopingowych, które otrzymywały budżety na organizowanie przetargów na wyrywkowe pobieranie próbek płynów ustrojowych zawodników w czasie zawodów i wykonywanie ich analiz przez wyspecjalizowane firmy. Podobne struktury zaczęły tworzyć też narodowe związki sportowe, które chciały eliminować dopingujących się zawodników zanim ich przyłapanie na zawodach międzynarodowych spowoduje skandal. W połowie lat 80. XX w. narodowe związki sportowe przestały ograniczać się tylko do testów na zawodach, lecz także zaczęły przeprowadzać kontrole w trakcie treningów.
Postęp w farmakologii i genetyce ciągle jednak powodował, że poszczególne federacje sportowe nie nadążały za nim. Ponadto, różne federacje miały różne listy zakazanych technik i środków dopingowych, a także różne procedury ich testowania – często bardzo niedoskonałe, powodujące czasami niszczenie karier niewinnych sportowców. Spowodowało to konieczność stworzenie ogólnoświatowej organizacji, która powstała w 1999 r. pod przewodnictwem MKOL. Do zadań Światowej Agencji Antydopingowej należy normowanie zasad i ujednolicanie technik analitycznych stosowanych przy wykrywaniu dopingu, a także tworzenie i publikowanie Światowego Kodeksu Antydopingowego.
Jurysdykcja WADA, jak i innych organizacji sportowych zwalczających doping ogranicza się tylko do samych imprez sportowych. Mogą one odbierać licencje zawodnikom zawodowym i wprowadzać okresowe lub stałe zakazy uczestniczenia w zawodach sportowcom amatorskim. Organizacje te nie mogą jednak nikogo pociągać do odpowiedzialności prawnej, aczkolwiek mogą oczywiście zgłaszać przypadki łamania prawa odpowiednim instytucjom państwowym.
W ramach UNESCO 19 października 2005 w Paryżu podpisana została Międzynarodowa konwencja o zwalczaniu dopingu w sporcie, weszła w życie 1 lutego 2007 r.
Prawo antydopingowe jest w różnych krajach różne. Sam doping jako taki jest karalny tylko w nielicznych krajach (np. we Włoszech), stosowanie niedozwolonych związków chemicznych i technik medycznych jest w wielu krajach ścigane na podstawie innych przepisów. np. lekarz stosujący niedozwolone zabiegi medyczne, a także klub sportowy i trenerzy przyzwalający na nie, mogą być pociągnięci do odpowiedzialności karnej za dokonanie uszczerbku na zdrowiu zawodnika. Stosowanie, dystrybucja i produkcja niedozwolonych środków farmaceutycznych może być ścigane w oparciu o te same przepisy co rozprowadzanie i używanie narkotyków.
W wielu krajach wiele substancji i technik stosowanych w dopingu nie jest jednak zabroniona i dlatego korzystanie z nich nie jest nielegalne w świetle ogólnego prawa danego państwa. Osoby uprawiające sport w celach rekreacyjnych lub uprawiające sport zawodowo w dyscyplinach, w których nie obowiązuje zakaz dopingu mogą z niego korzystać, a sprawa dokonywania uszczerbku na własnym zdrowiu jest w tej sytuacji ich prywatną sprawą.
Legalność wielu technik i specyfików, nawet w krajach, które miały dotąd bardzo liberalne zasady w tej kwestii, stopniowo jednak ulega zmianie. Przykładem są tu np.: Stany Zjednoczone, w których do niedawna produkcja i użycie preparatów zawierających sterydy anaboliczne była legalna. 20 stycznia 2005 r. wprowadzono tu ustawę Anabolic Steroid Control Act of 2004, która całkowicie zakazała wolnego handlu sterydami i prohormonami, w 2014 uchwalono Designer Anabolic Steroid Control Act.
W Polsce obowiązuje Ustawa z 21 kwietnia 2017 r. o zwalczaniu dopingu w sporcie.
Ślubowanie olimpijskie od Letnich Igrzysk Olimpijskich 2000 zawiera zakaz stosowania dopingu.

== Afery dopingowe ==

=== Przed II wojną światową ===
W trakcie Letnich Igrzysk Olimpijskich 1904 Thomas Hicks (USA) zwyciężył w biegu maratońskim i zaraz za metą stracił przytomność na kilka godzin. Później przyznał się, że wypił bezpośrednio przed zawodami brandy wymieszane ze strychniną, co działało jak stymulant.
Istnieją niepotwierdzone i niepewne informacje, że niemieccy sportowcy w trakcie Letnich Igrzysk Olimpijskich 1936 otrzymywali regularnie syntetyczny testosteron aby zwiększyć swoje szanse na osiągnięcie medalowych sukcesów.

=== Użycie testosteronu ===
W trakcie Mistrzostw Świata w Podnoszeniu Ciężarów w 1954 r. dr John Ziegler, lekarz amerykańskiej drużyny odkrył przypadkiem, że sowieccy atleci otrzymywali razem z jedzeniem jakieś tajemnicze pigułki. Badanie składu jednej z wykradzionych pigułek potwierdziło, że ich głównym składnikiem była syntetyczna pochodna testosteronu. W tym czasie nie było to jeszcze nielegalne. W zawodach tych sportowcy z ZSRR zdeklasowali przeciwników, otrzymując większość złotych medali oraz bijąc kilka rekordów świata. Po swoim odkryciu Ziegler przekonał firmę farmaceutyczną CIBA, aby rozpoczęła ona produkcję metandrostenolonu (Dianabol) – syntetycznej pochodnej testosteronu. Specyfik ten w slangu zawodników sportów siłowych był nazywany „Śniadaniem Mistrzów” i był regularnie spożywany przez olbrzymią większość sportowców osiągających znaczące sukcesy w ciężkiej atletyce w latach 1960–1969. W 1969 r. został on oficjalnie zakazany przez większość federacji atletycznych.
W latach 70. i 80. XX w. istniał rządowy program dopingowy w NRD. Młodym, wyselekcjonowanym sportowcom podawano wiele różnych substancji, stosowano też na nich niedozwolone techniki fizjologiczne (transfuzje krwi, przeszczepy itp.). Szczególnie mocno dopingowanymi zawodnikami były kobiety-pływaczki oraz biegaczki. Po upadku Muru Berlińskiego i zjednoczeniu Niemiec wielu byłych sportowców z NRD, którym dawny doping zrujnował zdrowie, oskarżyło rząd RFN (jako prawnego następcę rządu NRD) o odszkodowania. Spośród ponad 300 wniosków o odszkodowanie uznano 193, dla których rząd utworzył specjalny fundusz w wysokości 4 milionów marek.

=== Anaboliki nowej generacji ===
Afera z nandrolonem wybuchła w połowie lat 90. XX w., kiedy to zaczęły się pojawiać coraz liczniejsze, jak się później okazało prawdopodobnie zupełnie błędne, wykrycia tej pochodnej testosteronu u wielu lekkoatletów, którzy później zaprzeczali, że stosowali jakikolwiek doping. Jak zostało to później wykazane przez kilka grup naukowców, testy stosowane do wykrycia tego związku w próbkach moczu przez IAAF były wykonywane bardzo często błędnie. Co więcej, okazało się, że nawet przy prawidłowym wykonaniu tych testów, może on wykazać fałszywie pozytywny wynik, gdyż niewielkie ilości nandrolonu mogą spontanicznie powstawać w trakcie przechowywania moczu na skutek wtórnych reakcji biochemicznych. Ofiarami tego testu byli m.in. Merlene Ottey, Douglas Walker, Mark Richardson i wielu innych. Test ten przestano ostatecznie stosować dopiero w 2000 r.
Jedną z najsławniejszych afer dopingowych było przyłapanie kanadyjskiego zawodnika Bena Johnsona, w którego moczu, pobranym zaraz po jego zwycięstwie w biegu na 100 m na Letnich Igrzyskach Olimpijskich w Seulu wykryto jeden ze sterydów anabolicznych – stanozolol. Zawodnik został zdyskwalifikowany, a złoty medal ostatecznie przyznano Carlowi Lewisowi. Paradoksalnie kilka lat później okazało się, że w trakcie tej samej olimpiady, wykryto później w próbkach krwi Carla Lewisa niewielkie ilości zabronionych stymulantów – pseudoefedryny, efedryny i fenylopropanoloaminy, informacja ta jednak nie została ujawniona wtedy opinii publicznej. Sam Johnson bronił się przed zarzutami, twierdząc że nikt spośród startujących z nim wtedy biegaczy nie był czysty od dopingu, a on sam stał się kozłem ofiarnym, co miało tłumaczyć ukrycie pozytywnego wyniku testów pozostałych zawodników. Po ukaraniu go dożywotnią dyskwalifikacją w 1993 r. przyznał on w swojej autobiografii, że systematycznie brał Dianabol, Cypionat, Furazabol i hormon wzrostu pod kontrolą trenera i lekarza i nadal utrzymywał, że nie był w tym odosobniony i że podobnie czynili w tym czasie prawie wszyscy biegacze osiągający najlepsze wyniki.

=== EPO w kolarstwie ===
Największa afera z użyciem EPO wybuchła w czasie wyścigu Tour de France w 1998 r. Policja francuska i belgijska zorganizowała w trakcie tego wyścigu zmasowaną serię kontroli i nalotów na miejsca pobytu kolarzy, a w jednym przypadku doszło nawet do zatrzymania całego peletonu, aby pobrać od wszystkich zawodników próbki płynów ustrojowych. Rezultatem tych działań było zdyskwalifikowanie całego zespołu Festina. Masażyście tego zespołu Willy’emu Voetowi dowiedziono, że zorganizował system dostarczania EPO i sterydów anabolicznych swoim zawodnikom. Lider zespołu Richard Virenque został zdyskwalifikowany na dwa lata, a Willy Voet trafił do więzienia i jego kariera została całkowicie załamana. Akcja policji została jednak nieco przystopowana po tym, jak zawodnicy z sześciu najważniejszych zespołów ogłosili jednodniowy strajk, co groziło niepowodzeniem całego wyścigu.
Z EPO związana była też dwuletnia dyskwalifikacja i odebranie złotego medalu Davidowi Millarowi, w Mistrzostwach Świata w jeździe na czas w 2003 r. oraz odebranie zwycięstwa i dwuletnia dyskwalifikacja Roberto Herasa w czasie Vuelta a España w 2005 r.
Dr Michel Ferrari od lat związany z Lance’em Armstrongiem został oskarżony i skazany na 11 miesięcy i 24 dni więzienia w zawieszeniu oraz na roczny zakaz wykonywania zawodu przez włoski sąd 1 października 2004 r. w kontrowersyjnym procesie, w którym najważniejszym dowodem były zeznania jego byłego podopiecznego Filippo Simeoni. Zaraz po ogłoszeniu wyroku zespół Lance Armstronga, US Postal zerwał z Ferrarim kontrakt, twierdząc jednocześnie, że nie wierzy w zeznania Simeoniego. Przed rozpoczęciem Tour de France 2005, w L’Equipe ukazał się długi artykuł, w którym stwierdzono, że w próbkach moczu pobranego od Lance’a Armstronga przed 2001 r. wykryto sześciokrotnie pochodne EPO. Badania te jednak, jako wykonane po długim czasie nie były zbyt wiarygodne. Ponadto Lance Armstrong dostawał zupełnie oficjalnie duże dawki leku o podobnej strukturze do EPO epogenu w trakcie leczenia jego choroby nowotworowej. Próbki jego płynów ustrojowych pobierane od 2001 r. i poddane oficjalnym testom na zawartość EPO wykazywały zawsze negatywny wynik.

=== Zaostrzone kontrole ===
W trakcie Zimowych Igrzysk Olimpijskich 2006 w Turynie miejscowa policja i prokuratura urządziła nalot na kwatery austriackich biatlonistów, gdyż otrzymała wiarygodny donos o zorganizowanym systemie dopingu w tym zespole. W trakcie nalotu z kwatery zbiegł Walter Mayer, któremu w trakcie Zimowych Igrzysk Olimpijskich 2002 udowodniono już raz doping, za co został zdyskwalifikowany do roku 2010. W trakcie nalotu znaleziono w austriackich kwaterach strzykawki, aparaturę do transfuzji krwi i leki antydepresyjne i przeciw astmie, które wprawdzie są legalne, ale o których wiadomo, że są stosowane do zapobiegania wykryciu w testach obecności anabolików i EPO. Sam Walter Mayer został znaleziony w szpitalu psychiatrycznym pod Turynem i poddany przesłuchaniu, ostatecznie jednak nie postawiono mu żadnych zarzutów. Kilka tygodni później Walter Mayer złożył oficjalną skargę przeciw Jacques’owi Rogge, przewodniczącemu MKOl oraz szefowi Światowej Agencji Antydopingowej, Richardowi Poundowi o zniesławienie, gdyż obaj oni w oficjalnych komunikatach prasowych oskarżali Mayera o współorganizowanie systemu dopingowego.

== Zobacz też ==

Konwencja Antydopingowa Rady Europy
Światowa Agencja Antydopingowa
Operación Puerto
doping w Niemieckiej Republice Demokratycznej

== Przypisy ==

== Linki zewnętrzne ==
W sidłach dopingu – rozmowa z Michałem Rynkowskim, dyrektorem Biura Komisji do Zwalczania Dopingu w Sporcie
Polska Agencja Antydopingowa: Regulacje międzynarodowe i krajowe


Dysmorfia mięśniowa

Dysmorfia mięśniowa (bigoreksja) – zaburzenie psychiczne polegające na subiektywnym odczuwaniu niedostatku estetyki własnego ciała, wskutek posiadania rzekomo niewystarczającej masy mięśniowej. Jest odmianą dysmorfofobii.

== Epidemiologia ==
Schorzenie to dotyczy około 10% wyczynowo uprawiających kulturystykę osób płci męskiej. Swój początek bierze pod koniec okresu dojrzewania, często dotykając osoby wcześniej rzeczywiście wątłe, mające problemy z funkcjonowaniem w grupie rówieśniczej lub zaburzone relacje z bliskimi (np. rodzicami). Może współistnieć z zaburzeniami depresyjnymi.

== Patomechanizm ==
Treningi, mające na celu wzmocnienie ciała i poprawę poczucia własnej wartości, pomimo upływu czasu nie przynoszą takiego subiektywnego efektu psychicznego (pomimo pojawienia się obiektywnie właściwych efektów fizycznych). Podnoszenie ciężarów przybiera charakter kompulsywny. Powiększanie masy mięśniowej stanowi rodzaj myśli nadwartościowej, której podporządkowane są wszystkie inne aspekty życia. Chory perfekcjonistycznie skupia się na sobie i własnych dążeniach. Unika kontaktów towarzyskich, traktując je jako niepotrzebną stratę czasu, kolidującą z planem treningowym, zmuszają do rozmów na tematy inne niż rozwój ciała. Stawia sobie wygórowane wymagania, których osiągnięcie nigdy nie następuje, nie oczekuje natomiast aprobaty od innych. Ocenia siebie jako osobę zbyt szczupłą, podobnie jak chory cierpiący na anoreksję postrzega siebie jako osobę zbyt grubą (niezależnie od tego jak niską masę ciała posiada). Z tego też powodu dysmorfię mięśniową dawniej nazywano odwrotną anoreksją (reverse anorexia). Jako pierwszy zjawisko to opisał prof. Harrison G. Pope z Harvard Medical School.
Dysmorfia mięśniowa nie zagraża życiu w takim stopniu jak anoreksja, niemniej stanowi istotny problem medyczny. Osoby nią dotknięte bardzo częstą sięgają po środki stymulujące rozwój tkanki mięśniowej jak steroidy anaboliczno-androgenne. Przyjmują je w niekontrolowanych ilościach, narażając się na pełny zakres ich działań niepożądanych.

== Rozpoznanie ==
Kryteria rozpoznania według H. Pope zawierają:

zaabsorbowanie uporczywą myślą, że ciało nie jest wystarczająco umięśnione; spędzanie wielu godzin w siłowni i stosowanie wymagających diet;
nadmierne zaabsorbowanie budową własnego ciała, prowadzące do pogorszenia funkcjonowania na innych polach życia rodzinnego, społecznego i zawodowego:
częsta ocena wizualna własnych mięśni w lustrze, sprawdzanie obwodów mięśni wszystkich partii ciała, porównywanie ich z wymiarami mistrzów kulturystyki,
podporządkowywanie rozkładu zajęć treningom i rezygnacja z zajęć mogących skrócić trening,
kontynuowanie treningów i diety nawet w sytuacji gdy pogarszają one samopoczucie, bądź stanowią zagrożenie dla zdrowia,
unikanie sytuacji mogących prowadzić do pokazania własnego ciała (basen, plaża) - niezależnie jak silnie jest już ono umięśnione, wygląd pozostaje wciąż niesatysfakcjonujący.

== Leczenie ==
Obejmuje ono psychoterapię behawioralną i psychodynamiczną, a w razie współistnienia zaburzeń depresyjnych - również leczenie farmakologiczne. Niezależnie od tego leczenia mogą występować uszkodzenia narządów wewnętrznych wywołane nadmiernym przyjmowaniem hormonów anabolicznych.

== Bibliografia ==
Mędraś M., Szczęsny M.: "Dysmorfofobia (dysmorfia) mięśniowa a sport" w "Medycyna sportowa" pod red. Marka Mędrasia, Medsportpress 2004, ISBN 83-908701-0-X, s. 109-110;
Pope H.G. jr., Olivardia R.: "Evolving ideals of male body image as seen through action toys", International Journal of Eat Disorders, 1999, 26 (1), s. 165-172.

== Zobacz też ==
Pope, Harrison: "The Adonis Complex: The Secret Crisis of Male Body Obsession", Simon & Shuster New York 2000,
Niebezpieczna bigoreksja. aktywni.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2011-11-18)].


Dzienne zapotrzebowanie energetyczne

Dzienne zapotrzebowanie energetyczne - oznacza ilość energii, którą należy dostarczyć każdego dnia organizmowi w pożywieniu, aby pokryć wydatki energetyczne wynikające z:

podstawowej przemiany materii, na którą składają się procesy fizjologiczne tj. trawienie, oddychanie, krążenie, odnowa komórek i tkanek, itp.
aktywności fizycznej.
Dzienne zapotrzebowanie energetyczne podaje się najczęściej w kcal lub rzadziej w kilodżulach. Dostarczanie organizmowi odpowiedniej ilości (oraz jakości) pożywienia, które pokrywa dzienne zapotrzebowanie energetyczne, lecz go nie przewyższa, jest warunkiem utrzymania stałej i prawidłowej masy ciała.
Dzienne zapotrzebowanie energetyczne zależy od:

indywidualnego tempa metabolizmu
masy ciała
wzrostu
wieku
płci
poziomu aktywności fizycznej
fazy cyklu u kobiet
temperatury ciała (wzrost temperatury zwiększa zapotrzebowanie energetyczne)
klimatu, w którym żyjemy.
Dzienne zapotrzebowanie energetyczne wzrasta podczas intensywnego wysiłku fizycznego oraz podczas wzrostu i rozwoju organizmu, ciąży i okresu karmienia oraz rekonwalescencji. Chcąc obliczyć całkowitą przemianę materii powinniśmy zsumować podstawową przemianę materii (inaczej spoczynkowy wydatek energetyczny) oraz ponadpodstawową przemianę energii (tj. energię wydatkowaną na pracę, codzienne czynności, a także przyswajanie pokarmów). Chcąc dokonać obliczeń powinniśmy skorzystać z następującego wzoru:
Podstawowa przemiana materii = 1 kcal x masa ciała x 24 godziny
Ponadpodstawowa przemiana materii = podstawowa przemiana materii x współczynnik aktywności
Współczynnik aktywności określa naszą codzienną aktywność fizyczną oraz treningi. Przyjmuje się, że współczynnik aktywności wynosi:

1,0 – dla osób prowadzących tryb siedzący, brak aktywności fizycznej
1,2 – dla osób prowadzących tryb siedzący, znikoma aktywność fizyczna
1,4 – dla osób prowadzących tryb siedzący, trening 2 razy w tygodniu
1,6 – dla osób wykonujących lekką pracę fizyczną, trening około 4 razy w tygodniu
1,8 – dla osób pracujących fizycznie, trening przynajmniej 5 razy w tygodniu
2,0 – przy ciężkiej pracy fizycznej, codziennym treningu
Średnie dzienne zapotrzebowanie energetyczne dla osób o umiarkowanej aktywności fizycznej wynosi:

2000 kcal dla kobiety
2500 kcal dla mężczyzny.

== Zobacz też ==
zapotrzebowanie energetyczne dla sportowców
wartość energetyczna
wartość odżywcza
zalecane dzienne spożycie (GDA)

== Przypisy ==


Ektomorfik

Ektomorfik – typ sylwetki wg typologii Sheldona. Charakteryzuje się szczupłą sylwetką ciała, niskim poziomem tkanki tłuszczowej, mięśniowej. Z uwagi na przyspieszony metabolizm problemem ektomorfika jest utrzymanie oraz przybranie masy mięśniowej.
Dawniej ektomorfizm był częsty wśród nastolatków, współcześnie z uwagi na niską aktywność fizyczną oraz łatwy dostęp do produktów wysokoprzetworzonych bogatych w kalorie spotykany jest rzadziej. U zaniedbanych dorosłych ektomorfików może pojawić się otyłość w typie skinny fat.
Ektomorficy, aby zbudować masę mięśniową, muszą skupić się na intensywnych, ograniczonych czasowo treningach siłowych, minimalizując udział treningów wytrzymałościowych, dbać o odpowiednią podaż kalorii wraz z niezbędnymi makroskładnikami i nie zaniedbywać regeneracji.

== Zobacz też ==
mezomorfik
endomorfik

== Przypisy ==


Encefalopatia bokserska

Encefalopatia bokserska (łac. encephalopatia pugilistica, dementia pugilistica (DP), ang. traumatic encephalopathy, CTE, chronic boxer’s encephalopathy, traumatic boxer’s encephalopathy, boxer's dementia, punch-drunk syndrome) – choroba neurologiczna, która występuje głównie u sportowców uprawiających sporty kontaktowe i narażonych na urazy głowy, zwłaszcza bokserów, i jest związana z przewlekłym urazowym uszkodzeniem mózgu. Encefalopatia bokserska jest ciężką postacią przewlekłego urazowego uszkodzenia mózgu. Encefalopatia rozwija się po dłuższym czasie, średnia wieku pojawienia się objawów to 12–16 lat od momentu rozpoczęcia kariery. Ocenia się, że encefalopatia bokserska dotyczy około 20% bokserów.

== Przypisy ==


Endomorfik

Endomorfik – typ sylwetki wg typologii Sheldona. Osoba charakteryzująca się ciężką budową ciała, rozłożystym i grubym szkieletem, wolnym metabolizmem, a więc dużą masą zarówno mięśniową, jak i tłuszczową, z tendencją do tycia. Przykładem osoby z przewagą cech endomorficznych był czołowy polski kulturysta wagi ciężkiej Konrad Gaca.

== Zobacz też ==
ektomorfik
mezomorfik

== Przypisy ==


Entezopatie

Entezopatie – bolesne zmiany chorobowe przyczepów ścięgnistych mięśni do kośćca. Są one wynikiem działania nadmiernych naprężeń i obciążeń. Istotą choroby jest stan zapalny, któremu z jednej strony towarzyszy ból zlokalizowany w okolicy danego przyczepu, a z drugiej strony osłabienie struktury, mogące prowadzić do wyrywania poszczególnych włókien ścięgna z przyczepu.
Przemieszczenie wyrwanych włókien wraz z komórkami chrząstki czy kości w głąb ścięgna powoduje patologiczne kościotworzenie – powstawanie tzw. entezofitów, czyli specyficznych wyrośli kostnych. Proces chorobowy osłabia wydolność ścięgien, w wyniku czego mogą one ulec przerwaniu w miejscu połączenia ścięgnisto-kostnego.

== Przykurcz Dupuytrena ==

== Zespół bolesności bocznego przedziału stawu łokciowego (łokieć tenisisty) ==

== Zespół de Quervaina ==

== Zakleszczające zapalenie ścięgna, palec trzaskający, palec zakleszczony ==

== Entezopatia więzadła rzepki (tzw. „kolano skoczka”) ==
Mimo wielkiej wytrzymałości więzadła rzepki wielokrotnie powtarzane mikrourazy spowodowane biomechanicznymi przeciążeniami są w stanie je uszkodzić, szczególnie na podłożu pierwotnie upośledzonego mikrokrążenia w obrębie dolnego bieguna rzepki.
Kłujący ból zlokalizowany w okolicy podrzepkowej, występujący po wysiłku i ustępujący po kilkugodzinnym odpoczynku. Bólowi towarzyszy uczucie „pełności" i ucisku w okolicy dolnego brzegu rzepki, oraz wrażenie niepewności i „uciekania" kolana, związane z obawą (podświadomą) przed bólem; jest to I faza choroby.
W II fazie choroby ból pojawia się już na początku treningu, ale po ogrzaniu tkanek ustępuje na czas wysiłku.
Miejsce bolesne daje się wyczuć w okolicy szczytu rzepki, przy czym nasila go czynne (wbrew oporowi) prostowanie kolana, lub wykonywanie przysiadów.
W stadium I leczenie polega na stosowaniu krioterapii natychmiast po zakończeniu wysiłku oraz po kilkugodzinnym odpoczynku. W razie okresowego nasilenia się dolegliwości zaleca się podawanie leków przeciwzapalnych. Niekiedy, znaczną ulgę może przynieść stabilizator kolana z wkładką w kształcie podkowy, odciążający rzepkę. Konieczne są systematyczne ćwiczenia wzmacniające aparat wyprostny kolana.
W stadium II rozpoczętą terapię uzupełnia się stosowaniem ciepła przed treningiem i jakimkolwiek wysiłkiem. Uzyskuje się to, za pomocą maści rozgrzewających lub sposobów fizykoterapii. W razie nasilonych dolegliwości dopuszcza się miejscowe ostrzyknięcie lekami przeciwzapalnymi. Zaleca się też przerwę w treningach, ale bez zaniedbywania ćwiczeń mięśnia czworogłowego uda.
Gdy choroba osiąga stadium III pacjent ma dwie możliwości: zaprzestać uprawiania sportu i czasowo nawet ograniczyć aktywność ruchową, albo poddać się leczeniu operacyjnemu.
Celem uniknięcia nieporozumień należy wspomnieć, że niekiedy różne bóle kolana opatruje się terminem „kolano biegacza”. Są to zazwyczaj bóle umiejscawiane tak w przednim przedziale stawu kolanowego jak i po przyśrodkowej i bocznej stronie kolana, lub za rzepką.

== Entezopatia mięśnia podkolanowego ==
Mięsień podkolanowy jest pomocniczym stabilizatorem kolana, szczególnie eksploatowanym przy bieganiu. Do przeciążenia mięśnia dochodzi przy intensywnym bieganiu w terenie pagórkowatym lub bieganiu po nachylonej bieżni, wymuszającym nawracanie stóp i skręcanie goleni do wewnątrz.
Przeciążenie mięśnia podkolanowego objawia się bólem po bocznej stronie stawu kolanowego.
Palpacyjnie, w ustawieniu kończyny w pozycji siadu tureckiego, wykrywa się tkliwość lub ból tuż ponad linią stawu i ku przodowi od więzadła pobocznego.
Chory powinien ograniczyć zbieganie z góry oraz bieganie po powierzchniach nachylonych. Pożytek przynoszą leki przeciwzapalne.

== Entezopatia mięśnia dwugłowego uda ==
Wspólny przyczep dolny mięśnia dwugłowego uda, znajdujący się na głowie kości strzałkowej wzmacnia więzadło poboczne strzałkowe stawu kolanowego.
Mięsień dwugłowy uda jest silnym zginaczem podudzia w stawie kolanowym; w ustawieniu kolana w pozycji zgięcia daje rotacje zewnętrzną.
Objawy - dolegliwości umiejscowione są po bocznej stronie stawu kolanowego; zazwyczaj (nie zawsze!) stwierdza się tkliwość przy ucisku od boku i tyłu głowy kości strzałkowej.
Postępowanie - ograniczenie (czasowe) biegania po nierównym podłożu, biegania po nachylonej bieżni, oraz używania nosków przy jeździe na rowerze.

== Entezopatia rozcięgna podeszwowego ==
Rozcięgno podeszwowe, utworzone przez mocne pasma łącznotkankowe, ma swój początek na guzowatości kości piętowej. Rozdziela się dystalnie na 5 pasm, które przyczepiają się u podstawy paliczków bliższych poszczególnych palców.
Rozcięgno podeszwowe odgrywa zasadniczą rolę dla czynnościowej stabilizacji stopy w czasie chodu i biegu. W środku fazy podparcia pomaga utrzymać stopę w pozycji neutralnej, zaś z fazie odbicia umożliwia zachowanie ustawienia supinacyjnego stopy. Przy nadmiernej pronacji stopy, tzn. przy obniżeniu sklepienia podłużnego, rozcięgno podczas fazy obciążenia i odbicia podlega przeciążeniom, które mogą spowodować entezopatię.
U osób nieuprawiających sportu prawdopodobnie najczęstszym czynnikiem etiologicznym są mikrourazy. Z czasem, może dodatkowo rozwinąć się tzw. ostroga piętowa, która w pojedynczych przypadkach nasila ból, uciskając okoliczne tkanki. Często jednak, widoczne na radiogramie ostrogi piętowe są nieme klinicznie.
Ból w okolicy przyczepu piętowego rozcięgna podeszwowego często występuje zarówno u sportowców, jak i osób nieuprawiających sportu. Stan zapalny oraz częściowe lub całkowite przerwanie rozcięgna podeszwowego dotyczą zazwyczaj biegaczy.
U osób nieuprawiających sportu choroba występuje zazwyczaj między 45-60 rokiem życia (szczególnie kobiety i osoby z nadwagą). Szczególnie narażone na tę chorobę są osoby wykonujące zawody wymagające długotrwałego stania oraz z niewydolnością układu żylnego.
Dolegliwości rozwijające się stopniowo w czasie intensywnego okresu treningowego.
Największe dolegliwości bólowe i sztywność stopy występują rano, zaraz po wstaniu. Również w początkowej fazie treningu dolegliwości są największe, zmniejszają się następnie, ale powracają przy końcu, a przede wszystkim po treningu.
Ból z reguły zlokalizowany jest w miejscu przyczepu bliższego, nieco przyśrodkowo przy guzie kości piętowej.
Chory zgłasza się z reguły późno, zaś przewlekły stan zapalny jest trudny do leczenia.
Na pierwszy plan wysuwa się dobór odpowiedniego obuwia oraz odciążenie chorej stopy. Problem odpowiedniego obuwia jest szczególnie istotny u sportowców, których stopy są szczególnie przeciążone podczas treningów i zawodów.
Duże znaczenie w obuwiu ma prawidłowe uformowanie zapiętka i obcasa. Mocny, dobrze dopasowany zapiętek oraz miękki, nieco podwyższony i rozszerzający się ku podłożu obcas, zapewniają dobrą stabilizację tyłostopia i równomierny rozkład już częściowo wytłumionych sił, oraz chronią przed zcieńczeniem ochronnej piętowej poduszeczki tłuszczowej.
Kość piętową należy chronić wkładką z miękkiego, wygodnego, ale dostatecznie wytrzymałego materiału.
W fazie ostrej wskazane są masaż lodem bolesnej okolicy oraz środki przeciwzapalne.
W przypadkach nie poddających się leczeniu zachowawczemu może być wskazane leczenie operacyjne.

== Zapalenie ścięgna piętowego ==
Ścięgna piętowe współczesnego człowieka poddawane są szkodliwie intensywnym (bo sporadycznym) obciążeniom. W normalnej populacji przeciążenia te nasilają się z przybywaniem wagi ciała w miarę upływu lat (przekarmianie), czy też z okazjonalnym podejmowaniem się nadmiernych wysiłków fizycznych u prowadzących siedzący tryb życia i pracy.
Z kolei, w pewnych grupach zawodowych (tancerze, cyrkowcy), oraz wśród sportowców wyczynowych przeciążenia ścięgna związane są ze zbyt intensywnym sumowaniem mikrourazów.
Do zmian zapalnych predysponują również zmiany obuwia, używanie butów o niezbyt elastycznej podeszwie, z zapiętkiem nie dającym stabilizacji pięty, oraz bieganie po nierównym terenie (hamowanie przy zbieganiu i odbijanie się z palców przy podbieganiu).
Istotną przyczyną zapalenia ścięgna mięśnia piętowego jest związana z wiekiem utrata fizjologicznej elastyczności jednostki mięśniowo-ścięgnistej m. trójgłowego łydki.
Nierzadko, w wyniku wewnętrznego i zewnętrznego ucisku dochodzi do narastającej anemizacji ścięgna. Doprowadza to w końcu do zmniejszenia elastyczności i rozciągliwości tkanki ścięgnistej, a co za tym idzie do obniżenia jej wytrzymałości mechanicznej.
Patognomicznym objawem zapalenia ścięgna (w stadium ostrym) jest piekący ból w pierwszej fazie wysiłku, zmniejszający się w czasie jego trwania i narastający ponownie po jego zakończeniu. Ból pojawiać się też może rano, po wstaniu z łóżka i ustępować w ciągu dnia.
Obmacywaniem stwierdza się zwykle tkliwość ścięgna na ucisk, na wysokości 3–5 cm. nad jego przyczepem do guza kości piętowej.
W niektórych przypadkach ruchom stopy towarzyszą trzeszczenia w okolicy ścięgna. W stanach przewlekłych daje się wyczuć bolesne, kolbowate pogrubienia ścięgna lub drobne guzki.
Badaniem dodatkowym, wybitnie ułatwiającym rozpoznanie, jest ultrasonografia. Dzięki niej można wykryć ubytki w ciągłości ścięgna, rozplem tkanek okołościęgnistych, zwyrodnienie torbielowate, oraz zmiany wytwórcze w obrębie samego ścięgna (zwłóknienia, zrosty).
Wskazane jest ograniczenie funkcji kończyny, lub niekiedy nawet jej unieruchomienie do czasu całkowitego ustąpienia ostrych objawów choroby. Leczenie uzupełniające stanowią zimne okłady oraz leki przeciwzapalne.
W doleczaniu, konieczne jest stopniowane dozowanie wysiłków fizycznych, chodzenie w obuwiu o miękkiej i elastycznej podeszwie, wyposażonym w nieco podwyższony obcas.
Obuwie typu sportowego nie jest wskazane z racji braku obcasów (lub zbyt niskich obcasów).
Stosowanie zabiegów łagodzących ból, bez jednoczesnego ograniczenia funkcji kończyny jest absolutnie niedopuszczalne. W stadium chronicznym choroby stopniuje się ruch i ćwiczenia oraz stosuje leki przeciwzapalne.
Przewlekanie się choroby dowodzi trwałego upośledzenia ukrwienia ścięgna z powodu „zamurowania” go w powłoce przerośniętego i stwardniałego ościęgna. W tych przypadkach konieczne jest chirurgiczne odbarczenie ścięgna.
Polepszenie ukrwienia ścięgna oraz wytworzenie nowego kolagenu umożliwia też tzw. skaryfikacja ścięgna (Dziak). W przypadku stwierdzenia zaawansowanych zmian degeneracyjnych w samym ścięgnie konieczne jest wycięcie zmienionych fragmentów i rekonstrukcja ścięgna.

== Klasyfikacja ICD10 ==


Ergometr

Ergometr – rodzaj przyrządu pomiarowego, który służy do pomiaru ilości wykonywanej pracy przez mięśnie.
Najczęściej używane ergometry to:

ergometr rowerowy,
ergometr wioślarski,
ergometr kajakowy.


Ergometr rowerowy

Ergometr rowerowy, rower stacjonarny – stacjonarne urządzenie treningowe wykorzystywane w testach wysiłkowych, umożliwiające wykonywanie treningów mięśni nóg oraz pozwalające na utrzymanie dobrej kondycji fizycznej. Ergometr może być wykorzystywany w domu, ale jest również wyposażeniem siłowni i klubów fitness.
Rower stacjonarny pełni funkcję rekreacyjną oraz jest wykorzystywany w rehabilitacji schorzeń narządów ruchu. W codziennej eksploatacji nie różni się wiele od rowerów treningowych, jednak pozwala mierzyć moc mięśni nóg, dlatego na ergometrach trenują zawodowi kolarze. Ergometr rowerowy również jest wyposażony w licznik spalonych kalorii w czasie treningu, dlatego jest wykorzystywany przy odchudzaniu.

== Zobacz też ==
aquabike
rower
ergometr wioślarski

== Przypisy ==