Stan psychiczny

Stan psychiczny to element procesu psychicznego. Składają się na niego stan emocjonalny (afekt i nastrój), napęd, procesy poznawcze, tożsamość, percepcja siebie i zachowanie. Prawidłowy stan psychiczny można scharakteryzować jako: przytomność, spokój, dostosowany nastrój, świadomość, zachowaną uczuciowość wyższą i zwartą osobowość. Korelacja między stanem psychicznym a zdrowiem fizycznym jest silna; problemy psychiczne mogą bowiem zwiększać ryzyko różnych chorób, np. nadczynności tarczycy, astmy oskrzelowej, nadciśnienia tętnicznego, czy atopowego zapalenia skóry. W porównaniu ze zdrowiem psychicznym (które jest długotrwałym dobrostanem i równowagą psychiczną), stan psychiczny ma charakter bardziej chwilowy, przemijający.

== Przypisy ==


Syntonia

Syntonia (gr. συντονία syntonía – "współbrzmienie") – sposób odnoszenia się do ludzi, charakteryzujący się chęcią do nawiązywania kontaktu emocjonalnego i poczuciem bliskości z nimi. Syntonia jest przeciwieństwem postawy autystycznej, charakterystycznej dla schizofrenii.

== Bibliografia ==
Marek Jarosz: Co każdy powinien wiedzieć o chorobach psychicznych. Łódź: Piątek Trzynastego Wydawnictwo, 2004, s. 23-24, seria: Nasze Zdrowie. ISBN 83-7415-003-3.

== Przypisy ==


Szczęście (zjawisko)

Szczęście – zjawisko, które definiuje doświadczenie szczególnie pozytywnych, negatywnych lub nieprawdopodobnych zdarzeń. Naturalistyczna interpretacja jest taka, że pozytywne i negatywne zdarzenia zdarzają się przez cały czas w życiu człowieka, zarówno z powodu losowych, jak i nielosowych, naturalnych i sztucznych procesów, oraz że nawet nieprawdopodobne zdarzenia mogą zdarzyć się przypadkowo. W tym ujęciu bycie „szczęśliwym” lub „pechowym” jest po prostu opisową etykietą, która wskazuje na pozytywność, negatywność lub nieprawdopodobieństwo zdarzenia.
Nadprzyrodzone interpretacje szczęścia uważają, że jest to atrybut osoby lub przedmiotu albo wynik pozytywnego lub niekorzystnego spojrzenia bóstwa na osobę. Interpretacje te często określają, w jaki sposób można uzyskać szczęście lub nieszczęście, na przykład poprzez noszenie amuletów szczęścia lub składanie ofiar bóstwu. Mówienie, że ktoś jest „urodzonym szczęśliwcem”, może zatem oznaczać, w zależności od interpretacji, cokolwiek z tego, że urodził się w dobrej rodzinie lub okolicznościach, lub że zwykle doświadcza nieprawdopodobnie pozytywnych wydarzeń z powodu jakiejś nieodłącznej własności lub życiowej łaski boga lub bogini w religii monoteistycznej lub politeistycznej.
Wiele przesądów wiąże się ze szczęściem, często są one specyficzne dla danej kultury lub zestawu pokrewnych kultur, a czasem są ze sobą sprzeczne. Na przykład szczęśliwe symbole obejmują liczbę 7 w kręgach chrześcijańskich, a liczbę 8 w kulturze Państwa Środka. Pechowe symbole i wydarzenia obejmują m.in. wchodzenie i wychodzenie z domu różnymi drzwiami w kulturze greckiej, rzucanie kamieniami w wiatr w kulturze Navajo oraz kruki w kulturze zachodniej. Niektóre z tych skojarzeń mogą wynikać z powiązanych faktów lub pragnień. Na przykład w kulturze zachodniej otwarcie parasola w pomieszczeniu może być uważane za pechowe, częściowo dlatego, że może ukłuć kogoś w oczy, podczas gdy ściskanie dłoni z kominiarzem lub złapanie się za guzik może być uważane za szczęśliwe acz częściowo, ponieważ jest to miła, ale czasem nieprzyjemna rzecz, biorąc pod uwagę brudną naturę ich pracy. W kulturze chińskiej skojarzenie liczby 4 jako homofonu ze słowem określającym śmierć może wyjaśnić, dlaczego uważa się ją za pechową. Opracowano niezwykle skomplikowane i czasami sprzeczne systemy określania pomyślnych oraz niepomyślnych czasów i układów rzeczy, na przykład feng shui w chińskiej kulturze i systemy astrologii w różnych kulturach na całym świecie.
Wiele religii politeistycznych ma konkretnych bogów lub bogiń związanych ze szczęściem, w tym Fortuna i Felicitas w starożytnej religii rzymskiej (te pierwsze związane ze słowem „fortuna”, drugie „radość”), Dedun w religii nubijskiej, Siedmiu Szczęśliwych Bogów w japońskiej mitologii, mityczny amerykański żołnierz John Frum w polinezyjskich kultach ładunków oraz niepomyślny Alakshmi w hinduizmie.

== Etymologia i definicja ==

Angielskie szczęście, jako rzeczownik pojawia się stosunkowo późno, w latach 80. XIX wieku, jako pożyczka od dolnoniemieckiego, holenderskiego lub fryzyjskiego luk, krótkiej formy gelucke (średnio wysoki niemiecki gelücke). Porównaj ze starosłowiańskim słowem lukyj (лукый) – mianowanym przez przeznaczenie i starym rosyjskim luchaj (лучаи) – przeznaczeniem, fortuną. Prawdopodobnie wprowadził angielski jako termin hazardowy, a kontekst hazardu pozostaje wykrywalny w konotacjach tego słowa; szczęście jest sposobem na zrozumienie osobistego przypadku. Szczęście ma trzy aspekty:

Szczęście jest dobre lub złe.
Szczęście jest wynikiem przypadku.
Szczęście odnosi się do rozumnej istoty.
Przed przyjęciem szczęścia pod koniec średniowiecza staroangielski i środkowoangielski wyrażał pojęcie „szczęścia” słowem speed (środkowoeuropejski spede, staroangielski spēd); prędkość oprócz „szczęścia” miała szersze znaczenie „dobrobytu, zysku, obfitości”; nie jest związany z pojęciem prawdopodobieństwa lub szansy, ale raczej z pojęciem losu lub boskiej pomocy; zwycięzca sukcesu można również nazwać szybkością, jak w angielskim „Christ be our speed” (William Robertson, Phraseologia generalis, 1693).

== Interpretacje ==
Szczęście jest interpretowane i rozumiane na wiele różnych sposobów.

=== Brak kontroli ===
Szczęście odnosi się do tego, co dzieje się z osobą poza jej kontrolą. Ten pogląd obejmuje zjawiska, które są przypadkowymi zdarzeniami, na przykład miejscem urodzenia osoby, albo tam gdzie nie ma w żadnej niepewności lub gdzie niepewność jest nieistotna. W tych ramach można rozróżnić trzy różne typy szczęścia:

Szczęście konstytucyjne, czyli szczęście z czynnikami, których nie można zmienić. Miejsce urodzenia i fenotyp genetyczny to typowe przykłady.
Przypadkowe szczęście – z przypadkowymi czynnikami. Wypadki i epidemie są typowymi przykładami.
Nieznajomość szczęścia, czyli szczęścia z czynnikami, o których nie wiadomo. Przykłady można zidentyfikować tylko z perspektywy czasu.

=== Błąd ===
Inny pogląd głosi, że „szczęście to prawdopodobieństwo, które bierze się per osoba”. Racjonalistyczne podejście do szczęścia obejmuje stosowanie reguł prawdopodobieństwa i unikanie nienaukowych przekonań. Racjonalista uważa, że wiara w szczęście jest wynikiem złego rozumowania lub pobożnego życzenia. Racjonalista, wierzący w szczęście, który twierdzi, że coś wpłynęło na jego szczęście, popełnia logiczny błąd „post hoc ergo propter hoc”: ponieważ dwa zdarzenia są połączone sekwencyjnie, są również powiązane przyczynowo. Ogólnie:

Jeżeli „A” (czynnik przyciągający szczęście, zdarzenie lub działanie), a następnie wydarzy się B; Dlatego „A” wpływa na pojawienie się „B”.
Wielu współczesnych autorów piszących na ten temat uważa, że definicja dobrego przeznaczenia brzmi: Ten, kto cieszy się dobrym zdrowiem; ma fizyczne i psychiczne możliwości osiągania swoich celów życiowych; ma dobry wygląd i; ma na myśli szczęście i nie jest podatny na wypadki.
W perspektywie racjonalistycznej na prawdopodobieństwo wpływ mają jedynie potwierdzone związki przyczynowe.
Zarówno błąd gracza, jak i błąd odwrotny wyjaśniają niektóre problemy z rozumowaniem w powszechnych przekonaniach o szczęściu. Polegają na zaprzeczaniu nieprzewidywalności losowych zdarzeń: „Nie wyrzuciłem siódemki przez cały tydzień, więc zdecydowanie wyrzucę jedną”.
Filozof Daniel Dennett napisał, że „szczęście to zwykłe szczęście”, a nie własność osoby lub rzeczy.

=== Esencja ===

Istnieje również szereg duchowych lub nadprzyrodzonych przekonań dotyczących szczęścia. Przekonania te różnią się znacznie między sobą, ale większość zgadza się, że na szczęście można wpływać duchowo, wykonując określone rytuały lub unikając pewnych okoliczności.
Szczęściem może być także wiara w organizację szczęśliwych lub niefortunnych wydarzeń. Szczęście jest formą przesądu, który jest różnie interpretowany przez różne osoby. Carl Jung ukuł termin synchroniczność, który opisał jako „znaczący zbieg okoliczności”.
Religie abrahamowe wierzą, że Bóg kontroluje przyszłe wydarzenia; wiara w szczęście lub los jest krytykowana w 65 rozdziale Księgi Izajasza, wersety 11-12:

Co stanie się z ofiarowaniem jedzenia i wina bogom, których nazywacie szczęściem i losem? Twoje szczęście się skończy.
Wiara w zakres Boskiej Opatrzności jest różna; większość uznaje opatrzność za przynajmniej częściowy, jeśli nie całkowity wpływ na szczęście. Chrześcijaństwo we wczesnym okresie rozwoju przyjmowało wiele tradycyjnych praktyk, które w różnych czasach przyjmowały wróżby i praktykowały formy ofiar rytualnych w celu boskiej woli ich najwyższej istoty lub wpływania na boskie faworyzowanie. Pojęcia „Boskiej Łaski „lub” Błogosławieństwa”, jak są one opisane przez wierzących, bardzo przypominają to, co inni nazywają „szczęściem”.
Religie mezoamerykańskie, takie jak Aztekowie, Majowie i Inkowie, szczególnie mocno wierzyły w relacje między rytuałami a bogami, które w podobnym sensie jak religie abrahamowe można nazwać szczęściem lub opatrznością. W tych kulturach poświęcenie ludzi (zarówno chętnych ochotników, jak i pojmanych wrogów), a także poświęcenie się poprzez upuszczanie krwi, może być postrzegane jako sposób na przebłaganie bogów i zdobycie przychylności dla miasta składającego ofiarę. Alternatywną interpretacją byłoby to, że krew ofiarna była uważana za niezbędny element dla bogów do utrzymania właściwego porządku wszechświata, w taki sam sposób, w jaki olej byłby dolewany do samochodu, aby ten działał poprawnie.
Wiele tradycyjnych afrykańskich praktyk, takich jak voodoo i hoodoo, mocno wierzy w przesąd. Niektóre z tych religii zawierają przekonanie, że osoby trzecie mogą wpływać na szczęście danej osoby. Szamani i czarownice są zarówno szanowani, jak i przerażeni, w oparciu o ich zdolność do powodowania dobrego lub złego szczęścia dla mieszkańców pobliskich wiosek.

=== Samospełniająca się przepowiednia ===
Niektóre dowody potwierdzają pogląd, że wiara w szczęście działa jak placebo, wywołując pozytywne myślenie i poprawiając reakcje ludzi na wydarzenia.
W psychologii osobowości ludzie niezawodnie różnią się od siebie w zależności od czterech kluczowych aspektów: wiary w szczęście, odrzucenia szczęścia, szczęścia i bycia nieszczęśliwym. Ludzie, którzy wierzą w szczęście, są bardziej optymistyczni, bardziej zadowoleni ze swojego życia i mają lepsze nastroje. Ludzie, którzy uważają się za osobiście nieszczęśliwych, odczuwają większy niepokój i rzadziej korzystają z nieoczekiwanych okazji. jednym badaniu z 2010 r. Stwierdzono, że golfiści, którym powiedziano, że używają „szczęśliwej piłki”, osiągali lepsze wyniki niż ci, którzy tego nie robili.
Niektóre osoby celowo stawiają się w sytuacjach, które zwiększają szanse na nieoczekiwane spotkanie, na przykład towarzysko z ludźmi pracującymi w różnych dziedzinach.

== Aspekty społeczne ==

Szczęście jest ważnym czynnikiem w wielu aspektach społeczeństwa.

=== Gry ===
Filozof Nicholas Rescher zaproponował, że szczęście czyjegoś wyniku w sytuacji niepewności mierzy się różnicą między wydajnością i oczekiwaniami tej drużyny: λ = Y – E. W ten sposób umiejętność zwiększa oczekiwania i zmniejsza szczęście. Zakres, w jakim różne gry będą zależeć od szczęścia, a nie umiejętności lub wysiłku, jest bardzo zróżnicowany. Na przykład w szachach nie występują żadne czynniki losowe (poza określeniem, który gracz porusza się pierwszy), podczas gdy wynik Snakes and Ladders jest całkowicie oparty na losowych rzutach kostką. W pokerze, szczególnie w grach z planszą wspólną, szczęście może decydować o zwycięstwie. Szczęście w grach z szansą definiuje się jako zmianę kapitału gracza po losowym zdarzeniu, takim jak rzut kości lub losowanie karty. Szczęście jest pozytywne (powodzenie), jeśli pozycja gracza ulegnie poprawie, i negatywne (pech), jeśli ulegnie pogorszeniu. Gracz, który dobrze sobie radzi (gra dobrze, wygrywa) mówi się, że „działa dobrze”.
Prawie wszystkie sporty zawierają elementy szczęścia. Analiza statystyczna w książce The Equation Success próbowała wyjaśnić różną równowagę między umiejętnościami a szczęściem w odniesieniu do tego, jak drużyny ukończyły główne ligi sportowe w Ameryce Północnej. Analiza ta wykazała, że na kontinuum umiejętności szczęścia NBA uzyskał wynik najbardziej zależny od umiejętności, podczas gdy wynik NHL był najbardziej zależny od szczęścia.

=== Loterie ===
Cechą charakterystyczną loterii jest to, że zwycięzcy są wybierani wyłącznie przypadkowo. Marketing i inne dyskusje dotyczące loterii często wspominają o szczęściu.

=== Sposoby rozwiązywania problemów ===
„Pozostawienie przypadkowi” to sposób na rozwiązanie problemów. Na przykład rzut monetą na początku wydarzenia sportowego może determinować, kto będzie pierwszy.

=== Numerologia ===
Większość kultur uważa niektóre liczby za szczęśliwe lub nieszczęśliwe. Stwierdzono, że jest to szczególnie silne w kulturach azjatyckich, gdzie aktywnie poszukuje się uzyskania „szczęśliwych” numerów telefonów, numerów tablic rejestracyjnych samochodów i adresów gospodarstw domowych, czasem kosztem dużych pieniędzy. Numerologia, ponieważ odnosi się do szczęścia, jest bliższa sztuce niż nauce, jednak numerolodzy, astrologowie lub wróżki mogą się ze sobą nie zgadzać. Jest to powiązane z astrologią, a do pewnego stopnia z parapsychologią i duchowością i opiera się na przekształceniu praktycznie dowolnego materiału w czystą liczbę, użyciu tej liczby w celu wykrycia czegoś znaczącego w rzeczywistości oraz próbie przewidzenia lub obliczenia przyszłości na podstawie szczęśliwej liczby. Numerologia jest z natury folklorystyczna i rozpoczęła się, gdy ludzie po raz pierwszy nauczyli się liczyć. W całej historii ludzkości było i nadal jest praktykowane przez wiele kultur świata, przeważnie w ramach tradycyjnego wróżenia.

=== Nauka ===
Różni myśliciele, tacy jak Thomas Kuhn, dyskutowali o roli przypadku w odkryciach naukowych. Richard Wiseman przeprowadził dziesięcioletnie badania naukowe nad naturą szczęścia, które ujawniły, że ludzie w dużej mierze zarabiają swoje własne szczęście i złą fortunę. Jego badania ujawniły, że: „Szczęśliwi ludzie generują swój własny majątek dzięki czterem podstawowym zasadom. Są wykwalifikowani w tworzeniu i dostrzeganiu szans, podejmowaniu szczęśliwych decyzji poprzez słuchanie ich intuicji, tworzeniu samospełniających się proroctw poprzez pozytywne oczekiwania i przyjmowaniu prężnej postawy co przekształca pech w dobro”. Naukowcy zasugerowali, że szczęście i dobry nastrój często występują razem (Duong i Ohtsuka, 2000) i że szczęściarze są szczęśliwi i optymistyczni, podczas gdy pechowi ludzie są niespokojni i przygnębieni (Day & Maltby, 2003; Wiseman, 2003).
Chociaż poprzednie badania badały poprzedników i konsekwencje szczęścia przy użyciu teorii atrybucji (np. Fischoff, 1976; Weiner i in., 1987), zmienne osobowości (Darke i Freedman, 1997a; b), a ostatnio podejście polegające na pobudzaniu poznawczym (DeMarree i in., 2005; Kramer i Block, 2008), badania nad mechanizmem leżącym u podstaw wpływu tego, jak szczęście wpływa na ocenę i zachowanie konsumentów, jest zauważalnie nieobecne w istniejącej literaturze. Co więcej, w wielu poprzednich pracach szczęściem manipuluje się w sposób, który może również wywołać pozytywny wpływ. Dlatego trudno jest stwierdzić, czy zaobserwowane skutki szczęścia wynikają z chronicznych przekonań o szczęściu, przejściowych zmian w odczuciu szczęśliwych ludzi, czy też z powodu zmian wywołanych pozytywnym wpływem. Ich badania wykazały, że programowanie uczestników podprogowo za pomocą bodźców związanych ze szczęściem sprawiło, że poczuli się szczęśliwsi i szczęśliwsi. Stwierdzono również, że efekty przygotowania szczęścia za pomocą komunikatów podprogowych zwiększyły szacunki uczestników dotyczące prawdopodobieństwa korzystnych wydarzeń, ich udziału w loteriach, kwoty pieniędzy, które zainwestowali w stosunkowo ryzykowne opcje finansowe, i na te efekty wydawały się pośredniczyć tymczasowe zmiany w postrzeganiu szczęścia, a nie przez afekt.

== W religii i mitologii ==

=== Buddyzm ===
Gautama Buddha, założyciel buddyzmu, nauczył swoich wyznawców, aby nie wierzyli w szczęście. Nauczał, że wszystko, co się dzieje, musi mieć przyczynę, materialną lub duchową, i nie może się zdarzyć z powodu szczęścia, przypadku lub losu. Idea moralnej przyczynowości, karmy (Pali: kamma), jest centralna w buddyzmie. W Sutta Nipata Budda jest opisany jako mówiący o sprzedaży szczęścia:

Podczas gdy niektórzy ludzie religijni, żyjąc z pożywienia dostarczanego przez wiernych, utrzymują się z tak niskiej sztuki, tak złych środków utrzymania jak chiromancja, dzieląc się znakami, interpretując sny ... przynosząc szczęście lub pech ... przywołując dobroć szczęście ... wybierając szczęśliwe miejsce dla budynku, mnich Gautama powstrzymuje się od tak niskiej sztuki, takich złych środków utrzymania. DI, 9–12
Jednak wiara w szczęście jest powszechna w wielu krajach buddyjskich. W Tajlandii buddyści mogą nosić wersety (takrut) lub szczęśliwe amulety, które zostały pobłogosławione przez mnichów dla ochrony przed krzywdą.

=== Chrześcijaństwo i Judaizm ===
W Księdze Przysłów 16:33 czytamy: „los został wrzucony na kolana, ale cała jego własność należy do Pana”. W Księdze Koheleta 9:11 czytamy: „zdarza się im wszystkim”. Przysłów 16:33 wskazywałoby, że coś tak losowego, jak rzucanie kostkami lub rzucanie monetą, nie jest poza suwerenną kontrolą Boga. Dlatego jego wyniki nie są tylko przypadkiem.
Boska suwerenność obejmuje dwa aspekty. Aktywna wola Boża lub suwerenność wiązałyby się z czymś, co spowodował, na przykład doprowadzeniem niegodziwego króla Achaba do bitwy (2 Kroniki 18: 18-19). Śmierć Achaba nie była jedynie wynikiem losowo wystrzelonej strzały, ale jak ujawniono w 2 Kronikach 18, Bóg aktywnie kierował wydarzeniami, które doprowadziły Ahaba do bitwy i wykorzystał tę losowo wystrzeloną strzałę, aby wypełnić swoją zamierzoną wolę dla Ahaba tego dnia.
Boża pasywna wola polega na tym, że pozwala, a nie powoduje, że coś się wydarzy. Rozdział 1 księgi Hioba ilustruje to, co Bóg pozwolił Szatanowi uczynić w życiu Hioba. Jest także zaangażowany w zło, które Bóg pozwolił braciom Józefa uczynić Józefowi, aby osiągnąć większe dobro, dobro, które nie było widoczne dla Józefa, lecz dopiero po latach (Rdz 50:20).

=== Hinduizm ===

W hinduizmie mówi się, że poprzez odpowiednie wielbienie, z drobiazgową procedurą modlitwy (sanskryt: Shri Lakshmi Sahasranam Pujan Vidhi) można uzyskać błogosławieństwa Lakshmi, hinduskiej bogini pieniędzy i fortuny. Lakshmi Parayan (modlitwa) odbywa się w większości hinduskich domów w dniu Diwali, święta świateł. W tym czasie rysuje się także Rangoli, ozdobne wzory na podłogach w salonach i dziedzińcach podczas hinduskich festiwali, które mają być świętym miejscem powitania szczęścia.

=== Islam ===
Definicja, która jest znacznie bliższa koncepcji szczęścia w islamie, to „siła, która przynosi szczęście lub przeciwności losu” Koran 17-13 (Izrael): „I (dla) każdego człowieka, któremu przypisaliśmy mu jego los (fortunę) w jego szyję, a my mu przyniesiemy dla niego (w) Dniu Zmartwychwstania zapis, który będzie dla niego szeroko otwarty”. Jednak trwa bardzo długa dyskusja na temat tego, jak to z góry określone przeznaczenie, fortuna lub szczęście definiuje postawy i zachowania życiowe, a także, jak wiele poprawek można dokonać w tym określonym losie własnym wkładem poprzez pozytywne działania zgodne z naukami islamu. W islamie nie ma innej koncepcji szczęścia niż działania określone przez Allaha na podstawie zasług dokonanych przez ludzi. W wersecie Koranu (Sura: Adh-Dhariyat (Wiatr, który rozprasza): 22), czyjeś wyżywienie jest z góry ustalone w niebie, kiedy Pan mówi: „A w niebie jest wasze zaopatrzenie i to, co wy są obiecane”. Jednak należy błagać Allaha o lepsze życie niż wierzyć w czyny nieislamskie, takie jak używanie „szczęśliwych uroków”. Jednak w języku arabskim istnieje słowo, które bezpośrednio oznacza „szczęście”, którym jest حظ ḥaẓẓ oraz powiązane słowo „szczęście”, محظوظ maḥẓūẓ. Zabronione jest również wierzenie w szczęście lub cokolwiek innego związanego ze szczęściem, ponieważ jest ono klasyfikowane jako uchylanie się (dokooptowanie innych bóstw do Allaha, przypisywanie im zalet które należą tylko do Allaha i samego Allaha).
Tunezyjczycy zachowują niektóre rodzime wierzenia pochodzenia berberyjskiego, takie jak złe oko. Szereg praktyk, takich jak okiennice pomalowane na niebiesko, stosuje się również w celu odparcia złych duchów.

== Mierzenie wiary w szczęście ==

=== Wiara w szczęście ===
Darke i Freedman (1997) byli pierwszymi badaczami, którzy systematycznie zajmowali się bezpośrednio koncepcją i pomiarem wiary w szczęście jako deterministyczny i osobisty atrybut. Definiują wiarę w szczęście jako przekonanie, że szczęście jest „raczej stabilną cechą, która konsekwentnie sprzyja niektórym ludziom, ale innym nie”. Definiują niewiarę w szczęście jako „tendencję do zgadzania się z racjonalnym poglądem na szczęście jako przypadkową i zawodną” (str.   490). Aby uchwycić ich jednowymiarową definicję nieracjonalnego przekonania o szczęściu, Darke i Freedman opracowali 12-elementową miarę. Niestety, okazało się, że ich miara „nie wydaje się szczególnie dobra w rozróżnianiu osób, które [twierdzą], że zazwyczaj mają szczęście, od osób, które [twierdzą], że zwykle mają pecha”. Odkryli również, że analizy czynnikowe ich miary dały rozwiązanie wieloskładnikowe podobnie jak Prendergast i Thompson (2008).

=== Wielowymiarowe przekonania o szczęściu ===
André (2006) zaproponował model spostrzeżeń związanych ze szczęściem, który obejmuje osobne przekonania pozytywne i negatywne. Odkryła jednak, że pozytywne i negatywne elementy osobistych przekonań o szczęściu są bardzo skorelowane, co sugeruje, że są one koncepcyjnie bardzo bliskie lub w rzeczywistości takie same. Maltby i in. (2008) zaproponował 6-wymiarowy model przekonań wokół szczęścia, ale analizy empiryczne potwierdziły tylko model 4-wymiarowy: przekonanie o osobistym szczęściu; wiara w osobistą nieszczęście; ogólna wiara w szczęście; i odrzucenie wiary w szczęście.

=== Wiara w szczęście i szczęśliwość ===

Thompson i Prendergast (2013) wyjaśnili koncepcje wiary w szczęście i wiary w osobiste szczęście. Odnieśli się do logicznego problemu, że nikt, kto nie wierzy w szczęście, nie może uważać się za szczęściarza, rozróżniając wiarę w szczęście jako zjawisko deterministyczne, które z jednej strony wpływa na przyszłość, a z drugiej – wiarę w osobiste szczęście jako ocenę tego, jak na szczęście lub w przeciwnym razie mogłyby się wydarzyć przypadkowe zdarzenia w przeszłości. Opracowali i zatwierdzili skalę międzynarodową, aby zmierzyć odpowiednio wiarę w szczęście i osobiste konstrukcje szczęścia. Nie znaleźli żadnej korelacji między konstruktami ani żadnego dowodu na rozróżnienie między pozytywnymi i negatywnymi aspektami każdego z nich, sugerując, że reprezentują one dwa dyskretne i jednowymiarowe konstrukcje. Odkryto również, że wiara w szczęście i osobiste szczęście różni się w zależności od osobowości i zmiennych psychologicznych, takich jak Wielka Piątka, i wpływa na nie.

== Zobacz też ==
losowość
prawdopodobieństwo
samospełniająca się przepowiednia
serendipity

== Przypisy ==


Szkolenie

Szkolenie – w pedagogice kształcenie w zakresie nieskomplikowanych umiejętności i nawyków praktycznych, które nie wymagają szczegółowego przygotowania teoretycznego.
W ujęciu słownikowym szkolenie to cykl wykładów poświęconych sprecyzowanemu tematowi, którego głównym celem jest uzupełnienie czyjegoś wykształcenia, zdobycie wiedzy, albo uzupełnienie i doskonalenie umiejętności i kwalifikacji zawodowych.

== Etymologia ==
Szkolenie pochodzi od słowa (ros.) школить – szkolić. Słowo szkolenie to potoczna nazwa procesu kształcenia, która była zapożyczona w czasach zaboru rosyjskiego przez szkoleniowców i instruktorów – często bez przygotowania pedagogicznego do instruowania bądź szkolenia osób, które miały wykonywać czynności proste nie wymagającego przygotowania teoretycznego do działalności produkcyjnej w fabrykach. Zgodnie z zasadą zapożyczeń poprawności leksykalno – językowej stosowano mowę ojczystą w słowach narodu i kraju oraz przyjętego obowiązującego języka urzędowego w Polsce. Polscy pedagodzy są zgodni co do zasad poprawnej wymowy logopedycznej słowa – szkolenie, kształcenie, uczenie, nabywanie wiedzy i na podstawie tej zasadności formują wiedzę dydaktyczną z zakresu szkoleń by przytoczyć wiele idiomów i frazeologizmów, rozważając ich genezę, rozkładając je na czynniki pierwsze i dokonując ich interpretacji, można formułować tj.: Szkoła – szkoli a Uczenia – uczy czy szkoleniowcy – szkolą, szkolonych podczas procesu szkolenia.

== Opis ==
Szkolenia mają formę zajęć pozaszkolnych. W ujęciu badawczym, szkolenie jest złożoną metodą podnoszenia kwalifikacji, którą można umieścić na styku dziedzin: zarządzania, psychologii i pedagogiki (ściślej metodyki i dydaktyki). Szkolenie należy rozpatrywać z jednej strony jako nauczanie osób dorosłych, gdzie należy uwzględnić psychologię uczenia się oraz psychologię zachowania grupy, a z drugiej strony – z punktu widzenia instytucji zatrudniającej trenerów w celu przeprowadzenia szkolenia – jest ono jednym z elementów zarządzania zasobami ludzkimi, dlatego należy do obszaru zarządzania organizacją.
Pierwotnie szkolenie definiowało się jako przyuczanie pracowników do wykonywania konkretnych zadań. Według takiej definicji szkolenia traktowano wyłącznie jako systematyczne rozwijanie wiedzy, umiejętności i postaw koniecznych do właściwego wykonywania zadań na określonym stanowisku pracy. Szybko jednak nastąpiła zmiana tego podejścia. Szkolenia zaczęto traktować jako szereg systematycznych i celowych działań organizacji, które mają na celu pogłębianie i poszerzanie potencjału pracownika, aby spełniał nie tylko aktualne, ale i przyszłe potrzeby firmy. Tradycyjną definicję szkolenia (przyuczenie w celu wykonywania konkretnych zadań) przejęło określenie instruktaż. Dodatkowym wyróżnikiem szkolenia jest uzupełnienie przez pracownika wiedzy, umiejętności i kompetencji niezbędnych pod kątem awansu. W szkoleniu, w odróżnieniu do liczniejszej pod względem uczestników konferencji, bierze udział najczęściej ok. 15-30 osób.

== Rodzaje szkoleń ==
otwarte – dostępne dla wszystkich chętnych; udział w nich jest dobrowolny, choć również na takie szkolenia przedsiębiorstwa mogą kierować swoich pracowników pokrywając część kosztów uczestnictwa; w Polsce agencja rządowa (PARP) prowadzi kampanię społeczną „Inwestycja w kadry”, w ramach której propaguje podnoszenie kwalifikacji i udostępnia internetową bazę dostępnych szkoleń otwartych
zamknięte – organizowane na potrzeby konkretnego podmiotu (np. szkolenie pracowników konkretnego przedsiębiorstwa, członków organizacji), na szkolenia tego typu uczestnicy są kierowani przez organizatora (pracodawcę)
wewnętrzne (wewnątrzzakładowe) – prowadzone przy pomocy własnej kadry szkoleniowej zakładu pracy
zewnętrzne – prowadzenie zakład pracy zleca wyspecjalizowanym firmom szkoleniowym.
indywidualne – odbywa się bezpośrednio między uczestnikiem a trenerem, którym często jest bezpośredni przełożony. Jest to proces, który pomaga rozwijać umiejętności i osiągać lepsze wyniki, dzięki rzetelnej ocenie, ukierunkowanej praktyce i informacji zwrotnej.
grupowe – skierowane do większej liczby osób. Z uwagi na siłę oddziaływania grupy na jednostki, podczas takich szkoleń rozwijane są kompetencje, które ciężko zdobyć w czasie edukacji szkolnej (np. praca w zespole, rozwiązywanie konfliktów, radzenie sobie ze stresem).

== Funkcje szkoleń ==
Wyróżnia się następujące funkcje szkoleń

adaptacyjna – jej celem jest dostosowanie wiedzy i umiejętności pracownika do wymagań stanowiska pracy. Stosowana jest zazwyczaj w przypadku nowych pracowników,
modernizacyjna – jej celem jest odświeżanie wiedzy z danej dziedziny, która na skutek postępu w nauce i technice, mogła okazać się przestarzała. Szkolenia pełniące tę funkcję nie prowadzą do awansu, a do możliwości pracy w danym obszarze,
innowacyjna – jej celem jest szkolenie pracowników, którzy mają mieć wpływ na wdrażanie nowych rozwiązań w funkcjonowaniu organizacji oraz są odpowiedzialni za podejmowanie decyzji lub ich celem jest awans,
społeczna – jej celem jest rozwijanie umiejętności interpersonalnych, które służyć będą integracji pracowników.

== Etapy w cyklu szkolenia ==
Wyróżnia się 7 etapów w cyklu szkolenia:

Analiza potrzeb szkoleniowych/analiza potrzeb marketingowych. W zależności, czy planowane szkolenie jest zamknięte czy otwarte, stosuje się odpowiednio różne analizy potrzeb. Dla szkolenia zamkniętego, przeprowadzonego dla określonej firmy, stosuje się analizę potrzeb szkoleniowych – czyli określenie tego, kto powinien zostać przeszkolony i na rozwijanie jakich kompetencji należy zwrócić uwagę, aby uczestnicy skorzystali ze szkolenia jak najpełniej. Analizę potrzeb marketingowych stosuje się w przypadku szkoleń otwartych, gdzie na początku należy zbadać rynek i ocenić, jaki rodzaj szkolenia wzbudzi zainteresowanie odbiorców.
Dobór uczestników szkolenia. Ustalając wielkość grupy, należy przede wszystkim wziąć pod uwagę cele, które podczas szkolenia mają być osiągnięte. Im szkolenie będzie bardziej praktyczne, tym grupa powinna być mniejsza, aby każdy z uczestników mógł swobodnie wziąć udział w ćwiczeniach.
Projektowanie szkolenia. Po przeprowadzonej analizie potrzeb szkoleniowych lub marketingowych, należy skupić się na zaprojektowaniu planu szkolenia. Warto, aby był on na tyle elastyczny, by umożliwiał pominięcie któregoś z etapów, aby dostosować przebieg szkolenia do aktualnych potrzeb uczestników.
Przygotowanie materiałów szkoleniowych. Zarówno brak materiałów, jak i ich nadmiar, jest przeszkodą w efektywnym uczeniu się. Należy przewidzieć, w którym momencie szkolenia materiały będą potrzebne oraz jaki rodzaj materiałów wykorzystać (np. materiały audiowizualne, materiały interaktywne, testy i narzędzia psychometryczne).
Przeprowadzenie szkolenia. Punkt kulminacyjny cyklu szkoleniowego, który wymaga od trenera ogromnej elastyczności, czuwania nad przebiegiem poszczególnych etapów oraz bieżącego badania potrzeb i poziomu zadowolenia uczestników.
Ocena szkolenia po jego zakończeniu (ankietyzowanie). Na ocenę szkolenia składa się ocena efektywności szkolenia (czyli porównanie wiedzy zdobytej podczas szkolenia z poziomem wiedzy przed szkoleniem) oraz ocena poziomu zadowolenia ze szkolenia (czyli jakość przeprowadzonego szkolenia).
Działanie. Często pomijany element w cyklu szkoleniowym, a jednocześnie najważniejszy. Sam udział w szkoleniu jest dopiero początkiem, fundamentem. Aby mówić o powodzeniu szkolenia, należy jak najszybciej zacząć stosować zdobytą wiedzę w praktyce, dlatego bardzo ważne jest badanie postępów oraz wspieranie uczestników przez trenera w praktycznym wykorzystywaniu wiedzy.

== Fundusz szkoleniowy ==
Pracodawcy, którzy na podstawie Ustawy z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy utworzyli zakładowy fundusz szkoleniowy przeznaczony na finansowanie lub współfinansowanie kosztów kształcenia ustawicznego pracowników i pracodawców, mogą starać się o dofinansowanie szkoleń z Funduszu Pracy oraz z funduszy Unii Europejskiej.

== Rejestr instytucji szkoleniowych ==
Te instytucje szkoleniowe, które prowadzą finansowane ze środków publicznych szkolenia dla bezrobotnych i poszukujących pracy, podlegają wpisowi do Rejestru instytucji szkoleniowych prowadzonego przez Wojewódzkie Urzędy Pracy.

== Rankingi i rating firm szkoleniowych ==
Dostawcy i organizatorzy szkoleń biznesowych są oceniani w Polsce w trzech głównych rankingach, z których każdy oparty jest na innej metodologii:

Ranking firm szkoleniowych Gazety Finansowej skupia się na wielkości i obrotach firm. O pozycji w rankingu decyduje przychód firmy szkoleniowej, liczba oferowanych szkoleń.
Ranking „Klubu Menedżerów HR” opublikowany w Pulsie HR pozycjonuje dostawców szkoleń na podstawie liczby rekomendacji udzielonych przez ponad 800 menedżerów personalnych polskich firm. O pozycji w rankingu decyduje liczba rekomendacji klientów. Ten ranking jako jedyny posiada sub-rankingi tematyczne: dostawcy szkoleń menedżerskich, handlowych, finansowych, prawnych, językowych, informatycznych integracyjnych oraz gier symulacyjnych.
Krajowy Rating Firm Szkoleniowych opiera się o jakościowe kryteria punktowe (np. oceniające posiadane autorskie koncepcje i narzędzia, doświadczenie menedżerskie i dydaktyczne trenerów, liczba wydanych książek, liczba posiadanych referencji). Charakterystyczną cechą tego rankingu jest jawność modelu punktacji oraz jawność cząstkowych punktów uzyskanych przez każdego z dostawców.
Czterej dostawcy szkoleń biznesowych, którzy zajmują wysokie pozycje w przynajmniej dwóch z trzech rankingów to: Ośrodek Doradztwa i Treningu Kierowniczego, Fundacja Training Projects, Ośrodek Szkolenia Handlowców KONTRAKT, Centrum Szkoleniowe JET.

== Zobacz też ==

Pedagogika
Psychopedagogika
Andragogika
Edukacja
Kształcenie
Kształcenie ustawiczne
Uczenie się
Szkolenie zawodowe w ramach współpracy międzypaństwowej
Szkolenie wojskowe
Coaching
E-learning
Mentoring

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
Mariola Łaguna, Paweł Fortuna, Przygotowanie szkolenia, czyli jak dobry początek prowadzi do sukcesu, GWP, Gdańsk, 2011, s. 53–121, ISBN 978-83-7489-216-2.
Tadeusz WacławT.W. Nowacki Tadeusz WacławT.W., Kształcenie i doskonalenie pracowników. Zarys andragogiki pracy., Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1983, ISBN 83-01-04572-3, OCLC 830227313 . Brak numerów stron w książce


Śmierć voodoo

Śmierć voodoo – fenomen nagłej śmierci spowodowanej stresem wywołanym przez przekonanie o rychłej śmierci. Nazwa ma związek z wierzeniami ludów pierwotnych dotyczących klątw i innych podobnych zjawisk. Mechanizm działania „śmierci voodoo” polega na zasadzie samospełniającej się przepowiedni.

== Badania Waltera Cannona ==
Termin ten (voodoo death) został wprowadzony przez uczonego Waltera Cannona w 1942 roku i dotyczył fenomenu nagłych śmierci.
Jeden z przykładów opowiada o kobiecie, która przez przypadek skonsumowała jabłko pochodzące z obszaru okrytego religijnym tabu, co miało spowodować nałożenie klątwy. Rodzina kobiety zaczęła traktować ją jak umierającą, po czym kobieta faktycznie umarła w ciągu kilku godzin.
Inny przykład dotyczył mężczyzny, który błędnie uważał, że jego lekarz wskazał na niego, trzymając kość. Tego typu działanie oznaczało w religii pacjenta rzucenie klątwy śmierci. Mężczyzna ten natychmiast zaniemógł, wierząc, że rychło umrze. Lekarz jednak wyjaśnił, że przedmiot, który trzymał w ręku, to nie kość, po czym stan pacjenta wrócił do normy.
Analogiczne przypadki obecne są również w krajach rozwiniętych, gdzie pacjenci doznający nieznacznych urazów umierają bez wyraźnych przyczyn, wierząc, że ich uraz prowadzi do śmierci.

== Badania Curta Richtera ==
Curt Richter chciał zbadać fenomen śmierci voodoo i w tym celu przeprowadził eksperyment z udziałem szczurów. Szczury mogą pływać w wodzie nieprzerwanie przez dwa dni, jednak ich włosy czuciowe (wibrysy) są kluczowe do orientowania się w wodzie. Większość szczurów z obciętymi wibrysami doznaje silnego ataku paniki, który może prowadzić do śmierci. Autopsje zdechłych w czasie eksperymentu szczurów wykazały, że przyczyną śmierci nie jest utonięcie, ale zatrzymanie akcji serca. Jeżeli jednak Richter wielokrotnie wyciągał z wody tego samego szczura, a dopiero potem obciął wibrysy i włożył do wody, szczur czuł się bezpiecznie oczekując, że znowu zostanie wyciągnięty i pływał przez wiele godzin. Richter wyciągnął wniosek, że stres może prowadzić do śmierci, nawet jeżeli realna sytuacja jest zupełnie niegroźna.

== Zobacz też ==
voodoo
przesąd

== Bibliografia ==
Cannon, Walter. „Voodoo Death”, American Anthropologist, 44. 1942. ss. 169–181.
Kalat, J. „Biological Psychology”, Thomson W. 2004. s. 266.
T. Sikora, Wstręt i śmierć socjogenna w Biblii hebrajskiej. Prolegomena, „Studia Judaica” 2011, nr 2.


Tachystoskop

Tachistoskop - przyrząd używany w badaniach psychologicznych, umożliwiający eksponowanie osobom badanym obrazów, symboli, słów oraz innych materiałów wizualnych w określonym czasie. Tachistoskop jest używany w badaniach psychologicznych dotyczących pamięci, uwagi oraz spostrzegawczości. Tachistoskop jest wykorzystywany również w badaniach marketingowych. Służy on wówczas do pomiaru reakcji badanych osób na testowane produkty oraz reklamy.

== Bibliografia ==
Tachystoskop w Słowniku Wyrazów Obcych. swo.pwn.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-12-28)].
psychologiczny


Taneczna mania

Taneczna mania, taneczna plaga, choreomania, taniec św. Jana, historycznie taniec św. Wita – społeczne zjawisko, które miało miejsce głównie w Europie pomiędzy XIV a XVII wiekiem. Polegało ono na gromadzeniu się grup niezrównoważonych tańczących ludzi, czasami liczących nawet setki osób równocześnie. Mania dotykała mężczyzn, kobiety i dzieci, którzy tańczyli aż do omdlenia ze zmęczenia. Jeden z pierwszych większych wybuchów tanecznej manii miał miejsce w Akwizgranie w 1374 w Świętym Cesarstwie Rzymskim i szybko rozprzestrzenił się po Europie. Jeden z bardziej znanych wybuchów plagi miał miejsce w Strasburgu w 1518 roku, również znajdującym się w Świętym Cesarstwie Rzymskim.
Taneczna mania nie była odizolowanym przypadkiem, w przeciągu kilku wieków dotknęła tysięcy ludzi w kilku krajach i była dobrze udokumentowana. Nie znano przyczyny tego zjawiska, a metody leczenia opierały się na zgadywaniu. Generalnie uważano, że muzycy powinni grać tańczącym, aby ustrzec ich przed manią – ale to rozwiązanie czasami odnosiło skutek odwrotny od zamierzonego, zachęcając kolejne osoby do przyłączenia się do szalonego tańca. Także wśród współczesnych naukowców nie ma zgody odnośnie do przyczyny epidemii tańca.
Zaproponowane wytłumaczenia wahają się od kryjących się za taneczną manią rytuałów religijnych, po niekontrolowany taniec wywołany potrzebą rozładowania stresu i oczyszczenia umysłu z myśli o biedzie tamtego okresu. Zjawisko to jest obecnie uważane za zbiorową chorobę psychogeniczną, w której bez znanej fizycznej przyczyny występują podobne symptomy fizyczne dotykające duże grupy osób.

== Definicja ==
Termin "taneczna mania" pochodzi od terminu „choreomania”, z greckiego choros (taniec) i mania (szaleństwo):133-4 i jest także znany jako „taneczna plaga”:125. Termin ten został stworzony przez Paracelsusa:126, a za przyczynę początkowo uważano przekleństwo zesłane przez świętego, zwykle uważano, że był nim św. Jan Chrzciciel:32 lub św. Wit. Z tego powodu zjawisko było znane także pod nazwami „taniec świętego Wita” oraz „taniec świętego Jana”. Ofiary tanecznej manii często kierowały się do miejsc kultu świętego:136 do którego modlono się w intencji zakończenia maniakalnego tańca:126. Przypadki tanecznej manii często pojawiały się w okresie święta św. Wita:201.
Taniec świętego Wita został zdiagnozowany w XVII wieku jako pląsawica Sydenhama. Taneczna mania była także znana jako epidemiczna pląsawica:126 oraz epidemiczny taniec. Choroba układu nerwowego, pląsawica charakteryzuje się objawami podobnymi do tych występujących u dotkniętych taneczną manią:134, którą dość nieprzekonująco uznano za formę epilepsji:32. Naukowcy opisali choreomanię jako „zbiorową chorobę psychiczną”, „zbiorową histerię” oraz „zbiorowe szaleństwo”:136.

== Wybuchy tanecznej manii ==
Najwcześniejszy znany przypadek wybuchu tanecznej plagi nastąpił w VII wieku, a kolejne przypadki powtarzały się w Europie aż do około XVII wieku, kiedy to epidemia gwałtownie ustała:132. Jeden z najwcześniejszych znanych przypadków miał miejsce po 1020 roku w Bernburg, gdzie 18 chłopów zaczęło śpiewać i tańczyć wokół kościoła, zakłócając tym samym obchody Wigilii Bożego Narodzenia:202.
Kolejne wybuchy tanecznej manii miały miejsce w XIII wieku, w tym jeden w 1237 roku, kiedy to duża grupa dzieci przemieściła się z Erfurt do Arnstadt skacząc i tańcząc przez całą drogę:201 niczym w legendzie o szczurołapie z Hameln. Kolejny incydent choreomanii w 1278 roku objął około 200 osób tańczących na moście nad rzeką Mozą w Niemczech, w wyniku czego most się zawalił. Wielu rannych zostało przywróconych do zdrowia w pobliskiej kaplicy świętego Wita:134. Pierwsza duża epidemia tanecznej manii nastąpiła pomiędzy rokiem 1373 a 1374, której przypadki odnotowano na terenie Anglii, Niemczech i Holandii:33.
24 czerwca 1374 roku w Akwizgranie (Niemcy) rozpoczął się jeden z największych wybuchów choreomanii:126, który następnie rozprzestrzenił się do innych regionów, jak: Kolonia, Flandria, Frankonia, Hrabstwo Hainaut, Metz, Strasburg, Tongeren, Utrecht:33 oraz do Włoch i Luksemburga. Kolejne wybuchy epidemii miały miejsce w latach 1375 oraz 1376 we Francji, Niemczech i Holandii:138 oraz w roku 1381 w Augsburgu:33. Następnie wybuchy tanecznej manii miały miejsce w Strasburgu w 1418 roku, gdzie ludzie świętowali od kilku dni i wybuch choreomanii mógł być wywołany zmęczeniem:137 oraz w 1428 w Szafuzie, gdzie mnich zatańczył się na śmierć i w tym samym roku w Zurychu, gdzie grupa kobiet uległa tanecznemu szałowi.
Kolejny większy wybuch tanecznej plagi miał miejsce w lipcu 1518 roku w Strasburgu, gdzie kobieta zwana Frau Troffea zaczęła tańczyć na ulicy. W przeciągu czterech dni dołączyły do niej 33 osoby, a po miesiącu ogarniętych manią było już 400 osób, spośród których wielu zmarło w wyniku ataków serca:33. Następne incydenty miały miejsce wielokrotnie w XVI wieku. Epidemia tanecznej manii była w swoim szczytowym etapie: w 1536 roku w Bazylei dotknęła grupy dzieci, w 1551 w Anhalt jednego mężczyznę:37. W XVII wieku przypadki powtarzającej się tanecznej manii zostały opisane przez profesora medycyny Gregora Horsta, który zauważył:39:

Taneczna mania najwidoczniej kompletnie zanikła w połowie XVII wieku:46. Według Johna Walkera, pomimo że liczne przypadki zostały opisane, to najlepiej udokumentowane przypadki wybuchów tanecznej manii miały miejsce w latach 1374 oraz 1518, o których wystąpieniu istnieje współcześnie obfita dokumentacja.

== Charakterystyka ==
Wybuchy tanecznej manii różniły się pomiędzy sobą, ale odnotowanych zostało kilka cech charakterystycznych: zwykle występowały w okresach niedostatku:136, uczestniczyło w nich do dziesiątek tysięcy ludzi, tańczących równocześnie przez godziny,:133, dni, tygodnie, a nawet miesiące:132.
Kobiety często były opisywane przez współczesną literaturę jako typowe uczestniczki tanecznej manii, ale źródła z tamtego okresu sugerują coś innego:139. Czy tańce były spontaniczne, czy zorganizowane jest przedmiotem dyskusji:138, ale pewnym jest natomiast, że tancerze wyglądali jakby znajdowali się w stanie nieświadomości:201, niezdolni do kontrolowania swoich ciał:136.
Dotknięci taneczną manią często nie byli mieszkańcami miejsca, gdzie odbywały się tańce. Dotknięci choreomanią podróżowali z miejsca na miejsce, gdzie po drodze dołączali do nich kolejni. Przynosili oni ze sobą zwyczaje i zachowania nieznane lokalnym mieszkańcom:137. Opisano ich jako noszących "dziwne, kolorowe stroje", "trzymających drewniane kijki":132 oraz czasami dekorujących swoje włosy wiankami:201.
Nie wszystkie wybuchy tanecznej manii były spokojne i nie we wszystkich brali udział obcokrajowcy. Niektórzy dotknięci taneczną plagą „paradowali wokół nago”:132 i wykonywali „obsceniczne gesty”:133. Niektórzy nawet uprawiali seks:136. Inni zachowywali się jak zwierzęta:133 i skakali:32-33.
Mieli trudności ze skończeniem tańca, a niektórzy tańczyli aż do połamania żeber i śmierci:32. Podczas tańca tancerze krzyczeli, śmiali się, płakali:132 lub śpiewali:60. Obserwujący taneczną manię, którzy odmówili przyłączenia się do tańca byli czasami traktowani brutalnie:139. Dotknięci manią przejawiali dziwne reakcje na kolor czerwony, w zależności od źródła: „w ogóle nie byli w stanie widzieć koloru czerwonego”:32 lub „nie byli w stanie znieść... koloru czerwonego, często stając się agresywnymi na jego widok”. Tańczący także „nie byli w stanie znieść butów w szpic” i lubili być bici po stopach:133. Cierpieli także na różne dolegliwości, takie jak: bóle klatki piersiowej, konwulsje, halucynacje, hiperwentylację:136, ataki epilepsji:126 oraz wizje:71. Mania zwykle kończyła się opadnięciem z sił:126, ale opisano także przypadki tancerzy, którzy w efekcie pogrążyli się w stanie ekstazy:39. Zwykle choreomania była zaraźliwa, ale najczęściej obejmowała swoim zasięgiem niewielkie grupy osób, takie jak rodziny i pojedyncze jednostki:37–8.

== Tarantyzm ==
Podobnym zjawiskiem występującym we Włoszech był tarantyzm, w którym histeryczną reakcję wywoływało ugryzienie tarantuli lub skorpiona. Pierwszy znany przypadek miał miejsce w XIII wieku, a jedyne znane lekarstwo stanowił taniec do konkretnego rodzaju muzyki w celu oddzielenia jadu od krwi:133. Zjawisko miało miejsce tylko w miesiącach letnich i podobnie jak w przypadku choreomanii, ludzie nagle zaczynali tańczyć, czasem pod wpływem ukąszenia. Do tańczącego dołączali kolejni, wierząc że jad z ich starych ukąszeń został reaktywowany przez gorąco muzyki:134. Przy wtórze muzyki tańczono taniec zwany tarantela, co miało wyleczyć ofiarę (przynajmniej tymczasowo):135.
Niektórzy uczestniczyli w dalszych czynnościach, takich jak związywanie się pędami winorośli i okładanie siebie nawzajem, udawanie walki na miecze, picie dużych ilości wina i skakanie do morza. Dotknięte osoby zwykle cierpiały na objawy podobne do dotkniętych taneczną manią, takie jak: bóle głowy, drgawki, drżenie i wizje:134.
Zaobserwowano, że uczestnicy tańców nie lubili koloru czarnego:133, a najczęstszymi ofiarami tarantyzmu według relacji były kobiety:136. W przeciwieństwie do tanecznej manii, tarantyzm był ograniczony jedynie do obszaru Włoch i południowej Europy. Zjawisko było popularne do XVII wieku, ale zakończyło się gwałtownie, z jedynie niezbyt licznymi przypadkami aż do roku 1959:134.
Badanie zjawiska ujawniło, że większość przypadków tarantyzmu było niezwiązanych z ugryzieniami pająków. Wielu uczestników przyznało, że nie zostali ugryzieni, ale wierzyli że zostali zainfekowani przez osobę, która została ugryziona lub w wyniku dotknięcia pająka. W rezultacie pojawiła się zbiorowa panika, z „lekarstwem”, które pozwoliło ludziom na zachowanie się w sposób, który był w normalnej sytuacji zabroniony w tamtych czasach:135. Pomimo różnic, tarantyzm i taneczna mania są często uważane za to samo zjawisko:134.

== Reakcje na zjawisko ==
Przyczyna wywołująca taneczną manię była nieznana i większość prób leczenia dotkniętych tą przypadłością opierała się na zgadywaniu. Pomimo to, niektóre ze stosowanych form leczenia przynosiły pozytywne efekty. Wybuch tanecznej manii w 1374 roku miał miejsce jedynie kilkadziesiąt lat po epidemii czarnej śmierci, a podjęte leczenie przypominało metody leczenia stosowane podczas poprzedniej epidemii: izolacja chorych oraz w niektórych przypadkach egzorcyzmy:70. Ludzie uważali, że choreomania była wywołana klątwą rzuconą przez św. Wita, w związku z czym leczenie polegało na modlitwie:126 i pielgrzymowaniu do miejsc poświęconych kultowi św. Wita:34. Modlono się także do św. Jana Chrzciciela, który jak niektórzy wierzyli, wywołał taneczną plagę:32. Inni uważali, że zostali opętani przez demony:136 lub szatana. Z tego powodu często odprawiano egzorcyzmy nad tancerzami:60. Często także grano muzykę podczas tańców ogarniętych manią, jako że uważano ją za skuteczne lekarstwo:136. Podczas niektórych wybuchów tanecznej plagi nawet zatrudniano muzyków, aby wtórowali swoim graniem tańczącym:139. Niestety muzyka oraz budowane czasami dla chorych specjalne miejsca do tańczenia tylko zachęcały kolejnych do przyłączenia się do tańca, co jedynie pogarszało sytuację:35.

== Hipotezy ==
Zaproponowano wiele wytłumaczeń zjawiska tanecznej manii, ale nie udało się wyjaśnić, czy wywoływała ją rzeczywista choroba, czy raczej była ona zjawiskiem społecznym. Jedna z najbardziej znanych teorii mówi, że ofiary cierpiały na zatrucie sporyszem zbożowym, znanym w średniowieczu pod nazwą Ogień Świętego Antoniego. Podczas powodzi i okresów wilgotnych sporysz miał dobre warunki do wzrostu, porażając żyto oraz inne zboża. Ergotyzm może powodować halucynacje i konwulsje, ale nie można przypisywać jego działaniu dziwnego zachowania obserwowanego u ludzi dotkniętych taneczną manią:140:126:43.
Inna hipoteza wyjaśniająca zjawisko mówi, że symptomy towarzyszące choreomanii były podobne do symptomów towarzyszących zapaleniu mózgu, epilepsji i tyfusowi, ale podobnie jak w przypadku ergotyzmu, nie można im przypisać odpowiedzialności za wszystkie objawy występujące u chorych:126. Liczne źródła podają jako możliwe przyczyny tanecznej manii i tarantyzmu: stres i napięcie wywołane przez naturalne kataklizmy występujące w tamtym okresie, takie jak powodzie i zarazy:43:72. Hetherington i Munro opisują taneczną manię jako rezultat „współdzielonego społecznie stresu”:73. Według tej teorii ludzie tańczyli, aby ulżyć sobie w stresie i biedzie:72, a w wyniku tańca wpadali w ekstatyczny trans i doznawali wizji.
Inna popularna hipoteza głosi, że wszystkie wybuchy tanecznej manii były zaaranżowane:71, a zachowanie tańczących było uważane za dziwne, ze względu na jego niecodzienność:137. Przyczyną kryjącą się za taneczną manią mogły być kulty religijne, nakazujące organizowania tańców w zgodzie z rytuałami odprawianymi w starożytnej Grecji i Rzymie:136-7.  Pomimo zakazu, takie rytuały mogły być odprawiane pod pozorem tanecznej manii:140.
Justus Hecker, XIX-wieczny niemiecki lekarz opisał zjawisko jako pewien rodzaj festiwalu, podczas którego dokonywano „spalenia Nodfyra”. W ramach rytuału skakano przez ogień oraz dym w celu odpędzenia choroby. Uczestnicy rytuału często kontynuowali skoki nawet po wygaśnięciu ognia:139.
Pewnym jest natomiast, że wielu dotkniętych taneczną manią było niezrównoważonych psychicznie:136, ale prawdopodobnie część uczestników przyłączała się do tańca ze strachu lub chęci naśladowania pozostałych:43. Źródła zgadzają się, że choreomania była jedną z najwcześniej odnotowanych form zbiorowej histerii:135:73 i opisują ją jako „psychiczną epidemię” z wieloma możliwymi przyczynami, które mogły złożyć się na zachowanie dotkniętych manią:43. Wybuchy tanecznej plagi mogły być kulturo-zależnym zaburzeniem psychicznym wywołanym trudnościami bytowymi, powstałym w efekcie głęboko zakorzenionych wierzeń ludowych – zwłaszcza dotyczących złych duchów zdolnych do rzucenia „tanecznej klątwy”, aby ukarać swoje ofiary.

== Zobacz też ==
Taniec w średniowieczu
Zbiorowa histeria
Taneczna plaga (1518)
Zespoły uwarunkowane kulturowo

== Przypisy ==


Taneczna plaga (1518)

Taneczna plaga (lub epidemia tańca) roku 1518 była jednym z przypadków choreomanii. Dotknęła dość liczne grono osób (szacuje się, że było to około 400 tańczących) w Strasburgu (Alzacja, ówcześnie część Świętego Cesarstwa Rzymskiego) w lipcu 1518 roku. Wiele osób tańczyło przez wiele dni bez odpoczynku, wskutek czego po około miesiącu trwania plagi odnotowano śmierć niektórych z nich z powodu ataku serca, udaru mózgu czy ogólnego wycieńczenia organizmu.

== Przebieg ==
Wybuch plagi nastąpił w lipcu 1518 roku, kiedy to kobieta imieniem Troffea zaczęła tańczyć na jednej z ulic Strasburga. Trwało to od czterech do sześciu dni. Kiedy minął tydzień, do tańczącej Troffei dołączyły kolejne 34 osoby. Po miesiącu na ulicach miasta tańczyło około 400 osób. Niektóre z tych osób zmarły z różnych przyczyn, a najczęstszymi powodami śmierci były: atak serca, udar mózgu czy wycieńczenie organizmu.
Dokumenty historyczne, włączając w to „zapiski lekarzy, kazania księży, lokalne i regionalne kroniki, a także notatki sporządzone przez urzędników rady miasta Strasburg” jednoznacznie wskazują, że to wydarzenie rzeczywiście miało miejsce, a według źródeł historycznych „jednoznaczne jest to, że [ofiary] tańczyły”. Jednocześnie nie są znane jednoznaczne powody dlaczego ci ludzie tańczyli, co u niektórych zakończyło się śmiercią. Nie można w tym przypadku także mówić o drgawkach, drżeniach czy konwulsjach, gdyż ludzie „zachowywali się jak w transie; ich ręce i nogi wykonywały ruchy jakby taniec miał być celowy i kontrolowany”.
Wraz z intensyfikacją zjawiska zaniepokojona szlachta poczęła szukać ratunku u miejscowych lekarzy, którzy to z kolei wykluczyli astrologiczne czy nadprzyrodzone determinanty tego fenomenu, jednocześnie stwierdzając, że owa plaga jest „naturalnym schorzeniem”, a jej przyczyną jest „gorąca krew”. Jednak zamiast próbować leczyć „zarażonych” upuszczaniem krwi (co wydawać by się mogło prawidłowym zabiegiem – jak na tamte czasy – przy tego typu diagnozie), pośrednio zachęcano ich do kontynuowania tańca, udostępniając im dwie sale zebrań cechów oraz rynek zbóż, a nawet konstruując drewnianą scenę. Tego typu próby rozwiązania problemu tłumaczono wiarą w to, że tańczący zdołają wyzdrowieć tylko wtedy, kiedy będą tańczyli nieprzerwanie dzień i noc. Aby zwiększyć skuteczność specyficznej kuracji, władze opłacały muzyków, aby ci grą utrzymywali dotkniętych plagą w ruchu. Pojedynczych tancerzy zabrano do miejscowej świątyni, gdzie próbowano znaleźć lekarstwo na ich przypadłość.
Jedna z teorii mówi, jakoby tancerze mieli wykonywać ekstatyczny rytuał jednej z heretyckich sekt, jednak John Waller podważa ten argument stwierdzając, że „nie ma żadnych dowodów na to, że tańczący chcieli tańczyć [z własnej woli]. Wręcz przeciwnie, wyrażali oni strach i rozpacz.”.

== Zobacz też ==
Tarantyzm

== Przypisy ==

== Linki zewnętrzne ==
"Dancing death" by John Waller. BBC News. 12 September 2008.
"The Dancing Plague of 1518" by Doug MacGowan. Historic Mysteries. 28 June 2011.


Tarantyzm

Tarantyzm – zespół zachowań o charakterze symboliczno-religijnym określany jako egzorcyzm muzyczno-taneczny i powiązany ze zjawiskiem jakim jest mania tańca. Wyróżnikiem tej formy histerycznej reakcji tanecznej miało być rzekome ugryzienie przez tarantulę, zaś sposobem na pozbycie się jadu z organizmu był taniec. Tarantyzm analizowany był przez badaczy przede wszystkim na południu Włoch, w regionie Apulii. Według różnych ustaleń rytuał ten obserwowany był od wieku XI lub XIV aż do czasów zanikania w latach 60./70. XX wieku.

== Opis rytuału ==

Zwierzętami odpowiedzialnymi za ukąszenie miały być pajęczaki Lycosa tarantula lub Latrodectus tredecimguttatus, ale również skorpiony i węże. Rzekome ukąszenie skutkować miało objawami tj. przewracanie się na ziemię, uczucie osłabienia, ból głowy, nudności i wymioty, a także apatia na przemian ze wzmożeniem aktywności psychomotorycznej. Do osoby chorej wzywano muzyków. Ich zadaniem było uleczenie tarantysty poprzez granie taranteli. Odnalezienie właściwego utworu (odpowiadającego upodobaniom kąsającego pająka) pozwalało na rozpoczęcie tańca (transu) odbywającego się częściowo w pozycji leżącej, częściowo stojącej. Źródła historyczne i badania etnograficzne dostarczają opisów tańca, podczas którego u leżącego obserwowano m.in. charakterystyczne ruchy rytmicznego rzucania głową na boki, pełzanie z tłuczeniem kończynami o podłogę w rytm taranteli, co przypominać miało stworzenie niezdolne do osiągnięcia pozycji pionowej (tarantulę). Po etapie "identyfikacji z pająkiem" następowało poderwanie się na nogi, bieganie w podskokach po obrzędowym kręgu. Wykonywano niekiedy figury tradycyjnej taranteli z kolorową chusteczką w rękach. Taniec taki trwać mógł kilka godzin. Po odpoczynku cykl taneczny rozpoczynał się od nowa. Rytuał usuwania stanu krytycznego mógł trwać nawet kilka dni. Przeważnie należało się jednak spodziewać corocznego nawrotu choroby.

== Charakterystyka ==
Według źródeł ofiarami ukąszenia pająka stawali się na przestrzeni wieków zarówno mężczyźni, jak i kobiety, przedstawiciele chłopstwa, jak i wyższych warstw społecznych, a nawet stanu duchownego. Grupami dominującymi były jednak zwykle kobiety i chłopstwo. Do domniemanych ugryzień dochodziło przede wszystkim w porze letniej (od maja do sierpnia).
W ciągu stuleci rytuałowi towarzyszyło użycie pewnych akcesoriów wspierających proces reintegracji (powrotu do stanu równowagi u tarantysty). Były to przede wszystkim: kolorowe wstążki, szpady i lustra oraz huśtawki, a dawniej także ozdobiony gałązkami zbiornik z wodą, w którym można było się zanurzyć lub obmyć twarz. Spośród tych akcesoriów, w szczególności oddziaływanie barw było na przestrzeni stuleci istotne. Podobnie jak w przypadku muzyki, w zależności od indywidualnych preferencji, tarantysta reagował pozytywnie, np. włączając kolorową wstążkę czy chustkę do rytuału tańca, ale niewłaściwa barwa mogła również przerwać cykl taneczny i wzbudzić agresję chorego.
W warstwie muzycznej rytuału obecna była muzyka zarówno instrumentalna, jak i wokalna. Jej cenne relikty zachowały się w głównej mierze dzięki dziełu Athanasiusa Kirchera zatytułowanemu Magnes sive de Arte Magnetica, w którym odnajdziemy zarówno zapis nutowy "antidotów" na ugryzienie tarantuli, jak i słowa towarzyszących im pieśni. Muzyczną eksplorację w poszukiwaniu właściwej taranteli prowadziło zwykle trzech lub czterech muzyków. W składzie kapeli znaleźć się mogli muzycy grający m.in. na tamburynie, skrzypcach, akordeonie, gitarze, kobzie, cytrze czy flecie.
Ernesto De Martino w kluczowym dla badania zjawiska opracowaniu Ziemia zgryzoty pisze już o wieku XVIII jako okresie stopniowego wygaszania rytuału wiążąc ten fakt z rozwojem racjonalizmu oświeceniowego oraz ingerencją Kościoła katolickiego w proces. Włączono w struktury tarantyzmu kult św. Pawła czczonego jako tego, który uwolnił Maltę od węży (jest to tradycja apokryficzna). Tarantyści odbywali publiczne rytuały w święto św. Pawła w jego kaplicy w Galatinie (w okresie 28-30 czerwca). Do kaplicy zanosili również datki zbierane podczas wykonywania rytuału.

== Interpretacja ==
Badacze odmawiają związku między rytuałem tarantyzmu, a faktycznym ukąszeniem przez jadowite zwierzę. Choć objawy towarzyszące osobie deklarującej ukąszenie "inspirowane" były latrodektyzmem, to nie stwierdzono medycznych podstaw dla ich faktycznego zaistnienia. Odrzucono także hipotezę o udarze słonecznym jako możliwej przyczynie. Mówiąc współcześnie o tarantuli w kontekście tarantyzmu należy więc mieć na myśli zwierzę mityczne, wyobrażone. Przytacza się w tym kontekście argumenty o niewielkiej szkodliwości jadu tarantuli włoskiej i nieadekwatności symptomów obserwowanych u tarantystów, nieuzasadnionej medycznie formie leczenia muzyką, a także corocznej powtarzalności praktyk tarantystycznych.
W analizie zjawiska kulturowego, jakim jest tarantyzm zwraca się obecnie uwagę na możliwość rozładowania krytycznych stanów psychicznych tarantystów (zmęczenie ciężką pracą, konflikty okresu dojrzewania, utrata kogoś bliskiego). Dla osób dotkniętych melancholią, z mentalnymi zaburzeniami, depresją, neurotyków rytuał stawał się sposobem na przekroczenie skostniałych norm społecznych. Byłaby to więc swego rodzaju forma terapii traum (muzykoterapia).

== Geneza rytuału ==
Geneza zjawiska nie została przez badaczy ściśle ustalona. Wskazywano m.in. na pokrewieństwa z afrykańskimi rytuałami i ich wpływem na kulturę zachodniego wybrzeża Morza Śródziemnego. Szukano także jego związków ze starogreckimi kultami orgiastycznymi, w których czczono boga Dionizosa. Do hipotezy powiązania z kultem bachicznym badacze podchodzą dziś krytycznie zauważając, że rytualne praktyki taneczne są zjawiskiem o wiele bardziej uniwersalnym, obecnym w wielu kulturach pierwotnych.
Sam termin tarantyzm wiąże się z nazwą pająka, jakim jest tarantula oraz tańca tarantela, zaś jako źródłosłów dla nich bywa wskazywana nazwa miasta Tarent zlokalizowanego na południu Włoch w regionie Apulii.

== Tarantyzm w kulturze współczesnej ==

Tarantyzm jako zjawisko symboliczno-religijne całkowicie zanikł w swej pierwotnej formie. Jego dziedzictwo weszło jednak do kultury masowej i jako takie jest pielęgnowane i rozwijane. Przykładem może być odbywający się corocznie od 1998 roku festiwal La Notte della Taranta w Salento. Gromadzi on wykonawców muzyki i tańca tego regionu. W przeciwieństwie do wymarłych praktyk tarantyzmu współczesna tarantela (z jej apulijską odmianą, jaką jest pizzica) ma formę skanonizowaną, o usystematyzowanej sekwencji kroków.
Wśród wykonawców tradycyjnej muzyki apulijskiej wymienić można zespół Canzoniere Grecanico Salentino czy twórczość Antonio Castrignanò. Do kultury muzycznej tarantyzmu odwołuje się również album zespołu L’Arpeggiata La Tarantella : Antidotum Tarantulae z 2002 roku.
Dla kultury audiowizualnej cennymi formami zachowania pamięci o tarantyzmie stały się m.in.: krótkometrażowy film dokumentalny Gianfranco Mingozzi La Taranta (1961 r.) ukazujący przebieg rytuału u kresu jego funkcjonowania oraz film fabularny Pizzicata (1996 r.) Edoardo Winspeare.

== Zobacz też ==
Taneczna plaga (1518)

== Przypisy ==


Techniki Emocjonalnej Wolności

Techniki Emocjonalnej Wolności (ang. Emotional Freedom Techniques lub Tapping) – grupa technik terapeutycznych, opierająca się na trzech systemach: psychologii poznawczej, psychosomatyce i medycynie chińskiej, wykorzystywana do regulacji emocji, uznająca że są one somatyczną reakcją na bodziec stresowy. Procedura EFT polega na samodzielnym opukiwaniu określonych punktów na twarzoczaszce, głowie, tułowiu i kończynach górnych, przy jednoczesnym przeprowadzeniu specjalnego procesu myślowego. Proces ten polega na tzw. ekspozycji na problem, zastosowaniu przeformułowania poznawczego i zawiera element zjawiska desensytyzacji.
Działanie somatyczne EFT początkowo tłumaczono układem meridianów ciała. Wraz z rozwojem badań udowodniono bezpośredni wpływ techniki na aktywację poszczególnych struktur mózgu szczególnie ciała migdałowatego oraz hipokampa, produkcję hormonów stresu oraz regulację ekspresji genów, m.in. związanych z układem odpornościowym
Dla podstawowej techniki EFT – tzw. Klinicznego EFT, istnieje obecnie kilkaset przeprowadzonych badań, w tym publikowanych w recenzowanych czasopismach naukowych, przeprowadzonych zgodnie z najwyższymi standardami Medycyny Opartej Na Faktach oraz wytycznymi APA (ang. American Psychological Association). Ilość i jakość prób klinicznych umożliwiła przeprowadzenie 6 metaanaliz na polu działania EFT dla: objawów zespołu stresu pourazowego, depresji, zaburzeń lękowych oraz objawów somatycznych. EFT jest stosowane również jako narzędzie dla redukcji stresu i dystresu.

== Historia ==
EFT opisywane jest jako połączenie psychologii z medycyną chińską. Wynika to z faktu, że topografia punktów wykorzystywanych w tej procedurze została zaczerpnięta z mapy punktów akupunkturowych. Jednak igła akupunkturowa została zastąpiona przez ucisk, dotyk, a ostatecznie opukiwanie. Jako pierwszy zamiany tej dokonał w latach 60. dr George Goodheart – amerykański autor metody zwanej kinezjologią stosowaną. W latach 70. Australijski psychiatra John Diamond stosował w swojej praktyce opukiwanie punktów połączone z afirmacjami. Następnie, około 10 lat później, amerykański psycholog dr Roger Callahan nauczył się wykorzystywać opukiwanie punktów akupunkturowych w łagodzeniu zaburzeń psychicznych z obszaru zaburzeń lękowych i fobii. Stworzył określone sekwencje punktów dla różnych problemów emocjonalnych. Była to wczesna forma obecnego tappingu, która otrzymała nazwę TFT (ang. Thought Field Therapy) – Terapia Pól Myślowych. Obecną, najczęściej wykorzystywaną metodę EFT, opracował w latach 90. uczeń dra Callahana – inż. Gary Craig. Do dnia dzisiejszego powstało wiele odmian Technik Emocjonalnej Wolności. Na potrzeby standaryzacji badań dla APA uproszczono, ujednolicono i opisano procedurę, zachowując: proces opukiwania 9 podstawowych punktów, w połączeniu z określonym procesem poznawczym i ekspozycją na tzw. problem. Wersja ta nazywana jest Klinicznym EFT.

=== EFT w badaniach naukowych ===

==== Techniki EFT dla PTSD – zespół stresu pourazowego ====
Metaanaliza z 2017 zawierająca 7 publikacji wykazała ponadprzeciętną skuteczność EFT dla leczenia syndromu stresu pourazowego. Efekt ten został osiągnięty w przeciągu 4 – 10 sesji (maksymalnie 10 godzin terapii) dla porównania, większość terapii wg „złotego standardu” dla PTSD rekomenduje 12-18 sesji dla osiągnięcia porównywalnych wyników. W badaniu wykazano również brak efektów ubocznych wśród wszystkich uczestników z grupy badawczej i udowodniono bezpieczeństwo zastosowania EFT zarówno w sesjach terapeutycznych, jak i w samopomocy.
W kolejnej metaanalizie badano wpływ zastosowania TFT (Thought Field Therapy), czyli jednej z odmian EFT, na objawy PTSD. Analiza 5 publlikacji wykazała bardzo wysoką skuteczność metody TFT.
W badaniu obejmującym 59 weteranów wojennych sprawdzano wpływ EFT na objawy zespołu stresu pourazowego i inne objawy psychologiczne. 30 osobom udzielono 6 godzin sesji EFT. Pozostałe 29 osób przydzielono do grupy kontrolnej. Grupy porównywano zarówno przed, jak i po interwencji EFT. Pacjenci, którym udzielono pomocy EFT zanotowali znaczące zmniejszenie objawów PTSD. Ponadto 90% osób z grupy badawczej nie spełniało już klinicznych kryteriów zespołu stresu pourazowego, w porównaniu do wyniku 4% z grupy kontrolnej. Weteranów z grupy kontrolnej poddano następnie 6 sesjom EFT. Po trzech z nich 60% osób nie spełniało już klinicznych kryteriów PTSD. Ta liczba zwiększyła się do 86% po ukończeniu całego programu sześciu sesji i pozostała na poziomie 86% po trzech miesiącach i 80% po sześciu miesiącach od zakończenia interwencji EFT.
Badanie na grupie 46 osób pod przewodnictwem T. Karatzias’a z 2011 roku porównywało terapię odwrażliwiania za pomocą ruchu gałek ocznych (EMDR) i EFT w leczeniu PTSD. Po 23 osoby przydzielono losowo do grupy EFT i EMDR. Uczestników porównywano przed, po terapii, jak i 3 miesiące po zakończeniu. Wyniki wykazały, że zarówno EMDR, jak i EFT wykazały znaczący efekt terapeutyczny po zakończeniu interwencji. Wpływ terapii został podtrzymany 3 miesiące po jej zakończeniu.
W innym badaniu sprawdzano wpływ EFT na nieletnich ofiarach psychicznej lub fizycznej przemocy domowej w wieku od 12 do 17 lat. Uczestnicy przydzieleni do grupy EFT otrzymali jedną godzinną sesję EFT. Osoby z grupy kontrolnej nie zostały poddane terapii. Wyniki wszystkich badanych, którym udzielono terapii EFT, poprawiły się do tego stopnia, że nie spełniali klinicznych kryteriów skali IES dla zespołu stresu pourazowego.
Pod kątem PTSD badano również 77 seminarzystów płci męskiej, którzy doświadczyli trzęsienia ziemi w Haiti 2010 roku. Celem badania było sprawdzenie możliwości terapii EFT dla grupy badanych, którzy przeżyli traumę. 48 uczestników wykazywało wyniki w klinicznym zakresie dla zespołu stresu pourazowego. 2 dni warsztatów EFT poprawiły wyniki do tego stopnia, że żaden z uczestników warsztatów nie spełniał klinicznych wymogów w odniesieniu do pomiaru PTSD. Średnie zmniejszenie objawów zespołu stresu pourazowego wynosiło 72 procent.

==== Działanie EFT dla depresji ====
W 2016 roku przeprowadzono metaanalizę dotychczasowych wysiłków badawczych dotyczących wpływu EFT na leczenie depresji. Wzięto pod uwagę 20 badań, zwarto wyniki leczenia łącznie 446 osób, a także randomizowane próby kliniczne których uczestnikami były łącznie 653 osoby. Wykazano bardzo duży efekt w stosowaniu EFT do leczenia depresji na podstawie wskaźnika Cohena (d=1,31). Ponadto wielkość efektu EFT w terapii depresji była większa niż wykazano w metaanalizach badań dotyczących psychoterapii i badań nad lekami przeciwdepresyjnymi. Terapia EFT okazała się również skuteczniejsza niż oddychanie przeponowe, edukacja w zakresie higieny snu i interwencje psychologiczne w postaci wspomagających rozmów. Nie wykazano znaczącej różnicy w skutkach leczenia między EFT a EMDR. Badani uczestniczyli w maksymalnie 10 sesjach EFT.
238 studentów pierwszego roku oceniono na skali depresji Becka (BDI). 30 z nich, którzy wykazywali objawy umiarkowane lub ciężkie przyjęto do badania. 15 uczestników badania otrzymało cztery 90-minutowe grupowe sesje EFT. Grupa kontrolna nie otrzymała żadnego leczenia. Po trzech tygodniach oceniono ponownie uczestników badania. Grupa EFT wykazała znacząco niższy poziom depresji na skali BDI. Średni wynik osób, które otrzymały terapię EFT zaliczał się na skali depresji Becka w zakresie “brak depresji lub obniżenia nastroju”.
Inne próby kliniczne również potwierdziły wysoką skuteczność EFT dla leczenia objawów depresji do tego stopnia, że część uczestników badania nie spełniała więcej kryteriów diagnostycznych objawów depresji.
W badaniu porównującym skuteczność psychoterapii behawioralno-poznawczej oraz EFT wykazano podobną skuteczność obu metod, jednak badanie efektów terapeutycznych wykonane po pół roku wykazało większą trwałość w grupie przyjmującej terapię EFT.

==== Badania skuteczności EFT dla lęku, zaburzeń lękowych, fobii ====
W 2016 roku przeprowadzono metaanalizę 14 randomizowanych badań kontrolowanych w aspekcie wykorzystania EFT do terapii zaburzeń lękowych. Dotyczyła ona 658 osób, które otrzymało sesje EFT lub były w grupie kontrolnej. Wyniki metaanalizy wskazały jednoznacznie, że efekt terapeutyczny EFT jest znaczący.
W 2003 pod kierownictwem Steve Wells’a przeprowadzono porównanie badawcze terapii EFT i oddychania przeponowego w kontekście redukcji fobii przed małymi zwierzętami w kontrolowanych warunkach. 18 losowo przydzielonym do grupy uczestnikom badania udzielono 30 minutową sesji EFT. Pozostałe 17 osób z grupy kontrolnej otrzymało pomoc w postaci oddychania przeponowego. Wyniki wykazały znacząco wyższą skuteczność terapii EFT zarówno pod kątem zmiany zachowania, jak i w kwestionariuszu. Sprawdzono uczestników badania po sześciu i dziewięciu miesiącach od zakończenia badania. Wyższa skuteczność terapii EFT została podtrzymana.
Badanie pod przewodnictwem Steve Wells’a zostało zreplikowane w 2010 roku włączając do pomiarów poziom oczekiwań uczestników względem skuteczności terapii. Obie grupy wykazały ten sam stopień oczekiwania. Wykazano zatem, że wyniki do których doszedł Steve Wells i jego zespół w 2003 roku nie mogą być wytłumaczone przez efekt placebo. To badanie doczekało się kolejnej replikacji w 2011 roku. Tym razem badano skuteczność terapii EFT redukcję lęku wysokości. Wyniki były konsekwentne z badaniem z 2003r.
Brytyjskie badanie pilotażowe obejmowało 30 osób oczekujących na leczenie stomatologiczne. Wszyscy uczestnicy ocenili swój poziom lęku jako wysoki, wyniki w skali SUD wynosiły 6 i więcej punktów. Badani otrzymali 10 minutową sesję EFT, co pozwoliło na średni spadek o 5 punktów w skali lęku. 83% osób wykazywało spadek o co najmniej 4 punkty na skali. Badanie odbyło się bez grupy kontrolnej.
Przebadano wpływ jednej 20-minutowej sesji EFT na redukcję lęku spowodowanego traumatycznymi wspomnieniami związanymi z aktywnością sportową oraz wpływ na wzrost pewności siebie u 10 sportowców. Sprawdzano wyniki uczestników przed i po badaniu. Zweryfikowano wyniki również 60 dni po sesji EFT. Wykazano znaczącą poprawę w redukcji lęku na subiektywnej skali stresu (SUD), jak i wzrost pewności siebie u wszystkich osób, którym udzielono sesji EFT.
Randomizowane badanie kontrolne z 2009 miało na celu ustalenie wpływ EFT i progresywnej relaksacji mięśniowej (PMR) na redukcję lęku przed egzaminami. Przeprowadzono je na populacji 312 uczniów liceum. Do badania wybrano 70 osób z najpoważniejszymi objawami lęku. Uczestnicy przez dwa miesiące stosowali autoterapię samodzielnie będąc wcześniej przeszkoleni ze stosowania EFT i PMR. 32 osoby spełniły wymogi badania pod kątem wykonywania ćwiczeń. Obie grupy wykazały statystycznie znaczącą redukcję lęku przed egzaminem. Grupa, która stosowała EFT wykazała znacząco niższe wyniki na skali lęku niż grupa stosująca PMR. Wszyscy uczestnicy uzyskali niższe oceny po badaniu niż przed.
Wiele innych badań na przestrzeni lat również wykazało skuteczność EFT dla łagodzenia objawów takich zaburzeń lękowych jak np.: klaustrofobii, wspomnianego już lęku przed dentystą i publicznymi wystąpieniami, stresu związanego z pracą w służbie zdrowia w tym również – w czasie pandemii.

==== Badania wpływu EFT na zmiany fizjologiczne ====
Część prób klinicznych zajmowała się badaniem zmian fizjologicznych następujących u osób poddanych terapii EFT. Brano pod uwagę parametry z wyników badań EEG, EMG lub częstotliwość oddechów. Jedne z najnowszych badań pokazują statystycznie istotne zmiany w badaniu fMRI – funkcjonalnym obrazowaniu mózgu, w grupie badawczej osób leczonych na zaburzenia odżywiania przed i po 4 tygodniowym programie terapeutycznym z użyciem EFT. Wykazano również wpływ sesji EFT na redukcję poziomu hormonu stresu – kortyzolu, efekty epigenetyczne oraz redukcję bólu.
Dr Dawson Church przeprowadził badanie na 216 pracownikach służby zdrowia, uczestniczących w pięciu konferencjach w ciągu roku. Wszystkie osoby brały udział w dwugodzinnych warsztatach EFT, a po nich otrzymali dwugodzinną sesję mającą ma celu samodzielne zastosowanie techniki. Po czterech godzinach wszyscy uczestnicy wykazali spadek poziomu stresu emocjonalnego i bólu. Skontaktowano się również z uczestnikami badania dziewięćdziesiąt dni po jego zakończeniu. Okazało się, że osoby które stosowały EFT, częściej doświadczyły znacznie większego spadku objawów stresu.
Zmierzono wpływ EFT na spadek poziomu kortyzolu w badaniu z 2012 roku, na grupie 83 osób. Uczestników losowo przydzielono do grup: EFT, grupy psychoterapeutycznej, która otrzymała wspierające wywiady i grupy bez jakiejkolwiek interwencji. Poziom kortyzolu, który jest hormonem przewlekłego stresu, mierzono tuż przed badaniem i 30 minut po terapii. Uczestnicy, którzy otrzymali sesję EFT doświadczyli znaczącego obniżenia poziomu kortyzolu, średnio o 24%. Dla porównania spadek dla grupy psychoterapeutycznej wynosił 14%. Grupa bez interwencji zanotowała spadek o 14%. Uczestników oceniano również w kwestionariuszu SA-45. Zaobserwowano, że spadek poziomu kortyzolu dla grupy EFT był odzwierciedleniem obniżenia objawów stresu na skali niepokoju, depresji i innych symptomów odczuwanych przez uczestników.
W 2020 dr Peta Stapleton z zespołem naukowców dokonała repliki tego badania, jednak zamiast indywidualnych sesji EFT przeprowadzano sesje grupowe stosując technikę zapożyczonych korzyści, która zalicza się do jednej z technik EFT. Badanie przeprowadzono na grupie 53 uczestników. Zaobserwowano znaczący spadek poziomu kortyzolu w ślinie o 43% dla grupy EFT. Osoby, którym udzielono psychoedukacji doświadczyły spadku poziomu kortyzolu na poziomie 20%.
Badacze przyglądali się również wpływowi stosowania technik EFT na bezsenność. Badanie z 2013 roku na weteranach wojennych doświadczających bezsenności z powodu zespołu stresu pourazowego wykazało znaczącą istotność. Średnie wyniki w ocenie zmalały z wartości klinicznej do subklinicznej. W innym badaniu 10 pacjentów geriatrycznych z bezsennością zanotowało podobną poprawę w redukcji bezsenności na równi ze spadkiem niepokoju i depresji i z jednoczesnym wzrostem satysfakcji z życia. Porównano również wpływ EFT i psychoedukacji dotyczącej snu na grupie 20 osób. Wyniki badań wskazały na znaczący spadek na skali depresji i bezsenności.

==== Istotność elementu somatycznego w terapii EFT – krytyka i badania porównawcze ====
Badacze niejednokrotnie podejmowali próby rozstrzygnięcia czy część somatyczna technik EFT, tzn. opukiwanie określonych punktów na ciele jest konieczne do osiągnięcia wyników terapeutycznych. Przeprowadzano badania porównawcze. Pierwsze badanie z 2003 roku wykazało podobną skuteczność technik zarówno dla EFT, dla grupy stosującej terapię poprzez modelowanie, jak i dla grupy która przyjęła placebo. Autorzy uznali element akupresury jako nieistotny w terapii. W badaniu tym nie zastosowano jednak pełnej randomizacji grup, poprawnych ocen w pomiarach, a grupa EFT stosowała punkty niestandardowe dla procesu EFT. W kolejnym badaniu porównującym grupę EFT z grupą kontrolną badani z grupy stosującej opukiwanie wykazali większą poprawę jednak terapia osób z grupy, która nie stosowała opukiwania, różniła się większą ilością parametrów niż tylko brakiem opukiwania. Badanie porównawcze z 2015 roku pokazało istotną różnicę pomiędzy opukiwaniem właściwych punktów, a punktów fikcyjnych na korzyść tych pierwszych, jednak pojawiły się błędy metodologiczne zanieczyszczające wyniki. Wreszcie kolejne badanie podobne w koncepcji do poprzedniego oraz metaanaliza z 2018 ostatecznie wykazały, że rzeczywiste opukiwanie właściwych punktów było aktywnym składnikiem sukcesu terapii.
Wśród badaczy stawiane są pytania czy zmiany, które obserwujemy w badaniach klinicznych wynikają z istnienia specyficznej relacji klient-terapeuta lub z powodu efektu placebo. Stosowanie w badaniach nad EFT najwyższej formy badania klinicznego (randomizowane badanie kliniczne) eliminuje stronniczość i oczekiwania zarówno ze strony terapeuty, jak i klienta, oraz umożliwia obiektywną ocenę. Podobne wyniki u wielu niezależnych autorów, replikacje badań, oraz próby kliniczne różnych formy terapii EFT (oprócz indywidualnej również grupowe, zdalne oraz autoterapia) sprowadzają do minimum zaburzenie wyniku wpływem intencji autora. Nie wyklucza to jednak istnienia potrzeby dalszych badań w tym zakresie.

=== Procedura EFT ===
Sesja klinicznego EFT rozpoczyna się wywiadem, podczas którego określa się cel pracy, definiuje problem i precyzuje dominującą emocję i/lub wspomnienie związane z danym problemem. Po rozpoznaniu dominującej, kluczowej emocji przechodzi się do opukiwania punktów i procesu złożonego z trzech specyficznych rund. Proces pozwala uwolnić tzw. negatywną/przeszkadzającą emocję. W zależności od stopnia nasilenia problemu może być konieczne wykonanie kilku sesji aby wyeliminować wszystkie aspekty podtrzymujące dany problem, jednak prawidłowo wykonana procedura EFT zwykle przynosi pierwsze rezultaty już w trakcie trwania sesji. Kliniczne EFT określa topografię 9 parzystych punktów, łatwych do zlokalizowania, które w trakcie procedury należy kolejno delikatnie opukiwać. W zależności od wskazań techniki EFT stosuje się w formie indywidualnych sesji terapeutycznych, sesji grupowych, jak i samodzielnej praktyki.

== Przypisy ==


Teoria ograniczeń dietetycznych

Teoria ograniczeń dietetycznych (ang. dietary restraint theory) – teoria opracowana w 1975 roku przez Herman i Mack, mówiąca o tym, że przejadanie się jest charakterystyczną cechą osób ograniczających ilość przyjmowanego pożywienia, czyli stosujących diety. Ograniczanie jedzenia prowadzi zatem zarówno do niedojadania, jak i do przejadania się.

== Badania ==
Pierwsze badania Herman i Mack pokazujące, że paradoksalnie przejadanie się jest charakterystycznym zachowaniem dla osób stosujących dietę, były przeprowadzone metodą posiłku wstępnego i testu smakowego. W badaniu brały udział dwie grupy – osoby stosujące dietę (próba badana) i osoby, które nie narzucały sobie restrykcji żywieniowych (próba kontrolna). Procedura badawcza polegała na podaniu osobom badanym wysokokalorycznego (np. tabliczki czekolady) lub niskokalorycznego (np. krakersa) posiłku wstępnego. Następnie eksperymentator prosił uczestników o wzięcie udziału w teście smakowym i ocenę produktów spożywczych pod kątem ich właściwości. Osoby badane były pozostawione same w pomieszczeniu na jakiś czas, w którym miały ocenić słodkość, słoność, preferencje danych produktów itp. Po zakończeniu eksperymentator nie informując o tym uczestnika ważył jaka ilość poszczególnych produktów została przez niego zjedzona. Wyniki eksperymentu pokazały, że osoby niestosujące diety jadły mniej po wysokokalorycznym posiłku wstępnym, a więcej po niskokalorycznym. Z kolei osoby stosujące restrykcje żywieniowe jadły mało po niskokalorycznym posiłku wstępnym, a więcej po wysokokalorycznym. W innych badaniach przeprowadzanych za pomocą tej samej procedury Ruderman i Wilson stwierdzili, że osoby stosujące dietę konsumowały znacznie więcej jedzenia niż osoby niebędące na diecie bez względu na wielkość posiłku wstępnego. Odkryte zjawisko przejadania się w następstwie wysokokalorycznego posiłku wstępnego nazwano przeciwregulacją.

== Przyczyny ==
Badacze starali się znaleźć naukowe wyjaśnienie faktu, w jaki sposób stosowanie diety prowadzi do przejadania się. Herman i Polivy w 1984 roku opracowali model granic regulacji (ang. boundary model of eating behaviour), który integruje fizjologiczne i poznawcze podejście do zachowań żywieniowych. Zakłada, że fizjologicznie rozpoczynamy konsumpcję, kiedy czujemy głód (ten moment został nazwany przez nich granicą głodu), a kończymy jedzenie, kiedy odczuwamy w ciele sytość (granica sytości). Osoby, które są na diecie regulują swój posiłek nie opierając się na granicy sytości, ale na granicy diety, czyli zdefiniowanej poznawczo ilości jedzenia lub ilości kalorii, którą pozwalają sobie w ramach swojej diety spożyć. Zatem osoba na diecie zastępuje regulację fizjologiczną regulacją poznawczą, której utrzymanie wymaga od niej samokontroli. Jeżeli osoba na diecie zje posiłek niskokaloryczny nie przekracza granicy diety i dalej się kontroluje dążąc do swojego celu. Jeżeli wstępny posiłek w badaniu był wysokokaloryczny i przekraczał granicę diety, osoba badana zazwyczaj porzucała swój cel i jadła tak długo aż osiągała swoją granicę sytości. Pojawiało się u takich osób zjawisko rozhamowania definiowane jako „nasilone jedzenie w wyniku osłabienia ograniczeń”. Autorzy wskazywali, że epizody przejadania się podczas diety są powodowane przez różne czynniki wyzwalające, którym może być wspomniany wcześniej wysokokaloryczny posiłek wstępny, ale także negatywne emocje takie jak np. lęk, odstawienie papierosów lub stres. Ze względu na te czynniki następuje zapaść motywacyjna – osoba traci samokontrolę, ponieważ wysiłek poznawczy jest zbyt wielki i ulega popędom do jedzenia.
Przejadanie się w reakcji na restrykcje żywieniowe oprócz przekroczenia granic regulacji można rozumieć również w kategoriach zmiany nastawienia, modyfikacji nastroju, reakcji na odmowę jedzenia, ucieczki od świadomości, nawrotu lub zmian w zakresie samokontroli.

== Przypisy ==


Terapeuta

Terapeuta to osoba, która specjalizuje się w określonym rodzaju terapii, najczęściej w psychoterapii. Można się też spotkać z definicją która określa terapeutę jako "specjalistę w dziedzinie terapii, znawca metod terapii". Terapeuta stosując odpowiednie metody, testy oraz angażując pacjenta/klienta w rozwiązywanie określonych zadań i wykonywanie odpowiednich czynności wpływają na zmianę postępowania lub zmianę zachowania swojego pacjenta/klienta. Najczęściej terapeutami są psycholodzy, lekarze, fizjoterapeuci, psychopedagodzy oraz pracownicy socjalni. W Polsce dość liczną grupę stanowią terapeuci zajęciowi, którzy poprzez organizację odpowiednich zajęć manualnych swoich podopiecznych wpływają na poprawę ich samopoczucia lub zachowania.
Terapeuci najchętniej wykorzystywani są przy wspomagającym leczeniu chorób psychiatrycznych, depresji, choroby alkoholowej, narkomanii, zaburzeń u dzieci i młodzieży (ADHD, zespół Downa, itp.) oraz w leczeniu traumy. Coraz powszechniej ich praca znajduje zastosowanie w pracy z dziećmi agresywnymi oraz z zaburzeniami zachowania. Można też wyróżnić różnego rodzaju terapie rodzinne, np. w podejściu systemowym.

== Przypisy ==


Totem (psychologia)

Totem – symbol pierwotnego, przedreligijnego i przedmoralnego systemu społecznego.
Teorie genezy totemizmu:

teoria nominalistyczna – totemizm ma swoje źródło w pierwotnym nadawaniu nazw (Andrew Lang).
teoria socjologiczna – Emile Durkheim w Elementarnych formach życia religijnego natomiast podkreśla, iż totem to przede wszystkim nazwa, symbol, herb pewnej grupy, dowód tożsamości i przynależności rodzinnej, a nie przedmiot materialny, czego dowodzi, za Schoolcraftem, etymologia słowa totem: dodaim – wioska lub siedziba grupy rodzinnej; totem to widzialny reprezentant religii, a zatem to ucieleśnienie całej społeczności (Emile Durkheim).
teoria psychologiczna – totem to wizerunek zewnętrznej duszy, co bierze się z niewiedzy, dotyczącej natury poczęcia (James Frazer), lub duch opiekuńczy, co bierze się z pierwotnego animizmu (Franz Boas).
teoria psychoanalityczna – Zygmunt Freud w Totem i tabu definiuje totem jako „zwierzę, czasami roślinę lub siłę przyrody w związku z całym rodem. To założyciel rodu, jego duch opiekuńczy i współzałożyciel”, jest on symbolicznym wyobrażeniem ojca. Według psychoanalizy członkowie klanu całkowicie identyfikują się z totemem, ponieważ w podświadomości żywią przekonanie, iż ich przodkowie zjedli praojca totemu. Zakazy totemizmu związane są z zakazanymi pragnieniami edypalnymi, są pierwszymi zakazami moralnymi: zakaz zabijania zwierzęcia jest związany z chęcią wyeliminowania ojca, tabu seksualne wiąże się z chęcią fizycznego posiadania matki, głównym zakazem jest zakaz dotykania. Wstyd jest tu motorem wszelkich działań społecznych. Totemizm w rozumieniu psychoanalizy to także mechanizm powstawania nerwic, opierający się na przekonaniu, że każde pogwałcenie reguły spowoduje karę, w którym głównym mechanizmem obronnym jest przemieszczenie.


Transgresja (psychologia)

Transgresja – w psychologii i filozofii, przekraczanie granic biologii, osobowości, granic społecznych oraz norm społecznych, zwłaszcza moralnych.
Przykład: według Jamesa Hillmana fundamentalny rodzaj transgresji symbolizują gwałty żołnierzy na kobietach w każdym wieku podczas wojen i stanowią one  „pars pro toto wojennego przekraczania ludzkich granic”.

== W Polsce ==
Problematyką transgresji i działań transgresyjnych w Polsce zajmował się naukowo i rozwijał je psycholog Józef Kozielecki. W ramach psychotransgresjonizmu formułował koncepcje człowieka transgresyjnego, czyli człowieka wielowymiarowego, który ma zdolność przekraczania granic materialnych, społecznych i symbolicznych. W koncepcji psychotransgresjonizmu duże znaczenie ma także kategoria celowości działań (działania intencjonalne), problem motywacji, kultury czy religii. Kozielecki poświęcał wiele uwagi problemom takim jak sens życia, godność człowieka czy kwestie decyzjonizmu.
Inną badaczką tej tematyki była Maria Janion – główna redaktorka i współautorka serii wydawniczej Transgresje.

== Przypisy ==


Tu i teraz (psychologia)

Tu i teraz – zasada w psychologii i pedagogice, odnosząca się do pracy z klientem, postulująca, by podczas pracy z nim, poświęcić całą swoją uwagę.
Zasada ta wymaga od specjalisty, aby w trakcie bezpośredniej pracy z klientem, pacjentem, podopiecznym, koncentrować uwagę wyłącznie na nim. Nie powinno się w czasie pracy myśleć o sprawach prywatnych lub innych klientach. Praca z klientem nie powinna być także przerywana rozmowami z innymi osobami, czy odbieraniem telefonów.


Twórczość

Twórczość – wieloaspektowe zjawisko związane z powstawaniem nowych i wartościowych wytworów. Zgodnie ze Słownikiem Języka Polskiego PWN jest to pojęcie oznaczające zarówno proces tworzenia czegoś, jak też ogół dzieł stworzonych przez kogoś. W tym pierwszym znaczeniu używa się pojęcia procesu twórczego, a więc swoistego procesu psychicznego prowadzącego do powstania twórczego dzieła np. dzieła sztuki czy dzieła literackiego. Tego typu zjawiska są badane i opisywane w ramach psychologii twórczości. W tym drugim znaczeniu pojęcie twórczości odnoszone jest do dorobku poszczególnych twórców kultury np. artystów, naukowców, pisarzy, architektów, projektantów etc. W tym kontekście można mówić przykładowo o twórczości malarskiej Leonarda da Vinci czy o twórczości literackiej Williama Shakespeare'a.
Zrozumienie zjawiska twórczości, jak twierdzi Edward Nęcka, wymaga ujęcia interdyscyplinarnego, gdyż jest ono przedmiotem badań wielu przedstawicieli nauk społecznych i humanistycznych, w tym między innymi psychologów, antropologów, filozofów, pedagogów, socjologów, historyków czy historyków sztuki.

== Psychologiczne koncepcje twórczości ==
W psychologii twórczości wyróżnia się ogólne koncepcje procesu twórczego oraz systemowe koncepcje twórczości. Do tej pierwszej kategorii należą klasyczne i współczesne teorie procesu twórczego, koncepcja Roberta Weisberga (nazywana teorią stopniowego przyrostu), koncepcja interakcji twórczej Edwarda Nęcki oraz model genploracji (ang. geneplore model) opracowany przez Ronalda Finkego, Thomasa Warda i Stevena Smitha. Z kolei do systemowych koncepcji twórczości należą  inwestycyjna koncepcja twórczości Roberta Sternberga i Todda Lubarta, koncepcja transgresji Józefa Kozieleckiego oraz koncepcja, którą zaproponował Mihaly Csikszentmihalyi.
Jedną z pierwszych psychologicznych koncepcji twórczości, uznawaną za klasyczną teorię procesu twórczego, przedstawił Graham Wallas. Zgodnie z jego koncepcją proces twórczy składa się z czterech etapów: 1) preparacji, 2) inkubacji, 3) iluminacji oraz 4) weryfikacji.
Cechą charakterystyczną systemowych koncepcji twórczości jest to, że wyróżniają one wiele składników twórczości, w tym nie tylko składniki psychiczne, ale również społeczne oraz kulturowe. W ramach tych koncepcji zakłada się, że twórczość jest dynamicznym systemem, zaś poszczególne składniki wzajemnie oraz nieustannie oddziałują na siebie. Efekt końcowy jest czymś więcej niż prostą sumą działania jego poszczególnych składników, a więc zachodzi proces synergii.

== Zobacz też ==

Aktywność twórcza
Dzieło sztuki
Kreatywność
Utwór

== Bibliografia ==
https://sjp.pwn.pl/sjp/tworczosc;2531502.html
E. Nęcka, Twórczość. [W:] J. Strelau (red. nauk.), Psychologia. Podręcznik akademicki. Tom 2. Psychologia ogólna, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk 2000, s. 783-792.

== Przypisy ==


Wątpienie

Wątpienie (łac. dubitatio) – przeciwieństwo pewności, pojęcie oznaczające: (1) brak asercji u kogoś co do tego, czy jakiś fakt rzeczywiście zachodzi; (2) brak asercji u kogoś co do tego, czy jakieś zdanie jest prawdziwe, czy fałszywe.
Niekiedy wyróżnia się wątpienie refleksyjne i wątpienie spontaniczne. Wątpienie refleksyjne stanowi skutek metodycznego zbadania jakiegoś stanowiska, podczas gdy wątpienie spontaniczne pojawia się, gdy jakieś stanowisko intuicyjnie wydaje się komuś nieprawdziwe/niesłuszne.
Szczególnego znaczenia nabrało pojęcie wątpienia w filozofii Kartezjusza, gdzie przybrało postać wątpienia metodycznego. Wątpienie metodyczne występuje w kartezjańskiej metodzie filozoficznej, jako zasadniczy element sceptycyzmu metodycznego, w której w celu znalezienia niepodważalnych podstaw wiedzy (czasowo) odrzuca się lub zawiesza wszelkie tezy, które budzić mogą jakiekolwiek wątpliwości.
Ponadto wyróżnić można pojęcie wątpienia w sensie psychologicznym. Wątpienie w tym sensie stanowić może: (1) wewnętrzny konflikt między akceptowaniem lub nie rzeczywistego istnienia czegoś; (2) wewnętrzny konflikt między akceptowaniem lub nie jakichś twierdzeń.

== Bibliografia ==
Antoni Podsiad, Słownik terminów i pojęć filozoficznych, Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa 2000.