Eutrofizm

Eutrofizm, eutrofia – stan biologiczny siedliska, w którym występuje bogactwo substancji pokarmowych. W środowisku wodnym (np. w jeziorach) umożliwia to obfity rozwój autotrofów (fitoplanktonu, makrofitów). Rozwój planktonu zmniejsza przezroczystość wody, przez co rozwój makrofitów ograniczony jest do płytkiej strefy, a duża ilość opadających szczątków powoduje szybki przyrost osadów dennych. Ich rozkład powoduje duże zużycie tlenu, prowadzi do beztlenowego rozkładu martwych organizmów na dnie jeziora, czyli powstawania mułu, a w dalszym stadium do zarastania płytkich jezior i powstawania niskich torfowisk. Eutrofia jest często naturalnym etapem harmonicznej sukcesji jezior, ale działalność ludzka przyspiesza proces eutrofizacji.

== Zobacz też ==
jezioro eutroficzne

== Przypisy ==


Fekalia

Fekalia (z łac. faecalis „kałowy”, od faex, dop. faecis „osad, fusy, szumowina”) – stałe lub półpłynne odchody ludzkie (mocz i kał) gromadzone w dołach kloacznych. Zawierają więcej składników pokarmowych niż odchody innych zwierząt. Mylone ze ściekami bytowymi powstającymi we współczesnych gospodarstwach domowych. Zmieszane odchody ludzi i innych zwierząt nazywane są ekskrementami.

== Zastosowanie ==
Fekalia po wcześniejszym przekompostowaniu mogą z powodzeniem być wykorzystywane jako nawóz organiczny, który stosuje się podobnie jak kompost w ilości 200–300 q/ha. Fekalia zawierają mało potasu, z tego względu zalecane jest nawożenie potasem oraz co kilka lat wapnowanie.

== Przypisy ==


Fenologia

Fenologia (gr. phaínomai – przejawiam, pokazuję się) – nauka badająca zależność pomiędzy zmianami czynników klimatycznych a periodycznymi zjawiskami w przyrodzie ożywionej, takimi jak kiełkowanie, kwitnienie, owocowanie, zrzucanie liści u roślin, zapadanie w sen zimowy, odloty ptaków do cieplejszych regionów, wystąpienie dwóch pokoleń u niektórych owadów. Ze względu na przedmiot badań można wyróżnić: fitofenologię, zoofenologię oraz agrofenologię.
Sezonową rytmikę zmian fenologicznych, następującą w cyklach rocznych, ukazuje się na mapach za pomocą izofen, linii łączących miejscowości, w których jednocześnie występują dane zjawiska fenologiczne.

== Historia ==
Pierwsze zapiski fenologiczne były odnotowywane w latach 1480–1527 na Akademii Krakowskiej w Polsce. Dotyczyły pory zakwitania i owocowania roślin pożytecznych w okolicy Krakowa.
Karol Linneusz zapoczątkował nowoczesne obserwacje fenologiczne w połowie XVIII wieku i od tego czasu rozwija się w Europie sieć stacji fenologicznych.
W połowie XIX wieku Adolphe Quételet, ujednolicając metody fenologiczne, opisał około 300 gatunków roślin i zwierząt będących obiektem obserwacji fenologicznych.
W 1895 roku Egon Ihne zaproponował wydzielenie 7 fenologicznych pór roku.
Od 2007 roku Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej prowadzi na obszarze Polski systematyczne obserwacje fenologiczne 10 roślin dziko rosnących.

== Znaczenie ==
W gospodarce rolnej fenologia ułatwia dokonanie wyboru odpowiedniej odmiany rośliny uprawnej, ustalenie terminu siewu i zbioru, przewidywanie pojawienia się szkodników upraw.

== Fenologiczne pory roku ==
Na podstawie obserwacji fenologicznych dr Egon Ihne w strefie klimatu umiarkowanego można wyróżnić 7 fenologicznych pór roku i ósmą porę, w której następuje przerwa w zjawiskach fenologicznych.

podział na 10 – 12 pór roku.
Przedwiośnie (zaranie wiosny)
Pierwiośnie (wczesna wiosna)
Wiosna (pełnia wiosny)
Wczesne lato
Lato (pełnia lata)
Późne lato
Wczesna jesień
Jesień (pełnia jesieni, złota jesień)
Późna jesień
Zima, czasami w obrębie zimy wyróżnia się dodatkowo:
Przedzimek
Pełnia zimy
Spodzimek

== Projekty obserwacji fenologicznej ==
Od 2007 r. Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej prowadzi na obszarze polski w 51 stacjach systematyczne obserwacje fenologiczne 10 roślin – zakres krajowy.
Projekt „BEAGLE” (ang. Biodiversity Education and Awareness to Grow a Living Environment) międzynarodowe obserwacje fenologiczne 6 gatunków drzew.
Projekt „Spring Alive” międzynarodowe obserwacje fenologiczne migracji 5 gatunków ptaków.
Projekt „Pora na pory – obserwacje fenologiczne” obserwacje fenologiczne 3 gatunków roślin.

== Zobacz też ==
strefy mrozoodporności

== Przypisy ==

== Linki zewnętrzne ==

Polskie Zawisaki – baza obserwacji zoofenologicznych (fenologia pojawu, wykresy, mapy)
https://zuchowskipiotr.wixsite.com/obserwacjeprzyrody/fenologiczne-pory-roku – 12 fenologicznych pór roku
http://s – pszczola.eu/artykuly/kalendarz – fenologiczny/ – Pszczelarski kalendarz fenologiczny


Film (biologia)

Film (z ang. warstwa) – biomedyczne określenie cienkiej warstwy, np. płynu łzowego (film łzowy), komórek bakteryjnych czy grzybiczych (biofilm) itp.


Fragmentacja siedliska

Fragmentacja siedliska – proces, w wyniku którego rozmiary siedliska ulegają zmniejszeniu, a ponadto zostaje ono podzielone na dwa lub kilka fragmentów (płatów), które są rozdzielone powierzchniami użytkowanymi przez człowieka lub zajęte przez towarzyszące mu zbiorowiska gatunków synantropijnych.
Fragmentacja może mieć różny przebieg: w formie fali przechodzącej przez cały obszar lub lokalnie – w układzie liniowym (w wyniku założenia dróg, ścieżek) albo rozszerzających się płatów użytkowanego terenu.
Fragmentacja na dużą skalę może prowadzić do wymierania gatunków w wyniku zdarzeń losowych.

== Bibliografia ==
Ewa Fudali. 2009. Antropogeniczne zmiany w ekosystemach. Transformacje roślinności. Wyd. UWP Wrocław, s. 78. ISBN 978-83-60574-57-7.


Frekwencja (ekologia)

Frekwencja – wskaźnik stosowany w badaniach zoocenologicznych, faunistycznych i ekologicznych.
Frekwencja to częstość występowania – frekwencja – informuje o pospolitości lub rzadkości gatunku. Frekwencja ma różne wymiary i informować może o różnych aspektach rozmieszczenia gatunku.
Przykładowo frekwencję na stanowiskach wylicza się ze wzoru:

        F
        i
        =
        (
        s

          /

        S
        )
        ⋅
        100
        %

    {\displaystyle Fi=(s/S)\cdot 100\%}

gdzie: Fi – frekwencja i-tego gatunku, s – liczba stanowisk z i-tym gatunkiem, S – liczba wszystkich stanowisk.
Frekwencję można wyliczać w odniesieniu do różnych poziomów (na stanowiskach, w zbiornikach, w próbach, w siedliskach). Jedną z prób węższego zakresu stosowania frekwencji jest stałość (zob. wskaźnik stałości).
Frekwencja w poszczególnych zbiornikach (podobne siedlisko), w różnych typach wód czy siedlisk (informuje o szerokości niszy i walencji ekologicznej), frekwencja w różnych miesiącach (okresach fenologicznych) informuje o cyklu życiowym i długości „przebywania” aktywnego gatunku w danej biocenozie. Istotne jest to dla gatunków amfibiotycznych, a takimi są chruściki (jak wiele innych owadów wodnych). Mogą być gatunki stosunkowo krótko obecne w stadium larwalny w środowisku wodnym oraz gatunki obecne niemalże w ciągu całego roku. Wynikać to może z długiej fazy larwalnej (np. 2-3 letniej) lub z mniej lub bardziej acyklicznego rozwoju. Dla uniknięcia nieporozumień właściwsze byłoby stosowanie terminu „frekwencja” tylko do jednego zakresu. Należałoby zatem precyzyjnie i jednoznacznie określić pojęcia frekwencji, stałości w zoocenologii z wyraźna potrzebą zwiększenia liczby słów. Ewentualnie należy stosować słowo „frekwencja” z dookreśleniem: „frekwencja na stanowiskach”, „frekwencja w zbiornikach” itd.

== Bibliografia ==
Czachorowski S., 2004. Opisywanie biocenozy – zoocenologia, skrypt elektroniczny dla magistrantów. Maszynopis dostępny w formacie PDF


Fyllosfera

Fyllosfera – zbiór nadziemnych części roślin wraz z mikroflorą i mikrofauną obecną na ich powierzchni. Drobnoustroje na powierzchnię roślin dostają się przede wszystkim z gleby w czasie kiełkowania, ale są również przenoszone przez wiatr wraz z kurzem lub pyłem, z kroplami deszczu bądź też przez owady.

== Przypisy ==


Geokompleks

Geokompleks – jednostka przestrzenno-strukturalna, relatywnie zamknięty wycinek przyrody stanowiący całość dzięki zachodzącym w nim procesom i współzależności budujących go komponentów a także fragment epigeosfery zamknięty granicami naturalnymi i cechującymi się prawidłowym układem wzajemnie powiązanych geokomponentów.
W geografii fizycznej jest to zewnętrzny wygląd Ziemi z określonego miejsca rozpatrywany jako krajobraz.

== Rodzaje geokompleksów ==
homogeniczno-topiczny
heterogeniczno-choryczny
pełno-homogeniczny (topiczny) i heterogeniczny (choryczny)
częściowy

== Przypisy ==


Gospodarka rabunkowa

Gospodarka rabunkowa – intensywne działanie gospodarcze, na skutek którego następuje wyrządzenie niepowetowanych szkód w zasobach naturalnych danego terytorium, a przy tym zmniejszeniu ulega użytkowa wartość gruntu, na którym się działa.

== Przypisy ==


Gospodarstwo ekologiczne

Gospodarstwo ekologiczne – jednostka produkcyjna stosująca systemem zarządzania gospodarstwem i produkcją żywności, łącząca najkorzystniejsze dla środowiska i klimatu praktyki, które zapewnia wysoki stopień różnorodności biologicznej. Gospodarstwa dokonują tego poprzez ochronę zasobów naturalnych i stosowanych metod produkcji, pozwalających na stworzenie zrównoważonego systemu zarządzania rolnictwem.

== Powstawanie gospodarstwa ekologicznego ==
Przystąpienie do systemu rolnictwa ekologicznego otwarte jest dla każdego producenta rolnego, pod warunkiem przestrzegania zasad, przepisów i wymogów określonych regulacjami Unii Europejskiej. Natomiast rolnik, który chce przystąpić do programu (działania) rolnictwo ekologiczne w ramach PROW oraz otrzymywać płatności ekologiczne, musi spełniać następujące warunki:

posiadać numer identyfikacyjny w trybie przepisów o krajowym systemie ewidencji producentów, ewidencji gospodarstw rolnych oraz ewidencji wniosków o przyznanie płatności,
dysponować 1 ha użytków rolnych,
uzyskać numer identyfikacyjny w trybie przepisów o krajowym systemie ewidencji producentów, ewidencji gospodarstw rolnych oraz ewidencji wniosków o przyznanie płatności,
spełniać warunki przyznania płatności ekologicznej w ramach określonych pakietów lub ich wariantów określone w rozporządzeniu,
spełniać odpowiednie minimalne wymogi dotyczące stosowania nawozów i środków ochrony roślin oraz inne odpowiednie obowiązkowe wymogi.

== Zobowiązanie ekologiczne rolnika ==
Rolnik realizujący zadania ekologiczne jest zobowiązany do:

posiadania planu działalności ekologicznej, który sporządza przy udziale doradcy rolnośrodowiskowego,
nie może przekształcać występujących w gospodarstwie rolnym trwałych użytków zielonych i pastwisk trwałych,
zachowania elementów krajobrazu rolniczego nieużytkowanych rolniczo, tworzące ostoje przyrody, określone w planie działalności ekologicznej,
prowadzenia rejestru działalności ekologicznej zawierającego wykaz działań agrotechnicznych, zaś w przypadku prowadzenia wypasu – rejestru wypasu zwierząt.

== Występujące pakiety rolnictwa ekologicznego ==
W rolnictwie ekologicznym wyodrębniono 12 następujących pakietów:

uprawy rolnicze w okresie konwersji;
uprawy warzywne w okresie konwersji;
uprawy zielarskie w okresie konwersji;
uprawy sadownicze w okresie konwersji:
uprawy paszowe na gruntach ornych w okresie konwersji;
trwałe użytki zielone w okresie konwersji;
uprawy rolnicze po okresie konwersji;
prawy warzywne po okresie konwersji;
uprawy zielarskie po okresie konwersji;
uprawy sadownicze po okresie konwersji:
uprawy paszowe na gruntach ornych po okresie konwersji;
trwałe użytki zielone po okresie konwersji.

== Wysokość stawek płatności ekologicznej ==
Wysokość stawek płatności ekologicznej uregulowana została rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) z 2013 r. Stawki w przypadku upraw jednorocznych ustalono w wysokości 600 euro/ha, w przypadku upraw wieloletnich stawka wynosi 900 euro/ha oraz w przypadku innych gruntów użytkowanych rolniczo stawka wynosi 450 euro/ha.
W ramach działania rolnictwo ekologiczne płatności podlegają degresywności w zależności od powierzchni deklarowanej do płatności. Stosowane są następująca progi degresywność:

100% stawki podstawowej – za powierzchnię od 0,10 ha do 50 ha;
75% stawki podstawowej – za powierzchnię powyżej 50 ha do 100 ha;
60% stawki podstawowej – za powierzchnię powyżej 100 ha.

== System kontroli i certyfikacji gospodarstw ekologicznych ==
Funkcjonowanie systemu kontroli i certyfikacji w rolnictwie ekologicznym jest podstawowym gwarantem dla konsumenta, że produkty znajdujące się na rynku wyprodukowane zostały zgodnie z obowiązującymi przepisami dotyczącymi rolnictwa ekologicznego. Zgodnie z ustawą o rolnictwie ekologicznym i produkcji ekologicznej Główny Inspektor Jakości Handlowej Artykułów Rolno-Spożywczych przekazuje zadania związane z certtyfikacją jednostkom certyfikacyjnym. Inspekcja Jakości Handlowej Artykułów Rolno-Spożywczych sprawuje państwowy nadzór nad upoważnionymi jednostkami certyfikującymi w rolnictwie ekologicznym.
W Polsce, podobnie jak w państwach UE, przyjęty został system kontroli oparty głównie na prywatnych jednostkach certyfikujących, uznawanych oraz nadzorowanych przez wyznaczone organy państwa. Następujące jednostki certyfikujące mają upoważnienie do przeprowadzenia kontroli oraz wydawania i cofania certyfikatów zgodności w zakresie rolnictwa ekologicznego:

Gospodarstwa ekologiczne podlegają kontroli ze strony inspektorów rolnictwa ekologicznego (lub organu kontrolnego), którzy reprezentują określoną jednostkę certyfikacyjną. Jednostka certyfikująca przeprowadza fizyczną kontrolę wszystkich podmiotów gospodarczych przynajmniej raz w roku.

== Rozwój gospodarstw ekologicznych ==
W 1999 r. zarejestrowano 282 gospodarstw ekologicznych, w ramach których powierzchnia upraw ekologicznych wynosiła 11,4 tys. użytków rolnych. W 2020 r. liczba gospodarstw ekologicznych wzrosła do 20 274, natomiast powierzchnia upraw ekologicznych obejmowała 509,3 tys. ha użytków rolnych.

== Przypisy ==


Habitat

Habitat (łac. habitat – mieszka), obrazowo określany jako adres ekologiczny – kompleks specyficznych warunków środowiska życia określonych populacji organizmów:

w szerokim rozumieniu może oznaczać biotop lub siedlisko, a w szczególnych przypadkach – biom,
w wąskim znaczeniu – warunki lub miejsca, część biotopu, w której osobniki danego gatunku znajdują najdogodniejsze warunki życia, na przykład: dla dżdżownic – gleba, dla minowców (minowanie) –  łodygi roślin i liście, dla hub – pnie drzew.

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
Biologia. Multimedialna encyklopedia PWN Edycja 2.0. Wydawnictwo Naukowe PWN, 2008. ISBN 978-83-61492-24-5. Brak numerów stron w książce
Władysław Kopaliński: Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych. [dostęp 2009-03-28].


Hipoteza Czerwonej Królowej

Hipoteza Czerwonej Królowej – koncepcja wyjaśniająca między innymi proces „ewolucyjnego wyścigu zbrojeń”, powstała w 1973.
Twórca hipotezy Czerwonej Królowej, ewolucjonista Leigh Van Valen z uniwersytetu w Chicago, założył, że silna konkurencja wymusza stałe zmiany ewolucyjne o charakterze kierunkowym. Przykładem jest „wyścig zbrojeń” pomiędzy drapieżnikami i ich ofiarami (drapieżniki są coraz szybsze i sprawniejsze i lepiej „uzbrojone” dlatego, że ich ofiary są coraz szybsze i sprawniejsze). Nazwa hipotezy jest zapożyczeniem z powieści Lewisa Carrolla Po drugiej stronie lustra (w powieści Czerwona Królowa szachów, biegnąc bez przerwy wraz ze zmieniającym się otoczeniem, mówiła do Alicji: Tutaj (...), aby utrzymać się w tym samym miejscu, trzeba biec ile sił.).
Koncepcja Czerwonej Królowej to koncepcja względności wszelkiego postępu. Zasada ta jest szczególnie dobrze obserwowana wśród drapieżników i ich ofiar bądź pasożytów i ich żywicieli, gdyż towarzyszy temu zjawisku ewolucyjnemu zarówno działanie antagonistyczne, jak i działanie polegające na współpracy. Inaczej mówiąc: wymierają te gatunki, które są mniej plastyczne od rywali.

== Zobacz też ==
koewolucja

== Bibliografia ==
H. Krzanowska i in.: Zarys mechanizmów ewolucji. PWN, Warszawa 2002.

== Linki zewnętrzne ==
Francis Heylighen: The Red Queen Principle. 2 grudnia 1993. [dostęp 2008-11-12]. (ang.).


Hipoteza Gai

Hipoteza Gai – hipoteza wysunięta w latach 70. XX wieku przez Jamesa Lovelocka (później razem z Lynn Margulis). Zasugerował on, że wszystkie istoty żyjące na Ziemi działają wspólnie, aby zachować na naszej planecie optymalne warunki do życia. Ziemia ma zdolność reagowania na zmiany panujących warunków, dostosowuje się do nich tak, by nadal mogło się rozwijać życie. Lovelock nazwał ten system Gaja, od imienia greckiej bogini uosabiającej Matkę Ziemię.
Lynn Margulis, twórczyni endosymbiotycznej teorii wyjaśniającej pochodzenie pierwotnych organizmów fotosyntetyzujących (pochodzenie mitochondriów i chloroplastów), w 1998 roku wydała książkę pt. Symbiotic Planet a New Look at the Evolution. Nazywała Ziemię-Gaję „symbiotyczną planetą” (zob. symbioza) podkreślając rolę kooperacji w ekosystemie. Współcześnie, w okresie narastających zagrożeń zmianami klimatu, stosowane bywa pojęcie „fizjologii Ziemi”. Globalne ocieplenie jest nazywane „gorączką dwutlenku węgla“, a problemy związane z zakwaszeniem środowiska – „kwasową niestrawnością”.

== Charakterystyka hipotezy ==
Hipoteza przypisuje własności żywego organizmu planecie Ziemi jako całości. Gaja może być zdefiniowana jako złożona jedność zawierająca biosferę, atmosferę, oceany i gleby Ziemi; całość stanowiącą sprzężenie zwrotne systemów cybernetycznych poszukujących optymalnego fizycznego i chemicznego środowiska naturalnego dla życia na tej planecie (zob. system złożony, sprzężenia zwrotne dodatnie i ujemne). Całkowity zakres żyjącej materii na Ziemi, począwszy od wielorybów po wirusy, od dębów po glony, może być uznany za żyjącą jedność zdolną do utrzymywania atmosfery Ziemi, która przystosowuje się do wszystkich jej potrzeb. Lovelock twierdzi, że to przyroda organiczna wytwarza atmosferę, nie zaś odwrotnie. Wcale nie środowisko naturalne umożliwiło pojawienie się i rozwój życia: to istoty żywe wytwarzają gaz, który pozwala im przetrwać, a więc biosfera ma zdolność kontrolowania swego środowiska naturalnego, chemicznego i fizycznego.
Gaja trwa w ciągłości z przeszłością sięgającą aż do samych początków życia, a w przyszłości będzie trwać tak długo, jak będzie trwać życie. Jest to żywa istota planetarna.
Ściślej mówiąc, temperatura, utlenianie, stan skupienia, kwasowość i pewne aspekty skał i wód są utrzymywane poprzez aktywne procesy reakcji przeprowadzane automatycznie i nieświadomie przez florę i faunę, co sprawia, że  ziemskie geosfery (biosfera, atmosfera, hydrosfera  znajduje się w równowadze dynamicznej, stanie homeostazy.

== Argumenty zwolenników hipotezy ==
Jednym z najważniejszych dowodów potwierdzających hipotezę Gai jest stabilność ziemskiego klimatu. Badania geologiczne dowodzą, że klimat na Ziemi nigdy nie był niekorzystny dla życia, nawet w najkrótszym okresie. Nigdy nie było ani za zimno ani za ciepło, oceany nigdy nie zamarzały ani nie gotowały się, w przeciwieństwie do innych planet. Epoka lodowcowa objęła tylko tereny powyżej 45 równoleżnika. Tymczasem temperatura Słońca przez wieki zmieniła się i to znacznie, zarówno na plus, jak i na minus, jednakże na Ziemi temperatura jest stała.
Wyjaśnienie tkwi w nagromadzeniu się gazów tworzących atmosferę Ziemi. Gazy te emitowane są przez organizmy żywe. Pozwalają one przenikać optymalnej dla życia na Ziemi ilości promieni słonecznych. W filtrowaniu promieniowania słonecznego główną rolę pełnią chmury.
Woda wyparowuje z oceanów, później opada w postaci deszczu. Pozostaje zawieszona w postaci chmur, jednocześnie odbijając ciepło. Chmura jest nie tylko parą wodną; para wodna może uformować się w chmurę tylko wówczas, gdy zgromadzi się wokół jakichś stałych drobinek. A tymi drobinkami są kryształki kwasu siarkowego, produkowane przez morskie algi. Stwierdzono, że gęstość alg w Oceanie Spokojnym podwoiła się w ciągu dziesięciu lat (lata 80. XX wieku). Nie wiadomo, dlaczego, ale wiadomo, że to algi absorbują kwas węglowy, a wydzielają kwas siarkowy. Te dwie czynności przyczyniają się do oczyszczenia atmosfery z nadmiaru węgla produkowanego przez przemysł i do zwiększenia liczby chmur. Algi uczestniczą zatem w procesie oczyszczania planety i neutralizowania tendencji do jej "przegrzewania się". Można by sądzić, iż jest to dowód na to, że hipoteza Gai jest zbudowana poprawnie. Algi – mikroorganizmy są zatem według Lovelocka systemami regulacyjnymi Gai. Hipoteza Gai stała się inspiracją dla licznych badań naukowych dotyczących wpływu biosfery na procesy chemiczne i klimat Ziemi. Jednym z ciekawszych projektów naukowych było właśnie badanie zależności między wzrostem glonów oceanicznych a klimatem. Rozważania te prowadziły do wniosku, że działalność tych morskich organizmów ma wpływ na tworzenie się chmur, zwiększających chociażby albedo planety.
Zdaniem Lovelocka, kiedy działalność jakiegoś organizmu sprzyja środowisku oraz samemu organizmowi, nastąpi rozprzestrzenienie się zarówno organizmu, jak i środowiska. W efekcie zmiana organizmu i środowiska stanie się globalna. Odwrotny proces jest także możliwy i każdy gatunek, który ujemnie wpływa na środowisko, jest skazany na śmierć, lecz życie trwa nadal.
Kolejnym, najsłynniejszym argumentem na potwierdzenie tezy Lovelocka było systematyczne zachowanie się teoretycznej planety określanej jako Daisyworld (Świat Stokrotek), która, podobnie jak Ziemia, utrzymuje swoją globalną temperaturę na stałym poziomie w obliczu czasu i zwiększającej się energii słonecznej. Planeta Daisyworld jest modelem ukazującym sposób, w jaki stan homeostazy może być utrzymany przez pojedyncze organizmy działające jedynie we własnym interesie, dostarczając globalnemu systemowi rozsądnie stałego zakresu temperatur w obliczu rosnącej siły promieniowania słonecznego.
Równowaga Gai może być jednak zachwiana w przypadku wielkich kataklizmów, np. trzęsień ziemi czy zderzeń z wielkimi meteorytami. Te kataklizmy mogą doprowadzić do wyginięcia wielu gatunków, jednak pozostałe gatunki znajdą sposób by się przystosować. Pojawią się również nowe i zapełnią istniejące nisze ekologiczne. Tak więc mimo wielkich zmian równowaga biologiczna zostanie przywrócona i życie na planecie ocaleje.

== Argumenty przeciwników ==
Z punktu widzenia ewolucjonizmu równowaga klimatyczna panująca na Ziemi jest przyczyną, a nie skutkiem istnienia życia na Ziemi. Organizmy żywe oddziałują na klimat i zmieniają go, po czym przystosowują się do nowych warunków na drodze ewolucji. Na przykład: w ten sposób został wytworzony tlen atmosferyczny, w rezultacie czego na Ziemi pojawiły się organizmy tlenowe.
Zwolennicy zasady antropicznej utrzymują z kolei, że warunki panujące na Ziemi są tak ściśle dopasowane do naszych wymagań, ponieważ w nich powstaliśmy, żyjemy i jesteśmy w stanie to stwierdzić. Gdyby warunki geofizyczne nie były odpowiednie, nie byłoby istoty, która mogłaby to stwierdzić. Rozumowanie to dotyczy również wielkich katastrof na skalę globalną i odradzania się życia po nich. Z doświadczenia wiemy, że takie odradzanie miało zawsze miejsce, ale gdyby odrodzenie nie nastąpiło, znów nie mielibyśmy możliwości sprawdzenia tego.

== W kulturze popularnej ==
Wątek nawiązujący do hipotezy Gai znalazł się w filmie Jamesa Camerona "Avatar".
Wątek odzwierciedlający obraz Gai możemy znaleźć w filmie Hironobu Sakaguchi, Motonori Sakakibara "Final Fantasy: Wojna dusz".
Wątek Gai został wykorzystany jako motyw piosenki polskiego zespołu Łąki Łan, pt. Lovelock.
Hipoteza została zastosowana jako swego rodzaju fabuła w grze "SimEarth: The Living Planet".
Hipoteza rozważana w książce "Ksenocyd" Orsona Scotta Carda do wyjaśnienia zakłóceń w rozwoju planety Lusitania.
Wokół teorii Gai koncentrowało się nauczanie i badania profesora Jamesa Arnolda, fikcyjnej postaci z filmu "Kingsman: Tajne służby".

== Zobacz też ==

noosfera

== Przypisy ==


Histereza

Histereza – zjawisko zależności aktualnego stanu układu od stanów w poprzedzających chwilach. Inaczej – opóźnienie w reakcji na czynnik zewnętrzny. Zjawisko odkrył i nazwał James Alfred Ewing w roku 1890. Ponadto termin ten został zapożyczony przez nauki społeczne.
Najbardziej znane przypadki histerezy występują w materiałach magnetycznych, głównie w ferromagnetycznych, gdzie namagnesowanie następuje dopiero po pewnym wzroście zewnętrznego pola magnetycznego. Histereza występuje także w układach mechanicznych (materiały elastyczne, mięśnie) oraz w procesie adsorpcji.
Na wykresie dwóch zależnych od siebie wielkości, zjawisko histerezy ukazuje się najczęściej jako pętla. W przypadku braku histerezy wykres jest pojedynczym łukiem krzywej (w szczególności odcinkiem dla materiałów liniowych).
Tzw. histereza kapilarna dotyczy izoterm adsorpcji na materiałach porowatych posiadających pory w kształcie otwartych obustronnie cylindrów lub butelek i oznacza inny przebieg adsorpcji (przy podwyższaniu ciśnienia adsorbatu) i desorpcji (przy obniżaniu ciśnienia). Zjawisko to jest wykorzystywane m.in. do badania struktury porowatych ciał stałych.

== Histereza magnetyczna ==

W urządzeniach, w których następuje wielokrotne magnesowanie (np. rdzenie transformatorów), histereza postrzegana jest jako problem, ponieważ jej pole powierzchni jest proporcjonalne do strat energii podczas jednego cyklu przemagnesowania. W takich sytuacjach, poprzez odpowiedni skład chemiczny, obróbkę plastyczną i obróbkę termiczną dąży się do minimalizacji jej powierzchni. Najlepsze materiały magnetycznie miękkie mogą posiadać koercję nawet mniejszą niż 0,1 A/m (np. kobaltowa amorficzna taśma magnetyczna).
Substancje wykazujące histerezę (materiały magnetycznie półtwarde) są wykorzystywane do zapisu informacji w twardych dyskach, dyskietkach, taśmach magnetycznych, kartach kredytowych itp. Po namagnesowaniu fragmentu materiału półtwardego i usunięciu pola magnesującego materiał taki pozostaje namagnesowany. Namagnesowanie to jest zależne (prawie proporcjonalnie) od natężenia pola magnesującego, co jest wykorzystywane w analogowych systemach zapisu dźwięku i obrazu. W systemach cyfrowych magnesuje się ferromagnetyk do nasycenia, zmiana stanu na przeciwny oznacza zmianę sygnału. Sygnał koduje się zazwyczaj czasem między kolejnymi przemagnesowaniami.
W materiałach magnetycznie półtwardych powierzchnia pętli histerezy jest optymalizowana jako kompromis pomiędzy ilością energii zgromadzonej w magnetyku a łatwością jego przemagnesowania (łatwością odczytu/zapisu informacji). Wartości stosowanych koercji materiałów magnetycznie półtwardych są pośrednie pomiędzy materiałami miękkimi i twardymi (jednak bardziej w kierunku materiałów twardych – stąd też nazwa półtwarde).
W materiałach magnetycznie twardych (czyli w magnesach trwałych) parametrem najważniejszym jest ilość zgromadzonej energii magnetycznej, toteż dąży się do osiągnięcia maksymalnej szerokość pętli histerezy. Parametrem charakterystycznym każdego magnesu jest wartość (B·H)max, którą wylicza się jako wartość maksymalną iloczynu BH z fragmentu histerezy leżącego w drugiej ćwiartce układu osi współrzędnych (tzw. krzywa odmagnesowania). W najnowszych materiałach magnetycznie twardych wartość koercji może osiągać nawet powyżej 20 MA/m.

== Histereza kąta zwilżania ==
Kąt zwilżania cieczy postępującej wzdłuż powierzchni przekracza wartość kąta zwilżania cieczy cofającej się na tej powierzchni. Efekt ten można zauważyć poprzez obserwację kropel na szybie okiennej lub powierzchniach pochyłych. Różnica tych kątów nazywana jest histerezą kąta zwilżania, która potrafi być całkiem duża, aż do 50° dla wody na powierzchniach minerałów. Efekt ten ma duże znaczenie w procesach nakładania powłok.
Histereza jest ogólnie przypisywana powierzchniom chropowatym, niejednorodnym, zanieczyszczeniom roztworu adsorbującymi się na powierzchni, pęcznieniu, reorganizacji lub zmianie powierzchni przez rozpuszczalnik. Miejscowe nachylenie chropowatej powierzchni lub miejscowe różnice w energiach międzyfazowych na powierzchniach niejednorodnych mogą powodować różnice kąta zwilżania. Nie jest do końca pewne, jak w innych zjawiskach histeretycznych (jak w magnetyzmie), czy histereza kąta zwilżania może zostać opisana poprzez nieodwracalne przejścia lub „skoki” pomiędzy domenami stanów równowagowych.

== Histereza przemiany fazowej ciało stałe-ciecz ==
Histereza występuje w przemianach fazowych kiedy temperatury topnienia i krzepnięcia są różne. Na przykład, agar topi się w temperaturze ok. 85 °C, a krzepnie w zakresie od 32 do 40 °C. Oznacza to, że agar stopiony przy temperaturze 85 °C pozostaje w stanie ciekłym do temperatury 40 °C. Stąd też od temperatury 40 do 85 °C, zależnie od stanu wyjściowego, agar może być w postaci ciekłej lub stałej.

== Histereza sprężysta ==
Histereza sprężysta – wykres w kształcie pętli zależności odkształcenia ciała stałego od naprężenia; przejaw tarcia wewnętrznego i rozpraszania energii na skutek rozciągania i ściskania sprężystego ciała stałego w nie w pełni odwracalnym procesie.

== Alternatywne stany stabilne ==
W ekologii efekt histerezy występuje przy przechodzeniu między dwoma stanami ekosystemu określanymi jako alternatywne stany stabilne. Przykładem jest stan ekologiczny żyznych jezior (mezotroficznych i eutroficznych), zwłaszcza płytkich. Przy umiarkowanej żyzności na roślinność takich jezior składają się głównie makrofity, utrudniając uwalnianie biogenów z osadów do toni wodnej, przez co biomasa fitoplanktonu jest umiarkowana, a woda przezroczysta. Przy wzroście żyzności albo zaburzeniu struktury zbiorowisk makrofitów, ilość biogenów w toni wodnej wzrasta, przez co zwiększa się udział fitoplanktonu i mętność wody, co – zacieniając dno – utrudnia rozwój makrofitów. Po przejściu ze stanu czystej wody (dominacja makrofitów) do stanu mętnej wody (dominacja fitoplanktonu) obniżenie żyzności nie powoduje automatycznego powrotu do stanu poprzedniego. Następuje to dopiero po znacznym obniżeniu żyzności, a proces przechodzenia między oboma stanami wyrażony jest krzywą histerezy.

== Histereza poza naukami przyrodniczymi ==
Termin histereza został z nauk przyrodniczych zapożyczony także do nauk społecznych. Stąd wziął się makroekonomiczne pojęcie histerezy na rynku pracy – odnoszące się do wpływu zjawisk występujących w przeszłości na długookresową równowagę rynku pracy.

== Przypisy ==

== Bibliografia ==

Leksykon Interia.pl. leksykony.interia.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-08-27)].


Hydrofil

Hydrofil (gr.  hýder - woda + gr. phileín - lubić) – termin stosowany w ekologii i zoocenologii na określenie gatunków żyjących w środowisku wodnym. Na przykład w odniesieniu do larw Tabanidae, których larwy odbywają cały rozwój w wodzie (zbiornikach wodnych).
Termin używany również w chemii w odniesieniu do substancji mających łatwość w przywiązywaniu cząsteczek wody. Takie substancje (hydrofilne) ulegają łatwemu uwodnieniu.

== Zobacz też ==
Hydrobiont
semihydrofil
klasy wierności


In situ

In situ – łaciński zwrot oznaczający w dosłownym tłumaczeniu „w miejscu”, mający różne znaczenia zależnie od kontekstu.

== Archeologia ==
Termin in situ używany jest w odniesieniu do zabytków, które nie zostały przemieszczone z miejsca, w którym zostały odkryte.

== Biologia ==
W biologii eksperymentalnej jest to rodzaj technik badawczych. Termin odnosi się do reakcji chemicznych lub biochemicznych, przeprowadzonych w utrwalonym chemicznie organizmie, bez naruszenia jego struktury. Najczęściej techniki in situ stosowane są w eksperymentalnej embriologii, w postaci hybrydyzacji in situ. Celem takiego doświadczenia jest identyfikacja struktur anatomicznych, w których zachodzi ekspresja określonego genu.

== Budownictwo ==
Badania in situ oznaczają badania wykonane na miejscu w terenie.
Prace in situ oznaczają wykonanie ich na budowie np. wykonanie elementów żelbetowych na miejscu, a nie ich prefabrykacja i późniejszy montaż.

== Chemia ==
W chemii termin ten jest używany w kontekście reakcji chemicznych, w których występuje nietrwały produkt pośredni generowany celowo z trwałego, ale mniej reaktywnego substratu. Produkt pośredni otrzymany in situ ulega natychmiast dalszym procesom, które prowadzą do jego przekształcenia w pożądany produkt końcowy. Bardzo często in situ generowane są rodniki, karbokationy, karboaniony oraz karbeny, które są bardzo reaktywne i nie można ich przechowywać w stanie wolnym.

== Informatyka ==
W informatyce algorytm in situ jest to algorytm, który do wykonania potrzebuje stałej ilości dodatkowej pamięci komputera, niezależnej od rozmiaru danych wejściowych (oprócz pamięci zajmowanej przez dane wejściowe).

== Kanalizacja ==
Rodzaj połączenia poza kinetą studni, wykonywany poprzez nawiercanie.

== Medycyna ==

W medycynie termin używany jest do określania stadium zaawansowania nowotworu. Termin in situ oznacza, że komórki dysplastyczne obecne są na całej grubości nabłonka, lecz nie przekraczają błony podstawnej i nie rozpoczęły inwazji w głąb tkanki, czyli naciekania. Jest to tak zwany rak przedinwazyjny, rak 0°, bądź carcinoma in situ.

== Nauki o Ziemi ==
W naukach o Ziemi wyróżnia się pomiary in situ w odróżnieniu od pomiarów zdalnych (teledetekcyjnych). W pomiarach in situ czujnik umieszczony jest, w miejscu którego dotyczą pomiary. Przykładami pomiarów in situ są:

pomiary temperatury z użyciem klasycznego termometru cieczowego,
pomiary ciśnienia atmosferycznego z użyciem barometru,
pomiary z użyciem radiosond mocowanych do balonów meteorologicznych,
pomiary rozmiarów i koncentracji aerozolu atmosferycznego w powietrzu przepływającym przez czujnik optyczny.

== Ochrona przyrody ==

W ochronie przyrody termin in situ oznacza ochronę gatunku w miejscu jego występowania w środowisku.

== Zobacz też ==
fluorescencyjna hybrydyzacja in situ
in vitro
in vivo
in statu nascendi

== Przypisy ==


Interakcje biotyczne

Interakcje biotyczne – oddziaływania między organizmami tego samego gatunku lub innych gatunków żyjących w tym samym środowisku. Efekty interakcji mogą być krótkotrwałe (drapieżnictwo lub zapylanie) albo długotrwałe (symbioza). Wpływają one na przeżywalność i ewolucję gatunków.

== Klasyfikacja ==

=== Interakcje wewnątrzgatunkowe ===
Antagonizm
Autointoksylacja – samozatruwanie się produktami własnej przemiany materii (drożdże szlachetne umierające od nadmiaru wyprodukowanego alkoholu)
Konkurencja – rywalizacja o ograniczone zasoby w środowisku (stada wilków walczące o tereny łowieckie)
Eksploatacja – kanibalizm (samice modliszek zjadające partnerów po kopulacji)
Protekcjonizm
Allelokataliza – wzajemne pobudzanie się osobników do rozrodu i rozwoju poprzez produkty przemiany materii (nicienie i stawonogi wydzielają feromony)
Kooperacja – współpraca organizmów związana z rozrodem (np. opieka nad potomstwem) lub niezwiązana z rozrodem (np. podział funkcji w społeczności pszczół)

=== Interakcje międzygatunkowe ===
Neutralizm
Koegzystencja – pokojowe współżycie organizmów, populacje nie oddziałują na siebie (wierzba i jeż)
Saprobioza – odżywianie się szczątkami martwych organizmów (martwy szczur i pleśnią)
Antagonizm
Alleopatia (antybioza) – populacja jednego gatunku hamuje rozwój populacji drugiego gatunku poprzez własne metabolity
Konkurencja – współzawodniczenie organizmów z różnych gatunków o warunki bytowe, pożywienie itp. (hiena i sęp walczące o padlinę)
Eksploatacja – roślinożerność, drapieżnictwo, pasożytnictwo
Protekcjonizm
Foreza – bierne przenoszenie przedstawicieli jednego gatunku przez osobniki drugiego
Synoikia – osiedlania się organizmu w gniazdach lub konstrukcjach innego
Epioikia – osiedlanie się jednego gatunku na innym gatunku
Endoikia – osiedlanie się jednego gatunku wewnątrz ciała innego gatunku (np. mikroflora fizjologiczna w przewodzie pokarmowym)
Komensalizm – interakcja przynosi korzyść dla jednej populacji, dla drugiej jest to obojętne (żuk gnojowy i koń)
Mutualizm – współżycie dwóch gatunków przynoszące obustronne korzyści, niezbędne dla tych gatunków (np.: porosty)

== Przypisy ==


Introdukcja

Introdukcja (łac. introductio – wprowadzenie, wstęp) – wprowadzenie nierodzimego gatunku lub niższego taksonu pochodzącego z innego geograficznie regionu, jako nowego elementu danej biocenozy. W rolnictwie jest to celowe wprowadzenie przez człowieka na teren uprawy chronionej organizmów pożytecznych.

== Rodzaje introdukcji ==
Introdukcja może być efektem celowego działania lub przypadku. Niektórzy autorzy rozdzielają pojęcia introdukcji i zawlekania, definiując je odpowiednio jako celowe i przypadkowe przenoszenie gatunków przez człowieka. Pozostali wyróżniają introdukcję celową (zamierzoną) i przypadkową (niezamierzoną). Gatunki mogą być introdukowane np. w celu biologicznego zwalczenia szkodników roślin, albo jako źródło pożywienia dla ludzi. Przykładami świadomie wprowadzonych obcych gatunków mogą być kozy na Guadalupe i króliki w Australii. Do gatunków zawleczonych należą najczęściej organizmy wodne przenoszone w wodach balastowych statków oraz gryzonie (zwłaszcza szczury).
W botanice wyróżnia się introdukcję bezpośrednią polegającą na tym, że gatunek przywieziony z innego kontynentu da się uprawiać pod warunkiem zachowania tych samych warunków klimatycznych, oraz introdukcję pośrednią, wymagającą wykonania prac hodowlanych (np. krzyżowania przywiezionych gatunków z gatunkami uprawianymi na danym terenie).

== Skutki introdukcji ==
Introdukcja ma zwykle negatywny wpływ na środowisko. W jej wyniku zostają przełamane przez człowieka naturalne bariery izolujące gatunki. W nowym środowisku introdukowany gatunek nie ma wrogów naturalnych, co może prowadzić do nadmiernego wzrostu jego liczebności, zakłócenia równowagi w biocenozie, a przez to zagrozić gatunkom rodzimym. Wprowadzenie gatunków obcych często prowadzi do wyginięcia gatunków rodzimych.
Negatywnym przykładem introdukcji jest sprowadzenie przez człowieka na kontynent Australii królika, wróbla oraz opuncji, a także sprowadzenie do Polski barszczu Sosnowskiego, który miał być uprawiany na paszę, a okazał się bardzo szkodliwy dla ludzi i zwierząt.
Pozytywnym przykładem introdukcji jest wprowadzanie żółwi olbrzymich z atolu Aldabra na Ile aux Aigrettes, gdzie miały zastąpić w roznoszeniu owoców hebanowców wytępione przez człowieka rodzime żółwie i scynki Leiolopisma mauritiana. Eksperyment uznano za udany. Zaproponowano by wymarłe mastodonty w Stanach Zjednoczonych zastąpić słoniami.

== Zobacz też ==
reintrodukcja
naturalizacja
antropochoria

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
Księga gatunków obcych inwazyjnych w faunie Polski. Definicje.. Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego. [dostęp 2018-01-23]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-04-26)].
Encyklopedia Biologia. Greg, 2008. ISBN 978-83-7327-756-4. Brak numerów stron w książce


Inwazja (proces ekologiczny)

Inwazja – jeden z podstawowych procesów ekologicznych polegający na zajmowaniu danego terytorium przez gatunki zajmowane do tej pory przez przedstawicieli innych gatunków. Najczęściej zachodzi wówczas, gdy w danym ekosystemie pojawia się nowy gatunek, np. nie posiadający wrogów naturalnych (gatunek inwazyjny). Wówczas może przyczynić się on do wyparcia gatunków rodzimych zajmujących podobną niszę ekologiczną. W takiej sytuacja inwazja przeradza się w sukcesję.

== Proces inwazji (inwazji-sukcesji) w socjologii miasta ==
W socjologii miasta pojęcie to wraz z pojęciami segregacji, centralizacji, koncentracji i sukcesji wprowadzone zostało z ekologii przez szkołę chicagowską. Inwazja oznacza w odniesieniu do przestrzeni miejskiej wkraczanie na dany obszar miasta obcych względem zamieszkujących do grup społecznych czy typów ludzi, m.in. mniejszości etnicznych, powodując początkowo działania wrogie wobec grup inwazyjnych. Gdy liczba osób z grupy inwazyjnej zaczyna rosnąć, dochodzić może do masowego wyprowadzania się zasiedziałych mieszkańców na inne tereny miejskie. Pojęcie to łączone bywa z sukcesją, jako proces inwazji-sukcesji. Inwazja nie musi doprowadzić do sukcesji, a może zakończyć się integracją z zamieszkałą w przestrzeni ludnością. Proces ten dotyczyć może nie tylko populacji, ale również typu działalności w przestrzeni miasta.

== Przypisy ==


Kaskada troficzna

Kaskada troficzna – określa zmianę struktury piramidy ekologicznej, w której organizmy z podporządkowanych sobie hierarchicznie poziomów troficznych oddziałują wzajemnie na siebie. Do kaskady troficznej dochodzi przez zmiany ilościowe jednego z poziomów piramidy. Zmiany te mają bezpośredni wpływ na sąsiednie poziomy i pośredni na pozostałe poziomy. Przykładem są zaburzenia porządku łańcucha pokarmowego: nagła nieobecność drapieżnika (np. myszołowa), dotychczas dominującego piramidę, powoduje bezpośrednio zwiększenie populacji roślinożernych ofiar (myszy), i pośrednio zmniejszenie stanów roślin (zboża).

== Przypisy ==


Katastrofa tlenowa

Katastrofa tlenowa – wielkie przemiany środowiska Ziemi w okresie paleoproterozoiku 2,4–2,0 miliarda lat temu.
Gdy około 2,7 mld lat temu pojawiły się pierwsze formy posiadające zdolność fotosyntezy tlenowej, zaczęły one wytwarzać znaczne ilości tlenu, jednak wzrost jego ilości w atmosferze wystąpił ponad 300 mln lat później. Tłumaczy się to tym, że pierwsze cząsteczki tlenu wydzielane były do wody, tlen ten reagował z żelazem i z węglem.
W owym czasie organizmy fotosyntezujące produkowały także metan. Przy silnym promieniowaniu UV tlen reagował z metanem już przy stężeniu 0,0002% w atmosferze. Spadek zawartości metanu spowodował wystąpienie serii rozległych zlodowaceń. Dopiero uwięzienie większych ilości węgla w organizmach żywych i ich szczątkach spowodowało znaczący wzrost ilości tlenu w atmosferze, co wywołało powstanie warstwy ozonowej ograniczającej proces reakcji tlenu z metanem umożliwiając osiągnięcie stabilnego stanu o zawartości większej niż 0,2% tlenu w atmosferze.
Większa ilość tlenu spowodowała wielki kryzys ekologiczny. Dla większości bakterii beztlenowych (wówczas jedynych organizmów) tlen był trucizną i spowodował ich wielkie obumieranie, prawdopodobnie było to jedno z pierwszych masowych wymierań. Jednakże zarazem pojawiły się wtedy możliwości dla zupełnie nowego rodzaju organizmów żywych korzystających z możliwości energetycznych zawartych coraz powszechniej w materii organicznej, tj. wykorzystujących oddychanie tlenowe.

== Znaczenie dla różnicowania minerałów ==
Katastrofa tlenowa jest zbieżna w czasie z gwałtownym wzrostem różnorodności minerałów na Ziemi. Szacuje się, że zdarzenie to spowodowało powstanie ponad 2,5 tysiąca nowych minerałów spośród około 4,5 tysiąca minerałów stwierdzonych na Ziemi. Większość z tych nowych minerałów powstała w procesach hydratacji i redoks minerałów tworzonych w wyniku dynamiki płaszcza i skorupy ziemskiej.

== Przypisy ==


Kompost

Kompost – nawóz organiczny wytwarzany z odpadów roślinnych i zwierzęcych w wyniku częściowego, tlenowego rozkładu (butwienie) przez mikroorganizmy poprzez proces kompostowania.

== Dojrzewanie kompostu ==
Kompostowanie przebiega w pryzmach kompostowych, kompostownikach lub specjalnych bioreaktorach, a także w toaletach kompostujących. Pod pojęciem dojrzewania kompostu rozumieć należy zachodzące procesy rozkładu materiału organicznego składowanego w pryzmie kompostowej lub kompostownikach, który zazwyczaj trwa od kilku do kilkunastu miesięcy.

== Wykorzystanie ==
Kompost wzbogaca glebę w próchnicę, zwiększa żyzność gleby, zwiększa jej pojemność wodną i powietrzną. Sprawia, że gleba staje się przewiewna i pulchna. Poprawia wzrost i rozwój roślin. Stosuje się go jako składnik podłoża dla upraw warzyw oraz kwiatów rabatowych i doniczkowych, a także jako nawóz organiczny w rolnictwie, sadownictwie i ogrodnictwie, w parkach i ogrodach. Kompost nie ma szkodliwego wpływu ani na rośliny czy też na zwierzęta w nim żyjące niezależnie od zastosowanej dawki. W przeciwieństwie do spalania suchych roślin kompostowanie nie szkodzi środowisku, ludziom i zwierzętom.

== Zobacz też ==
kompostownia
biohumus
recykling

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
Kompost w: PortaluWiedzy. portalwiedzy.onet.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-09-13)].
kompost, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2016-09-03] .


Korytarz ekologiczny

Korytarz ekologiczny – wydłużony obszar łączący podobne siedliska będący drogą wybieraną przez zwierzęta do przemieszczania się między nimi. Oprócz drogi wędrówki zwierząt jest też drogą rozprzestrzeniania się roślin i grzybów.
Pierwotna koncepcja korytarzy ekologicznych (migracyjnych) zakładała istnienie ciągłości pasa, przez który następuje migracja. Inna koncepcja to idea tzw. łańcucha siedlisk pomostowych (ang. stepping stone habitats) – niezależnych od siebie odrębnych ekosystemów, które spełniają podstawowe warunki niszy wędrującej populacji i umożliwiają przeżycie jej osobników w trakcie przemieszczania się w korytarzu, w którego skład te ekosystemy wchodzą.
Korytarzem ekologicznym dla zwierząt żyjących w jeziorach jest rzeka je łącząca. Korytarze ekologiczne dla zwierząt lądowych to tereny leśne, zakrzaczone i podmokłe z naturalną roślinnością o przebiegu liniowym (pasowym), położone pomiędzy płatami obszarów siedliskowych. Korytarze zapewniają zwierzętom odpowiednie warunki do przemieszczania się – dają możliwość schronienia i dostęp do pokarmu. Są niezwykle ważne ze względu na fragmentację środowiska (podział siedliska na małe, odizolowane od siebie płaty) wskutek działalności człowieka i przekształcenia powierzchni ziemi.
Umożliwiają one przemieszczanie się organizmów oraz ich wzajemne kontakty. Są to np. doliny rzeczne, pasma górskie, prądy rzeczne.
Szerokość korytarza migracyjnego jest uzależniona od wymagań konkretnego gatunku.
Korytarze ekologiczne dla prawidłowego funkcjonowania muszą być pozbawione barier ekologicznych; obecność barier utrudnia lub całkowicie hamuje przemieszczanie się gatunków, którym korytarz powinien służyć.

== Korytarze ekologiczne w Polsce ==
Zgodnie z polskim prawodawstwem, według Ustawy z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody, korytarz ekologiczny to obszar umożliwiający migrację zwierząt, roślin lub grzybów.
Dla całego obszaru Polski opracowano sieć korytarzy ekologicznych, która obejmuje korytarze główne (o znaczeniu międzynarodowym, a nawet kontynentalnym) oraz uzupełniające je korytarze krajowe i lokalne.
Najważniejsze leśne transgraniczne korytarze ekologiczne przebiegające przez Polskę to:

Korytarz „północny” o przebiegu: Puszcza Augustowska/Puszcza Białowieska – Dolina Biebrzy – Puszcza Piska – Puszcza Nidzicka – Bory Tucholskie – Lasy Wałeckie – Puszcza Notecka – Bory Zielonogórskie – Bory Dolnośląskie
Korytarz „karpacki” o przebiegu: Bieszczady – Beskid Niski – Beskid Sądecki – Beskid Makowski – Beskid Żywiecki – Beskid Śląski
W Polsce opracowano kilka projektów korytarzy ekologicznych na poziomie krajowym. Pierwszym z nich był projekt Krajowej Sieci Ekologicznej (ECONET-PL), stanowiącej część Europejskiej Sieci Ekologicznej (EECONET). W projekcie tym priorytetem stały się korytarze ekologiczne, ciągnące się wzdłuż cieków. Kolejny projekt zakładał powiązanie sieci ECONET-PL z Krajowym Systemem Obszarów Chronionych, ze szczególnym uwzględnieniem spójności terenów Natura 2000 i inne projekty.

== Zagrożenia dla korytarzy ekologicznych w Polsce ==
Korytarze ekologiczne pełnią swoje funkcje tylko wtedy, gdy są ciągłe i drożne na całej swej długości. Podstawowe zagrożenia dla funkcjonowania korytarzy migracyjnych:

rozwój sieci transportowej – budowa nowych autostrad i dróg ekspresowych, które wymagają grodzenia (fizyczna bariera ekologiczna); modernizacja infrastruktury komunikacyjnej i w następstwie zwiększenie natężenia ruchu, wraz z tym zwiększenie śmiertelności zwierząt na drogach;
budowa obiektów przemysłowych, centrów handlowych, logistycznych, warsztatów, magazynów poza obszarem zabudowanym, wzdłuż głównych dróg – rozciągnięcie strefy zurbanizowanej, powstanie przewężeń korytarza ekologicznego;
chaotyczna zabudowa obszarów wiejskich – szczególnie wzdłuż głównych dróg, powoduje powstanie wielokilometrowej bariery z przylegających do siebie ogrodzonych posesji;
budownictwo w bezpośredniej bliskości cieków – coraz dłuższe ich odcinki znajdują się w obrębie gęstej zabudowy, brzegi są degradowane, a cieki poddawane regulacji;
rozwój budownictwa rekreacyjnego i hałaśliwych form rekreacji – przeznaczanie pod budownictwo rekreacyjne (domki letniskowe) coraz większych obszarów, wykorzystanie lasu do hałaśliwych form rekreacji (jazda motorami crossowymi i samochodami terenowymi po drogach leśnych, szlakach turystycznych);
rozwój infrastruktury narciarskiej – przeznaczanie najbardziej odległych i najwyższych pasm górskich pod budowę ośrodków narciarskich o dużej przepustowości.

== Ochrona korytarzy ekologicznych w Polsce ==
uwzględnienie korytarzy ekologicznych w planach zagospodarowania przestrzennego na wszystkich poziomach – od krajowego po lokalny;
budowa przejść dla zwierząt – dotyczy miejsc, gdzie przecinają się drogi i linie kolejowe już istniejące (o najwyższym natężeniu ruchu) z korytarzami ekologicznymi; jednoczesna budowa przejść dla zwierząt wraz z budową nowych autostrad i dróg szybkiego ruchu; na drogach już istniejących o mniejszym natężeniu ruchu w miejscach przecięcia korytarzy migracyjnych, umieszczenie odpowiednich znaków informujących o tym oraz ograniczenie prędkości;
ochrona dolin rzecznych – poprzez zaniechanie zabudowy brzegów, regulacji koryta rzecznego; rewitalizacja najbardziej zdegradowanych odcinków rzek;
zalesienia – dotyczy korytarzy migracyjnych, gdzie płaty lasu w obrębie takiego korytarza są oddalone od siebie na odległość powyżej 1 km (z wyłączeniem cennych przyrodniczo siedlisk nieleśnych);
ochrona przed dalszą zabudową odcinków korytarzy ekologicznych o znacznych przewężeniach, spowodowanych bezpośrednim sąsiedztwem terenów zurbanizowanych.

== Zobacz też ==
struktura ekosystemu

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
Sabina Nowak, Robert Mysłajek: Ochrona dziko żyjących zwierząt przy inwestycjach drogowych w Polsce. Problemy ochrony korytarzy ekologicznych dla dużych ssaków w Polsce. Bystra k. Bielska-Białej: Pracownia na rzecz Wszystkich Istot, 2007. ISBN 83-919879-7-3. Brak numerów stron w książce

== Linki zewnętrzne ==
Ochrona korytarzy ekologicznych na stronie Pracowni na rzecz Wszystkich Istot
Ochrona korytarzy ekologicznych. polskiwilk.org.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2009-03-24)]. na stronie Stowarzyszenia dla Natury “Wilk”


Krajobraz

Krajobraz – wieloznaczny termin stosowany w różnych dziedzinach nauki (geografia, ekologia, biologia, architektura, geochemia). Najogólniej za krajobraz uważa się ogół cech przyrodniczych i antropogenicznych wyróżniających określony teren, zespół typowych cech danego terenu. Według Dawida L. Armanda krajobraz jest synonimem terytorialnego (środowisko lądowe) lub akwatorialnego (środowisko wodne) kompleksu terytorialnego. Poza kontekstem fachowym słowo „krajobraz” jest używane w celu określenia formy widoku (np. krajobraz miejski, zimowy, malowniczy, zeszpecony).
Zonneveld (1990) traktuje krajobraz jako przestrzenny i materialny wymiar rzeczywistości ziemskiej i definiuje go jako „kompleksowy system składający się z form rzeźby i wód, roślinności i gleb, skał i atmosfery”. Z kolei Kondracki i Richling (1983) definiują krajobraz jako „część epigeosfery, stanowiącą złożony przestrzenie geokompleks o swoistej strukturze i wewnętrznych powiązaniach”. W definicji Godrona (1986) podkreślany jest fakt niejednorodności, swoistej ziarnistości: „krajobraz stanowi heterogeniczny fragment terenu, złożony z powiązanych wzajemnie ekosystemów”.
W ekologii krajobraz może być zdefiniowany jako fizjocenoza, zbiór przestrzenny ekosystemów o zbliżonej strukturze zewnętrznej (ekosystemy leśne, łąkowe, wodne), które połączone są procesem obiegu materii i przepływu energii, a także oddziaływaniem antropogenicznym. Jednakże taka definicja nie odróżnia krajobrazu od ekosystemu. Dodatkowo w krajobrazie występują obok siebie różne ekosystemy, np. w lesie występują jeziora, rzeki, torfowiska, polany itd.
W literaturze krajobraz stanowi przedmiot często nagradzanego opisu.

== Cechy krajobrazu ==
Krajobraz zajmuje wycinek przestrzeni i można go przedstawić na mapie.
Krajobraz charakteryzuje się swoistą fizjonomią, którą można przedstawić w formie graficznej (rysunek, fotografia itd.)
Krajobraz jest systemem dynamicznym. Jego sposób funkcjonowania uzależniony jest od części składowych oraz powiązań między nimi jak i dominujących procesów.
Krajobraz podlega zmianom (ewolucja krajobrazu), każdy krajobraz ma swoją historię jak i podlega zmianom sezonowym, np. zimą w Polsce teren pokrywa warstwa śniegu, wiosną zieleni się młoda ruń, jesienią złocą się uschnięte liście na drzewach.
Krajobraz (fizjocenoza, krajobraz ekologiczny) charakteryzuje się pewną ziarnistością i niejednorodnością (różna skala niejednorodności). Ponadto możemy mówić o hierarchii układów ekologicznych (różna wielkość – zawieranie się w sobie, różna złożoność). Zjawisko sukcesji odnoszone jest do różnych poziomów organizacji ekologicznej, bardzo rozbieżnych terytorialnie i być może funkcjonalnie. Bez wnikania w istotę tej hierarchii oraz klasyfikację poziomów, poprzestańmy na stwierdzeniu, że istnieją układy naturalnie wyodrębnione. Będą one wyodrębniającymi się terytorialnie, strukturalnie lub funkcjonalnie układami ekologicznymi o różnym statusie hierarchicznym (ekosystemy, biogeocenozy, zbiorowiska, konsorcja, siedliska, synuzja, biochory, strefy itp.). Układem naturalnie wyodrębnionym może być zarówno żywiciel w stosunku do pasożyta, wyspa siedliskowa, drobny zbiornik, zadrzewienie śródpolne, wyspa oceaniczna. Układy takie cechuje różny stopień wyodrębnienia z otoczenia. Na przykład zbiornik wodny bardziej wyodrębnia się z otoczenia niż zadrzewienie śródpolne – bo większe są różnice w charakterystykach środowiskowych. Organizmy żywe są przystosowane do różnych czynników środowiskowych (parametrów itp.). Nie ma jednak organizmu (gatunku), który byłby przystosowany maksymalnie do wszystkiego. Pewne czynniki środowiskowe, np. niska temperatura, duża wilgotność itp., negatywnie i ograniczająco oddziałują na jedne gatunki (zmniejszają szanse przeżycia – całkowicie lub tylko częściowo), podczas gdy inne gatunki są do nich zaadaptowane i znoszą je bez szkody (lub przynajmniej z mniejszą szkodą). Są jednocześnie takie oddziaływania abiotyczne, które niszczą wszystkie organizmy. To są właśnie lokalne katastrofy (pożar, wybuch wulkanu).

== Typy krajobrazu ==
W zależności od stanu i stopnia zniszczenia rozróżnia się krajobrazy:

pierwotne, które wykazują zdolność do samoregulacji, a ich równowaga biologiczna nie jest zachwiana przez człowieka (np. anekumeny)
naturalne, które wykazują częściową zdolność do samoregulacji, jednak nie zawierają istotnych elementów przestrzennych wprowadzonych w wyniku działalności człowieka
kulturowe, które wykazują zachwianą zdolność samoregulacji i wymagają ochrony; znajdują się pod wpływem intensywnej działalności człowieka
zdewastowane, które charakteryzują się silnym uprzemysłowieniem i urbanizacją, brakiem naturalnych elementów krajobrazu oraz unifikacją formy (wymagają działań rekultywacyjnych).
W Polsce i Europie dominują krajobrazy kulturowe, ale coraz więcej obszarów jest zdewastowanych, uległych degradacji.

== Krajobraz ekologiczny ==

W ekologii czasami używa się pojęcia krajobrazu ekologicznego, traktowanego jako wyższy poziom organizacji, skupiający różne ekosystemy. Krajobraz ekologiczny jest to wyodrębniający się obszar o charakterystycznej fizjonomii (np. wiejski, zurbanizowany, pojezierny), zbudowany z powiązanych z sobą ekosystemów.
Krajobraz ekologiczny traktowany jest jako poziom organizacji nadrzędny w stosunku do ekosystemu. W zasadzie jest synonimem pojęcia krajobraz – właściwsze jest stosowanie pojęcia „ekologia krajobrazu” zamiast „krajobraz ekologiczny”.

== Zobacz też ==

krajobraz pierwotny
krajobraz naturalny
krajobraz kulturowy
krajobraz pogórniczy
Europejska konwencja krajobrazowa
Prix Versailles

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
Dawid L. Armand: Nauka o krajobrazie. Podstawy teorii i metody logiczno-matematyczne, PWN, Warszawa 1980, s. 335
Stanisław Czachorowski: Krajobraz ekologiczny czy tylko hierarchia niejednorodności. W: J. Banaszak (red.) Krajobraz ekologiczny, WSP Bydgoszcz, 1993, s. 67–80
Andrzej Richling, Jerzy Solon: Ekologia krajobrazu, wydanie drugie zmienione i rozszerzone, Wyd. Nauk. PWN, Warszawa 1996, s. 319

== Linki zewnętrzne ==
 Karolina Głowacka, Michał Słowiński i Tomasz Związek, Historia krajobrazu – czytanie w archiwum natury, kanał „Radio Naukowe” na YouTube, 30 listopada 2023 [dostęp 2023-11-30].


Krajobraz naturalny

Krajobraz naturalny – typ krajobrazu, na który składają się takie komponenty jak: skała macierzysta, woda, powietrze, flora i fauna. Jego charakter określają własności poszczególnych komponentów i relacje między nimi. Występuje on na obszarach, gdzie zaznacza się już działalność człowieka, ale nie spowodowała ona naruszenia zdolności samoregulacyjnych ekosystemów. W takim krajobrazie nie ma elementów przestrzennych wprowadzonych przez człowieka np. torów kolejowych, mostów czy zabudowań.
Krajobraz naturalny nie może być utożsamiany z krajobrazem pierwotnym, gdyż obejmuje zarówno zjawiska przyrodnicze, jak i obszary objęte gospodarką rolną, leśną czy też wodną.

== Zobacz też ==
typologia krajobrazu naturalnego Polski

== Przypisy ==


Krajobraz pierwotny

Krajobraz pierwotny – krajobraz zachowany w swojej pierwotnej postaci, czyli taki, którego elementy nie zostały naruszone lub przekształcone przez działalność ludzką. Obecnie krajobraz ten spotykamy coraz rzadziej. Występuje w najwyższych partiach niektórych masywów górskich, na obszarach tundry, w dużych częściach pustyń.

== Zobacz też ==
krajobraz naturalny
krajobraz kulturowy

== Bibliografia ==
Ekologia. Słownik encyklopedyczny. Wydawnictwo Europa, 2006. ISBN 83-7407-017-X. Brak numerów stron w książce


Krajobraz pogórniczy

Krajobraz pogórniczy (inaczej poeksploatacyjny) można utożsamiać z ogółem zjawisk i procesów górniczych związanych z etapem eksploatacyjnym i poeksploatacyjnym (czynniki antropogeniczne), obiektów i cech fizycznych na powierzchni ziemi w odniesieniu do określonego miejsca i czasu.
Jest wynikiem wzajemnego dynamicznego oddziaływania różnych zjawisk i procesów górniczych, w którym dominują procesy geologiczne i geomorfologiczne oraz czynniki antropogeniczne. Dominacja tych ostatnich sprawia, że krajobraz pogórniczy staje się częścią krajobrazu kulturowego. Nie jest jedynie formą zdewastowanego krajobrazu przyrodniczego lecz może być nową jakością krajobrazową z dominującym czynnikiem sprawczym jakim jest człowiek i elementy jego działalności (np. wyrobiska, hałdy, zwałowiska, kopalnie, itp.).
Przykładem mogą być obszary po eksploatacji węgla brunatnego np. kompleks turystyczno-rekreacyjny „Jezioro Berzdorf”.

== Zobacz też ==
Krajobraz górniczy Kornwalii i Zachodniego Devonu

== Linki zewnętrzne ==
Prace Komisji Krajobrazu Kulturowego PTG. krajobraz-kulturowy.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-12-19)].
Nita J., Myga-Piątek U., 2006: Krajobrazowe kierunki zagospodarowania terenów pogórniczych. Przegląd Geologiczny, vol. 54, nr 3, s..256-262. pgi.gov.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2010-07-04)].
Myga-Piątek, U., Nita, J. 2008; The scenic value of abandoned mining areas in Poland, Acta Geographica Debrecina Landscape and Environment Series, Volume 2. Issue 2. s.  120 - 132;


Kseroterm

Kseroterm – gatunek rośliny, występujący w siedliskach ciepłych i ubogich w wodę (np. murawa kserotermiczna).

== Przypisy ==

== Zobacz też ==
kserofil
sukulent


Kształtowanie środowiska

Kształtowanie środowiska – świadome i planowe zmiany w środowisku przyrodniczym, zmierzające do gospodarczego wykorzystania ekosystemów (dla celów np. rolniczych, turystycznych itd.) lub przywracanie ekologicznej funkcji ekosystemów i krajobrazów (renaturyzacja, renaturalizacja). Kształtowanie środowiska może być także zdefiniowane jako celowe i świadome oddziaływanie na środowisko przyrodnicze w celu nadania mu cech korzystnych z punktu widzenia człowieka oraz w celu zwiększenia pojemności środowiska.
W ramach kształtowania środowiska mogą być wykonywane:

Zalesianie i zadrzewianie
Karczowanie i odkrzaczanie
Nawadnianie
Rekultywacja rolnicza i rekreacyjna
Scalanie gruntów
Dobór gatunków roślin i zwierząt w krajobrazach użytkowanych antropogenicznie (reintrodukcje, introdukcje itd.)
Zakładanie pasów wiatrochronnych
Melioracje wodno–klimatyczne
Kształtowanie krajobrazu
Fitomelioracje – rośliny wyciągają zasób wody lub odwrotnie przez system korzenny doprowadzana jest woda.

== Zobacz też ==
rolnictwo
leśnictwo
ochrona przyrody
struktura ekosystemu

== Przypisy ==


Laudate Deum

Laudate Deum (pol. Chwalcie Boga lub Pochwalony bądź, Panie) – adhortacja papieża Franciszka, opublikowana 4 października 2023 roku w Watykanie. Jest to jego szósta adhortacja, po Evangelii gaudium, Amoris laetitia, Gaudete et exsultate, Christus vivit i Querida Amazonia. Tekst podzielony jest na 73 punkty (paragrafy).

== Geneza dokumentu ==
Tytuł nawiązuje do słów św. Franciszka z Asyżu oraz do encykliki Laudato si', która  ukazała się w 2015 roku. Głównym celem Laudate Deum jest ponowne wezwanie wszystkich ludzi dobrej woli do troski o ubogich i o świat – nasz wspólny dom, by przeciwdziałać m.in. marginalizacji społecznej oraz degradacji ekosystemów.
Adhortacja ukazała się dokładnie rok po premierze filmu fabularnego „The Letter” (pol. List), wyjaśniającego sens encykliki Laudato si'.

== Treść ==
W liście tym papież wzywa, by społeczeństwa na całym świecie zmieniły styl życia i zintensyfikowały oddolne działania dążące do zmniejszenia negatywnego wpływu człowieka na środowisko przyrodnicze, aby zaradzić postępującej katastrofie ekologicznej. Najbardziej dotyka ona ludzi ubogich, ludy rdzenne, ginące gatunki, a także przyszłość młodych ludzi. Papież nawołuje też, by politycy i bogacze działali na rzecz dobra wspólnego, a nie dla własnego zysku i partykularnych korzyści. W punkcie 28. zacytował ironiczne słowa XIX-wiecznego filozofa, Władimira Sołowjowa: „Wiek, który był tak postępowym, że wypadło mu nawet być ostatnim”. Na zakończenie, w 73. punkcie adhortacji papież podkreślił, że „człowiek, który chce zastąpić Boga, staje się najgorszym zagrożeniem dla samego siebie”.
W 2024 ukazała się książka pt. Laudate Deum. Papieża Franciszka walka o klimat, będąca zbiorem komentarzy do tej adhortacji, napisanych z polskiej perspektywy przez duchownych i świeckich.

== Przypisy ==

== Linki zewnętrzne ==
Adhortacja Laudate Deum w języku polskim - www.vatican.va


Laudato si’

Laudato si' (wł. Pochwalony bądź) – druga encyklika papieża Franciszka, zaprezentowana 18 czerwca 2015 w Watykanie. Jest ona także określana przez media zieloną encykliką.

== Geneza dokumentu ==
Tytuł dokumentu jest cytatem z XIII-wiecznego włoskiego kantyku o nazwie Pieśń słoneczna. Papież wskazuje, że inspiracją do napisania tej encykliki był dla niego Franciszek z Asyżu. Głównym tematem Laudato si' jest ochrona środowiska przyrodniczego połączona z troską o ubogich, którzy najbardziej cierpią z powodu jego degradacji.

== Treść ==
W encyklice tej papież wyraża nadzieję, iż encyklika ta pomoże rozpoznać wielkość, pilność i piękno wyzwania, wobec którego stoi ludzkość w aspekcie ochrony środowiska naturalnego. Na wstępie dokonuje krótkiego przeglądu nauczania poprzednich papieży na ten temat oraz różnych aspektów obecnego kryzysu ekologicznego w celu wzbudzenia stosownej, głębokiej podstawy do rozważań natury etycznej i duchowej. Następnie, wychodząc z tej perspektywy, podejmuje pewne zagadnienia wypływające z tradycji judeochrześcijańskiej, aby nadać większą konsekwencję zaangażowaniu na rzecz środowiska. W kolejnym kroku stara się dotrzeć do głębszych przyczyn obecnej sytuacji. Papież ma nadzieję, iż w ten sposób będzie można zaproponować ekologię integralną, która w swoich różnych wymiarach łączyłaby szczególną pozycję, jaką w przyrodzie zajmuje człowiek, oraz jego relacje z otaczającą go rzeczywistością. W świetle tej refleksji papież dokonuje kroku naprzód w nakreśleniu pewnych ogólnych kierunków dialogu i działań angażujących zarówno każdego człowieka, jak i politykę międzynarodową. Na koniec proponuje pewne drogi ludzkiego dojrzewania, które inspirowane są dorobkiem chrześcijańskiego doświadczenia duchowego.

== Laudato Si Movement ==
Krzewieniem ekologii integralnej – zgodnej z przesłaniem tej encykliki – jest organizacja Laudato Si Movement, w Polsce znana jako Światowy Ruch Katolików na rzecz Środowiska. Powstał on na Filipinach w 2015 r. jako Global Catholic Climate Movement (Globalny Katolicki Ruch Klimatyczny), lecz jego nazwa została zmieniona w 2021 r. na Laudato Si' Movement (dosłownie: Ruch Laudato Si’), aby lepiej odzwierciedlić jego misję. We współpracy z watykańską Dykasterią ds. Integralnego Rozwoju Człowieka, LSM rozwija i wspiera różne globalne i lokalne inicjatywy mające na celu podnoszenie świadomości społecznej i pobudzanie działań na rzecz ochrony środowiska.

== Przypisy ==

== Linki zewnętrzne ==
Laudato si' w języku polskim - www.vatican.va


Lądowacenie

Lądowacenie, lądowienie – proces przekształcania środowiska wodnego w lądowe. Lądowacenie może zachodzić w skali geologicznej (regresja morza) lub ekologicznej (lądowienie jezior). W przypadku lądowienia wielkich jezior, może trwać ono równie długo i obejmować równie szerokie obszary, jak lądowienie mórz.
W tektonice lądowacenie jest wynikiem ruchów lądotwórczych – wielkoskalowych ruchów pionowych skorupy ziemskiej. Część nowych lądów może powstawać także w wyniku ruchów górotwórczych, których skutkiem jest wypiętrzenie wysp.

W ekologii na lądowacenie (zalądowienie) zbiornika wodnego składa się akumulacja osadów, czyli nanoszenie (również nawiewanie) i sedymentacja materii, która wypełniając misę jeziorną powoduje jej wypłycanie oraz zarastanie przez roślinność. Szczegóły lądowacenia zbiorników zależą od różnych czynników – nanoszenie osadów jest szybsze w jeziorach mających dopływy, przy czym osady z jezior przepływowych są jednocześnie wypłukiwane. W jeziorach o misie mającej łagodne zbocza osady wypłycają litoral, co z kolei ułatwia zasiedlanie przez makrofity, w jeziorach o stromych zboczach misy osady są najpierw spłukiwane do głębszych rejonów. W zbiornikach eutroficznych sedymentująca materia składa się w dużej mierze z biomasy (detrytus pochodzący ze szczątków organizmów planktonowych lub makrofitów), która w zależności od stopnia rozkładu i warunków fizyczno-chemicznych przekształca się w gytię lub torf. Najszybciej wypłycają się zbiorniki płytkie i żyzne – łatwe do zasiedlenia przez roślinność szuwarową, np. starorzecza lub zatoczki. Wypłycanie wiąże się z sukcesją zbiorowisk roślinnych. Kolejność stadiów sukcesji jest zbliżona do kolejności stref roślinności wodno-błotnej, choć nie zawsze się z nią pokrywa. Po zbiorowiskach elodeidów następują zbiorowiska nymfeidów, następnie szuwaru wysokiego, szuwaru niskiego i roślinność podmokłych siedlisk lądowych (olsy, mechowiska, turzycowiska, bory bagienne). Ostatecznie miejsce byłego jeziora może zająć zbiorowisko zupełnie lądowe – klimaksowe. W pewnych warunkach oprócz wypłycania, tj. podnoszenia się poziomu dna, następuje nasuwanie się na powierzchnię wody pła przybierającego postać wiszaru lub – po oderwaniu się – pływającej wyspy. Z czasem pło może pokryć większą powierzchnię, także zajmując całe lustro jeziora i stworzyć przykrywające soczewkę wody trzęsawisko. W jeziorach eutroficznych to pło paprociowe lub szalejowe tworzące torfowisko niskie, w jeziorach humotroficznych – pło torfowcowe tworzące torfowisko przejściowe mogące przekształcić się w torfowisko wysokie i bór bagienny. W jeziorach humotroficznych jest to główny sposób zarastania zbiornika.

Inną przyczyną lądowacenia jeziora jest obniżenie poziomu wody. Duże zmiany dotykają zwykle jezior płytkich, w których nawet nieznaczne obniżenie lustra wody odsłania duże przestrzenie dna. Przykładem jest jezioro Czad, które w ciągu swojej historii wielokrotnie znacznie zmieniało powierzchnię, a w drugiej połowie XX w. skurczyło się dwunastokrotnie. Przyczyną tak szybkiego obniżenia poziomu wody (i zmniejszenia powierzchni) w tym przypadku najprawdopodobniej jest zużycie wody przez gospodarkę ludzką, głównie rolnictwo i pasterstwo.
Zalądowienie jest przeznaczeniem w zasadzie wszystkich jezior, choć ruchy tektoniczne mogą sprawiać, że jest ono wolniejsze od procesów powiększania się jezior, np. takich, które zajmują rozszerzający się rów tektoniczny. Powierzchnia jezior, które powstały na ziemiach polskich po ostatnim zlodowaceniu, zmniejszyła się o ok. 30%, w tym część jezior zanikła całkowicie. Zajęło to 10–12 tys. lat. Szacuje się, że stosunkowo duże jeziora przepływowe znikną za kilkanaście lub kilkadziesiąt tysięcy lat – Jezioro Bodeńskie za 12 000 lat, Jezioro Ałtajskie za 36 000 lat, a Jezioro Genewskie za 40 000 lat.
Etap lądowacenia, w którym powstaje bagno bywa nazywany zabagnieniem, jednak termin ten najczęściej stosowany jest do procesu o przeciwnym kierunku, tzn. do zjawiska przekształcania środowiska lądowego w środowisko mokradłowe. Mniej wieloznacznym terminem jest zamulenie.

== Przypisy ==


Lesistość

Lesistość (również wskaźnik lesistości) – wskaźnik dotyczący stopnia pokrycia lasem określonej powierzchni; jest to stosunek procentowy powierzchni porośniętej lasami do całkowitej powierzchni danego obszaru.
W dniu 31 grudnia 2018 powierzchnia lasów w Polsce wynosiła 9 254 900 ha, co odpowiada lesistości 29,6%.
W porównaniu z innymi państwami Unii Europejskiej Polska plasuje się pośrodku statystyk, przy czym więcej państw ma większą lesistość – najwięcej Finlandia (73%), najmniej Holandia, Dania i Irlandia (11%).
Dużą rolę od XVII do XIX wieku w zmniejszeniu lesistości odegrał rozwój górnictwa i kolejnictwa. W okresie tym nastąpił rozwój nieznanych dotychczas gałęzi przemysłu zużywających ogromne ilości surowca drzewnego, odkryto również technologię produkcji papieru opartą na surowcu drzewnym, a także technologię chemicznego przerobu drewna dla potrzeb przemysłu włókienniczego. Lesistość Polski, wynosząca jeszcze w 1937 roku około 22,2%, zmalała do 20,8% w 1945 roku. Odwrócenie tego procesu nastąpiło w latach 1946–1970, kiedy w wyniku zalesienia ponad 1,2 mln ha lesistość wzrosła do 27,0%. Średni roczny rozmiar zalesień wynosił wówczas około 30 tys. ha, a w szczytowym okresie 1961–1965 – ponad 55 tys. ha. W wielu wypadkach powstawały lite, negatywne przyrodniczo uprawy szybko rosnącej sosny zwyczajnej.
Największą lesistość w Polsce ma województwo lubuskie – 49,3% powierzchni, a najmniejszą województwo łódzkie – 21,5% powierzchni.
Formalną podstawą prac zalesieniowych w Polsce jest „Krajowy program zwiększania lesistości” (KPZL), przyjęty przez Radę Ministrów 23 czerwca 1995 roku, przewidujący wzrost lesistości do 30% w 2020 roku i 33% w roku 2050. Podstawą do wykonywania odnowień jest ustawa o lasach.

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
Ustawa z dnia 28 września 1991 roku o lasach (Dz.U. z 2025 r. poz. 567)


Lignifil

Lignifil – gatunek (lub stadium rozwojowe) wykorzystujący jako swe siedlisko dziuple, próchnowiska, np. korzystający z próchniejącego drewna jako miejsca rozwoju. Termin ten stosowany w ekologii dla określenia preferencji siedliskowych, głównie w odniesieniu do bezkręgowców.
Lignifile mogą zajmować różne poziomy troficzne. Niektóre żerują bezpośrednio na próchnie, będąc kariofagami, jak np. liczni przedstawiciele poświętnikowatych i jelonkowatych. Inne są drapieżnikami jak np. larwy Tabanus cordiger z rodziny bąkowatych.

== Zobacz też ==
gatunek saproksyliczny
klasy wierności

== Przypisy ==


Łańcuch pokarmowy

Łańcuch pokarmowy, łańcuch troficzny – szereg organizmów ustawionych w takiej kolejności, że każda poprzedzająca grupa (ogniwo) stanowi źródło pokarmu (energii) dla następnej. Łańcuchy troficzne tworzą sieć zależności pokarmowych. Dzięki nim możliwe jest zachodzenie cykli biogeochemicznych w ekosystemach.
W skład typowego łańcucha pokarmowego wchodzą następujące poziomy troficzne:

producenci – organizmy autotroficzne (samożywne) przekształcające energię słoneczną w związki organiczne (tj. produkujące pokarm) w procesie fotosyntezy lub chemosyntezy;
konsumenci – organizmy heterotroficzne (cudzożywne), zazwyczaj wyróżnia się konsumentów I rzędu (fitofagi) oraz II rzędu (zoofagi), niektóre łańcuchy pokarmowe mają dodatkowe rzędy konsumentów (drapieżników);
reducenci (destruenci) – organizmy saprotroficzne rozkładające martwą materię organiczną.
Wśród łańcuchów pokarmowych wyróżnia się:

łańcuch spasania – prowadzący od roślin zielonych (producenci) poprzez zwierzęta roślinożerne (konsumenci I rzędu) do drapieżników (konsumenci II rzędu);
łańcuch detrytusowy – prowadzący od martwej materii organicznej poprzez żywiące się nimi organizmy saprofagiczne do zjadających ich drapieżników.

== Zobacz też ==

kaskada troficzna
piramida ekologiczna
drapieżnik szczytowy
sieć troficzna

== Przypisy ==


Maltuzjański model wzrostu populacji

Maltuzjański model wzrostu populacji – uproszczony model dynamiki zmian populacji, stanowiący matematyczną formę koncepcji wzrostu populacji gatunku w ekosystemie sformułowanej przez Thomasa Malthusa.

== Koncepcja ==
W roku 1798 T.M. Malthus opublikował słynną pracę, zgodnie z którą liczba ludności rośnie w czasie w postępie geometrycznym, natomiast wzrost ilości oferowanej żywności w postępie arytmetycznym, co wcześniej czy później prowadzić musi do przeludnienia i katastrofy żywnościowej. Przyjmując założenie o ograniczonej ilości oferowanej żywności idea Malthusa reprezentuje koncepcję statycznej ilości zasobów w ekosystemie.

== Model matematyczny ==
Zgodnie z koncepcją Malthusa zmiana populacji

        P

    {\displaystyle P}

 w czasie

        t

    {\displaystyle t}

 jest wprost proporcjonalna do wielkości tej populacji, czyli inaczej mówiąc pochodna wielkości populacji

        P

    {\displaystyle P}

 względem czasu

        t

    {\displaystyle t}

 jest proporcjonalna do

        P
        ,

    {\displaystyle P,}

 tj. możemy napisać:

              d
              P

              d
              t

        ∼
        P
        .

    {\displaystyle {\frac {dP}{dt}}\sim P.}

Wprowadzając współczynnik proporcjonalności

        r
        ,

    {\displaystyle r,}

 możemy zamienić proporcjonalność równością, w wyniku czego otrzymamy:

              d
              P
              (
              t
              )

              d
              t

        =
        r
        P
        (
        t
        )
        .

    {\displaystyle {\frac {dP(t)}{dt}}=rP(t).}

Otrzymaliśmy w ten sposób równanie różniczkowe pierwszego rzędu na funkcję zmian populacji w czasie

        P
        (
        t
        )
        .

    {\displaystyle P(t).}

Równanie takie posiada nieskończenie wiele rozwiązań. Przyjmując, że w chwili, którą uznamy za początkową, tj. dla

        t
        =
        0

    {\displaystyle t=0}

 wielkość populacji wynosiła

          P

            0

        ,

    {\displaystyle P_{0},}

 możemy to uznać za warunek początkowy:

        P
        (
        t
        )

            |

            t
            =
            0

        =

          P

            0

        .

    {\displaystyle P(t)|_{t=0}=P_{0}.}

Przedstawione wyżej równanie różniczkowe wraz z warunkiem początkowym tworzą tzw. zagadnienie początkowe. Jego rozwiązanie jest jednoznaczne i wyraża go funkcja wykładnicza:

        P
        (
        t
        )
        =

          P

            0

          e

            r
            t

        ,

    {\displaystyle P(t)=P_{0}\,e^{rt},}

gdzie:

        e
        =
        1
        +

            1
            1

        +

            1

              1
              ⋅
              2

        +

            1

              1
              ⋅
              2
              ⋅
              3

        +

            1

              1
              ⋅
              2
              ⋅
              3
              ⋅
              4

        +
        ⋯
        ≃
        2

          ,

        72.

    {\displaystyle e=1+{\frac {1}{1}}+{\frac {1}{1\cdot 2}}+{\frac {1}{1\cdot 2\cdot 3}}+{\frac {1}{1\cdot 2\cdot 3\cdot 4}}+\dots \simeq 2{,}72.}

Funkcja wykładnicza występująca w rozwiązaniu zagadnienia początkowego rośnie nieograniczenie poczynając od początkowej wartości

          P

            0

        .

    {\displaystyle P_{0}.}

 Dlatego też przedstawiony tu model opisuje nieograniczony wzrost populacji gatunku.
Należy zaznaczyć, że podany tutaj model matematyczny nie był nigdy przez Malthusa w ten sposób sformułowany; model ten stanowi jedynie implikację idei wysuniętych przez Malthusa.

== Zakres zastosowań ==
Podany model nieograniczonego wzrostu ma w rzeczywistości niezbyt duży zakres zastosowań do opisu rzeczywistych zjawisk populacyjnych. Odzwierciedlać może początkową dynamikę rozwoju populacji w przypadku ekspansji na nowe, niezasiedlone jeszcze terytoria, zwłaszcza w przypadku braku istnienia drapieżników.
Przykładem jest tutaj początkowy dynamiczny wzrost populacji szczurów, które wydostały się ze statku na niezasiedloną, izolowaną wyspę z bogatym ekosystemem roślinnym. Model taki zawodzi jednak dla dłuższego okresu, gdy nadmierna eksploatacja ekosystemu prowadzi do drastycznego jego uszczuplenia i w rezultacie do zmniejszenia się nadmiernie rozwiniętej populacji ekspandującego gatunku. Nieadekwatność modelu Malthusa dla dłuższego okresu trwania ekspansji gatunku zainspirowała P.F. Velhursta do sformułowania koncepcji ograniczonej dynamiki rozwoju populacji gatunku opartej na tzw. funkcji logistycznej.

== Bibliografia ==
Malthus T.R.: An essay on the principle of population, Oxford, (1798).
Verhulst, Pierre-François: Notice sur la loi que la population poursuit dans son accroissement, Correspondance mathématique et physique, 10: 113–121, (1838).
Verhulst, Pierre-François: Recherches mathématiques sur la loi d’accroissement de la population, Nouveaux Mémoires de l’Académie Royale des Sciences et Belles-Lettres de Bruxelles, 18: 1–42, (1845).


Martwica boczna

Martwica boczna  w sensie ekologicznym to jeden z typów próchnowiska, siedlisko życia grzybów, bakterii, owadów i innych bezkręgowców, przyobwodowa warstwa obumarłego drewna znajdująca się na pniu, powstała w wyniku miejscowego zniszczenia kambium na skutek pożaru, silnego nasłonecznienia, działania niskich temperatur, uszkodzeń wywołanych przez zwierzęta (np.  spałowanie) lub innych urazów mechanicznych (w tym na skutek działań człowieka). Uszkodzone kambium lub drewno ułatwia zasiedlanie przez grzyby i bakterie oraz niektóre gatunki owadów (kambiofagi, ksylofagi, saproksylofagi itd.). Martwica boczna stanowi niewielkie objętościowo siedlisko próchna, znajdujące się na pniu, żywego jeszcze drzewa. Przekształcać się może w znacznie większe dziuple - lub w wyniku procesów obronnych drzewa może ulec "zabliźnieniu" i zanikowi.
Martwica boczna w sensie technologicznym to wada drewna zwana zabitką.

== Zobacz też ==
owady pirofilne
gatunek saproksyliczny.

== Bibliografia ==
Norma Wady drewna PN-79/D-01011;
Karol Mańka, Fitopatologia leśna, PWRiL, Warszawa 1992, ISBN 83-09-01507-0;
Jerzy Marian Gutowski (red.), A. Bobiec, P. Pawlaczyk, K. Zub., "Drugie życie drzewa". WWF Polska, Warszawa - Hajnówka 2004. ISBN 83-916021-6-8


Materia autochtoniczna

Materia autochtoniczna – materia organiczna wytwarzana przez producentów w danym ekosystemie. Zwykle dzieje się to na drodze fotosyntezy, rzadziej chemosyntezy. Ekosystem, który funkcjonuje w oparciu tylko o tę materię, nazywa się autotroficznym.

== Zobacz też ==
materia allochtoniczna

== Bibliografia ==
Henryk. Wiśniewski: Ekologia z ochroną i kształtowaniem środowiska : podręcznik dla szkół ponadpodstawowych. Warszawa: Agmen, 1999, s. 67. ISBN 83-901392-4-3.


Mączka kamienna

Mączka kamienna – materiał uzyskiwany przez rozdrobnienie kamieni do uzyskania uziarnienia poniżej 1,2 mm. Stosowana jako wypełniacz w budownictwie oraz w przemyśle tworzyw sztucznych. Może być także stosowana w rolnictwie ekologicznym do użyźniania gleby i jako środek ochrony roślin. Niektóre rodzaje mączki kamiennej (ze skał wulkanicznych) stosowane są jako dodatki do pożywienia dla zwierząt i ludzi.

== Przypisy ==


Melanizm

Melanizm (gr. mélas, mélanos – czarny) – brunatne lub czarne zabarwienie skóry lub jej wytworów wynikające ze zwiększonej zawartości melaniny – ciemnego pigmentu w chromatoforach (komórkach barwnikowych). Występuje zarówno u bezkręgowców, jak i kręgowców. Może być formą adaptacji do środowiska lub występować jako zaburzenie chorobowe.
Przykłady występowania melanizmu:

jaguar amerykański
tygrys azjatycki, tygrys bengalski
lampart plamisty
lis rudy, lis srebrny
gepard grzywiasty
żmija zygzakowata

== Zobacz też ==

albinizm
leucyzm
melanizm przemysłowy

== Bibliografia ==
Encyklopedia WIEM: melanizm. [dostęp 2013-10-22].


Melanizm przemysłowy

Melanizm przemysłowy – forma melanizmu związana z industrializacją i wywołana przez zanieczyszczenia gazowe lub pyłowe pochodzenia przemysłowego. Jest przykładem działania doboru kierunkowego.
Zjawisko to zostało po raz pierwszy zaobserwowane i opisane na przykładzie krępaka nabrzozaka (Biston betularia) żyjącego w okolicach Manchesteru.

== Przypisy ==


Metabolit

Metabolit – produkt metabolizmu (przemian chemicznych zachodzących w organizmach). Metabolity to związki organiczne i nieorganiczne produkowane przez komórki. Przyjęto jednak, że określenie to nie dotyczy białek i kwasów nukleinowych. Zwykle pisząc o metabolitach ma się na myśli związki niskocząsteczkowe.
Przyjęło się (zgodnie z sugestią Kössela z 1891 r.) dzielić metabolity na pierwotne (podstawowe składniki komórek, spotykane niemal u wszystkich organizmów) i wtórne (wytwarzane tylko u pojedynczych gatunków lub grup spokrewnionych gatunków, albo tylko w niektórych tkankach lub szczególnych warunkach środowiska). Przykładami wtórnych metabolitów jest kauczuk naturalny (charakterystyczny dla kauczukowca brazylijskiego), pelargonidyna (charakterystyczna m.in. dla płatków pelargonii), tomatyna (charakterystyczna dla zielonych komórek pomidora) czy pisatyna (charakterystyczna dla komórek grochu poddanych stresowi). Wtórnym metabolitem nie jest sacharoza, ponieważ wprawdzie znaczne stężenia osiąga tylko w tkankach niektórych roślin (zwł. buraka cukrowego i trzciny cukrowej), ale w nieco niższych stężeniach występuje praktycznie we wszystkich komórkach roślinnych.
Metabolity wtórne są często środkami oddziaływania ze środowiskiem (substancje semiochemiczne) jako:

substancje sygnałowe – (np. wabiące owady zapylacze, zapoczątkowujące wnikanie bakterii brodawkowych do korzeni, czy alarmujące dalej położone komórki o pojawieniu się szkodnika czy patogenu),
substancje obronne i ochronne – (zwalczające drobnoustroje, utrwalające martwe komórki drewna, chroniące tkanki przed nadmiernym wysychaniem lub oświetleniem). Często wykazujące aktywność biologiczną i wiele poznanych znalazło zastosowanie jako leki, nutraceutyki, kosmetyki lub nawet środki owadobójcze (insektycydy).


Metagenom

Metagenom – pula DNA organizmów zamieszkujących dane środowisko. Analiza metagenomu danego środkowiska (np. metagenomu z próbki gleby) pozwala na dokładniejszą analizę społeczności mikroorganizmów zamieszkujących dany habitat (zastosowanie w analizie różnorodności biologicznej) oraz odkrycie genów z DNA organizmów niehodowalnych w warunkach laboratoryjnych (które stanowią ponad 99% organizmów glebowych). Nazwę metagenom po raz pierwszy zastosowała (w pracy z roku 1998) Jo Handelsman.

== Zobacz też ==
Genom

== Przypisy ==


Metoda wielokrotnych złowień

Metoda wielokrotnych złowień, metoda CMR – sposób określania liczebności populacji metodą kolejnych złowień (ang. Capture), oznakowań złowionych osobników (ang. Mark) i ich uwolnień, a następnie ponownych złowień (ang. Recapture). Od poszukiwanej liczby osobników w siedlisku jest zależne prawdopodobieństwo ponownego złowienia osobników już oznakowanych, co wyraża tzw. indeks Lincolna. Wyniki wielu serii pomiarów są opracowywane z użyciem różnych modeli matematycznych. W najprostszym przypadku układów zamkniętych liczebność oblicza się na podstawie prostego równania Lincolna-Petersena (równanie LP). W sytuacjach bardziej złożonych są stosowane inne modele i programy komputerowe (np. MARK).

== Metody złowień i znakowania ==
Terenowe badania liczebności rozpoczyna się od wyznaczenia obszaru, który zajmuje badana populacja, wybrania techniki złowień i opracowania szczegółowego harmonogramu (dostosowanego do cech badanej
populacji).
Techniki muszą być dobrane tak, aby złowienie nie spowodowało okaleczenia schwytanego osobnika i spowodowało jak najmniejszy stres, co ma wpływ na wyniki badań w kolejnych dniach. W przypadku ptaków i owadów stosuje się odpowiedniej wielkości siatki lub sieci, umieszczane na odpowiedniej wysokości, odtwarzalnej w kolejnych dniach. Do odławiania organizmów wodnych stosuje się analogiczne siatki planktonowe lub czerpaki o odpowiedniej wielkości oczek, albo niewody-skrobaki do pobierania organizmów dennych. Złowione osobniki są znakowane w sposób niezmieniający – w miarę możliwości – ich zachowań po uwolnieniu, tak aby nie zmieniło się prawdopodobieństwo ponownego złowienia. Popularną metodą znakowania ptaków jest obrączkowanie, gryzoniom przymocowuje się klamerki na końcach uszu, a rybom – małe plastikowe tabliczki do płetw. Do znakowania owadów lub skorupiaków są stosowane odpowiednie farby, np. na grzbietach pszczół lub na muszlach ślimaków umieszcza się pędzelkiem małe kropeczki.

== Wykonanie badań metodą Lincolna-Petersena (LP) ==
Podstawą metody jest założenie, że wszystkie organizmy populacji (liczebność NT) są jednakowe (prawdopodobieństwo schwytania każdego z nich jest takie samo). Po schwytaniu w pierwszym dniu pomiarów pierwszej części zwierząt (Nc) dokonuje się ich trwałego oznakowania i uwalnia (liczba zwierząt uwolnionych nie zawsze musi oznaczać liczbie schwytanych). Przyjmuje się, że po określonym czasie – charakterystycznym dla badanego gatunku – udział osobników oznakowanych będzie podobny w każdym punkcie obszaru (indeks Lincolna, IL), a w związku z tym w kolejnej pobranej próbie (w następnym dniu złowień) stosunek liczby oznakowanych (Nmr) do schwytanych (drugie Nc) będzie zbliżony do występującego na całym obszarze, co umożliwia oszacowanie wartości NT:

          I

            L

        =

              N

                m
                r

              N

                c

        =

              N

                m

              N

                T

    {\displaystyle I_{L}={\frac {N_{mr}}{N_{c}}}={\frac {N_{m}}{N_{T}}}}

          N

            T

        =

                N

                  m

                N

                  c

              N

                m
                r

    {\displaystyle N_{T}={\frac {N_{m}N_{c}}{N_{mr}}}}

W celu zmniejszenia przedziału ufności dla oszacowanego NT, oznakowania i uwolnienia są powtarzane wielokrotnie. Do rejestracji wyników badań wykorzystuje się m.in. trójkąt schwytań i oznakowań, umożliwiający zapisywanie liczby osobników złowionych i wypuszczonych, a w tym – złowionych dwa lub więcej razy.

== Inne metody obliczeń liczebności populacji ==
Poza metodą Lincolna-Petersena stosowane są inne metody wielokrotnych złowień, np.:

modele otwartej populacji, których przykładem jest model Jolly'ego–Sebera,
model robust design.
Obliczenia wykonuje się z użyciem specjalistycznych programów komputerowych, m.in. MARK, obejmującego zastosowania modeli Cormack-Jolly-Seber Model, Band Recovery Model, Joint Live and Dead Encounters, Known Fate Model, Closed Captures Models, Robust Design Models i innych. Programy umożliwiają interpretację wyników długoterminowych badań populacji otwartych (istniejąca emigracja i imigracja) oraz pozwalają oszacować – poza liczebnością NT – inne parametry (np. przeżywalność, reprodukcja, imigracja i emigracja).
Poza metodami wielokrotnych złowień wielkość populacji może być oszacowywana również innymi metodami, nienależącymi do grupy metod wielokrotnych złowień, np. wykorzystujących wskaźniki liczebności populacji lub metody szacowania dystansowego (np. metody transektowe).

== Zobacz też ==
Problem niemieckich czołgów

== Uwagi ==

== Przypisy ==