Wymieranie

Wymieranie, wyginięcie, ekstynkcja – proces zanikania gatunków lub innej grupy taksonomicznej. Najczęściej naturalny proces związany z istnieniem życia na Ziemi i towarzyszący jego istnieniu od samego początku. W skali milionów lat szacuje się tempo wymierania gatunków na zaniknięcie jednego gatunku co rok do pięciu lat. Na wielkość tę ogromny wpływ mają jednak okresowo następujące masowe wymierania. Pomiędzy nimi tempo wymierania jest niewielkie, szacowane na wymarcie jednego gatunku co kilkaset lat. Wpływem cywilizacji ludzkiej tłumaczy się zwiększone tempo wymierania gatunków dokumentowane od kilkudziesięciu tysięcy lat, zwłaszcza w okresie ostatnich kilkuset lat. Współcześnie, według różnych ocen, wymiera od 5 tysięcy do 500 tysięcy gatunków rocznie.

== Przyczyny wyginięć ==
Istnieją różne przyczyny, które bezpośrednio lub pośrednio mogą doprowadzić do wyginięcia gatunku. Najprościej można tu mówić o niemożności przetrwania lub reprodukcji w danym środowisku naturalnym oraz niemożności przemieszczenia się do nowego, gdzie przetrwanie i rozmnażanie byłoby możliwe. Wymarcie może nastąpić nagle, np. przez toksyczne zanieczyszczenie siedliska lub też stopniowo, kiedy gatunek przegrywa we współzawodnictwie o pokarm z innym, silniejszym i lepiej przystosowanym gatunkiem (z tego powodu co roku wymierają średnio trzy gatunki ptaków). Inne powody wyginięć to m.in.:

przyczyny genetyczne i demograficzne,
degradacja siedliska,
przemieszczenie z siedliska (przez ludzi, katastrofy naturalne, jak powodzie),
choroby,
współzawodnictwo,
zmiany klimatyczne i geologiczne,
wybicie (myślistwo, kłusownictwo, przełowienie).
Bardzo często zachodzi synergiczne współdziałanie różnych czynników, np. populacja zredukowana przez łowiectwo może łatwiej ulec konkurencyjnemu wyparciu przez inną populację.

== Zobacz też ==

gatunek wymarły
zwierzęta wymarłe na wolności
szósta katastrofa
współczesne wymieranie płazów
wskrzeszanie wymarłych gatunków

== Przypisy ==


Wzrost logistyczny liczebności populacji

Wzrost logistyczny liczebności populacji – jeden z typów dynamiki liczebności populacji; zwiększanie się liczebności początkowo z prędkością rosnącą, a następnie malejącą w związku z napotkaniem przez populację oporu środowiska; wzrost liczebności ustaje, gdy zostaje osiągnięty poziom wyznaczony przez pojemność środowiska (zob. przegęszczenie, zasada Alleego, zasada tolerancji ekologicznej Shelforda).

== Porównanie krzywych J i S ==

Wzrost liczebności populacji graficznie ilustrują krzywe wzrostu – wykresy zależności liczby osobników (N) od czasu (t): N = f (t). Są to najczęściej tzw. krzywe „S” lub „J”. Krzywą „J” nazywa się wykres wzrostu populacji bez ograniczeń środowiskowych (wrodzone tempo wzrostu), czyli wzrostu wykładniczego. Stopień nachylenia krzywych „J” jest zależny od wartości współczynnika wzrostu populacji (r), wyrażanego jako różnica między współczynnikami rozrodczości (b) i śmiertelności (d). Wzrost opisują proste równania różniczkowe:

              d
              N

              d
              t

        =
        r
        N
        =
        (
        b
        −
        d
        )
        N
        ,

    {\displaystyle {\frac {dN}{dt}}=rN=(b-d)N,}

gdzie:

        r
        =
        b
        −
        d
        =
        c
        o
        n
        s
        t
        .

    {\displaystyle r=b-d=const.}

W rzeczywistości wartość r często zmniejsza się w miarę wzrostu zagęszczenia. Wzrost takich populacji charakteryzuje możliwość wyodrębnienia faz:

powolnego wzrostu początkowego,
wzrostu przyspieszonego (tzw. faza wykładnicza),
wzrostu zahamowanego (od chwili przekroczenia górnej granicy pojemności środowiska),
po których następuje faza dynamicznej równowagi biocenotycznej (przed ustaleniem się tej równowagi często występuje tzw. szczyt liczebności).
Taki wzrost ma charakter logistyczny, który może być opisywany z użyciem odwzorowania logistycznego. Matematyczny model takiego wzrostu zaprezentował po raz pierwszy belgijski matematyk Pierre François Verhulst (1838 r.). Badania były kontynuowane w pierwszej połowie XX w. przez R. Pearla i L.J. Reeda, La Monta C. Cola, W.C. Allee ze współpracownikami i innych. Dla krzywej logistycznej zaproponowano równanie logistycznego wzrostu, nazywane też równaniem Verhulsta:

              d
              N

              d
              t

        =
        r
        N

          (

            1
            −

                N
                K

          )

        ,

    {\displaystyle {\frac {dN}{dt}}=rN\left(1-{\frac {N}{K}}\right),}

gdzie:

        N

    {\displaystyle N}

 – liczebność populacji,

        t

    {\displaystyle t}

 – czas,

        r

    {\displaystyle r}

 – współczynnik tempa wzrostu,

        K

    {\displaystyle K}

 – pojemność środowiska.

== Wzrost populacji o pokoleniach nieciągłych ==
Wzrost wykładniczy takiej populacji opisuje się przyjmując, że średnia wartość tempa reprodukcji netto (R0) nie ulega zmianom:

              N

                t
                +
                1

              N

                t

        =

          R

            0

        =

            c
            o
            n
            s
            t

        ,

    {\displaystyle {\frac {N_{t+1}}{N_{t}}}=R_{0}={\mathrm {const} },}

gdzie N oznacza liczbę osobników w kolejnych pokoleniach t i t+1.
Założenie to często nie jest spełniane. Krzywe wzrostu logistycznego otrzymuje się wprowadzając do modelu dodatkowe informacje:

stopień zagęszczenia lub liczebność populacji w stanie zrównoważonym (R0 = 1, N = Neq),
zależność R0 od zagęszczenia populacji.
W przypadku najprostszego założenia, że istnieje zależność liniowa, określa się współczynnik kątowy B w równaniu prostej:

          R

            0

        =
        1
        −
        B
        (
        N
        −

          N

            e
            q

        )
        .

    {\displaystyle R_{0}=1-B(N-N_{eq}).}

Taka zależność wskazuje, że gdy:

Nt < Neq – R0 jest większe od jedności i liczebność populacji wzrasta,
Nt > Neq – R0 jest mniejsze od jedności i liczebność populacji zmniejsza się.
Po wprowadzeniu równania takiej prostej do modelu wykładniczego otrzymuje się krzywe wzrostu N = f (t) z charakterystycznymi oscylacjami – wahaniami N wokół wartości Neq, regularnymi lub bez widocznej regularności (zależnie od wartości B). W niektórych przypadkach regularność jest zauważalna po przeanalizowaniu zmian w wielu kolejnych pokoleniach (zob. bifurkacja).

== Wzrost populacji o pokoleniach ciągłych ==
W przypadkach występowania ciągłości pokoleń i braku oporów środowiska wzrost pojedynczej populacji opisuje wykładnicza krzywa wzrostu:

              d
              N

              d
              t

        =
        r
        N
        =
        (
        b
        −
        d
        )
        N
        ,

    {\displaystyle {\frac {dN}{dt}}=rN=(b-d)N,}

gdzie:

b i d są punktowymi (chwilowymi) współczynnikami rozrodczości i śmiertelności,
r – punktowe tempo wzrostu per capita.
Jeżeli populacja napotyka opór środowiska związany z wzrastającym zagęszczeniem (np. niedobory pokarmu, niedostateczna liczba miejsc lęgowych), do równania wprowadza się dodatkowy czynnik, nazywany „nie zrealizowanym wzrostem”:

              d
              N

              d
              t

        =
        r
        N

              K
              −
              N

            K

        ,

    {\displaystyle {\frac {dN}{dt}}=rN{\frac {K-N}{K}},}

gdzie K oznacza maksymalną możliwą wartość liczby osobników (pojemność środowiska).
W postaci całkowej równanie ma postać:

        ∫

            K

              N
              (
              K
              −
              N
              )

        d
        N
        =
        ∫
        r
        ⋅
        d
        t
        ,

    {\displaystyle \int {\frac {K}{N(K-N)}}dN=\int r\cdot dt,}

a rozwiązanie równania przedstawia wzór:

          N

            t

        =

            K

              1
              +

                e

                  a
                  −
                  r
                  t

        ,

    {\displaystyle N_{t}={\frac {K}{1+e^{a-rt}}},}

w którym Nt oznacza liczebność populacji w czasie t, a symbol a oznacza stałą całkowania.
W czasie opracowywania wyników badań zmian liczebności rzeczywistych populacji (w warunkach laboratoryjnych i naturalnych) użyteczna jest logistyczna funkcja wzrostu w postaci liniowej zależności naturalnego logarytmu z (K – N)/N od czasu:

        ln

              K
              −
              N

            N

        =
        a
        −
        r
        t

    {\displaystyle \ln {\frac {K-N}{N}}=a-rt}

Na podstawie doświadczeń stwierdzono, że modele logistyczne dobrze opisują wzrost liczebności laboratoryjnych populacji pantofelków, drożdży i innych organizmów o prostych cyklach życiowych. W przypadkach, gdy cykle są bardziej złożone, występują znaczne różnice między wzrostem rzeczywistym i przewidywanym. Szczególnie duże niezgodności z modelem logistycznym pojawiają się w przypadku populacji rozwijających się w siedliskach naturalnych. Model logistyczny zawodzi, gdy potrzebne jest sterowanie populacjami zagrożonymi wyginięciem. W takich sytuacjach zaleca się stosowanie modeli bardziej złożonych, np. uwzględniających opóźnienie czasowe, stochastycznych lub macierzowych.

== Zastrzeżenia ==
Funkcja logistycznego wzrostu liczebności populacji została zakwestionowana m.in. przez S.C. Stearnsa (1977), który empirycznie dowiódł, że w 50% przypadków występują inne typy selekcji niż „selekcja typu r” i „selekcja typu K”, oraz przez J. Kozłowskiego (1980), który wykazał teoretyczną słabość koncepcji. Mimo to pojęcia „r-selection” i „K-selection” są wciąż często stosowane przez naukowców.

== Zobacz też ==
metoda wielokrotnych złowień
oscylacje i fluktuacje liczebności populacji
równanie Lotki-Volterry

== Uwagi ==

== Przypisy ==

== Linki zewnętrzne ==
Modelowanie komputerowe w ochronie środowiska. Modele ekologiczne, www.icm.edu.pl [dostęp 2012-08-19]


Wzrost wykładniczy liczebności populacji

Wzrost wykładniczy liczebności populacji – jeden z typów dynamiki liczebności populacji, zjawisko zwiększania się liczebności zgodnie z prawem wzrostu wykładniczego, występujące wówczas, gdy populacja nie napotyka na ograniczenia, np. związane z nadmiernym zagęszczeniem (zob. zasada Alleego) lub oddziaływaniami (interakcjami) międzygatunkowymi.

== Thomas Malthus i „granice wzrostu” ==

Najprostszy model wykładniczy rozwoju pojedynczej populacji otrzymuje się zakładając, że populacja ma warunki nieograniczonego rozwoju, w tym np. że każdy osobnik ma nieograniczony dostęp do pożywienia i miejsc lęgowych. Przyjmuje się ponadto, że śmiertelność jest bliska zeru, wszystkie osobniki są równomiernie rozlokowane przestrzennie i jednakowe – są zdolne do partenogenezy i wydają na świat regularnie tyle samo potomków (liczba

        λ

    {\displaystyle \lambda }

 co

        τ

    {\displaystyle \tau }

 jednostek czasu). W takim abstrakcyjnym przypadku średnią liczebność populacji

        N
        (
        t
        )

    {\displaystyle N(t)}

 (

        N

    {\displaystyle N}

 osobników w chwili

        t

    {\displaystyle t}

) można obliczyć z zależności:

              d
              N
              (
              t
              )

              d
              t

        =
        r
        N
        (
        t
        )
        ,

    {\displaystyle {\frac {dN(t)}{dt}}=rN(t),}

gdzie

        r
        =

            λ
            τ

    {\displaystyle r={\frac {\lambda }{\tau }}}

 (współczynnik rozrodczości),
albo:

        N
        (
        t
        )
        =
        N
        (
        0
        )

          e

            λ
            t

        .

    {\displaystyle N(t)=N(0)e^{\lambda t}.}

Równania opisują model wzrostu populacji – w wersji ciągłej i dyskretnej – opracowany przez Thomas Malthusa, który pod koniec XVIII w. zwracał uwagę na zbyt szybki wzrost liczby ludności Ziemi. W swoim An Essay on the Principle of Population stwierdził, że liczba ludności zwiększa się w tempie geometrycznym, a zasoby żywności w tempie arytmetycznym, co doprowadzi do katastrofy (zob. statyczna teoria zasobów, pułapka maltuzjańska).
Prace Malthusa były jedną z podstaw działania Klubu Rzymskiego, który w roku 1968 wydał Raport Granice wzrostu, w którym – poza analizami demograficznymi – oszacowano m.in. tempo wyczerpywania się zasobów naturalnych, związanego z intensyfikacją rolnictwa i przemysłu. Publikację Raportu uważa się za początek działań proekologicznych, zmierzających do ustalenia zasad zrównoważonego rozwoju.

Liczebność ludzkiej populacji oraz wskaźniki rozrodczości i śmiertelności w poszczególnych regionach świata są obecnie monitorowane i rejestrowane – wraz z informacjami o czynnikach determinujących tempo wzrostu – i wykorzystywane w skali globalnej do planowania działań zapobiegających takiej katastrofie. Prognozy Malthusa, oparte na modelu wykładniczym, okazały się zbyt katastroficzne.
Niezbędne jest stosowanie bardziej złożonych modeli, uwzględniających liczne czynniki wpływające na rozrodczość i śmiertelność, w tym modeli logistycznych.

== Wykładniczy wzrost populacji o pokoleniach nieciągłych ==
Nieco mniej uproszczony model wykładniczy dotyczy wzrostu populacji gatunków z brakiem ciągłości pokoleń, np. jednorocznych owadów lub roślin. W modelowej populacji jednorocznej samica wydaje na świat w sezonie rozrodczym

          R

            0

    {\displaystyle R_{0}}

 córek dożywających do następnego sezonu rozrodczego. Średnia wartość

          R

            0

        ,

    {\displaystyle R_{0},}

 mniejsza lub większa od jedności, jest charakterystyczną cechą populacji, nazywaną tempem reprodukcji netto. Między liczebnością takiej modelowej populacji

        (
        N
        )

    {\displaystyle (N)}

 w kolejnych pokoleniach (

        t

    {\displaystyle t}

 i

        t
        +
        1

    {\displaystyle t+1}

) istnieje zależność:

          N

            t
            +
            1

        =

          R

            0

          N

            t

        .

    {\displaystyle N_{t+1}=R_{0}N_{t}.}

Przyjmując dodatkowo, że tempo reprodukcji netto

        (

          R

            0

        )

    {\displaystyle (R_{0})}

 nie ulega zmianom, otrzymuje się krzywe wykładnicze:

rosnące, gdy

          R

            0

        >
        1
        ,

    {\displaystyle R_{0}>1,}

malejące, gdy

          R

            0

        <
        1.

    {\displaystyle R_{0}<1.}

Więcej parametrów charakteryzujących populację umieścił w swoim modelu S.A. Siewiercow (1941):

          N

            t

        =

          N

            0

        (
        1
        +
        r
        )

            1

              p
              j
              s

        ,

    {\displaystyle N_{t}=N_{0}(1+r){\frac {1}{pjs}},}

gdzie:

          N

            0

        ,

    {\displaystyle N_{0},}

          N

            t

    {\displaystyle N_{t}}

 – liczebność populacji, początkowa i po upływie czasu

        t
        ,

    {\displaystyle t,}

        r

    {\displaystyle r}

 – wielkość miotu,

        p

    {\displaystyle p}

 – okres między kolejnymi miotami,

        j

    {\displaystyle j}

 – okres do osiągnięcia dojrzałości płciowej,

        s

    {\displaystyle s}

 – stosunek płci w populacji.

== Wykładniczy wzrost populacji o pokoleniach ciągłych ==
W przypadku gatunków o wydłużonym lub ciągłym okresie rozrodczym, u których występuje ciągłość pokoleń, są stosowane proste równania różniczkowe. Zakłada się, że w dowolnie krótkim czasie

          d

        t

    {\displaystyle \mathrm {d} t}

 prawdopodobieństwo:

że osobnik wyprodukuje potomka wynosi

        b

          d

        t
        ,

    {\displaystyle b\ \mathrm {d} t,}

śmierci osobnika wynosi

        d

          d

        t
        ,

    {\displaystyle d\ \mathrm {d} t,}

gdzie

        b

    {\displaystyle b}

 i

        d

    {\displaystyle d}

 są punktowymi (chwilowymi) współczynnikami rozrodczości i śmiertelności.
Punktowy współczynnik wzrostu populacji wynosi:

        r
        =
        b
        −
        d
        ,

    {\displaystyle r=b-d,}

a szybkość zmian liczby osobników:

              d
              N

              d
              t

        =
        r
        N
        =
        (
        b
        −
        d
        )
        N
        .

    {\displaystyle {\frac {dN}{dt}}=rN=(b-d)N.}

Jest to funkcja wykładnicza wrodzonego tempa wzrostu populacji. Opisuje wzrost liczby

        N

    {\displaystyle N}

 bez ograniczeń środowiskowych, przedstawiany na wykresach jako tzw. krzywa J. Założenie, że rozrodczość i śmiertelność nie zależą od zagęszczenia, jest w przybliżeniu spełniane w sytuacjach, gdy jest ono niewielkie. Przykładem zastosowania może być obliczenie czasu, po którym nastąpi podwojenie się np. liczby ludności, jeżeli punktowe tempo wzrostu wynosi

        r

    {\displaystyle r}

 = 0,03:

              N

                t

              N

                0

        =

          e

            r
            t

        =
        2
        ,

    {\displaystyle {\frac {N_{t}}{N_{0}}}=e^{rt}=2,}

        r
        t
        =
        ln

        2
        ,

    {\displaystyle rt=\ln 2,}

        t
        =

              ln

              2

            r

        =

              0,693
              15

              0

                ,

              03

        =
        23

          ,

        1

          l
          a
          t

        .

    {\displaystyle t={\frac {\ln 2}{r}}={\frac {0{,}69315}{0{,}03}}=23{,}1\ \mathrm {lat} .}

W rzeczywistości może to nastąpić znacznie później, jeżeli wartość

        r

    {\displaystyle r}

 zmniejszy się i wzrost będzie miał charakter logistyczny (krzywa S).

== Zobacz też ==
metoda wielokrotnych złowień
oscylacje i fluktuacje liczebności populacji
równanie Lotki-Volterry

== Uwagi ==

== Przypisy ==

== Linki zewnętrzne ==
www.icm.edu.pl Modelowanie komputerowe w ochronie środowiska. Modele ekologiczne
Section 4.6 Modeling with Exponential and Logarithmic Functions
Population Growth. Activity #7 Exponential Models Constant Growth Rate Model. ciese.org. [zarchiwizowane z tego adresu (2010-12-08)].
Dept. of Entomology, Virginia Tech, Blacksburg, Kurs: Quantitative Population Ecology: Exponential Model. home.comcast.net. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-10-06)].
Applications of Exponential Functions (przykłady obliczeń), www.algebralab.org


Zadziczanie

Zadziczanie, przywracanie dzikiej przyrody, ponowne zdziczenie, (ang. rewilding) – proces odbudowy i powiększania przestrzeni, w których istnieje bioróżnorodność siedlisk i ekosystemów. Dotyczy odbudowy środowiska przyrodniczego całej planety. Zadziczanie jest często prowadzone na dużą skalę. Odtwarza się przy tym procesy zachodzące w przyrodzie, a czasem także reintrodukuje brakujące gatunki. Czasem stosuje się zamienniki, czyli gatunki pełniące tę samą funkcję w danym ekosystemie. Ma na celu zatrzymanie spadku bioróżnorodności przez stosowanie zasad zrównoważonego rozwoju w różnych dziedzinach życia. Ważnym elementem procesu zadziczania jest spowolnienie zmian klimatycznych.

== Zobacz też ==
Rekultywacja

== Przypisy ==


Zalesianie

Zalesianie – proces wprowadzania lasu na powierzchnie inne niż leśne, na przykład na nieużytki porolne, wydmy, bagna, torfowiska oraz powierzchnie zdegradowane działalnością człowieka (hałdy kopalniane, odkrywki) w celu przywrócenia im naturalnych warunków panujących w kompleksie bioekologicznym.
Przed zalesieniem, niektóre rodzaje powierzchni wymagają wykonania wstępnych zabiegów agrotechnicznych.
Proponowano, aby za pomocą zalesiania walczyć z globalnym ociepleniem, jako że lasy pochłaniają dwutlenek węgla. Jednak symulacje opublikowane w Nature Geoscience wskazują, że nawet gdyby zalesić wszystkie ziemie uprawne do 2050, to udałoby się obniżyć temperaturę o 0,45 °C.
Zalesianie jest bardzo ważnym procesem. Drzewa są bowiem producentami tlenu i pochłaniają szkodliwy dwutlenek węgla. Ponadto stanowią miejsce życia wielu organizmów żywych.

== Zobacz też ==
odnowienie lasu
zadrzewienie
zadrzewienia śródpolne
wylesianie

== Przypisy ==

== Bibliografia ==

Mała encyklopedia leśna, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, s. 603, Warszawa 1991, ISBN 83-01-08938-5.


Zamknięty system ekologiczny

Zamknięty system ekologiczny – ekosystem niewymieniający substancji z otoczeniem.
Ziemia (dokładniej biosfera Ziemi) też może być określona tym mianem, chociaż najczęściej mówi się o zamkniętych systemach ekologicznych tworzonych przez człowieka. "Zamknięte" systemy ekologiczne nie są zupełnie szczelne; wymieniają z otoczeniem energię (w formach światła i ciepła). Systemami takimi interesują się naukowcy z różnych przyczyn: mogą one w przyszłości służyć jako systemy utrzymywania życia w ciągu lotów kosmicznych, na stacjach kosmicznych lub na okrętach podwodnych.
Zamknięty system ekologiczny musi zawierać przynajmniej jeden organizm autotroficzny. Ten organizm może być fotoautotrofem lub też chemoautotrofem, ale do tej pory większość próbnych zamkniętych systemów ekologicznych ma jako podstawę fotoautotrofa (takiego jak glon zielony).
W zamkniętym systemie ekologicznym wszelkie nieużytki i odchody żywych organizmów muszą być przerobione (np. przez bakterie) na substancje niezbędne dla życia. Jeżeli głównym celem systemu jest utrzymywanie przy życiu heterotrofów, np. człowieka, to dwutlenek węgla, mocz, i inne odpadki trzeba przerobić w tlen, pokarm i wodę.
Dotychczasowe próby tworzenia zamkniętych systemów ekologicznych na większej skali to: Biosfera 2 (Arizona, Stany Zjednoczone) i Biosfera 3 (Krasnojarsk, Rosja).

== Zobacz też ==
Biosfera 2
struktura ekosystemu
kolonizacja kosmosu
terraformowanie


Zasada Alleego

Zasada Alleego – zasada ekologiczna sformułowana w roku 1931 przez Wardera C. Alleego, który twierdził, że zarówno przegęszczenie, jak i niedogęszczenie populacji zwierzęcych może działać na nie ograniczająco i że korzystna jest skupiskowa struktura przestrzenna. Hipoteza jest uzupełnieniem zasady tolerancji ekologicznej Shelforda, opartej na podstawach fizjologicznych (analiza dostępności zasobów siedliska).
Według W.C. Alleego możliwości przeżycia zależą od zdolności do zachowań społecznych (zob. socjobiologia, etologia), co dotyczy zarówno organizmów prostych (np. bezkręgowców), jak i człowieka. Allee twierdził, że jego badania behawioralne wskazują na biologiczne podstawy wojen i konieczność współpracy między ludźmi. Nazwano to „etyką naturalistyczną”, a Allee został zaliczony do „społecznych uzdrowicieli”, głoszących opinie niezgodne ze stanowiskiem takich ekologów ekosystemu, jak Eugene Odum.

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
Praca zbiorowa: Tablice biologiczne. Warszawa: Wydawnictwo Adamantan, 2003, s. 328. ISBN 83-7350-029-4.


Zmienność

Zmienność – zróżnicowanie cech osobników w obrębie jednej populacji lub gatunku; może być uwarunkowana czynnikami genetycznymi i środowiskowymi. Miarą zmienności jest różnorodność cech genotypowych i fenotypowych organizmów.
Rodzaje zmienności:

środowiskowa (modyfikacyjna, fluktuacyjna, niedziedziczna),
genetyczna (dziedziczna):
rekombinacyjna (mieszanie się materiału genetycznego – nie powstają nowe geny, ale nowe kombinacje genów), wynika ona z 3 źródeł: zjawiska crossing over, niezależnej segregacji chromosomów oraz łączenia się gamet różnych osobników,
mutacyjna (mutacja – nagła zmiana w materiale genetycznym).
Odmienność cech indywidualnych jednego lub grupy osobników nazywana jest aberracją.

== Zobacz też ==
epigenetyka

== Przypisy ==


System prawny Polski

System prawny Polski – w Polsce obowiązuje system prawny typu kontynentalnego. Duży wpływ na jego kształt miały prawo niemieckie i francuskie.

== Źródła polskiego prawa ==

Zgodnie z artykułem 87 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej źródłami powszechnie obowiązującego prawa Rzeczypospolitej Polskiej są:

Konstytucja
ustawy
ratyfikowane umowy międzynarodowe
rozporządzenia
akty prawa miejscowego (na obszarze działania organów, które je ustanowiły).
Ponadto do źródeł prawa powszechnie obowiązującego zalicza się ustawy o zmianie Konstytucji, rozporządzenia z mocą ustawy wydane na podstawie art. 234 Konstytucji i inne nieuchylone akty prawne o mocy ustawy. Dotyczy to obowiązujących rozporządzeń Prezydenta RP z mocą ustawy wydanych w okresie II Rzeczypospolitej i dekretów wydanych w okresie tzw. Polski Ludowej.
Obok źródeł prawa powszechnie obowiązującego, wyróżnia się także źródła prawa wewnętrznie obowiązującego (akty kierownictwa wewnętrznego). Są nimi przede wszystkim uchwały i zarządzenia.

== Publikacja polskich aktów prawnych ==
Urzędowym źródłem poznania prawa Rzeczypospolitej Polskiej są, na podstawie ustawy z dnia 20 lipca 2000 o ogłaszaniu aktów normatywnych i niektórych innych aktów prawnych (Dz.U. z 2019 r. poz. 1461), dzienniki urzędowe. Najważniejszymi takimi dziennikami są w Polsce Dziennik Ustaw i Monitor Polski.
Istnieje jednak wiele instytucji zajmujących się publikowaniem aktów ogłoszonych w Dzienniku Ustaw i Monitorze Polskim, między innymi:

Internetowy System Aktów Prawnych prowadzony przez Kancelarię Sejmu;
wydawnictwa prawnicze.

== System sądowy ==

=== Podział podmiotowy ===
Zgodnie z art. 175 Konstytucji RP, wymiar sprawiedliwości w RP sprawują:

Sąd Najwyższy
sądy powszechne
sądy wojskowe
sądy administracyjne

=== Podział przedmiotowy ===
Sądy powszechne w Polsce dzielą się na wydziały, którym zawsze przypisana jest pewna kategoria spraw. Nieraz, gdy jest duży wpływ spraw danego rodzaju, tworzy się kilka wydziałów dla tej kategorii spraw – przykładowo dwa albo trzy wydziały karne. Może też tak się zdarzyć, że w sądach wyższego rzędu jest przykładowo jeden wydział cywilny I instancji i drugi wydział cywilny, ale odwoławczy.
Następujące wydziały tworzy się w sądach:

=== Podział instancyjny ===
Sądownictwo powszechne:

sądy rejonowe
sądy okręgowe
sądy apelacyjne
Sąd Najwyższy – Izba Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, Izba Karna, Izba Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych, Izba Dyscyplinarna oraz Izba Cywilna
Sądownictwo wojskowe:

wojskowe sądy garnizonowe
wojskowe sądy okręgowe
Sąd Najwyższy – Izba Karna
Sądownictwo administracyjne:

wojewódzkie sądy administracyjne
Naczelny Sąd Administracyjny

== Przypisy ==

== Linki zewnętrzne ==
Prawo w Polsce. gov.pl. [dostęp 2023-01-05].


Amnestia maturalna

Amnestia maturalna – niekonstytucyjna zmiana nieobowiązującego już rozporządzenia w sprawie warunków i sposobu oceniania, klasyfikowania i promowania uczniów i słuchaczy oraz przeprowadzania sprawdzianów i egzaminów w szkołach publicznych w Polsce, zaproponowana w lipcu 2006 przez ministra edukacji narodowej Romana Giertycha. Minister podpisał rozporządzenie wprowadzające zmiany 8 września 2006 roku.

== Historia ==
W lipcu 2006 minister edukacji narodowej Roman Giertych zaproponował wprowadzenie amnestii, a rozporządzenie wprowadzające zmiany podpisał 8 września. Zmiana polegała na tym, że zdający, który nie spełnił wymogów zdania egzaminu (np. nieuzyskanie progu 30% punktów na egzaminie z trzech przedmiotów obowiązkowych na poziomie podstawowym, tj. język polski, język obcy i wybrany przedmiot oraz dwóch egzaminów ustnych (język polski i język obcy)), zdaje egzamin maturalny pod określonym warunkiem.
Warunkiem otrzymania świadectwa maturalnego na tych zasadach jest uzyskanie ze wszystkich przedmiotów (łącznie z „oblanym”) średniej co najmniej 30% punktów. Nie dotyczy to osób, którym unieważniono egzamin lub które nie przystąpiły co najmniej do jednego egzaminu z przedmiotu obowiązkowego.
Maturzyści objęci tą zmianą rozporządzenia otrzymali świadectwo dojrzałości we wrześniu 2007 roku oraz tym samym mogli starać się o przyjęcie na studia. Terminy składania dokumentów większości uczelni publicznych (lipiec) wykluczyły udział w rekrutacji lipcowej przez kandydatów mających zostać objętymi amnestią. Główną przyczyną wprowadzenia amnestii maturalnej był niski procent zdawalności matury w 2006 roku oraz planowane na 2010 rok wprowadzenie matematyki jako obowiązkowego przedmiotu zdawanego na maturze.
Proponowana zmiana rozporządzenia wywołała kontrowersje zarówno wśród uczniów, jak i rektorów uczelni. Przewodniczący Konferencji Rektorów Akademickich Szkół Polskich, rektor Politechniki Wrocławskiej prof. Tadeusz Luty, pełniący funkcję przewodniczący Konferencji Rektorów Akademickich Szkół Polskich zapowiedział, że jeśli minister Giertych nie wycofa się z amnestii, to uczelnie mogą ponownie wprowadzić egzaminy wstępne na studia.
2 października 2006 Rzecznik Praw Obywatelskich Janusz Kochanowski zaskarżył nowelizację rozporządzenia do Trybunału Konstytucyjnego jako częściowo niezgodną z konstytucyjną zasadą równości wobec prawa.
16 stycznia 2007 Trybunał Konstytucyjny orzekł, że część przepisów rozporządzenia nowelizującego jest niezgodna z Konstytucją oraz ustawą o systemie oświaty i tracą one moc obowiązującą po upływie 12 miesięcy od dnia ogłoszenia wyroku TK w Dzienniku Ustaw (Dz.U. z 2007 r. nr 10, poz. 70). Trybunał zdecydował się więc na zachowanie ważności ok. 53 tys. świadectw maturalnych przyznanych w warunkach „amnestii” w 2006 i 2007 roku.

== Zobacz też ==
amnestia
egzamin maturalny

== Przypisy ==

== Linki zewnętrzne ==
Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dnia 7 września 2004 r. w sprawie warunków i sposobu oceniania, klasyfikowania i promowania uczniów i słuchaczy oraz przeprowadzania sprawdzianów i egzaminów w szkołach publicznych (Dz.U. z 2004 r. nr 199, poz. 2046) (uchylone)
Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 8 września 2006 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie warunków i sposobu oceniania, klasyfikowania i promowania uczniów i słuchaczy oraz przeprowadzania sprawdzianów i egzaminów w szkołach publicznych (Dz.U. z 2006 r. nr 164, poz. 1154)
Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 stycznia 2007 r. sygn. akt U 5/06 (Dz.U. z 2007 r. nr 10, poz. 70)


Amnestie w Polsce

Amnestie w Polsce – amnestie w okresie II Rzeczypospolitej (1918-1939) i Polski Ludowej (1945-1989).

== 1918-1945 ==
W II Rzeczypospolitej amnestia była ogłaszana 15 razy:

w 1919 roku – trzykrotnie,
w 1920 roku – trzykrotnie,
w 1921 roku – dwukrotnie,
w 1922 roku,
w 1923 roku,
w 1928 roku,
w 1932 roku,
2 stycznia 1936 roku „dla upamiętnienia wprowadzenia w życie ustawy konstytucyjnej z dnia 23 kwietnia 1935 r.”,
2 września 1939 roku w związku z wybuchem II wojny światowej
31 października 1939 roku „celem zatarcia rozterek przeszłości oraz dokonania pełnego zjednoczenia obywatelskiego”
25 czerwca 1945 roku Prezydent RP na uchodźstwie wydał dekret o amnestii, która dotyczyła przestępstw należących do właściwości sądów wojskowych oraz sądów morskich, a popełnionych przed dniem wejścia w życie dekretu, czyli 29 czerwca 1945 roku.
W przypadku obniżenia wymiaru kary w drodze amnestii istniała możliwość złożenia wniosku o zastosowanie prawa łaski do Naczelnika Państwa Prezydenta RP celem darowania reszty kary

== Po II wojnie światowej ==
Po zakończeniu II wojny światowej ogłaszano amnestie w stosunku do czynów popełnionych przed 22 lipca 1945, 5 lutego 1947, 20 listopada 1952, 15 kwietnia 1956, 22 lipca 1964, 15 lipca 1969, 15 czerwca 1974 oraz 15 lipca 1979.

Pierwszą powojenną amnestię ogłoszono 2 sierpnia 1945, a jej celem była likwidacja podziemia antykomunistycznego. Nie przyniosła jednak spodziewanych rezultatów. Powodem przyjęcia drugiej ustawy amnestyjnej 22 lutego 1947, był początek obrad Sejmu Ustawodawczego, wybór Bolesława Bieruta na urząd prezydenta Polski oraz zniszczenie zorganizowanego podziemia. Trzecią przyjęto 22 listopada 1952, a oficjalnym powodem było przyjęcie przez Sejm Konstytucji Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. Do historii przeszła następna, którą przyjęto 27 kwietnia 1956. Osoby, które zostały skazane na kary pozbawienia wolności do lat 5 opuściły więzienia, a skazanym na śmierć oraz dożywotnie pozbawienie wolność wyroki zamieniono na 15 lat pozbawienia wolności.

Kolejne ustawy z lat 1964, 1969 i 1974 ogłaszano w kolejne rocznice Polski Ludowej. Amnestia, którą ogłoszono 19 lipca 1977 dotyczyła przede wszystkim osób skazanych za udział w tzw. wydarzeniach radomskich z czerwca 1976.
Po roku 1980 amnestię ogłaszano jeszcze sześć razy. Pierwszą z nich uchwalono 22 lipca 1983, wraz ze zniesieniem na obszarze całego kraju stanu wojennego. Miała ona ograniczony charakter, ponieważ więzienia opuścili więźniowie polityczni, którzy zostali skazani na kary pozbawienia wolności do trzech lat; pozostałym osobom zmniejszono wyroki. Drugą amnestię wydano rok później, a dokładnie 21 lipca 1984. Oficjalnym powodem jej wprowadzenia była czterdziesta rocznica powstania Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. Tym razem jej zasięg był większy, gdyż mogły skorzystać z niej osoby uwięzione, które zostały skazane za przestępstwa polityczne, z wyłączeniem oskarżonych i skazanych za takie czyny, jak szpiegostwo, zdrada stanu, czy próba obalenia ustroju państwa. Następną ustawę przyjęto 17 lipca 1986. Była ona bardzo restrykcyjna, lecz istniał pewien sposób rozwiązania problemu więźniów politycznych. Prokurator generalny PRL miał bowiem możliwość rozciągnięcia jej przepisów na osoby, w stosunku do których nie miała ona automatycznego zastosowania. Przełom nastąpił 11 września, kiedy to generał Czesław Kiszczak zwrócił się z prośbą do Prokuratury Generalnej o wypuszczenie na wolność wszystkich osób skazanych za działalność polityczną, z wyłączeniem kilku przypadków, wyżej wymienionych. W ciągu czterech dni mury zakładów karnych opuściło wtedy ponad 200 osób.
W roku 1989 przyjęto dwie amnestie. Pierwszą po podpisaniu 5 kwietnia 1989 porozumień Okrągłego Stołu umorzono postępowania sądowe i darowano wyroki wszystkim osobom, które pomiędzy 31 sierpnia 1980 a 23 maja 1989 zostały uznane za winne przestępstw politycznych. Celem tego posunięcia było dopuszczenie byłych więźniów politycznych do demokratyzacji życia politycznego w Polsce. 7 grudnia 1989 Sejm PRL ogłosił amnestię, która m.in. osobom skazanym na karę śmierci zamieniała wyroki na 25 lat pozbawienia wolności.

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
Jan Bednarzak (1965). Amnestia. Wyd. Prawnicze
PiotrP. Rogoziński PiotrP., Instytucja ułaskawienia w prawie polskim, Warszawa: Wolters Kluwer Polska, 2009, ISBN 978-83-264-0056-8, OCLC 833530655 . Brak numerów stron w książce


Bankowy tytuł egzekucyjny

Bankowy tytuł egzekucyjny (b.t.e., BTE) – specjalny, pozasądowy tytuł egzekucyjny stwierdzający istnienie wymagalnej wierzytelności banku wobec osoby, która bezpośrednio dokonała z nim czynności bankowej lub która była dłużnikiem banku z tytułu zabezpieczenia wierzytelności banku wynikającej z czynności bankowej i złożyła pisemne oświadczenie o poddaniu się egzekucji oraz gdy roszczenie objęte tytułem wynikało bezpośrednio z tej czynności bankowej lub jej zabezpieczenia.
Bankowy tytuł egzekucyjny mógł być także podstawą egzekucji przeciwko osobie trzeciej, gdy osoba ta przejęła dług wynikający z czynności bankowej, o której mowa wcześniej. Bankowy tytuł egzekucyjny mógł zostać wystawiony na podstawie ksiąg banków lub innych dokumentów związanych z dokonywaniem czynności bankowych. Bank po spełnieniu określonych wymogów mógł wystąpić do sądu o nadanie tytułowi egzekucyjnemu klauzuli wykonalności. Po nadaniu przez sąd klauzuli wykonalności b.t.e. stawał się tytułem wykonawczym i był podstawą wszczęcia egzekucji sądowej przez komornika.
Instytucja bankowego tytułu egzekucyjnego istniała w pierwszej wersji ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe. W 2015 Trybunał Konstytucyjny orzekł, że przepisy o b.t.e. są niezgodne z Konstytucją i tracą moc obowiązującą 1 sierpnia 2016.

== Prawo polskie ==

=== Podmioty uprawnione do wystawienia ===
Podmioty uprawnione do wystawienia bankowego tytułu egzekucyjnego:

bank (podmiot zdefiniowany w art. 2 pr. bank. i wykonujący czynności bankowe), bank hipoteczny (wynika to z art. 10 ustawy o listach zastawnych i bankach hipotecznych), bank będący spółdzielnią (nie dotyczy to spółdzielczych kas oszczędnościowo-kredytowych), bank zagraniczny;
instytucja kredytowa mająca siedzibę na terytorium jednego z państw członkowskich UE, która spełniła wymagania wymienione w art. 48 i n. pr. bank.;
syndyk masy upadłości banku;
Narodowy Bank Polski w zakresie dokonywania przez niego czynności bankowych określonych w art. 5 pr. bank.

=== Warunki wystawienia ===
Aby b.t.e. mógł zostać wystawiony, musiały zostać spełnione następujące warunki:

roszczenie objęte b.t.e. wynikało bezpośrednio z czynności bankowej i było wymagalne,
dłużnikiem była osoba, która bezpośrednio z bankiem dokonała czynności bankowej (art. 97 ust. 1 pr. bank., z pewnymi wyjątkami – art. 98 pr. bank.);
dłużnik złożył pisemne oświadczenie o poddaniu się egzekucji.
Inne przesłanki wystawienia b.t.e istniały w przypadku osób, które ustanowiły zabezpieczenie na rzecz banku (nie dokonały czynności bankowej) i wówczas musiały zostać spełnione następujące warunki:

zabezpieczona wierzytelność wynikało bezpośrednio z czynności bankowej i dłużnik nie spłacił jej w terminie;
roszczenie objęte b.t.e. wynikało bezpośrednio z umowy o ustanowienie zabezpieczenia;
osoba ustanawiająca zabezpieczenie złożyła pisemne oświadczenie o poddaniu się egzekucji.
Wierzytelność banku objęta b.t.e. musiała być pieniężna lub dotyczyć wydania rzeczy ruchomej, na której ustanowiony został zastaw rejestrowy lub której własność została przeniesiona na bank w celu zabezpieczenia wierzytelności.

=== Nadanie klauzuli wykonalności ===
Sąd nadawał b.t.e. klauzulę wykonalności, jeżeli:

bankowy tytuł egzekucyjny został wystawiony w terminie określonym w oświadczeniu dłużnika o poddaniu się egzekucji oraz na kwotę nieprzewyższającą kwoty podanej w tym oświadczeniu;
bankowy tytuł egzekucyjny odpowiadał wymogom formalnym określonym w art. 96 ust. 2 pr. bank.;
bank dołączył do wniosku o nadanie klauzuli wykonalności wymagane prawem dokumenty (np. dokumenty wykazujące przejęcie długu pierwotnego dłużnika, przejęcie obowiązku świadczenia na rzecz spadkobierców lub w wyniku przekształcenia osoby prawnej, obrazujące fakt pozostawania dłużnika banku w związku małżeńskim.).
Właściwym do nadania klauzuli wykonalności był sąd rejonowy ogólnej właściwości dłużnika. Wniosek banku o nadanie b.t.e. klauzuli wykonalności powinien był czynić zadość wymogom pisma procesowego. Powinien był być do niego dołączony oryginał b.t.e. oraz pismo zawierające oświadczenie dłużnika o poddaniu się egzekucji. Ponieważ postępowanie o nadanie klauzuli wykonalności było formalne, sąd nie mógł w jego trakcie badać podstawy prawnej, z której wynikało roszczenie objęte b.t.e. Dlatego sąd nie był raczej uprawniony do żądania od banku przedstawienia umowy, z której wynikało dochodzone przez niego roszczenie. Sąd sprawdzał natomiast, czy wskazana w treści b.t.e. czynność prawna, z której wynika roszczenie dochodzone przez bank, należała do czynności bankowych.
Postanowienie o nadaniu klauzuli wykonalności b.t.e. powinno było zostać wydane w terminie trzech dni od dnia złożenia wniosku. Na postanowienie sądu o nadaniu klauzuli wykonalności i na odmowę nadania klauzuli wykonalności b.t.e. przysługiwało zażalenie. Samo wystawienie b.t.e. nie przerywało biegu przedawnienia. Skutek taki następował dopiero wraz ze złożeniem wniosku o nadanie mu klauzuli wykonalności.

=== Oświadczenie o poddaniu się egzekucji ===
W oświadczeniu (zwanym też umowną klauzulą egzekucyjną) dłużnik powinien był określić termin, do którego bank może wystąpić o nadanie b.t.e. klauzuli wykonalności i maksymalną kwotę, do której dłużnik poddawał się egzekucji. Kwota ta mogła być wyższa lub niższa od kwoty zaciąganego przez dłużnika zobowiązania. Jeżeli oświadczenie egzekucyjne dotyczyło egzekucji wydania rzeczy, powinno ono było określać tę rzecz i ostateczny termin wystawienia przez bank b.t.e. Oświadczenia egzekucyjne generalne (in blanco), odnoszące się do jakichkolwiek wierzytelności banku nieokreślonych jeszcze w chwili składania oświadczenia były niedopuszczalne, nawet gdyby w oświadczeniu podano maksymalną sumę egzekucji i końcowy termin wystawienia b.t.e.

=== Orzeczenie o niezgodności z Konstytucją RP i zniesienie ===
14 kwietnia 2015 Trybunał Konstytucyjny orzekł, że przepisy Prawa bankowego pozwalające bankom na wystawianie bankowych tytułów egzekucyjnych oraz na wszczynanie na ich podstawie postępowania egzekucyjnego – art. 96 ust. 1 oraz art. 97 ust. 1 pr. bank. – naruszają konstytucyjną zasadę równości. Trybunał orzekł, że wskazane przepisy prawa bankowego tracą moc obowiązującą 1 sierpnia 2016 r.
25 września 2015 r. Sejm przyjął ustawę znoszącą instytucję bankowego tytułu egzekucyjnego. Ustawa została ogłoszona w Dzienniku Ustaw i weszła w życie po upływie 14 dni od dnia ogłoszenia. W konsekwencji wyroku TK i przyjętej ustawy posługiwanie się aktualnie dawnymi bankowymi tytułami egzekucyjnymi w nadal zawisłych postępowaniach cywilnych jest traktowane jedynie jako posłużenie się dowodem wystawionym przez tylko jedną ze stron procesu i nie tworzy szczególnych skutków procesowych, z jakimi dotąd wiązało się posługiwanie się bankowymi tytułami egzekucyjnymi.

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
M. Bączyk: Prawo bankowe, Warszawa 1999
A. Jończyk: Bankowy tytuł egzekucyjny, „Przegląd Podatkowy” 1998, nr 7.
A. Stangret: Przesłanki wystawienia bankowego tytułu egzekucyjnego, „Przegląd Sądowy” 2000, nr 11-12.
B. Łopalewski, P. Cetnarowski, Bank w sądzie. Hipoteka po nowelizacji oraz bankowe tytuły egzekucyjne, CeDeWu, Warszawa 2010, ISBN 978-83-7556-291-0.
R. Sura, Bankowy tytuł egzekucyjny, Wydawnictwo KUL, Lublin 2008, ISBN 837363774-5.


Dowód osobisty w Polsce

Dowód osobisty – dokument stwierdzający tożsamość osoby i poświadczający obywatelstwo polskie.

== Historia ==

=== II Rzeczpospolita ===

Po I wojnie światowej – w latach dwudziestych i na początku trzydziestych – nazwą „dowód osobisty” określano dokument niezbędny do podróży zagranicznych. Pełnił on de facto rolę paszportu (pomimo nazwy „dowód osobisty” na okładce we wnętrzu nazywany już był paszportem). Opłata za jego wydanie była wysoka: w czerwcu 1923 wynosiła 90 000 marek polskich, a w 1930 roku 101 złotych polskich. Był on wykorzystywany jako dokument meldunkowy, w którym wpisywano także pobyty czasowe w kraju (poza miejscem stałego zameldowania).
Dowód miał formę arkusza kartonu złożonego na pół i zawierał dane osobowe, fotografię, zawód, wyznanie, informację o alfabetyzmie i rysopis. Z czasem dowody rozrosły się do 16-stronicowej książeczki w kartonowej okładce, z czego 11 stron przeznaczono na poświadczenia meldunków.
Możliwość uzyskania w Polsce dowodu osobistego jako krajowego dokumentu tożsamości wprowadzono rozporządzeniem Prezydenta RP z 16 marca 1928 roku. Wystawiany był przez urząd gminy na żądanie zainteresowanym osobom za opłatą 60 groszy i nie był obowiązkowy (art. 18). Dowód miał formę karty z szaroniebieskiego, sztywnego papieru złożonego na pół.

=== II wojna światowa i PRL ===

W czasie II wojny światowej niemieckie władze okupacyjne wprowadziły obowiązek legitymowania się dowodem osobistym (niem. Personalausweis lub krócej Ausweis), powołując się przy tym na cytowane rozporządzenie. Kennkarte miała formę 6-stronicową, wydrukowana była na szarozielonym kartonie, i zawierała zdjęcie, dane osobowe i odciski palców wskazujących. Dokumenty były często fałszowane, jedną z komórek produkujących fałszywe egzemplarze tworzyli pracownicy PWPW, w której powstawały także oryginalne kenkarty.
W pierwszych latach po zakończeniu wojny funkcjonowały równocześnie przedwojenne dowody osobiste, niemieckie kenkarty i tymczasowe poświadczenia tożsamości, które wydawano osobom nieposiadającym innych dokumentów. Obowiązek posiadania dowodu utrzymano dekretem o dowodach osobistych z 22 października 1951 roku, którym ujednolicono te dokumenty, jednak nowe dokumenty zaczęto wydawać dopiero w 1953 roku. Była to 16-stronicowa książeczka formatu 80×110 mm w ciemnozielonych, kartonowych okładkach (potem 79×110 mm w miękkich okładkach). Oprócz podstawowych danych osobowych (imię, nazwisko, imiona rodziców, data i miejsce urodzenia, rysopis) oraz zdjęcia zawierał rubryki, do których wpisywano numer PESEL, stan cywilny, zawód, miejsce pracy, zameldowanie, dzieci na utrzymaniu. Na dalszych stronach dowodu odnotowywano, między innymi, fakt wydania książeczki walutowej, karty zaopatrzenia, powszechnych świadectw udziałowych itp. Potwierdzano także w dowodzie osobistym specjalną pieczęcią prawo do przekraczania granicy PRL–NRD, a później nową pieczęcią prawo do przekraczania granic państwowych w obrębie krajów tzw. wspólnoty socjalistycznej, wpisywano grupę krwi posiadacza dowodu oraz zaznaczano fakt zawarcia małżeństwa (do czasu wydania nowego dokumentu).
W 1974 roku rozpoczęła się produkcja nowego wzoru dowodu, mającego 24 strony. Utrzymano dotychczasowe normy karne do 2 lat pozbawienia wolności za uchylanie się od posiadania dowodu i do 3 lat za przesłanie lub przewiezienie go za granicę lub używanie cudzego. Dla osób bez stałego miejsca zameldowania, jak i dla osób na stałe zamieszkałych za granicą, dowód osobisty wydawał organ ostatniego miejsca pobytu stałego osoby ubiegającej się o wydanie dowodu osobistego. Jeżeli nie można było tego ustalić, to dowód osobisty wydawał Urząd Dzielnicy Śródmieście m.st. Warszawy.

=== III RP ===
Po upadku PRL obowiązek posiadania dowodu osobistego jest w Polsce nadal utrzymywany, złagodzono jednak kary za jego zlekceważenie. Z ustawy z 6 sierpnia 2010 r. o dowodach osobistych wynika, że każdy pełnoletni obywatel polski zamieszkały w Rzeczypospolitej Polskiej ma obowiązek posiadać dowód osobisty od ukończenia 18. roku życia. Uchylający się od tego obowiązku popełnia wykroczenie i może wobec tego podlegać karze ograniczenia wolności (w wymiarze 1 miesiąca) albo grzywny. Do otrzymania dowodu osobistego nie jest konieczne zameldowanie. Obywatele polscy zamieszkali na stałe za granicą mają prawo posiadania dowodów osobistych.
Dowód osobisty jest jednym z dokumentów potwierdzających uprawnienia do kierowania rowerem, wózkiem rowerowym lub pojazdem zaprzęgowym, a także hulajnogą elektryczną lub urządzeniem transportu osobistego przez osobę, która ukończyła 18. rok życia. Dotyczy to także motoroweru, jeżeli kierujący osiągnął ten wiek przed 19 stycznia 2013 roku.
W 2001 roku wprowadzono dowód osobisty w formie plastikowej karty. W 2015 weszła w życie nowelizacja ustawy o dowodach osobistych, na podstawie której zmieniono wzór dowodu.

== Wzór, wymiana i ważność dowodu ==
Obowiązujący od 24 marca 2009 do 1 marca 2015 r. wzór dowodu osobistego został określony rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 6 lutego 2009 r. (Dz.U. z 2009 r. nr 47, poz. 384, z późn. zm.). Obecny wzór określa rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 5 października 2021 r. w sprawie wzoru dowodu osobistego, jego wydawania i odbioru oraz utraty, uszkodzenia, unieważnienia i zwrotu (Dz.U. z 2021 r. poz. 1865).
Dokument ma postać wielowarstwowej karty poliwęglanowej o wymiarach 85,60 × 53,98 mm (standard ID-1 ISO/IEC 7810), zawierającej podstawowe informacje o jej posiadaczu, dacie wydania, organie wydającym i terminie ważności. Informacje zapisane są zarówno w sposób jawny, jak i zakodowany. Dowód osobisty jest jednocześnie dokumentem uprawniającym obywateli polskich do przekraczania granic państw członkowskich Unii Europejskiej, państw Europejskiego Obszaru Gospodarczego nienależących do Unii Europejskiej oraz państw niebędących stronami umowy o Europejskim Obszarze Gospodarczym, których obywatele mogą korzystać ze swobody przepływu osób na podstawie umów zawartych przez te państwa ze Wspólnotą Europejską i jej państwami członkowskimi, uznających ten dokument za wystarczający do przekraczania ich granicy. Od 1 stycznia 2010 roku wydawany bezpłatnie na podstawie ustawy z dnia 9 stycznia 2009 roku (Dz.U. z 2009 r. nr 39, poz. 306).
Od listopada 2013 roku został wprowadzony do obiegu zmodyfikowany dowód osobisty. Dokument powstał na bazie poprzedniego wzoru dowodu. Modyfikacja nie spowodowała zmiany wzoru dokumentu, jednak wprowadzono kilka zmian w zabezpieczeniach. W dolnej części rewersu na strefie odczytu maszynowego MRZ, umieszczono mikrograwerunkiem 15 znaków alfanumerycznych unikatowych dla każdego dokumentu. Nowe dokumenty rozpoczynają się serią AXI od numeru 000001.
Przed wyczerpaniem puli serii A, w marcu 2015 wprowadzono dowody serii C zaczynające się od CAA. W marcu 2019 wprowadzono dowody serii D zaczynające się od DAA. W listopadzie 2021 zaczęto wydawać dowody według nowego wzoru zgodnego z zaleceniami ICAO o literach serii DEA.
Numer „plastikowego” dowodu osobistego składa się z trzech liter i sześciu cyfr, z których jedna (pierwsza cyfra od lewej) to cyfra kontrolna. Metoda obliczania cyfry kontrolnej i weryfikacji poprawności numeru dowodu osobistego oparta jest na normie ICAO nr 9303.
Aby sprawdzić poprawność numeru i serii dowodu, należy najpierw zamienić litery na liczby, przypisując literom odpowiednio:

Kolejnym krokiem jest mnożenie elementów tak uzyskanego ciągu liczb przez ustalone wagi. Wagi kolejnych liczb to: 7, 3, 1, 9, 7, 3, 1, 7, 3. Reszta z dzielenia sumy iloczynów przez 10 powinna być równa 0 (zero).
Przykład obliczeń (dla przykładowego dowodu osobistego przedstawionego na ilustracji obok, o numerze ABA300000):

Reszta z dzielenia 140 przez 10 wynosi 0 (140 mod 10 = 0), więc jest to numer poprawny.
Wagami mogą też być zestawy (1 9 3 7 1 9 3 1 9), (3 7 9 1 3 7 9 3 7), (9 1 7 3 9 1 7 9 1).
Poprawność cyfry kontrolnej nie świadczy o autentyczności dowodu. Dowód o numerze AAA000000 nie istnieje.
Na dole drugiej strony dowodu osobistego w dolnej części, zgodnie z normą ICAO Document 9303, w strefie MRZ powtórzone są dane właściciela w postaci czytelnej dla komputera, co przyspiesza przetwarzanie danych. Zapis ten składa się z trzech linijek po 30 znaków wydrukowanych krojem pisma OCR-B. Dodatkowo dane te są uzupełnione o cyfrę kontrolną dla każdego pola cyfrowego oraz cyfrę kontrolną na końcu obejmującą większość danych z poprzednich pól. Nazwisko i imię w tym zapisie nie zawiera polskich znaków diakrytycznych i nie jest uwzględniane przy obliczaniu końcowej cyfry kontrolnej.
Dowód osobisty ważny jest przez 10 lat od wydania, jednak jest wyjątek: osoby, które nie ukończyły 5 lat, otrzymują dokument z pięcioletnim terminem ważności. Przed 1 marca 2015 osoby po 65. roku życia mogły otrzymać dowód ważny bezterminowo. Od 1 marca 2015 roku dokumenty ważne bezterminowo nie są już wydawane.
Dowód osobisty powinien zostać wymieniony w przypadku:

upływu terminu ważności
zmiany danych osobowych
utraty albo uszkodzenia w stopniu utrudniającym lub uniemożliwiającym identyfikację
zmiany wizerunku twarzy w stopniu utrudniającym lub uniemożliwiającym identyfikację
przekazania do organu gminy lub do placówki konsularnej Rzeczypospolitej Polskiej przez osobę trzecią znalezionego dowodu osobistego.
O wymianę należy wystąpić co najmniej 30 dni przed upływem terminu ważności, a niezwłocznie w pozostałych przypadkach.
Dowody osobiste starego wzoru (książeczkowe) wydane przed dniem 1 stycznia 2001 utraciły ważność z dniem 1 stycznia 2008, z tym, że w okresie od 1 stycznia 2008 do 31 marca 2008 stanowiły pełnoprawny dokument potwierdzający tożsamość osoby oraz poświadczający jej obywatelstwo polskie.

== Minimalny wiek potrzebny do otrzymania dowodu ==
Prawo do posiadania dowodu osobistego przysługuje każdemu obywatelowi Rzeczypospolitej Polskiej, niezależnie od wieku. Do różnic występujących między dowodami osobistymi wydawanymi osobom pełnoletnim a niepełnoletnim należą:

W przypadku osób poniżej 12. roku życia:
Okres ważności 5 lat (zamiast 10 lat)
Brak odwzorowania własnoręcznego podpisu osoby w warstwie graficznej
Brak odcisków palców w warstwie elektronicznej
W przypadku osób poniżej 13. roku życia:
Brak certyfikatu identyfikacji i uwierzytelniania w warstwie elektronicznej
Brak certyfikatu podpisu osobistego w warstwie elektronicznej
W przypadku osób poniżej 18. roku życia:
Brak certyfikatu podpisu osobistego w warstwie elektronicznej - w przypadku braku zgody rodzica, opiekuna prawnego lub kuratora
Okres ważności certyfikatu podpisu elektronicznego w warstwie elektronicznej biegnący od daty ukończenia 18. roku życia przez osobę
Wniosek o wydanie dowodu osobistego w przypadku osób niepełnoletnich składa rodzic, opiekun prawny lub kurator - osoba, dla której jest wydawany dowód, musi jednak być obecna przy składaniu wniosku, za wyjątkiem osób, które nie ukończyły 5. roku życia. Niezależnie od wieku ustalenia kodów do certyfikatu identyfikacji i uwierzytelnienia oraz podpisu osobistego dokonuje posiadacz dowodu.
W polskim prawie nie istnieje obecnie pojęcie dowodu tymczasowego, wydawanego (do końca 2000 roku) na podstawie uchylonej ustawy z 10 kwietnia 1974 o ewidencji ludności i dowodach osobistych, na wniosek osoby, która ukończyła 16 i nie ukończyła 18 lat, oraz za zgodą jej rodziców lub opiekunów.

== Błędy ==

Pierwsze partie „plastikowych” dowodów osobistych wydanych w latach 2001–2002 posiadały dwa błędy. Pierwszym był wygląd orła niezgodny ze wzorem godła państwowego: orzeł przedstawiony na dowodach osobistych różnił się kształtem ogona, charakterystycznym cieniem i kształtem tarczy. Drugi błąd polegał na tym, że w angielskim tłumaczeniu opisu rubryki „imiona rodziców” apostrof postawiono w niewłaściwym miejscu (było „Parent’s given names”, a powinno być „Parents’ given names”). Błąd z apostrofem poprawiono i od lipca 2002 roku blankiety miały już prawidłowe tłumaczenie.
Część dowodów osobistych wykonanych z poliwęglanu miała wady fabryczne i bardzo łatwo pękała. Dodatkowo w obecnych plastikowych dowodach osobistych nie da się wpisać informacji o posiadanej grupie krwi, co było możliwe w poprzednich dowodach papierowych (odpowiednie pieczątki stawiali uprawnieni lekarze związani z pobieraniem krwi lub krwiodawstwem).
Centrum Personalizacji Dokumentów MSWiA personalizuje priorytetowo wnioski dla dowodów, które w wyniku wady technicznej zostały unieważnione administracyjnie. W roku 2020 wydano obywatelom 275 dokumentów z wadą techniczną.

== Zmiany z 2015, 2019 i planowane zmiany ==
W 2007 uzależniano wprowadzenie biometrycznych dowodów osobistych od pełnego opracowania systemu PESEL2 i zakończenia uzgodnień technicznych. Według planów z 2008 nowe dowody osobiste miały zostać wprowadzone od 2010 roku na próbę, a od 2011 już powszechnie. Dowód miał zawierać specjalny chip – mikrokomputer jednoukładowy, dzięki czemu byłaby możliwość bieżącego korygowania danych w nim zawartych. Dostęp do nich, na miejscu w urzędzie oraz przez internet, miał mieć zarówno urzędnik, jak i obywatel.
Grupa posłów zaproponowała zamieszczenie informacji o grupie krwi w nowych wzorach dowodów osobistych, jednak zakwestionował ten pomysł minister zdrowia, według którego taka informacja powinna być zamieszczana przez uprawnionego pracownika służby zdrowia, a nie pracownika organu gminy, który obsługuje komputerowy system wydawania tych dokumentów. Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji zapewniał, że jego resort pracuje nad takimi rozwiązaniami technicznymi, które umożliwią dokonywanie wpisu o grupie krwi w dowodzie osobistym przez uprawnione do tego organy.

We wrześniu 2010 trwały zakupy sprzętu potrzebnego do wykonywania nowych chipowych dowodów osobistych. 8 kwietnia 2011 MSWiA poinformowała, że projekt nowelizacji ustawy zakładał, iż pierwsze elektroniczne dowody będą wydawane od 1 stycznia 2013. 7 grudnia 2012 Sejm uchwalił nowelizację ustawy o dowodach osobistych, przesuwając datę jej wejścia w życie na 1 stycznia 2015 roku. Prezydent RP podpisał ustawę przesuwającą z 1 stycznia na 1 marca 2015 termin wejścia w życie przepisów, na mocy których można składać wniosek o wydanie nowego dowodu osobistego i odebrać go w dowolnej gminie na terenie kraju.
6 sierpnia 2014 Ministerstwo Spraw Wewnętrznych na swojej stronie przedstawiło wzór dowodów osobistych wydawanych od 1 stycznia 2015. W nowych dokumentach nie ma podanego wzrostu i koloru oczu posiadacza, oraz dowody nie zawierają już zeskanowanego podpisu. W związku z planowanym zniesieniem obowiązku meldunkowego (co miało nastąpić od 2018 roku) adres zameldowania nie jest zamieszczany w dowodzie osobistym – dzięki temu nie ma potrzeby wymieniać dokumentu w sytuacji zmiany miejsca stałego pobytu. Fotografia jest taka sama jak w polskich paszportach (zdjęcie na wprost).
Dowody osobiste wydane przed dniem 1 marca 2015 r. zachowują ważność do upływu terminów w nich określonych. Dowody osobiste wydane bezterminowo osobom, które ukończyły 65. rok życia, zachowują ważność. Dowody osobiste wydawane na blankietach według nowego wzoru zaczynają swoją numerację od serii CAA. Obliczanie cyfry kontrolnej nie zmienia się.
Zaproponowano, aby można było potwierdzić tożsamość przy pomocy telefonu komórkowego wraz z wersją plastikową dowodu osobistego jak dotychczas. W marcu 2017 minister cyfryzacji potwierdziła, że usługa mDokumenty będzie testowana pilotażowo w Ełku i Łodzi w maju 2017, natomiast nowe dowody z warstwą elektroniczną pojawią się w 2019.
Po złożeniu wniosku o wydanie nowego dowodu osobistego postęp wykonania dokumentu można sprawdzać w portalu mObywatel. Kilka usług, jak np. sprawdzenie historii wydanych dowodów, wymaga logowania profilem zaufanym lub potwierdzenia tożsamości przez system uwierzytelniania jednego z banków polskich.

== Zabezpieczenia dowodów osobistych ==
Dowody osobiste wydawane w Polsce zabezpieczone są w warstwie graficznej zawierającej m.in. linie giloszowe i mikrodruki. Posiadają również zabezpieczenia widoczne w promieniowaniu ultrafioletowym.
Nazwisko i data urodzenia na awersie są wypukłe.

== E-dowód ==
E-dowód to plastikowy dowód osobisty z warstwą elektroniczną. Zgodnie z ustawą od 4 marca 2019 wydawane są tylko dowody z warstwą elektroniczną. Umożliwiają one pobranie danych o osobie za pomocą czytnika zbliżeniowego. Z danych zapisanych elektronicznie będą mogły korzystać m.in. urzędy, banki, placówki medyczne do potwierdzania tożsamości oraz podpisywania dokumentów. W dowodzie elektronicznym można włączyć usługę podpisu osobistego oraz podpisu kwalifikowanego. Elektroniczny dowód osobisty umożliwia również potwierdzanie obecności oraz może służyć jako dokument podróży ICAO. Pozwala na uwierzytelnianie w usługach on-line, np. EPUAP. Odczytywanie informacji elektronicznych wymaga podania tzw. numeru CAN, a certyfikat uwierzytelniający i podpisu kwalifikowanego są zabezpieczone osobnymi numerami PIN. Dowód wydawany jest w formie podobnej do wydawanych przed wprowadzeniem e-dowodu, z tym że wewnątrz karty umieszczony jest czip. Dotychczasowe dowody zachowują swoją ważność.

Na awersie nowego dowodu osobistego znajdują się: nazwisko (wykonane wypukłym drukiem), imię (imiona), obywatelstwo, data urodzenia (wykonane wypukłym drukiem), numer dowodu osobistego, płeć, data ważności dokumentu, duży i mały wizerunek twarzy oraz numer CAN, którego podanie jest wymagane w celu nawiązania, za pośrednictwem czytnika kart, połączenia między warstwą elektroniczną dowodu osobistego a urządzeniem lub systemem teleinformatycznym.
Rewers dokumentu zawiera numer PESEL, kod kreskowy 128 numeru CAN, numer dowodu, miejsce urodzenia i nazwisko rodowe, oraz imiona rodziców, data wydania dokumentu, miniaturę zdjęcia i organ wydający. W dolnej części rewersu umieszczono strefę odczytu maszynowego MRZ, na której grawerunkiem transparentnym umieszczono 15 znaków alfanumerycznych unikatowych dla każdego dokumentu.
Zmiana rozmieszczenia pól stałych w warstwie graficznej dostosowuje dokument do norm określonych przez Organizację Międzynarodowego Lotnictwa Cywilnego (ICAO) nr 9303. Zalecenia ICAO określają między innymi wymiary i zasady rozmieszczenia na dokumentach danych osobowych i danych dokumentu.
W czerwcu 2019 r. MSWiA przyznało, że ok. 750 tys. sztuk dowodów osobistych, choć formalnie ważnych, zostało wyprodukowanych niezgodnie z ustawą o dowodach osobistych (na warstwę elektroniczną blankietu nie wgrały się imiona rodziców i nazwisko rodowe). Resort, aby usunąć niezgodność z przepisami, chciał wykreślić zapis mówiący, że warstwa elektroniczna dowodu zawiera dane zamieszczone w warstwie graficznej dowodu osobistego.
W roku 2021 w związku z wdrożeniem wytycznych UE dotyczących drugiej cechy biometrycznej w e-dowodzie wprowadza się nowy wzór dowodu osobistego. Dodatkowymi elementami graficznymi są flaga Unii Europejskiej w prawym górnym rogu i podpis na dole awersu. Według przedstawionych wzorów na rewersie zmniejszono rozmiar czcionki w numerze PESEL, zmieniono krój czcionki w serii i numerze dowodu osobistego oraz czcionkę przy dacie ważności dowodu. Ustawa przewiduje 5-letni termin ważności dowodów osobistych wydanych dzieciom do 12. roku życia, 10-letni termin dla osób powyżej 12. roku życia, a 12-miesięczny osób, od których pobranie odcisków palców jest chwilowo niemożliwe. Ze względu na dodanie do warstwy elektronicznej obrazów odcisków palców wskazujących obu dłoni nie będzie można występować o wydanie nowego dowodu przez Internet. Zapowiedziano, że nowe dowody będą wydawane od 2 sierpnia 2021. W warstwie elektronicznej zapisane jest dodatkowo odwzorowanie podpisu właściciela dowodu. Zaszyfrowane odpowiednio mocnym kluczem odciski palców przechowywane są przez 90 dni od daty wystawienia dowodu osobistego w Rejestrze Dowodów Osobistych. Odciski palców są przechowywane wyłącznie po to, by wydać dowód osobisty. Odciski są automatycznie usuwane z Rejestru:
w momencie odebrania dowodu przez obywatela lub jeśli obywatel nie odebrał dowodu w ciągu 90 dni od daty wydania (czyli daty personalizacji zamieszczonej w dowodzie).
W lipcu 2021 do Sejmu wpłynęła nowelizacja ustawy, która odsuwa wprowadzenie nowych dowodów w nieokreśloną przyszłość. Powodem są obawy ABW co do bezpieczeństwa przesyłania danych odcisków palców przez zakupione czytniki.
Sekretarz stanu ds. cyfryzacji w Kancelarii Prezesa Rady Ministrów ogłosił, że nowe dowody osobiste wydawane będą od 8 listopada 2021 roku.

== mDowód ==
mDowód to nowy elektroniczny dokument tożsamości ważny tylko w Polsce. Umożliwia obywatelom używanie go wszędzie tam, gdzie używają tradycyjnego dowodu plastikowego. Posiadając przy sobie aplikację mObywatel, użytkownik ma możliwość potwierdzania swojej tożsamości. Jedyne, czego dzięki mDowodowi nie zrobi, to przekroczenie granicy i złożenie wniosku o nowy dowód plastikowy (e-dowód).

== Dowody kolekcjonerskie ==
12 lipca 2019 roku weszła w życie ustawa z dnia 22 listopada 2018 r. o dokumentach publicznych (Dz.U. z 2024 r. poz. 1669). Ustawa ta zawiera m.in. regulacje, które mają zapobiegać przypadkom posługiwania się, celem wprowadzenia w błąd osoby trzeciej, tzw. „dokumentami kolekcjonerskimi” jako dokumentami oryginalnymi.
Ustawa o dokumentach publicznych penalizuje wytwarzanie, oferowanie, zbywanie lub przechowywanie w celu zbycia repliki dokumentu publicznego. Sankcją jest kara grzywny, kara ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2.
Zgodnie z definicją zawartą w ww. ustawie, repliką dokumentu publicznego jest odwzorowanie lub kopia wielkości od 75% do 120% oryginału o cechach autentyczności dokumentu publicznego lub blankietu dokumentu publicznego, z wyłączeniem kserokopii lub wydruku komputerowego dokumentu publicznego wykonanych do celów urzędowych, służbowych lub zawodowych określonych na podstawie odrębnych przepisów lub na użytek osoby, dla której dokument publiczny został wydany.

== Statystyka ==
W roku 2001 wydano 1 789 640 szt. dowodów osobistych. W latach następnych, ze względu na obowiązek wymiany starych, książeczkowych dowodów do końca 2007 roku, planowano wydawanie 5,5 mln szt. dowodów rocznie. W rzeczywistości wymiana postępowała znacznie wolniej, co doprowadziło do kumulacji w roku 2007, w którym wydano blisko 9 mln nowych dowodów.

== Państwa, które można odwiedzić, posiadając wyłącznie dowód osobisty ==
Obywatele polscy mogą odwiedzić wiele krajów, korzystając wyłącznie z dowodu osobistego.
Przede wszystkim są to państwa Europejskiego Obszaru Gospodarczego oraz miejsca uważane za egzotyczne, jak zamorskie terytoria Francji (np. Martynika na Karaibach). Dnia 19 kwietnia 2022 roku decyzją prezydenta Erdoğana obowiązek paszportowy dla obywateli polskich podróżujących do Turcji w celach tranzytowych lub turystycznych (nieprzekraczających 90 dni) został zniesiony, pozwalając na użycie polskiego dowodu osobistego.

W każdym kraju Unii Europejskiej, a także w krajach Europejskiego Obszaru Gospodarczego Polacy mogą pracować legalnie, posiadając wyłącznie dowód osobisty i podpisując odpowiednią umowę pracy. W krajach Unii Europejskiej praca Polaków nie może zostać ograniczona, a Polakom przysługują takie same prawa do świadczeń socjalnych jak rodowitym obywatelom tych krajów.

== Uwagi ==

== Przypisy ==

== Linki zewnętrzne ==

Weryfikator różnych numerów – Sprawdzanie poprawności m.in. numeru dowodu osobistego, paszportu, PESEL, NIP, REGON itd.


Droit de suite na polskim rynku sztuki

Droit de suite na polskim rynku sztuki (wym. [dʁwa də sɥit]) – obowiązujące w Polsce uprawnienie autora bądź jego spadkobierców (ustawowych i testamentowych) do otrzymania wynagrodzenia z tytułu zawodowej odsprzedaży oryginalnych egzemplarzy dzieł sztuki. Droit de suite odnosi się głównie do rynku aukcyjnego i antykwarycznego. Dotyczy przede wszystkim dzieł plastycznych. Jest to prawo obowiązujące, tak jak inne prawa autorskie, do 70 lat po śmierci autora. Aby otrzymać wynagrodzenie z tytułu droit de suite artyści (bądź spadkobiercy) sami muszą się o nie ubiegać.
Droit de suite wprowadzono do polskiego prawa w 1935 roku (nowelizacją ustawy z dnia 29 marca 1926 roku o prawie autorskim, Dz.U. Nr 48, póz. 286 ze zm.). Zostało ono odrzucone w ustawie z dnia 10 lipca 1952 roku (Dz.U. Nr 34, póz 234 ze zm.), po czym przywrócono je do ustawy z dnia 4 lutego 1994 roku o prawie autorskim i prawach pokrewnych (t.j. Dz.U. z 2017 r. poz. 880 dalej jako pr. aut.). Ustawa ta obowiązuje do chwili obecnej.

== Droit de suite na tle europejskim ==
Powstanie terminu wiąże się z rokiem 1920, gdy we Francji dzieła wykluczane z oficjalnych salonów osiągały po pewnym czasie wysoką wartość, z czego zysk czerpali kolekcjonerzy, a nie twórcy dzieła. W okresie międzywojennym pojęcie droit de suite wprowadzono do ustawodawstw części państw europejskich. W polskiej ustawie o prawie autorskim termin pojawił się w 1935 roku. Pojęcie zaczęło obowiązywać na mocy konwencji berneńskiej, w jej redakcji brukselskiej, w art. 14 bis. Obecnie obowiązuje w art. 14 ter aktu paryskiego konwencji berneńskiej. Zgodnie z założeniem twórca, a po jego śmierci osoby fizyczne lub prawne uprawnione zgodnie z ustawodawstwem krajowym, korzystają z niezbywalnego prawa do udziału w sprzedaży danego dzieła, następującej po pierwszym przeniesieniu własności dzieła przez twórcę.

== Uzasadnienie i kontrowersje ==
Argumentem, którego używa się w dyskusji o zasadność istnienia droit de suite, jest wpływ artysty na sukces finansowy dzieła. Podkreśla się, iż w szczególności w początkowym etapie twórczości artyści sprzedają swoje dzieła po zaniżonych cenach. Wartość tych prac od początku jest wyższa, jednak ze względu na brak wyrobionej rozpoznawalności, twórcy godzą się na niższe stawki. Z czasem artyści wpływają na cenę także swoich wczesnych prac poprzez dorobek artystyczny i renomę w świecie sztuki. Zatem zyski z późniejszej odsprzedaży dzieł stanowią również wynik pracy samych twórców. Warto dodać, iż rozwiązania proponowane w ramach droit de suite mają szansę ograniczyć sztuczne budowanie cen na rynku sztuki. Ponadto istnieje też szansa na ograniczenie handlu falsyfikatami dzięki wykorzystaniu możliwości, jakie daje droit de suite.
Z drugiej jednak strony podkreśla się, że wartość dzieła oraz jej wzrost nie jest zależny tylko od twórcy. Rolę mają również krytycy, marszandzi i wiele innych osób, zajmujących się promowaniem czy obrotem sztuką. Kolejnym argumentem przeciwko droit de suite jest wysokość kosztów administracyjnych związanych z poborem wynagrodzenia. Koszty te mogą znacznie obniżać ostateczną wysokość wynagrodzenia dla artystów. Kolejną z wątpliwości, jakie budzi droit de suite jest to, że z ekonomicznego punktu widzenia jest nieefektywne oraz wspiera głównie artystów znanych i pokazywanych dzięki uzyskanej już pozycji, zamiast wspierać tych, którzy tego potrzebują.

== Przedmiot droit de suite ==
Dyrektywa nr 2001/84/EC Parlamentu Europejskiego i Rady określa, co kryje się pod pojęciem „oryginalnych dzieł sztuk plastycznych”. Odnosi się ono do grafiki, obrazów, kolaży, malowideł, rysunków, litografii, rzeźby, tkaniny artystycznej, ceramiki, szkieł artystycznych, fotografii, pod warunkiem, że zostały one wykonane osobiście przez artystę lub pod jego kontrolą, numerowane, lub inaczej autoryzowane przez twórcę. Dyrektywa UE nie obejmuje rękopisów utworów literackich i muzycznych, jednak polskie prawo poszerza w tej kwestii rozumienie przedmiotu droit de suite.
Droit de suite nie obejmuje wyrobów twórczości jubilerskiej, jak i dzieł architektury. Jest to podyktowane brakiem możliwości oddzielenia wartości materiału od wartości niematerialnej. Nawet najbardziej unikatowe dzieła tego typu nie stanowią podstawy do ubiegania się o droit de suite przez twórcę bądź spadkobiercę.

== Skala stawek ==
W Polsce opłata kryjąca się pod droit de suite obliczana jest według poniższej skali stawek:

5% od części ceny sprzedaży, jeżeli ta część zawiera się w przedziale do równowartości 50 000 euro,
3% od części sprzedaży, jeżeli ta część jest zawarta w przedziale od równowartości 50 000,01 do 200 000 euro,
1% od części ceny sprzedaży, jeżeli ta część jest zawarta w przedziale od równowartości 200 000,01 do 350 000 euro,
0,5% od części ceny sprzedaży, jeżeli ta część jest zawarta w przedziale od równowartości 350 000,01 do 500 000 euro,
0,25% od części ceny sprzedaży, jeżeli ta część jest zawarta w przedziale, który przekracza równowartość 500 000 euro.
Maksymalna kwota wynagrodzenia określona przez dyrektywę Unii Europejskiej nie może przekroczyć 12 500 euro. Wyznaczenie maksymalnej stawki spowodowane jest próbą zmniejszenia nierówności wśród twórców, bez względu na ich status. Maksymalna kwota ma także zminimalizować ryzyko wyprowadzania najbardziej cenionych współczesnych dzieł poza rynek wewnętrzny Unii Europejskiej.
W polskiej ustawie określona również została minimalna kwota, w przypadku której należne jest wynagrodzenie z tytułu odsprzedaży. Wynosi ona równowartość 100 euro. Kwota ta została obniżona w stosunku do kwoty przewidzianej w unijnej dyrektywie. Podwyższenie minimalnej kwoty odebrałoby możliwość pobierania wynagrodzenia z tytułu odsprzedaży w przypadku litografii, fotografii czy też rysunku. Z drugiej jednak strony pojawiają się propozycje podwyższenia kwoty minimalnej, argumentowane opłacalnością poboru wynagrodzeń względem kosztów administracyjnych.

== Problemy z wypłatą droit de suite ==
Z relacji niektórych artystów takich jak Wilhelm Sasnal, czy też Laura Pawela, wynika, iż droit de suite nie zawsze działało na polskim rynku sztuki. W 2019 roku na łamach Szumu ukazał się artykuł, w którym wskazano, że mimo iż droit de suite funkcjonuje w polskim prawie już od dawna, zdarzały się problemy z otrzymaniam przez artystów wynagrodzenia z tytułu odsprzedaży dzieł sztuki. Wymienieni twórcy zarzucili największemu polskiemu domowi aukcyjnemu utrudnianie tego procesu.
Wilhelm Sasnal wskazywał, że DESA Unicum celowo odraczała wypłatę należnych twórcy pieniędzy, proponując mu ugody, czy też umowy zawierające niekorzystne dla artysty zapisy. Sasnal celem uzyskania wynagrodzenia złożył pozew do sądu. Niestety pomimo wygranej dom aukcyjny wciąż zwlekał z zapłatą należnej płatności. Zdaniem Sasnala DESA Unicum wykonała przelew dopiero po tym, jak prawnik twórcy skierował sprawę do komornika, który to zdążył zająć odpowiednią kwotę.
Niedługo po publikacji wywiadu na łamach Szumu ukazało się sprostowanie, w którym pojawia się sugestia, iż droit de suite obowiązuje na polskim rynku aukcyjnym i galeryjnym dopiero od 1 stycznia 2017 roku. Należy podkreślić, że ten mogący wprowadzić w błąd zapis oparty został na ustaleniach między Stowarzyszeniem Antykwariuszy i Marszandów Polskich oraz Związkiem Polskich Artystów Plastyków. Ustalenia te oczywiście nie stanowią podstawy prawnej. Droit de suite w polskim prawie obowiązuje od 1994 roku. Z perspektywy Domu Aukcyjnego DESA Unicum kwestia wypłaty Wilhelmowi Sasnalowi wynagrodzenia z tytułu odsprzedaży była opóźniona z powodu braku wymaganej przez dom aukcyjny dokumentacji. W opinii DESA Unicum należna kwota została wypłacona artyście trzy dni przed postępowaniem komorniczym.

== Polski rynek sztuki a droit de suite ==
Droit de suite nie było początkowo uwzględniane przez domy aukcyjne. Dla przykładu DESA Unicum zaczęła pobierać tę opłatę osobno od kupujących dopiero od 2016 roku. Wcześniej uznawano, iż opłata zawarta była w prowizji dla domu aukcyjnego. Kiedy artyści (jak na przykład Laura Pawela) zaczęli upominać się o wypłatę wynagrodzeń, domy aukcyjne dostrzegły, jak wysokie mogą być te kwoty. Koszty ponoszone z tytułu droit de suite przeniesione zostały zatem z kosztów zawartych w prowizji domów aukcyjnych na kupującego.
Informacje na temat opłaty od odsprzedaży zawarte są w katalogach aukcyjnych. Za przykład może tu posłużyć dzieło Magdaleny Abakanowicz Tłum III. Cena wylicytowana wynosiła 11 000 000 złotych. Nie oznacza to jednak, że taką kwotę uiścił kupujący. Do tej ceny należy doliczyć też koszty uwzględnione w sekcji „Podatki i opłaty” - czyli opłatę aukcyjną i osobno opłatę z tytułu droit de suite. Dom Aukcyjny Rempex uwzględnia koszty dodatkowe w postaci droit de suite, umieszczając w opisie dzieła symbol „*” z odpowiednią adnotacją. Z kolei Dom Aukcyjny Agra-Art stosuje oznaczenie w postaci symbolu „♣” (jego znaczenie wyjaśnione jest w regulaminie). Również w przypadku Domu Aukcyjnego Polswiss Art opłata z tytułu droit de suite oznaczana jest w katalogach za pomocą samego symbolu „●”, którego wyjaśnienie odnaleźć można dopiero w regulaminie.
Warto podkreślić, iż notowania aukcyjne, wbrew powszechnej opinii, nie zawierają informacji o droit de suite. Zawierają one cenę młotkową i cenę sprzedaży. Cena sprzedaży uwzględnia jedynie prowizję domu aukcyjnego.
W ramach Aukcji Młodej Sztuki dzieła sprzedawane przez dom aukcyjny pochodzą wprost od twórców, przez co opłata wynikająca z droit de suite nie jest naliczana. Warto przywołać sytuację, w której jedno dzieło pojawiło się na aukcjach tego typu dwukrotnie. Sytuacja ta została dostrzeżona przez autora facebookowego fanpage'a „Beka z młodej sztuki”. W obu przypadkach brakuje adnotacji o opłacie z tytułu droit de suite. Kwestia ta może wynikać z sytuacji, w której do rzeczywistej sprzedaży dzieła nie doszło, bądź zostało ono odkupione przez twórcę.

== NFT a droit de suite ==
NFT jest nowym zjawiskiem dla rynku aukcyjnego w Polsce. Profesor Wojciech Szafrański w odcinku podcastu „Tokenizacja rynku sztuki” powstałego w ramach audycji OFF Czarek porusza problematykę dzieł NFT oraz specyfikę rynku sztuki w tym zakresie, wysnuwając teorię, iż tworzy on wartość finansową, a nie artystyczną dzieł sztuki. Kieruje również uwagę na fakt, iż prawo NFT nie zostało dotychczas sprecyzowane, zatem nie podlega żadnym regulacjom. Jawi się to jako sytuacja pozytywna z perspektywy prawno-autorskiej dla twórców NFT ze względu na to, iż wcześniej proces posiadania był dla nich nieznany, przez co nie korzystali z prawa droit de suite. W przypadku NFT proces ten pozostaje jawny, gdyż środki w momencie sprzedaży przekazywane są prosto do twórcy dzieła. Aktualnie sprzedaż w systemie NFT nie podlega rozwiązaniu z tytułu droit de suite czy prawa autorskiego. Prowizja przychodzi od razu z tytułu sprzedaży NFT oraz może być uzyskana z tytułu droit de suite, w wyniku czego artysta potencjalnie może pobierać dwie prowizje. Kwestia ta wymaga prawnej regulacji. Dalsze prawne aspekty są ściśle uzależnione od dalszego rozwoju rynku NFT, jednakże należnym jest oczekiwanie, iż zostaną one wraz z jego rozrostem ustanowione.

== Przypisy ==


Gwałt (prawo polskie)

Gwałt – w prawie polskim oznacza zakazaną przez prawo przemoc fizyczną. Gwałtem określa się również przemoc na tle seksualnym polegającą na doprowadzeniu innej osoby do obcowania płciowego bez jej zgody, która w polskim prawie jest określana zgwałceniem.

== Gwałt w języku prawniczym ==
W języku prawniczym gwałtem określa się nie każdą przemoc, lecz tylko taką o dużym natężeniu.

== Gwałt w języku prawnym ==
W języku prawnym, na gruncie nieobowiązującego już Kodeksu karnego z 1969 r., użycie gwałtu stanowiło znamię przestępstw rozbójniczych. Obecnie pojęcie gwałtu występuje w prawie wykroczeń jako reminiscencja dawnej terminologii prawa karnego, a także – co stanowi wyjątek na gruncie prawa karnego – w art. 166 k.k. z 1997 roku (przestępstwo piractwa).
W orzecznictwie Sądu Najwyższego istniały rozbieżności w kwestii wykładni pojęcia gwałtu na osobie. Wyrażany był pogląd, że gwałt na osobie oznacza szczególnie groźną postać przemocy wobec osoby, charakteryzującą się użyciem siły fizycznej o natężeniu stwarzającym niebezpieczeństwo dla życia lub zdrowia ofiary. O zakwalifikowaniu zachowania sprawcy jako gwałtu na osobie, rozstrzygają takie okoliczności jak sposób i forma przemocy, liczba uderzeń i ich siła, miejsce zadania uderzenia i ważkość tego miejsca dla zdrowia człowieka, gdyż to przede wszystkim siła fizyczna użyta przez sprawcę, wobec jej natężenia, decyduje o stworzeniu niebezpieczeństwa dla życia lub zdrowia człowieka. Istotne są również wiek i uwarunkowania fizyczne pokrzywdzonego oraz doznany uszczerbek na zdrowiu. Narażenie na niebezpieczeństwo co najmniej zdrowia pokrzywdzonego, wskutek użycia gwałtu na osobie, nie musi łączyć się z doznaniem uszczerbku na zdrowiu. W innych z kolei wypowiedziach Sąd Najwyższy utożsamiał pojęcie gwałtu na osobie ze zwrotem przemoc wobec osoby. To stanowisko zostało ostatecznie uznane za trafne.

== Zobacz też ==

gwałt symboliczny
przemoc
Przemoc wobec kobiet

== Przypisy ==


Instytut Badania Prawa Sądowego

Instytut Badania Prawa Sądowego – państwowa jednostka naukowo-badawcza Ministerstwa Sprawiedliwości, ustanowiona w celu organizowania i prowadzenia prac naukowo-badawczych w zakresie skuteczności środków prawnych stosowanych przez sądy i prawidłowości ich wykonywania. Instytut powstał w 1973 r. w  drodze przekształcenia Ośrodka Badań Przestępczości.
Powołanie instytutu pozostawało w ścisłym związku z ustawą z 1973 r. o zmianie przepisów dotyczących stopni naukowych i tytułów naukowych oraz organizacji instytutów naukowo-badawczych.
Nadzór nad Instytutem sprawował Minister Sprawiedliwości.

== Zadania Instytutu ==
Na podstawie zarządzenie Ministra Sprawiedliwości z 1987 r. w sprawie nadania statutu Instytutowi Badania Prawa Sądowego do zadań Instytutu należała realizacja prac naukowo-badawczych z zakresu prawa stosowanego w jednostkach organizacyjnych resortu sprawiedliwości oraz prowadzenie działalności szkoleniowej na potrzeby sądownictwa i notariatu.
W szczególności do zadań Instytutu należało:

opracowywanie metod i technik badawczych oraz prowadzenie badań w zakresie
zgodności rozwiązań przyjętych w prawie sądowym z potrzebami społecznymi,
skuteczności orzekanych przez sądy środków karnych i środków orzekanych w stosunku do nieletnich,
funkcjonowania środków profilaktycznych stosowanych przez sądy i ich organy pomocnicze,
działalności resocjalizacyjnej prowadzonej w zakładach karnych,
skuteczności orzeczeń wydawanych w sprawach cywilnych i rodzinnych,
skuteczności orzeczeń sądów pracy i ubezpieczeń społecznych,
wpływu działalności organów wymiaru sprawiedliwości na poziom kultury prawnej społeczeństwa,
rozwiązań przyjętych w prawie sądowym innych państw;
opracowywanie programów, form i metod dotyczących specjalistycznego doskonalenia kadr;
prowadzenie działalności szkoleniowej w stosunku do wszystkich grup zawodowych sądownictwa i notariatu;
koordynowanie działalności szkoleniowej jednostek terenowych sądownictwa i notariatu;
współpraca z placówkami dydaktyczno-naukowymi w zakresie realizacji prowadzonych przez nie form podwyższania wiedzy specjalistycznej i, kwalifikacji zawodowych;
prowadzenie działalności wydawniczej i dokumentacyjnej oraz informacji naukowej w zakresie problematyki objętej działalnością Instytutu;
sporządzanie okresowych, zbiorczych ocen wyników prac naukowo-badawczych dotyczących problematyki resortu sprawiedliwości;
utrzymywanie kontaktów naukowych z placówkami badawczymi i dydaktycznymi o podobnym zakresie działania za granicą, a w szczególności z placówkami krajów socjalistycznych;
rejestracja i analiza stanu prawa i orzecznictwa za granicą w aspekcie jego zgodności z zobowiązaniami wynikającymi z umów międzynarodowych.
Instytut upoważniony był do przeprowadzania badań w zakresie problematyki występującej we wszystkich jednostkach organizacyjnych resortu sprawiedliwości oraz do żądania od tych jednostek udostępniania w tym celu akt i innych materiałów.

== Kolegium i Rada Naukowa Instytutu ==
W instytucie działało kolegium i Rada Naukowa, które były organem doradczym dyrektora w sprawach badawczych i organizacyjnych. Członków kolegium powoływał i odwoływał dyrektor.
W skład Rady Naukowej Instytutu wchodzili członkowie (w liczbie do 33 osób) powoływani i odwoływani przez Ministra Sprawiedliwości, na wniosek dyrektora Instytutu, spośród pracowników Instytutu posiadających stopień lub tytuł naukowy oraz osób spoza pracowników Instytutu, wyróżniających się zasobem wiedzy i praktycznym dorobkiem w dziedzinach objętych zakresem działania Instytutu.

== Przekształcenie Instytutu ==
Na podstawie zarządzenia Ministra Sprawiedliwości z 1990 r. powołano Instytut Wymiaru Sprawiedliwości, który powstał z połączenia dwóch, działających uprzednio odrębnie jednostek badawczych – Instytutu Badania Prawa Sądowego przy Ministerstwie Sprawiedliwości oraz Instytutu Problematyki Przestępczości przy Prokuraturze Generalnej.

== Przypisy ==


Instytut Nauk Prawnych Polskiej Akademii Nauk

Instytut Nauk Prawnych Polskiej Akademii Nauk – instytut naukowy Polskiej Akademii Nauk z siedzibą w Pałacu Staszica w Warszawie. Jest jedną z najpoważniejszych pod względem znaczenia i potencjału kadrowego placówek naukowo-badawczych Polskiej Akademii Nauk w jej dziale nauk społecznych. Pełni funkcję koordynującą i jednoczącą badania podstawowe w dziedzinie nauk prawnych zarówno z perspektywy teoretycznej, jak również z uwagi na związki z praktyką prawniczą.

== Historia ==
Powstał w 1956 roku (na bazie dwóch istniejących w strukturach PAN zakładów: Zakładu Kryminologii i Zakładu Nauk Prawnych PAN), nazwę zmieniono w końcu lat siedemdziesiątych na Instytut Państwa i Prawa PAN, by w 1990 r. powrócić do nazwy Instytut Nauk Prawnych PAN.

== Struktura ==

=== Zakłady Naukowe ===
Instytut dzieli się na dwanaście zakładów. Są to:

I. Zakład Prawa Konstytucyjnego i Badań Europejskich
II. Zakład Badania Instytucji Prawnych/Poznań
II. A. Centrum Praw Człowieka
II. B. Centrum Dokumentacji i Informacji o Prawach Człowieka
II. C. Centrum Prawa Rodzinnego i Praw Dziecka
III. Zakład Prawa Międzynarodowego Publicznego
IV. Zakład Prawa Prywatnego
V. Zakład Polskiego i Europejskiego Prawa Rolnego
VI. Zakład Prawa Karnego
VII. Zakład Kryminologii
VIII. Zakład Zagadnień Prawnych Kształtowania i Ochrony Środowiska/Wrocław
IX. Zakład Prawa Administracyjnego
X. Zakład Prawa Konkurencji
XI. Zakład Prawa Pracy
XII. Zakład Prawa Europejskiego

=== Dyrektorzy Instytutu ===
W okresie swojej działalności Instytut był kierowany przez czołowych przedstawicieli nauki prawa. Stanowisko dyrektora zajmowali:

Jan Wasilkowski (luty 1953 – listopad 1956)
Stanisław Śliwiński (styczeń 1957 – wrzesień 1957)
Cezary Berezowski (listopad 1957 – październik 1961)
Manfred Lachs (listopad 1961 – styczeń 1967)
Adam Łopatka (lipiec 1969 – wrzesień 1987)
Janusz Łętowski (grudzień 1987 – listopad 1990)
Andrzej Wasilkowski (listopad 1991 – grudzień 1996)
Andrzej Szajkowski (styczeń 1997 – grudzień 1999)
Maria Kruk-Jarosz (styczeń 2000 – grudzień 2003)
Władysław Andrzej Czapliński (marzec 2004 – luty 2016)
Celina Nowak (od marca 2016)

=== Rada Naukowa ===
Istotną rolę w wyznaczaniu kierunku działalności Instytutu odgrywa Rada Naukowa. Funkcje jej przewodniczących pełnili wybitni prawnicy, profesorowie: Jan Wasilkowski, Jan Gwiazdomorski, Manfred Lachs, Maurycy Jaroszyński, Witold Czachórski, Jerzy Bafia, Jerzy Jodłowski, Leszek Kubicki, Andrzej Szajkowski, Ewa Łętowska i Andrzej Wróbel. Obecnie Radzie przewodniczy profesor Andrzej Bierć.

== Pracownicy Instytutu ==

== Bibliografia ==
Oficjalna strona Instytutu Nauk Prawnych PAN


Instytut Problematyki Przestępczości

Instytut Problematyki Przestępczości – państwowa jednostka naukowo-badawcza Prokuratora Generalnego istniejąca w latach 1974–1990, zorganizowana w celu prowadzenie prac naukowo-badawczych w zakresie problematyki przestępczości.
Powołanie instytutu pozostawało w ścisłym związku z ustawą z 1961 r. o instytutach naukowo-badawczych oraz ustawą z 1973 r. o zmianie przepisów dotyczących stopni naukowych i tytułów naukowych oraz organizacji instytutów naukowo-badawczych.
Nadzór nad Instytutem sprawował Prokurator Generalny Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej.

== Przedmiot działania Instytutu ==
Przedmiotem działania Instytutu było prowadzenie prac naukowo-badawczych w zakresie problematyki przestępczości, jej zapobiegania i zwalczania.
Przy określaniu kierunków badań Instytutu i sposobów wdrażania wyników badań do praktyki Prokurator Generalny Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej działał w porozumieniu z Ministrem Spraw Wewnętrznych, Ministrem  Sprawiedliwości oraz z Pierwszym Prezesem Sądu Najwyższego.

== Przekształcenie Instytutu ==
Na podstawie zarządzenia Ministra Sprawiedliwości z 1990 r. powołano Instytut Wymiaru Sprawiedliwości, który powstał z połączenia dwóch, działających uprzednio odrębnie jednostek badawczych – Instytutu Badania Prawa Sądowego przy Ministerstwie Sprawiedliwości oraz Instytutu Problematyki Przestępczości przy Prokuraturze Generalnej.

== Przypisy ==


Instytut Wymiaru Sprawiedliwości

Instytut Wymiaru Sprawiedliwości (IWS) – polska placówka naukowa (jednostka budżetowa) z siedzibą w Warszawie, której celem są działania na rzecz harmonizacji prawa polskiego z międzynarodowymi standardami prawnymi, w tym zwłaszcza z wymogami normatywnymi Unii Europejskiej.
Instytut prowadzi działalność naukowo-badawczą z zakresu tworzenia, stosowania, aksjologii i społecznego funkcjonowania prawa oraz zjawisk przestępczości i patologii społecznej.

== Historia ==
Instytut Wymiaru Sprawiedliwości powstał w 1990 w wyniku połączenia Instytutu Badania Prawa Sądowego i Instytutu Problematyki Przestępczości. Początkowo funkcjonował jako jednostka badawczo-rozwojowa. Zarządzeniem Ministra Sprawiedliwości z dnia 10 marca 2009 roku Instytut został przekształcony w jednostkę budżetową. W 2012 roku utrzymanie Instytutu kosztowało ok. 3,3 mln zł rocznie.

== Zadania ==
Zgodnie z zarządzeniem Ministra Sprawiedliwości do zadań Instytutu należą:

Prowadzenie badań dotyczących tworzenia, stosowania i społecznego funkcjonowania prawa oraz zjawisk przestępczości i patologii społecznej. W szczególności:
funkcjonowanie instytucji prawnych w praktyce wymiaru sprawiedliwości
kierunki orzecznictwa sądowego
funkcjonowanie organów wymiaru sprawiedliwości
przyczyny i uwarunkowania naruszeń prawa
rozmiary, struktura i dynamika przestępczości oraz innych zjawisk i zachowań dewiacyjnych
problematyka wykonywania kary oraz resocjalizacji przestępców
instytucje prawa polskiego na tle porównawczym, w tym zgodności prawa polskiego z normami i standardami prawa międzynarodowego i europejskiego
Współpraca z organizacjami i placówkami, w szczególności z
Komisją Europejską oraz organizacjami międzynarodowymi w zakresie zbierania i wymiany danych o przestępczości oraz wymiarze sprawiedliwości
innymi instytucjami, w tym zwłaszcza placówkami naukowo-badawczymi, w kraju i za granicą
Pozostałe zadania:
działalność wydawnicza i dokumentacyjna
opracowywanie analiz i ekspertyz
organizowanie seminariów i konferencji
Działalność Instytutu regulują obecnie wybrane przepisy ustawy o instytutach badawczych zgodnie z art. 66 ustawy z dnia 30 kwietnia 2010 r. o instytutach badawczych oraz statut nadany przez Ministra Sprawiedliwości zarządzeniem z dnia 9 września 2016 roku.
Według statutu IWS ma prowadzić badania dotyczące tworzenia, stosowania, aksjologii i społecznego funkcjonowania prawa oraz zjawisk przestępczości, a także upowszechnianie wyników tych badań oraz edukacja prawna. Szczególnym zadaniem Instytutu jest badanie funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości, jego efektywności, roli orzecznictwa sądowego, aksjologii prawa oraz etyki zawodów prawniczych.
IWS jako jedyna placówka badawcza w Polsce  prowadzi na szeroką skalę badania naukowe akt sądowych i prokuratorskich (ok. 10 tys. akt rocznie) oraz przygotowuje analizy prawnoporównawcze, statystyczne, ekonomiczne i badania sondażowe. W ramach działalności Instytut współpracuje z sądami i innymi organami wymiaru sprawiedliwości oraz Krajową Szkołą Sądownictwa i prokuratury. Bierze także udział we współpracy międzynarodowej, uczestnicząc w międzynarodowych programach badawczych realizowanych m.in. przez Komisją Europejską, Europejski Urząd Statystyczny oraz Radę Europy. W ramach upowszechniania wyników badań Instytut organizuje krajowe i międzynarodowe konferencje, seminaria, konkursy prac naukowych oraz prowadzi Wydawnictwo IWS.

== Struktura ==

=== Sekcje ===
Instytut dzieli się na pięć sekcji:

Sekcja Prawa i Procesu Karnego
Sekcja Prawa i Procesu Cywilnego
Sekcja Prawa Rodzinnego
Sekcja Ekonomicznych Analiz Wymiaru Sprawiedliwości
Sekcja Praw Podstawowych
W grudniu 2016 r. powołano Centrum Analiz Strategicznych, które zajmuje się wypracowywaniem strategii Instytutu Wymiaru Sprawiedliwości. Zadaniem Centrum Analiz Strategiczny jest m.in. prowadzenie badań dotyczących tworzenia, stosowania i społecznego funkcjonowania prawa oraz przestępczości i patologii społecznej, a także upowszechnianie wyników tych badań oraz edukacja prawna. Centrum prowadzi też międzynarodową współpracę naukową z jednostkami badawczymi m.in. z Norwegii, Węgier, Słowacji, Chorwacji i Ukrainy.

=== Kierownictwo ===
Piotr Rylski – dyrektor
Maciej Domański – zastępca dyrektora
vacat – przewodniczący Rady Naukowej

=== Dyrektorzy ===
Andrzej Siemaszko (1992–2015)
Marcin Romanowski (2015–2019)
Marcin Wielec (2019–2024)
Piotr Rylski (od 2024)

== Przypisy ==

== Linki zewnętrzne ==
Instytut Wymiaru Sprawiedliwości w bazie instytucji naukowych portalu Nauka Polska (OPI).