Paralogizm

Paralogizm (z gr. paralogismós od parálogos 'niespodziewany, nierozsądny' od para- 'obok' i logos 'mowa, słowo, wypowiedź') – błędne rozumowanie prowadzące do fałszywego wniosku. Jest to wnioskowanie niepoprawne, w którym błąd popełniono nieświadomie albo bez zamiaru wprowadzenia kogoś w błąd. Termin ten odnosi się przede wszystkim do błędnych sylogizmów. Od paralogizmu odróżnia się sofizmat, błąd rozumowania popełniony świadomie.

== Zobacz też ==
Błędy logiczno-językowe

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
Witold Marciszewski (red.), Mała encyklopedia logiki, wyd. 2 rozszerzone, Wrocław, Ossolineum, 1988 (1. wyd. 1970) ISBN 83-04-01327-4


Pierwsze zasady

Pierwsze zasady (pierwsze zasady Bytu i myśli, najwyższe prawa myślenia i poznania) – w logice i metafizyce tradycyjnej zbiór praw logicznych, co do których sądzono, że:

są najbardziej oczywiste ze wszystkich możliwych twierdzeń;
są niezależne od innych twierdzeń (nie dają się wywnioskować z żadnych innych praw logicznych);
stanowią ostateczne uzasadnienie wszystkich praw logiki.
Zaliczano do nich zasadę tożsamości, zasadę sprzeczności i zasadę wyłączonego środka. Oprócz nich do najwyższych praw myślenia zaliczano też często dictum de omni et nullo i zasadę racji dostatecznej.

Zasada sprzeczności jako prawo logiczne mówi, że dwa zdania sprzeczne nie mogą być zarazem prawdziwe. Jako zasada metafizyczna mówi, że "Byt nie jest niebytem", że nie może coś zarazem istnieć i nie istnieć – pozostaje więc w bardzo ścisłym związku z zasadą jedności Bytu, która z tego względu również uznawana jest za "pierwszą zasadę".
Zasada tożsamości (w tradycyjnym, odległym od współczesnego, ujęciu) mówi, że to, co jest prawdziwe, musi się pod każdym względem zgadzać ze sobą samym.
Zasada wyłączonego środka mówi, że z dwóch zdań sprzecznych oba nie mogą być zarazem fałszywe.
Dictum de omni et nullo mówi, że co ma walor w zastosowaniu do każdego, ma zarazem walor w zastosowaniu do poszczególnych, a co nie ma waloru w zastosowaniu do żadnego, nie ma też waloru w zastosowaniu do poszczególnych.
Zasada racji dostatecznej ma charakter metodologiczny, mówi, że wszystkie przekonania powinny mieć dostateczną rację, by je przyjąć, tj. powinny być dostatecznie uzasadnione. Klasyczne sformułowanie tej zasady widoczne jest przede wszystkim w filozofii Leibniza, w metafizyce klasycznej rozumiana jest ona raczej jako zasada racji bytu głosząca, że tak byt, jak i jego części składowe mają swoje uzasadnienie w samym bycie i dzięki samemu bytowi są inteligibilne – byt jest wytłumaczalny i zrozumiały przez sam byt i jego obiektywność, a nie np. przez myśli i pragnienia.
Większość spośród tych praw sformułował (nie zawsze w dojrzałej i pełnej postaci) Arystoteles, który – choć przekonany o ich szczególnej doniosłości – nie wyodrębnił ich łącznie jako "pierwszych zasad". Uczyniła to dopiero logika średniowieczna, z której przekonanie o istnieniu "pierwszych zasad" przeszło do logiki nowożytnej.
Logika współczesna odrzuca pojęcie "pierwszych zasad". Pojęcie oczywistości uznano za zbyt niejasne, by budować na nim systemy logiczne. Co więcej, zasady logiczne uznane za "pierwsze zasady", nie są ani niezależne, ani nie stanowią uzasadnienia wszystkich innych praw logiki. Pewnego rodzaju odpowiednikiem "pierwszych zasad" jest w logice współczesnej pojęcie "aksjomatu" – zasady uznane w logice tradycyjnej za "pierwsze" nie mogą jednak stanowić aksjomatyki rachunku zdań ani żadnego systemu dedukcyjnego. Są one bowiem twierdzeniami, które wyprowadza się z aksjomatów rachunku zdań za pomocą wielu kroków dowodowych.
Istnieją też próby ujęcia "pierwszych zasad" nie jako pierwszych zasad logicznych, ale jako pierwszych zasad metafizyki (czasem też jako pierwszych zasad myślenia w sensie psychologicznym). Mają one miejsce zwłaszcza na gruncie neotomizmu, gdzie uznawane są za specyficzne zasady metodologii metafizyki.

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
Mieczysław Krąpiec, Metafizyka, wyd. 5, Lublin 1988.
Tadeusz Kotarbiński, Wykłady z dziejów logiki, Łódź 1957.

== Linki zewnętrzne ==
 Andrzej Maryniarczyk, Zasady pierwsze, Powszechna Encyklopedia Filozofii, Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu, ptta.pl [dostęp 2024-05-16].
Yitzhak Y.Y.Y. Melamed Yitzhak Y.Y.Y., MartinM. Lin MartinM., Principle of Sufficient Reason, [w:] Stanford Encyclopedia of Philosophy, CSLI, Stanford University, 7 września 2016, ISSN 1095-5054 [dostęp 2018-01-17]  (ang.).  (Zasada racji dostatecznej)


Podział logiczny

Podział logiczny danego pojęcia jest to układ przynajmniej dwóch pojęć względem niego podrzędnych i zarazem między sobą równorzędnych.
Lub wyrażając to dokładniej:
Podział logiczny pojęcia A jest to układ pojęć: a1, a2, ..., an taki, że: każde a1 jest A i każde a2 jest A, i każde an jest A, przy czym nieprawda, że każde A jest a1 i nieprawda, że każde A jest a2, itd.
Pojęcie, którego podziału dokonujemy (w naszym przypadku: A), nosi nazwę całości dzielonej (łac. totum divisionis), zaś  pojęcia a1 …  an to człony podziału (membra divisionis).

Przykładowo: Układ pojęć „kobieta” i „mężczyzna” jest podziałem logicznym pojęcia „człowiek”, ponieważ dwa pierwsze pojęcia są podrzędne zakresowo względem trzeciego. Inaczej to wyrażając: każdy mężczyzna jest człowiekiem i każda kobieta jest człowiekiem, oraz zarazem nieprawda, że każdy człowiek jest mężczyzną i nieprawda, że każdy człowiek jest kobietą.

== Warunki poprawności podziału logicznego ==
Aby dany układ pojęć był podziałem logicznym, musi być przeprowadzony:

wedle jednego z dwóch tylko możliwych kryteriów podziału:
układu cech sprzecznych lub układu modyfikacji cechy,
oraz spełniać dwie grupy warunków:
dotyczących jego struktury, tzw. warunków formalnych;
dotyczących jego treści, tzw. warunków materialnych.

=== Kryterium podziału ===
Podziałem logicznym danego pojęcia nie jest dowolny układ pojęć względem tego pojęcia podrzędnych lecz układ takich pojęć, wyznaczony za pomocą  jednego z dwóch następujących kryteriów:

odpowiedniego układu cech sprzecznych – cech a i nie-a – zwanego dychotomią platońską (inaczej: podziałem dwudzielnym lub podziałem dychotomicznym).
Przykładem podziału tego rodzaju może być podział liczb naturalnych na parzyste i nieparzyste.
układu modyfikacji danej cechy – zwanego podziałem wieloczłonowym
modyfikacją cechy a są cechy: a1, a2, ..., an.
Przykładem podziału tego rodzaju może być podział pojęcia "nauczyciel" w oparciu o kryterium przedmiotowo-dydaktyczne: nauczyciel języka polskiego, nauczyciel języka niemieckiego, nauczyciel matematyki, nauczyciel chemii, nauczyciel fizyki , nauczyciel…, itd.

=== Formalne warunki poprawności podziału logicznego ===
Aby podział logiczny był poprawny spełniać musi cztery warunki:

1 warunek jednoznaczności, który jest spełniony wtedy tylko, gdy podział jest przeprowadzony według jednej zasady – warunek ten zwany jest również warunkiem jedyności zasady;
Przykłady podziału nie przeprowadzonego wedle jednej zasady:
Literatura naukowa dzieli się na krótką i na złą;
Ludzie dzielą się na inteligentnych i takich, co słodzą kawę;
Samochody dzielimy na osobowe, dostawcze, dostawczo-osobowe i pływające.
2 warunek ekonomiczności, który spełniony jest gdy każda para jego członów pozostaje w zakresowym stosunku wykluczenia – warunek ten nazywamy również warunkiem rozłączności;
Przykład podziału gwałcącego warunek ekonomiczności:
Nauki dzielimy na matematyczne, przyrodnicze, społeczne, humanistyczne, inżynieryjne, medyczne i filozoficzne. (Błąd: filozoficzne zaliczane są do humanistycznych, a niekiedy humanistyczne utożsamiane są ze społecznymi).
3 warunek zupełności, który jest spełniony wtedy tylko, gdy suma logiczna wszystkich jego członów jest zakresowo tożsama z całością dzieloną.
Przykład podziału gwałcącego warunek zupełności:
Zwierzęta dzielimy na futerkowe, opierzone, mające pancerz. (kontrprzykład  – ryby)
4 warunek nasycenia oznaczający, iż każdy człon podziału musi zawierać jakiś element.
Przykład pogwałcenia zasady nasycenia:
Ludzi dzielimy na mających ponad trzy metry wzrostu i niższych.

==== Wyższość podziału dychotomicznego nad wieloczłonowym ====
Z przedstawionych wyżej rodzajów podziału – dychotomicznego i wieloczłonowego – ten pierwszy ma szczególne znaczenie, ponieważ zawsze spełnia on trzy formalne warunki poprawności. W każdym takim podziale pojęcia A na pojęcia a i nie-a występuje tylko jedna zasada, spełniony jest zatem warunek pierwszy, jednocześnie człony tego podziału tworzą parę pojęć sprzecznych  – wykluczają się – zatem są rozłączne, człony tego podziału również się dopełniają – ich suma logiczna jest zakresowo tożsama z całością dzieloną: a + ~a = A. Jedynym błędem formalnym na jaki narażone są podziały dychotomiczne jest groźba nienasycenia jednego z członów.

=== Materialne warunki poprawności podziału logicznego ===
Poprawność formalna podziału jest jego warunkiem koniecznym ale nie wystarczającym.  Niezbędnym jest jeszcze spełnienie

1 warunku naturalności, który dotyczy głównie kryteriów podziałów. Kryteria te muszą być istotne ze względu na dany cel poznawczy.
Dla znakomitej większości pojęć opisujących rzeczywistość kulturową, a w szczególności dla pojęć otwartych cechą charakterystyczną ich desygnatów jest ich różnorodność.
Przykładowo, podział logiczny pojęcia „człowiek” przeprowadzać można według wielu kryteriów (płeć, wiek, kolor skóry, poziom inteligencji, wzrost, itp.)
Zgodnie z warunkiem naturalności, kiedy chcemy np. dokonać selekcji kandydatów na pracowników w firmie ochroniarskiej, za kryterium/kryteria takie uznamy przykładowo wiek, wykształcenie, czy sprawność fizyczną.

Kryterium mało istotnym byłby np. kolor owłosienia na stopach czy posiadanie piegów na plecach. Jednakże w innych przypadkach (np. szczególnych upodobań seksualnych) te dwie ostatnio wymienione cechy mogą mieć znaczenie istotne, w przeciwieństwie do cech wymienionych wcześniej.
Oprócz warunku naturalności, istotny jest jeszcze jeden:

2 ograniczonej szczegółowości podziału, zgodnie z którym podział nie powinien być nadmiernie szczegółowy, ze względu na dany cel poznawczy.

=== Podział logiczny, klasyfikacja i systematyka ===
Z formalnego punktu widzenia podział logiczny, klasyfikacja i systematyka mają ze sobą wiele wspólnego, bowiem klasyfikacja jest po prostu bardziej złożonym podziałem logicznym, a systematyka bardziej złożoną klasyfikacją. Ze względu na tę własność zaproponować można następującą definicję:

Klasyfikacja logiczna jest to układ przynajmniej dwóch różnych podziałów logicznych tego samego pojęcia.

==== Odmiany klasyfikacji ====
Wyróżnia się trzy podstawowe: jednopoziomową, wielopoziomową oraz systematykę.

===== Klasyfikacja jednopoziomowa =====
Klasyfikację logiczną będącą pojedynczym podziałem logicznym nazywa się klasyfikacją jednopoziomową (jednopiętrową).

===== Klasyfikacja wielopoziomowa =====
Klasyfikację logiczną będącą układem przynajmniej dwóch podziałów logicznych nazywa się klasyfikacją wielopoziomową (wielopiętrową).

===== Systematyka =====
Systematyka jest to klasyfikacja wielopoziomowa, w której kolejność poziomów jest wyznaczana przez jedną, odpowiednio istotną, zasadę.  (Np. systematyki roślin i zwierząt).

=== Podział logiczny idealny i podział logiczny realny ===
Pojęcia podziału logicznego idealnego i klasyfikacji idealnej odnoszą się do logiki formalnej, zaś pojęcia podziału realnego i klasyfikacji realnej do podziałów i klasyfikacji będących wynikami badań w zakresie nauk empirycznych. (W skrótowej formie, zamiennie w miejsce określeń  „podział logiczny idealny” i „podział logiczny realny” używa się też określeń „podział logiczny” i „podział realny”, i odpowiednio „klasyfikacja logiczna” i „klasyfikacja realna”.)

Zasadniczą różnicą pomiędzy nimi jest stosunek do trzech formalnych warunków poprawności logicznej podziału.
Pojęcie podziału logicznego idealnego traktuje każdy z tych warunków jako bezwzględnie istotny – bez spełnienia któregokolwiek z nich podział logiczny nie istnieje.
Zaś jeśli chodzi o podział realny, to bezwzględnie koniecznym jest jedynie warunek pierwszy, czyli warunek jedyności kryterium. Dwa pozostałe, rozłączności i zupełności, wymagane są w granicach faktycznej możliwości ich realizacji.
Podziały i klasyfikacje realne stosowane są wszędzie tam, gdzie nie można spełnić warunków zupełności i rozłączności. Ma to miejsce szczególnie w tych dziedzinach, które badają i opisują rzeczywistość a nie dzieje minione.

Przykładowo, ponieważ znane są wszystkie pisma Augusta Comte’a można na ich podstawie zrekonstruować podział logiczny pojęcia socjologia (tak jak ją Comte widział), i wszystkie trzy formalne warunki podziału będą tu spełnione.
Nie można jednak zaproponować współcześnie podziału logicznego pojęcia socjologia, bowiem wyłaniają się w jej ramach nowe gałęzie, specjalności i subspecjalności. To, co wczoraj byłoby uznane za podział wyczerpujący, jutro takim może nie być.

==== Klasyfikacja realna ====
Powyższe uwagi pozwalają na wprowadzenie definicji klasyfikacji realnej. Oto ona:

Klasyfikacja realna jest to bądź realny podział logiczny, bądź odpowiedni układ przynajmniej dwóch różnych realnych podziałów logicznych tego samego pojęcia.

=== Podział logiczny a partycja ===
Nie jest ani podziałem logicznym, ani podziałem realnym wymienienie elementów z jakich składa się przedmiot („partycja przedmiotu”).

Przykłady partycji, a nie podziałów logicznych:
Pies policyjny składa się ze smyczy wiodącej, obroży okalającej i psa właściwego.
Stół składa się z nóg i z blatu.

== Bibliografia ==
Kazimierz Ajdukiewicz: Logika pragmatyczna. Warszawa: PWN, 1962. Brak numerów stron w książce
Tadeusz Kotarbiński: Elementy teorii poznania, logiki formalnej i metodologii nauk. Wrocław – Warszawa – Kraków: Zakład Narodowy Imienia Ossolińskich – Wydawnictwo, 1961. Brak numerów stron w książce
Tadeusz Kotarbiński: Kurs logiki dla prawników. Warszawa: Gebethner i Wolf, 1951. Brak numerów stron w książce
Tadeusz Kwiatkowski: Wykłady i szkice z logiki ogólnej. Lublin: Wydawnictwo UMCS, 2002. Brak numerów stron w książce
Narcyz Łubnicki: Nauka poprawnego myślenia. Warszawa: PWN, 1963. Brak numerów stron w książce
Witold Marciszewski: (red.) Mała encyklopedia logiki. Wrocław – Warszawa – Kraków, Gdańsk – Łódź: Zakład Narodowy Imienia Ossolińskich – Wydawnictwo, 1988. Brak numerów stron w książce
Jacek Juliusz Jadacki: Spór o granice języka. Warszawa Semper 2002.


Pojęcie

Pojęcie – abstrakcyjny, myślowy odpowiednik przedmiotu. Po zdefiniowaniu pojęcie staje się terminem.
W logice niesie znaczenie nazwy ogólnej. W psychologii jest umysłową reprezentacją obiektów i zjawisk. W językoznawstwie pojęcie można utożsamiać z elementem znaczonym znaku językowego.

== Filozofia ==
Immanuel Kant podzielił pojęcia na aprioryczne (wytwory intelektu) i aposterioryczne (powstałe poprzez abstrahowanie z doświadczenia).
Peter Unger stworzył termin pojęcia granicznego.

== Psychologia ==
Tworzenie pojęć jest podstawową funkcją postrzegania i myślenia. Pojęcia pozwalają systematyzować naszą wiedzę o świecie.
Dwa podstawowe typy pojęć:

Pojęcia klasyczne (matrycowe, arystotelesowskie) – o ostrych granicach, oparte na ścisłej definicji zawierającej warunki konieczne i wystarczające, by dany obiekt mógł być uznany za reprezentanta danej kategorii;
Pojęcia naturalne (rozmyte) – zamiast na definicji i warunkach koniecznych i wystarczających, oparte na podobieństwie do przechowywanych w pamięci "typowych" egzemplarzach.
zapewniają ekonomiczne funkcjonowanie poznawcze,
pozwalają rozumieć i wyjaśniać rzeczywistość,
pozwalają na manipulacje na reprezentacjach przedmiotów a nie na samych przedmiotach,
umożliwiają komunikację.

== Kognitywistyka ==
Podstawowa struktura poznawcza reprezentująca uogólnioną klasę obiektów.

== Bibliografia ==

Tomasz Maruszewski, Psychologia poznania. Wyd. 2 rozsz., GWP, Gdańsk 2001, ss. 428. ISBN 83-87957-51-8

== Linki zewnętrzne ==
 Marek Jakubiec, Pojęcie, Centrum Kopernika Badań Interdyscyplinarnych – Uniwersytet Jagielloński (CKBI UJ), kanał „Copernicus” na YouTube, 2 listopada 2019 [dostęp 2024-10-12].


Polisylogizm

Polisylogizm – układ kolejno następujących po sobie sylogizmów, taki że wniosek poprzedniego sylogizmu jest jedną z przesłanek kolejnego sylogizmu.
Na przykład:

== Bibliografia ==
Witold Marciszewski (red.), Mała encyklopedia logiki, wyd. 2 rozszerzone, Wrocław, Ossolineum, 1988 (1sze wyd. 1970) ISBN 83-04-01327-4

== Zobacz też ==
Epichejremat
Kwadrat logiczny


Poprzednik

Poprzednik – w rachunku zdań pierwszy (w kolejności zapisu lub odczytywania) argument implikacji, w zapisie typu

        p
        →
        q

    {\displaystyle p\to q}

 oznaczany symbolem

        p
        .

    {\displaystyle p.}

 Np. w zdaniu „Jeżeli pada deszcz, to na niebie są chmury” poprzednikiem jest zdanie „pada deszcz”. Drugi z argumentów implikacji nazywamy następnikiem.

== Bibliografia ==
Witold Marciszewski (red.), Mała encyklopedia logiki, Ossolineum 1988.


Porządek

Porządek (gr. táksis, łac. ordo, nowołac. ordinatio) – wieloznaczny termin stosowany jako termin specjalny w logice, matematyce, metafizyce i w filozofii przyrody. Jako termin niespecjalny posiada funkcje wartościujące i ekspresywne.
W matematyce i logice porządek to relacja dwuczłonowa jednego zbioru, zwykle spełniająca aksjomaty porządku liniowego lub przynajmniej częściowego porządku. W teorii systemów porządek to stan dowolnego zbioru, na którym określone są relacje należące do jakiegoś systemu/zbioru relacji.
W metafizyce porządek to jedność w wielości, czyli taki układ bytów, który daje się ująć intelektualnie.
W filozofii przyrody przez porządek rozumie się porządek natury, czyli to, że w przyrodzie zachodzi dająca się ująć w prawa regularność.
W funkcji wartościującej termin „porządek” służy zaakcentowaniu szczególnej doniosłości tego, co się tym terminem określa (np. „porządek łaski”, „porządek natury”). To znaczenie terminu „porządek” pokrywa się szczególnie często ze znaczeniem terminu „ład” – przez „ład” rozumie się najczęściej porządek jako szczególnie wysoki stopień wewnętrznej harmonii, jedności, dobra.
Funkcje ekspresywne terminu „porządek” są bardzo rozmaite – częsta przy jego użyciu jest np. intencja ironiczna, w szczególności w odniesieniu do „porządku społecznego”.

== Bibliografia ==
Antoni Podsiad, Słownik terminów i pojęć filozoficznych, Warszawa 2000


Presupozycja

Presupozycja – w logice sąd, który musi być prawdziwy, żeby jakiemuś zdaniu można było przypisać wartość logiczną (prawdę albo fałsz). Innymi słowy, presupozycja to wniosek wynikający zarówno ze zdania, jak i z jego negacji. Np. presupozycją zarówno zdania „Obecny król Francji jest łysy”, jak i zdania „Obecny król Francji nie jest łysy” jest: „Francja ma obecnie króla”.
Najczęściej występujące presupozycje to sądy egzystencjalne presuponowane przez zdania zawierające deskrypcje określone, tj. nazwy typu „najdłuższa rzeka świata”, „ulubiony film Stefana”. Np. presupozycją zdania „Andrzej nie pamięta nazwy najdłuższej rzeki świata” jest: „Istnieje najdłuższa rzeka świata”, lub też: „Istnieje Andrzej”.
Presupozycje pojawiają się też często w wyniku użycia tzw. wyrażeń faktywnych, takich jak „wiedzieć, że...”, „cieszyć się, że...”, „martwić się, że...”. Np. presupozycją zdania „Anna cieszy się, że dostała prezent”, jest: „Anna dostała prezent”.
W języku potocznym presupozycje to sensy wyrażeń, które nie są przedstawiane w pełni i zawierają w sobie ukryte myśli (założenia). Przykładem może być zdanie „Oficjalne źródła podają...”, w tym zdaniu ukrytą sugestią jest to, iż poza oficjalnymi źródłami istnieją nieoficjalne. W zdaniu „szukamy porozumienia”, mamy presupozycję, że jeszcze „nie ma porozumienia”, w zdaniu „czy wolałby pan spotkać się ze mną w środę czy w czwartek” mamy supozycję, że „pan chciałby się ze mną spotkać”. Presupozycje nie zawsze są wypowiadane i odbierane świadomie.
Często też presupozycja jest używana w celu przemycenia do świadomości odbiorcy pewnych faktów, które nie są prawdziwe. Np. pytanie „kiedy przestał pan bić żonę?” zakłada, że osoba pytana biła żonę. Tego typu pytania realnie wpływają na odbieranie rzeczywistości przez rozmówcę i mogą powodować zmiany w tym odbiorze.

== Linki zewnętrzne ==

Użycie presupozycji jako werbalnego środka wywierania wpływu - artykuł na stronach racjonalisty.pl

== Bibliografia ==
Stephen C. Levinson (2010): Pragmatyka, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa, tłumaczenie: Tadeusz Ciecierski, Katarzyna Stachowicz


Przekonanie

Przekonanie – sąd, zdanie oparte na przeświadczeniu o prawdziwości, słuszności czegoś.

Z pojęciem przekonania wiążą się następujące terminy:

ekspansja przekonań – dołączenie nowych przekonań do już posiadanych,
kontrakcja przekonań – odrzucenie przekonania,
rewizja przekonań – odrzucenie przekonania i dołączenie przekonania przeciwnego.

== Przypisy ==

== Linki zewnętrzne ==
 Bartosz Janik, Przekonania, Centrum Kopernika Badań Interdyscyplinarnych – Uniwersytet Jagielloński (CKBI UJ), kanał „Copernicus” na YouTube, 5 stycznia 2020 [dostęp 2024-10-12].
 Artykuły na Stanford Encyclopedia of Philosophy (ang.) [dostęp 2018-08-11]:

EricE. Schwitzgebel EricE., Belief, 24 marca 2015 .
AndrewA. Chignell AndrewA., The Ethics of Belief, 5 marca 2018 .


Przesłanka

Przesłanka – zdanie logiczne, będące podstawowym elementem procesu poznania, oznaczające odniesienie, na podstawie którego uznaje się inne zdania za prawdziwe, w ramach rozpoczętego procesu wnioskowania. Termin ten określa także zdania prawdziwe, będące wynikiem procesu wnioskowania, zakończonego wnioskiem lub konkluzją. Przesłanki mogą być wyraźne lub jedynie entymematyczne, zatrzymane w umyśle (gr. en thymo). Wnioskowania nawiązują często do stosunku wynikania między zdaniami.
Przesłanka nie jest tym samym co racja, a wniosek to nie to samo co następstwo. W przypadku obiektywnego stosunku wynikania ujawnia się następstwo racji, przy czym należy pamiętać, że prawdziwość następstwa nie przesądza o prawdziwości racji. W przypadku subiektywnym zaś mamy do czynienia z przesłanką i jej wnioskiem (konkluzją), ale stanowiące elementy „czyjegoś rozumowania” w pewnej chwili.
Zdanie „A” jest racją zdania „B”, zaś zdanie „B” jest następstwem zdania „A” wtedy, gdy prawdziwość zdania „A” jest gwarancją prawdziwości zdania „B”.
Zdanie stanowiące podstawę do uznania (wyprowadzenia) innego zdania nazywa się przesłanką rozumowania, a zdanie uznane (wyprowadzone) na podstawie przesłanki rozumowania nazywa się konkluzją (wnioskiem) rozumowania (wyprowadzania).
Układ przynajmniej dwóch zdań powiązanych ze sobą jako przesłanki i konkluzje, racje i następstwa nazywany jest rozumowaniem w sensie logicznym.

== Bibliografia ==
Tadeusz Kwiatkowski, Logika ogólna, Wyd. UMCS, Lublin 1995
Zygmunt Ziembiński, Logika praktyczna, Wyd. PWN, Warszawa 2012


Pytania dopełnienia

Pytanie dopełnienia – jedno z pytań, na które podziału dokonał Kazimierz Ajdukiewicz w podręczniku logiki pod tytułem Logika Pragmatyczna (1965). Klasyfikuje tam zdania pytajne ze względu na ich budowę. Podział wyróżnia pytania rozstrzygnięcia oraz pytania dopełnienia. Pytania dopełnienia są to wszystkie inne zdania pytajne niż zdania rozstrzygnięcia. Ze względu na niewystarczającą ilość informacji zawartych w pytaniu, bądź sposób w jaki postawiono pytanie, nie można na nie udzielić jednoznacznej odpowiedzi 'tak', lub 'nie'. Pytanie dopełnienia oparte na powyższej definicji może wyglądać w ten sposób:"Kto odkrył Amerykę?". Zamieniając partykułę pytajną "kto" na zmienną nazwową i poprzedzając otrzymane zdanie oznajmiające partykułą pytajną "czy", uzyskamy schemat pytania rozstrzygnięcia.

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
Pytania i zdania pytajne., [w:] KazimierzK. Ajdukiewicz KazimierzK., Logika Pragmatyczna, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1965, s. 88 .


Pytanie rozstrzygnięcia

Pytanie rozstrzygnięcia – jedno z pytań, na które podziału dokonał Kazimierz Ajdukiewicz w podręczniku logiki pod tytułem Logika Pragmatyczna (1965). Klasyfikuje tam zdania pytajne ze względu na ich budowę. Podział wyróżnia pytania rozstrzygnięcia oraz pytania dopełnienia. Pytania rozstrzygnięcia zbudowane są ze zdania oznajmiającego, sprecyzowanego, poprzedzonego partykułą pytajną "czy". Istnieją tylko dwie, sprzeczne ze sobą możliwości odpowiedzenia na pytania rozstrzygnięcia: 'tak' lub 'nie'.

Przykład: ""Czy dziecko w wieku 3 lat jest zdolne do myślenia abstrakcyjnego?". W odpowiedzi na to pytanie należy wybrać jedyną prawdziwą z dwóch alternatyw: "tak, dziecko w wieku 3 lat jest zdolne do myślenia abstrakcyjnego", "nie dziecko w wieku 3 lat nie jest zdolne do myślenia abstrakcyjnego".
Rozpisując pytanie rozstrzygnięcia na zdania oznajmiające, które są jednocześnie możliwymi odpowiedziami, otrzymujemy zdania, które są prawdziwe, bądź fałszywe w sensie logicznym.

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
Pytania i zdania pytajne, [w:] KazimierzK. Ajdukiewicz KazimierzK., Logika Pragmatyczna, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1965, s. 88 .
Problemy badawcze i hipotezy badawcze, [w:] JerzyJ. Brzeziński JerzyJ., Metodologia Badań Psychologicznych, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1996, s. 216-219 .


Regressus ad infinitum

Regressus ad infinitum (łac. cofanie się w nieskończoność, regres w nieskończoność) – nieskończony łańcuch wiodących wstecz kroków myślowych związanych z definiowaniem, uzasadnianiem lub rozumowaniem. Klasycznym przykładem regressus ad infinitum jest wyjaśnianie znaczenia pojęć. Aby wyjaśnić znaczenie pojęcia dom, można je opisać innymi pojęciami, lecz i te pojęcia należy wyjaśnić, a dokonuje się tego za pomocą innych pojęć, które znów należy wyjaśnić i tak w nieskończoność. Oznaczałoby to, że nigdy nie da się efektywnie żadnego pojęcia zdefiniować. Dlatego też zakłada się, że kresem procesu jest zdefiniowanie pojęcia dom poprzez definicję ostensywną (deiktyczną), a więc poprzez wskazanie: "To oto jest dom".
Koncepcje i argumenty, których konsekwencją jest wystąpienie regresu w nieskończoność, traktuje się zazwyczaj jako błędne. Znanym przykładem argumentu z regresu jest zarzut Arystotelesa przeciwko platońskiej teorii idei („trzeci człowiek”).

== Zobacz też ==
trylemat Agryppy
żółwie aż do końca

== Przypisy ==

== Linki zewnętrzne ==
RossR. Cameron RossR., Infinite Regress Arguments, [w:] Stanford Encyclopedia of Philosophy, CSLI, Stanford University, 3 sierpnia 2018, ISSN 1095-5054 [dostęp 2018-08-06]  (ang.).  (Argumenty z nieskończonego regresu)


Reguła podstawiania

Reguła podstawiania, prawo Leibniza – jedno z kryteriów ekstensjonalności.
Mówi ona o pewnej właściwości różnych wyrażeń odnoszących się do tej samej rzeczy.
Mianowicie: z przesłanek x = y i A(x) wynika konkluzja: A(y).
Oznacza to, że jeżeli obiekty x i y są tożsame (oznaczają to samo, posiadają ten sam zbiór desygnatów) i obiektowi x przysługuje pewna właściwość A (x ma cechę A), to ta sama właściwość przysługuje również y (y ma cechę A). Inaczej mówiąc, jeżeli pewne zdanie jest prawdziwe dla pewnego wyrażenia i jeżeli zmienimy w nim to wyrażenie na inne wyrażenie określające tę samą rzecz (dokonamy podstawienia), to prawdziwość rozpatrywanego zdania nie ulegnie zmianie. W takim przypadku o wyrażeniu można powiedzieć, że jest ekstensjonalne z uwagi na podstawialność.
Przykład:

Rozpatrywane zdanie: Bolesław I Chrobry zmarł w 1025 r.
Podstawienie odbywa się na zasadzie tożsamości: Bolesław Chrobry to pierwszy król Polski.
Zdanie otrzymane dzięki podstawieniu: Pierwszy król Polski zmarł w 1025 r.
Ponieważ zdanie (1) jest prawdziwe i zdanie (3) również jest prawdziwe, kryterium zostało spełnione
Jednak nie zawsze się tak dzieje. Niekiedy spotyka się zdania niespełniające tego kryterium – są to zdania intensjonalne.
Przykład:

Rozpatrywane zdanie: Jan wie, że Bolesław Chrobry zmarł w 1025 r.
Podstawienie odbywa się na zasadzie tożsamości: Bolesław Chrobry to pierwszy król Polski.
Zdanie otrzymane dzięki podstawieniu: Jan wie, że pierwszy król Polski zmarł w 1025 r.
Zdanie (1) jest prawdziwe, ale Jan może, znając datę śmierci Chrobrego, nie wiedzieć, że był on pierwszym królem Polski. Nie będzie wtedy znał daty śmierci tego króla. Kryterium nie zostanie wtedy spełnione.

== Przypisy ==


Reguła wnioskowania

Niech

        E

    {\displaystyle E}

 będzie dowolnym zbiorem.
Regułą wnioskowania w

        E

    {\displaystyle E}

 jest dowolna relacja

        r
        ⊆
        ℘
        (
        E
        )
        ×
        E
        ,

    {\displaystyle r\subseteq \wp (E)\times E,}

 dla której

        ∅
        ∉

            dm

        (
        r
        )
        .

    {\displaystyle \emptyset \not \in {\textrm {dm}}(r).}

Jeśli

        r

    {\displaystyle r}

 jest regułą wnioskowania w

        E
        ,

    {\displaystyle E,}

 to

        ⟨
        Π
        ,
        e
        ⟩
        ∈
        r

    {\displaystyle \langle \Pi ,e\rangle \in r}

 nazywamy sekwentem tej reguły. Zbiór

        Π

    {\displaystyle \Pi }

 nazywamy zbiorem przesłanek tego sekwentu, a

        e

    {\displaystyle e}

 jego wnioskiem.
Reguła jest finitarna, jeśli przesłanki jej sekwentów są zawsze skończone.

== Zobacz też ==
dowód w systemie formalnym
system formalny


Reguły aksjomatyczne

Reguły aksjomatyczne - reguły wyróżniające zdania języka jako tezy niezależnie od wartości logicznej jakichkolwiek innych zdań wchodzących w skład tegoż języka. Ich przeciwieństwem są reguły inferencyjne.


Rozmaitość (logika tradycyjna)

Rozmaitość, różnorodność (gr. heterotes, łac. diversitas) – pojęcie z zakresu logiki tradycyjnej (zob. „różnica” w logice). Rozmaitość to nietożsamość rodzajów. Pojęcie rozmaitości odpowiada pojęciom różnicy gatunkowej, która jest nietożsamością gatunków, oraz odrębności, która jest nietożsamością jednostek.

== Zobacz też ==
konwencja o różnorodności biologicznej
różnorodność biologiczna
różnorodność genetyczna
zróżnicowanie etniczne
zróżnicowanie społeczne

== Bibliografia ==
Antoni Podsiad, Słownik terminów i pojęć filozoficznych, Instytut Wydawniczy Pax, Warszawa 2000


Różnica (logika)

Różnica w logice tradycyjnej (łac. differentio – różnica, rozmaitość) – cecha przedmiotu a porównywanego z przedmiotem b, że przedmiot b cechy tej nie posiada. Logika tradycyjna dzieliła tak rozumiane różnice na różnice jakościowe i różnice ilościowe. Pojęciu różnicy przeciwstawia się pojęcia podobieństwa (w sensie logicznym; dwa przedmioty podobne są identyczne pod pewnymi względami), tożsamości i identyczności.
Od tak rozumianej różnicy odróżnić należy różnicę gatunkową (differentio specifica).

== Bibliografia ==
Antoni Podsiad, Słownik terminów i pojęć filozoficznych, Instytut Wydawniczy Pax, Warszawa 2000


Sąd (logika)

Sąd w sensie logicznym (często w krótkiej formie: sąd) – znaczenie zdania w sensie logicznym. Ten sam sąd odpowiada różnym zdaniom mającym to samo znaczenie logiczne (np. zdaniom wypowiedzianym w różnych językach). Od sądów w sensie logicznym odróżnia się sądy w sensie psychologicznym, stanowiące przeżycia odpowiadające sądom w sensie logicznym. Sądy w sensie logicznym można też określić odmiennie - nie jako znaczenia zdań wyrażające pewne przeżycia, ale jako to, co wspólne pewnym klasom sądów w sensie psychologicznym.
Sądom w sensie logicznym przysługuje cecha prawdziwości lub fałszywości, podobnie jak zdaniom. Prawdziwy jest sąd będący znaczeniem zdania prawdziwego, fałszywy zaś sąd będący znaczeniem zdania fałszywego.

== Bibliografia ==
Zdanie i sąd. W: Kazimierz Ajdukiewicz: Zarys logiki. Warszawa: Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych, 1957, s. 12–14.

== Linki zewnętrzne ==
MatthewM. McGrath MatthewM., DevinD. Frank DevinD., Propositions, [w:] Stanford Encyclopedia of Philosophy, CSLI, Stanford University, 25 stycznia 2018, ISSN 1095-5054 [dostęp 2018-01-25]  (ang.).


Schemat wnioskowania

Schemat wnioskowania, schemat inferencyjny – układ wyrażeń powstający z wnioskowania przez zastąpienie w nim przesłanek i wniosku zmiennymi zdaniowymi. Schemat wnioskowania można zdefiniować ściślej jako parę uporządkowaną o postaci <X, B>, gdzie X jest dowolnym niepustym i skończonym zbiorem formuł zdaniowych, a B formułą zdaniową. Elementy zbioru X nazywamy schematami przesłanek, a formułę zdaniową B schematem wniosku.
Każdy schemat wnioskowania jest więc parą o postaci <{A1, A2, ..., Ak}, B>. W praktyce schematy wnioskowania zapisuje się w postaci

lub

== Główne rodzaje schematów wnioskowań ==
Schematy wnioskowania dzielą się na grupy odpowiadające rodzajom wnioskowań - np. schematy wnioskowania dedukcyjnego, schematy wnioskowania indukcyjnego.
Niezawodny schemat wnioskowania to taki schemat wnioskowania, że każdy układ wartości zmiennych spełniający każdą jego przesłankę spełnia także jego wniosek - czyli taki schemat wnioskowania, w którym od prawdziwych przesłanek dojść można wyłącznie do prawdziwego wniosku.
Schemat wnioskowania, w którym nie występują żadne inne stałe niż stałe logiczne, to formalny schemat wnioskowania.

== Schematy wnioskowania a twierdzenia logiczne ==
Schemat wnioskowania jest układem kilku odrębnych zdań, podczas gdy twierdzenia logiczne jest jednym zdaniem utworzonym ze zdań prostszych przy pomocy spójników. Schemat wnioskowania można przekształcić w twierdzenie logiczne łącząc przesłanki ze sobą spójnikiem koniunkcji, a przesłanki z wnioskiem spójnikiem implikacji.
Jedynie niezawodne schematy wnioskowania przekształcić można w tautologie.

== Schematy wnioskowania a reguły wnioskowania ==
Schemat wnioskowania stosowane są jako sposoby zapisu reguł wnioskowania (reguł dedukcyjnych). Zapis nad kreską czyta się wtedy: "jeśli uznaje się za prawdziwe zdania o takiej a takiej budowie", zapis pod kreską czyta się wtedy: "to wolno uznać za prawdziwe zdania o takiej a takiej budowie".


Soryt (logika)

Soryt – łańcuch skróconych sylogizmów, w którym wyniki rozumowania z wcześniejszych sylogizmów stanowią podstawę do wyprowadzenia dalszych sylogizmów.

== Bibliografia ==
soryt. [w:] Słownik języka polskiego [on-line]. PWN. [dostęp 2018-12-02].
Władysław Kopaliński: soryt. [w:] Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych [on-line]. slownik-online.pl. [dostęp 2013-10-02]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-10-05)].
Tadeusz Kwiatkowski, Logika ogólna, Wyd. UMCS, Lublin 1995


Sprzeczność (kwadrat logiczny)

Sprzeczność – jedna z relacji logicznych kwadratu logicznego, jakie zachodzą między zdaniami. Zdania są sprzeczne, jeśli jedno jest bezpośrednią negacją drugiego. Z dwóch zdań sprzecznych jedno musi być prawdziwe, a drugie fałszywe. Odróżnia to sprzeczność od innej wartości logicznej - przeciwstawności.
Np.: Dzisiaj jest 12 listopada i Dzisiaj nie jest 12 listopada.
Tymczasem zdania przeciwstawne nie są swoją prostą negacją, choć czasami pozornie na taką wyglądają i dlatego mogą być oba jednocześnie fałszywe, ale nie mogą być jednocześnie prawdziwe.
Np.: Każdy człowiek jest mężczyzną i Żaden człowiek nie jest mężczyzną. Oba te zdania są fałszywe.

== Zobacz też ==
zasada sprzeczności

== Linki zewnętrzne ==
Laurence R.L.R. Horn Laurence R.L.R., Contradiction, [w:] Stanford Encyclopedia of Philosophy, CSLI, Stanford University, 27 sierpnia 2018, ISSN 1095-5054 [dostęp 2018-08-31]  (ang.).


Stan rzeczy

Stan rzeczy – zbiór informacji o stanie faktycznym bytu, oraz jego stosunku względem jego otoczenia, będący treścią danych o sposobie istnienia danego bytu, jego formie, rodzaju, cechach, rolach i relacjach z innymi bytami i całym otaczającym je środowiskiem.
Stan rzeczy stanowi także odniesienie przedmiotowe, znane logice jako korelat semantyczny zdania sensownego, które może być zarówno zdaniem prawdziwym, jak i fałszywym. Stan rzeczy, mający miejsce w rzeczywistości określonego uniwersum, znany jest w filozofii i logice jako fakt.
Stan rzeczy może polegać na tym, że:

określony przedmiot P w danym przedziale czasu ma pewną własność W,
między danymi obiektami zachodzi określona relacja,
zachodzi pewne zdarzenie,
ma miejsce pewien proces.
Wypowiedź, w której stwierdza się (prawdziwie lub fałszywie) określony stan rzeczy, jest zdaniem w sensie logiki.

== Linki zewnętrzne ==
MarkM. Textor MarkM., States of Affairs, [w:] Stanford Encyclopedia of Philosophy, CSLI, Stanford University, 6 października 2016, ISSN 1095-5054 [dostęp 2018-01-16]  (ang.).


Sylogizm

Sylogizm (z stgr. συλλογισμός – konkluzja, wniosek) – schemat wnioskowania na podstawie dwóch przesłanek, które zawierają wspólny element, a każdy element wniosku zawarty jest w dokładnie jednej przesłance.

== Sylogizm Arystotelesa ==
Sylogizm wywodzi się z prac Arystotelesa, który jako pierwszy podał jego przykład, znany właśnie jako sylogizm Arystotelesa. Jego sformułowanie uważane jest za początek klasycznej logiki. Najczęściej przywoływany jest w postaci:

Jeżeli każdy M jest P oraz każdy P jest S, to każdy M jest S.
Przytoczone powyżej zdanie jest prawdziwe niezależnie od tego, czy za każdy M jest P lub każdy P jest S podstawimy prawdę czy fałsz. Np. jeżeli powiemy: Jeżeli każdy człowiek jest drzewem i każde drzewo jest rośliną, to każdy człowiek jest rośliną, całość będzie zdaniem prawdziwym, pomimo że np. przesłanka każdy człowiek jest drzewem jest fałszywa.

== Przykłady ==

Poniżej zaprezentowano schematy figur sylogistycznych różnych trybów. Przykładowo tryb „Barbara” zgodnie ze schematem mówi, że „Każde M jest P, każde S jest M, więc każde S jest P”. Należy więc wyjaśnić, dlaczego jest zapisywany w takiej formie. Jak stwierdził Oktawian Nawrot, „sylogistyka, zwana również tradycyjną logiką nazw, tradycyjnym rachunkiem nazw lub tradycyjną logiką zdań kategorycznych, jest najstarszym systemem logicznym, za twórcę którego uważa się Arystotelesa. System ten na przestrzeni wieków nie uległ znaczącym zmianom”. Ułatwia to tym samym zrozumienie i układanie sylogizmów.
Sylogistyka to teoria związków zachodzących między tzw. zdaniami kategorycznymi, to znaczy zdaniami o budowie podmiotowo-orzecznikowej. Każde zdanie winno zawierać podmiot i orzecznik. W tradycyjnej logice zdań wyróżnia się cztery takie zdania, które są obrazowane następującymi symbolami:

S a P
S e P
S i P
S o P
S to podmiot (od łac. subiectum), P to orzecznik (łac. predicatum). W miejsce S i P należy podstawiać w sylogistyce nazwy niepuste, czyli takie, które posiadają jakieś desygnaty. Zaś symbole „a”, „e”, „i”, „o”, to stałe logiczne, za pomocą których zdania są konstruowane. Stałe „a” oraz „i” oznaczają zdania twierdzące. Ich literowe oznaczenia pochodzą od łacińskiego affirmo – twierdzę. Stałe „e” oraz „o” określają zdania przeczące, ich oznaczenia pochodzą od nego – przeczę.
Nazwy w zdaniu pełnią w sylogistyce rolę terminów (łac. terminus). Powinny być to nazwy niepuste, tj. posiadające realnie istniejące desygnaty.
Zatem zdanie „M a P” będzie zdaniem kategorycznym twierdzącym. Odczytuje się je jako „Każde M jest P”. Jeśli w miejsce M i P wstawimy nazwy niepuste, np. „wikipedystka” i „kobieta”, to otrzymamy „Każda wikipedystka jest kobietą”. Używając stałej „i”, ułożymy zdanie „P i M”, które będzie oznaczało „Niektóre wikipedystki są kobietami”. W trybach sylogistycznych ważne jest prześledzenie, jak zachodzą na siebie zakresy nazwowe poszczególnych nazw, w tym przypadku kobiet i wikipedystek.
Terminy również pełnią specjalne funkcje. S to termin mniejszy (terminus minor), P to termin większy (terminus maius), M to termin średni (terminus medius). Sylogizm jest zbudowany hierarchicznie: u góry przesłanka większa (z terminem P), poniżej jest przesłanka mniejsza (z terminem S), a pod kreską wniosek. Sylogizmy układają się w figury i tryby, zależnie od położenia terminów. Wyróżnia się cztery podstawowe figury (I, II, III, IV), które różnią się położeniem terminu średniego „M”. Dla każdej z figur można zbudować 64 tryby, przesuwając termin średni i manipulując stałymi (a, e, i, o). Łącznie więc można otrzymać 256 trybów. Jednakże tylko część z nich jest trybami logicznie poprawnymi (tj. słusznymi). Dlatego też sprowadzono je do 24 trybów słusznych, po sześć w obrębie każdej z figur.
Tryb „Barbara” zalicza się do trybów słusznych I figury. Powstaje według schematu:

Obrazuje to schemat:

Termin „M” występuje w przesłankach, ale nie we wniosku. Przesłanka większa jest zapisywana jako pierwsza (najwyżej). Poniżej umieszcza się przesłankę mniejszą. Dlatego też sylogizm oznacza, jak już wyżej wspomniano: „Każde M jest P, każde S jest M, więc każde S jest P”. Ten tryb nazywany jest „Barbara”, ponieważ składa się z trzech stałych „a”. W średniowieczu dla ułatwienia zapamiętania trybów ułożono wierszyk:

Barbara, Celarent, Darii, Ferio que prioris;
Cesare, Camestres, Festino, Baroco sedundae;
tertia Darapti, Disamis, Datisi, Felapton;
Bocardo, Ferison habet; quarta insuper addit
Bamalip, Camenes, Dimatis, Fesapo, Fresison.
Pozostałe tryby przedstawione są w tabeli poniżej, ułożone przy pomocy diagramów Venna, zgodnie z figurami:

== Zobacz też ==

∴
antylogizm
kwadrat logiczny
logika prawnicza
teoria nazw
paralogizm
sylogizm prawniczy

== Przypisy ==

== Linki zewnętrzne ==
 Wojciech Golonka, Sylogizm i dialektyka, Instytut Dziedzictwa Europejskiego Andegavenum, YouTube, 22 grudnia 2024 [dostęp 2025-01-28].


Sztywny desygnator

Sztywny desygnator – w logice modalnej termin, który desygnuje (odnosi się do, wyróżnia) ten sam obiekt we wszystkich możliwych światach, w których ten obiekt istnieje. Wyrażenie to zdefiniował po raz pierwszy Saul Kripke w książce „Naming and Necessity”. Kripke uważa, że imiona są sztywnymi desygnatorami.

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
Saul Kripke: Naming and Necessity. Blackwell Publishing, 1981.

== Linki zewnętrzne ==
JosephJ. LaPorte JosephJ., Rigid Designators, [w:] Stanford Encyclopedia of Philosophy, CSLI, Stanford University, 11 lutego 2016, ISSN 1095-5054 [dostęp 2018-01-17]  (ang.).


Świat możliwy

Świat możliwy – w logice i metafizyce modalnej sposób, w jaki rzeczy mogłyby wyglądać. Dokładniej: możliwy świat to kompletny, czy maksymalny możliwy stan rzeczy, gdzie kompletność można zdefiniować w następujący sposób: powiedzmy, że stan rzeczy S zawiera stan rzeczy S' jeśli (logicznie) niemożliwe jest, żeby S zachodził, a S' nie zachodził. I powiedzmy, że stan rzeczy S wyklucza stan rzeczy S' jeśli (logicznie) niemożliwe żeby zarówno S jak i S' zachodziły. Wtedy pewien stan rzeczy S jest kompletny wtedy i tylko wtedy, gdy dla każdego możliwego stanu rzeczy S', S zawiera S' lub S wyklucza S'.

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
Alvin Plantinga: The Nature of Necessity. Oxford University Press, 1974.

== Linki zewnętrzne ==
 Artykuły na Stanford Encyclopedia of Philosophy (ang.) [dostęp 2018-09-01]:

ChristopherCh. Menzel ChristopherCh., Possible Worlds, 8 lutego 2016 .
FrancescoF. Berto FrancescoF., Impossible Worlds, 31 sierpnia 2018 .


Tautologia (logika)

Tautologia (wywodzi się od greckich słów ταὐτός tautós „ten sam” i λόγος lógos „mowa”) – wyrażenie, które jest zawsze prawdziwe.
W logicznym znaczeniu zostało użyte po raz pierwszy przez Ludwika Wittgensteina (Tractatus logico-philosophicus 1922).
Tak rozumianymi tautologiami są wszystkie prawa klasycznego rachunku zdań i rachunku kwantyfikatorów. Rozumie się przez nie:

Definicja tautologii w klasycznym rachunku zdań przedstawia się następująco: Wyrażenie W jest tautologią klasycznego rachunku zdań, wtedy i tylko wtedy, gdy przy każdym podstawieniu stałych za zmienne przechodzi w zdanie prawdziwe.
Definicja tautologii w rachunku kwantyfikatorów przedstawia się następująco: Zdanie z zawierające predykaty P1, P2, …, Pn, jest tautologią rachunku kwantyfikatorów wtedy i tylko wtedy, gdy jest prawdziwe w każdej niepustej dziedzinie przy dowolnym rozumieniu symboli P1, P2, …, Pn, jako wyrażeń odnoszących się do pewnych własności lub relacji a priori danej dziedziny.
Definicja tautologii w rachunku kwantyfikatorów przy użyciu interpretacji: Formuła zdaniowa A języka L jest tautologią wtedy i tylko wtedy, gdy formuła zdaniowa A jest prawdziwa przy każdej interpretacji języka L.
Tautologie logiczne są to zdania a priori analityczne – niezależne od doświadczenia (konieczne i powszechne). Tautologie potoczne – wypowiadające to tylko, co zawarte jest w podmiocie gramatycznym zdania, objaśniają (przekładają) tylko wiedzę już w nim zawartą – orzecznik jest przekładem podmiotu – np. „Trójkąt ma trzy kąty”, „Trójkąt jest figurą geometryczną” (bo definicja – np. „Trójkąt to figura geometryczna płaska, o trzech kątach”). Ich przeciwieństwem są zdania a posteriori syntetyczne – uzyskane na podstawie doświadczenia, wypowiadające w orzeczniku coś, co nie jest zawarte w podmiocie zdania, rozszerzają wiedzę – orzecznik nie jest przekładem podmiotu – np. „Ziemia nie jest płaska”.
Przykłady tautologii:

Deszcz pada albo nie pada.
Idę albo nie idę.
Jeśli nie jestem i nauczycielem, i hydraulikiem, to nie jestem nauczycielem lub nie jestem hydraulikiem.

== Zobacz też ==

kontrtautologia
rachunek zdań
tautonim

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
WitoldW. Marciszewski WitoldW. (red.), Mała encyklopedia logiki, Wrocław, Warszawa, Kraków, Gdańsk, Łódź: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, 1988 . Brak numerów stron w książce


Teoria deskrypcji

Teoria deskrypcji jest m.in. pewną teorią parafrazowania zdań zawierających deskrypcje określone – czyli takie nazwy, które mogą stać w podmiocie i orzeczniku zdania o postaci „A jest B” (zdania podmiotowo-orzecznikowego) – oraz w intencji mówiącego mają odnosić się do dokładnie jednego przedmiotu, np.:

„Obecny król Francji”
„Autor ‘Lalki’”
„Najwyższy szczyt świata”
Metoda parafrazy przebiega następująco:

Traktujemy wyrażenie deskryptywne jak predykat – np. „x jest autorem ‘Lalki’’
Rozpisujemy zdanie, w którym występuje deskrypcja na zdanie złożone z co najmniej dwóch zdań – (1) zdania stwierdzającego istnienie denotatu deskrypcji (Warunek Istnienia) oraz (2) zdania stwierdzającego jedyność tego denotatu (Warunek Jedyności). (Zob. też: kwantyfikator ogólny, kwantyfikator egzystencjalny).
Dodajemy zdanie "wynikające" ze struktury analizowanego zdania języka naturalnego (zob. przykłady poniżej).
Przykład:

Zdanie [Z1] – "Obecny król Francji jest łysy"
Predykaty:
„x jest obecnym królem Francji” (x jest OKF),
„x jest łysy” (to nie jest wyrażenie deskryptywne).
Warunki:
Istnienia (Istnieje przynajmniej jeden obecny król Francji): (∃x) (x jest OKF)
Jedyności (Istnieje co najwyżej jeden obecny król Francji): (∀x)(∀y) (x jest OKF & y jest OKF → x=y)
Oraz dodatkowe zdanie wynikające z formy logicznej [Z1]:
„Cokolwiek jest OKF, ma cechę bycia łysym”: (∀x) (x jest OKF → x jest łyse)
Zdanie [Z2] ma zatem następującą formę:
(Ex) (x jest OKF) & (∀x)(∀y) (x jest OKF & y jest OKF → x=y) & (∀x) (x jest OKF → x jest łyse)
Inny przykład:

Zdanie [Z1] – "Prus jest autorem ‘Lalki’"
Predykaty:
„x jest autorem ‘Lalki’” („x jest AL.”).
Do tego imię własne:
Prus (stała np. a) .
Warunki:
Istnienia (Istnieje przynajmniej jeden autor ‘Lalki’): (∃x) (x jest AL)
Jedyności (Istnieje co najwyżej jeden autor ‘Lalki’): (∀x)(∀y) (x jest AL & y jest AL → x=y)
Oraz dodatkowe zdanie wynikające z formy logicznej [Z1]:
„Cokolwiek jest AL jest identyczne z Prusem”: (∀x) (x jest AL → x = a)
Zdanie [Z2] ma  formę koniunkcji tych trzech zdań.
Teoria deskrypcji została sformułowana w roku 1905 przez Bertranda Russella w artykule „On denoting” („Denotowanie”).

== Linki zewnętrzne ==
 Bartosz Brożek, Obecny król Francji, Centrum Kopernika Badań Interdyscyplinarnych – Uniwersytet Jagielloński, kanał „Copernicus” na YouTube, 16 sierpnia 2019 [dostęp 2024-10-14].


Teoria nazw

Teoria nazw – dział logiki formalnej, obejmujący logiczne schematy wnioskowania, w których występują zmienne nazwowe i funktory zdaniotwórcze od argumentów nazwowych; bada budowę nazw i strukturę prostych zdań zawierających nazwy.
W klasycznym ujęciu wyróżnia się cztery zdania kategoryczne:

zdanie ogólno-twierdzące „Każde S jest P” (symbolicznie S a P), np. „Każdy człowiek jest istotą śmiertelną”;
zdanie ogólno-przeczące „Żadne S nie jest P” (S e P), np. „Żaden człowiek nie jest ptakiem”;
zdanie szczegółowo-twierdzące „Niektóre S są P” (S i P), np. „Niektórzy ludzie są mężczyznami”;
zdanie szczegółowo-przeczące „Niektóre S nie są P” (S o P), np. „Niektórzy ludzie nie są Europejczykami”.
Symboliczny zapis zdań kategorycznych ma źródło w odpowiednich słowach języka łacińskiego: subiectum (podmiot), praedicatum (orzecznik), affirmo (twierdzę), nego (przeczę).

== Literatura ==
Lewandowski Sławomir i in., Logika dla prawników, Wydawnictwo Prawnicze LexisNexis, Warszawa 2002.

== Zobacz też ==
kwadrat logiczny


Teza

Teza (gr. θέσις [thésis] – ’umieszczenie, rozmieszczenie, złożenie, kompozycja’, od τίθημι [títhēmi] – ’umieścić, położyć, kłaść, postawić’) – twierdzenie, dla którego przedstawia się uzasadnienie. W ujęciu matematycznym jest to część twierdzenia, którą należy udowodnić, opierając się na przyjętym założeniu.
Teza jako pojęcie filozoficzne odwołujące się do dialektyki Hegla oznacza pierwszy element triady heglowskiej, czyli pierwszy etap cyklu rozwojowego (obok antytezy i syntezy).
Tezy wyróżnia się na podstawie reguł dedukcyjnych.

== Wybrane tezy rachunku zdań ==

        p

        ⟺

        p

    {\displaystyle p\iff p}

 – zasada tożsamości

        p

        ⟺

        ∼∼
        p

    {\displaystyle p\iff \sim \sim p}

 – zasada podwójnego przeczenia

        ∼
        (
        p

        ∧

        ∼
        p
        )

    {\displaystyle \sim (p\,\land \,\sim p)}

 – zasada sprzeczności

        (
        p

        ∨

        ∼
        p
        )

    {\displaystyle (p\,\lor \,\sim p)}

 – zasada wyłączonego środka
Tezy występują też w języku polskim.

== Zobacz też ==
arsa – teza w poetyce
hipoteza – niepotwierdzona teza


Topika

Topika (stgr. τά τοπικά, łac. topica) – nauka zajmująca się wynajdywaniem, analizą, klasyfikacją i zastosowaniem toposów, czyli miejsc wspólnych (komunałów), używanych podczas argumentacji lub refutacji w wypowiedzi albo dyskusji. Uważa się ją za dyscyplinę z pogranicza retoryki i dialektyki, a niekiedy także teorii literatury, klasycznej logiki, semiologii i metodologii nauk.
Twórcą topiki był w IV wieku przed Chrystusem Arystoteles. Rozwinęli ją w starożytności Cyceron, Kwintylian i Boecjusz, a w czasach nowożytnych Cyprian Soarez, Mikołaj Caussinus, Antonio Sebastiani Minturno czy Matteo Pellegrini. W nauce polskiej najbardziej znaczące prace poświęcone topice napisali Maciej Kazimierz Sarbiewski i Euzebiusz Słowacki. Za odnowiciela tej dyscypliny naukowej i twórcę współczesnej topiki uznaje się Ernsta Roberta Curtiusa. Publikacja w 1948 roku jego monumentalnego dzieła Europäische Literatur und lateinisches Mittelalter, uważana jest za punkt zwrotny w rozwoju topiki i początek ekspansji nowoczesnej teorii topicznej w nauce.
Curtius zdefiniował topikę jako naukę zajmującą się wspólnotą kulturową cywilizacji i zachowującą jej dziedzictwo, pełniącą równocześnie funkcję „składu zapasów”, w którym znajduje się myśli typu najbardziej ogólnego – takie, które można używać we wszelkiego rodzaju wypowiedziach (mowach i pismach).

== Znaczenie terminu ==
Termin τόπος κοινός pojawił się po raz pierwszy w pismach sofistów, w V wieku przed Chrystusem. Był przez nich używany nie na oznaczenie miejsca (topos) w przestrzeni, ale „miejsca” w myśli, wypowiedzi czy książce. Oznaczał „wspólne dla wszystkich miejsce”. Przymiotnik koinos (wspólny) związany był z komunikacyjnym aspektem pojęcia „miejsca”, odnoszonego do myśli, wypowiedzi czy książki. Wskazywał na istnienie wspólnoty mówców i słuchaczy lub pisarzy i czytelników – wspólnoty, która uznawała pewne sądy i wartości za konieczne albo prawdziwe. Dlatego też τόπος κοινός był argumentem, którego nie trzeba było w wypowiedzi ustnej lub pisemnej udowadniać, lecz jedynie wyciągać z niego wnioski. Został on bowiem uznany już wcześniej za oczywisty przez wspólnotę, w obrębie której funkcjonował. W IV wieku przed Chrystusem Arystoteles, tworząc podstawy nauki o miejscach wspólnych, nazwał ją topiką (τά τοπικά).
Rzymscy retorzy oddawali greckie τόποι κοινή za pomocą łacińskiej kalki językowej loci communes. Dla nauki o miejscach wspólnych, w I wieku przed Chrystusem, Cyceron użył terminu topica, który przyjął się w następnych wiekach w nauce, a poprzez średniowieczne szkoły trafił do języka polskiego.
Ponieważ termin topika bywa różnie definiowany we współczesnej nauce – przede wszystkim w zależności od dyscypliny naukowej, którą reprezentuje używający go badacz – jest on niejednoznaczny. Jego znaczenie waha się od badania powtarzających się motywów, do analizy abstrakcyjnych wzorów wnioskowania.

== Historia ==

=== Starożytność ===

==== Arystoteles ====
Fundamenty topiki wyłożył Arystoteles w traktacie Topiki, a rozwinął ją w późniejszym dziele, Retoryce (Τέχνη ῥητορικῆ). W pierwszej z tych prac Arystoteles zdefiniował topikę jako naukę o wytwarzaniu przesłanek sylogizmu dialektycznego, będącego podstawą entymematu. Przesłanki oparte na miejscach wspólnych umożliwiały, w tym ujęciu, przeprowadzenie wnioskowania dialektycznego, opartego na prawdopodobieństwie. W Retoryce Arystoteles rozwinął swoją teorię. Wykazał, że topos jest niezbędnym elementem entymematu opartego na sylogizmie dialektycznym. Następnie omówił znaczenie topiki dla poprawności argumentacji, przeprowadził szczegółowy podział miejsc wspólnych oraz opisał różne grupy toposów.

==== Cyceron ====
Zasady topiki, sformułowane przez Arystotelesa, rozwijali w następnych wiekach greccy retorzy i dialektycy. W I wieku przed Chrystusem przejęli je rzymscy uczeni. Teorią topiczną zainteresował się szczególnie Cyceron, który stosował ją w praktyce i rozwijał w dziełach teoretycznych.
Rozważania Cycerona na temat topiki zostały rozproszone w różnych jego pracach – O inwencji, O mówcy, Brutusie, Mówcy, O najlepszym rodzaju mówców, Podziałach retorycznych. Poświęcił on temu zagadnieniu także odrębny traktat, zatytułowany „Topika” (Topica). Cyceron przeniósł punkt ciężkości tej nauki z dialektyki ku retoryce. Według niego topika była przede wszystkim metodą wynajdywania dowodów użytecznych podczas argumentacji. Zawierająca taką argumentację wypowiedź retoryczna jest konstruowana przede wszystkim z toposów. Cyceron twierdził, że tak jak słowa powstają z liter, tak wypowiedź z toposów. Topika jest więc – w jego ujęciu – nauką o miejscach, z których wydobywa się argumenty użyteczne podczas wypowiedzi. Innymi słowy, topika cycerońska ewoluowała stopniowo od arystotelesowskiego modelu schematu argumentacyjnego ku nauce o modelu argumentu.

==== Kwintylian ====
W I wieku po Chrystusie Kwintylian jeszcze bardziej przesunął topikę w stronę retoryki. W traktacie Kształcenie mówcy określił ją jako naukę zajmującą się ogólnymi problemami, które stały się stereotypowym materiałem dla wypowiedzi w rozmaitych sprawach.

==== Boecjusz ====
Na początku VI wieku różnice, pomiędzy ujęciem Arystotelesa a pracami Cycerona i Kwintyliana, zauważył Boecjusz. W swoim traktacie De topicis differentiis wprowadził rozróżnienie pomiędzy topiką dialektyczną a topiką retoryczną: Dialektyk wyprowadza swoje argumenty z natury pojęcia gatunkowego, wychodzi więc od podobieństwa lub przeciwieństwa jako takiego. Natomiast mówca trzyma się treści danego pojęcia i argumentuje z pozycji tego, co jest dane jako podobne lub sprzeczne. W ujęciu Boecjusza obie gałęzie topiki tworzyły całość nauki o dowodzie, którą jednak odmiennie stosowano w dialektyce, a odmiennie w retoryce.

=== Średniowiecze ===
W średniowieczu wykładano topikę w ramach sztuk wyzwolonych, podczas kursu trivium, gdzie była składnikiem retoryki i dialektyki. Jako podręcznika używano De nuptiis Philologiae et Mercurii Marcjana Kapeli.

=== Nowożytność ===

==== Renesans i barok ====
W XVI i XVII wieku rozwijano dorobek greckiej i rzymskiej topiki. Coraz częściej jednak uznawano topikę nie tylko za naukę o dowodzeniu, ale także właściwym wykorzystaniu miejsc wspólnych w funkcji ozdobników wypowiedzi. Uczeni tego okresu zwielokrotnili, wywodzące się od Arystotelesa i Cycerona, klasyfikacje rodzajów i odmian toposów. Pojawiły się nowe, synonimiczne do antycznych, określenia topiki, jako nauki o „kryjówkach argumentów”, „lasach i gęstwinach, gdzie należy szukać dowodów”, „sposobie polowania na argumenty”, czy też „gołębnikach, z których wylatują dowody”.
W tych stuleciach napisano wiele zbiorów i kompendiów toposów, służących jako praktyczna pomoc w trakcie komponowania wypowiedzi. Za najbardziej znaczące dzieła tego okresu, poświęcone teorii topicznej, uważane są De arte rhetorica Cypriana Soareza oraz De eloquentia sacra et humana libri XVI Mikołaja Caussinusa.

==== Sarbiewski ====
Jednym z najważniejszych dzieł poświęconych topice, w dziejach tej nauki, był traktat Macieja Kazimierza Sarbiewskiego De acuto et arguto („O poincie i dowcipie”). Sarbiewski przedstawił w nim teorię akuminów, czyli ostrych, dowcipnych wyrażeń topicznych. Ich źródeł upatrywał zarówno w zasobach topiki dialektycznej, jak i retorycznej. Polski uczony dowodził, że akuminy opierają się na dwuznaczności wyrazów, annominacji, przeciwstawieniu, przeciwieństwie, niezgodności, podobieństwie lub niepodobieństwie, antytezie czy hiperboli. Akuminy – w ujęciu Sarbiewskiego, które przyjęło się w nauce – stanowią formę rozwojową konceptu, czyli jednego z najważniejszych pojęć XVII-wiecznej retoryki.

==== Curtius ====
W XVIII i XIX wieku nastąpił regres badań topicznych, a sama topika przestała być uważana za odrębną, uniwersytecką dyscyplinę naukową. Odrodzenie topiki jako nauki nastąpiło w wieku XX. Stało się tak za sprawą opublikowanej w roku 1948 monografii Europäische Literatur und lateinisches Mittelalter Ernsta Roberta Curtiusa.
Curtius, analizując piśmiennictwo starożytne, średniowieczne i nowożytne, doszedł do wniosku, że w tekstach z różnych epok przewijają się podobne, podstawowe ujęcia problemów. Problemy te i ich ujęcia są tożsame z toposami, mającymi swoje korzenie w starożytnej lub wczesnośredniowiecznej topice. Zdaniem Curtiusa nowożytna twórczość literacka i retoryczna w niewielkim stopniu wykroczyła poza fundamentalne przesłanki, argumenty i motywy, które ustaliła klasyczna topika.
W swoich dalszych badaniach topicznych Curtius nie ograniczył się do tekstów związanych z kulturą europejską. Wykazywał, że można przedstawić wiele przykładów toposów, które znajdujemy nie tylko w literaturze starożytnej Grecji, czy piśmiennictwie chrześcijańskim, ale także tekstach żydowskich, muzułmańskich, hinduskich czy chińskich. Pojawianie się tych samych albo bardzo podobnych miejsc wspólnych niezależnie, na różnych obszarach i w odmiennych kulturach, tłumaczył archetypicznym pochodzeniem toposów. W swojej badaniach oparł się na teorii Carla Gustava Junga i dowodził, że miejsca wspólne należą zbiorowej nieświadomości ludzkości i są projekcją archetypów.
Curtius, rozszerzając zakres pojęcia toposu, rozszerzył również zakres topiki. W jego ujęciu topika nie jest jedynie nauką o wynajdywaniu standardowych, tradycyjnych argumentów podczas tworzenia wypowiedzi, ale obejmuje również oparte na toposach motywy literackie. Inaczej mówiąc, topika nie powinna jedynie analizować miejsca wspólne jako element argumentacji, ale także jako część tekstu. Zadaniem topiki jest opis i interpretacja tekstu z punktu widzenia teorii topicznej. Curtius uznał więc topikę za, najogólniej mówiąc, naukę zajmującą się wspólnotą kulturową cywilizacji i zachowującą jej dziedzictwo, pełniącą równocześnie funkcję „składu zapasów”, w którym znajduje się myśli typu najbardziej ogólnego – takie, które można używać we wszelkiego rodzaju wypowiedziach (mowach i pismach).

==== Współcześnie ====
Pod koniec XX i na początku XXI wieku badania topiczne przebiegały w dwóch kierunkach – jeden z nich kontynuował tradycję klasycznej topiki, natomiast drugi rozwijał teorię topiczną Curtiusa.
Najbardziej znanym przedstawicielem drugiego z tych kierunków był uczeń Curtiusa, Heinrich Lausberg. W monumentalnym dziele, wydanym w 1960 roku, Handbuch der literarischen Rhetorik: eine Grundlegung der Literaturwissenschaft, dowodził on wspólnych, topicznych korzeni i wzajemnego powiązania poetyki, retoryki i filozofii. Dokonał szczegółowej klasyfikacji toposów obecnych w dziełach retorycznych, poezji, powieściach czy traktatach filozoficznych. Jego monografia uważana jest powszechnie za podręcznik, katalog i wnikliwą interpretacje topiki. W nauce polskiej teoria topiczna Curtiusa rozwijana była, między innymi, w pracach Ryszarda Przybylskiego, Jarosława Marka Rymkiewicza, Elżbiety Sarnowskiej-Temeriusz czy Janiny Abramowskiej. W latach 80. XX wieku we Francji i Stanach Zjednoczonych powstało stowarzyszenie SATOR. Skupiało ono filologów, którzy stosowali teorię topiczną do badań nad prozą. Zwrócili oni uwagę na konfiguracyjny charakter budowy toposów i wprowadzili do topiki pojęcie toposemu – najmniejszego elementu tematycznego lub stylistycznego, posiadającego ładunek semantyczny i składającego się na narrację.
Część uczonych odrzuciła teorię Curtiusa i pozostała przy klasycznych rozumieniu topiki. Zarzucili oni niemieckiemu uczonemu niepoprawne utożsamienie toposu z literackim motywem i archetypem. Według nich motyw literacki może mieć korzenie retoryczne i pochodzić od toposu, nie jest jednak z toposem tożsamy, gdyż nie występuje w funkcji argumentu. Natomiast archetypu, rozumianego jako element zbiorowej wyobraźni dziedziczonej w sposób naturalny, nie można – ich zdaniem – utożsamiać z toposem, gdyż ten drugi ma charakter kulturowy i jest elementem dziedzictwa cywilizacyjnego. W Polsce przedstawicielem tego kierunku był Jerzy Ziomek, który twierdził: Curtius był nieostrożny może dlatego, że nie spodziewał się takiego sukcesu książki: szukając usprawiedliwienia dla podjętej problematyki, w jednym i tym samym rozdziale informował czytelnika o użyteczności toposu sensu stricto i pokazywał znaczenie motywów trwale obecnych w synchronii europejskiej kultury, a często i w szerzej rozumianej wspólnocie zbiorowej podświadomości, co prowadziło do identyfikacji toposu z archetypem. Ale sam punkt wyjścia Curtiusa był jak najbardziej trafny.
Zasięg topiki poszerzył się i objął nowe dziedziny nauki, takie jak biblistyka, politologia, reklama czy public relations. Stąd topikę często traktuje się współcześnie jako naukę interdyscyplinarną, która dostarcza ogólnej teorii argumentacji i tekstu, wykorzystywanej w badaniach szczegółowych.
Krytycy teorii topicznej twierdzą, że jest ona nadmiernie skomplikowana, nieużyteczna w praktyce, tłumi kreatywność czy prowadzi do nudnego, schematycznego dyskursu. Nazywają oni topikę magazynem zbędnych klisz i aforyzmów. Niemniej teoria topiczna zachowuje ważne miejsce w wielu dziedzinach nauki, jako usystematyzowana procedura odkrywania rzeczy do powiedzenia na temat konkretnego tematu, czy koncepcja interpretacji różnych tematów, motywów czy sformułowań w literaturze.

== Topika dialektyczna ==
Topika dialektyczna traktuje miejsca wspólne jako konstytuantę lub podstawę argumentacji i refutacji dialektycznej. W tym sensie można analizę topiczną porównać, na przykład, do analizy aksjomatów w logice matematycznej czy paradygmatów w nauce. Topos jest – w tym ujęciu – przesłanką lub argumentem przyjmowanym bez wcześniejszego udowodnienia. Topika zajmuje się więc dowodzeniem jako przekonaniem uniwersalnym, czyli wypracowuje – jak to ujął Arystoteles – wspólne dla autora i odbiorców sposoby uwierzytelniania jako rodzaje dowodów.
Dialektyczna analiza toposu jest analizą argumentu opierającego swoją moc dowodzenia na przekonaniach pewnej wspólnoty, dla której właściwy jest sposób myślenia, mówienia czy pisania uznający określone sądy i wartości za prawdziwe. Argumentu topicznego nie trzeba uzasadniać, ponieważ sam z siebie ma on dużą siłę dowodową w obrębie wspólnoty, w której funkcjonuje. Topika dialektyczna bada więc, na jakich podstawach opiera się zgoda powszechna (consensus omnium) dotycząca miejsc wspólnych, czyli więzy kulturowe łączące autora i odbiorców.
Zgodnie z zasadami topiki, z opartych na więzach kulturowych miejsc wspólnych się korzysta, ale się ich nie tworzy. Autor więc wpierw odnajduje topos, a następnie wydobywa z niego argument. Dlatego topika jest trwale synchroniczna i opiera się na wielowiekowej obecności sensu.
Miejsca wspólne mają swoje źródła w dwóch formach argumentu dialektycznego – entymemacie i exemplum. Topos z entymematu przejmuje formalny sposób rozumowania oparty na ukrytym sylogizmie. Druga forma toposu przejmuje opis lub opowiadanie z exemplum. Podstawą argumentu jest w tym przypadku powszechne przekonanie o podobieństwie przedmiotu przedstawionego do przedmiotu rzeczywistego.

=== Topika entymematyczna ===
Miejsce wspólne z entymematu opiera się na standardowym sylogizmie, którego przesłanki nie wymagają udowodnienia. Arystoteles podał jako przykład często stosowany argument: nic nie dzieje się bez przyczyny. Opiera się ona na sylogizmie: ponieważ każde wydarzenie jest skutkiem, który posiada swoją przyczynę, to przyczyna i skutek istnieją równocześnie. Sylogizm ten zostaje skrócony do entymematu (ponieważ każde wydarzenie jest skutkiem czegoś, posiada więc zawsze przyczynę), a następnie ujęty w powszechnie zrozumiałą i akceptowalną formę toposu: nic nie dzieje się bez przyczyny.
Topos z entymematu ma zazwyczaj krótką, jednozdaniową formę. Dowodząc konieczności walki używa się w argumentacji miejsc wspólnych w rodzaju: „słodko jest umierać za ojczyznę”, „należy czcić bohaterów”, „dla tych, którzy bronią ojczyzny, otwarta jest droga do nieba”. Argumentując za pokojem stosuje się toposy: „trzeba bronić pokoju”, „lepiej jest rozmawiać z wrogiem niż walczyć”, „rzeczą niegodną jest zabijać”.

=== Topika egzemplifikacyjna ===
Potencjalnym miejscem wspólnym z exemplum jest każdy powszechnie znany motyw. Motyw ten staje się toposem, gdy zostaje użyty w funkcji argumentu.
Jednym z najstarszych mitów, przewijającym się w kulturze europejskiej, jest opowieść o puszce Pandory Bogowie, mszcząc się na Prometeuszu za ukradziony ogień, ulepili z gliny kobietę, nazwaną „Dawczynią wszystkiego” (Pandora), ponieważ od każdego z bogów otrzymała w puszce wszelkie sposoby unieszczęśliwiania ludzi. Pandorę poślubił brat Prometeusza „Mądry po szkodzie” (Epitemeusz), który za namową żony otworzył puszkę, wypuszczając na świat choroby i plagi. Do dna puszki przywarła jednak nadzieja. Opowieść ta była przez wieki w niezliczonych wypowiedziach używana jako topos, służący do udowodnienia tez, że „zgotowany ludziom los jest mściwy i okrutny”, „ciekawość kobiety i uległość mężczyzny sprowadzają nieszczęście”, czy też, że „na dnie każdej klęski jest jeszcze nadzieja”.

=== Klasyfikacja dialektyczna ===
Topika dzieli dialektyczne miejsca wspólne według zakresów lub rodzajów.
Według zakresów topika dialektyczna dzieli miejsca wspólne się na cztery grupy: toposy wynikające z akcydensu, toposy wynikające z gatunku, toposy wynikające z własności i toposy wynikające z definicji. Pierwsza grupa zawiera rozważania nad znaczeniem terminu, zestawienie obiegowego znaczenia z jego znaczeniem właściwym, a także porównanie terminu z terminem mniejszym lub większym. Druga i trzecia grupa zawierają toposy wskazujące na odpowiednie lub nieodpowiednie sposoby określania gatunku lub właściwości terminu. Ostatnia grupa zawiera toposy wskazujące jak konstruować poprawną definicję terminu i jak udowadniać niepoprawność definicji błędnej.
Według rodzajów topika dialektyczna dzieli miejsca wspólne na przynależne poszczególnym rodzajom nauk i sztuk. Zwie się je toposami specjalnymi, ponieważ inne przesłanki tworzą miejsca wspólne właściwe np. fizyce, naukom przyrodniczym, historii, etyce czy polityce. Szczególnie liczną grupę tworzą prawnicze toposy specjalne, wśród których znajdują się, na przykład, wymienione już przez Arystotelesa: nikt nie ma obowiązku oskarżać samego siebie, ciężar dowodu spoczywa na powodzie, powstrzymywania się od działania jest działaniem.

== Topika retoryczna ==
Topika retoryczna analizuje miejsca wspólne jako stereotypowy materiał, którego używa się podczas wypowiedzi w różnych sprawach. W tym ujęciu toposy są gotowymi elementami, za pomocą których można dowodzić bronionej tezy. W De inventionie Cyceron stwierdził, że argumentację składamy z toposów, tak jak słowo budujemy poprzez złożenie liter. Badacze określali topikę retoryczną jako analizę „instrumentu rozumienia”, „modelu przedstawieniowego”, „wzoru myśli”, „półgotowej formy językowej”, „kalek stylistycznych”, czy „komunałów”. Euzebiusz Słowacki twierdził, że topika retoryczna to analiza zapasu i składu myśli używanego na potrzeby argumentacji.
Według teoretyków topiki i retoryki, o ile „zwykłe” argumenty oddziałują słabiej, ponieważ dowodząc merytorycznie tezy są mniej ozdobne, nieznane odbiorcy, wymagające od niego skupienia, to miejsca wspólne wyróżniają się podczas argumentacji większą siłą perswazji, możliwością akceptacji i ozdobnością. Są bowiem powszechnie zrozumiałe, dobrze znane, oddziałują na emocje i uwypuklają argument. Dlatego umiejętne argumentowanie z toposów uważane jest za podstawę sztuki przekonywania.

=== Topika emocjonalna i intelektualna ===
Topika retoryczna dzieli miejsca wspólne na toposy pewne (emocjonalne) i wątpliwe (intelektualne). Toposy pewne tworzone są na zasadzie emocjonalnych przeciwieństw. Przeciwieństwa te łączone są w intelektualny argument w toposach wątpliwych. Na przykład typowym toposem używanym już od starożytności, jest twierdzenie „nie należy wierzyć plotkom”. Toposem przeciwstawnym jest argument: „w każdej plotce jest ziarno prawdy”. Topos wątpliwy powstaje przez połączenie przeciwieństw: „nie należy wierzyć plotkom, czyż jednak w każdej plotce jest może ziarno prawdy?”.
W topice retorycznej tkwi więc pewna niekonsekwencja – służy ona z jednej strony do przekonywania i utwierdzania w przekonaniach, ale zarazem z jej pomocą wyraża się wątpliwości.
Podczas refutacji, zgodnie z regułami retoryki, należy na argument z toposu odpowiedzieć kontrargumentem z toposu. Można to zrobić na trzy sposoby – użyć tego samego toposu, użyć toposu przeciwstawnego lub też toposu wątpliwego. Jeżeli, na przykład, polityk rządzącej partii stosuje typowy argument z miejsca wspólnego: przedkładamy ten projekt nowego prawa dla dobra ojczyzny, to reprezentant opozycji może użyć tego samego toposu: odrzucamy ten projekt właśnie dla dobra ojczyzny. Może też zastosować topos przeciwstawny (wasz projekt doprowadzi do upadku ojczyzny) lub też topos wątpliwy (przedkładacie ten projekt dla dobra ojczyzny, ale czy raczej nie doprowadzi on do jej upadku?).
Stąd – z punktu widzenia topiki retorycznej – miejsca wspólne analizowane są jako stronnicze, amplifikowane rozwinięcia argumentacji. Argument topiczny jest ambiwalentny, może bowiem zostać użyty – w formie emocjonalnej lub intelektualnej – nie tylko do różnych spraw, ale także do tej samej sprawy przy udowadnianiu przeciwstawnych tez.

== Topika egzordialna i finalna ==

Za osobny dział topiki uważa się analizę i klasyfikację miejsc wspólnych używanych podczas wstępu do wypowiedzi ustnej lub pisemnej (topika egzordialna) lub podczas zakończenia wypowiedzi (topika finalna).

== Topika poetycka ==
Topika poetycka analizuje powtarzające się w poezji motywy o topicznym pochodzeniu. Wśród badaczy występuje różnica zdań na temat genezy toposu poetyckiego. Część twierdzi, że toposy tego typu są przeniesieniem do poezji toposów dialektycznych lub retorycznych, inni uważają, że mają one korzenie archetypiczne.
Za typowy przykład poezji topicznej uważa się fraszkę Z Anekreonta (I, 40) Jana Kochanowskiego:

Ciężko, kto nie miłuje, ciężko, kto miłuje,
Naciężej, kto miłując łaski nie zyskuje.
Zacność w miłości za nic, fraszka obyczaje,
Na tego tam naraczej patrzają, kto daje.
Bodaj zdechł, kto się naprzód złota rozmiłował,
Ten wszytek świat swoim złym przykładem popsował.
Stąd walki, stąd morderstwa; a co jeszcze więcej,
Nas, chude, co miłujem, to gubi napręcej.
Utwór ten w całości składa się z miejsc wspólnych. Jego topiczny charakter wynika z faktu, że został przetłumaczony z jednego ze starożytnych anakreontyków (chociaż nie autorstwa samego Anakreonta). Tekst ten funkcjonował przez wieki jako ogniwo w myśleniu o wartościach. Poszczególne wersy przekształciły się w toposy obecne w literaturze i potocznej mowie ludzi na tej literaturze wykształconych.
W topice poetyckiej miejsca wspólne traktowane są jako argument kreujący wspólnotę, która akceptuje lub odrzuca te same wartości. Topos taki ma charakter wariantowy – niezmienna przez wieki pozostaje jego struktura semantyczno-dialektyczna, natomiast inne elementy mogą ulegać zmianie. Wywodzący się ze starożytności topos przekuwać miecze na lemiesze przekształcany był w poezji przez zastąpienie mieczy szablami lub granatami, natomiast lemiesze zamieniano w sierpy czy pługi. W Satyrze Jan Kochanowski zastosował go w formie: skowaliście ojcowskie granaty na pługi.
Topos stanowi w poezji element konstrukcyjny, który na różny sposób można dopasować do utworu. Z punktu widzenia teorii literatury topika jest więc jednym z podsystemów literackich, obok wzorców gatunkowych, schematów fabularnych i kompozycyjnych, stylów, form budowania wierszy czy motywów.

== Topika powieściowa ==
Topika powieściowa ma pochodzenie retoryczne i jest elementem fabuły. Za główne elementy topiki w powieściach uważa są:

narracyjność – topos stanowi sekwencję narracyjną o płynnych granicach;
paradygmatyczność – topos funkcjonuje w tekście i poza nim jako spójna, autonomiczna całość;
intertekstualność – topos występuje w wielu różnych tekstach, co pozwala na jego identyfikację przez odbiorcę;
pozatekstowość – topos mieści się w kompetencji odbiorców, czyli jest im wcześniej znany;
argumentacyjność – topos występuje w powieści jako argument w ramach narracji;
kontekstualność – topos nie jest argumentem oryginalnym, znaczenia nabiera dzięki kontekstowi.
Toposy powieściowe dzieli się na zbiory i kategorie. Przykładem, występującym zwłaszcza w romansach, jest topos zwany w starożytności kochankowie spotykają się i mdleją z radości. Współcześnie zwie się go omdlenie z radości. Topika dzieli to miejsce wspólne na dwie kategorie – przedstawienia ciał kochanków i wyrażanie uczuć kochanków. Sposoby opowiadania o tych dwóch kategoriach mieszczą się natomiast dwóch zbiorach topicznych, zwanych spotkanie i omdlenie.
Topika powieściowa odróżnia miejsce wspólne od motywu czy tematu powieści. Temat i motyw należą do innej przestrzeni badawczej, gdyż odnoszą się do świata przedstawionego i stanowią większą jednostkę znaczeniową. Ponieważ do cech topiki powieściowej należą m.in. paradygmatyczność i pozatekstowość, tworzy ona krótkie schematy topiczne, które mogą być wykorzystywane w różnych dziełach literackich.

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
Monika Bogdanowska: Topika. W: Retoryka. Piotr Wilczek, Maria Barłowska, Agnieszka Budzyńska-Daca (red.). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2008, s. 35–56. ISBN 978-83-01-15678-7.
James Jasinski: Sourcebook on Rhetoric: Key Concepts in Contemporary Rhetorical Studies. Thousand Oaks, London, New Dehli: Sage Publications, 2001. ISBN 0-7619-0504-9.
Heinrich Lausberg: Retoryka literacka. Podstawy wiedzy o literaturze. Albert Gorzkowski (tł.), Jerzy Axer, Andrzej Borowski, Maria Cytowska, Romuald Turasiewicz (konsultacja naukowa). Bydgoszcz: Wydawnictwo Homini, 2002. ISBN 83-87933-21-X.
Jerzy Ziomek: Retoryka opisowa. Wrocław, Warszawa, Kraków: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1990. ISBN 83-04-03544-8.


Tożsamość (logika)

Tożsamość, identyczność – w logice: relacja, jaką każda rzecz posiada wyłącznie z samą sobą. Dwie rzeczy są identyczne ze sobą wtedy i tylko wtedy, gdy są tym samym. Na przykład Fosforos i Hesperos są identyczne ze sobą – każda z tych nazw to sztywny desygnator planety Wenus.
Identyczność w sensie logicznym bywa inaczej nazywana identycznością numeryczną. Nie należy jej mylić z potocznym użyciem słowa "identyczny" jako "bardzo podobny", czyli z pojęciem identyczności jakościowej.

== Linki zewnętrzne ==
 Artykuły na Stanford Encyclopedia of Philosophy (ang.) [dostęp 2018-01-29]:

HaroldH. Noonan HaroldH., BenB. Curtis BenB., Identity, 25 kwietnia 2014 .
PenelopeP. Mackie PenelopeP., MarkM. Jago MarkM., Transworld Identity, 8 sierpnia 2013 .


Układ twierdzeń zamknięty

Układ twierdzeń zamknięty – układ twierdzeń, w którym:

założenia twierdzeń wyczerpują wszystkie możliwości
Tezy twierdzeń nawzajem się wykluczają
T1, T2, T3, ... , Tn – twierdzenia
p1, p2, p3, ... , pn – założenia
q1, q2, q3, ... , qn – tezy

== Przykład ==
Układ twierdzeń zamknięty o położeniu prostej względem okręgu

d – odległość prostej od środka okręgu
r – promień okręgu

Twierdzenie I Jeżeli d < r, to prosta jest sieczna z okręgiem.
Twierdzenie II Jeżeli d = r, to prosta jest styczna do okręgu.
Twierdzenie III  Jeżeli d > r, to prosta jest rozłączna z okręgiem.
Założenia tych trzech twierdzeń wyczerpują wszystkie możliwości, a ich tezy wzajemnie się wykluczają.


Uzasadnienie

Uzasadnieniem danego poglądu jest zbiór racji bądź przekonań wspierających dany pogląd.
Wyróżniamy uzasadnienie epistemiczne (filozoficzne), pragmatyczne bądź religijne.
W filozofii wyróżniamy różne rodzaje i teorie uzasadnienia, jego konieczności bądź prawomocności.
Uzasadnić zdanie P, to tyle co wskazać inne zdanie Q, które pozostaje w relacji wynikania ze zdaniem P, a które jest mniej niepewne co zdanie P.
Gdy wskazywane zdanie Q wynika dedukcyjnie ze zdania P, mamy do czynienia z potwierdzeniem zdania P, gdy zaś ze zdania Q wynika dedukcyjnie uzasadniane zdanie P – z dowodzeniem zdania P.

== Rodzaje uzasadnienia ==
Uzasadnienie bezpośrednie, empiryczne. Dla dowolnego zdania (języka polskiego) stwierdzającego to, że P, jego uzasadnieniem bezpośrednim jest wskazanie jako racji, zdania: spostrzegłem, że P lub synonimicznego.
Wadą uzasadnienia bezpośredniego jest fakt, że może być ono złudne: bodźce, które docierają do naszego aparatu poznawczego mogą być niewyraźne, co utrudnia rozpoznanie ich źródła. Nasze narządy zmysłów mogą być uszkodzone, co również dostarcza nam nieadekwatnej informacji o rzeczywistości. W końcu możemy nie mieć odpowiedniej wiedzy lub też być uprzedzeni co do jakiś faktów, wskutek czego fałszywie opiszemy stan rzeczy.

Uzasadnienie pośrednie to każde różne od bezpośredniego.

== Tabela uzasadniania ==

== Zobacz też ==
Uzasadnianie twierdzeń naukowych


Warunek konieczny

Warunek konieczny – wniosek wypływający z danego faktu. Jeżeli fakt ma zaistnieć, to zaistnieć (koniecznie) musi również fakt będący wnioskiem.
Na przykład: jeżeli liczba jest podzielna przez 15, to jej ostatnią cyfrą jest 0 lub 5.
Jest to oczywiste, bo liczba podzielna przez 15 jest podzielna przez 5, a ostatnią cyfrą takiej liczby może być jedynie 0 lub 5. Zatem — to, że ostatnią cyfrą liczby jest 0 lub 5 jest warunkiem koniecznym dla podzielności przez 15 — liczba koniecznie musi mieć ostatnią cyfrę 0 lub 5, by była podzielna przez 15. Nie ma zatem sensu badanie podzielności przez 15 liczb, które nie kończą się na 0 lub 5.
Nie jest to jednak warunek wystarczający — liczba może kończyć się na 0 lub 5, a jednak nie być podzielna przez 15 (np. 20).

== Linki zewnętrzne ==
AndrewA. Brennan AndrewA., Necessary and Sufficient Conditions, [w:] Stanford Encyclopedia of Philosophy, CSLI, Stanford University, 18 marca 2017, ISSN 1095-5054 [dostęp 2017-12-31]  (ang.). (Warunki konieczne i wystarczające)


Warunek wystarczający

Warunek wystarczający (inaczej warunek dostateczny) – każdy warunek, z którego dany fakt wynika. Jeżeli warunek wystarczający zachodzi (wystarczy, by zachodził), wówczas zachodzi dany fakt.
Na przykład, jeżeli liczba jest podzielna przez 10, to jest podzielna przez 5. Fakt podzielności przez 10 jest warunkiem wystarczającym dla podzielności przez 5, natomiast fakt podzielności przez 5 jest warunkiem koniecznym dla podzielności przez 10.
Warunek wystarczający nie musi być warunkiem koniecznym — liczba nie musi wcale być podzielna przez 10, by była podzielna przez 5.

== Linki zewnętrzne ==
AndrewA. Brennan AndrewA., Necessary and Sufficient Conditions, [w:] Stanford Encyclopedia of Philosophy, CSLI, Stanford University, 18 marca 2017, ISSN 1095-5054 [dostęp 2017-12-31]  (ang.). (Warunki konieczne i wystarczające)


Widelec Hume'a

Widelec Hume'a - pojęcie w epistemologii, sformułowane w latach 30. XVIII w. przez szkockiego filozofa Davida Hume'a. Wprowadza podział wszystkich twierdzeń na relacje idei (zdania analityczne, konieczne i poznawalne a priori) oraz kwestie faktu (zdania syntetyczne, poznawalne wyłącznie a posteriori). Koncepcja ta jest podstawą dla sceptycyzmu Hume'a wobec uzasadnienia indukcyjnego i spekulatywnej metafizyki, wpływając m.in. na rozwój pozytywizmu logicznego oraz dyskusje o granicy między analizą logiczną a empiryzmem.
Przykład:

Trójkąt ma trzy boki - prawdziwość wynika wyłącznie z definicji użytych pojęć, a zaprzeczenie prowadzi do sprzeczności logicznej.
Trójkąty równoboczne rzadko spotyka się w naturze - zdanie odnosi się do stanu rzeczy w świecie, które trzeba sprawdzić empirycznie, więc może okazać się fałszywe.

== Zobacz też ==
Gilotyna Hume'a

== Przypisy ==


Własność (filozofia)

Własność (łac. dominium, nłac. proprium) – w sensie węższym synonim cechy (w rozumieniu metafizycznym, a więc wszystkiego – prócz istoty i istnienia – co o danym przedmiocie można orzec; tak rozumiana cecha/własność jest synonimem przypadłości). W sensie szerszym każde określenie, które przysługuje danemu przedmiotowi: tak rozumiana własność jest rodzajem właściwości.

== Bibliografia ==
Antoni Podsiad, Słownik terminów i pojęć filozoficznych, Instytut Wydawniczy Pax, Warszawa 2000

== Linki zewnętrzne ==
TeresaT. Robertson TeresaT., PhilipP. Atkins PhilipP., Essential vs. Accidental Properties, [w:] Stanford Encyclopedia of Philosophy, CSLI, Stanford University, 18 kwietnia 2016, ISSN 1095-5054 [dostęp 2018-01-17]  (ang.).


Wypowiedź apodyktyczna

Wypowiedź apodyktyczna – w logice modalnej wypowiedź zbudowana z funktora modalnego „musi” (lub równoważnego, np. „powinien”) stwierdzającego konieczność oraz z argumentu w postaci zdania albo jego negacji.
Przykład: Kraków musi być stolicą Polski.
Wypowiedzi modalne nie są zdaniami w sensie logicznym, gdyż nie można przypisać im obiektywnej wartości logicznej bez dokonania odpowiedniej interpretacji (np. logicznej lub tetycznej) i tym samym należą one do kategorii wypowiedzi niezupełnych.

== Zobacz też ==
Ab esse ad posse valet, a posse ad esse non valet consequentia


Wypowiedź problematyczna

Wypowiedź problematyczna – w logice modalnej wypowiedź zbudowana z funktora modalnego może (lub równoważnego, np. "dopuszczalne jest") stwierdzającego możliwość oraz z argumentu w postaci zdania albo jego negacji.
Przykład: Jan Nowak może mieć rację.
Wypowiedzi modalne nie są zdaniami w sensie logicznym, gdyż nie można przypisać im obiektywnej wartości logicznej bez dokonania odpowiedniej interpretacji (np. logicznej lub tetycznej) i tym samym należą one do kategorii wypowiedzi niezupełnych.

== Zobacz też ==
Ab esse ad posse valet, a posse ad esse non valet consequentia


Zasada tożsamości

Zasada (prawo) tożsamości, zasada (prawo) identyczności – relatywna zasada bytu głosząca, że każdy byt jest tym, czym jest, sformułowana po raz pierwszy przez Parmenidesa. Stanowi prawo logiczne w postaci dla klasycznego rachunku zdań głoszące, że

        p
        ⟺
        p

    {\displaystyle p\Longleftrightarrow p}

 (p wtedy i tylko wtedy, gdy p), w postaci dla klasycznego rachunku predykatów, że

        x
        =
        x

    {\displaystyle x=x}

 (każdy przedmiot jest identyczny z samym sobą). Metafizyka klasyczna razem z zasadą sprzeczności i zasadą wyłączonego środka uznała zasadę tożsamości za jedno z pierwszych praw myśli i bytu. W nieco innych kontekstach filozoficznych zasada tożsamości miała znaczenie także dla filozofii nowożytnej, zwłaszcza dla Leibniza i filozofii identyczności Schellinga – w kontekstach tych nazywana jest częściej zasadą identyczności (por. identyczność przedmiotów nierozróżnialnych).

== Zasada tożsamości w metafizyce ==
Zasada tożsamości unaocznia stronę treściową bytu – to, że każdy byt jest rzeczą i posiada określoną, zdeterminowaną treść (jest określony co do treści). To, że jest rzeczą, nie znaczy, że jest czymś statycznym i nie podlega rozwojowi. Jego tożsamość ma więc charakter relatywny: byt pod względem treści może podlegać zmianom (np. człowiek rozwija się, lecz rzecz zachowuje swą tożsamość). Dla metafizyki klasycznej tożsamość o charakterze absolutnym charakteryzuje jedynie Boga.
Metafizyka klasyczna rozróżnia pojęcie rzeczy od pojęcia istoty. Rzecz to cały byt jako coś, co określone, zaś istota jest treścią dającą się zdefiniować, wyznacza swoiste cechy. Pojęcie rzeczy nie oznacza najszerszej formy bytu, na którą nakładają się formy bardziej szczegółowo zdeterminowane. Pojęcie rzeczy jest równoważne z bytem: byt jest rzeczą, rzecz jest bytem.

== Zobacz też ==
identyczność
tożsamość

== Bibliografia ==
PeterP. Forrest PeterP., The Identity of Indiscernibles, [w:] Stanford Encyclopedia of Philosophy, CSLI, Stanford University, 15 sierpnia 2010, ISSN 1095-5054 [dostęp 2018-01-17]  (ang.).  (Tożsamość nieodróżnialnych)
Marcin ŁukaszM.Ł. Makowski Marcin ŁukaszM.Ł., Fizyczne i logiczne zarzuty wobec prawa identyczności przedmiotów nierozróżnialnych G.W. Leibniza, „Hybris. Revista de Filosofía”, 11, 2010, ISSN 1689-4286 [dostęp 2019-05-02] . Brak numerów stron w czasopiśmie


Zasada wielkoduszności

Zasada wielkoduszności (ang. principle of charity) – założenie, według którego interpretacja tekstu (pisanego lub mówionego) powinna przyjmować, że tekst ten jest racjonalny. Interpretacja winna starać się go analizować w najkorzystniejszy dla autora tekstu lub wypowiedzi sposób.
Główną zaletą stosowania zasady wielkoduszności jest zwiększenie szans na uniknięcie sofizmatu rozszerzenia (tzw. atakowania chochoła).
W filozofii języka Willard Van Orman Quine zalecał stosowanie zasady wielkoduszności w kontekście tłumaczenia z jednego języka (na przykład bardzo egzotycznego) na drugi (znany nam): „Im bardziej wierzenia, które przypisujemy innym ludziom są absurdalne lub egzotyczne, tym bardziej będziemy nieufni jeśli chodzi o możliwość tłumaczenia”. Jeśli argumentacja innych wydaje nam się zupełnie absurdalna to, według Quine’a, prawdopodobnie jej nie zrozumieliśmy: „głupota rozmówcy jest mniej prawdopodobna niż złe tłumaczenie, lub też, w przypadku nieporozumień lokalnych, niż różnice językowe”. Zasada wielkoduszności grała również istotną rolę w filozofii znaczenia Donalda Davidsona.

== Przypisy ==


Zdanie egzystencjalne

Zdanie egzystencjalne – zdanie, w którym informuje się o istnieniu danej rzeczy, osoby bądź zjawiska w pewnych okolicznościach. W różnych językach przyjmuje różne struktury; może być wprowadzane specjalną konstrukcją, jak np. w języku angielskim, bądź też przypadkiem jak w języku fińskim.

== Zdanie egzystencjalne w języku angielskim ==
Wprowadzane jest przez konstrukcję there is – there are:

There is a pig in the garden. – W ogrodzie jest świnia.
There is no water on the Moon. – Na Księżycu nie ma wody.
Ponieważ definicja ta jest ściśle syntaktyczna, zdaniem egzystencjalnym nie nazwiemy zdania o jednakowym znaczeniu:

A pig is in the garden. – W ogrodzie jest świnia.
Gary Milswark zaproponował inną definicję zdania egzystencjalnego w języku angielskim. Będą to zdania rozpoczynające się od there, które mówią o istnieniu zbioru obiektów, przy założeniu, że jest to zbiór niepusty. Wtedy do zdań egzystencjalnych zaliczymy także na przykład:

There were several people dead in the school shooting. – Kilka osób zginęło w trakcie szkolnej strzelaniny.
There ensued a quarrel. – Wywiązała się kłótnia.

== Zdanie egzystencjalne w języku fińskim ==
Zwykle zaczyna się od okolicznika miejsca: Kadulla on auto (na ulicy jest samochód). Gdy w grę wchodzi nieoznaczona liczba (ilość) desygnatu, występuje partitivus:

Lasissa on olutta – W szklance jest piwo (jakaś ilość).
Poikia juoksee pihalla – Po podwórku biegają (jacyś) chłopcy.

== Zdanie egzystencjalne w języku francuskim ==
Konstrukcja informująca o istnieniu to w języku francuskim il y a. Konstrukcja il y a oparta jest na zaimku il (on) i III osobie czasownika avoir→ a (ma). Czynnikiem wprowadzającym relację istnienia jest zaimek y, który w tym przypadku sugeruje obecność desygnatu w konkretnym miejscu.

== Zdanie egzystencjalne w języku niemieckim ==
Cechą niemieckiego zdania egzystencjalnego jest es gibt. Pierwotne znaczenie czasownika geben, którego III os. lp. brzmi es gibt to dawać. W tej strukturze istnieniu nadano sens przenośny: "natura bądź opatrzność daje nam". Zgodnie ze zrębami gramatyki kognitywnej, semantycznie dawać jest bliskie istnieniu.

== Zdanie egzystencjalne w języku polskim ==
Pewien typ zdań wskazuje jedynie na istnienie pewnej rzeczy bądź zjawiska. Zdanie egzystencjalne może zawierać informacje dotyczące lokalizacji przedmiotu (zdanie lokatywne) lub aktualnym usytuowaniu. Obok czasownika "być" stosuje się wtedy "stać". "siedzieć" i inne.

== Zdanie egzystencjalne w języku rosyjskim ==
W języku rosyjskim klasyczne zdanie egzystencjalne według teorii lingwistycznych w ujęciu struktur znaczeniowych (a nie abstrakcyjno-gramatycznych) i składowych semantycznych zawiera trzy podstawowe komponenty: jeden wskazujący obszar (przestrzenny – i ten jest przeważający dla języka rosyjskiego, lub temporalny) istnienia lub przebywania, drugi – istniejący w danym obszarze obiekt (lub klasa obiektów), a trzeci – fakt istnienia, przebywania lub posiadania. Jednocześnie wskazywane jest, że o ile dwa pierwsze komponenty zdań egzystencjalnych (bytowych) są w języku rosyjskim nadzwyczaj mobilne i podlegają nieustannym zmianom, to komponent trzeci, potwierdzający ideę istnienia, jest względnie niezmienny.
Jako przykłady zdań bytowych są podawane zdania poniższe:

Давно тому назад, в городе Тифлисе [obszar], жил [istnienie] один богатый турок [obiekt]. (Dawno temu w Tyflisie mieszkał pewien bogaty Turek)
В этих местах есть  лисы. (W tych miejscach są lisy)
Есть у меня одно тайное желание. (Mam jedno tajne życzenie)
Вдруг звонок в дверь. (Nagle dzwonek do drzwi)

== Zdanie egzystencjalne w języku szwedzkim ==
W języku szwedzkim zdanie egzystencjalne uzyskuje się przy pomocy konstrukcji bezpodmiotowej det finns (w czasie przeszłym det fanns): det finns en gris i trädgården. Dodatkowo wprowadzony element nowy, nieznany występuje w formie nieokreślonej. Możliwe są również inne czasowniki: står, sitter, ligger, hänger: Det sitter tre män i vår trädgård (w naszym ogrodzie siedzą trzej mężczyźni).

== Zdanie egzystencjalne w języku włoskim ==
W języku włoskim występuje konstrukcja z czasownikiem eserci (używana tylko w trzecie osobie obu liczb), np. C'è la gente. – Tu są ludzie.

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
PeepP. Nemvalts PeepP., Case Marking of Subject Phrases in Modern Standard Estonian, Uppsala 1996 (Studia Uralica Upsaliensia), ISBN 91-554-3776-1, ISSN 1101-7430  (ang.).


Zdanie hipotetyczne

Zdanie hipotetyczne - termin dawnej logiki tradycyjnej, obejmujący trzy rodzaje zdań:

Zdania warunkowe (łac. conditionales) - zdania złożone o postaci okresu warunkowego.
Zdania łączne (łac. copulativae) - zdnia złożone połączone spójnikiem "i".
Zdania rozłączne (łac. disiunctivae) - zdania złożone połączone spójnikiem "albo", który rozumiano i jako alternatywę, i jako dysjunkcję.

== Zobacz też ==
zdanie kategoryczne


Zmienna związana

Zmienna związana – w odróżnieniu od zmiennej wolnej taka zmienna, która znajduje się w zasięgu operatora. Za zmienne związane nie można podstawiać innych wyrażeń.
Przykładem zmiennych związanych mogą być zmienne związane przez kwantyfikatory.


Zupełność

Zupełność – cecha obiektu, polegająca na tym, że nie trzeba niczego do niego dodawać. To znaczenie jest uściślane w wielu dziedzinach.

== Zupełność w logice ==
W logice, semantyczna zupełność jest odwrotnością poprawności systemu formalnego. System formalny jest „semantycznie zupełny”, jeśli wszystkie tautologie są twierdzeniami, a „poprawny” gdy wszystkiego jego twierdzenia są tautologiami. Kurt Gödel, Leon Henkin, i Emil Post wszyscy opublikowali dowody zupełności. (Patrz Historia tezy Churcha–Turinga.) System nazywa się niesprzeczny, jeśli nie istnieje w nim dowód zarówno dla P, jak i zaprzeczenia P.

Dla systemu formalnego S w języku formalnym L, S jest semantycznie zupełny, lub po prostu zupełny wtedy i tylko wtedy, gdy, każdy logicznie poprawny wzór z L (każdy wzór będący prawdziwym w ramach każdej interpretacji L) jest twierdzeniem w S. To znaczy że,

          ⊨

              S

        A

        →

          ⊢

              S

        A

    {\displaystyle \models _{\mathrm {S} }A\ \to \ \vdash _{\mathrm {S} }A}

.
System formalny S jest silnie zupełny, czy też inaczej mówiąc zupełny silnie, wtedy i tylko wtedy, gdy, dla każdego zbioru założeń T, każdy wzór wynikający semantycznie z T może zostać wyprowadzony z T. To znaczy, że

        T

          ⊨

              S

        A

        →

        T

          ⊢

              S

        A
        .

    {\displaystyle T\models _{\mathrm {S} }A\ \to \ T\vdash _{\mathrm {S} }A.}

System formalny S jest syntaktycznie zupełny, lub inaczej zupełny dedukcyjnie, czy też maksymalnie zupełny, albo po prostu zupełny wtedy i tylko wtedy, gdy, dla każdego wyrażenia A z języka danego systemu A albo ¬A jest twierdzeniem w S. Mówimy wtedy o zupełności zaprzeczeniowej. Innym słowy, system formalny jest syntaktycznie zupełny wtedy i tylko wtedy, gdy nie można dodać żadnego niewywodzącego się zeń aksjomatu bez wprowadzenia niedorzeczności. Logika z funkcją prawdy predykatów i rachunek predykatów pierwszego rzędu są semantycznie zupełne, lecz nie są syntaktycznie zupełne (np. wyrażenie rachunku zdaniowego składające się z jednej zmiennej „a” ani jego zaprzeczenie nie jest twierdzeniem, ale nie są to tautologie). Twierdzenie Gödla o niezupełności pokazuje że nie ma systemu rekurencyjnie będącego dostatecznie bogatym, tak jak aksjomatyka Peana, który byłby zarówno niesprzeczny, jak i zupełny.
System formalny jest niezupełny dokładnie gdy każde zdanie jest twierdzeniem.
System funktorów zdaniotwórczych jest funkcjonalnie zupełny wtedy i tylko wtedy, gdy można w nim wyrazić wszystkie funkcje predykatywne.
Język jest wyrażeniowo zupełny jeśli można za jego pomocą opisać dziedzinę dla której został on przewidziany.
Język formalny jest zupełny odnośnie do pewnej właściwości wtedy i tylko wtedy, gdy każde zdanie posiadające daną cechę jest twierdzeniem.

== Zupełność w matematyce ==
W matematyce, „zupełność” jest określeniem przyjmującym różne znaczenia w zależności od danego zagadnienia; nie w każdej sytuacji w której występuje „zupełność” mówi się o „zupełności”.

Przestrzeń metryczna (lub przestrzeń jednostajna) nazywamy zupełną, gdy każdy ciąg Cauchy’ego elementów tej przestrzeni jest zbieżny do pewnego jej punktu.
Miarę nazywamy zupełną, gdy każdy podzbiór zbioru miary zero, czyli każdy tzw. zbiór zaniedbywalny, jest mierzalny (i w konsekwencji miary zero).
Porządek częściowy nazywamy zupełnym, gdy każdy jego ograniczony z dołu podzbiór ma kres dolny.

== Zupełność w informatyce ==
Dla algorytmów zupełność oznacza że dany algorytm znajduje rozwiązanie jeśli takowe istnieją, a w przeciwnym razie wskazuje brak istnienia rozwiązania.
W obliczeniowej teorii złożoności, problem P jest zupełny dla klasy złożoności C, pod pewnym rodzajem redukcji, jeśli P leży w C, i każdy problem z C da się sprowadzić do P używając danej redukcji. Na przykład każdy problem z klasy NP-zupełne jest zupełny dla klasy NP, jeśli jest redukowalny wielu-do-jednego w czasie wielomianowym.

== Odniesienia ==
Logika matematyczna (pol.), Andrzej Mostowski niesprzeczność

== Przypisy ==