Familiolekt

Familiolekt, także: styl familiarny, język familiarny – odmiana języka właściwa dla danej rodziny. Wiąże się z doświadczeniem niemal każdego człowieka.
Familiolekt wykazuje pewne odrębności od języka standardowego, cechują go np. specyficzne formy językowe. Można go określić jako „idiolekt używany w rodzinie”.
Stanowi jeden z przejawów wariacji językowej, obok dialektów geograficznych, socjolektów, idiolektów (kodów jednostkowych) itp.

== Zobacz też ==

biolekt
psycholekt

== Przypisy ==


Forma przejściowa języka

Forma przejściowa – forma pośrednia między dwoma lub więcej językami, zwykle czerpiąca z nich wspólne cechy i elementy (słowa, zapożyczenia, wymowę itd.) prowadzące do powstania nowej mowy. Przykładem takiej mowy jest język franko-prowansalski.

== Zobacz też ==
gwary przejściowe
kontinuum językowe
koiné (językoznawstwo)


Grafolekt

Grafolekt – narodowy język pisany.
Grafolekt odróżnia się od dialektów i języka mówionego. O ile odmiany pisane języków narodowych często wywodzą się z języka pewnego regionu lub pewnej grupy społecznej, to E.D. Hirsch uważa grafolekty za twory sztuczne, odizolowane od podstaw dialektalnych. Nie są tożsame ze swoimi pierwowzorami. Z jednej strony niektóre elementy dialektalne nigdy nie wchodzą w skład grafolektu, a z drugiej – w grafolekcie wytwarzają się nowe cechy słownictwa i składni. Grafolekt wyróżnia się stosunkowo stałym charakterem gramatyki i bogactwem leksyki. Narodowe języki pisane rządzą się sztywnymi konwencjami stylu.
Grafolekty mają wypracowane zasady ortografii i interpunkcji, które kształtują się wraz z rozwojem piśmienności.
Z założenia grafolekt ma charakter ponaddialektalny i nie należy do żadnej grupy społecznej (ani nie jest powiązany z konkretnym regionem), przy czym najczęściej posiłkują się nim te osoby, które zostały wykształcone w zakresie posługiwania się tą odmianą języka. Przykładem grafolektu jest angielszczyzna standardowa (Standard English). Funkcję grafolektu pełni prawie każdy język standardowy.
Grafolekt uchodzi za jeden z fundamentów bytu zbiorowego, jakim jest naród.

== Zobacz też ==
język literacki

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
LeoL. Daugherty LeoL., The English Grapholect and the Introductory Composition Class, „College Composition and Communication”, 30 (2), 1979, s. 134–140, DOI: 10.2307/356315, ISSN 0010-096X, JSTOR: 356315  (ang.).
M.S.H.M.S.H. Heng M.S.H.M.S.H., Three Dimensions of Information Technology Applications: A Historical Perspective, Amsterdam: Vrije Universiteit Amsterdam, 1993 (Serie Research Memoranda 1993-27), OCLC 66218707 [zarchiwizowane z adresu 2020-06-15]  (ang.).
Walter J.W.J. Ong Walter J.W.J., Technologizace slova: mluvená a psaná řeč, Vyd. české 1, Praha: Karolinum, 2006, ISBN 80-246-1124-4, OCLC 85715882  (cz.).


Idiolekt

Idiolekt (gr. ἴδιος idios „własny, swoisty” + λέξις leksis „mowa”), język osobniczy – odmiana mowy właściwa dla danego użytkownika języka w danym okresie jego rozwoju, tzw. indywidualny dialekt. Różnice idiolektalne dotyczą w mniejszym stopniu systemu gramatycznego, w większym cech leksykalnych i fonetycznych. Na idiolekt mogą się składać zarówno środki znane biernie, jak i używane aktywnie.
Mowa jednostkowa stanowi odzwierciedlenie wpływów wywartych przez otoczenie w procesie przyswajania języka. Nie jest jednak tworem trwałym, gdyż podlega modyfikacjom w życiu jednostki. Kształtuje się u każdego użytkownika języka, pod wpływem jego przynależności do grupy społecznej, tradycji rodzinnych, wykształcenia, osobistego gustu stylistycznego. Idiolekt może być nieświadomy, ale bywa też efektem celowych zabiegów mówiącego, np. w celu zdystansowania się od otoczenia. Jest trudny do precyzyjnego zdefiniowania, gdyż cechuje się zmiennością i nie musi zawsze występować w tej samej postaci.
Język osobniczy odgrywa ważną rolę w dialektologii, która często uznaje idiolekty poszczególnych użytkowników za punkt wyjścia do opisu jakiejś gwary. Język bywa także pojmowany jako zespół idiolektów, nie zaś jako właściwy byt. Szczególnie znaczenie idiolektowi jako przedmiotowi badań przypisywali młodogramatycy. Od analizy własnego idiolektu rozpoczynają badania ojczystego języka zwolennicy gramatyki generatywnej. Badania naukowe dotyczą też idiolektów postaci literackich w aspekcie tłumaczenia na inne języki. Ponadto analiza idiolektów jest centralną metodą językoznawstwa kryminalistycznego. Czasami badania właściwości językowych tekstów pozwalają ograniczyć krąg podejrzanych, umożliwiając np. określenie autorstwa listów z pogróżkami.
Mowę właściwą dla danej rodziny określa się mianem familiolektu.

== Zobacz też ==

styl językowy
uzus językowy

== Przypisy ==

== Linki zewnętrzne ==
AlexA. Barber AlexA., EduardoE. Garcia Ramirez EduardoE., Idiolects, [w:] Stanford Encyclopedia of Philosophy, CSLI, Stanford University, 1 marca 2017, ISSN 1095-5054 [dostęp 2018-01-02]  (ang.). (Idiolekty)


Język fachowy

Język fachowy, język specjalistyczny, technolekt – odmiana języka używana przez specjalistów zawodowo zajmujących się daną dziedziną. Obejmuje zbiór elementów leksykalnych i stylów używanych do konstruowania tekstów wyspecjalizowanych, tworząc tym samym pewną nadbudowę języka ludzkiego.
Języki wyspecjalizowane opierają się na języku powszechnym i ściśle z nim współdziałają. Cechą charakterystyczną języka fachowego jest stosowanie wyrazów obcych oraz terminologii technicznej, służącej precyzyjnemu opisowi rzeczywistości zawodowej. Słownictwo obecne w języku fachowym może być niespotykane poza konkretną dyscypliną lub pojedyncze słowa mogą przybierać w nim inne znaczenie niż w kontekście popularnym. Język fachowy cechuje się również uproszczeniami morfologicznymi, mającymi na celu uczynienie przekazu bardziej efektywnym i jednoznacznym. Ma on ponadto charakter hermetyczny, gdyż jego zastosowanie jest ograniczone do hermetycznego grona specjalistów.

== Zobacz też ==
gwara zawodowa

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
Andrzej Kątny: Kontakty językowe a słownictwo specjalistyczne, [w:]  Języki fachowe. Problemy dydaktyki i translacji. Materiały z konferencji zorganizowanej przez Wydział Filologiczny Wszechnicy Mazurskiej w Olecku, 14-15 VI 2000 r. pod red. Andrzeja Kątnego. Olecko: Wszechnica Mazurska, 2001, s. 17-25.
Grażyna Strzelecka: Bibliographie zu ausgewählten Problemen der Fachsprachenforschung, [w:] Języki fachowe. Problemy dydaktyki i translacji. Materiały z konferencji zorganizowanej przez Wydział Filologiczny Wszechnicy Mazurskiej w Olecku, 14-15 VI 2000 r. pod red. Andrzeja Kątnego. Olecko: Wszechnica Mazurska, 2001, s.191 – 208.
Języki fachowe. Problemy dydaktyki i translacji. Materiały z konferencji zorganizowanej przez Wydział Filologiczny Wszechnicy Mazurskiej w Olecku, 14-15 VI 2000 r. pod red. Andrzeja Kątnego. Olecko: Wszechnica Mazurska, 2001. ISBN 83-86523-18-2.


Język literacki

Język literacki – wieloznaczny termin lingwistyczny. Według jednego z ujęć język literacki to (naj)wyższa społecznie forma języka, przeznaczona do użytku ponadregionalnego w obrębie pewnej społeczności językowej. Odmiana taka aspiruje do roli narodowego środka komunikacji i pełni dla narodu funkcję symboliczną (reprezentatywną). W dzisiejszej epoce języki literackie są starannie opisane na wszystkich swoich płaszczyznach i podlegają kodyfikacji (w postaci zasad ortografii, gramatyk i słowników). Język literacki stanowi podstawę ukształtowania się tradycji literackiej i rozwija się wraz z rozwojem piśmiennictwa.
Różnie bywa ujmowany stosunek języka literackiego do innych odmian językowych. W zależności od podejścia (w różnych tradycjach naukowych) język literacki może być przeciwstawiany zarówno dialektom (ludowym bądź regionalnym), jak i językowi potocznemu. Definicje „języka literackiego” często powołują się na tradycje piśmiennicze, co prowadzi do utożsamiania języka literackiego z językiem pisanym. Z. Klemensiewicz proponował nazwę „język literacki” dla pisanej odmiany języka ogólnego, podczas gdy odmiana ustna miałaby być nazywana dialektem kulturalnym. W szerszym znaczeniu język literacki można utożsamić z językiem ogólnym; stosunkowo nowym, bliskoznacznym terminem jest „język standardowy”.
Zwolennicy gramatyki tradycyjnej zakładali, że język pisany (a zwłaszcza literacki) ma fundamentalny charakter, jako „czystszy” i bardziej „poprawny” od innych odmian języka. Przekonanie to uznano potem za niesłuszne, gdyż każda odmiana języka ma swoje własne zasady gramatyczne, a język literacki bierze swój szczególny status z pewnych okoliczności historycznych.

== Terminologia ==
Termin „język literacki”, pomimo długiej tradycji, ma charakter wieloznaczny i jest niejednolicie rozumiany przez różne szkoły językoznawcze. Ponadto różni autorzy często posługują się tym terminem dla opisu nieco innych odmian języka.
W polskiej literaturze poświęconej stratyfikacji polszczyzny wymiennie pojawiają się takie terminy jak „język ogólnonarodowy”, „język literacki”, „język kulturalny”, „dialekt kulturalny”, „polszczyzna ogólna”, „polszczyzna kulturalna”. Termin „język standardowy” wywodzi się z tradycji anglojęzycznej i gdzieniegdzie występuje jako nowoczesny synonim języka literackiego. Przez niektórych autorów jest uważany za bardziej trafny od starszego „języka literackiego”. W języku angielskim stosuje się przede wszystkim termin standard language. Adekwatność terminu „język literacki” bywa kwestionowana, zwłaszcza w obliczu redukcji roli normotwórczej literatury; zmiana ta dotyczy zarówno polszczyzny, jak i wielu innych języków świata.
Termin „język literacki” zadomowił się przede wszystkim w językach słowiańskich i slawistyce (por. cz. spisovný jazyk; ros. литературный язык, litieraturnyj jazyk). Pojęcie języka literackiego bywa stosowane również w odniesieniu do takich oficjalnych odmian języka, które przyjęły się jedynie w ograniczonym zakresie (niekoniecznie wśród wszystkich warstw społeczeństwa, np. literacki język starogrecki), w odróżnieniu od odmian standardowych, które aspirują do roli odmian ponadregionalnych (i które zaczęły powstawać w XIX–XX w.).
Określenie „język literacki” wskazuje na dawniejszy nośnik tej szczególnej odmiany języka (piśmiennictwo). Czasem mianem języka literackiego określa się wręcz język pisany. W odniesieniu do języków dawnych (np. średniowiecznych czy starożytnych) termin „język literacki” znaczy zwykle tyle, co: „język pisany; język mający jakąś formę piśmiennictwa”. Pisany standard języka to tzw. grafolekt.
Pojęcie języka literackiego rozumie się czasem jeszcze węziej niż jako pisany standard języka, utożsamiając je z językiem literatury pięknej (stylem artystycznym), pewną odmianą funkcjonalną języka. Wyróżniać można także odmiany szeroko rozumianego języka literackiego, kształtujące się ze względu na cele i okoliczności jego użycia.

== Język literacki a potoczny ==
Rozróżnienie między językiem literackim a potocznym nie jest rygorystycznie określone, gdyż pojęcia te nie muszą być sobie przeciwstawne, a sam termin „język literacki” bywa, jak przedstawiono powyżej, rozumiany na rozmaite sposoby. Style potoczne nie zawsze są wyłączane z pojęcia języka literackiego.
Na gruncie językoznawstwa polskiego język literacki od potocznego odróżniał przede wszystkim Zenon Klemensiewicz. Język literacki (rozumiany jako pisana odmiana języka ogólnego) od języka potocznego (przede wszystkim mówionego) różni się przede wszystkim słownictwem i składnią. W zakresie słownictwa język literacki od potocznego odróżnia z jednej strony specyficzna tylko dla niego leksyka (tzw. „wyrazy książkowe”, jak rzec, bowiem), z drugiej nasycenie wyrazami abstrakcyjnymi, większy stopień nominalności (większy udział rzeczowników w stosunku do czasowników) oraz większa precyzyjność znaczeniowa. W zakresie składni język literacki odznacza się w stosunku do potocznego większym bogactwem środków, częstszym występowaniem zdań wielokrotnie złożonych oraz odmiennym (bardziej logicznym i starannym) tokiem zdania. Język literacki spełnia inne zadania niż język mówiony, utożsamiany z doraźnym i pośpiesznym charakterem przekazu – służy przekazywaniu treści niezwiązanych bezpośrednio ze sferami życia codziennego lub poruszaniu takiej tematyki w sposób niepotoczny (np. w publicystyce lub pismach urzędowych). Wypowiedzi pisane muszą być pełniejsze treściowo od mówionych, gdyż są pozbawione kontekstu sytuacyjnego. Dla języka pisanego charakterystyczne jest zwięzłe i precyzyjne wykorzystanie środków językowych; jest bowiem produktem dłuższej refleksji. W słownictwie pisanym jest mniej wyrazów ekspresywnych, wyrazów profesjonalnych oraz regionalizmów.
W komunikacji pisanej, zwłaszcza formalnej, częściej przestrzegane są normy językowe, w tym zasady języka standardowego. Język pisany ulega silniejszej standaryzacji niż język mówiony i ma charakter wysoce skonwencjonalizowany. Ponadto język pisany rządzi się kodyfikowanymi przepisami ortograficznymi i interpunkcyjnymi – normami zewnętrznojęzykowymi, ustalanymi przez instytucję regulującą dany język.

== Pochodzenie języka literackiego ==
Standard literacki wywodzi się najczęściej z narzecza dominującej elity politycznej/gospodarczej w danym państwie.

=== Przykład języka polskiego ===
Problematyka pochodzenia polszczyzny literackiej jest przedmiotem kontrowersji naukowej. Początkowo (od XIX wieku) wykształciły się dwie główne hipotezy: o wielkopolskim i o małopolskim pochodzeniu polskiego języka literackiego. Zwolennicy hipotezy wielkopolskiej opierali się przede wszystkim na fonetycznym podobieństwie literackiego języka polskiego do dialektu wielkopolskiego, jako że w odróżnieniu od większości dialektów języka polskiego (w tym małopolskiego), a podobnie do dialektu wielkopolskiego w języku polskim literackim nie występuje zjawisko mazurzenia. Posługiwano się także argumentacją historyczną (Wielkopolska jako kolebka państwowości polskiej). Zwolennicy hipotezy małopolskiej starali się dowieść, że mazurzenie jest zjawiskiem późnym, głosząc też, że jego centrum było Mazowsze, skąd dopiero rozprzestrzeniło się ono na Małopolskę w XV i XVI wieku. Polski dialekt literacki kształtował się według zwolenników tej hipotezy już po przeniesieniu centrum politycznego kraju do Krakowa, wiążąc się z dworem krakowskim. Później podniesiono także zagadnienie wymowy samogłosek nosowych, bliższej w języku literackim dialektowi wielkopolskiemu. Stopniowo wykształciły się także stanowiska kompromisowe, o wspólnej wielkopolsko-małopolskiej genezie języka literackiego, w których zaznaczano także wpływ od XVI wieku form mazowieckich, a nawet polszczyzny kresowej. W późniejszej fazie sporu koncentrowano się na zagadnieniach niepewności autorstwa i terytorialnego pochodzenia pierwszych polskich utworów literackich oraz na zagadnieniu stosunku polszczyzny literackiej polskich tekstów średniowiecznych do późniejszej polszczyzny literackiej (zwraca uwagę niewielka liczba form regionalnych już w najstarszych polskich dziełach literackich).
Według badań dokonanych w latach 90. XX wieku obecni mieszkańcy Szczecina (obok mieszkańców Wrocławia) posługują się polszczyzną najbardziej zbliżoną do języka literackiego spośród wszystkich mieszkańców Polski.

=== Przykład języka albańskiego ===
Innym bliskim przykładem jest język albański, w którym po II wojnie światowej utworzona została nowa norma języka literackiego w oparciu o gwary toskijskie (czyli południowe). Miało to związek z przejęciem władzy przez komunistów z Enverem Hodżą na czele, który sam był Toskiem (pochodził z miasta Gjirokastra). Doszło wtedy do paradoksu, gdyż albańska przedwojenna elita intelektualna, posługująca się standardem językowym zbudowanym na gwarach północnych (czyli na dialekcie gegijskim), przestała mówić normatywnie i musiała nauczyć się nowej formy języka, a wszystkie podręczniki należało przetłumaczyć na nowy język literacki Albanii. Natomiast albańszczyzną bliską standardowi mówili górale, pasterze z epirskich wiosek.

== Zobacz też ==

polski tygiel językowy
mikrojęzyk literacki
norma językowa

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
StanisławS. Urbańczyk StanisławS., Encyklopedia języka polskiego, wyd. 2, Wrocław: Ossolineum, 1992, ISBN 83-04-02994-4, OCLC 30953882 .
KazimierzK. Polański KazimierzK. (red.), Encyklopedia językoznawstwa ogólnego, wyd. 2, Wrocław: Ossolineum, 1999, ISBN 83-04-04445-5, OCLC 835934897 .


Język ogólny

Język ogólny (lub język powszechny) – zespół środków językowych (leksykalnych, gramatycznych, stylistycznych) rozumianych i akceptowanych przez ogół użytkowników języka. Pojęcie to może być rozumiane na różne sposoby: bywa przeciwstawiane dialektom – i odnoszone do odmian ogólnonarodowych (języków standardowych) – bądź odmianom środowiskowym lub fachowym. W obiegu naukowym funkcjonuje kilka bardziej precyzyjnych ujęć tego terminu, wypracowanych na gruncie różnych tradycji lingwistycznych.

== Znaczenie ==
Na gruncie polskiej lingwistyki pod pojęciem języka ogólnego (czy też ogólnonarodowego) rozumie się taką formę egzystencji języka, która służy jako ponaddialektalny (ponadgwarowy) środek porozumiewawczy. Stoi ona zatem w opozycji do dialektów i gwar (odmian niestandardowych, ograniczonych geograficznie i społecznie). Cechuje się wysokim wypracowaniem funkcjonalnym (zróżnicowaniem stylistycznym i zastosowaniem we wszelkich obszarach życia publicznego), a także podległością autorytatywnej kodyfikacji. Odmiana ogólna polszczyzny funkcjonuje zarówno w postaci pisanej, jak też ustnej i jest znana praktycznie wszystkim użytkownikom języka (a większość społeczeństwa posługuje się nią na co dzień). Stanowi odmianę prestiżową i kulturalną, która nie jest postrzegana jako dialekt. W takim rozumieniu język ogólny można utożsamić z językiem standardowym. Istnieją jednak pewne różnice semantyczne między tymi nazwami, przynajmniej na poziomie ich budowy: określeniu „język standardowy” da się przypisać związek z kryterium jakości języka i podległości normom; z kolei termin „język ogólny” nawiązuje do zasięgu tej odmiany językowej. Dodatkowo w językoznawstwie polskim termin „standardowy” występuje też w innym, bliżej niepowiązanym znaczeniu: „nienacechowany; nieoryginalny lub przeciętny”.
Język ogólny można także rozumieć węziej, tj. jako odmianę normatywno-szkolną, model właściwy dla edukacji i normatywnego podejścia do języka. Chodzi o standard postulowany, wyrażający to, jak powinno się mówić, a nie to, jak rzeczywiście się mówi. W takim ujęciu język ogólny jest przeciwstawiany ściślej tym odmianom lokalnym i środowiskowym, które znajdują się na „obrzeżach języka ogólnego” – i w dużej mierze czerpią z jego zasobów (w zakresie gramatyki i podstawowej leksyki), lecz odróżniają się od języka ogólnonarodowego sensu stricto.
Termin „język ogólny” na gruncie polskim wprowadził Zenon Klemensiewicz, z czasem zaczął on wypierać starsze określenie „język literacki”. Klemensiewicz proponował stosowanie nazwy „język literacki” na oznaczenie pisanej formy języka ogólnego, a nazwy „dialekt kulturalny” na określenie formy ustnej; rozróżnienie to jednak się nie przyjęło. Inną nieprzyjętą propozycją stało się określenie „wspólny”.
W języku niemieckim występują terminy Gemeinsprache i Einheitssprache, a w języku francuskim mówi się o langue commune. Podobnie w języku rosyjskim spotyka się analogiczny termin – общенациональный язык (obszczenacyonalnyj jazyk). W języku fińskim termin yleiskieli („język ogólny”) również określa język standardowy. Na gruncie indonezyjskim używa się sformułowania bahasa umum. W Japonii przyjęły się bliskoznaczne określenia: kyōtsūgo (共通語, „język ogólny, wspólny”) i hyōjungo (標準語, „język standardowy”); oba terminy często funkcjonują wymiennie, przy czym pierwotnie nazwę kyōtsūgo nadano odmianie japońskiego z Shirakawy (prefektura Fukushima), jedynie zbliżonej do języka standardowego, ale niebędącej też dialektem tradycyjnym.

== Inne znaczenia ==
W piśmiennictwie językoznawczym można również spotkać dwa alternatywne rozumienia terminu „język ogólny”:

odmiana języka służąca jako wspólny, supradialektalny środek komunikacji w obrębie szerszego terytorium, niekoniecznie równoważna ze skodyfikowanym standardem lub wręcz występująca poza jego ramy (np. interdialekt ogólnoczeski, zwany m.in. „nieliterackim językiem ogólnym”); niemiecki termin Gemeinsprache może określać odmianę, który służy jako powszechny środek komunikacji, ale jest pozbawiona formy pisanej i nie została jeszcze przyjęta jako standard narodowy;
w badaniach nad językami specjalistycznymi język ogólny (Gemeinsprache) stoi w opozycji do języka specjalistycznego; bywa także odróżniany od języka literatury, prozy artystycznej czy poezji.

== Zobacz też ==

język ogólnoangielski
język ogólnopolski

== Przypisy ==


Język pandanowy

Język pandanowy (ang. pandanus language) – rejestr istniejący w niektórych językach Nowej Gwinei, używany podczas zbioru owoców pandanu.

== Zastosowanie ==
Każdego roku społeczności papuaskie gromadzą się w lesie w celu zebrania owoców „karuka” (Pandanus julianettii i Pandanus brosimos). Wypowiadanie dużej grupy normalnego słownictwa uważa się za niezdrowe dla roślin – przypisuje się mu bowiem skojarzenia niekorzystne dla prawidłowego wzrostu owoców. Zakazane wyrazy zastępuje zatem rozbudowany repertuar słownikowy, zawierający do tysiąca wyrazów i zwrotów. Nowe słownictwo obejmuje słowa związane z przemieszczaniem się w celu zebrania owoców karuka i podlega zmianom w momencie, gdy słowa stają się znane poza pewnym obszarem. Panuje wiara w to, że rejestr pandanowy pozwala kontrolować duże wysokości, na których rośnie karuka, oraz łagodzić wpływ groźnych duchów natury, m.in. Kita-Menda (zwanego także Giluwe yelkepo). Posługiwać się językiem pandanowym można jedynie w obrębie obszaru, gdzie rosną drzewa – uważa się, że poza tym obszarem mowa ta może zostać zasłyszana przez duchy górskie.
Znajomości języka rytualnego oczekuje się od wszystkich grup wiekowych i płci, które mają wstąpić w obszary objęte tabu, jednakże osoby z zewnątrz, nieznające miejscowego języka, mogą używać tok pisin. Ekspansja tok pisin prowadzi do stopniowego zaniku rejestrów pandanowych, a wśród młodszych pokoleń zanika też uczucie strachu przed obszarami zalesionymi. Badania ujawniają, że rejestry pandanowe języków kewa i imbongu już zaczęły wymierać.

== Struktura ==
W zakresie gramatyki i słownictwa rejestr pandanowy opiera się na danym języku etnicznym, ale ma charakter bardziej ograniczony i skonsolidowany, zwłaszcza jeśli chodzi o nazwy organizmów żywych. Część słów zastępują określenia ogólne, pozbawione odpowiedników w swobodnym języku. Za wyrazy rytualne służą niekiedy zapożyczenia z innych języków.
Samo słowo „karuka” bywa traktowane na rozmaite sposoby, w zależności od społeczności językowej. Przykładowo w zwykłej odmianie języka kewa przybiera ono postać aga, natomiast w lokalnym rejestrze pandanowym obowiązuje wyrażenie rumala agaa. Inaczej przedstawia się sytuacja np. w języku kalam. Społeczność Kalam zarówno w zwykłej mowie, jak i w rejestrze pandanowym używa jednego słowa: alŋaw.

== Języki z rejestrami pandanowymi ==
Istnienie rejestru pandanowego odnotowano dla następujących języków:

imbongu
kalam (karam)
kewa
kobon
melpa
mendi.
Rejestr pandanowy języka kalam (alŋaw mnm, ask-mosk mnm) jest stosowany również podczas jedzenia lub gotowania kazuarów i stoi w opozycji do zwykłej odmiany tego języka, określanej jako monmon mnm. Użycie tego rejestru wynika nie ze strachu przed duchami, lecz z wiary w to, że posługiwanie się językiem pandanowym ma korzystny wpływ na jakość owoców i zapobiega ich gniciu; lub w przypadku kazuarów – służy ona okazaniu szacunku ptakowi. Dopuszcza się także stosowanie tej odmiany języka poza obszarami zalesionymi. Mowa ta liczy przypuszczalnie kilka tysięcy lat i może być inspirowana starszymi rejestrami pandanowymi.
W języku huli występuje rejestr rytualny o nazwie tayenda tu ha illili, stosowany zarówno w czasie zbiorów pandanu, jak i podczas polowania bądź podróży. Mowie tej przypisuje się moc odganiania złych duchów.

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
UlrichU. Ammon UlrichU., Sociolinguistics/Soziolinguistik 3: An International Handbook of the Science of Language and Society/Ein Internationales Handbuch Zur Wissenschaft Von Sprache und Gesellschaft, 2006, s. 2042 .
WilliamW. Foley WilliamW., The Papuan Languages of New Guinea, 1986, s. 43 .


Język prawniczy

Język prawniczy – specyficzny język używany przez osoby stosujące i interpretujące prawo. Jest to język, w którym prawnicy rozmawiają o prawie.
Język prawniczy bywa określany także jako „żargon prawniczy”.

== Język prawniczy a język naturalny ==
Język prawniczy jest odmianą języka naturalnego, ma identyczną z nim gramatykę, różnić się może jednak znaczeniem poszczególnych słów i połączeń wyrazowych. Ta ostatnia cecha może sprawiać trudności w prawidłowym rozumieniu języka prawniczego, ponieważ potoczne rozumienie pojęć, którymi operują prawo i prawnicy, często będzie prowadzić do nieporozumień i błędnych wniosków. Odmienności terminologiczne języka prawniczego wynikają z potrzeb doprecyzowania i uściślenia terminologii, która ma być używana w aktach prawnych i dyskusji o prawie.

== Język prawniczy a język prawny ==

Od języka prawniczego odróżnia się język prawny. Język prawny jest językiem, w którym formułowane jest prawo, a więc jest językiem przepisów i norm prawnych. Jest zawarty w tekstach prawnych: Konstytucji, ustawach, rozporządzeniach, dekretach (aktach normatywnych).
Jeżeli język prawny potraktujemy jako język pierwszego stopnia (stopnia podstawowego), to język prawniczy jest językiem drugiego stopnia (metajęzykiem), czyli językiem, za pomocą którego rozmawiamy o języku pierwszego stopnia (relacje między rzeczywistością a językiem I i II stopnia próbuje przybliżyć poniższy diagram).
Język prawniczy jest więc „nadbudową” języka prawnego. W języku prawniczym wypowiadamy się o mocy wiążącej przepisów prawnych, dokonujemy interpretacji norm prawnych, ustalamy ich treść i możliwość zastosowania w określonej sytuacji, czy też zastanawiamy się nad ich przestrzeganiem i skutecznością.

Poniżej dla ilustracji podanych jest kilka wypowiedzi w języku prawnym, prawniczym i naturalnym, które demonstrują różnice między nimi.

== Charakterystyka języka prawniczego ==

=== Wysoki stopień sformalizowania ===
Język prawniczy jest dość sformalizowany, unika pojęć potocznych, opiera się na konstrukcjach myślowych o wysokim poziomie abstrakcji. Język prawniczy ma wiele zbieżności z językiem naukowym, a w swej odmianie „języka prawniczego nauki” – jest językiem naukowym.

=== Terminologia prawnicza i terminologia prawna ===

Wiele pojęć języka potocznego jest niedookreślonych. W codziennym komunikowaniu się nie przeszkadza nam to tak bardzo i jesteśmy się w stanie porozumieć. Prawdopodobnie jednak większość ludzi z własnego doświadczenia byłaby w stanie wskazać przykłady nieporozumień wynikających z użycia sformułowań dwuznacznych lub niedookreślonych. W przypadku, gdy stosując prawo i zakazując ludziom czegoś lub coś im nakazując – możemy w bardzo daleko idący sposób ingerować w ich sytuację. Dlatego musimy mieć pewność, że posługujemy się pojęciami o precyzyjnie ustalonym znaczeniu.
Na potrzeby stosowania prawa tworzy się więc pojęcia prawne oraz specjalistyczne terminy prawnicze, które mają wykluczać wszelkie możliwe nieporozumienia. Mogą to być pojęcia nieznane lub nieużywane w języku potocznym (np. delikt, domicyl, indos, kontratyp, prekluzja, zstępny, list żelazny) lub pojęcia znane, ale doprecyzowane (roszczenie, użyczenie, kasacja, koncesja, uchodźca). Jeśli takie doprecyzowanie zawarte jest w obowiązującym tekście prawnym, nazywamy go definicją legalną (zob. niżej).
Terminologia języka prawniczego nie jest identyczna z terminologią języka prawnego. Ta pierwsza dysponuje bogatszym zasobem słownictwa i aparatury pojęciowej. Jest to zrozumiałe, gdy pamiętamy o roli i charakterze języka prawniczego, jako „języka o języku”, języka za pomocą którego charakteryzujemy i komentujemy język prawny. Takie pojęcia, jak np. norma prawna, podmiotowość prawna, znamiona czynu zabronionego, kontratyp, kontradyktoryjność, eutanazja itd., nie należą do języka prawnego (nie ma ich w tekstach prawa), ale należą do języka prawniczego i są używane przez prawników stosujących lub komentujących prawo.
Jednocześnie języki prawny i prawniczy, a w szczególności terminologia w nich stosowana są współzależne i korzystają z siebie nawzajem. Język prawny do dyskusji o prawie (do języka prawniczego) wnosi swoją terminologię. Język prawniczy z kolei interpretuje i doprecyzowuje pojęcia prawne, faktycznie prowadząc do przekształcenia ich w pojęcia prawnicze, co z kolei może prowadzić także do dalszej ewolucji terminologii prawnej. Ten proces próbuje zilustrować wykres obok.

=== Definicje legalne ===
Definicje legalne określają, co powinno być rozumiane przez określone pojęcie. Są one wprowadzone do języka prawnego, a więc są zawarte w ustawach i innych aktach normatywnych. Znajdują się zwykle w specjalnych „słowniczkach”, z reguły umieszczonych w początkowej części aktu.

=== Wyrazy i zwroty obcojęzyczne ===
Tradycyjnie prawnicy w swych wypowiedziach często używają wyrażeń obcojęzycznych, zwłaszcza łacińskich, np. res iudicata (rzecz osądzona), ratio legis (sens, zamysł, cel ustawy), reformatio in peius (zmiana na gorsze), vis maior (siła wyższa), ius cogens (norma bezwzględnie obowiązująca), amicus curiae („przyjaciel sądu”), ipso iure (z mocy samego prawa), lex specialis (przepis szczególny, ustawa szczególna) itd.

=== Paremie prawnicze ===
W języku prawniczym poczesne miejsce – mimo znacznego spadku znajomości łaciny wśród prawników – zajmują paremie prawnicze, z reguły wywodzące się z prawa rzymskiego jeszcze od czasów starożytnych, np. lex retro non agit – prawo nie działa wstecz; pacta sunt servanda – umów należy dotrzymywać, audiatur et altera pars – wysłuchaj także drugiej strony, nemo iudex in causa sua – nikt nie może być sędzią we własnej sprawie itd.

Zob. listę paremii prawniczych.

== Kategorie języka prawniczego ==
W obrębie języka prawniczego możemy wyróżnić kilka jego rodzajów:

język prawniczy praktyki – język używany przez organy władzy stosujące prawo oraz osoby wykonujące zawód prawnika (adwokatów, radców prawnych, notariuszy, prokuratorów itp.)
język prawniczy nauki – język nauki prawa, używany przez doktrynę przy interpretowaniu i komentowaniu instytucji prawnych i norm prawnych
język prawniczy potoczny – używany przez osoby rozmawiające o problemach prawnych, nieposiadające jednak prawniczego przygotowania zawodowego

== Zobacz też ==
juryslingwistyka
język prawny
język urzędowy
wykładnia językowa

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
JerzyJ. Pieńkos JerzyJ., Podstawy juryslingwistyki. Język w prawie – Prawo w języku, wyd. 1, Warszawa: Oficyna Prawnicza MUZA SA, 1999, ISBN 83-7200-492-7, OCLC 44902083 . Brak numerów stron w książce
B. Wróblewski, Język prawny i prawniczy, Kraków 1948.
W. Lang, J. Wróblewski, S. Zawadzki, Teoria państwa i prawa, Warszawa 1980, s. 301 i nast., ISBN 83-01-00502-5.
A. Redelbach, S. Wronkowska, Z. Ziembiński, Zarys teorii państwa i prawa, Warszawa 1992, s. 186 i nast., ISBN 83-01-10426-0.
M. Zieliński, Języki prawne i prawnicze, w: Polszczyzna 2000. Orędzie o stanie języka na przełomie tysiącleci, red. W. Pisarek, Kraków 1999.


Język prawny

Język prawny – język, w którym formułowane jest prawo, a więc język przepisów i norm prawnych. Jest zawarty w tekstach prawnych – Konstytucji, ustawach, rozporządzeniach, dekretach (aktach normatywnych).
Język prawny jest odmianą języka naturalnego. Ma taką samą składnię, natomiast może się różnić w zakresie semantyki. Język prawny zawiera bowiem w sobie mocno rozbudowany i ściśle uporządkowany (co do zasady) aparat pojęciowy. Ułatwia on w miarę jednolitą interpretację języka prawnego, której dokonują osoby (organy) analizujące i stosujące prawo.
Język prawny jest językiem pierwszego stopnia (stopnia podstawowego). Natomiast wypowiedzi dotyczące tego języka formułowane są w języku prawniczym, będącym językiem drugiego stopnia (metajęzykiem).

== Kategorie języka prawnego ==
Wobec istnienia zasadniczych różnic pomiędzy przepisami prawa a normami prawnymi, w ramach języka prawnego rozróżnia się język przepisów prawa, oraz język norm prawnych.

język przepisów prawa – jest równoważny językowi tekstów prawnych (zob. definicja powyżej) natomiast nie obejmuje niepisanych źródeł prawa, czyli prawa zwyczajowego i zwyczaju międzynarodowego. W większości dziedzin prawa źródła te nie mają większego znaczenia, ale jednak istnieją. Zaś w prawie międzynarodowym, zwyczaj międzynarodowy wciąż należy do podstawowych jego źródeł – jest źródłem „żywym”, wciąż powstają nowe normy zwyczajowe, a istniejące ewoluują. Z uwagi jednak na brak utrwalenia ich autentycznej treści w formie pisemnej, nie współuczestniczą one w języku przepisów prawa.
język norm prawnych – język wyrażeń o charakterze dyrektywnym, wskazujących wymagane sposoby zachowania, które powinny nastąpić w określonych sytuacjach faktycznych.

== Zobacz też ==
juryslingwistyka
język prawniczy
język urzędowy

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
B. Wróblewski, Język prawny i prawniczy, Kraków 1948.
J. Woleński, Język prawny w świetle metod analizy semantycznej, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Prawnicze”, z.31, 1967.
Z. Ziembiński, Le langage du droit, et le langage juridique, “Archives de Philosophie du Droit” 19, 1974.
T. Gizbert-Studnicki, Czy istnieje język prawny?, „Państwo i Prawo”, z.3, 1979.
A. Redelbach, S. Wronkowska, Z. Ziembiński, Zarys teorii państwa i prawa, Warszawa 1992, s. 186 i nast., ISBN 83-01-10426-0.
M. Zieliński, Języki prawne i prawnicze, w: Polszczyzna 2000. Orędzie o stanie języka na przełomie tysiącleci, red. W. Pisarek, Kraków 1999.
A. Malinowski, Polski język prawny. Wybrane zagadnienia, Warszawa 2006.


Język standardowy

Język standardowy, dialekt standardowy, standard językowy (ang. standard language, standard dialect, standard) – odmiana języka przyjęta przez dane społeczeństwo do celów komunikacji publicznej i oficjalnej, stawiana w opozycji do pozostałych odmian. Przeciwstawia się zarówno odmianom lokalnym, jak i społecznym. W pierwszej kolejności języki standardowe pełnią funkcję unifikacyjną. Są bowiem pozbawione charakteru miejscowego, tj. posługują się nimi mieszkańcy większego obszaru geograficznego. Odmiany językowe przyjęte w roli standardów różnią się pod wieloma względami. Wspólną ich cechą jest to, że są akceptowane jako odmiany nadrzędne wobec wszelkich innych odmian występujących w społeczności.
Język standardowy zasadniczo odgrywa rolę języka pisanego. Jest szerzony przez szkoły i środki masowego przekazu oraz wykorzystywany w kontaktach oficjalnych. Zwykle (choć nie zawsze) podlega regulacji i cieszy się wsparciem instytucjonalnym. Język standardowy wykazuje dążność do eliminacji rozbieżności językowych, narzucając jedną formę jako łącznik między różnymi formami dialektalnymi. Spełnia szereg funkcji w różnych sferach życia społecznego, gdzie przybiera różne formy ukształtowania stylistycznego. Standard jest wykorzystywany w nauczaniu języka.
Podstawą języka standardowego może być np. dialekt centralny geograficznie (np. we Włoszech), dialekt stolicy (np. we Francji), czy też język pierwszego tłumaczenia Biblii (np. w przypadku języka niemieckiego). Nie wszystkie języki świata mają odmianę standardową. Niemniej również w społecznościach, gdzie nie istnieje oficjalny standard języka, przyjmują się odmiany o charakterze ponadlokalnym; są to np. odmiany interdialektalne (koiné, łączące cechy różnych dialektów) czy dialekty okolicznych większych miast. Bywa, że normy literackie powstają pod wpływem działalności misjonarzy. Języki standardowe mogą wykształcić się w formie ustnej, zanim zostanie stworzona forma pisemna. Pełnoprawna odmiana standardowa to taka, która przeszła proces kodyfikacji, tj. jej zasady zostały utrwalone w słownikach i gramatykach. Język standardowy nie daje się jednak łatwo utożsamić z zasobem cech i jednostek usankcjonowanych kodyfikacją, gdyż jest zmienny w czasie, a całkowite zdefiniowanie wszystkich jego aspektów jest niemożliwe. Niektóre języki (tzw. języki policentryczne lub pluricentryczne) mają więcej niż jedną odmianę standardową, co jest związane z istnieniem różnych ośrodków standaryzacji (dotyczy to np. angielskiego, francuskiego, niemieckiego, malajskiego). Czasami różne odmiany standardowe współistnieją w obrębie jednego kraju (np. norweski ma odmiany bokmål i nynorsk).
Nowoczesne językoznawstwo stroni od sądów wartościujących na temat odmian języka. W powszechnym obiegu odmiana standardowa uchodzi jednak za bardziej „poprawną” i „dopuszczalną” niż inne odmiany; stanowi też formę o najwyższym prestiżu, której użycie sygnalizuje poziom wykształcenia danej osoby. Standard bywa zatem pojmowany jako socjolekt powiązany z warstwami wykształconymi. Zdarza się też, że standard jest postrzegany jako neutralne narzędzie komunikacji, przeznaczone dla wszystkich członków społeczności bez względu na status społeczny czy pochodzenie.
W niektórych krajach język standardowy jest zbliżony do odmiany pewnego regionu lub grupy społecznej (i służy ogólnie jako środek swobodnej komunikacji, przyswajany też przez użytkowników pozostałych dialektów). W innych zaś krajach występuje dyglosja – dochodzi do ostrego rozgraniczenia funkcji języka standardowego (język wysoki) i odmian potocznych/regionalnych (język niski); domeną standardu (czerpiącego np. z tradycji literackiej, nauczanego głównie w szkołach) stają się wówczas sytuacje formalne i wypowiedzi pisemne. Na poziomie gramatycznym standard taki jest silnie odrębny od swobodnego języka mówionego (lub wręcz niezrozumiały bez przygotowania szkolnego). W krajach arabskich, gdzie w roli odmiany prestiżowej funkcjonuje klasyczny język arabski (de facto niebędący powszechnym narzędziem komunikacji), można mówić o powstawaniu dodatkowych (nowoczesnych) standardów o zasięgu regionalnym lub miejskim. W niektórych częściach świata zaobserwowano zanik różnic lokalnych na korzyść ekspansji odmian standardowych. W wielu zakątkach Europy i obu Ameryk dialekty regionalne zostały wyparte przez standard lub odmiany bliskie standardowi, do czego przyczyniły się przemiany społeczne.

== Charakterystyka ==
Podstawę języków standardowych tworzą dialekty właściwe dla ośrodków handlu/władzy, odmiany najszerzej zrozumiałe czy też mające oparcie w tradycji literackiej. Pod wpływem zjawisk takich jak przesunięcie referencyjne (termin z dziedziny antropolingwistyki) lub elaboracja funkcjonalna (termin z zakresu socjolingwistyki) prestiż powiązany z ośrodkami kultury zostaje przypisany również tamtejszej odmianie języka. Odmiana ta staje się punktem odniesienia dla innych odmian językowych, uprzywilejowanym w procesie edukacji i innych sferach życia. Działania standaryzacyjne zabiegają zwykle o skodyfikowanie normy językowej (za pośrednictwem gramatyk normatywnych i słowników) oraz wypracowanie ortografii. Istotną rolę w standaryzacji odgrywa akceptacja danej normy przez ogół społeczeństwa.
W potocznym obiegu można spotkać przekonanie, jakoby standardowe formy języka były bardziej „gramatyczne” niż odmiany niestandardowe. Jest to założenie lingwistycznie bezpodstawne, gdyż zasadami językowymi rządzą się wszystkie odmiany języka, również te nieskodyfikowane. Na tle innych odmian język standardowy wyróżnia się tym, że jest kojarzony z wyższym statusem socjoekonomicznym. Dialekty niestandardowe i standardowe często pełnią różne funkcje: pierwsze sygnalizują identyfikację ze społecznością lokalną (często spoza głównego nurtu); drugie zaś sygnalizują przynależność do szerzej rozumianego społeczeństwa, pluralistycznego i technicznego. Stosowność użycia obu typów odmian językowych można uważać za uzależnioną od okoliczności społecznych.

== Terminologia ==
W piśmiennictwie występują również bliskoznaczne określenia: „język literacki”, „język ogólnonarodowy”, „język ogólny”, „język kulturalny”, „dialekt literacki”, „dialekt standardowy”, „dialekt kulturalny”, „narzecze ogólne”. Termin „język standardowy”, pochodzący z anglojęzycznej tradycji lingwistycznej, ma charakter międzynarodowy i uchodzi za stosunkowo neutralne określenie tej odmiany języka; bywa uważany za nowoczesny zamiennik terminu „język literacki”. Na gruncie polskim mówi się częściej o „języku ogólnym”, „języku literackim” lub „języku kulturalnym”. Miano języka ogólnego bywa jednak także przeciwstawiane językowi specjalistycznemu (fachowemu), językowi literatury, prozy artystycznej czy poezji. Również termin „język literacki”, używany przede wszystkim w kontekście słowiańskim i wskazujący na nośnik w postaci piśmiennictwa, może być definiowany i rozumiany na rozmaite sposoby. Pojęcie języka literackiego jest niekiedy odnoszone do takich oficjalnych odmian języka, które ugruntowały się w ograniczonym zakresie – lub jedynie wśród niektórych warstw społeczeństwa (przykładem jest np. literacki język starogrecki); nie są to odmiany standardowe, gdyż te aspirują do roli odmian ponadregionalnych (i zaczęły powstawać dopiero w XIX–XX w.). Termin „język standardowy” pozwala uniknąć niepożądanych skojarzeń związanych z budową słowotwórczą pozostałych terminów, nawiązujących do różnych aspektów historycznych omawianej odmiany języka.
W lingwistyce znany jest także termin „dialekt standardowy” (ang. standard dialect), który pomaga podkreślić równoprawność dialektów (odmian niestandardowych) i języka standardowego. Rezerwowanie terminu „język” dla odmiany standardowej może bowiem sugerować, iż to tylko ona jest pełnoprawną formą języka, godną takiego miana. Wyrażenie „dialekt standardowy” uwydatnia fakt, że standard jest jedną z wielu odmian składających się na język. W podobnym sensie używa się terminu „odmiana standardowa (języka)” (ang. standard variety).
Sporadycznie spotyka się definicję, zgodnie z którą język standardowy to język, któremu można przypisać jedną lub więcej standardowych postaci (tj. język, który przeszedł proces standaryzacji). Termin odnosi się wówczas do całokształtu takiego języka, nie zaś do dialektu standardowego.
W językoznawstwie, zwłaszcza w tekstach anglojęzycznych, odmianę standardową określa się często mianem dialektu (jest uważana za jeden z wielu dialektów danego języka). W rozumieniu dialektologii tradycyjnej dialekt to natomiast byt przeciwstawiany językowi standardowemu; takie też znaczenie przyjęło się w wielu językach europejskich. Badaniem języków standardowych zajmuje się dyscyplina zwana standardologią.

== Funkcje ==
Paul L. Garvin wyróżnia pięć następujących funkcji języka standardowego:

jednocząca – jednoczy daną społeczność językową, budując jej tożsamość w sensie kulturowym i politycznym, a także sprzyjając identyfikacji jednostki ze wspólnotą narodową;
separująca – przeciwstawia daną społeczność językową innym;
prestiżowa – pełni rolę nośnika prestiżu społeczno-kulturowego, zarówno dla całej społeczności, jak i dla posługującej się nim jednostki;
partycypacyjna – umożliwia użytkownikom języka czerpanie z korzyści wynikających ze znajomości standardu (mobilność społeczna, możliwość udziału w dyskursie publicznym itp.);
ramy odniesienia – służy jako miara dla oceny środków językowych.

== Standard a inne odmiany ==
Dialekt standardowy, jako instytucjonalna norma, jest przeciwstawiany niestandardowym (nieliterackim) wariantom języka (o podłożu regionalnym i socjalnym). Między językiem standardowym a odmianami niestandardowymi, a także między poszczególnymi odmianami niestandardowymi występuje szereg różnic dotyczących ich genezy, zasięgu geograficznego i funkcji społecznych. Pośród odmian niestandardowych znane są z jednej strony dialekty tradycyjne (regionalne, lokalne), związane z obszarami wiejskimi i silnie zróżnicowane wewnętrznie, a z drugiej – dialekty nowoczesne, które zyskują na znaczeniu pod wpływem procesów społecznych (urbanizacji i globalizacji) oraz w stosunkowo dużym stopniu odzwierciedlają stratyfikację społeczną. W Polsce dialekty tradycyjne (wiejskie) to mówione odmiany języka narodowego używane na pewnym ograniczonym terenie, zarezerwowane do obsługi sytuacji nieoficjalnych, niepodlegające kodyfikacji i podporządkowane uzusowi językowemu; z kolei język ogólny ma zasięg ogólnopaństwowy, istnieje w wersji mówionej i pisanej, jest wysoce skodyfikowany i obsługuje różne typy sytuacji społecznych. Bliskie standardowi odmiany miejskie, które istnieją w niektórych krajach, są czasem wartościowane negatywnie, przez pryzmat języka standardowego, w przeciwieństwie do dialektów wiejskich, które bywają kojarzone z dziedzictwem historycznym i bogactwem językowym.
Standard nie jest tworem jednorodnym; umożliwia bowiem tworzenie wypowiedzi w różnych stylach funkcjonalnych (np. naukowym, publicystyczno-dziennikarskim, administracyjnym, literackim, potocznym). Odzwierciedla to jego szerokie zastosowanie w różnych obszarach działalności i komunikacji, począwszy od tekstów naukowych, a skończywszy na codziennych sytuacjach życiowych. Język standardowy służy powszechnie jako język pisany, w odróżnieniu od odmian niestandardowych, które są związane z oralnością i zwykle nie mają wypracowanych zasad ortografii. Ze względu na przypisywaną jej rolę społeczną odmiana standardowa bywa nieściśle utożsamiana z językiem jako takim; np. wewnętrznie zróżnicowany język angielski jest zrównywany z angielszczyzną standardową. Zjawisko standaryzacji językowej nierzadko rzutuje na sposób wydzielania języków w kontinuach dialektalnych, gdzie kłopotliwe jest nakreślenie ostrych granic językowych, jeśli rozpatrywane są wzajemnie powiązane odmiany lokalne, a nie odmiany narodowe o wysokim stopniu elaboracji i zarysowanej odrębności politycznej (Ausbau).
Choć język standardowy przeciwstawia się zasadniczo lokalnym zjawiskom językowym, regionalizmy jako formy terytorialne używane przez ludność wykształconą (formy „języka kulturalnego”) uznawane są w polskiej tradycji za mieszczące się w obrębie tzw. normy użytkowej – mowa o regionalnym zróżnicowaniu języka ogólnego. W Niemczech wyróżnia się regionalne formy północne (norddeutsch) i południowe (süddeutsch), które wchodzą w skład języka standardowego. Standaryzacja może w różnym stopniu dosięgać różnych poziomów języka – np. w przypadku języka angielskiego większą standaryzacją charakteryzują się elementy słownictwa, cechy składni i zasady pisowni aniżeli aspekty wymowy. Normowanie odmiany standardowej nie oznacza zresztą całkowitego normowania komunikacji, gdyż pełna kodyfikacja wszystkich elementów języka, wraz ze wszystkim aspektami produkcji językowej, jest w praktyce niemożliwa; na poziomie indywidualnym dochodzi do personalizacji standardu i sposobu doboru kodów.

== Standaryzacja i regulacja języka ==

Z punktu widzenia socjolingwistyki język standardowy stanowi jeden z wielu dialektów składających się na dany język (mowa o tzw. „dialekcie standardowym”). Odróżnia się on jednak od innych odmian tym, że jest akceptowany na szerszym obszarze geograficznym, spełnia więcej funkcji i ma stosunkowo trwały charakter. Stanowi możliwie „neutralny” odpowiednik dialektów lokalnych. Dialekt standardowy reprezentuje cały język w odniesieniu do innych języków, na przykład gdy teksty o charakterze oficjalnym są tłumaczone między różnymi językami. Język standardowy jest centralnym przedmiotem opisów lingwistycznych, słowników, tekstów edukacyjnych i innych opracowań; w pierwszej kolejności pod pojęciem języka rozumie się bowiem odmianę standardową, inne dialekty zaś schodzą na dalszy plan i przykłada się do nich mniejszą wagę deskryptywną. Pojęcie języka narodowego bywa wręcz nieściśle utożsamiane z językiem standardowym, co wynika z pełnionej przez standard funkcji reprezentatywnej dla języka narodowego.
Według niektórych ujęć język standardowy to odmiana językowa rozwijana w sposób świadomy i celowy (uważana wręcz za produkt kultury), której przypisuje się cechę podległości skodyfikowanym zasadom poprawnościowym. Odmiana ta jest szerzona na etapie edukacji szkolnej oraz za pośrednictwem opracowań gramatyki i słowników, tworzonych przez autorów mających autorytet w danym społeczeństwie. Choć język standardowy podlega kodyfikacji, nie powinien być postrzegany jako całkowicie jednolity i niezmienny w czasie, gdyż bywa wykorzystywany do różnych celów, spełniając zróżnicowane potrzeby komunikacyjne. O jego dynamicznym charakterze świadczy to, że nie opiera się zmianom i wpływom innych odmian językowych.
W praktyce ujęcie języka standardowego w ścisłe ramy oraz rozgraniczenie form językowych, które należą do standardu, od tych, które wykraczają poza jego zakres, bywa kłopotliwe. Za czynnik decydujący można uważać zarówno źródła autorytatywne, reprezentujące normę skodyfikowaną, jak i poczucie językowe, które charakteryzuje użytkowników danego języka. Niejednoznaczność rozstrzygnięć sprowadza się m.in. do faktu, że nie wszyscy autorzy wprowadzają rozróżnienie między potoczną postacią standardu (którą można rozumieć jako pewną warstwę stylistyczną) a środkami niestandardowymi; czasami takie rozróżnienie okazuje się trudne lub wręcz niemożliwe do zastosowania, ze względu na płynność granic między odmianami językowymi. Istnieją podejścia podkreślające wewnętrzną wariantywność języka standardowego; chociażby w językoznawstwie polskim wyróżnia się dwie normy polszczyzny standardowej: wzorcową (kojarzoną ze starannym i świadomym użyciem języka w sytuacjach oficjalnych) i potoczną (właściwą dla kontekstów nieformalnych). Innym źródłem trudności w rozstrzyganiu przynależności form językowych jest zjawisko zmienności języka, które nie omija odmian standardowych.
Wiele dialektów standardowych podlega formalnej regulacji, lecz nie jest to absolutnym warunkiem ich istnienia – np. angielski standardowy nie jest przedmiotem takich interwencji. Za „dobrą angielszczyznę” można uznać powszechną praktykę językową (uzus); takie użycie języka, które uchodzi za właściwe w danej sytuacji. Angielski standardowy (Standard English) jest uważany za prestiżowy dialekt społeczny, pozbawiony cech stygmatyzowanych i postrzeganych jako regionalne. W wielu krajach świata powstały instytucje starające się ukierunkować standaryzację i rozwój języków narodowych, w Europie są to np. Akademia Francuska i Hiszpańska Akademia Królewska; podobne akademie istnieją dla języków nieeuropejskich, jak hebrajski czy keczua.
Języki standardowe, choć powszechne w wielu społeczeństwach, nie są zjawiskiem uniwersalnym. Standaryzacja językowa jest procesem charakterystycznym dla nowoczesnych społeczności językowych, zwłaszcza na półkuli północnej, związanym z wieloma czynnikami społeczno-historycznymi, które nie mają zastosowania w przypadku wszystkich zakątków świata. Spośród wszystkich języków świata (których liczbę szacuje się na blisko 7000) większość jest pozbawiona zarówno tradycji piśmiennictwa, jak i kodyfikowanych norm językowych. Brak tych cech nie umniejsza jednak wartości języków mówionych jako przedmiotu badań. Każdy język, niezależnie od stopnia jego kodyfikacji, charakteryzuje się złożonym systemem gramatycznym, który nie ustępuje pod względem swej złożoności językom poddanym procesom standaryzacyjnym. Dialekty standardowe mają szczególne znaczenie w społeczeństwach o silnie rozwiniętych systemach edukacji i długich tradycjach jedności politycznej. Są stosunkowo młodymi bytami, ponieważ zaczęły kształtować się dopiero w XIX w., a kolejne procesy, takie jak ich rozpowszechnienie i intensywny rozwój piśmienności, miały miejsce jeszcze później. Uchodzą za nośniki kultury narodowej, a także pełnią funkcję symboli jedności i tożsamości zbiorowej, zwłaszcza dla małych nacji. Rodzime języki ludności tubylczej, jak np. języki australijskie, wypracowały odmiany standardowe dopiero pod wpływem działalności misjonarskiej i edukacyjnej; również wiele lokalnych języków Indonezji nie przeszło standaryzacji, w odróżnieniu od wysoce skodyfikowanego języka narodowego. Podobnie dla wielu języków Afryki nie powstały standardy językowe lub zaczęły się one rozwijać stosunkowo późno. Niekiedy kwestionuje się zasadność zabiegów standaryzacyjnych w odniesieniu do języka lub pewnych jego aspektów.
Próby planowania językowego podejmowane w stosunku do języków nieustandaryzowanych lub języków wyłącznie mówionych, wykazujących silne zróżnicowanie dialektalne, przybierają rozmaity charakter. Czasem za standard uznaje się już istniejącą odmianę prestiżową; w innych zaś przypadkach dochodzi do selekcji cech językowych w celu wypracowania poniekąd sztucznego standardu, który powinien być przyjęty przez wszystkich użytkowników języka. Jeszcze inne podejście każe zaakceptować zróżnicowanie wewnętrzne danego języka i zrezygnować z promowania jakiejkolwiek odmiany językowej na niekorzyść innych. Nierzadko jednak stawia się na dokładną standaryzację języków lokalnych, w sposób naśladujący tradycje języków dominujących, które mają większy prestiż społeczny i uchodzą za wzorcowe. Jednocześnie wykorzystanie danej odmiany w charakterze standardu może spotkać się ze sprzeciwem użytkowników innych odmian języka; z kolei starania na rzecz wprowadzenia nowej nie zawsze kończą się sukcesem, ze względu na brak przywiązania do takiego standardu ze strony poszczególnych grup użytkowników języka. Próby popularyzacji jednolitej normy ortograficznej w fazie rozwoju piśmiennictwa również bywają nieskuteczne; języki o słabej tradycji zapisu i języki zdominowane przez inne języki o wyższym statusie często nie mają ściśle ustalonych norm pisowni.

=== Standard jako abstrakcja ===
Wyróżnia się dwa ujęcia istoty języka standardowego: z jednej strony standard można rozumieć jako socjolekt pewnej warstwy społecznej (rzeczywisty byt), z drugiej strony zaś jako abstrakcyjny wynik inżynierii (regulacji) językowej. Jak zauważają lingwiści, pełna standaryzacja języka żywego jest niemożliwa, co sprawia, że dialekt standardowy nie funkcjonuje jako realny twór, lecz jako zbiór abstrakcyjnych norm, które są w różnym stopniu realizowane w mowie. Standaryzacja językowa daje się pojmować jako niedokończony proces socjolingwistyczny. W praktyce więc języki standardowe nie są ani w pełni ujednolicone, ani niezmienne, zwłaszcza gdy chodzi o ich realizacje ustne.
Nawet w przypadku języków dobrze ustandaryzowanych, o rozwiniętych tradycjach opisu, granice przynależności jednostek językowych pozostają płynne, a próby rozstrzygnięcia, które cechy mieszczą się w obrębie standardu, stanowią nieraz wyzwanie badawcze, zwłaszcza w obliczu postępujących zmian językowych i oddziaływania czynników zewnętrznych. Zresztą w realnej produkcji językowej, a w szczególności w wypowiedziach ustnych, standard podlega personalizacji na poziomie jednostki; każda osoba operuje bowiem osobistym repertuarem językowym, a indywidualne doświadczenia i preferencje komunikacyjne warunkują sposób doboru kodów i cech językowych. Jednocześnie standaryzacja językowa nie prowadzi do całkowitej unifikacji danego języka, gdyż odmiany niestandardowe zachowują swoje cechy pomimo ekspansji języka standardowego; język żywy nigdy nie osiąga pełnej stabilności i z założenia cechuje się wariantywnością w wymiarze geograficznym i społecznym.
Suzanne Romaine porównuje koncepcję języka standardowego do wspólnot wyobrażonych opisanych przez Benedicta Andersona. Podobnie František Čermák określa kodyfikowany standard językowy jako sztuczną idealizację, której próżno szukać w rzeczywistej praktyce komunikacyjnej.
E. B. van Wyk wprowadza rozróżnienie między standardami idealnymi a standardami faktycznymi. Standard idealny to taka odmiana języka, która jest definiowana jako standard przez autorytatywne instytucje lub uchodzi za standard wśród danej społeczności; z kolei standard faktyczny to realna norma porozumiewawcza, która pełni funkcję standardu w danej społeczności, niezależnie od tego, czy odpowiada standardowi idealnemu.

=== Przebieg standaryzacji ===
Standaryzacja językowa jest związana z powstawaniem państw narodowych i umotywowana koniecznością ustanowienia ponadregionalnej normy komunikacyjnej. Odmiana standardowa powstaje na gruncie wybranych odmian językowych – dochodzi do wypromowania określonego dialektu, np. dialektu związanego z ośrodkiem władzy lub kultury; istnieje też możliwość stworzenia nowej odmiany, kumulującej cechy różnych narzeczy. Jest przyjmowana w celu zaspokojenia potrzeb komunikacyjnych, szczególnie wśród osób zaangażowanych w komunikację publiczną na rozległym obszarze geograficznym. Wraz z ustanowieniem odmiany standardowej ustala się jej formę pisaną i ortografię, za pośrednictwem pewnych wydawnictw (słowników i gramatyk normatywnych) lub poprzez uzgodniony zbiór wzorcowych tekstów. Bez względu na to, czy publikacje te są wydawane przez osoby prywatne, przedsiębiorstwa czy instytucje państwowe, można uznać je za wyraz kodyfikacji języka standardowego, jeżeli są postrzegane przez społeczeństwo jako punkt odniesienia dla formułowania ocen i poprawek językowych. Unormowana forma pisana i kodyfikacja czynią odmianę standardową bardziej stabilną i tworzą fundament dla jej dalszego rozwoju (Ausbau). Odmiana standardowa odgrywa rolę normy języka pisanego, jest stosowana w edukacji oraz w środkach masowego przekazu; z dialektem standardowym są też zapoznawani obcokrajowcy uczący się danego języka.
Wskutek tych procesów odmiana standardowa nabiera większego prestiżu społecznego i znaczenia funkcjonalnego niż dialekty niestandardowe. Dialekty te są określane jako zależne (heteronomiczne) wobec języka standardowego, ponieważ ich użytkownicy identyfikują się ze wspólnym językiem etnicznym, traktują standard jako normę piśmiennictwa, a wszelkie tendencje standaryzacyjne w ich mowie zbliżają ją do tego standardu. W przypadku niektórych języków, takich jak angielszczyzna, proces standaryzacji może przebiegać przez dłuższy czas bez interwencji zewnętrznej; w innych zaś wypadkach jest nadzorowany i ukierunkowywany przez autorytatywne gremia, takie jak Akademia Francuska, wskutek czego następuje w znacznie szybszym tempie. Funkcjonowanie języka standardowego podtrzymuje autorytatywna preskrypcja (kodyfikacja), czyli czysto techniczny zabieg polegający na propagowaniu oficjalnej normy językowej. Ostatecznie tego rodzaju praktyka preskrypcyjna może przekształcić się w ideologię języka standardowego oraz preskryptywizm, kładzący nacisk na wyższość standardu w stosunku do innych odmian danego języka lub odrywający sam standard od realiów praktyki językowej. Pojęcie ideologii języka standardowego zostało wprowadzone przez socjolingwistów w celu opisania typowych poglądów i postaw preskryptywnych towarzyszących procesom standaryzacji językowej. Mianem hiperstandaryzacji określa się zjawisko narzucania drobiazgowych zasad regulujących różne aspekty użycia języka standardowego, bez uwzględnienia faktycznych potrzeb związanych ze standaryzacją języka i skutecznością komunikacji.
Ponieważ na kształtowanie języka standardowego większy wpływ mają uwarunkowania polityczno-historyczne niż rozstrzygnięcia lingwistyczne, odmiany tej nie należy traktować jako formy wyższej w stosunku do innych, nieskodyfikowanych odmian danego języka. W lingwistyce podkreśla się, że standardy językowe mają charakter arbitralny i konwencjonalny; zgodnie z tą wiedzą ich obowiązywanie opiera się na powszechnej akceptacji społecznej. Jak zauważają niektórzy autorzy, używanie wyrazów „standard” i „standardowy” w kontekście językowym może wprowadzać w błąd: języka żywego nie można bowiem w pełni „ustandaryzować” i ustabilizować (tak jak czyni się to w przypadku specyfikacji technicznych); ponadto standard językowy nie powinien być kojarzony z wyższym lub „najlepszym” sposobem wypowiedzi (mowa o innym rozumieniu słowa „standard” niż w takich sformułowaniach jak „standardy opieki” i „standardy zachowania”). W obiegu społecznym standard bywa jednak postrzegany jako „prawidłowa” odmiana danego języka, stając się podstawą sądów na temat poprawności językowej, która jest zrównywana z przestrzeganiem jego norm. Choć niestandardowe odmiany języka nierzadko są wartościowane negatywnie, stanowiąc obiekt stygmatyzacji, to zaobserwowano, że pewne odmiany niestandardowe i formy o niższym prestiżu niezmiennie pozostają w użyciu, wykazując odporność na presję społeczną i napór cech standardowych. W niektórych krajach języki standardowe wyraźnie dominują w praktyce komunikacyjnej, a posiłkowanie się dialektami regionalnymi lub niestandardowymi formami językowymi (choćby pojedynczymi) jest obciążone konsekwencjami społecznymi, niosąc za sobą jednoznacznie krytyczną ocenę sposobu wypowiedzi. Z kolei w innych społecznościach językowych (np. w Norwegii czy Szwajcarii) posługiwanie się dialektami niestandardowymi jest powszechne i akceptowane w szerokim spektrum sytuacji społecznych.

== Policentryzm językowy ==

Dla niektórych języków można wyróżnić więcej niż jedną odmianę standardową; często wynika to z dużego rozprzestrzenienia się danego języka na świecie. Terminem „język policentryczny” (in. „język pluricentryczny”) określa się język, któremu można przypisać wiele odmian standardowych, używanych zwykle przez różne narody. Przykłady języków policentrycznych to m.in.: angielski, francuski, portugalski, malajski, niderlandzki, niemiecki, koreański, serbsko-chorwacki, szwedzki i hiszpański. W Norwegii doszło do podwójnej standaryzacji, wskutek czego rozwinęły się dwie odmiany standardowe języka norweskiego: bokmål i nynorsk. Języki monocentryczne, takie jak polski, rosyjski czy japoński, mają tylko jedną postać standardową.
Pojęcie policentryzmu odnosi się najczęściej do sytuacji, w której rozpatrywane odmiany standardowe opierają się na identycznych – lub niemal identycznych – podstawach materialnych. Z kolei takie odmiany standardowe, które rozwinęły się z różnych dialektów w obrębie danego kontinuum dialektalnego, często otrzymują miano autonomicznych języków narodowych, wraz z dialektami heteronomicznymi – uzależnionymi od nich użytkowo (przykładem tego zjawiska jest kontinuum zachodniosłowiańskie z odrębnymi językami czeskim, słowackim i polskim); co istotne, nieuwzględnienie czynników polityczno-kulturowych mogłoby zadecydować o zakwalifikowaniu takich odmian jako form jednego języka. Procesy standaryzacyjne zachodzące w kompleksach gwarowych mają zatem znaczenie dla sposobu wyodrębniania języków i rozróżnienia język-dialekt, obok kryterium wewnętrznego dystansu językowego (zob. Abstand- i Ausbausprachen). W ramach kontinuum dialektalnego status wspólnoty językowej jest definiowany przez identyfikację użytkowników poszczególnych dialektów z określonym językiem standardowym, właściwym dla danej społeczności i odrębnym od standardów sąsiednich.

== Zobacz też ==

dialekt, gwara
język narodowy
polszczyzna standardowa

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
UlrichU. Ammon UlrichU., Standard variety, [w:] UlrichU. Ammon i inni red., Sociolinguistics, wyd. 2, t. 1, Berlin–New York: Walter de Gruyter, 2004 (Handbücher zur Sprach- und Kommunikationswissenschaft / Handbooks of Linguistics and Communication Science 3/1), s. 273–283, DOI: 10.1515/9783110141894.1.2.273, ISBN 978-3-11-014189-4, OCLC 614922494  (ang.).
KarenK. Calteaux KarenK., Standard and non-standard African language varieties in the urban areas of South Africa: main report for the STANON Research Programme, Pretoria: HSRC Publishers, 1996, ISBN 978-0-7969-1754-6, OCLC 39361105 [dostęp 2024-01-08]  (ang.).
J.K.J.K. Chambers J.K.J.K., PeterP. Trudgill PeterP., Dialectology, wyd. 2, Cambridge: Cambridge University Press, 1998, DOI: 10.1017/CBO9780511805103, ISBN 978-0-521-59646-6, ISBN 978-0-511-80510-3, OCLC 56219609  (ang.).
Stephen PitS.P. Corder Stephen PitS.P., Introducing applied linguistics, Harmondsworth: Penguin Education, 1973, ISBN 0-14-081051-X, OCLC 263936160  (ang.).
RalphR. Fasold RalphR., The politics of language, [w:] Ralph W.R.W. Fasold, JeffreyJ. Connor-Linton (red.), An Introduction to Language and Linguistics, Cambridge: Cambridge University Press, 2006, s. 373–400, ISBN 978-0-521-84768-1, OCLC 62532880  (ang.).
Charles A.Ch.A. Ferguson Charles A.Ch.A., Diglossia, „Word”, 15 (2), 1959, s. 325–340, DOI: 10.1080/00437956.1959.11659702, ISSN 0043-7956, OCLC 6899320307  (ang.).
Paul L.P.L. Garvin Paul L.P.L., A conceptual framework for the study of language standardization, „International Journal of the Sociology of Language”, 100–101, 1993, s. 37–54, DOI: 10.1515/ijsl.1993.100-101.37, ISSN 1613-3668  (ang.).
Edgar A.E.A. Gregersen Edgar A.E.A., Language in Africa: An Introductory Survey, New York: Gordon & Breach, 1977, ISBN 978-0-677-04380-7, OCLC 3256139 [dostęp 2024-01-09]  (ang.).
DeborahD. Cameron DeborahD., Verbal Hygiene, London–New York: Routledge, 1995, ISBN 978-0-415-10354-1, OCLC 243607084  (ang.).
MiyakoM. Inoue MiyakoM., Standardization, [w:] E. KeithE.K. Brown (red.), Encyclopedia of Language and Linguistics, wyd. 2, t. 12, Oxford: Elsevier, 2006, s. 121–127, DOI: 10.1016/B0-08-044854-2/03048-0, ISBN 978-0-08-044299-0  (ang.).
RodolfoR. Jacobson RodolfoR., The Bidialectal Student, „The English Record”, 24 (1), New York State English Council, 1973, s. 41–51  (ang.).
MateM. Kapović MateM., Jezik i konzervativizam, [w:] TvrtkoT. Vuković, MašaM. Kolanović (red.), Komparativni postsocijalizam: slavenska iskustva, Zagreb: Zagrebačka slavistička škola, 2013, s. 391–400, ISBN 978-953-175-475-0, OCLC 870270814 [zarchiwizowane z adresu 2018-11-29]  (chorw.).
SnježanaS. Kordić SnježanaS., Jezik i nacionalizam, Zagreb: Durieux, 2010 (Rotulus Universitas), DOI: 10.2139/ssrn.3467646, ISBN 978-953-188-311-5, LCCN 2011520778, OCLC 729837512, OL: 15270636W  (serb.-chorw.).
MateM. Kapović MateM., AnđelA. Starčević AnđelA., DaliborkaD. Sarić DaliborkaD., O preskripciji i preskriptivizmu u Hrvatskoj, [w:] BarbaraB. Kryżan-Stanojević (red.), Jezična politika: između norme i jezičnog liberalizma, Zagreb: Srednja Europa, 2016, s. 45–67, ISBN 978-953-7963-47-7 [dostęp 2024-01-08]  (chorw.).
KeithK. Langston KeithK., AnitaA. Peti-Stantić AnitaA., Language Planning and National Identity in Croatia, Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2014, DOI: 10.1057/9781137390608, ISBN 978-1-137-39060-8, OCLC 888968908  (ang.).
JamesJ. Milroy JamesJ., The ideology of the standard language, [w:] CarmenC. Llamas, LouiseL. Mullany, PeterP. Stockwell (red.), The Routledge Companion to Sociolinguistics, Abingdon–New York: Routledge, 2007, s. 133–139, DOI: 10.4324/9780203441497, ISBN 0-203-44149-4, OCLC 76969042  (ang.).
JamesJ. Milroy JamesJ., LesleyL. Milroy LesleyL., Authority in language: investigating standard English, wyd. 4, Abingdon–New York: Routledge, 2012, DOI: 10.4324/9780203124666, ISBN 978-0-415-69682-1, ISBN 978-0-203-12466-6, OCLC 741541994 .
Alberto M.A.M. Mioni Alberto M.A.M., Standardization Processes and Linguistic Repertoires in Africa and Europe: Some Comparative Remarks, [w:] PeterP. Auer, Aldo diA. Luzio (red.), Variation and Convergence: Studies in Social Dialectology, Berlin–New York: Walter de Gruyter, 1988 (Soziolinguistik und Sprachkontakt / Sociolinguistics and Language Contact 4), s. 294–321, DOI: 10.1515/9783110851601.294, ISBN 978-3-11-085160-1, OCLC 900819664  (ang.).
Mark vanM. Mol Mark vanM., Variation in Modern Standard Arabic in Radio News Broadcasts: A Synchronic Descriptive Investigation Into the Use of Complementary Particles, Leuven–Paris–Dudley: Peeters Publishers & Department of Oriental Studies, 2003 (Orientalia Lovaniensia Analecta 117), ISBN 978-90-429-1158-1, OCLC 49565065  (ang.).
MaciejM. Rataj MaciejM., Attitudes to Standard British English and Standard Polish: A Study in Normative Linguistics and Comparative Sociolinguistics, Frankfurt am Main: Peter Lang, 2016 (Gdańsk studies in language 5), DOI: 10.3726/978-3-653-05404-0, ISBN 978-3-653-05404-0, OCLC 953657257  (ang.).
PaulaP. Sajavaara PaulaP., Kielenohjailu, [w:] KariK. Sajavaara, ArjaA. Piirainen-Marsh (red.), Kieli, diskurssi ja yhteisö, Jyväskylä: Soveltavan kielentutkimuksen keskus, Jyväskylän yliopisto, 2000, s. 67–106, ISBN 951-39-0664-7, ISBN 978-951-39-5991-3  (fiń.).
NatalieN. Schilling-Estes NatalieN., Dialect variation, [w:] Ralph W.R.W. Fasold, JeffreyJ. Connor-Linton (red.), An Introduction to Language and Linguistics, Cambridge: Cambridge University Press, 2006, s. 311–341, ISBN 978-0-521-84768-1, OCLC 254758002  (ang.).
AnđelA. Starčević AnđelA., MateM. Kapović MateM., DaliborkaD. Sarić DaliborkaD., Jeziku je svejedno, Zagreb: Sandorf, 2019, ISBN 978-953-351-115-3, OCLC 1126555222  (chorw.).
AnđelA. Starčević AnđelA., Govorimo hrvatski ili ’hrvatski’: standardni dijalekt i jezične ideologije u institucionalnom diskursu, „Suvremena lingvistika”, 42 (81), 2016, s. 67–103 [dostęp 2024-01-08]  (chorw.).
JoanJ. Swann JoanJ. i inni, A Dictionary of Sociolinguistics, Edinburgh: Edinburgh University Press, 2004, DOI: 10.1515/9781474472968, ISBN 0-7486-1690-X, ISBN 0-7486-1691-8, ISBN 978-1-4744-7296-8, OCLC 857590398, JSTOR: 10.3366/j.ctvxcrv8w  (ang.).
PeterP. Trudgill PeterP., Ausbau sociolinguistics and the perception of language status in contemporary Europe, „International Journal of Applied Linguistics”, 2 (2), 1992, s. 167–177, DOI: 10.1111/j.1473-4192.1992.tb00031.x, ISSN 0802-6106  (ang.).
PeterP. Trudgill PeterP., Standard English: what it isn’t, [w:] TonyT. Bex, Richard J.R.J. Watts (red.), Standard English: The Widening Debate, London–New York: Routledge, 1999, s. 117–128, DOI: 10.4324/9780203054062, ISBN 0-415-19163-7, ISBN 978-0-203-05406-2, OCLC 179162066 [zarchiwizowane z adresu 2018-04-05]  (ang.).
PeterP. Trudgill PeterP., Standard and Dialect Vocabulary, [w:] E. KeithE.K. Brown (red.), Encyclopedia of Language and Linguistics, wyd. 2, t. 12, Oxford: Elsevier, 2006, s. 119–121, DOI: 10.1016/B0-08-044854-2/04684-8, ISBN 978-0-08-044299-0  (ang.).


Język wernakularny

Język wernakularny (łac. vernacularum) – język (lub dialekt), który służy do komunikacji codziennej w obrębie jakiejś społeczności; rodzimy język lub dialekt pewnej grupy ludności, pewnego regionu lub kraju. Język wernakularny może przeciwstawiać się językowi szerzej stosowanemu jak lingua franca (np. języki narodowe a łacina w renesansie), językowi urzędowemu (np. język kurdyjski a język turecki w Turcji), dialektowi standardowemu (np. dialekt bawarski a język ogólnoniemiecki) czy też nomenklaturze naukowej (por. biologiczne nazewnictwo wernakularne).
Na przykład w Europie Zachodniej aż do XVII wieku większość prac naukowych była pisana w języku łacińskim, który służył jako lingua franca. Prace napisane wówczas w językach romańskich określane są w tym kontekście jako napisane w języku wernakularnym.
Termin „język wernakularny” bywa definiowany na różne sposoby. Niekiedy nazywa się w ten sposób języki pozbawione standardowej postaci, form kodyfikacji czy też wypracowanej tradycji literackiej (w różnych ujęciach). W kontekście standaryzacji języków określenie vernacular funkcjonuje również jako synonim dialektu niestandardowego (nieliterackiego). Terminem tym określa się pewne ustne odmiany języka, zwykle kojarzone z grupami o niższym statusie i mniej prestiżowe od pozostałych odmian (jak np. angielszczyzna afroamerykańska – African American Vernacular English).
Termin pochodzi od łacińskiego vernaculus („rodzimy, domowy”) i od vernus – tak nazywano niewolnika, który urodził się w domu pana. Znaczenie przenośne zostało rozszerzone od zdrobnienia od słów vernaculus, vernacula. Varro, klasyczny gramatyk łaciński, używał terminu vocabula vernacula („słownictwo wernakularne”) dla odróżnienia słownictwa języka narodowego od leksyki obcej.

== Zobacz też ==

== Przypisy ==


Kreoloid

Kreoloid (ang. creoloid) – język wykazujący pewne cechy języka kreolskiego, ale niewywodzący się z pidżynu. Typowym przykładem kreoloidu jest niska forma angielszczyzny singapurskiej, czyli singlish. Cechy kreoloidu są obecne także w języku afrikaans, który jest pochodną niderlandzkiego, poddaną wpływom kontaktu językowego z językami nieeuropejskimi.
Pojęcie kreoloidu wprowadził językoznawca John Platt, który opisywał zróżnicowanie języka angielskiego w Singapurze, dające się rozpatrywać w ramach kontinuum kreolskiego. Platt zauważył, że singlish wykazuje zbieżności z językami kreolskimi oraz wyraźną odrębność od standardowej angielszczyzny. Wyróżnił także szereg cech kreoloidów. W przeciwieństwie do właściwych języków kreolskich kreoloidy nie powstają w wyniku kreolizacji.
Systemowym badaniem kreoloidów jako języków kontaktu zajmuje się subdyscyplina językoznawstwa – kreolingwistyka.

== Przypisy ==


Mikrojęzyki

Mikrojęzyki (literackie) – etnolekty literackie o zmniejszonych zdolnościach poliwalencyjnych, używane przez grupy słabo lub niewyraźnie uformowane pod względem etnonacjonalnym, pełniące funkcję regionalnych języków literackich. Cechują się pewnym stopniem standaryzacji, przy czym współistnieją z lepiej znanymi językami standardowymi (o zasięgu ogólnonarodowym). Mają nieznaną lub mało znaną literaturę piękną.
Mikrojęzyki kształtują się w społecznościach, które nie mają autonomii politycznej, choć rozwinęły pewną formę własnego piśmiennictwa. Mikrojęzyk literacki wywodzi się z dialektu regionalnego pewnej grupy etnicznej lub grupy kulturowo-językowej; zwykle jest stosunkowo odizolowany geograficznie (np. występuje wyspowo) i koegzystuje z ogólnonarodowym językiem literackim, o większym poziomie standaryzacji i ugruntowania w sferach społeczno-politycznych. Mikrojęzyki różnią się między sobą co do stopnia standaryzacji, zakorzenienia historycznego, różnorodności stylistyczno-gatunkowej tekstów oraz udziału ich użytkowników w życiu społecznym.
Termin ten jest charakterystyczny dla slawistyki. Do mikrojęzyków zalicza się m.in. następujące słowiańskie odmiany językowe: czakawski, kajkawski, prekmursko-słoweński, wschodniosłowacki, laski, kaszubski, rusiński, karpacko-rusiński.

== Zobacz też ==
Abstand- i Ausbausprachen
język literacki
niektóre mikrojęzyki słowiańskie
makrojęzyk

== Przypisy ==


Mowa matczyna

Mowa matczyna (ang. motherese, baby talk, caregiver register, child-directed speech ) – specjalny typ mowy, uproszczony rejestr językowy preferowany przez użytkowników danego języka jako środek komunikacji z małymi dziećmi  lub niemowlętami.
Od zwykłej mowy odróżnia się specyficznym słownictwem, a także swoistymi cechami w zakresie fonologii, morfologii i składni. W zakres leksyki baby talk zwykle wchodzi słownictwo związane z opieką nad dzieckiem, w tym wyrazy pokrewieństwa, nazwy części ciała i funkcji oraz podstawowe słowa wyrażające cechy. Dla mowy matczynej typowe są: połączenia wyrazowe z wykorzystaniem prostych czasowników (typu „robić”), słowa dźwiękonaśladowcze i zdrobnienia. Na poziomie fonologii dochodzi m.in. do uproszczenia zbitek spółgłosek, reduplikacji sylab w wyrazach i elizji sylab nieakcentowanych .
Pewna forma mowa matczynej jest spotykana w większości społeczności językowych na świecie . Mowa matczyna bywa też określana jako „mowa nianiek”.
W przekonaniu użytkownika mowy matczynej użycie takiego rejestru sprzyja procesowi przyswajania języka przez dziecko, na co wskazuje mnogość uproszczeń strukturalnych i elementów parajęzykowych, przyciągających uwagę dziecka i ułatwiających komunikację. Z drugiej strony część form należących do tego rejestru (np. zdrobnienia) to formy bardziej złożone niż wyrazy nienacechowane. Użycie powszechnych elementów mowy matczynej może powodować problemy komunikacyjne w interakcji z dziećmi dotkniętymi autyzmem .
Zauważa się, że mowa matczyna pełni funkcję nie tylko porozumiewawczą, ale również afektywną, dydaktyczną i socjalizacyjną .
Pojęcie zostało wprowadzone przez Anne Fernald.

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
Pavel Kubaník: Baby talk. W: Petr Karlík, Marek Nekula, Jana Pleskalová: Nový encyklopedický slovník češtiny. 2017. (cz.).


Narzecze

Narzecze – odmiana językowa właściwa dla danej grupy użytkowników języka. Może to być synonim terminu dialekt, czyli określenie na różne niestandardowe, inne niż ogólnonarodowe formy języka,  czy też ogólne określenie na każdą wyodrębnioną odmianę języka (o standardzie mowa wówczas jako o narzeczu ogólnym/kulturalnym).
W literaturze spotyka się również ujęcie, zgodnie z którym narzecze to odmiana języka o zasięgu szerszym niż dialekt i gwara. Niektórzy autorzy traktują to pojęcie jako jednostkę pośrednią między dialektem a gwarą, dialekt ujmując jako zespół narzeczy, a narzecze – jako zespół gwar. Według jednej z definicji jest to „zespół gwar odznaczających się pewną ilością wspólnych cech gwarowych”.
We współczesnym językoznawstwie polskim termin „narzecze” znajduje stosunkowo wąskie zastosowanie, spotykany jest głównie w opisie języków egzotycznych. Częściej jest spotykany w kontekście nienaukowym aniżeli w lingwistyce, np. w opowieściach podróżniczych. W dialektologii serbsko-chorwackiej termin narječje pozostaje w powszechnym użyciu, jako nadrzędny wobec terminu dijalekat. W słowackiej tradycji lingwistycznej określenia dialekt i nárečie są traktowane jako synonimiczne, choć niektórzy badacze jako dialekt rozumieją jednostkę większą niż nárečie.
W ogólniejszym, potocznym znaczeniu termin „narzecze” może być synonimem określeń „język” i „mowa”. Bywa stosowany zamiast precyzyjnych terminów „dialekt” i „język” w przypadku kiedy rozstrzygnięcie statusu danej odmiany językowej jest utrudnione.

== Zobacz też ==

regiolekt
etnolekt

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
Marian Kucała, Narzecze, [w:] StanisławS. Urbańczyk (red.), Encyklopedia wiedzy o języku polskim, Wrocław: Ossolineum, 1978 . Brak numerów stron w książce


Norma stylistyczna

Norma stylistyczna – przyjęte zasady realizacji możliwości stylistycznych systemu językowego, które są właściwe dla poszczególnych sfer interakcji społecznych.
Norma stylistyczna odróżnia się od normy gramatycznej tym, że jest bardziej elastyczna, jako uzależniona od sytuacji społecznej i związana ze zróżnicowaniem funkcjonalnym języka. Dla normy stylistycznej istotna jest rola, którą pełni język w danym rodzaju interakcji. W przeciwieństwie do norm językowych, które mają charakter ponadindywidualny i podlegają kodyfikacji, norma stylistyczna cechuje się większą nieokreślonością; można ją rozumieć jako pewien zbiór tendencji ekspresyjnych .
Norma stylistyczna daje odbiorcy sygnał, w jaki sposób może zinterpretować tekst (potraktować go jako tekst publicystyczny, dostrzec zabarwienie ironiczne lub żartobliwe). Norma stylistyczna może dotyczyć doboru leksyki, wymowy, ale też sposobu redagowania tekstu, jego objętości itp.
Normy stylistyczne określa się również jako „modele stylizacji” .

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
JozefJ. Mistrík JozefJ., Encyklopédia jazykovedy, Bratislava: Obzor, 1993, ISBN 80-215-0250-9, OCLC 29200758  (słow.).
MarieM. Krčmová MarieM., Stylová norma, [w:] PetrP. Karlík, MarekM. Nekula, JanaJ. Pleskalová (red.), Nový encyklopedický slovník češtiny, 2017  (cz.).


Psycholekt

Psycholekt – termin z zakresu psycholingwistyki oraz socjolingwistyki, wprowadzony przez Aleksandra Wilkonia w 1987 r., oznaczający takie formy realizacji języka, które są uzależnione od czynników natury psychicznej. Psycholekty zaliczane są do odmian funkcjonalnych języka.
Wśród ludzi cierpiących na choroby psychiczne oraz psychomatyczne zaobserwowano charakterystyczne dla konkretnych chorób sposoby werbalizacji tekstu. Również stany takie jak alienacja, depresja czy frustracja mogą mieć wpływ na język osób w nich będących. Warunki społeczno-cywilizacyjne mogą się przejawiać w zachowaniach językowych na poziomie jednostkowym lub grupowym.
Termin ten bywa krytykowany; nie jest bowiem jasne, czy wszystkim osobom cierpiącym na chorobę czy zaburzenie można przypisać jakąkolwiek wspólną odmianę języka. Być może właściwiej jest posługiwać się sformułowaniami typu „mowa osób chorych na schizofrenię”. Ponadto dochodzi tutaj do utożsamienia systemu języka (fr. langue) z mówieniem (parole), co również może świadczyć o nieadekwatności pojęcia.
W innym ujęciu z 1981 r. (Marcel Danesi) psycholekt to takie użycie języka, które jest umotywowane czynnikami psycholingwistycznymi i służy wpływaniu na zachowanie (przyciąganie uwagi, zaznaczanie własnych uczuć i postaw, schlebianie, perswazja itp.). Psycholekt można rozumieć jako sposób użycia języka, któremu przyświecają cele instrumentalne czy strategiczne.

== Przypisy ==


Regiolekt

Regiolekt, interdialekt – postdialektalna odmiana językowa, zajmująca pozycję pośrednią między mową miejscową (gwarą) a językiem standardowym. Od standardu odróżnia się naleciałościami gwarowymi, zwykle nieuświadamianymi lub trudno usuwalnymi. Regiolektem posługuje się duża grupa przedstawicieli grupy etnicznej, ponieważ jego terytorium obejmuje obszar szeregu sąsiednich dialektów, w tym nie tylko wsie, ale także miasta i osady typu miejskiego.
W socjolingwistyce proces niwelacji dialektów i ich wypierania przez język literacki nie zawsze uchodzi za nieunikniony i coraz częściej zamiast o wymieraniu dialektów mówi się o ich przekształcaniu w odmiany przejściowe. Takie narzecza, niestabilne w porównaniu do dialektów, określane są mianem interdialektów  lub regiolektów. Do rosyjskiej lingwistyki termin „regiolekt” (ros. региолект) wprowadzili W.I. Trubinskij i A.S. Gierd. Pojęcie to występuje także w dialektologii romańskiej (fr. régiolecte), a w niemieckiej tradycji lingwistycznej takie formy języka nazywa się również półdialektami/gwarami połowicznymi (niem. Halbmundart), regionalnymi językami potocznymi (niem. regionale Umgangssprache) lub dialektoidami. W językoznawstwie polskim jako synonimiczne wobec regiolektu funkcjonują terminy: intergwara, supragwara (interdialekt, supradialekt); subdialekt, lekt łączony, pandialekt.
W odniesieniu do interdialektów stosuje się również termin koiné, określający pierwotnie grekę hellenistyczną, która funkcjonowała jako lingua franca w strefie śródziemnomorskiej. Pojęcie to odnosi się najczęściej do takich regiolektów, których zasięg występowania wyraźnie wykroczył poza obszar macierzysty i które zyskały status ogólnie akceptowanego środka komunikacji. Czasem określa się tym mianem interdialekt ogólnoczeski (obecná čeština).
Termin „regiolekt” bywa także traktowany jako synonim terminu „język regionalny”; niekiedy określa się nim również dialekty wydzielone terytorialnie (geolekty), odróżniając je tym samym od odmian wydzielonych socjalnie (socjolektów).

== Zobacz też ==

dialekt miejski
tygiel językowy
koiné (językoznawstwo)

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
MilenaM. Šipková MilenaM., Interdialekt, [w:] PetrP. Karlík, MarekM. Nekula, JanaJ. Pleskalová (red.), Nový encyklopedický slovník češtiny, 2017  (cz.).
BogusławB. Wyderka BogusławB., O rozwoju polskich dialektów, „Poznańskie Studia Polonistyczne. Seria Językoznawcza”, 21 (2), 2014, s. 101–113, DOI: 10.14746/pspsj.2014.21.2.6, ISSN 2450-4939 .
HeinrichH. Löffler HeinrichH., Sind Soziolekte neue Dialekte? Zum Aufgabenfeld einer nachsoziolinguistischen Dialektologie, [w:] Peter vonP. Polenz, JohannesJ. Erben, JanJ. Goosens (red.), Kontroversen, alte und neue. Akten des VII. Internationalen Germanistenkongresses Göttingen 1985, Tübingen: Max Niemeyer, 1986, s. 232–239  (niem.).
ZuzannaZ. Topolińska ZuzannaZ., Charakter i dynamika językowych procesów integracyjnych w powojennej Polsce, „Socjolingwistyka”, t. 9, 1990, s. 29–35 .


Rejestr (językoznawstwo)

Rejestr (ang. register) – odmiana języka uzależniona od sytuacji komunikatywnej oraz funkcji pełnionej przez język w komunikacji. Wybór rejestru uzależniony jest od takich czynników, jak rodzaj relacji między rozmówcami, ich poziom społeczno-kulturowy i omawiana tematyka. W kontekstach edukacyjnych rejestr rozumie się często jako stopień formalności języka; w tym znaczeniu znany jest też termin „styl” (styl formalny/nieformalny). W innym ujęciu chodzi o odmianę języka związaną z danym typem działalności lub obszarem wiedzy; z kolei styl jest utożsamiany z pojęciem formalności.
Termin „rejestr” jest stosowany przede wszystkim w anglojęzycznej tradycji socjolingwistycznej i stylistycznej; pod względem znaczenia może się pokrywać z alternatywnym terminem „styl funkcjonalny”. W literaturze socjolingwistycznej można znaleźć mnogość ujęć tego terminu. Według szerszej definicji rejestr stanowi repertuar środków ze wszystkich poziomów języka, obejmując wówczas również takie elementy jak prozodia czy środki parajęzykowe, według węższej – zestaw specyficznych elementów językowych, z reguły ujawniających się w obrębie warstwy leksykalnej (terminów, wyrazów slangowych). W innym rozumieniu za swoiste rejestry uznaje się także marginalne czy wyraźnie uproszczone odmiany językowe, takie jak mowa matczyna (baby talk) i foreigner talk. W socjolingwistyce kwantytatywnej i wariacyjnej pojęcie rejestru bywa utożsamiane z pojęciem socjolektu, rozumianym jako zbiór słownictwa związanego ze środowiskiem zawodowym lub sferą zainteresowań.
Rejestry cechuje uwarunkowanie sytuacyjne, dialekty zaś odzwierciedlają odmienności pomiędzy różnymi użytkownikami języka. Rejestry nie są ściśle powiązane ze zróżnicowaniem dialektalnym; każdy dialekt może bowiem służyć wypowiadaniu się na różne tematy, przy czym dla użytkownika dialektu nieliterackiego rolę specjalnego rejestru (sytuacyjnej formy języka) może odgrywać dialekt standardowy. W niektórych krajach (np. w Luksemburgu, Szwajcarii i Norwegii) posługiwanie się dialektami lokalnymi jest powszechne i akceptowane w szerokim spektrum sytuacji społecznych, w tym zarówno w kontaktach swobodnych lub niewyspecjalizowanych, jak i w kontaktach oficjalnych czy technicznych.

== Zobacz też ==

wariacja językowa
język ogólny

== Przypisy ==


Styl artystyczny

Styl artystyczny, styl literacki – styl właściwy dla literatury pięknej, oparty na dominacji funkcji estetycznej (poetyckiej) . Może się cechować występowaniem różnych środków językowych właściwych danej epoce (onomatopeje, porównania, metafory, epitety, rym, rytm), bogactwem słownictwa, środków obrazowania, obecnością elementów innego stylu itp.
Nie istnieje jednolity model stylu artystycznego, a jego właściwości są różnie ujmowane. Według Jonathana Cullera można wyróżnić pięć charakterystycznych cech określających specyfikę literatury artystycznej:

Literatura kładzie akcent na sam charakter języka;
Literatura łączy różne jednostki językowe, budując między nimi skomplikowane korelacje;
Literatura przedstawia świat fikcyjny;
Literatura jest oderwana od kontekstów praktycznych, jej celem jest wywołanie przyjemności estetycznej;
Literatura jest konstruktem autorefleksyjnym funkcjonującym w stałym dialogu z innymi tekstami.
Henryk Markiewicz również zwrócił uwagę na obrazowość literatury, ujmując ją jako język emotywny, wyrażający postawy, emocje i ewaluacje, a także podkreślił niejednoznaczność przekazu jako sztandarową cechę tekstów artystycznych.
Zbiór tekstów uznawanych za artystyczne oraz pełniących funkcję estetyczną cechuje się znaczną heterogenicznością, a samo rozumienie pojęcia tekstu artystycznego jest zmienne i zależne od kontekstu historyczno-kulturowego .

== Zobacz też ==
język artystyczny
język literacki

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
PetrP. Mareš PetrP., Umělecký styl, [w:] PetrP. Karlík, MarekM. Nekula, JanaJ. Pleskalová (red.), Nový encyklopedický slovník češtiny, 2017 [zarchiwizowane z adresu 2020-02-09]  (cz.).
HenrykH. Markiewicz HenrykH., Aspekty literatúry, PavolP. Winczer (red.), Bratislava: Slovenský spisovateľ, 1979 (Studia litteraria 12)  (słow.). Brak numerów stron w książce
Jonathan D.J.D. Culler Jonathan D.J.D., Literary theory: a very short introduction, Oxford: Oxford University Press, 2000, ISBN 0-19-285383-X, OCLC 43822298  (ang.).


Styl naukowy

Styl naukowy – styl funkcjonalny języka używany w tekstach o charakterze naukowym, ukształtowany na gruncie języka standardowego.
Styl ten jest zazwyczaj nasycony fachowymi terminami, które mają w obrębie danej dyscypliny ściśle zdefiniowane znaczenie (często odmienne od znaczenia przyjętego w języku powszechnym), dzięki czemu teksty pisane tym językiem nie pozostawiają, jak inne formy wypowiedzi literackiej, swobody ich różnej interpretacji. Cechuje go też częste stosowanie form bezosobowych, strony biernej, czasu przeszłego, form przypuszczających i formalizmu matematycznego. Styl ten nie stanowi jednorodnego tworu, lecz cechuje się odmianami, właściwymi dla różnych dziedzin wiedzy i gatunków publikacji.
Teksty naukowe są zwykle pisane przez jednych naukowców dla innych naukowców i bywają trudne lub wręcz niemożliwe do zrozumienia bez odpowiedniego przygotowania.

== Występowanie ==
Obecność stylu naukowego charakterystyczna jest dla prac naukowych, choć niekiedy jest on spotykany również w innego rodzaju tekstach. Niektóre podręczniki, szczególnie te skierowane do studentów, są także pisane językiem naukowym. Jego elementy zauważalne są też w encyklopediach i leksykonach.
Zastosowanie stylu naukowego nie ogranicza się tylko do tekstów pisanych – wszelkiego typu wykłady naukowe czy sympozja również mogą być wygłaszane w stylu naukowym.

== Historia powstania ==
Początków stylu naukowego można doszukiwać się już w średniowieczu, kiedy zalążkiem tekstów naukowych były recepty lekarskie. Następnie w czasach nowożytnych, a dokładniej w XVI wieku zaczęły powstawać liczne poradniki medyczne, gospodarskie itp. o charakterze naukowym. Jednak właściwy rozwój stylu przypada dopiero na wiek XIX, kiedy rozpoczęła się fala wielkich odkryć naukowych. Wzrosło zapotrzebowanie na rozpracowywanie szczegółów owych odkryć, co było niezbędne do późniejszego ich wykorzystania. W rezultacie rosła liczba ludzi pracujących w zawodzie naukowca. W masie szczegółów opracowywanych w wielu dziedzinach, przez naukowców, którzy kontaktowali się głównie za pomocą różnojęzycznych publikacji, zaczęły powstawać problemy w komunikowaniu się. Ich zwalczanie wymagało tworzenia nowych terminów oraz zaopatrzenie ich w ścisłe definicje, tak aby uniknąć dwuznaczności. Tak narodził się bardzo sztywny i schematyczny styl naukowy.

== Cechy charakterystyczne ==
Do charakterystycznych cech stylu naukowego można zaliczyć następujące elementy:

obecność funkcji poznawczej, wynikającej z celu pracy naukowej dążącej do zapoznania czytelnika bądź słuchacza z omawianym zagadnieniem.
przewaga zdań podrzędnie złożonych i wielokrotnie złożonych o skomplikowanej budowie. Ich częste występowanie służy precyzyjnemu, ścisłemu i przejrzystemu wyrażaniu myśli. Taka budowa najlepiej oddaje skomplikowany niejednokrotnie tok rozumowania naukowca.
zdominowany przez terminologię naukową przyjętą w danej dziedzinie (dużą część terminologii stanowią wyrazy obce, co wiąże się z międzynarodowym charakterem nauki). Autor pracy naukowej nie podaje objaśnienia terminów, zakłada, że czytelnik bądź słuchacz rozumie ich znaczenie. Sprawia to, że tekst jest niezrozumiały dla „zwykłego człowieka”, tj. osoby niezajmującej się nauką na co dzień.
brak jakichkolwiek językowych środków obrazowania i figur poetyckich takich jak metafory, porównania, powtórzenia.
pozbawiony nacechowania emocjonalnego.
logiczna kompozycja obejmująca tezy, argument, wnioski, przykłady. Występuje podział na rozdziały i akapity, ponadto zawiera liczne tabele, wykresy, symbole, wzory.
liczne cytaty i przypisy.
użycie wyrazów i wyrażeń, określających intelektualną postawę autora wobec własnych twierdzeń (prawdopodobnie, zasadniczo, moim zdaniem, jak sądzę itp.).
użycie, często zwyczajowo utartych, form nawiązywania kontaktu z czytelnikiem (Zwróćmy uwagę..., Rozpatrzymy z kolei zagadnienie... itp.).
obiektywność przedstawianych zjawisk i problemów, osiągana poprzez użycie form bezosobowych lub formy liczby mnogiej.

== Zobacz też ==
publikacja popularnonaukowa

== Przypisy ==