Światowa Agencja Antydopingowa

Światowa Agencja Antydopingowa (ang. The World Anti-Doping Agency, WADA, fr. Agence mondiale antidopage, AMA) – niezależna fundacja prawa szwajcarskiego utworzona pod przewodnictwem Międzynarodowego Komitetu Olimpijskiego (MKOl) 10 listopada 1999 roku w Lozannie, w Szwajcarii. Jej celem jest koordynacja walki przeciwko używaniu niedozwolonych środków chemicznych w sporcie. W 2001 roku organizacja przeniosła swoją główną siedzibę do Montrealu, w Kanadzie. 1 stycznia 2020 roku stanowisko prezydenta objął Witold Bańka, minister sportu i turystyki w rządach Beaty Szydło oraz Mateusza Morawieckiego.
Agencja pracuje na rzecz poszczególnych federacji sportowych w zakresie edukacji i badań nad wdrożeniem procedur testów antydopingowych. Publikuje również listę zakazanych substancji i metod, których stosowanie jest zabronione we współzawodnictwie sportowym (Lista substancji i metod zabronionych).

== Historia ==
Istnienie i działalność agencji początkowo wzbudzało liczne kontrowersje i opór niektórych środowisk. Głównym argumentem jej przeciwników był fakt, że agencja jest fundacją prywatną – podmiotem powstałym na podstawie prywatnego prawa szwajcarskiego. Szczególnie kłopotliwe okazały się relacje między WADA a rządami państw. Obawiano się, że prywatna organizacja zacznie wymuszać na państwach pewne rozwiązania legislacyjne.
W związku z tymi wątpliwościami pierwsze lata istnienia WADA poświęcono na usankcjonowanie działania agencji i wzmocnienie jej pozycji na arenie międzynarodowej. Chociaż początkowo była finansowana przez MKOL, obecnie jedynie połowę swojego budżetu czerpie z tego źródła, podczas gdy pozostała część pochodzi ze światowych organizacji rządowych. Bardzo ważne w tym kontekście było uznanie kompetencji WADA przez Komitet Ministrów Rady Europy w 2002 roku. 5 marca 2003 roku w Kopenhadze z inicjatywy agencji na Światowej Konferencji Antydopingowej przyjęto Światowy Kodeks Antydopingowy.
Przyjęcie tego kodeksu przez komitety olimpijskie państw było warunkiem dopuszczenia ich do igrzysk olimpijskich w Atenach. Po raz pierwszy w historii ujednolicono politykę antydopingową wszystkich krajów we wszystkich dziedzinach sportowych.
Polska miała czas na przyjęcie kodeksu do igrzysk olimpijskich w Turynie (luty 2006). Jako że adresatem kodeksu nie mogą być rządy, wprowadzany on jest za pośrednictwem międzynarodowych federacji sportowych, które nakładają stosowne obowiązki na krajowe związki sportowe.
W dniach 5–7 listopada 2019 r. odbyła się w Międzynarodowym Centrum Kongresowym w Katowicach 5. Światowa Konferencja Antydopingowa. Podczas Konferencji zatwierdzone zostały zmiany w dokumentach WADA, w tym Światowym Kodeksie Antydopingowym. Konferencję otworzył Prezydent RP Andrzej Duda. Z okazji Konferencji Poczta Polska wyemitowała okolicznościową kartkę pocztową.

=== Przedstawiciele Polski ===
5 kwietnia 2017 r. na członka komitetu wykonawczego agencji wybrany został minister sportu i turystyki Witold Bańka. 14 maja 2019 wybrano go na stanowisko Prezydenta organizacji (z kadencją od 1 stycznia 2020). W latach 2010–2011 w Zarządzie WADA zasiadał ówczesny minister sportu i turystyki Adam Giersz.

== Organizacja ==
Zgodnie ze statutem, Światowa Agencja Antydopingowa posiada dwa organy decyzyjne, Komitet Wykonawczy oraz Zarząd.

=== Komitet wykonawczy Światowej Agencji Antydopingowej ===
Komitet wykonawczy WADA składa się z 12 osób, z których część wybierana jest spośród członków zarządu WADA. Prezydent i wiceprezydent WADA są członkami zarówno komitetu wykonawczego, jak i zarządu agencji. Pozostałych 10 członków wybieranych jest przez zarząd agencji. Komitet wykonawczy podejmuje decyzje zwykłą większością głosów, a w przypadku remisu prezydent ma głos rozstrzygający. Głosowania komitetu mogą również być podejmowane drogą korespondencyjną (pocztą tradycyjną, faxem lub e-mailem) w przypadku gdy głosowanie to nie może być przeprowadzone podczas posiedzenia.
Komitet wykonawczy odpowiedzialny jest za podejmowanie decyzji w sprawach bieżących, związanych z funkcjonowaniem agencji, zatwierdzaniem dokumentów technicznych dotyczących akredytowanych przez WADA laboratoriów oraz narodowych organizacji antydopingowych (NADO), a także zatwierdza listę substancji i metod zabronionych. W pozostałych kwestiach komitet formułuje zalecenia dla zarządu.

Ponadto w posiedzeniach komitetu wykonawczego uczestniczą szefowie komitetów roboczych agencji:

=== Zarząd Światowej Agencji Antydopingowej ===
Zarząd agencji składa się z 38 osób, 18 reprezentantów ruchu sportowego i środowiska zawodników oraz 18 przedstawicieli rządów. Dodatkowo w spotkaniach uczestniczy prezydent (do 2020 r. reprezentant ruchu sportowego) oraz wiceprezydent (do 2020 r. reprezentantka władz publicznych). Zarząd odpowiada za wszystkie, nieznajdujące się w kompetencji komitetu wykonawczego, kwestie z funkcjonowaniem Światowej Agencji Antydopingowej. Wśród kompetencji Zarządu znajduje się przyjmowanie standardów międzynarodowych (z wyjątkiem listy substancji i metod zabronionych) np. międzynarodowego standardu dla laboratoriów, uchwalanie budżetu, przyjmowanie zmian w Światowym Kodeksie Antydopingowym oraz wybór prezydenta i wiceprezydenta agencji.

== Przypisy ==

== Linki zewnętrzne ==
Oficjalna strona Światowej Agencji Antydopingowej m.in. (ang. • fr. • niem. • wł. • cz.)
Światowy Kodeks Antydopingowy (pol.)


Światowy Kodeks Antydopingowy

Światowy Kodeks Antydopingowy – dokument określający zasady walki z dopingiem w rozgrywkach sportowych. Został zaakceptowany i przyjęty do stosowania 5 marca 2003 roku, podczas Światowej Konferencji Antydopingowej w Kopenhadze. W tym samym dniu Kodeks został podpisany przez członków Rady Fundacyjnej Światowej Agencji Antydopingowej (WADA), stając się prawnie obowiązującym dokumentem antydopingowym w środowisku sportowym.
Opracowanie Kodeksu trwało dwa lata, a w proces ten zaangażowanych było wiele instytucji  środowisk sportowych. Zastąpił on obowiązujący do tej pory Kodeks Antydopingowy Ruchu Olimpijskiego.
Światowy Kodeks Antydopingowy ma strukturę trójpoziomową:

Poziom 1 - KODEKS - podstawowy dokument zawierający następujące elementy:
definicja dopingu,
organizacja walki z dopingiem,
zasady przestrzegania przepisów antydopingowych,
rola i odpowiedzialność uczestników działalności sportowej,
zasady współpracy, edukacji i wykonywania badań naukowych,
zasady przeprowadzania kontroli antydopingowej.
Poziom 2 - STANDARDY MIĘDZYNARODOWE
lista zabronionych substancji i metod,
zasady przeprowadzania kontroli antydopingowej,
standardy akredytacji laboratoriów,
procedury analityczne próbek antydopingowych,
standardy dla edukacji i badań naukowych.
Poziom 3 - MODELE
szczegółowe, "modelowe" rozwiązania oparte na przepisach Kodeksu Antydopingowego.
Dwie pierwsze części mają moc prawną, natomiast trzecia część zawiera przykłady dobrych rozwiązań z możliwością ich stosowania.

== Bibliografia ==
Tekst Światowego Kodeksu Antydopingowego


Teoria konstytucjonalna Kretschmera

Ernst Kretschmer wykorzystał wiele znanych podziałów na typy fizyczne.
W 450 roku p.n.e. grecki lekarz Hipokrates wyodrębnił dwa podstawowe typy budowy ciała: szczupłą i krępą - którym przypisał odpowiednio podatność na gruźlicę i wylewy krwi.
Wiek XVIII  Haller opisał trzy typy ludzi:

typ szczupły,
typ gruby,
typ atletyczny.
Kretschmer
skonstruował szczegółowy i obiektywny kwestionariusz, który pozwalał na zakwalifikowanie badanych do trzech wyróżnionych typów.

Typ asteniczny (leptosomatyk, astenik) - to osoba o budowie ciała wątłej i smukłej. Przeciętna waga oraz miary obwodu i szerokości są poniżej ogółu dla danego wieku i płci. Skóra sucha i blada, szczupłe ręce, słabo rozwinięte mięśnie i dłonie o delikatnych kostkach. Długa i wąska klatka piersiowa, płaski brzuch.
Typ pykniczny (pyknik) - to osoba o rozwiniętej głowie, klatce piersiowej i brzuchu. Ciało ma tendencje do rozkładania tłuszczu wokół tułowia. Średni wzrost, zaokrąglona figura, szeroka twarz na masywnej szyi, okazały, tłusty brzuch.
Typ atletyczny (atletyk) charakteryzuje się silnie rozwiniętym kośćcem mięśni a także skóry. Silny brzuch i dobrze rozwinięta klatka piersiowa, silne nogi.
Dodatkowo Kretschmer wyróżnił typ dysplastyczny (asymetryczny, dysplastyk), do którego zaliczają się te osoby, które wyraźnie odbiegają od normy.
Po porównaniu badań fizycznych pacjentów z diagnozami ich umysłowych schorzeń doszedł do wniosku, że:

typ pykniczny ma skłonność zapadać na wahania nastroju typu maniakalno-depresyjnego,
typ asteniczny, atletyczny i dysplastyczny choruje częściej na schorzenia wycofującej się osobowości wskazującej na schizofrenię. Rozszerzając teorię, wyróżnił dwa typy osobowości.
Zgodnie z jego koncepcją większość pykników to cyklotymicy, u których zamiennie następuje podwyższony i obniżony nastrój, zaś większość asteników to schizotymicy z tendencją do wycofywania się i koncentrowania na sobie.
Mimo rzetelnych pomiarów ustalenia Kretschmera nie uwzględniały wieku pacjentów. Choroba dwubiegunowa pojawia się częściej w drugiej połowie życia, ludzie też z wiekiem mają skłonność przybierać na wadze. Schizofrenia zaś pojawia się częściej w młodym wieku, gdy ciało większości ludzi jest szczuplejsze niż w wieku późnym. W związku z tym ustalenia Kretschmera mogą dotyczyć nie tyle związku między budową ciała a skłonnością do zapadania na określoną psychozę, lecz korelacji między wiekiem a zachorowalnością.


Test Coopera

Test Coopera – próba wytrzymałościowa opracowana przez amerykańskiego lekarza Kennetha H. Coopera na potrzeby armii USA w 1968 roku, polegająca na 12-minutowym nieprzerwanym biegu. Obecnie jest szeroko stosowany do badania wytrzymałości przede wszystkim sportowców.
Kenneth Cooper opracował także tabele do testu marszowego, pływackiego i kolarstwa. Jednak to próba biegowa cieszy się największą popularnością.
Kondycję fizyczną, w zależności od wieku i płci określa się na podstawie pokonanego dystansu.

== Próba biegowa ==
Próba biegowa trwająca 12 minut powinna odbywać się na miękkiej nawierzchni, najlepiej na tartanie na stadionie lekkoatletycznym. Odległości powinny być wyraźnie zaznaczone co 100 m. Pokonany przez biegacza dystans uznawany jest za miarę wytrzymałości. Dokładna ocena wytrzymałości odczytywana jest ze specjalnych tabel.
Cztery poniższe tabele zawierają wyniki uwzględniające wiek i płeć testowanej osoby. Sportowcy profesjonalni podlegają ocenie w odmiennych (wyższych) kryteriach.

== Pływanie ==
Test w pływaniu polega na nieprzerwanym płynięciu stylem dowolnym przez 12 minut w niewzburzonej wodzie o odpowiedniej temperaturze. Dystans mierzy się z dokładnością do 25 metrów.
Poniższej tabela ukazuje wyniki uwzględniające płeć i wiek testowanej osoby.

== Modyfikacje ==
Modyfikacje polegają przede wszystkim na opracowaniu wyników dla odmiennych czasów, najczęściej 6, 8 oraz 10 minut. Jednak największą popularnością niezmiennie cieszą się testy 12 minutowe.

== Przypisy ==


Test Cramptona

Test Cramptona – próba służąca do oceny wpływu autonomicznego układu nerwowego na układ krążenia, pośrednio wskazujący na wydolność fizyczną (wytrenowanie) organizmu.
Test przeprowadza się mierząc ciśnienie tętnicze oraz tętno w pozycji leżącej oraz w chwilę po wstaniu.
Osoba badana powinna leżeć przez 10 minut. Po tym czasie wykonuje się pomiar tętna i ciśnienia skurczowego (wciąż w pozycji leżącej). Następnie osoba badana wstaje i po 2 minutach w pozycji stojącej mierzy się tętno i ciśnienie skurczowe.
Indeks Cramptona oblicza się ze wzoru:
IC = 25 (3,15 + DTS * DPA/20 )
gdzie DTS jest różnicą ciśnienia skurczowego krwi, a DPA oznacza różnicę tętna.
Idealną wartością (rzadko osiąganą) jest IC=100. Za bardzo dobre uznaje się wyniki 95 i więcej. Dobre wyniki to IC w zakresie 80-94, dostateczne 65-79. Wyniki poniżej 65 świadczą o złej kondycji lub innych problemach zdrowotnych.
Test Cramptona nie nadaje się do przewidywania wydolności fizycznej osób starszych.

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
db: Próba Cramptona - oceń swoją wydolność fizyczną. Sportconnect, 2013-01-25. [dostęp 2014-08-21]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-08-21)].
Alicja Urbańska: Ocena wydolności ortostatycznej układu krążenia zawodników karate i judo. Czytelnia Medyczna, 1999-07. [dostęp 2014-08-21]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-08-21)].


Test Lachmana

Test Lachmana jest testem medycznym wykorzystywanym do diagnostyki pacjentów z podejrzeniem uszkodzenia więzadła krzyżowego przedniego (ACL) w stawie kolanowym.
Test Lachmana uważany jest przez wielu specjalistów za najbardziej wiarygodny i wrażliwy test kliniczny dla określenia urazu więzadła krzyżowego przedniego. Uznawany także za lepszy od testu szuflady, który był stosowany powszechnie w przeszłości.

== Badanie ==

W celu przeprowadzenia badania należy ułożyć pacjenta na plecach. Kolano powinno być ułożone w zgięciu 20-30 stopni (celem rozluźnienia więzadeł pobocznych i pozostałych struktur i torebki stawu kolanowego). Jedna ręka badającego stabilizuje udo, druga ręka za podudziem. Ważne jest ułożenie kciuka na guzowatości kości piszczelowej. Badający wykonuje ruchy w przód i tył. Bardzo ważne by siła była przyłożona w kierunku przednio-tylnym, a nie prowadziła do przemieszczeń rotacyjnych podudzia. Nienaruszone więzadło krzyżowe przednie powinno uniemożliwić nadmierne wysuwanie podudzia względem uda, co można zaobserwować w przypadku urazu ACL. Dla porównania badający może przeprowadzić test na drugim kolanie.

=== Bibliografia ===
D.E. Brown, R.D. Neumann: Sekrety ortopedii. Wrocław: Urban&Partner, 2006, s. 348, 358. ISBN 83-89581-98-1.


Test Ruffiera

Test Ruffiera – test oceniający wydolność fizyczną człowieka.
Test polega na oznaczeniu tętna spoczynkowego, a następnie wykonaniu 30 przysiadów w ciągu 1 minuty i dwukrotnym oznaczeniu tętna: bezpośrednio po próbie i po 1 minucie wypoczynku siedząc. Tętno mierzy się przez 15 s i wynik mnoży się przez 4. Rezultaty podstawia się do wzoru:

        I
        R
        =

              (
              P
              +

                P

                  1

              +

                P

                  2

              )
              −
              200

            10

        ,

    {\displaystyle IR={\frac {(P+P_{1}+P_{2})-200}{10}},}

gdzie:

        I
        R

    {\displaystyle IR}

 – wskaźnik Ruffiera,

        P

    {\displaystyle P}

 – tętno spoczynkowe,

          P

            1

    {\displaystyle P_{1}}

 – tętno bezpośrednio po wysiłku,

          P

            2

    {\displaystyle P_{2}}

 – tętno po 1 minucie wypoczynku.
Ocena wydolności na podstawie uzyskanego wskaźnika Ruffiera:

0,0 – bardzo dobra,
0,1–5,0 – dobra,
5,1–10 – dostateczna,
powyżej 10 – niewystarczająca.

== Bibliografia ==
Metody oceny postawy ciała. W: Stanisław Tuzinek: Zarys metodyki postępowania korekcyjnego. Radom: Politechnika Radomska im. Kazimierza Pułaskiego, 2000. ISSN 0860-9241. Brak numerów stron w książce


Triada O’Donoghue

Triada O’Donoghue – złożone uszkodzenie stawu kolanowego człowieka powstające zwykle wskutek urazu i polegające na jednoczesnym zniszczeniu więzadła krzyżowego przedniego (ACL, łac. ligamentum cruciatum anterius), więzadła pobocznego piszczelowego (MCL, łac. ligamentum collaterale tibiale) i łąkotki przyśrodkowej (MM, łac. meniscus medialis).

== Przypisy ==


Typologia Sheldona

Typologia Sheldona – teoria ogłoszona w 1940 roku przez amerykańskiego psychologa Williama Sheldona.  William Sheldon na podstawie 4000 fotografii studentów i konstytucjonalnej teorii temperamentu wywnioskował, że istnieją 3 główne typy budowy ciała człowieka.
Osoby badane, po dokonaniu pomiarów odpowiednich proporcji w ich budowie ciała są oceniane na trzech wymiarach w skali od 1 do 7, a następnie na podstawie uzyskanych wyników przypisywane do odpowiedniego typu. Wyniki badania przedstawia się w postaci trzycyfrowej, gdzie każda cyfra odpowiada natężeniu danego wymiaru u osoby badanej.
Skalą analogiczną dla skali wg Sheldona jest skala wg Kretschmera. Skala wg Sheldona znalazła praktyczne zastosowanie m.in. w badaniach naukowych oraz w kulturystyce.

== Somatotypy w typologii Sheldona ==
Są one analogiczne do skal wyodrębnionych przez Kretschmera:

skrajna ektomorfia – 1-1-7 – typ leptosomiczny (astenik); jest to osoba wysoka, smukła
skrajna mezomorfia – 1-7-1 – typ atletyczny; jest to osoba postawna, umięśniona
skrajna endomorfia – 7-1-1 – typ pykniczny; jest to osoba niska, krępa.
Powyższe 3 typy cechują się skrajnie wysokim natężeniem jednego typu, większość ludzi należy jednak do typów mieszanych.
Teoretycznie istnieją 343 (=7³) możliwe typy budowy ciała, jednak w praktyce większość ludzi można przydzielić do około 80 z nich.

== Zobacz też ==
skala wg Kretschmera

== Przypisy ==


Ucho zapaśnika

Ucho zapaśnika (łac. auricula luctatoris, ang. wrestler’s ear), inaczej ucho kalafiorowate (ang. cauliflower ear) – nabyte zniekształcenie małżowiny usznej powstałe w wyniku następstw urazu mechanicznego ucha zewnętrznego.

== Przyczyny ==
Najczęstszą przyczyną jest tępy uraz małżowiny usznej powstały podczas uprawiania sportów kontaktowych, takich jak zapasy, boks, BJJ, MMA, rugby. Znacznie rzadszą przyczyną jest uszkodzenie małżowiny usznej przez piercing albo przez ogólnoustrojową chorobę tkanki chrzęstnej (chondropatię).

== Patomechanizm ==
Tworzący się w wyniku urazu krwiak znajduje się pomiędzy chrząstką małżowiny usznej a otaczającą ją ochrzęstną. Powoduje to oddzielenie tych dwóch struktur od siebie i ucisk otaczających tkanek. Uszkodzona w wyniku tego zjawiska chrząstka pozostaje niedokrwiona, częściowo obumiera i zostaje zastąpiona tkanką łączną włóknistą. Ulegający stopniowej resorpcji krwiak pozostawia zwapnienia. Tak przebiegający proces gojenia pozostawia trwałe zniekształcenie małżowiny usznej. Zniekształcenie to swoim wyglądem przypomina kwiat kalafiora, stąd nazwa schorzenia.

== Objawy ==
Silny ból i obrzęk małżowiny usznej, deformacja tkanek miękkich ucha zewnętrznego z powodu narastającego krwiaka.

== Leczenie ==
Leczenie może być skuteczne jedynie przy jak najwcześniejszym podjęciu działań medycznych. Wymaga ono ewakuacji krwiaka przy pomocy nacięcia lub nakłucia igłą i aspiracji jego zawartości na zewnątrz, niekiedy dodatkowo ze wstrzyknięciem w to miejsce roztworu glikokortykosteroidu, a także osłony antybiotykowej. Następnie konieczne jest założenie opatrunku uciskowego. Postępowanie takie ma za zadanie ograniczyć rozprzestrzeniania się uszkodzeń i zmniejszyć ich skalę. Pewne pozostałości, które powstały pomimo podjętych działań terapeutycznych, można leczyć zabiegami chirurgii plastycznej i rekonstrukcyjnej. Niektórzy sportowcy nie są jednak zainteresowani usuwaniem skutków zaistniałego urazu, uważając, że „kalafiorowate ucho” daje dowód ich waleczności i wzbudza respekt przeciwnika w kolejnych walkach.

== Zapobieganie ==

Zmniejszenie ryzyka urazu małżowiny usznej w czasie uprawiania sportów walki jest możliwe dzięki stosowaniu specjalnego rodzaju kasków lub ochraniaczy na głowę ze szczególnym uwzględnieniem wrażliwych struktur ucha zewnętrznego.

== Bibliografia ==
„Choroby ucha zewnętrznego – urazy” [w:] „Choroby uszu, nosa, jamy ustnej, gardła i krtani” – Latkowski B, Kosiek K, Godycki-Ćwirko M, Durko M; PZWL 2008; ISBN 978-83-200-3705-0; s. 25;
Cauliflower Ear (ang.) (data dostępu 24.03.2013)
Wrestlers Cauliflower Ear; Care & Prevention (ang.) (data dostępu 24.03.2013)
"Podręczny słownik medyczny łacińsko-polski i polsko-łaciński" Dąbrowska B, PZWL 1997; ISBN 83-200-2109-X


Udar cieplny

Udar cieplny – potencjalnie śmiertelny stan chorobowy wywołany nagłym wzrostem temperatury ciała powyżej 40 °C (według innych źródeł powyżej 40,6 °C), co prowadzi do dysfunkcji układu nerwowego i innych narządów.
Wyróżnia się udar cieplny klasyczny (najczęściej występujący u starszych pacjentów lub u osób z innymi predyspozycjami podczas fal gorąca) i wysiłkowy (występujący u osób ciężko trenujących lub pracujących w gorącym i wilgotnym środowisku).

== Patogeneza ==
Patogeneza udaru cieplnego nie jest dokładnie poznana. Podejrzewa się, że hipertermia jedynie doprowadza do dalszych zmian, jakimi są zespół ogólnoustrojowej reakcji zapalnej (SIRS) i rozsianego wykrzepiania wewnątrznaczyniowego (DIC). W chorobie może mieć znaczenie także endotoksemia, podwyższona produkcja tlenku azotu, działanie cytokin oraz zaburzenia w obrębie układu odpornościowego i pokarmowego.
Do choroby predysponują czynniki środowiskowe i genetyczne, otyłość, zażywanie leków oraz zły stan zdrowia. Udarowi często ulegają też żołnierze podczas operacji wojskowych.
Zasugerowano powiązanie choroby ze złośliwą hipertermią.

== Objawy ==
Początkowy zespół objawów, nazywany kurczami cieplnymi, objawia się bolesnymi kurczami mięśni brzucha, kończyn lub pleców. Następnie pojawia się osłabienie cieplne, którego objawy to złe samopoczucie, nudności, ból głowy, silne pocenie się, blada i chłodna skóra, zawroty głowy i kurcze mięśni. Później choroba przechodzi w udar cieplny. Do jego objawów zalicza się skrajne zmęczenie, nudności, wymioty, biegunkę, zaczerwienienie twarzy i gorącą, suchą skórę, zawroty głowy, nieskoordynowane ruchy, splątanie, majaczenie, drgawki, a czasami nawet śpiączkę. Może on prowadzić do ostrej niewydolności wątroby, nerek, oddechowej lub nawet wielonarządowej, encefalopatii, rabdomiolizy, zaburzeń rytmu serca, udaru niedokrwiennego mózgu (rzadko), zespołu rozsianego wykrzepiania wewnątrznaczyniowego i ostatecznie do śmierci.
Badanie krwi może wykazać podwyższony hematokryt i stężenie hemoglobiny, erytrocytozę, leukocytozę, cechy DIC (trombocytopenię i zaburzenia krzepnięcia), hipernatremię, hipokalcemię, hipofosfatemię i hiperkaliemię (początkowo hipokaliemię), zwiększenie aktywności kinazy kreatynowej, dużą lukę anionową i cechy niewydolności nerek i wątroby. Badaniem moczu można wykryć białkomocz, krwinkomocz oraz mioglobinurię.

== Pierwsza pomoc ==
Łagodną chorobę można wyleczyć odpoczynkiem i nawadnianiem doustnym. Przy wyczerpaniu cieplnym chorego powinno przenieść się do chłodnego pomieszczenia, ściągnąć jego ubranie, podawać chłodną wodę doustnie i chłodzić, skraplając letnią wodą, stosując wilgotne okłady lub okłady z lodu albo zanurzanie w zimnej wodzie (przy czym należy mieć na uwadze, że stosowanie bardzo zimnych okładów i lodu doprowadza do obkurczenia naczyń krwionośnych, a w konsekwencji do ograniczenia ich zdolności do oddawania ciepła). W przypadku udaru cieplnego należy natychmiast zacząć chłodzić chorego (nie doprowadzając do spadku temperatury ciała poniżej 38 °C) i wezwać pogotowie ratunkowe. Jeśli chory nie jest w stanie połykać, nie należy zmuszać go do picia. Do zapamiętania zasad pierwszej pomocy przy chorobie służy anglojęzyczny akronim FIRE:

F – płyny (nawadnianie chorego) (fluid)
I – chłodzenie (lód) (ice)
R – odpoczynek (rest)
E – rozpoznanie choroby (recognition of emergency)

== Rozpoznanie ==
Udar cieplny rozpoznaje się na podstawie objawów, badania przedmiotowego i historii pacjenta.

== Leczenie ==
Leki przeciwgorączkowe są nieskuteczne. Chorobę leczy się, podając dożylnie płyny w temperaturze pokojowej (co jednocześnie wyrównuje towarzyszące odwodnienie), obniżając temperaturę ciała oraz stosując leczenie podtrzymujące. Proponowana jest także technika selektywnego chłodzenia mózgu.

== Rokowanie ==
Śmiertelność pełnoobjawowego udaru cieplnego wynosi średnio 40%. Wiąże on ze sobą ryzyko trwałego uszkodzenia układu nerwowego. Prawdopodobieństwo śmierci zwiększa się przy wystąpieniu zaburzeń świadomości, hipoglikemii, wydłużonego czasu protrombinowego i czasu kaolinowo-kefalinowego. Długi czas przed przewiezieniem do szpitala, podwyższony poziom kreatyniny w osoczu, drgawki i otyłość rokują niekorzystnie.

== Zobacz też ==
hipotermia
odwodnienie
hipertermia
udar cieplny u królików

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
Andrzej Szczeklik, Piotr Gajewski: Interna Szczeklika 2017. Kraków: Wydawnictwo Medycyna Praktyczna, 2017, s. 2538–2539. ISBN 978-83-7430-517-4.


Uraz powysiłkowy

Uszkodzenia powysiłkowe powstają na skutek przeciążenia układu ruchu, w tym nadmiernego naciągnięcia mięśni, często w wyniku treningu sportowego. Termin obejmuje też częste zwichnięcia stawów, którym mogą towarzyszyć naderwania ścięgien.
Objawami urazu powysiłkowego są ból i obrzęk.

== Leczenie ==
Leczenie polega na przykładaniu zimnych kompresów lub woreczków z lodem w celu powstrzymania narastania obrzęku. Podobny rezultat osiąga się, mocno bandażując uszkodzoną część ciała i trzymając ją uniesioną powyżej serca.
Jeżeli to konieczne, można podawać środki przeciwbólowe.


Wartość energetyczna

Wartość energetyczna – ilość energii w danym produkcie jaką organizm może przyswoić przez trawienie. Wartość energetyczna wyrażana jest w kilokaloriach (kcal) i kilodżulach (kJ).

== Jednostka energii ==
Zgodnie z Międzynarodowym Układem jednostek Miar oraz konsensusem FAO/WHO/UNU z 1971 r. energia wyrażana jest w dżulach (J), oraz dodatkowo kaloriach (cal). 1 kcal jest równa 4,184 kJ, 1000 kcal = 4,184 MJ.
Wartość energetyczna produktów na etykiecie musi być wyrażona w kcal, jak i kJ w przeliczeniu na 100 g lub 100 ml produktu.
Zapotrzebowanie na energię mało aktywnego dorosłego człowieka wynosi około 2000 kcal.
W mowie potocznej, określając wartość energetyczną pokarmów, celowo stosuje się termin „kaloria” mając w rzeczywistości na myśli kilokalorię (kcal). Spotykane jest też oznaczanie kilokalorii poprzez zapis dużą literą: 1 Kaloria = 1 Cal = 1 kcal.

== Mierzenie wartości energetycznej ==
Na początku XX wieku Departament Rolnictwa Stanów Zjednoczonych (ang. United States Department of Agriculture) opracował procedurę mierzenia wartości energetycznej, która pozostaje w użyciu do dziś.
Badana żywność jest całkowicie spalana w kalorymetrze, a ciepło uwolnione w wyniku spalania jest mierzone. Ta wartość jest używana do określenia fizycznej wartości energetycznej żywności. Potem dokonuje się odpowiedniej korekty opartej na rzeczywistym sposobie przyswajania energii przez organizmy zwierzęce.
W przypadku całkowitej resorpcji identycznej jak fizjologiczna wartość energetyczna (całkowita energia) wynosi ona dla węglowodanów 410 kcal/100 g, tłuszczów 930 kcal/ 100 g, natomiast dla białek z uwagi na to, że każde białko ma inny skład aminokwasowy nie można wyznaczyć jednolitej wartości energetycznej, jednak jest ona zbliżona do wartości energetycznej węglowodanów np. fizjologiczna wartość energetyczna kazeiny wynosi 425 kcal/ 100 g.

== Ilość energii w składnikach pożywienia ==

W zależności od przepisów obowiązujących w danym regionie lub woli producenta danej żywności, przyjmuje się, że kaloryczność błonnika jest zerowa, wynosi 2 kcal/g lub tyle, ile zwykłe węglowodany, czyli 410 kcal(1680 J)/100 g. W Stanach Zjednoczonych przyjmuje się, że rozpuszczalny błonnik ma 4 kcal/g, ale nierozpuszczalny błonnik 0 kcal/g.
Zgodnie z rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady UE z 25 października 2011 od 13 grudnia 2016 włącznie producenci żywności mają obowiązek przyjmowania, że kaloryczność błonnika wynosi 2 kcal/g. Do 12 grudnia 2016 r. włącznie informacje te były przekazywane na zasadzie dobrowolności.

== Energia w organizmach ==

=== Otrzymywanie i wydatek energii u ssaków ===
Statystycznie zużycie energii przez organizm wynosi:

60–75% podstawowa przemiana materii
15–30% aktywność ruchowa
6–10% termogeneza indukowana pożywieniem
2–7% pozostałe.
Przykładowe wydatki energetyczne u ludzi:

sen – 80 W
praca umysłowa – 150 W
jazda na rowerze – 500 W
wyczyn – 1000 W (w tym tylko 100 W na pracę)
Przykładowe obliczenia
Spalenie 500 g tłuszczu wymaga:

spoczynek (praca 80 W) – ok. 64 godzin
intensywna gimnastyka (praca 500 W) – ok. 10 godzin

== Zobacz też ==
dzienne zapotrzebowanie energetyczne
wartość odżywcza
głodówka lecznicza

== Uwagi ==

== Przypisy ==

== Linki zewnętrzne ==
Zapotrzebowanie na kalorie. eufic.org. [zarchiwizowane z tego adresu (2008-07-08)].. Europejska Rada Informacji o Żywności
Informacje o zapotrzebowaniu na stronie British Nutrition Foundation


Wiek kostny

Wiek kostny – jedna z metod określenia tzw. wieku biologicznego dziecka na podstawie oceny dojrzewania jego kości. Określany jest również gdy nie są dostępne dokładne zapisy o dacie urodzenia danej osoby. W niektórych regionach np. w Azji Południowej 65% wszystkich urodzeń dzieci poniżej 5 roku życia nie jest rejestrowanych. Potrzeba dokładnego oszacowania wieku pojawia się gdy potrzebne jest dokładne określenie wieku dziecka np. podczas imigracji. Wiek biologiczny jest ogólnym miernikiem poziomu rozwoju dziecka. W tym celu wykonuje się zdjęcie rentgenowskie dłoni kończyny górnej niedominującej (zwykle lewej) i porównuje się obraz rozwoju kości ze specjalnym atlasem. U noworodków i niemowląt można również w tym celu wykonać zdjęcie rtg kolana. Za pomocą wieku kostnego, stosując odpowiednie tabele lub programy komputerowe możliwe jest obliczenie wzrostu, jaki osiągnie dziecko w życiu dorosłym. Jest to również badanie przydatne w diagnostyce zaburzeń wzrastania.

== Metody ==
metoda Greulicha-Pylea (GP) – wykorzystuje się zdjęcie RTG dłoni i nadgarstka, które porównuje się z opublikowanym przez badaczy Williama Waltera Greulicha i Sarah Idell Pyle Atlasem radiograficznym szkieletowego rozwoju ręki i nadgarstka, którego ostatnie wydanie z 1959 roku jest wciąż używane. Zawiera on opisy i serie zdjęć męskich i żeńskich lewych nadgarstków i rąk od momentu urodzenia do 18 lat dla kobiet i 19 dla mężczyzn.
metoda RWT (Roche-Wainer-Thissen RWT) – wykonuje się zdjęcie RTG kolana.
metoda Tannera i Whitehousa bazuje na ocenie stopnia dojrzałości 20 charakterystycznych regionów (tzw. ROI) zlokalizowanych w obrębie dłoni, nadgarstka, kości łokciowej oraz promieniowej. Każdy z nich jest oceniany osobno, a następnie jest mu przypisywana wartość punktowa. Suma punktów odpowiada określonemu wiekowi kostnemu.
metoda badania za pomocą ultradźwięków aparatem o nazwie BonAge, którego głowica generuje fale o częstotliwości 759 kHz. Badanie składa się z 11 cykli pomiarowych, które trwają łącznie 5 minut

== Przypisy ==


Wskaźnik masy ciała

Wskaźnik masy ciała (ang. body mass index, BMI), wskaźnik Queteleta II – współczynnik powstały przez podzielenie masy ciała podanej w kilogramach przez kwadrat wysokości podanej w metrach. Klasyfikacja (zakres wartości) wskaźnika BMI została opracowana wyłącznie dla dorosłych i nie może być stosowana u dzieci. Dla oceny prawidłowego rozwoju dziecka wykorzystuje się siatki centylowe, które powinny być dostosowane dla danej populacji.
Oznaczanie wskaźnika masy ciała ma znaczenie w ocenie zagrożenia chorobami związanymi z nadwagą i otyłością, np. cukrzycą, chorobą niedokrwienną serca, miażdżycą. Przyjmuje się, że większe BMI wiąże się ze zwiększonym ryzykiem dla zdrowia i życia.

== Historia wskaźnika BMI ==
Antropometryczny współczynnik masy ciała został opracowany w 1832 r. przez belgijskiego matematyka Adolfa Queteleta.
Adolphe Quatelet w czasie swojej wieloletniej pracy prowadził badania, które miały na celu unifikację przyczyn zgonów w poszczególnych krajach. Prowadził także cały szereg badań związanych z medycyną, których zadaniem było określenie kształtu ówczesnego przeciętnego człowieka.
W badaniach Quateleta brały udział setki ochotników. Uczony dostrzegł pewną zależność, związaną z masą ciała i wzrostem człowieka. Okazało się, że waga ludzka rośnie w sposób proporcjonalny do kwadratu wzrostu człowieka. I tak właśnie powstał współczynnik Quateleta, który jest obecnie wykorzystywany powszechnie jako wskaźnik BMI.
W roku 1972 amerykański fizjolog Ancel Keys przemianował współczynnik Queteleta na znany obecnie wskaźnik masy ciała (ang. body mass index – BMI).

== Wzór matematyczny ==
Wzór na BMI, gdzie masa ciała jest podana w kilogramach (kg), a wysokość ciała w metrach (m):

          B
          M
          I
          =

              masa

                  wys.ciala

                  2

            [

                  k
                  g

                  m

                    2

            ]

        .

    {\displaystyle \mathrm {BMI={\frac {\text{masa}}{{\text{wys.ciala}}^{2}}}\,\left[{\frac {kg}{m^{2}}}\right]} .}

Dla masy podanej w funtach (lb) a wysokości ciała w calach (in):

          B
          M
          I
          =

              masa

                  wys.ciala

                  2

          ×
          703

            [

                  l
                  b

                  i

                    n

                      2

            ]

        .

    {\displaystyle \mathrm {BMI={\frac {\text{masa}}{{\text{wys.ciala}}^{2}}}\times 703\,\left[{\frac {lb}{in^{2}}}\right]} .}

== Zakresy wartości BMI ==

Pożądany BMI zależy od wieku i wynosi odpowiednio:

19 – 24 lata: 19 – 24
25 – 34 lata: 20 – 25
35 – 44 lata: 21 – 26
45 – 54 lata: 22 – 27
55 – 64 lata: 23 – 28
ponad 64 lata: 24 – 29

== Interpretacja wskaźnika BMI ==
BMI jest standardowym wskaźnikiem oceny masy ciała wykorzystywanym do oceny porównawczej grup społecznych, populacji, gdyż dobrze koreluje z zawartością tkanki tłuszczowej w organizmie i jest raczej niezależny od wzrostu.
Minusem klasyfikacji BMI jest to że nie uwzględnia on typu budowy ciała np. udział tłuszczu ustrojowego człowieka przy BMI 27 może wynosić od 10 do 31% jego masy. Wysoka masa ciała nie musi wynikać z zawartości tkanki tłuszczowej w organizmie, lecz także: masy mięśniowej, zawartości wody pozakomórkowej wynikającej z obrzęków, masy kostnej. Te różnice mogą być widoczne w przypadku nawet 1/3 dorosłych kobiet.
U kulturystów odmiennie wskaźnik BMI może wskazywać na skrajną otyłość przy niewielkiej rzeczywistej zawartości tkanki tłuszczowej. Ten problem został rozwiązany przez bezpośredni pomiar grubości fałdu skórno-tłuszczowego najczęściej fałdomierzem. Spośród czterech najczęściej wybieranych miejsc najlepiej dostępny jest fałd skórno-tłuszczowy nad mięśniem trójgłowym ramienia umożliwia on także najbardziej dokładny pomiar. Rozmieszczenie tkanki tłuszczowej w organizmie nie musi być równomierne dlatego uwzględnia się także stosunek obwodu talii do obwodu bioder. Popularna jest także metoda szacowania zawartości tkanki tłuszczowej w ciele metodą analizy bioimpedancyjnej.
Z drugiej strony, np. BMI zupełnie zdrowych, szczupłych i wysokich lekkoatletów może wskazywać na skrajną niedowagę (np. BMI Yohanna Diniza przy wzroście 185 cm i wadze 59 kg wyniesie 17,24).
Związek między wielkością wskaźnika a ryzykiem chorób różni się między populacjami o różnych proporcjach ciała. I tak wśród Azjatów ryzyko cukrzycy jest znacząco wyższe przy niższych wartościach BMI. Zawartość tłuszczu w organizmie jest też wyższa u kobiet, niż u mężczyzn przy normalnej masie ciała. W przypadku kobiet tkanka tłuszczowa odpowiada za płodność i dojrzewanie płciowe. U obu płci obecność tkanki tłuszczowej jest ważna ponieważ m.in. chroni ona narządy wewnętrzne przed urazami, pełni funkcję termoizolacyjną, pozwala przetrwać dłuższe stany chorobowe tzw. paradoks otyłości.
W praktyce klinicznej nie stosuje się wskaźnika BMI do oznaczania prawidłowej masy ciała u dzieci. Dla dzieci do 19 roku życia, służą do tego tabele centylowe, które powinny być dostosowane dla danej populacji i odpowiednia interpretacja danych dot. masy ciała i wzrostu – głównie bierze się pod uwagę jaka jest różnica w tzw. kanałach centylowych wzrostu i masy ciała dla danego dziecka.

== Zobacz też ==
antropometria

== Przypisy ==


Współczynnik oddechowy

Współczynnik oddechowy, RQ – stosunek objętości wydalanego CO2 do ilości pobranego tlenu.
WO = CO2 wydzielone / O2 zużyte
Współczynnik jest użyteczny ponieważ objętość zużytego tlenu i wydalonego dwutlenku węgla zależy od rodzaju metabolizowanej substancji. Mierząc WO można określić jakie substancje są źródłem energii danego organizmu. Dla cukrów prostych (glukoza) współczynnik oddechowy wynosi 1, lecz np. dla tłuszczów nasyconych (glicerol trójestrowy) wynosi 0,66.
Wielkość współczynnika oddechowego zależeć będzie także od temperatury i od dostępności tlenu.
U ssaków w czasie embriogenezy współczynnik oddechowy zwiększa się znacznie w stadium wolnej blastocysty.

== Przypisy ==


Wydolność fizyczna

Wydolność – zdolność do wykonywania wysiłku fizycznego, bez głębszych zaburzeń homeostazy i uwarunkowanych przez nie objawów zmęczenia. Wydolność jest czynnikiem wpływającym na poziom aktywności ruchowej.
Wydolność fizyczna określa potencjał organizmu do wykonywania wysiłków z udziałem dużych grup mięśniowych, w wyniku czego wyróżnić możemy:

wydolność tlenową (aerobową), która związana jest z wysiłkami trwającymi dłużej niż 15 min do kilku godzin pracą, opartą na procesach uzyskiwania energii na drodze utleniania związków chemicznych; ten rodzaj aktywności określa aktywne możliwości poboru, transportu i zużycia tlenu przez tkanki aktywne;
wydolność beztlenową (anaerobową), która związana jest z krótką pracą, trwająca do 30 sekund o dużej intensywności.
Energia do pracy mięśni pochodzi z katabolicznych reakcji związków wysokoenergetycznych zawartych w komórkach mięśniowych, zanim jeszcze nastąpi metabolizm funkcji poboru, transportu i resorpcji tlenu i substratów energetycznych przez pracę komórki mięśniowej.

== Zobacz też ==
EKG wysiłkowe
Pułap tlenowy


Zapalenie nadkłykcia bocznego kości ramiennej

Entezopatia nadkłykcia bocznego kości ramiennej, łokieć tenisisty (łac. epicondylitis lateralis humeri) – zespół bólowy tkanek miękkich położonych bocznie w stosunku do stawu łokciowego, pochodzący najczęściej z uszkodzonego przyczepu mięśnia prostownika palców, który przyczepia się do nadkłykcia bocznego kości ramiennej. Ból może promieniować, zgodnie z przebiegiem mięśnia, w kierunku przedramienia i nadgarstka.
Uszkodzenia tego przyczepu najczęściej zdarzają się w wyniku wykonywania naprzemiennych ruchów prostowania i odwracania nadgarstka, takich jak na przykład używanie śrubokręta, ale również odbijanie piłki z bekhendu przy zgiętym łokciu (stąd alternatywna nazwa choroby). Do choroby predysponują również czynności takie jak noszenie ciężkich przedmiotów przy wyprostowanych łokciach, wykonywanie ruchów podobnych jak przy wyrywaniu chwastów lub depilacji.

== Diagnostyka ==
Test Thomsona (Objaw łokcia tenisisty) oraz test Cozena.

== Leczenie ==
Ogólnie dowody na efektywność jakichkolwiek działań są słabe. Zwykle wystarcza wypoczynek. W przypadku braku poprawy konieczne może być zastosowanie leczenia rehabilitacyjnego, zwłaszcza masaży, ultradźwięków i okładów z lodem. Brak poprawy nakazuje unieruchomienie kończyny górnej, zgiętej pod kątem prostym w stawie łokciowym. W pojedynczych przypadkach konieczne może okazać się leczenie operacyjne, polegające na uwolnieniu rozcięgna mięśnia prostownika wspólnego palców. W jednym z badań wykazano, że kortykosteroidy przynoszą krótkookresową poprawę, ale w dłuższym aspekcie czasu nie przynoszą korzyści, a nawet mogą zaszkodzić.
Po okresie ostrego bólu, może wystąpić nawet kilkumiesięczny okres mniej nasilonych dolegliwości bólowych. Wówczas należy bezwzględnie unikać czynności obciążających staw łokciowy. Ulgę przynosi też stosowanie opaski na przedramieniu, zwykle 5 cm poniżej stawu łokciowego, która zmniejsza napięcie mięśnia prostownika palców.

== Przypisy ==

== Zobacz też ==
Entezopatia nadkłykcia przyśrodkowego kości ramiennej (łokieć golfisty).


Zapalenie nadkłykcia przyśrodkowego kości ramiennej

Entezopatia nadkłykcia przyśrodkowego kości ramiennej, łokieć golfisty (łac. epicondylitis medialis humeri) – zespół bólowy tkanek miękkich położonych przyśrodkowo w stosunku do stawu łokciowego, związany najczęściej z uszkodzeniem przyczepów mięśnia nawrotnego obłego lub mięśnia zginacza promieniowego nadgarstka.
Do uszkodzenia przyczepów najczęściej doprowadzają mikrourazy w wyniku zespołu przeciążeniowego wskutek powtarzalnych ruchów nadgarstka wbrew oporowi, takich jak gra w golfa, rzucanie np. piłką baseballową.
Leczenie stosuje się podobne jak w entezopatii nadkłyckia bocznego kości ramiennej.

== Bibliografia ==
S.D. Waldman: Atlas zespołów bólowych. Wrocław: Elsevier Urban&Partner, 2009, s. 115-117. ISBN 978-83-7609-112-9.


Zapotrzebowanie energetyczne dla sportowców

Organizm sportowca jest w stanie znieść maksymalne obciążenia treningowe tylko w przypadku utrzymania pełni zdrowia, a już najmniejsze dolegliwości zmniejszają zdolności wysiłkowe. Ponadto zdrowa dieta może przyczynić się do podniesienia efektywności treningu i poprawy poziomu wyników.

== Zapotrzebowanie energetyczne dla sportowców ==
Ustalenie normy na energię w sporcie determinowane jest szeregiem czynników m.in.:

masą ciała,
intensywnością,
długością i częstotliwością treningów,
dyscypliną sportu,
procesem wzrastania,
indywidualnym wahaniom w zapotrzebowaniu.
Nadrzędnym zdaniem w planowaniu jadłospisu jest ustalenie równowagi pomiędzy energią przyjmowaną, a wydatkowaną. Utrzymanie tego bilansu jest warunkiem rozwoju fizycznego, zdrowia i aktywności zawodowej człowieka. Odstępstwo od tej równowagi, utrzymujące się w dłuższym czasie może doprowadzić do wycieńczenia organizmu lub do nadwagi i otyłości. Najprostszą metodą kontroli równowagi energetycznej jest codzienne ważenie się na czczo.
Dobowy wydatek energetyczny (całkowita przemiana materii – CMP) to składowa:

podstawowej przemiany energii,
swoiście dynamicznego działania pokarmu,
wydatków energetycznych związanych z wykonywaniem codziennych czynności.
Wydatek energetyczny dla poszczególnych grup ludności jest różny. W sporcie jest on zwiększony i wykazuje zróżnicowanie pomiędzy poszczególnymi dyscyplinami sportowymi. Zależy on również od cyklu treningowego oraz czasu trwania wysiłku fizycznego. Zapotrzebowanie na energię sportowców wielu dyscyplin jest podobne i zbliżone do wielkości 72 kcal/kg m.c. Różni się ono w sportach siłowych i siłowo-szybkościowych, osiągając odpowiednio: 76 i 66 kcal/kg m.c. Sportowcy uprawiający dyscypliny wytrzymałościowe często mają trudność w osiągnięciu wysokiego poboru energii. Rozwiązaniem jest spożywanie częstych, skoncentrowanych posiłków. Przybliżony procentowy udział składników pokarmowych w pokrywaniu zapotrzebowania energetycznego u sportowców powinien wynosić: 10-15% dla białek, 20-30% dla tłuszczów i 55-65% dla węglowodanów. Jest on zbliżony do wartości przewidywanych dla ogółu ludności.

Racja pokarmowa bogata w węglowodany wpływa na podniesienie wydolności fizycznej zawodnika, wysokotłuszczowa zaś ją obniża. Większe zapotrzebowanie na białko zaleca się w tzw. sportach siłowych, a większą podaż węglowodanów – w sportach wytrzymałościowych.

== Zapotrzebowanie na składniki energetyczne dla sportowców ==

=== Węglowodany ===
Węglowodany stanowią najważniejszy składnik diety, ponieważ są podstawowym źródłem energii dla pracujących mięśni. Sportowcy stale narażeni są na niedobory tych składników, co powoduje spadek wydolności i zmęczenie. Podstawą jest założenie, że po zaspokojeniu zapotrzebowania organizmu człowieka na białko i tłuszcz, pozostałe potrzeby energetyczne zostaną pokryte przez węglowodany.
Oprócz funkcji energetycznej, węglowodany spełniają ważną rolę w organizmie. Dostateczna ilość sacharydów w pożywieniu jest niezbędnym warunkiem prawidłowych przemian tłuszczów i białek. Czynnikiem, który może zakłócić przebieg przemian węglowodanowych i tym samym tłuszczu i białka jest nadmiar tiaminy.
Metabolizm węglowodanów jest związany głównie z glukozą, która stanowi jedyne źródło energii dla mózgu i rdzenia kręgowego, jest substratem energetycznym dla mięśni, wątroby, serca, nerek i jelit, a jej zapasy gromadzone są w wątrobie i w mięśniach w postaci glikogenu. Spożywane węglowodany są transportowane w postaci glukozy, przez surowicę krwi do wątroby, gdzie dokonują się procesy:

przekształcenie węglowodanów w tłuszcze,
magazynowanie cukrów w postaci glikogenu,
uwolnienie glukozy do surowicy krwi w celu transportu do tkanek, takich jak mięśnie.
Glikogen – polisacharyd złożony – jest formą magazynowania glukozy w wątrobie i mięśniach. Długotrwałą prace w sporcie warunkuje wyjściowy poziom glikogenu w komórce mięśniowej. Jego zawartość w mięśniach zależy od rodzaju diety. Wysokowęglowodanowy sposób żywienia w porównaniu z dietami białkowo-tłuszczowymi oraz normalnymi i mieszanymi, predysponuje organizm do najdłuższej pracy mięśni.
Zapasy glikogenu w ustroju są ograniczone i u osób nieuprawiających sport wynosi ok. 300g, natomiast dla sportowców nawet 600 g. Rezerwy węglowodanów zależą od: intensywności wysiłku, czasu trwania obciążenia, rodzaju treningu, ilości i jakości dostarczanych cukrów. Kilka dni przed zawodami sportowcy powinni uregulować swoją dietę i trening próbując maksymalnie zwiększyć zasoby glikogenu w mięśniach. Najbardziej praktyczna metoda przewiduje intensywny trening przez 5-6 dni przed zawodami z jednoczesnym ograniczeniem spożycia węglowodanów. Po 2-3 dobach należy zmniejszyć obciążenia treningowe i spożywać wysokowęglowodanowe posiłki. Spowoduje to wzrost zasobów glikogenu w mięśniach i wątrobie.

=== Tłuszcze ===
Całkowite zużycie zapasów glikogenu w organizmie sportowca (600 g) mogłoby dostarczyć 2400 kcal, co wystarcza na pokrycie energii na 2-4 godziny treningu. Dobowy wydatek energetyczny może sięgać nawet 7000 kcal, dlatego tak ważnym źródłem energii są tłuszcze. Stanowią najbardziej energetyczny składnik pożywienia – 1 g tłuszczu dostarcza 9 kcal. Zapotrzebowanie człowieka na tłuszcz waha się w szerokim zakresie i zależy od:

wieku, płci,
aktywności fizycznej,
stanu fizjologicznego organizmu.
Precyzyjne określenie zalecanego poziomu spożycia jest trudne także z powodu krzyżowania się szlaków metabolicznych przemian tłuszczów i węglowodanów oraz możliwości wzajemnego pozyskiwania energii dla potrzeb organizmu. Dlatego przyjmuje się, że składnik ten powinien być źródłem około 25-30% energii w całodziennej racji pokarmowej i dostarczać odpowiednią ilość niezbędnych nienasyconych kwasów tłuszczowych (NNKT). W wartościach bezwzględnych jest to zakres od 60 do 120 g tłuszczu/dobę. Żywieniowcy zalecają spożywanie różnorodnych tłuszczów.
Optymalny stosunek nasyconych kwasów tłuszczowych do jednonienasyconych kwasów tłuszczowych do wielonienasyconych kwasów tłuszczowych wynosi 8-10 : 16 : 6.

== Zapotrzebowanie na składniki budulcowe dla sportowców ==

=== Białko ===
Białka ulegają w organizmie stałej wymianie, dlatego bardzo ważne jest systematyczne dostarczanie nowych składników służących do ich syntezy. Niepełnowartościowa dieta o zbyt małej zawartości białek lub niezawierająca pełnowartościowych protein prowadzi do zaburzeń wielu procesów w organizmie. Dla sportowców, którzy muszą w wyniku treningu rozbudowywać swoją masę mięśniową, a potem ją stale odnawiać stosunek białka zwierzęcego (pełnowartościowego) do roślinnego (niepełnowartościowego) powinien wynosić 2:1. W konwencjonalnej diecie stosunek ten wynosi 1:1.
Ustalenie zapotrzebowania na białko w sporcie jest bardzo trudne i zależy od wielu czynników takich jak:

skład diety,
całkowite spożycie energii,
wielkość spożycia węglowodanów, tłuszczów,
jakość protein.
Ponadto metabolizm białek jest cechą zależną od:

stanu organizmu,
płci,
wieku,
rodzaju wysiłku (krótkotrwały siłowy lub szybkościowy oraz długotrwały wytrzymałościowy).
Dla osób nieuprawiających sport wyczynowo zapotrzebowanie na białko szacuje się na 1g/kg m.c., natomiast sportowcy wysoko wykwalifikowani, przy dobowym wydatku energetycznym wynoszącym ok. 6000 kcal powinni spożywać 1,9-2,8 g/kg m.c białka, co odpowiada 10-15% energii z pożywienia. W sportach szybkościowo-wytrzymałościowych podczas intensywnego treningu i podczas zawodów zapotrzebowanie sportowców na białko wynosi 2,5-2,8 g/kg m.c., a nawet 3,0 g/kg m.c.

=== Składniki mineralne ===
Zwiększają one wydolność fizyczną i wytrzymałość, dlatego sportowcy powinni je spożywać w większej ilości. Związane jest to z utratą składników mineralnych wraz z potem. Niedobór elektrolitów można uzupełniać przez stosowanie odpowiednich napojów i suplementów.
Zapotrzebowanie sportowców na wybrane składniki mineralne:

wapń – 2000–4500 mg/osobę/24h,
fosfor – 3000–5800 mg/osobę/24h,
magnez – 480 mg/osobę/24h,
sód – 12-16 g NaCl/osobę/24h (soli spożywczej),
potas – 9-13 g/osobę/24h,
żelazo – 8 mg/1000 kcal/24h,
mangan – 0,3 mg/1 kg m.c/24h; ok. 10–15 mg/osobę/24,
cynk – 13–16 mg/osobę/24h,
jod – 160 µg/osobę/24,
selen – 50-60 µg/osobę/24.

== Zapotrzebowanie na wybrane składniki regulujące dla sportowców ==
witamina C – 100–150 mg/osobę/24 przed zawodami; 200–400 mg/osobę/24h w czasie zawodów i w okresie odnowy,
witamina A – 206 µg/osobę/24h,
witamina D – do 15 µg/osobę/24h,
witamina E – 30–50 mg/osobę/24h,
tiamina – 2,0-9,3 mg/24h,
ryboflawina – 3,7-94,7 mg/24h,
witamina PP – 33–55 mg/24h,
witamina H (biotyna) – 30 µg/osobę/24h,
kwas pantotenowy – 50 mg/osobę/24h,
kwas foliowy – 0,3-0,5 mg/osobę/24h,
kobalamina – 150-200 µg/24h.

=== Witaminy antyoksydacyjne ===
U osób uprawiających regularnie sport stwierdza się wzmożone zapotrzebowanie na witaminy antyoksydacyjne. Zapobiegają one występowaniu stresu oksydacyjnego. Podczas wysiłku fizycznego wzrasta zapotrzebowanie ustroju na tlen. Jeżeli ilość energii wydatkowanej w czasie pracy jest stała to w organizmie nie ma ani braku, ani też nadmiaru tlenu. Jednak, gdy sytuacja wymaga nagłego zgromadzenia w tkankach większej ilości tlenu, (np. podczas intensywnego treningu), zwiększa się diametralnie proces spalania, podczas którego są wytwarzane reaktywne formy tlenu (RFT). Zapoczątkowują one reakcje rodnikowe w organizmie.
Do witamin o działaniu hamującym reakcje rodnikowe należą:

witamina C – kwas askorbinowy,
witamina E – alfa-tokoferol,
prowitamina A – beta-karoten.

=== Witaminy z grupy B ===
Podczas wzmożonego wysiłku fizycznego stwierdza się wzrost zapotrzebowania na witaminy z grupy B. Zawartość tych związków w tkankach spada pod wpływem wysiłku na skutek dużych obciążeń fizycznych. Również tracone są one w dużej ilości z potem.
W sporcie zalecane jest spożywanie większych dawek witamin z grupy B. Biorą one udział w przemianach białek, węglowodanów i tłuszczów. Mają one szczególne znaczenie dla:

glikolizy,
utlenienia kwasów tłuszczowych,
utlenienia kwasu pirogronowego.

== Bibliografia ==
Barszowski P., 2000. Wspomaganie procesu treningowego. Centralny Ośrodek Sportu, Resortowe Centrum Metodyczno-Szkoleniowe Kultury Fizycznej i Sportu, Warszawa.
Celejowa I., 2003. Kluczowe problemy w żywieniu sportowców. Żywienie Człowieka i Metabolizm – ½, 302-308.
Celejowa I., 2007. O właściwą metodę i ustalenie norm zapotrzebowania na białko w sporcie Żywienie Człowieka i Metabolizm – ½, 218-225.
Celejowa I., 2001. Żywienie w treningu i walce sportowej. Centralny Ośrodek Sportu, Warszawa.
Ciborowska H., Rudnicka A., 2004. Dietetyka żywienia zdrowego i chorego człowieka. Wydawnictwo Lekarskie PZWL. Warszawa.
Coyle E. F., 1993. Carbohydrate Supplementation, Why, When, What and How Much. Insider – vol. 1, 1.
Czapska D., Ostrowska L., Stefańska E., Karczewski J., 2005. Ocena zawartości wybranych składników mineralnych w całodziennej racji pokarmowej studentów uprawiających sport. Żywienie Człowieka i Metabolizm – suplement nr 1 cz. I, 668- 672.
Czech E., Hartleb M., 2005. Poglądy na funkcje metaboliczne karnityny po stu latach od jej odkrycia. Żywienie Człowieka i Metabolizm – 3, 262-275.
Faff J., 2003. Czy wysiłek fizyczny wymaga zwiększonej podaży antyoksydantów. Żywienie Człowieka i Metabolizm – ½, 290-296.
Sadowska-Krępa E., Kłapcińska B., 2005. Antioxidant vitamins in sport nutrition. Polish Journal of Sports Medicine – 21, 174-182.
Przepiórka M., Ziemiański Ś., 1997. Wpływ wysiłku fizycznego na zapotrzebowanie na białko. Żywienie Człowieka i Metabolizm – 3, 345-354.
Zając A., Poprzęcki S., Waśkiewicz Z., 2007. Żywienie i suplementacja w sporcie, Wydawnictwo Akademii Wychowania Fizycznego, Katowice.
Ziemlański Ś., Niedźwiecka-Kącikowa D., 1997. Zalecenia żywieniowe i zdrowotne dla sportowców. Wydanie Centralny Ośrodek Sportu, Warszawa.


Zatrucie tlenowe

Zatrucie tlenowe – choroba atakująca płetwonurków, związana ze wzrostem ciśnienia parcjalnego tlenu, co w efekcie powoduje jego toksyczność. Ciśnienie parcjalne tlenu osiąga niebezpieczny poziom już na głębokości 56 m, przez co odradza się nurkowanie na powietrzu lub nitroksie na większej głębokości, w zależności od użytej mieszanki.
Zatrucie tlenem może wystąpić również przy mniejszym ciśnieniu parcjalnym, zależne jest to od organizmu nurka i długości okresu, w jakim wystawiony jest on na jego działanie.
Rozróżnia się zatrucie ostre (tzw. postać mózgowa) i zatrucie przewlekłe (postać płucna). W wodzie spotykana jest jedynie postać mózgowa (CNS), podczas której tlen pod zwiększonym ciśnieniem powoduje uszkodzenia mózgu, często nieodwracalne, pojawiają się objawy podobne do objawów padaczki.

== Przypisy ==


Zespół de Quervaina

Zespół de Quervaina (ang. de Quervain syndrome) – choroba z grupy entezopatii.
Istotą choroby jest zapalenie pochewki ścięgnistej pierwszego przedziału prostowników, który zawiera ścięgna mięśnia odwodziciela długiego i prostownika krótkiego kciuka.
Przyczyną zapalenia są sumujące się urazy i przeciążenia wymienionych wyżej ścięgien z powodu wykonywania zajęć sportowych i czynności zawodowych, w których powtarza się mocny chwyt, połączony z odwiedzeniem ręki.
W związku ze zmianą amplitudy kierunków działania mięśni, przy określonych ruchach ręki i kciuka, dochodzi do konfliktu ścięgien i pochewek ścięgnistych z otaczającymi tkankami. Upośledzenie poślizgu ścięgien w obrębie pochewki może być spowodowane także zmianami kostnymi w obrębie dalszej nasady kości promieniowej.
Przewlekle drażniona pochewka reaguje przekrwieniem, obrzękiem i wysiękiem, a później włóknieniem, doprowadzającym do pogrubienia ścian i trwałego zwężenia jej światła.
Na pierwsze miejsce wysuwają się bóle okolicy wyrostka rylcowatego kości promieniowej, występujące przy ruchach kciuka, przywodzeniu ręki i mocnym uchwycie. Bóle nierzadko promieniują w kierunku kciuka oraz przedramienia i uniemożliwiają wykonywanie podstawowych czynności życiowych, sportowych i zawodowych.
Zwykle stwierdza się obrzęk, powiększający obrysy obwodowej nasady przedramienia w okolicy wyrostka rylcowatego kości promieniowej. Ścięgna są napięte, pochewka wyraźnie pogrubiała. Ciągłe drażnienie okostnej wyrostka rylcowatego może spowodować jego pogrubienie.
Niekiedy dochodzi do przeskakiwania ścięgien ponad wyrostkiem. Znacznie zaawansowana stenoza pochewki może doprowadzić do tzw. strzelającego ścięgna. Ból uciskowy występuje na powierzchni bocznej kości promieniowej około 1 cm powyżej wyrostka rylcowatego.
Pomocne w rozpoznawaniu są:

test von Finkelsteina - kciuk chorego układa się na jego dłoni i następnie nad nim zamyka pozostałe palce w pięść. Czynna lub bierna ulnaryzacja ręki (odwrócenie w  stronę kości łokciowej) wywołuje ból.
Ponieważ test ten bywa niekiedy bolesny nawet dla ręki zdrowej, Muckart zaleca jego modyfikację - przycisnąć jedynie kciuk do wskaziciela i wykonać ulnaryzację ręki.
Czynny ruch wyprostu i odwiedzenia kciuka wobec oporu także połączony jest z bólem.
Leczenie zachowawcze przynosi pożytek jedynie w początkowym stadium choroby. Najważniejsze jest unieruchomienie w opatrunku obejmującym przedramię i sięgającym do głów II - V kości śródręcza. Kciuk winien być unieruchomiony łącznie ze stawem międzypaliczkowym (unieruchomienie powinno trwać do ustąpienia objawów zapalnych w obrębie pochewki). Miejscowo i ogólnie można stosować leki przeciwzapalne oraz kortykosteroidy, we wstrzyknięciach lub na drodze jonoforezy. Dodatkowo stosuje się fizykoterapię.
Przy braku efektów leczenia zachowawczego można wykonać operacyjne nacięcie pochewki, co prowadzi do całkowitego wyleczenia.

== Bibliografia ==
Jacek Szmidt, Jarosław Kużdżał: Podstawy chirurgii. T II. Kraków: Medycyna Praktyczna, 2010, s. 154-155. ISBN 978-83-7430-270-8.
S.D. Waldman: Atlas zespołów bólowych. Wrocław: Elsevier Urban&Partner, 2009, s. 148-151. ISBN 978-83-7609-112-9.


Zespół usidlenia tętnicy podkolanowej

Zespół usidlenia tętnicy podkolanowej (ang. popliteal entrapment syndrome) – rzadki zespół wrodzonych lub nabytych nieprawidłowości otoczenia tętnicy podkolanowej w obrębie dołu podkolanowego prowadzający do zaburzeń przepływu krwi w jej świetle i wystąpienia objawów niedokrwienia poniżej miejsca ucisku.
Choroba rozwija się często u sportowców, zwłaszcza uprawiających biegi lub kolarstwo oraz u osób uprawiających jogging.
Najczęściej ucisk tętnicy podkolanowej jest wywoływany przez ucisk głowy przyśrodkowej mięśnia trójgłowego łydki.
Powtarzające się urazy tętnicy mogą doprowadzić do jej zwężenia, całkowitego zamknięcia światła, a nawet powstania tętniaka.

== Obraz kliniczny ==
Charakterystycznym objawem tej jednostki chorobowej jest występowanie chromania przestankowego u osoby z obecnym (wyczuwalnym) tętnem na tętnicach grzbietowych stopy (w spoczynku). Do osłabienia tętna dochodzi w przypadku wysiłku lub w przypadku maksymalnego zgięcia podeszwowego lub grzbietowego stopy, co jest wykorzystywane w diagnostyce tego schorzenia. Ucisk tętnicy doprowadza do zaburzeń krążenia, początkowo do rozwoju zakrzepicy w obrębie tętnicy, która może doprowadzić do trwałego niedokrwienia i martwicy tkanek kończyny. Choroba może także przebiegać jako ostre niedokrwienie, zagrożone amputacją kończyny.

== Rozpoznanie ==
Chorobę można podejrzewać u osoby z objawami bólowymi w obrębie łydki, u której dochodzi do zaniku tętna w trakcie wysiłku fizycznego z zaangażowaniem mięśni łydki. Podobny efekt można uzyskać podczas opisywanego zgięcia stopy, co pozwala na rozpoznanie choroby w trakcie ultrasonografii dopplerowskiej lub angiografii wykonywanej w opisanej pozycji stopy. W diagnostyce przydatna może być tomografia rezonansu magnetycznego.

== Leczenie ==
Leczenie jest wyłącznie operacyjne i polega na uwolnieniu usidlonej tętnicy. Operacja najczęściej sprowadza się do wycięcia nieprawidłowych przyczepów mięśni lub elementów tkanki łącznej, które uciskają na tętnicę.

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
Andrzej Szczeklik (red.): Choroby wewnętrzne. Przyczyny, rozpoznanie i leczenie, tom I. Kraków: Wydawnictwo Medycyna Praktyczna, 2005, s. 390. ISBN 83-7430-031-0.


Zimnolecznictwo

Zimnolecznictwo (leczenie zimnem, kriolecznictwo) – jedna z najstarszych metod fizykoterapii. Polega na stosowaniu materiałów lub substancji w celu odprowadzenia ciepła z ciała i uzyskaniu miejscowego lub ogólnoustrojowego efektu terapeutycznego.

== Reakcja organizmu na zimno ==
Wpływ zimna na organizm składa się z dwóch faz:
I faza następuje: zwężenie naczyń skóry; zmniejszenie ukrwienia skóry (bladość, ochłodzenie skóry), powolne obniżanie temperatury skóry, mięśni, stawów; zmniejszenie tempa przemiany materii miejscowej i zwiększenie w części rdzennej; zmniejszenie przewodnictwa nerwowego; podwyższenie progu bólowego; spowolnienie uwalniania mediatorów bólu i zapalenia; zwiększenie napięcia mięśni szkieletowych; zwiększenie napięcia ścian naczyń; zwiększenie czynności nadnerczy; wzrost ciśnienia tętniczego i żylnego krwi.
II faza obejmuje: rozszerzenie naczyń skóry; zwiększenie ukrwienia skóry (ocieplenie skóry); powolny wzrost temperatury uprzednio ochłodzonych tkanek; zwiększenie tempa przemiany materii w części rdzennej; zmniejszenie napięcia mięśni szkieletowych; zmniejszenie napięcia ścian naczyń; spadek ciśnienia tętniczego i żylnego krwi.

== Historia zimnolecznictwa ==
2500 r. p.n.e. w Egipcie moczenie w zimnej wodzie wykorzystywane było do celów leczniczych
377 r. p.n.e. Hipokrates opisuje działanie zimna wraz ze wskazaniami i przeciwwskazaniami do jego stosowania. Zalecał hipotermię w celu zmniejszenia obrzęków, krwawień oraz bólu
I wiek n.e. Aulus Cornelius Celsus pisał, że nawet niewielka dawka „zimna” może spowodować brak czucia w danej kończynie, zaś dłuższy okres utrzymywania ciała pacjenta w niskiej temperaturze może skutkować martwicą skóry
XVI wiek nadworny lekarz Króla Zygmunta Augusta Józef Struś propagował zimnolecznictwo
1578 r. doktor Wojciech Oczko w traktacie „Cieplice” zawarł przepisy kąpielowe oraz wskazania i przeciwwskazania do ich stosowania
podczas kampanii zimowej w Rosji napoleoński chirurg Baron Dominique Jean Larrey stosował z powodzeniem lecznicze zimno w postaci okładów z lodu i śniegu w celu minimalizacji cierpienia i krwawienia, podczas amputacji kończyn u rannych żołnierzy
1845 r. J. Arnott stosował zimnoterapie w przypadku neuralgii, reumatyzmu oraz bólu w przebiegu choroby nowotworowej
1877 r. uznaje się za początek nowej dziedziny nauki kriogeniki, kiedy to niezalanie od siebie Louis-Paul Cailletet we Francji i Raoul-Pierre Pictet w Szwajcarii uzyskują na krótko temperaturę ok. –203 °C i obserwują przez kilka sekund pary tlenu w postaci przelotnej mgły
1907 r. Whitehouse konstruuje tzw. krioaplikator wykorzystywany do niszczenia powierzchniowych zmian nowotworowych i leczenia zmian dermatologicznych
lata 70 XX wieku powstaje koncepcja krioterapii
1978 r. w Japonii prof. Toshiro Yamauchi wraz z zespołem uruchamia pierwszą na świecie komorę kriogeniczną wykorzystywaną do leczenia pacjentów z reumatoidalnym zapaleniem stawów
1985 r. pierwsza polskie próba z komorą kriogeniczną
1989 r. w INTiBS PAN we Wrocławiu powstaje pierwsza polska komora kriogeniczna (była to 2. w Europie, 3. na świecie komora kriogeniczna)

== Efekty zdrowotne zimnolecznictwa ==
Zimno może wpływać na niszczenie tkanek zmienionych patologicznie, jak i pobudzać organizm do autonaprawy. Końcowy efekt zastosowania zimna uzależniony jest od zakresu zastosowanych temperatur, szybkości ochładzania tkanek, czasu oddziaływania zimna, indywidualnej wrażliwości organizmu na zimno.

przyspieszona rehabilitacja
szybsza odnowa biologiczna po treningu
większa odporność organizmu
korzystnie wpływa na stan psychiczny, poprawia nastrój, zwiększa odporność na stres
poprawia wygląd skóry, zapobiega cellulitowi przez poprawę mikrokrążenia w skórze
poprawia metabolizm
zwiększa wydolność układu sercowo-naczyniowego
u kobiet wpływa na obniżenie otyłości

== Przeciwwskazania do leczenia zimnem ==

=== Przeciwwskazania bezwzględne ===
nadwrażliwość na zimno objaw Raynauda
niewydolność układu krążenia i oddechowego
choroby serca i układu krążenia (silna zmniejszona reaktywność naczyń) przebyty lub zagrożenie zawałem serca, mózgu, ciężkie przypadki dusznicy bolesnej spontanicznej, przecieki żylno-tętnicze w płucach, wady aparatu zastawkowego, zaburzenia rytmu serca, zagrożenia zatorami oraz zakrzepami w układzie żylnym
ostre choroby infekcyjne, oraz niewyjaśnione stany gorączkowe, zaawansowane zmiany miażdżycowe
uszkodzenia skóry: otwarte rany, owrzodzenia, odmroziny
stany znacznego wyniszczenia i osłabienia organizmu
choroby nowotworowe
zaawansowane ropno-zgorzelinowe zmiany kończyn
stany gorączkowe w gruźlicy, grypie czy zapalaniu płuc
niedokrwistość
zaburzenia czucia
zespół Sudecke
zapalenie pęcherza moczowego i miedniczek nerkowych
padaczka
ciąża
niedoczynność tarczycy
stosowanie neuroleptyków
stosowanie alkoholu przed lub w trakcie ekspozycji na zimno

=== Przeciwwskazania względne ===
przebyte zakrzepy żylne i zatory tętnic obwodowych
chwiejność emocjonalna objawiająca się m.in. nadmierną potliwością
wiek powyżej 65 lat

== Metody leczenia ==
zimnem kąpiele zanurzeniowe w zimnej wodzie o różnej temperaturze, morsowanie
polewanie zimną wodą
okłady z zimnej wody
okłady woreczkami z lodem
okłady z topniejącego śniegu, kąpiele w śniegu
okłady woreczkami wypełnianymi żelami chłodzącymi
stosowanie sprayów chodzących
stosowanie mankietów krioterapeutycznych
kriostymulacja miejscowa – schłodzeni miejscowe parami o temperaturze –100 °C
kriostymulacja ogólna – schładzanie całego ciała w komorach o temperaturze niższej niż –100 °C

== Rodzaje zimna (zimnoterapia) ==
zimno mokre ok. 0 °C
kąpiel w wodzie z lodem
masaż kostką lodu
zimno wilgotne do ok. -15 do –35 °C
nadmuchy zimnym powietrza (-20 do –30 °C)
zimno suche poniżej -60
nadmuchy parami azotu (-100 do –180 °C)
nadmuchy parami CO2 (ok. –80 °C)
kriokomora

== Wskazania do stosowania zimna w zabiegach miejscowych ==
choroby narządu ruchu stłuczenia, krwiaki, urazy tkanek miękkich do 4–5 dni po urazie, świeże oparzenia, ostre zapalenie ścięgien, torebek stawowych i mięśni; przykurcze stawowe pourazowe
choroby zwyrodnieniowe i reumatyczne ostre zapalenie stawów niezależne od przyczyn, napady dny moczanowej, blokady stawów w połączeniu z mobilizacją, dyskopatia
choroby układu krążenia częstoskurcz napadowy, początek okresu zakrzepowego zapalenia żył, hemoroidy
choroby układu nerwowego bóle głowy pochodzenia naczyniowego, rwa kulszowa
choroby dermatologiczne łuszczyca, włókniaki, brodawki, zakażenia wirusowe
choroby przemiany materii: nadwaga i otyłość
także obrzęk limfatyczny, zapobieganie odleżynom, oparzenia, ostry ból zęba, zabiegi chirurgiczne w obrębie jamy ustnej oraz szczęki dolnej i żuchwy

== Przypisy ==


Złamanie przewlekłe

Złamanie przewlekłe (synonimy: marszowe, stresowe, zmęczeniowe) — typ złamania, w którym przyczyną przerwania struktury kostnej nie jest pojedynczy uraz, lecz liczne mikrourazy, zazwyczaj rozciągnięte w czasie, bądź przewlekłe przeciążenie (typowy okres działania przyczyny wynosi od kilkunastu dni do kilku tygodni.

== Patomechanizm ==
Złamanie przewlekłe jest skutkiem zmęczenia mięśni. Pełnią one funkcję nie tylko ruchową, ale i amortyzującą. Poprzez skurcz lub rozluźnienie powodują wyhamowanie ciała, zmniejszenie amplitudy drgań i w konsekwencji rozłożenie nacisku na kość. W zmęczonym mięśniu efekt amortyzacji zanika i obciążenie naciskiem przenosi się wprost na kość. Powtarzające się naciski skutkują zmęczeniem utkania kostnego na zasadzie zmęczenia materiału.

== Występowanie ==
Złamania pojawiają się w sytuacjach zwiększonego obciążenia narządu ruchu, zwłaszcza u sportowców, którzy zmienili metodykę lub zwiększyli objętość treningu. Nazwa historyczna (złamanie marszowe) pochodzi od częstego występowania tych złamań u żołnierzy piechoty, przede wszystkim niedawno wcielonych poborowych. Jednym z czynników ryzyka jest bieg po twardych nawierzchniach, w nieodpowiednim obuwiu.

== Lokalizacja ==
Do złamania może dojść w każdej nadmiernie przeciążanej kości. Miejscami częstszego występowania złamań przewlekłych są trzony kości śródstopia oraz górna część trzonu kości piszczelowej, zwłaszcza u biegaczy. Inne lokalizacje złamań to trzon kości udowej, kości ramiennej u (miotaczy), żebro (u wioślarzy), nadgarstek i trzon kręgu L5 u gimnastyków.

== Diagnostyka ==
Zdjęcie rentgenowskie rzadko pozwala uwidocznić mikrozłamania, co daje 70% wyników fałszywie ujemnych. Badania radiologiczne złamania przewlekłego może (ale nie musi) ujawnić dyskretną szczelinę złamania z dominującym obrazem obfitej kostniny o wrzecionowatym kształcie. Rzadziej, gdy przeciążenia lub mikrourazy były silniejsze, a do złamania doszło w krótszym czasie, szczelina bywa wyraźnie widoczna. Wczesną fazę złamania zmęczeniowego może ujawnić scyntygrafia kośćca.

== Zapobieganie ==
Wzmocnienie aparatu mięśniowego poprawia rozkład obciążeń, co redukuje nacisk sił działających poza oś długą kości i obniża ryzyko złamania. Odpowiednia podaż wapnia zapobiega niskiej gęstości kośćca (osteopenia), która występuje zwłaszcza u kobiet.
Nie udowodniono natomiast, by zbyt wysoka masa ciała (BMI) zwiększała częstość złamań zmęczeniowych.

== Klasyfikacja ICD10 ==

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
K. Zimmer: Złamania zmęczeniowe. W: Medycyna sportowa. Marek Mędraś (red.). Medsportpress, 2004, s. 464-5. ISBN 83-908701-0-X.
S. Zgliczyński: Radiologia. Warszawa: 1989. ISBN 83-200-1295-3. Brak numerów stron w książce
R. Wilder, S. Sethi. Overuse injuries: tendinopathies, stress fractures, compartment syndrome, and shin splints. „Clinics in Sports Medicine”. 23 (1), s. 55-81, 2004. (ang.).


Zmęczenie

Zmęczenie – przejściowe zmniejszenie zdolności do pracy spowodowane przez brak rezerw energetycznych. W warunkach tlenowych  glukoza metabolizowana jest do wody, dwutlenku węgla i energii, jednak w warunkach niedoboru tlenu organizm przetwarza glukozę drogą beztlenową z wytwarzeniem kwasu mlekowego, który gromadzi się w mięśniu używanym w danej chwili i wywołuje uczucie zmęczenia. W wypadku odczuwania zmęczenia, należy położyć się i nie dopuścić do utraty ciepła przez ciało. Zmęczenie jest reakcją fizjologiczną chroniącą przed dalszą zbyt intensywną pracą.
Wyróżnia się dwa rodzaje zmęczenia – ośrodkowe (ogólne) oraz obwodowe (mięśniowe).
Zmęczenie może być objawem wielu chorób i nie należy go bagatelizować. Występuje często w połączeniu z innymi symptomami, jak np. zmiany nastroju (niepokój, depresja, zaburzenia snu), może być też objawem braku odporności.


Zwichnięcie

Zwichnięcie (łac. luxatio) – uszkodzenie, w którym dochodzi do utraty fizjologicznej łączności powierzchni stawowych kości połączonych torebką stawową. Zwichnięciu towarzyszy uszkodzenie struktur wewnątrzstawowych (więzadeł, chrząstki, łąkotek) oraz naciągnięcie bądź rozerwanie torebki stawowej. Staw jest niestabilny, a dodatkowo może dojść do uciskania tętnic lub nerwów.
U noworodków spotyka się wrodzone podwichnięcie lub zwichniecie biodra, w przebiegu choroby zwanej dysplazja stawu biodrowego.
Stawy, które najczęściej ulegają zwichnięciom lub podwichnięciom to:

staw ramienny,
stawy palców,
staw biodrowy,
staw kolanowy,
staw skroniowo-żuchwowy.

== Przyczyny ==
Urazy – nagłe zadziałanie siły powodującej przesunięcie powierzchni stawowych,
Porażenne – zwiotczenie mięśni stabilizujących staw,
Wrodzone – tzw. wrodzona dysplazja stawu powstała wskutek zaburzeń rozwojowych,
Patologiczne – wskutek uszkodzenia powierzchni stawowych przez proces zapalny lub nowotworowy.

== Objawy zwichnięcia ==
silny ból,
obrzęk,
zniekształcenie obrysu stawu,
patologiczne ustawienie kończyny,
krwiak (siniak),
brak ruchów czynnych,
bolesny opór podczas ruchów biernych.

== Powikłania ==
uszkodzenie nerwów
uszkodzenie naczyń, niedokrwienie

== Leczenie ==
Pierwsza pomoc w zwichnięciu – unieruchomienie wszystkich kości tworzących staw.
Zwichnięcie nastawia lekarz odpowiednio manipulując kończyną. Niektóre duże stawy nastawia w znieczuleniu ogólnym, w mniejszych wystarcza znieczulenie miejscowe. Po nastawieniu unieruchamia się staw. Występują wtedy odpowiednie warunki dla gojenia się uszkodzonej torebki; zapobiega się również wtórnemu zwichnięciu.
Zwichnięcia otwarte, nawykowe oraz przypadki z uszkodzeniem naczyń lub nerwów leczy się operacyjnie.

== Zobacz też ==
podwichnięcie
skręcenie

== Bibliografia ==
Wojciech Noszczyk (red.): Chirurgia.. Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2007. ISBN 83-200-3120-6. Brak numerów stron w książce
Jan Fibak (red.): Chirurgia dla studentów medycyny. Warszawa: PZWL, 1996. ISBN 83-200-2012-3. Brak numerów stron w książce


Żywienie sportowców

Organizm sportowca jest w stanie znieść maksymalne obciążenia treningowe tylko w przypadku utrzymania pełni zdrowia, a już najmniejsze dolegliwości zmniejszają zdolności wysiłkowe. Ponadto zdrowa dieta może przyczynić się do podniesienia efektywności treningu i poprawy poziomu wyników.

== Zapotrzebowanie energetyczne dla sportowców ==
Ustalenie normy na energię w sporcie determinowane jest szeregiem czynników, m.in.:

masą ciała,
intensywnością,
długością i częstotliwością treningów,
dyscypliną sportu,
procesem wzrastania,
indywidualnym wahaniom w zapotrzebowaniu.
Nadrzędnym zdaniem w planowaniu jadłospisu jest ustalenie równowagi pomiędzy energią przyjmowaną, a wydatkowaną. Utrzymanie tego bilansu jest warunkiem rozwoju fizycznego, zdrowia i aktywności zawodowej człowieka. Odstępstwo od tej równowagi, utrzymujące się w dłuższym czasie może doprowadzić do wycieńczenia organizmu lub do nadwagi i otyłości. Najprostszą metodą kontroli równowagi energetycznej jest codzienne ważenie się na czczo.
Dobowy wydatek energetyczny (całkowita przemiana materii - CMP) to składowa:

podstawowej przemiany energii,
swoiście dynamicznego działania pokarmu,
wydatków energetycznych związanych z wykonywaniem codziennych czynności.
Wydatek energetyczny dla poszczególnych grup ludności jest różny. W sporcie jest on zwiększony i wykazuje zróżnicowanie pomiędzy poszczególnymi dyscyplinami sportowymi. Zależy on również od cyklu treningowego oraz czasu trwania wysiłku fizycznego. Zapotrzebowanie na energię sportowców wielu dyscyplin jest podobne i zbliżone do wielkości 72 kcal/kg m.c. Różni się ono w sportach siłowych i siłowo-szybkościowych, osiągając odpowiednio: 76 i 66 kcal/kg m.c. Sportowcy uprawiający dyscypliny wytrzymałościowe często mają trudność w osiągnięciu wysokiego poboru energii. Rozwiązaniem jest spożywanie częstych, skoncentrowanych posiłków. Przybliżony procentowy udział składników pokarmowych w pokrywaniu zapotrzebowania energetycznego u sportowców powinien wynosić: 10-15% dla białek, 20-30% dla tłuszczów i 55-65% dla węglowodanów. Jest on zbliżony do wartości przewidywanych dla ogółu ludności.

Racja pokarmowa bogata w węglowodany wpływa na podniesienie wydolności fizycznej zawodnika, wysokotłuszczowa zaś ją obniża. Większe zapotrzebowanie na białko zaleca się w tzw. sportach siłowych, a większą podaż węglowodanów – w sportach wytrzymałościowych.

== Zapotrzebowanie na składniki energetyczne dla sportowców ==

=== Węglowodany ===
Węglowodany stanowią najważniejszy składnik diety, ponieważ są podstawowym źródłem energii dla pracujących mięśni. Sportowcy stale narażeni są na niedobory tych składników, co powoduje spadek wydolności i zmęczenie. Podstawą jest założenie, że po zaspokojeniu zapotrzebowania organizmu człowieka na białko i tłuszcz, pozostałe potrzeby energetyczne zostaną pokryte przez węglowodany.
Oprócz funkcji energetycznej, węglowodany spełniają ważną rolę w organizmie. Dostateczna ilość sacharydów w pożywieniu jest niezbędnym warunkiem prawidłowych przemian tłuszczów i białek. Czynnikiem, który może zakłócić przebieg przemian węglowodanowych i tym samym tłuszczu i białka jest nadmiar tiaminy.
Metabolizm węglowodanów jest związany głównie z glukozą, która stanowi jedyne źródło energii dla mózgu i rdzenia nerwowego, jest substratem energetycznym dla mięśni, wątroby, serca, nerek i jelit, a jej zapasy gromadzone są w wątrobie i w mięśniach w postaci glikogenu. Spożywane węglowodany są transportowane w postaci glukozy, przez surowicę krwi do wątroby, gdzie dokonują się procesy:

przekształcenie węglowodanów w tłuszcze, * magazynowanie cukrów w postaci glikogenu,
uwolnienie glukozy do surowicy krwi w celu transportu do tkanek, takich jak mięśnie.
Glikogen – polisacharyd złożony – jest formą magazynowania glukozy w wątrobie i mięśniach. Długotrwałą prace w sporcie warunkuje wyjściowy poziom glikogenu w komórce mięśniowej. Jego zawartość w mięśniach zależy od rodzaju diety. Wysokowęglowodanowy sposób żywienia w porównaniu z dietami białkowo-tłuszczowymi oraz normalnymi i mieszanymi, predysponuje organizm do najdłuższej pracy mięśni.
Zapasy glikogenu w ustroju są ograniczone i u osób nieuprawiających sport wynosi ok. 300g, natomiast dla sportowców nawet 600 g. Rezerwy węglowodanów zależą od: intensywności wysiłku, czasu trwania obciążenia, rodzaju treningu, ilości i jakości dostarczanych cukrów. Kilka dni przed zawodami sportowcy powinni uregulować swoją dietę i trening próbując maksymalnie zwiększyć zasoby glikogenu w mięśniach. Najbardziej praktyczna metoda przewiduje intensywny trening przez 5-6 dni przed zawodami z jednoczesnym ograniczeniem spożycia węglowodanów. Po 2-3 dobach należy zmniejszyć obciążenia treningowe i spożywać
wysokowęglowodanowe posiłki. Spowoduje to wzrost zasobów glikogenu w mięśniach i wątrobie.

=== Tłuszcze ===
Całkowite zużycie zapasów glikogenu w organizmie sportowca (600 g) mogłoby dostarczyć 2400 kcal, co wystarcza na pokrycie energii na 2-4 godziny treningu. Dobowy wydatek energetyczny może sięgać nawet 7000 kcal, dlatego tak ważnym źródłem energii są tłuszcze. Stanowią najbardziej energetyczny składnik pożywienia – 1 g tłuszczu dostarcza 9 kcal. Zapotrzebowanie człowieka na tłuszcz waha się w szerokim zakresie i zależy od:

wieku, płci,
aktywności fizycznej,
stanu fizjologicznego organizmu.
Precyzyjne określenie zalecanego poziomu spożycia jest trudne także z powodu krzyżowania się szlaków metabolicznych przemian tłuszczów i węglowodanów oraz możliwości wzajemnego pozyskiwania energii dla potrzeb organizmu. Dlatego przyjmuje się, że składnik ten powinien być źródłem około 25-30% energii w całodziennej racji pokarmowej i dostarczać odpowiednią ilość niezbędnych nienasyconych kwasów tłuszczowych (NNKT). W wartościach bezwzględnych jest to zakres od 60 do 120 g tłuszczu/dobę. Żywieniowcy zalecają spożywanie różnorodnych tłuszczów.
Optymalny stosunek nasyconych kwasów tłuszczowych do jednonienasyconych kwasów tłuszczowych do wielonienasyconych kwasów tłuszczowych wynosi 8-10 : 16 : 6.

== Zapotrzebowanie na składniki budulcowe dla sportowców ==

=== Białko ===
Białka ulegają w organizmie stałej wymianie, dlatego bardzo ważne jest systematyczne dostarczanie nowych składników służących do ich syntezy. Niepełnowartościowa dieta o zbyt małej zawartości białek lub niezawierająca pełnowartościowych protein prowadzi do zaburzeń wielu procesów w organizmie. Dla sportowców, którzy muszą w wyniku treningu rozbudowywać swoją masę mięśniową, a potem ją stale odnawiać stosunek białka zwierzęcego (pełnowartościowego) do roślinnego (niepełnowartościowego) powinien wynosić 2:1. W konwencjonalnej diecie stosunek ten wynosi 1:1.
Ustalenie zapotrzebowania na białko w sporcie jest bardzo trudne i zależy od wielu czynników takich jak:

skład diety,
całkowite spożycie energii,
wielkość spożycia węglowodanów, tłuszczów,
jakość protein.
Ponadto metabolizm białek jest cechą zależną od:

stanu organizmu,
płci,
wieku,
rodzaju wysiłku (krótkotrwały siłowy lub szybkościowy oraz długotrwały wytrzymałościowy).
Dla osób nieuprawiających sport wyczynowo zapotrzebowanie na białko szacuje się na 1g/kg m.c., natomiast sportowcy wysoko wykwalifikowani, przy dobowym wydatku energetycznym wynoszącym ok. 6000 kcal powinni spożywać 1,9-2,8 g/kg m.c białka, co odpowiada 10-15% energii z pożywienia. W sportach szybkościowo-wytrzymałościowych podczas intensywnego treningu i podczas zawodów zapotrzebowanie sportowców na białko wynosi 2,5-2,8 g/kg m.c., a nawet 3,0 g/kg m.c.

=== Składniki mineralne ===
Zwiększają one wydolność fizyczną i wytrzymałość, dlatego sportowcy powinni je spożywać w większej ilości. Związane jest to z utratą składników mineralnych wraz z potem. Niedobór elektrolitów można uzupełniać przez stosowanie odpowiednich napojów i suplementów.
Zapotrzebowanie sportowców na wybrane składniki mineralne:

wapń - 2000–4500 mg/osobę/24h,
fosfor - 3000–5800 mg/osobę/24h,
magnez - 480 mg/osobę/24h,
sód - 12-16 g NaCl/osobę/24h (soli spożywczej),
potas - 9-13 g/osobę/24h,
żelazo - 8 mg/1000 kcal/24h,
mangan - 0,3 mg/1 kg m.c/24h; ok. 10–15 mg/osobę/24,
cynk - 13–16 mg/osobę/24h,
jod - 160 µg/osobę/24,
selen - 50-60 µg/osobę/24.

== Zapotrzebowanie na wybrane składniki regulujące dla sportowców ==
witamina C - 100–150 mg/osobę/24 przed zawodami; 200–400 mg/osobę/24h w czasie zawodów i w okresie odnowy,
witamina A - 206 µg/osobę/24h,
witamina D - do 15 µg/osobę/24h,
witamina E - 30–50 mg/osobę/24h,
tiamina - 2,0-9,3 mg/24h,
ryboflawina - 3,7-94,7 mg/24h,
witamina PP - 33–55 mg/24h,
witamina H (biotyna) - 30 µg/osobę/24h,
kwas pantotenowy - 50 mg/osobę/24h,
kwas foliowy - 0,3-0,5 mg/osobę/24h,
kobalamina - 150-200 µg/24h.

=== Witaminy antyoksydacyjne ===
U osób uprawiających regularnie sport stwierdza się wzmożone zapotrzebowanie na witaminy antyoksydacyjne. Zapobiegają one występowaniu stresu oksydacyjnego. Podczas wysiłku fizycznego wzrasta zapotrzebowanie ustroju na tlen. Jeżeli ilość energii wydatkowanej w czasie pracy jest stała to w organizmie nie ma ani braku, ani też nadmiaru tlenu. Jednak, gdy sytuacja wymaga nagłego zgromadzenia w tkankach większej ilości tlenu, (np. podczas intensywnego treningu), zwiększa się diametralnie proces spalania, podczas którego są wytwarzane reaktywne formy tlenu (RFT). Zapoczątkowują one reakcje rodnikowe w organizmie.
Do witamin o działaniu hamującym reakcje rodnikowe należą:

witamina C - kwas askorbinowy,
witamina E - alfa-tokoferol,
prowitamina A - beta-karoten.

=== Witaminy z grupy B ===
Podczas wzmożonego wysiłku fizycznego stwierdza się wzrost zapotrzebowania na witaminy z grupy B. Zawartość tych związków w tkankach spada pod wpływem wysiłku na skutek dużych obciążeń fizycznych. Również tracone są one w dużej ilości z potem.
W sporcie zalecane jest spożywanie większych dawek witamin z grupy B. Biorą one udział w przemianach białek, węglowodanów i tłuszczów. Mają one szczególne znaczenie dla:

glikolizy,
utlenienia kwasów tłuszczowych,
utlenienia kwasu pirogronowego.

== Bibliografia ==
Barszowski P., 2000. Wspomaganie procesu treningowego. Centralny Ośrodek Sportu, Resortowe Centrum Metodyczno Szkoleniowe Kultury Fizycznej i Sportu, Warszawa.
Celejowa I., 2003. Kluczowe problemy w żywieniu sportowców. Żywienie Człowieka i Metabolizm – ½, 302-308.
Celejowa I., 2007. O właściwą metodę i ustalenie norm zapotrzebowania na białko w sporcie Żywienie Człowieka i Metabolizm – ½, 218-225.
Celejowa I., 2001. Żywienie w treningu i walce sportowej. Centralny Ośrodek Sportu, Warszawa.
Ciborowska H., Rudnicka A., 2004. Dietetyka żywienia zdrowego i chorego człowieka. Wydawnictwo Lekarskie PZWL. Warszawa.
Coyle E. F., 1993. Carbohydrate Supplementation, Why, When, What and How Much. Insider – vol. 1, 1.
Czapska D., Ostrowska L., Stefańska E., Karczewski J., 2005. Ocena zawartości wybranych składników mineralnych w całodziennej racji pokarmowej studentów uprawiających sport. Żywienie Człowieka i Metabolizm – suplement nr 1 cz. I, 668-672.
Czech E., Hartleb M., 2005. Poglądy na funkcje metaboliczne karnityny po stu latach od jej odkrycia. Żywienie Człowieka i Metabolizm – 3, 262-275.
Faff J., 2003. Czy wysiłek fizyczny wymaga zwiększonej podaży antyoksydantów. Żywienie Człowieka i Metabolizm – ½, 290-296.
Sadowska-Krępa E., Kłapcińska B., 2005. Antioxidant vitamins in sport nutrition. Polish Journal of Sports Medicine – 21, 174-182.
Przepiórka M., Ziemiański Ś., 1997. Wpływ wysiłku fizycznego na zapotrzebowanie na białko. Żywienie Człowieka i Metabolizm – 3, 345-354.
Zając A., Poprzęcki S., Waśkiewicz Z., 2007. Żywienie i suplementacja w sporcie, Wydawnictwo Akademii Wychowania Fizycznego, Katowice.
Ziemlański Ś., Niedźwiecka-Kącikowa D., 1997. Zalecenia żywieniowe i zdrowotne dla sportowców. Wydanie Centralny Ośrodek Sportu, Warszawa.


Symbol

Symbol (z gr. σύμβολον sýmbolon) – semantyczny środek stylistyczny, który ma jedno znaczenie dosłowne i różną liczbę znaczeń ukrytych. Odpowiednik pojęcia postrzegany zmysłowo. Najbardziej ogólnie jest to zastąpienie jednego pojęcia innym, krótszym, bardziej wyrazistym lub najlepiej oddającym jego naturę, albo mniej abstrakcyjnym. Jest to znak odnoszący się do innego systemu znaczeń, niż do tego, do którego bezpośrednio się odnosi. Przykładowo symbol lwa oznacza nie tylko dany gatunek zwierzęcia, lecz często także siłę lub władzę. Symbole są arbitralnie ustanowionymi jednostkami komunikacyjnymi, dzięki temu różniącymi się od znaków, które tworzą związki między znaczonym i znaczącym w jednorodnym kontekście kulturowym. Obiekty tworzące związek symboliczny w jednej kulturze, mogą mieć inne znaczenia w innych kulturach, co odróżnia symbol od jednoznacznej alegorii.

== Znak a symbol ==

W niektórych ujęciach semiologicznych symbol jest typem znaku, w innych jest odrębną kategorią jednostki komunikacyjnej. W ujęciu np. Umberto Eco symbol jest znakiem języka werbalnego. Między symbolem a przedmiotem występuje odniesienie (symbol odnosi się do przedmiotu), przy czym samo odniesienie jest przekazywaną słuchaczowi (odbiorcy) informacją (równoważną z pojęciem lub obrazem myślowym). W ujęciu Charlesa Sandersa Peirce'a symbol, obok ikonu i indeksu jest podtypem znaku w stosunku do przedmiotu. Inne podtypy znaku rozróżniane są ze względu na stosunek do samego siebie (cecha, egzemplarz, typ) oraz ze względu na stosunek do interpretanta (remat, powiedzenie, argument).
W ujęciu Edmunda Leacha symbol jest odrębnym ikonem, odróżnianym od znaku. W transkrypcji danego języka poszczególne litery są znakami dźwięku, ale np. zmienne x we wzorach matematycznych są symbolami (Niech x oznacza masę...). Jeśli w konwencji europejskiej korona była atrybutem władzy królewskiej, to w tym przypadku jest ona znakiem. W przypadku używania jej jako części znaku towarowego (marki) staje się symbolem. Rozróżnienie między znakiem i symbolem jest analogiczne do rozróżnienia między metonimią i metaforą. Jeżeli jednostki komunikacyjne należą do tego samego kontekstu, są znakami, a jeśli należą do innych kontekstów, stają się symbolami. O ile relacja pomiędzy wyobrażeniem zmysłowym a pojęciem jest inherentna, to relacja między wyobrażeniem zmysłowym a obiektem w świecie zewnętrznym (pozazmysłowym) jest arbitralna, symboliczna, dopóki nie dojdzie do jej ustabilizowania przez konwencję. Symbole w takiej kategoryzacji można podzielić na standaryzowane (arbitralne, ale ustalone zwyczajem) i doraźne (w przypadku jednorazowych powiązań różnych porządków rzeczy). Symbole standaryzowane z kolei dzielą się na 1) konwencjonalne, ale całkowicie arbitralne: „lew jest symbolem władzy” oraz 2) ikoniczne, gdzie występuje zaplanowane podobieństwo: model, mapa. W niektórych przypadkach może dochodzić do stopniowego mieszania kilku różnych kontekstów. Odnosi się to m.in. do religii, gdzie bóstwa reprezentowane są przez materialne przedmioty takie jak świątynia, krzyż, lingam.

== Etymologia ==
Greckie słowo σύμβολον sýmbolon oznaczało niewielki, rozłamany na pół podczas zawierania umowy przedmiot z gliny, kości, drewna lub metalu, jak np. tabliczka lub pierścień. Połówki stanowiły znak rozpoznawczy dla dwóch osób, które łączyła jakaś więź – przyjaźń, pokrewieństwo, interesy, obowiązki, uczucia. Czasownik συμβάλλω symbállō oznaczał „zbieram” lub „porównuję, składam, łączę”.

== Niektóre polskie symbole ==

patriotyzmu:
osoby: Wanda, Tadeusz Reytan
wydarzenia: powstania
organizacje: Legiony, AK
bitwy: obrona Jasnej Góry
inne: Rodło, Kotwica
zdrady i prywaty:
Targowica

== Zobacz też ==

symbol (grafika)
symbolizm
symbolika
matematyka
semantyka
język
włócznia Świętego Maurycego
symbol narodowy
symbol solarny
symbolika kolumny architektonicznej
symbole religijne i mistyczne
symbolika chrześcijańska
symbol wiary
piktogram

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
Umberto Eco: Nieobecna struktura. Warszawa: Wydawnictwo KR, 1996. ISBN 83-86989-07-6.
Edmund Leach: Kultura i komunikowanie. Warszawa: PWN, 2010. ISBN 978-83-01-16475-1.

== Linki zewnętrzne ==
Online Encyclopedie of Western Signs and Ideograms


♀

♀ (symbol Wenus):

♀ – w biologii symbol płci żeńskiej
♀ – w chemii symbol pierwiastka miedzi
♀ – w mitologii rzymskiej symbol bogini Wenus
♀ – w mitologii greckiej symbol bogini Afrodyty
♀ – symbol astronomiczny planety Wenus
♀ – symbol damskiej toalety
Symbol Wenus w Unikodzie odpowiada sekwencji U+2640.

Zobacz też
symbol Marsa


♂

♂ (symbol Marsa):

♂ – w biologii symbol płci męskiej
♂ – w chemii symbol pierwiastka żelaza
♂ – w mitologii rzymskiej symbol boga Marsa
♂ – w mitologii greckiej symbol boga Aresa
♂ – symbol astronomiczny planety Mars
♂ – symbol męskiej toalety
W starych manuskryptach symbol Marsa rysowano tak jak symbol Wenus (♀) odwrócony 135° w lewo (współcześnie: w kierunku przeciwnym do ruchu wskazówek zegara), dlatego pierwotnie zamiast strzałki miał krzyż.
Symbol Marsa w Unikodzie odpowiada sekwencji U+2642.

Zobacz też
symbol Wenus


108 (Azja)

108 – liczba, która w Indiach i na Dalekim Wschodzie w religiach dharmicznych symbolizuje doskonałość i uważana jest za liczbę świętą albo magiczną.
Liczba ta w matematyce indyjskiej wskazywana jest jako doskonała, gdyż stanowi iloczyn trzech pierwszych liczb naturalnych podniesionych każda do potęgi własnej:

          1

            1

        ⋅

          2

            2

        ⋅

          3

            3

        =
        108.

    {\displaystyle 1^{1}\cdot 2^{2}\cdot 3^{3}=108.}

Oto przykłady występowania liczby 108 w różnych tradycjach Wschodu:

== W hinduizmie ==
108 głównych Upaniszad
54 litery alfabetu sanskryckiego, każda ma 2 aspekty – Śiwa, Śakti
108 paciorków rudrakszy i mali
108 Gopi (partnerek) Kryszny
108 świętych miejsc (pitha)
rytuał 108 Powitań Słońca w hathajodze
9 planet w 12 znakach zodiaku
4 kwadry Księżyca x 27 nakszatr

== W buddyzmie ==
108 doskonałych cech Buddy
108 splamień, przeszkadzających w osiągnięciu stanu Buddy, które usuwa się dzięki korzystaniu z mali.
W buddyjskiej tradycji koreańskiej liczba 108 odpowiada liczbie Buddów i Bodhisattwów. Innym wyjaśnieniem jest to, że istoty ludzkie posiadają 108 rodzajów iluzji, które można odciąć za pomocą różnych praktyk medytacyjnych.
108 Arahatów
108 tradycyjnych pokłonów
108 uderzeń dzwonu (gongu) na Nowy Rok w japońskich świątyniach

== Przypisy ==


420 (slang)

420 – symbol slangowy w kulturze związanej z konopiami pierwotnie zapisywany jako 4:20, oznaczający czas na konsumpcję marihuany. W tradycji kultur konopnych w USA przetrwał także jako data, zapisywana w formie amerykańskiej 4/20. Historia powstania tego symbolu i nadania liczbie 420 jej podziemnego charakteru nie jest jasna, choć część źródeł wskazuje na historię grupy nastolatków z hrabstwa Marin, która spotykała się o 16:20 (czyli najprawdopodobniej po zakończeniu zajęć) przy pomniku Louisa Pasteura.

== Historia ==

Na temat pochodzenia symbolu powstało wiele mitów. Liczby tej doszukiwano się m.in. w piosence „Rainy Day Women ♯12 & 35” Boba Dylana oraz dacie urodzin Adolfa Hitlera. Miała być to również liczba związków chemicznych zawartych w marihuanie lub pora na tea time w Holandii, a także artykuł kalifornijskiego kodeksu karnego odnoszącego się do przestępstw związanych z marihuaną, czy też kod radiowy używany przez policjantów do zgłaszania tego typu czynów .
Liczba 420 używana była od jesieni 1971 przez grupę pięciu uczniów San Rafael High School w stanie Kalifornia zwanych Waldos, którzy za pomocą kodu „420 Louis” umawiali się po skończonych zajęciach o godzinie 16:20 w okolicach pomnika Louisa Pasteura na palenie marihuany oraz poszukiwanie roślin konopi, które rosły rzekomo – według mapy, w której posiadanie weszli Waldos – nieopodal przybrzeżnej stacji ratowniczej na przylądku Point Reyes. Dzięki znajomościom członków Waldos z zespołem Grateful Dead określenie 420 rozpowszechniło się w latach 70. i 80. W tym okresie było ono znane w prywatnych kręgach miłośników marihuany. Do światowej popularności 420 przyczynił się festiwal Hemp Tour, który dzięki zaangażowaniu Waldos zaczął towarzyszyć koncertom Grateful Dead, na których osoby zaangażowane w Hemp Tour zaczęły sprzedawać naszywki i plakaty z symbolem 420  .
W 1990 kopia ulotki promującej 420, która pojawiała się na koncertach Grateful Dead (szczególnie w północnej Kalifornii), trafiła z koncertu w Oakland do redakcji czasopisma „High Times”, które opublikowało jej treść rok później. W 2005 „High Times” postulowało zastąpienie 4:20 godziną 5:20 z myślą o osobach kończących pracę o godzinie 17 .

== Odniesienia w kulturze ==
Zegary w filmach Pulp Fiction Quentina Tarantino oraz Między słowami Sofii Coppoli ustawione są na godzinę 4:20 .

== Uwagi ==

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
Zoe Wilder: Does 4/20 Still Matter?. Rollingstone.com, 2017-04-20. [dostęp 2020-06-01]. (ang.).
High Times: Timeline: The History Of 4/20. Hightimes.com, 2014-02-20. [dostęp 2020-06-10]. (ang.).
Ryan Grim: 420 Meaning: The True Story Of How April 20 Became ‘Weed Day’. Huffpost.com, 2020-04-20. [dostęp 2020-06-10]. (ang.).


Adinkra

Adinkra – grupa symboli wywodzących się z kultury ludu Akan z Ghany z Afryki Zachodniej.

== Opis ==
Adinkra symbolizują popularne, miejscowe przysłowia lub aforyzmy. Przedstawiają stylizowane przedmioty, zwierzęta, rośliny, wytwory natury, budowle, także fryzury i figury geometryczne. Umieszczane są na tkaninach (głównym ośrodkiem tkackim jest wioska położona w pobliżu Kumasi – Ntonso), ścianach, ceramice, logach, a także występują jako malowidła na drzeworytach. Mieszkańcy Ghany używali/znali około czterystu takich symboli; obecnie w powszechnym użytku jest ich od pięćdziesięciu do stu.

== Historia ==
Rozwój i wzrost znaczenia Adinkra nastąpił w XIX wieku, w okresie rozkwitu tkactwa i rzemiosła w Ghanie oraz na Wybrzeżu Kości Słoniowej. Szczególną popularnością symbole adinkry cieszyły się podczas konfliktu zbrojnego pomiędzy królestwem Gyaaman (Ghana i część Wybrzeża Kości Słoniowej) a Aszanti. Ludzie z Gyaaman – pierwsi twórcy Adinkry, próbowali naśladować sąsiedni symbol narodowy, tak zwanego „złotego stołka”, należącego do Aszanti. Kiedy król Gyaaman został w końcu zabity, jego szaty z symbolami Adinkra zostały zabrane jako wojenne trofeum przez Asante Hene, czyli króla Aszantów – Nanę Osei Bonsu-Panyin.

== Znaczenie ==
Etymologia: słowo ‘adinkra’ wywodzi się z języka ludów Akan, pochodzi od słowa ‘dinkra’, oznaczającego „pożegnanie”, „pozostanie w rozdzieleniu”, „rozłąkę”. Innym znaczeniem ‘adinkra’ jest nazwa na króla Gyaaman.
Symbole Adinkra były i są nadal tłoczone na tkaninach używanych przede wszystkim podczas ceremonii pogrzebowych, ale również  uroczystości weselnych, obrzędów inicjacyjnych.

== Proces drukowania ==
Po zdobyciu szat króla Gyaaman, Aszanti pogłębili swoją wiedzę na temat pozyskiwania i używania specjalnego atramentu o nazwie „aduru”. Jest on wykorzystywany w procesie drukowania wzorów na bawełnianych tkaninach. Uzyskuje się go przez gotowanie kory z drzewa badie wraz z żużlem żelaza. Nie jest on jednak chemicznie utrwalany na materiałach, toteż nie powinno się ich za bardzo moczyć. Tkaniny na których widnieją Adinkra to tzw. Adiry.

== Wytwórcy i użytkownicy ==
Procesem wytwarzania zajmują się jedynie osoby, które posiadły już umiejętność przygotowywania
i drukowania wzorów, znające znaczenie poszczególnych symboli. Kiedyś odzież pokryta symbolami Adinkra była zarezerwowana wyłącznie dla królów Asante lub innych ważnych przywódców, także duchownych. Z biegiem lat zaczęli ich używać zwykli ludzie, którzy jednak zakładają te tkaniny na specjalne okazje, zwłaszcza pogrzeby.

== Adinkra teraz ==
W dzisiejszych czasach symbole te odgrywają bardzo ważną rolę w handlu turystycznym, ceramice, architekturze, rzeźbie, sztuce użytkowej i produktach komercyjnych (nawet w kształcie czekoladek!).

== Wybrane symbole ==
Adinkrahened - wódz symboli Adinkra - dwa okręgi wpisane w trzeci, co symbolizuje wspaniałość, charyzmę i przywództwo.
Nyame – najwyższy symbol, przypomina człowiekowi, że z wyjątkiem Boga, niczego i nikogo innego nie musi się bać.
Sesa Woruban - symbol zawierający w sobie dwa oddzielne symbole zwane "Poranna Gwiazda" oznaczające nowy początek dnia oraz symbol umieszczony w środku koła, oznaczający obracanie się lub samodzielny ruch.
Sankofa – symbol powrotu, wiąże się ze stwierdzeniem „nigdy nie jest za późno, aby zawrócić i obrać inną drogę, kiedy zrozumie się swój błąd” oraz przysłowiem Aszanti: „popatrz w swoją przeszłość, a rozpoznasz swoją przyszłość”.
Dufae – stylizowany grzebień – symbol kobiecych cnót: empatii, ostrożności, delikatności i roztropności.
Fofo – stylizowane nasiona fofoo – ważny składnik odżywczy, symbol – ostrzeżenie przed zazdrością i zawiścią.

== Bibliografia ==
The Adinkra dictionary: A visual primer on the language of Adinkra  autor W. Bruce Willis, ISBN 0-9661532-1-9
Cloth as Metaphor: (re)reading the Adinkra cloth symbols of the Akan of Ghana autor Dr. George F. Kojo Arthur, 2001. 187, [6] p. 29 cm. ISBN 9988-0-0791-4
African Accents: Fabrics and Crafts to Decorate Your Home autor Lisa Shepard ISBN 0-87341-789-5
Symbole Afryki autor Heike Owusu, Katowice: Wydawnictwo „KOS”, 2002, Symbole Adinkra, s. 205 – 219
Asante in the nineteenth century: the structure and evolution of a political order autor  Ivor Wilks, http://gldp.pl/4k
Adinkra Symbology http://africanhistory.about.com/library/weekly/aaAdinkra.htm
Inscribing meaning: Adinkra http://www.nmafa.si.edu/exhibits/inscribing/adinkra.html

== Linki zewnętrzne ==

Zestaw symboli Adinkra na AfricaWithin.com
Adinkra Symbols of West Africa. welltempered.net. [zarchiwizowane z tego adresu (2007-07-12)].
West African Wisdom: Adinkra Symbols & Meanings


Androgen (symbol)

Androgen, androgyn – symbol przedstawiający Androgyne – obupłciowe bóstwo z mitologii starożytnych o dwóch twarzach (męskiej i żeńskiej). Reprezentuje podstawową jedność przeciwieństw.

== Przypisy ==


Arkadia (symbol)

Arkadia – fikcyjna kraina, uważana przez poetów za krainę wiecznego szczęścia – ziemski raj, symbol wyidealizowanej krainy spokoju, ładu, sielankowej, wiecznej szczęśliwości i beztroski.

== Symbol Arkadii w literaturze ==
Arkadia, jako kraina szczęśliwości, pozbawiona trosk i chorób została po raz pierwszy przedstawiona w Bukolikach Wergiliusza. Za sprawą romansu pasterskiego Arkadia włoskiego poety Jacopa Sannazzara z 1504, rodzaj alegorycznej powieści stał się popularną formą, toposem w literaturze europejskiej. W 1590 roku sir Philip Sidney napisał romans Arkadia. W 1607 zaś ukazał się pierwszy tom wpływowej powieści „rustykalnej” w konwencji arkadii pasterskiej Astrea Honoré d'Urfé.
W literaturze nowożytnej symbol Arkadii często sprowadzał się do domu, w którym panuje spokój i harmonia. W literaturze polskiej motyw Arkadii przejawia się u Adama Mickiewicza w Panu Tadeuszu (obraz Soplicowa), Cypriana Kamila Norwida w wierszu Moja piosnka II (utracona ojczyzna), Bolesława Prusa w "Lalce" (Zasławek), Bruno Schulza w Sklepach cynamonowych (świat widziany oczami dziecka) oraz u Czesława Miłosza w Dolinie Issy, gdzie utracona ziemia została przyrównana do Arkadii.
Arkadia jako symbol pojawiała się również w pracach Plauta, Pliniusza, Persjusza i Rabelais’go odnośnie do zwierząt arkadyjskich. O Arkadii pisze także w swoim cyklu Ulysses Moore, Pierdomenico Baccalario,

== Symbol Arkadii w sztuce ==

Motyw Arkadii podejmowany był przez malarzy. Występowała jako symbol szczęśliwego życia często w połączeniu z symbolem przemijającego życia – trupią czaszką. Zestawienie symboli oznaczało, iż w każdym, nawet idealnie szczęśliwym życiu, śmierć jest tym, co nieuniknione.
Włoski malarz Bartolomeo Schedoni (1559-1615) na swoim obrazie umieścił sentencję łacińską et in Arcadia ego (i ja (żyłem) w Arkadii), której znaczenie było często podejmowane przez innych późniejszych malarzy.
Motyw Arkadii przedstawiany był również przez innych malarzy:

Nicolas Poussin – Et in Arcadia Ego (olej na płótnie, lata 1637–1639, 185 × 121 cm, Luwr),
Jan Frans van Bloemen – Arcadian Landscape (olej na płótnie, 32 × 42 cm),
Giovanni Francesco Barbieri – Et in Arcadia Ego (olej na płótnie 1618-1622, 82 × 91 cm),
Joshua Reynolds (1723-1792)
Aubrey Beardsley (1872–1898) – Et in Arcadia Ego (rysunek czarnym tuszem, wydany w The Savoy, nr 8, Londyn, 1896).