Symbole astronomiczne

Symbole astronomiczne – symbole wykorzystywane do oznaczania różnych ciał niebieskich, tworów teoretycznych i obserwowanych zjawisk astronomicznych.
Najwcześniejsze formy tych symboli pojawiają się w greckich papirusach późnego antyku. Kodeksy bizantyjskie, w których greckie papirusy były zachowane, kontynuowały i rozbudowały wykazy symboli astronomicznych. Nowe symbole były tworzone też później, aby przedstawiały nowo odkryte w stuleciach XVIII-XX planety i planetki.
Wszystkie te symbole były zgodnie używane zarówno przez profesjonalnych astronomów, jak i przez amatorskich oraz astrologów. O ile nadal są używane w almanachach i publikacjach astrologicznych, to ich wykorzystanie we współcześnie publikowanych wynikach badań i tekstach astronomicznych jest stosunkowo rzadkie, z pewnymi wyjątkami jak symbole Słońca i Ziemi występujące w stałych astronomicznych czy niektóre znaki zodiaku, wykorzystywane do oznaczania przesileń i równonocy.
Unicode formalnie przypisał zestawy znaków do większości symboli, głównie w dokumentach Miscellaneous Symbols Block (2600-26FF) i Miscellaneous Symbols and Pictographs Block (1F300-1F5FF).

== Symbole Słońca i Księżyca ==
Zastosowanie astronomicznych symboli dla Słońca i Księżyca znane jest od starożytności. Kształty symboli widniejących na oryginalnych papirusach greckich horoskopów to okrąg z jednym promykiem () dla Słońca i półksiężyc dla Księżyca. Współczesny symbol Słońca – okrąg z kropką (☉) – po raz pierwszy pojawił się w Europie w renesansie. Podobnym symbolem był także starożytny chiński znak określający „słońce”, który wyewoluował do współczesnego znaku 日.
Symbole te są także powszechne w tekstach alchemicznych, gdzie Słońce reprezentuje złoto, a Księżyc – srebro.
We współczesnym użyciu akademickim symbol Słońca jest używany w astronomicznych stałych, związanych z tą gwiazdą. Jasność, masa i promień gwiazd jest często podawany w jednostkach będących wielokrotnością odpowiednich stałych słonecznych.

== Symbole planet ==
Symbole dla planet klasycznych pojawiają się w średniowiecznych kodeksach bizantyjskich, w których zachowało się wiele starożytnych horoskopów. Zapisane symbole dla Merkurego, Wenus, Jowisza i Saturna zostały nakreślone w formach znajdywanych w późnych papirusach greckich. Symbole Jowisza i Saturna są rozpoznane jako monogramy odpowiadające greckim nazwom, a symbol Merkurego jest stylizowanym kaduceuszem. Według A. Maunder, pierwotnie symbole planetarne były używane w sztuce do reprezentowania bogów związanych z planetami, planisfera Bianchiniego z II w. ukazuje greckie personifikacje bóstw planetarnych, powiązane z wczesnymi wersjami planetarnych symboli: Merkury ma kaduceusz; Wenus ma przypięty do swojego naszyjnika sznur, połączony z innym naszyjnikiem; Mars – włócznię; Jowisz – berło; Saturn – kosę; Słońce – diadem z wysyłanymi z niego promieniami, a Księżyc nakrycie głowy (stroik) z przyczepionym półksiężycem.
Diagram w dwunastowiecznym Kompendium astrologicznym Johannesa Kamaterosa ukazuje Słońce reprezentowane przez okrąg z promieniem (słonecznym), Jowisza przez literę dzeta (inicjał Zeusa, odpowiednika Jowisza w greckiej mitologii), Marsa przez tarczę skrzyżowana z włócznią, a symbole pozostałych planet klasycznych upodobnione do współczesnych (ale bez znaku krzyża występującego współcześnie). Krzyż ten po raz pierwszy pojawił się około XVI w. Według Maunder, jego dodanie miało być „próbą dodania domieszki chrześcijaństwa do symboli starych pogańskich bogów”.
Symbole Urana zostały stworzone krótko po jego odkryciu. Jeden z nich, , przygotowany przez J. Köhlera i zmodyfikowany przez Bodego został stworzony do reprezentowania nowo odkrytej platyny. Ponieważ platyna, zwana powszechnie białym złotem, została odkryta w mieszaninie z żelazem, jej symbol łączy alchemiczne symbole żelaza (♂) i złota (☉). Jednocześnie symbol ten jest połączeniem symboliki Marsa (♂) i Słońca (☉), gdyż w greckiej mitologii Uranos uosabia niebo i reprezentuje połączone moce włóczni Marsa i Słońca. Inny symbol –  – został zasugerowany przez Lalande’a w 1784. W liście do Herschela opisał go jako „glob zwieńczony pierwszą literą Twojego nazwiska” (fr. un globe surmonté par la première lettre de votre nom).
Neptun został zaobserwowany przez Johanna Galle 23 września 1846, w miejscu przewidzianym przez obliczenia matematyczne Urbaina Le Verriera. Wraz z jego odkryciem zostały zaproponowane dla niego różne symbole, aby odpowiadały sugerowanym nazwom dla tej planety. Uzurpując sobie prawo do jej odkrycia, Le Verrier zaproponował nazwę Neptun i symbol trójzęba, fałszywie twierdząc, że zostało to oficjalnie zaaprobowane przez francuskie Bureau des Longitudes. W październiku zabiegał o nazwanie planety terminem Leverrier (od własnego nazwiska) i uzyskał do tego pomysłu wsparcie od dyrektora Obserwatorium Paryskiego François Arago, który zaproponował nowy symbol: (). Pomimo że ta propozycja wzbudziła silny sprzeciw poza Francją, francuskie almanachy szybko wprowadziły nazwę Herschel dla Urana (po jej odkryciu przez Sir Williama Herschela) i Leverrier dla nowej planety. Profesor James Pillans z Uniwersytetu Edynburskiego bronił nazwy Janus i zaproponował klucz jako jej symbol. W międzyczasie Struve w dniu 29 października 1846 zaprezentował nazwę Neptun Rosyjskiej Akademii Nauk. W sierpniu 1847 Bureau des Longitudes ogłosiło swoją decyzję o postąpieniu zgodnie z powszechną praktyka astronomiczną i zaakceptowało wybór Neptuna, przy głosie sprzeciwu ze strony Arago co do tej decyzji.
Międzynarodowa Unia Astronomiczna (MUA) odradza wykorzystywanie tych symboli w publikowanych artykułach. W konkretnych przypadkach, gdzie symbole planetarne mogłyby być użyte (jak nagłówki tabel), podręcznik stylu MUA (ang. IAU Style Manual) dopuszcza poszczególne jedno- lub (aby rozróżnić Merkurego i Marsa) dwuliterowe skróty nazw planet.

== Symbole planet karłowatych i planetoid ==
Zgodnie z propozycją Giuseppe Piazzi, odkrywcy Ceres, astronomowie ratyfikowali nazwę, którą zaproponował. Wówczas jako jej symbol został przyjęty sierp.
Symbol dla Pallas, włócznia Pallas Ateny, został zaproponowany przez barona Franza Xavera von Zacha i przedstawiony w jego Monatliche correspondenz zur beförderung der erd- und himmels-kunde. W liście do von Zacha, odkrywca tej planetoidy Heinrich Wilhelm Olbers (który ją również nazwał) zaaprobował zaproponowany symbol, ale zażyczył sobie, aby rękojeść sierpa została ozdobiona gałką (kulą) zamiast krzyżykiem, aby wyraźniej odróżniała się od symbolu Wenus.
Karl Ludwig Harding stworzył symbol dla planetoidy Juno, odkrytej przez siebie. Zaproponował dla niej nazwę zapożyczoną od Junony i wykorzystanie berła zakończonego na górze gwiazdą jako jej astronomicznego symbolu.
Symbol dla Westy wymyślił niemiecki matematyk Carl Friedrich Gauss po tym, jak dr Olbers (odkrywca Pallas) dał mu przywilej nazwania jego najnowszego odkrycia. Gauss zdecydował się nazwać nową planetoidę imieniem bogini Westy i zaprojektował dla niej symbol ⚶ (): ołtarz bogini ze świętym ogniem na nim płonącym. Inni współcześni mu autorzy używali bardziej kunsztownego symbolu: .
Następne dwie planetoidy, Astraea i Hebe, zostały odkryte przez Karla Ludwiga Hencke. Hencke wybrał dla Astraei symbol odwróconej kotwicy, chociaż czasami były używane jako symbol szale wagi Astrei.
Wraz z odkryciami nowych planetoid astronomowie kontynuowali przypisywanie im symboli. I tak: Iris ma jako symbol tęczę z gwiazdą, Flora – kwiat, Metis – oko z gwiazdą, Hygiea – pionowego węża z gwiazdą na głowie, Parthenope – stojącą rybę z gwiazdą, Victoria – gwiazdę na szczycie wieńca laurowego, Egeria – puklerz, Irene – gołębia z gałązką oliwną w dziobie i gwiazdą na głowie, Eunomia – serce z gwiazdą na górze, Psyche – skrzydło motyla z gwiazdą, Thetis – delfina z gwiazdą, Melpomene – dagger nad gwiazdą i Fortuna – gwiazdę ponad kołem Fortuny.
Johann Franz Encke dokonał znaczącej zmiany w Berliner Astronomisches Jahrbuch (BAJ, Berliński Rocznik Astronomiczny) na rok 1854, opublikowanym w 1851. Wprowadził zakreślone kołem numery zamiast symboli, aczkolwiek jego numeracja rozpoczynała się od (5) Astraea – pierwsze cztery planetoidy miały być oznaczane za pomocą swoich tradycyjnych symboli. Ta symboliczna innowacja została bardzo szybko zaadaptowana przez społeczność astronomiczną. W następnym roku (1852) Astraei przypisano numer 5, ale obiekty od Ceres do Westy zostaną ponumerowane tylko w wydaniu z 1867. Koło przekształciło się z czasem w nawiasy, a z kolei one, na przestrzeni następnych kilku dekad, zaczynają być całkowicie pomijane.
Kilka planetoid otrzymało (wraz z ich odkryciem) symbole już po upowszechnieniu się notacji z zakreślanym numerem. Planetoidom Proserpina, Bellona, Leukothea i Fides, odkrytym przez Roberta Luthera, przypisano odpowiednio: owoc granatu z gwiazdą w środku, bat i włócznię, antyczną latarnię oraz krzyż. Planetoida Amphitrite, odkryta przez Alberta Martha otrzymała jako symbol muszlę.
Nazwa i symbol Plutona zostały ogłoszone przez odkrywców 1 maja 1930. Symbol, monogram liter PL, może być interpretowany jako skrót od Pluton lub Percivala Lowella – astronoma, który założył Lowell Observatory, poszukujące m.in. planet poza orbitą Neptuna.

== Symbole znaków i gwiazdozbiorów zodiakalnych ==
Symbole Zodiaku mają wiele astronomicznych interpretacji. W zależności od kontekstu zodiakalny symbol może oznaczać gwiazdozbiór, znak lub punkt ekliptyki.
Listy zjawisk astronomicznych, publikowanych w almanachach, czasami zawierały koniunkcje gwiazd, planet lub Księżyca; często zamiast pełnej nazwy gwiazdy posługiwano się literą grecką lub symbolem gwiazdozbioru. We współczesnym akademickim zastosowaniu wszystkie konstelacje (wliczając 12 zodiakalnych) posiadają dedykowane, trzyliterowe skróty.
W astronomii znak był jednostką pomiaru kątowego (obecnie przestarzałą), równą 30 stopniom. Stąd długość ekliptyczna była mierzona w znakach, stopniach, minutach i sekundach. Część znakowa tej jednostki była wyrażana w liczbach od 0 do 11 lub za pomocą odpowiedniego symbolu Zodiaku.
Symbole zodiakalne są też czasami wykorzystywane do wskazywania punktu ekliptyki – każdy z nich reprezentuje pierwszy punkt danego znaku. I tak: ♈ jest wiosenną równonocą, ♋ przesileniem letnim itd.

== Inne symbole ==
Symbole dla ustawień ciał niebieskich i węzłów pojawiają się w średniowiecznych tekstach, choć współczesne użycie symboli węzłów jest różne od średniowiecznego – dawniej ☊ oznaczał węzeł zstępujący, a ☋ wstępujący. W opisach elementów orbitalnych ☊ jest czasami używany do oznaczania długość ekliptycznej węzła wstępującego, aczkolwiek bardziej popularne jest użycie Ω (dużej litery omega), która była pierwotnie typograficznym zamiennikiem starego symbolu.
Symbole dla ustawień po raz pierwszy pojawiają się w kodeksach bizantyjskich. Z pięciu ustawień Ptolemeusza jedynie trzy są używane w astronomii: koniunkcja, opozycja i kwadratura.
Symbole dla komety (☄) i gwiazdy () zostały użyte w opublikowanych obserwacjach astronomicznych komet. W tabelach tych obserwacji, znak ☄ stoi przy rozważanej komecie, a  przy gwieździe, w stosunku do której przeprowadzono pomiary pozycji komety.

== Zobacz też ==

symbol alchemiczny
Chronologia odkryć obiektów Układu Słonecznego

== Uwagi ==

== Przypisy ==


Asztamangala

Asztamangala (sanskryt अष्टमंगल trb aṣṭamangala "osiem pomyślnych znaków"; tyb.: བཀྲ་ཤིས་རྟགས་བརྒྱད་, Wylie: bkra-shis rtags-brgyad, ZWPY: Zhaxi Dag'gyä, wym. taszi tegja) – w kulturze indyjskiej komplet ośmiu symboli przynoszących szczęście. Używane były podczas np. ceremonii koronacyjnych . Lista symboli zmieniała się często w zależności od epoki, we wczesnych tekstach obejmują: tron, swastykę, odcisk dłoni, węzeł, wazę pełną klejnotów, naczynie do picia, parę złotych rybek, miseczkę z wiekiem.

== Buddyzm ==
W buddyzmie przedmioty te symbolizują ofiary złożone Buddzie przez bogów, gdy osiągnął on oświecenie.

== Przypisy ==

== Linki zewnętrzne ==

Aszta mangala
Symbole w sztuce
Symbole tybetańskie


Behemot

Behemot (hebr. בהמות Bəhēmôth, Behemot, B'hemot „bestie; zwierzęta”; arab, بهيموث albo بهموت Bahīmūth) – nieprzetłumaczone imię zwierzęcia wspomnianego w Księdze Hioba, 40,15. Wraz z Lewiatanem jest on przedstawiony jako stworzenie dowodzące wielkości i mocy stwórczej Jahwe w opozycji do Hioba. Przedstawiony jako postać podobna do hipopotama lub słonia.
Najprawdopodobniej, בהמות bəhēmôth to liczba mnoga słowa בהמה bəhēmāh, znaczącego „zwierzę”, „bestię” w jęz. hebrajskim, co sugeruje, że stworzenie to jest wielkości kilku zwierząt.

== Niektóre teorie ==
Wśród biblistów istnieją podzielone opinie co do tego, czy Behemota należy interpretować jako rzeczywiście istniejące zwierzę czy istotę mityczną.
Samuel Bochart (1599-1667) w Hierozoiconie sugerował, że Behemot to hipopotam, domyślając się, że hebrajskie słowo behemoth może pochodzić od egipskiego „p'-ih-hw” – „wół wodny”. Etymologiczne skojarzenie Behemota z hipopotamem okazało się nieprawidłowe, gdyż takiego słowa w języku egipskim nie było. Mimo to pewne elementy opisu Behemota, jak potężne ciało i przebywanie w pobliżu wody, powodują, że ta interpretacja jest podtrzymywana przez niektórych biblistów. Wykopaliska potwierdzają występowanie hipopotamów nilowych w dolinie Jordanu do IV w. p.n.e. Taka interpretacja znajduje odzwierciedlenie w języku rosyjskim, gdzie begemot (бегемот) stanowi określenie hipopotama.
Według midraszu, niemożliwym jest pokonanie Behemota przez kogokolwiek, z wyjątkiem jego Twórcy – w tym przypadku Jahwe. Późniejsza tradycja żydowska głosi, że na uczcie na Końcu Świata Behemot zostanie złożony w ofierze i spożyty razem z Lewiatanem i Zizem. Hebrajski Behemot jest utożsamiany z perskim Hadhajosz.
Przez Augustyna z Hippony utożsamiany był z diabłem (O Państwie Bożym, XI,15).
Niektórzy kreacjoniści młodej Ziemi, jak na przykład Alfred Palla, identyfikują Behemota z brachiozaurem bądź diplodokiem. Według nich biblijny opis zwierzęcia, np.: „jego ogon masywny i długi jak pień cedru, kości niczym metalowe rury, niemożliwość złapania go na hak” (Hi 40:16-24) pasuje do dużych lądowych dinozaurów, ale nie do hipopotama czy słonia. Niemniej, Philip J. Senter obalił tezę że Behemot był dinozaurem.

== Nawiązania w literaturze ==
Michaił Bułhakow w swojej powieści Mistrz i Małgorzata nadał imię Behemot członkowi świty Wolanda występującemu pod postacią kota mogącego zamieniać się w człowieka.
W cyklu „Ekspansja” autorstwa duetu publikującego pod pseudonimem James S.A. Corey, jest to nazwa kosmicznej arki zbudowanej przez mormonów w celu podróży do Tau Ceti.

== Zobacz też ==
Baphomet

== Przypisy ==


Biały kruk

== Biały kruk ==

Biały kruk - termin używany do opisania rzadkiej, cennej, często trudno dostępnej książki, która jest szczególnie wartościowa ze względu na swoje unikalne cechy. Został wprowadzony już w starożytności przez poetę satyrycznego Juwenalisa.
Na rynku książki unikalnością, klasyfikującą do miana „białego kruka”, cechują się książki o znaczeniu historycznym i zabytkowym, zwłaszcza rękopisy i inkunabuły, stanowiące często tzw. zbiory specjalne bibliotek. Obok nich „białymi krukami” są książki artystyczne, istniejące w pojedynczych egzemplarzach lub wydawane w niskich nakładach, będące dziełem sztuki lub „zawierające dominantę elementów artystycznych, np. ilustracji, oryginalnego designu, typografii, artystycznych cech kunsztu drukarskiego czy introligatorskiego”.

=== Geneza wyrażenia ===
Wyrażenie "biały kruk” wywodzi się z łacińskiej frazy corvus albus, używanej przez starożytnego rzymskiego poetę Juwenalisa. Na jego powiązania z tym hasłem wskazują "Wielki słownik cytatów polskich i obcych" Henryka Markiewicza i Andrzeja Romanowskiego oraz rosyjski słownik "Русская фразеология".
Inną interpretację podaje Władysław Kopaliński, który jako źródło wymienia rara avis („rzadki ptak”). To sformułowanie również było używane przez Juwenalisa w znaczeniu rzadkości, unikatu, rarytasu i fenomenu. Prawdopodobnie oba wyrażenia zostały pomieszane i stosowane były w mowie niezależnie od siebie.
Greckie korzenie tego hasła są jeszcze starsze. Starożytni Grecy wierzyli, że kruki z wiekiem stają się białe, co czyniło je symbolem rzadkości. Wyrażenie to pojawia się już u Arystotelesa w "Historia Animalium" i w greckich mitach, oznaczając coś niemal niemożliwego do zobaczenia. Również dziś „biały kruk” oznacza wyjątkowość lub unikalność.

=== Słynne białe kruki ===
Przykładami "białych kruków" są:

Pan Tadeusz Adama Mickiewicza – pierwszy raz wydany 28 czerwca 1834 roku w dwóch tomach. W 2009 roku jeden z nich został pozyskany za 99 000 złotych.
Sonety Adama Mickiewicza – liczba pierwszych kopii nie jest znana, w październiku w 2017 roku jeden egzemplarz sprzedany za 25 000 złotych.
Pierwsze Folio Williama Szekspira - z 700 wydanych egzemplarzy, 220 zachowało się do dzisiaj. Jeden z nich został sprzedany za kwotę 2 milionów funtów.
Alicja w krainie czarów Lewisa Carrolla - pierwotnie wydano 2000 egzemplarzy, na prośbę autora zwrócono wszystkie i obecnie istnieją jedynie 22. Cena jednego egzemplarza wahała się między 2 a 3 miliony dolarów.

=== Festiwal Białych Kruków ===

W świecie miłośników książek szczególnie znany jest White Ravens Festival organizowany co dwa lata w Blutenburg Castle w Monachium, siedzibie Międzynarodowej Biblioteki Młodzieżowej, która jest również organizatorem wydarzenia.
Festiwal poświęcony jest światowej literaturze dla dzieci i młodzieży, a jego nazwa nawiązuje do listy cennej i wysokiej jakości literatury dla dzieci i młodzieży, którą Międzynarodowa Biblioteka Młodzieżowa publikuje co roku.

=== Ciekawostki ===
Od 1996 roku istnieje licznie nagradzane wydawnictwo "Biały kruk", które wydaje przede wszystkim książki historyczne oraz cywilizacyjne.
W przyrodzie kruki albinosy są rzadkim zjawiskiem. Zazwyczaj nie dożywają dorosłości, ponieważ ich wyjątkowe ubarwienie sprawia, że są bardziej narażone na ataki drapieżników.

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
JerzyJ. Andrzejewski JerzyJ., Zbiory specjalne w bibliotekach Łodzi, „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Librorum”, 3, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, 1992, s. 135-141 .
Biały kruk - Ciekawostki językowe PWN [online], Słownik języka polskiego PWN [dostęp 2024-11-15] .
Biały kruk－co to jest? Informacje i przykłady – IMKER [online], Blog Imker - wiedza o tworzeniu własnych produktów [dostęp 2024-11-15] .
AleksanderA. Birkenmajer AleksanderA., BronisławB. Kocowski BronisławB., JanJ. Trzynadlowski JanJ. (red.), Encyklopedia wiedzy o książce, Wrocław, Warszawa, Kraków: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1971, s. 128-129 .
Czym charakteryzują się książki określane jako „białe kruki”? [online], Internetowy skup podręczników szkolnych – aktualne pozycje [dostęp 2024-11-16] .
JolantaJ. Ignatowicz-Skowrońska JolantaJ., Wyrażenie biały kruk w dziejach języka polskiego, „Studia Językoznawcze. Synchroniczne i diachroniczne aspekty badań polszczyzny”, 9, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego, 2010, s. 69-80 .
WładysławW. Kopaliński WładysławW., Słownik mitów i tradycji kultury, Warszawa 1991, s. 96 .
AndrzejA. Tomaszewski AndrzejA., Książka artystyczna, [w:] AnnaA. Żbikowska-Migoń, MartaM. Skalska-Zlat (red.), Encyklopedia książki, Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 2017, s. 109 .
White Ravens - White Ravens Festival [online], White Ravens - White Ravens Festival [dostęp 2024-11-16] .
White Ravens Database [online], White Ravens Database [dostęp 2024-11-15] .


Byk Osborne’a

Byk Osborne’a – rodzaj przydrożnej reklamy w kształcie byka. Takie sylwetki umieszczone są przy niektórych szosach w Hiszpanii. Ich pierwotnym celem było reklamowanie brandy Veterano, produkowanej przez andaluzyjską firmę Osborne. Sylwetka byka stała się jednak po latach nie tylko znakiem handlowym firmy, ale też jednym z symboli Hiszpanii.

== Historia ==
W 1956 roku firma Osborne zleciła agencji reklamowej Azor opracowanie projektu przydrożnej reklamy brandy Veterano. Współpracownik agencji, malarz i grafik Manolo Prieto zaproponował sylwetkę byka (rasy znanej z walk byków), która zachowała się do dziś. Rok później, w listopadzie 1957 roku rozpoczęto stawianie pierwszych reklam. Wykonane były z drewna, mierzyły 4 metry wysokości, miały rogi pomalowane na biało i szyld z nazwą trunku.
Ponieważ wystawione na działanie warunków atmosferycznych drewniane byki szybko niszczały, w 1961 r. rozpoczęto stawianie pierwszych metalowych sylwetek. Udało się też powiększyć ich rozmiary do 7 metrów. Rok później, po zmianie odpowiednich przepisów, byki mogły mieć już 14 metrów wysokości.
W 1988 w całej Hiszpanii wprowadzono zakaz stawiania reklam przy szosach. Byki Osborne’a pozostały, choć firma musiała usunąć szyldy reklamowe (dziś pozostały jedynie dwa byki z napisem Osborne – na lotnisku międzynarodowym w Kadyksie oraz w miejscowości El Puerto de Santa María, gdzie swoją siedzibę ma Grupa Osborne). W sierpniu 1994 r. kolejne prawo nakazało usunięcie sylwetek z dróg w całym kraju. Niektóre ze wspólnot autonomicznych, liczne miasta, stowarzyszenia kulturalne, artyści, politycy i dziennikarze stanęli w obronie byków. Władze Andaluzji zaliczyły je do dóbr kultury, zaś władze Nawarry wydały specjalny dekret mający na celu ocalenie jedynej sylwetki w tym regionie. W 1997 Sąd Najwyższy Hiszpanii orzekł, że byki mogą pozostać przy drodze ze względu na ważny interes estetyczny i kulturalny.

== Wykonanie byków ==
Wszystkie sylwetki powstają w rodzinnej firmie Tejada w miejscowości El Puerto de Santa María w Andaluzji. Cała figura, wykonana z 70 blach o wymiarach 90 × 190 cm i grubości 2 mm, waży 4 tony. Ma 14 metrów wysokości, co odpowiada 4-kondygnacyjnemu budynkowi, zaś powierzchnia całego byka sięga blisko 150 m².
Sylwetka osadzana jest na czterech metalowych rusztowaniach. Każde rusztowanie spoczywa na betonowej podstawie o objętości 6 m³. Cała konstrukcja waży ok. 50 ton. Osadzanie sylwetki przypomina układanie puzzle’a, przy czym wymaga wykonania ponad tysiąca nawiertów dla śrub. Na końcu byk pokrywany jest 50 kilogramami czarnej farby.

== Występowanie ==
W tej chwili istnieje 90 byków Osborne’a rozstawionych nieregularnie po całej Hiszpanii: podczas gdy niektóre ze wspólnot autonomicznych nie mają ich w ogóle (Murcja i Kantabria) albo mają tylko jedną (Kraj Basków, Nawarra i Katalonia), niektóre prowincje mają ich nawet osiem (Alicante i Kadyks). Poniższa tabelka pokazuje, ile sylwetek znajduje się w każdej ze wspólnot autonomicznych:

== Odniesienia kulturowe ==
Wizerunek byka Osborne’a pojawia się na wielu produktach i w wielu sytuacjach poza kontekstem reklamowym. Bywa naklejany na tył samochodu, nadrukowywany na pamiątkach z Hiszpanii (koszulkach, czapkach, breloczkach, popielniczkach, kartkach pocztowych, kafelkach ceramicznych itp.), nierzadko w formie herbu, na tle barw narodowych Hiszpanii. Bywa spotykany na stadionach, podczas meczów reprezentacji Hiszpanii w różnych dyscyplinach sportu oraz w misjach międzynarodowych armii hiszpańskiej.
Niektóre środowiska nacjonalistyczne używają go też jako symbolu hiszpańskości. Doprowadziło to do tego, że nacjonaliści innych narodowości poddanych królowi Hiszpanii wypracowały swoje własne symbole, nawiązujące do byka Osborne’a: Galisyjczycy krowę, a Katalończycy osła.

== Kwestie prawne ==
Ponieważ byk Osborne’a jest zarejestrowanym znakiem towarowym, żadna firma nie ma prawa używać go bez zgody Grupy Osborne. Mimo to we wrześniu 2005 r. sąd w Sewilli oddalił powództwo przeciw kilku przedsiębiorcom używającym byka na produkowanych przez siebie pamiątkach. Sąd uznał wprawdzie, że sylwetka byka jest zarejestrowanym znakiem towarowym należącym do Grupy Osborne, ale też stał się przez lata elementem dziedzictwa kulturalno-artystycznego narodów Hiszpanii.


Chamsa (symbol)

Chamsa (arab. خمسة, ḫamsa, dosłownie ‘piątka’; hebr. חמסה), także ręka Fatimy lub ręka Miriam – symbol używany w krajach arabskich i w Izraelu, w amuletach mających chronić przed „złym okiem”.
Nazwa „ręka Fatimy” nawiązuje do córki Mahometa. Odmiana izraelska znana jest też pod nazwą „ręki Miriam” – co z kolei odnosi się do siostry Mojżesza i Aarona.

== Zobacz też ==

Oko Fatimy


Cienka Niebieska Linia (symbol)

Cienka Niebieska Linia - nazwa nieoficjalnego symbolu używanego przez policjantów z USA, Wielkiej Brytanii oraz innych krajów (w tym Polski). Ma postać czarnej flagi z przebiegającym poziomo przez środek niebieskim pasem.
Symbolika „Cienkiej Niebieskiej Linii” jest następująca:

górny czarny pas symbolizuje społeczeństwo
dolny czarny pas symbolizuje przestępczość
niebieski pas symbolizuje Policję
Użyte symbole oznaczać mają, że policjanci są linią, oddzielającą praworządne społeczeństwo, od zagrażającej mu przestępczości. Jest to analogia do popularnego w krajach anglosaskich zwrotu Cienka Czerwona Linia, który metaforycznie oznaczał nieliczną armię chroniącą rozległe imperium brytyjskie.
Używanie „Cienkiej Niebieskiej Linii” ma wyrażać hołd dla poległych na służbie policjantów. Oznacza również identyfikację ze swoją formacją, solidarność z innymi policjantami oraz identyfikację z reprezentowanymi przez policję wartościami. Używany przez cywilów oznacza szacunek i wsparcie dla funkcjonariuszy.


Cyrkiel (korporacyjny)

Cyrkiel – jeden z symboli używanych przez korporacje akademickie. Jest to monogram zwykle składający się z pierwszych liter łacińskiego hasła Vivat Crescat Floreat (tutaj nazwa korporacji) (Korporacja (tutaj nazwa korporacji) Niech Żyje, Wzrasta i Rozkwita).

Poniżej prezentowane są przykładowe cyrkle kilku polskich korporacji akademickich działających współcześnie:

== Zobacz też ==
Herb korporacji


Czakana

Czakana, krzyż Inków – krzyż schodkowy o znaczeniu symbolicznym w kulturach Indian andyjskich. Jest to jeden z najstarszych symboli koncepcji kosmogonicznej, filozoficznej oraz naukowej kultury andyjskiej. Ma on także swoje odbicie w astronomii, będąc symbolem Krzyża Południa. Istnieje także teoria łącząca czakanę z Cuzko, centrum państwa Inków.

== Etymologia ==
Nazwa krzyża jest związana z wieloma słowami o podobnym brzmieniu z języka keczua. Czakana może być tłumaczone dosłownie jako „most ku górze”, co wywodzi się z połączenia słów chaka – „most”, oraz hanan – „wysoki”, „w górę”, „wielki”, a także „schody”. Nazwa ta ma także związek z wyrażeniem hanan pacha – „co jest na górze”, „co jest wielkie”.

== Kompozycja ==

Czakana zbudowana jest z trzech głównych elementów – równoramiennego krzyża, nałożonego nań kwadratu oraz wyciętego koła. Geometria tego symbolu odznacza się dużą dozą symetrii.
Konstrukcja symbolu odbywa się na bazie kwadratu wpisanego w okrąg. Mając tę podstawę, należy wyrysować mniejszy kwadrat, składający się z punktów środkowych większego, powinien być obrócony o 45° w stosunku do figury bazowej. Łączenie punktów środkowych boków mniejszego kwadratu z okręgiem w taki sposób, że linia ta przebiega pod kątem prostym względem boków większego z kwadratów, tworzy ramiona krzyża. Koło w centrum czakany ma średnicę równą szerokości ramion krzyża.
W celu sprawdzenia poprawności konstrukcji, rysowana jest linia łącząca naprzeciwległe punkty przecięcia się kwadratu podstawowego z ramionami krzyża. Czakana skonstruowana jest poprawnie jeżeli linia ta przebiega pod kątem 27° względem pionu.

== Symbolizm ==
Czakana uformowana jest z czterech ramion, które dzielone są na trzy schody – najwyższego zewnętrznego i dwóch niższych wewnętrznych. Te pierwsze symbolizują świat idealny, natomiast stopnie wewnętrzne nawiązują do świata realnego. Wszystkie schody nawiązują do teorii występujących w kulturach andyjskich.

=== Teorie i symbole odpowiednich stopni ===
Prawe najwyższe zewnętrzne – teorie kosmogoniczne:
Mita – praca dla państwa;
Ayni – praca dla społeczności;
Minka – praca dla rodziny.
Lewe najwyższe zewnętrzne – teorie trzech światów:
Huanag Pacha – życie niebiańskie;
Kaya Pacha – obecne życie;
Uju Pacha – życie po śmierci.
Prawe niższe wewnętrzne – porządek hierarchiczny w relacjach politycznych, socjalnych i religijnych:
Cuntur – kondor;
Puma – puma;
Amaru – wąż.
Lewe niższe wewnętrzne – prawa rządzące światem i relacje międzyludzkie:
Yachay – nauka, wiedza;
Munay – miłość;
Llancay – praca.
Ponadto odpowiednie stopnie zarezerwowane były także dla odpowiednich bóstw – pierwszy stopień po prawej stronie należał do Wiracocza, drugi do bóstwa Słońca, trzeci do bogów Mallquis.

== Dowody historyczne ==
Czakana jest jednym z najstarszych symboli w Andach. Krzyż ten jest znaczącym elementem ozdobnym obelisku Tello, ozdobnego monolitu odkrytego przez Julio Tello w Chavín de Huántar. Budowa Chavín de Huántar rozpoczęła się ok. 1200 r. p.n.e. i wiadomym jest, że miejsce to było używane jeszcze do ok. 400 r. p.n.e. Dokładna data powstania obelisku Tello nie jest znana, lecz przypuszczalnie zbudowany został ok. 800 r. p.n.e.
Pewna forma czakany została również znaleziona niedaleko jeziora Titicaca, w Tiahuanaco. Datowana jest na ok. 400 r. p.n.e.
Inca Garcilaso de la Vega pisał o świętym krzyżu zbudowanym z białego i czerwonego marmuru, bądź jaspisu, który był czczony w szesnastowiecznym Cuzko. Nie był on obiektem kultu, lecz stanowił obiekt admiracji ze względu na swoje piękno. De la Vega zobaczył go w specjalnej świątyni w 1560 r., gdzie zaskoczył go brak dekoracyjności wobec symbolu.
Wiele historii o istnieniu miejscowego krzyża w Ameryce Południowej sprawiło, że pojawiły się przypuszczenia o religii naturalnej, która miała stanowić wstęp Indian do nieuniknionego nawrócenia do chrześcijaństwa.
Pomimo dowodów na użycie czakany w przeszłości, prawidłowość powiązania jej z kulturami prekolumbijskimi w Andach jest wciąż kwestią sporną, jako że niektórzy uczeni uznają krzyż Inków za „wymyśloną tradycję”.

== Zobacz też ==
Wiphala
Axis mundi
Mandala

== Przypisy ==


Czapka frygijska

Czapka frygijska (czapka wolności) – rodzaj wełnianej lub filcowej czapki o kształcie wysokiego stożka z opadającym zwieńczeniem. Męskie nakrycie głowy znane już w starożytności, w XVIII/XIX wieku spopularyzowane przez ruchy rewolucyjne jako symbol wolności.

== Historia ==

=== Starożytność ===

Nazwa tego nakrycia głowy pochodzi od Frygii w Azji Mniejszej. Starożytni Grecy uważali ją za nakrycie typowe dla ludów wschodnich: Frygów, Traków i mitycznych Amazonek.
Zbliżony do niej kształtem stożkowaty pileus (pozbawiony opadającego zwieńczenia) był w Rzymie symbolem wolności, otrzymywanym przez niewolnika w momencie wyzwolenia.
Na monetach rzymskich bogini Roma nosi frygijkę. Noszące ją postacie występują nierzadko w rzymskiej sztuce, np. chłopiec na Ołtarzu Pokoju. W czapce frygijskiej przedstawiano od epoki hellenistycznej Mitrę. Kształt frygijki przybrał jeden z typów antycznych hełmów, umownie zwany trackim albo frygijskim.

=== Nowożytność i współczesność ===

Szerszą popularność czapka ta zaczęła zdobywać pod koniec XVIII wieku, używana przez rewolucjonistów najpierw w czasie amerykańskiej wojny o niepodległość, a następnie w czasie rewolucji francuskiej. Czerwona czapka frygijska była tam początkowo oznaką przynależności do klubu jakobinów. Przyjęta potem masowo przez ruch francuskich sankiulotów, stała się nie tylko symbolem rewolucji, ale jednym z głównych symboli narodowych Francji, której kobiecy symbol wolności (fr. liberté) – Marianna przedstawiano właśnie w tym nakryciu głowy.
W okresie II wojny światowej czerwona czapka frygijska (fr. bonnet phrygien) z kokardą tricolore stała się (obok barw narodowych i czerwonej gwiazdy) symbolem Wolnych Strzelców i Partyzantów Francuskich – komunistycznej organizacji ruchu oporu we Francji. Kiedy w lutym 1944 r. FTPF współtworzyły Francuskie Siły Wewnętrzne komuniści przyjęli odgórnie symbol FFI – krzyż lotaryński. Mimo to, dla podkreślenia autonomii, na opaskach obok skrótu „FFI” i krzyża umieszczano stary skrót i czapkę wolności (rzadziej czerwoną gwiazdę).
Czapka frygijska była i jest umieszczana na monetach i banknotach wielu państw, m.in. USA, w Polsce po raz pierwszy na banknotach złotowych z 1794 roku. W czasie powstania listopadowego w projekcie godła proponowanego przez Joachima Lelewela miała zastąpić koronę (sam Lelewel miał później twierdzić, że pomysł ten był żartem z jego strony). Występuje w symbolice państw, regionów i miast, szczególnie obu Ameryk (np. Kostaryki, Kolumbii, Salwadoru, Argentyny, stanu Nowy Jork, Wirginii).

== Odniesienia w kulturze popularnej ==
W czapkach frygijskich przedstawione są smerfy – stworzeni przez Peyo bohaterowie komiksu i serialu animowanego.
Łysiczka lancetowata grzyb o właściwościach psychoaktywnych ze względu na swój kształt bywa popularnie określana czapką wolności.
Oficjalną maskotką 33 Letnich Igrzysk Olimpijskich, które odbyły się w Paryżu, została antropomorficzna czerwona czapka frygijska o imieniu Frygyjka (fr. Phryge).

== Zobacz też ==

szlafmyca

== Przypisy ==


Czarne Słońce (symbol)

Czarne Słońce (niem. Schwarze Sonne) – nazistowski symbol, jedna z wersji krzyża słonecznego, używany przez środowiska neonazistowskie. Czarne Słońce składa się z trzech nałożonych na siebie swastyk. Symbol pierwszy raz pojawił się jako mozaika w Obergruppenführersaal w zamku Wewelsburg.
Fakty, że Czarne Słońce złożone jest z dwunastu run sig; hala, gdzie znajduje się mozaika, ozdobiona jest dwunastoma kolumnami i niszami; a SS składało się z dwunastu oddziałów mogą sugerować, że dla ezoterycznych nazistów liczba ta miała ważne znaczenie.

Liga Przeciwko Zniesławieniom zauważa, że chociaż symbol ten jest popularny wśród zwolenników białej supremacji, w wielu kulturach pojawiają się obrazy przypominające czarne słońce oraz że takie obrazy należy zawsze analizować w kontekście, w jakim się pojawiają, ponieważ niekoniecznie musi mieć to na celu służyć jako symbol białej supremacji lub rasizmu.

== Zamek Wewelsburg ==

W latach okupacji zamku przez Reichführera-SS miejsce miała odbudowa i remont budynku, wtedy to na podłodze z białego marmuru w północnej wieży zamku ułożono Czarne Słońce w kolorze ciemnej zieleni.

== Wykorzystanie przez neonazistów ==

Symbol Czarnego Słońca był wykorzystywany przez skrajnie prawicowe, terrorystyczne i neonazistowskie ugrupowania i osoby, np. nowozelandzkiego zamachowca Brentona Tarranta, członków kilku ekstremistycznych grup zaangażowanych w marsz Unite the Right, brytyjskie Sonnenkrieg Division lub australijskie Antipodean Resistance. Ukraiński Pułk „Azow” używał czarne słońce w swoim emblemacie do 2015 roku.

== Batalion Azow ==
Ukraińska jednostka wojskowa Brygada Azow , założona w 2014 roku, użyła tego symbolu jako części swojego logo.  Politolog Ivan Gomza napisał w Krytyce , że większość ludzi na Ukrainie nie rozumie nazistowskich konotacji symbolu w tym logo, a logo raczej kojarzy się z „skuteczną jednostką bojową, która chroni Ukrainę”.  WotanJugend, neonazistowska grupa z siedzibą w Kijowie, powiązana z szerszym ruchem politycznym Azow, również użyła symbolu Czarnego Słońca do promowania swojej grupy.   Podczas rosyjskiej inwazji na Ukrainę w 2022 roku NATO zamieściło na Twitterze zdjęcie ukraińskiej żołnierki z okazji Międzynarodowego Dnia Kobiet. Żołnierka nosiła na mundurze symbol, który „wydaje się być symbolem czarnego słońca”. Po otrzymaniu skarg od użytkowników mediów społecznościowych NATO usunęło tweeta i oświadczyło: „Post został usunięty, gdy zdaliśmy sobie sprawę, że zawierał symbol, którego nie mogliśmy zweryfikować jako oficjalnego”.

== Inne zastosowania ==
Według inicjatywy Freedom House Reporting Radicalism Czarne Słońce jest również używane przez niektóre współczesne grupy pogańskie i satanistyczne jako symbol ezoteryczny. Zauważają ponadto, że czasami jest on używany jako modny, estetyczny symbol lub błędnie rozumiany jako wywodzący się ze starożytnych kultur skandynawskich lub słowiańskich. Liga Przeciwko Zniesławieniom zauważa, że chociaż symbol ten jest popularny wśród zwolenników białej supremacji, w wielu kulturach pojawiają się obrazy przypominające czarne słońce i należy je analizować w kontekście, w jakim się pojawia, a niekoniecznie interpretować jako przejaw białej supremacji lub rasizm.

== Zobacz też ==
Symbolika neonazistowska
Krzyż słoneczny

== Przypisy ==


Czterolistna koniczyna

Czterolistna koniczyna – dość rzadko występująca mutacja pospolitej koniczyny, najczęściej koniczyny białej (Trifolium repens L.), posiadająca cztery listki zamiast zwykle występujących trzech. W cywilizacji zachodniej uważana jest za przynoszący szczęście przedmiot, często szukają jej dzieci, a jej znalezienie to według przesądu dobry znak.
Osoby szukające czterolistnej koniczyny twierdzą, że w niektórych miejscach jest większe prawdopodobieństwo znalezienia czterolistnych okazów, co może być spowodowane różnicami w warunkach wzrostu, np. stopnia zanieczyszczenia i odmiennego składu gleby oraz innych czynników środowiskowych. Według Księgi rekordów Guinnessa znaleziona koniczyna o największej liczbie listków liczyła ich 63. Szacuje się, że na około 10000 trójlistnych koniczynek przypada jedna czterolistna.
Według tradycji każdy listek koniczyny coś symbolizuje. Pierwszy oznacza nadzieję, drugi wiarę, trzeci miłość, a czwarty szczęście.
Pozostaje wciąż kwestią dyskusyjną, czy czterolistna koniczyna jest wynikiem czynników genetycznych, czy środowiskowych. Rzadkość jej występowania może sugerować gen recesywny jako przyczynę. Czterolistność koniczyny może być również spowodowana mutacją somatyczną lub błędem rozwojowym z przyczyn środowiskowych. Może być również wywołana przez interakcję kilku genów w konkretnej roślinie. Jest również prawdopodobne, że każde z tych wyjaśnień może być zgodne z prawdą, w zależności od indywidualnego przypadku.

Różne gatunki z rodzaju szczawik (Oxalis) bywają mylone z czterolistną koniczyną ze względu na podobieństwo liści.

== Zobacz też ==
talizman
amulet

== Przypisy ==

== Linki zewnętrzne ==
quattrofolium.com (niem.)
Koniczyna o największej liczbie listków – Rekord Guinnessa (pol.)


Deleatur

Deleatur, kasownik (z łac.: ma zostać usunięty, usunięta) – znak korektorski, którym oznacza się fragmenty tekstu, które mają zostać usunięte (pojedyncze litery, słowa, zdania czy całe akapity).
Kształt znaku pochodzi od litery "d" w odręcznym piśmie niemieckim (kurrenta).

== Zobacz też ==
adiustacja
znaki korektorskie


Dudek w kulturze

== Symbolika w źródłach starożytnych i średniowiecznych ==

Starożytne i średniowieczne źródła opisują dudka jako ptaka o dwuznacznej symbolice. Dudek łączy cechy zarówno negatywne, kojarzone z brudem i grzesznością, jak i pozytywne – ukazuje wartości rodzinne, troskę o rodziców oraz pobożność.
Arystoteles w pracach zoologicznych Historia animalium (IX, 49B) opisuje dudka jako ptaka, którego dwoista natura uzewnętrznia się w wyglądzie i zachowaniu. Dudek zmienia swój kolor i formę, co mają potwierdzać słowa Ajschylosa – pisze on, że ptak ten jest świadkiem własnych złych czynów – co nawiązuje do mitu o Filomeli, Prokne i Tereusie – dlatego czasem wygląda na odważnego i uzbrojonego, a wczesną wiosną zrzuca pióra i przypomina pisklę, co pokazuje jego dwoistą naturę. Pliniusz Starszy w Historii naturalnej pisze, że dudek może zmieniać swój wygląd podnosząc i rozkładając czub na całej długości głowy. Owidiusz w VI księdze Przemian przedstawiając historię o Filomeli pisze o przemianie Tereusa w dudka, którego czub zdobią pióra, a dziób wystaje jak długi grot włóczni, przez co wydaje się jakby nosił na sobie zbroję. Do mitu o Tereusie nawiązuje też Elian twierdząc, że dzikość dudka wiąże się z jego dawną ludzką postacią.

=== Symbol nieczystości ===
W Biblii, w Księdze Kapłańskiej (11:19), dudek jest wymieniony wśród ptaków uznawanych za nieczyste i zakazane do spożycia. Interpretacja ta była kontynuowana w tłumaczeniach Septuaginty oraz Wulgaty, gdzie dudek był określony jako epops i upupa. W Etymologiach (XII, 7, 66) Izydor z Sewilli wyjaśnia, że grecy nazywają dudka upupa, ponieważ jest on bardzo brudnym ptakiem – zamieszkuje w grobach i ludzkich ekskrementach, żywiąc się śmierdzącym łajnem. O nieczystości dudka pisze również Arystoteles twierdząc, że gniazduje w ludzkich odchodach i składa jaja w dziuplach drzew, nie tworząc żadnej struktury z gałęzi. Jak podaje Elian, dudek jako najdzikszy z ptaków, ma w zwyczaju smarować swoje gniazdo ludzkimi ekskrementami, aby nieprzyjemnym zapachem odstraszyć wszelkich wrogów. Hugo z Fouilloy w traktacie O ptakach (De avibus) również opisuje dudka jako nadzwyczajnie brudnego, przytaczając słowa Hrabana Maura, który twierdzi, że ptak ten symbolizuje niegodziwców rozkoszujących się nieczystościami grzechu.

=== Pobożność i troska o rodziców ===
W średniowiecznych bestiariuszach dudek symbolizuje troskę o rodziców. Według Fizjologa (I, 8), kiedy dudki się starzeją, a ich oczy zaczynają słabnąć, pisklęta przychodzą, aby się nimi opiekować. Tomasz z Cantimpré w Liber de natura rerum pisze, że kiedy dudki tracą wzrok z powodu starości, ich młode smarują ziołem oślepione oczy rodziców, co przywraca im wzrok. Młode robią to, aby odpłacić rodzicom za opiekę, którą od nich otrzymały.
W rozprawie O właściwościach zwierząt Elian przytacza opowieść braminów, w której syn króla Indii porzuca swoich nieposłusznych braci, a podczas tułaczki opiekuje się starzejącymi rodzicami. Kiedy jego rodzice umierają z wycieńczenia, syn rozcina swoją głowę mieczem, aby ich w niej pochować. Akt ten zachwyca Heliosa, który przemienia chłopca w pięknego ptaka, obdarzonego długowiecznością i wspaniałym pióropuszem.

== Zastosowanie w magii ==
Ściśle związane z wiarą w specyficzne właściwości lecznicze dudka było przekonanie, że cały dudek lub określone części jego ciała (serce, krew, oko, głowa, język, skrzydła i pióra) posiadają moce magiczne. Aby zabić dudka, należało użyć tłuszczu gazeli, o czym pisze Elian. Posmarowanie głowy krwią dudka miało skutkować demonicznymi wizjami, co odnotowuje Stefan Falimirz uznając to za tradycję pitagorejską. Izydor z Sewilli pisze, że ktokolwiek, przed pójściem spać nasmaruje krwią dudka swoje ciało, ujrzy we śnie duszące go demony. O tej właściwości, za Izydorem, pisze Bartłomiej Anglik w Liber de proprietatibus rerum – dodaje, że serce dudka jest cenione przez czarowników (malefactoribus), którzy wykorzystują je do swoich szkodliwych czarów (maleficiis). Informację tę powtarza Paulus Paulirinus de Praga (Pavel Žídek).
Ulisses Aldrovandi pisze, że istnieje wiele przesądów dotyczących krwi i serca dudka, które według niego są przesadzone. Wspomina jednak, że pióra dudka są używane do zwalczania robaków, a jego język może pomagać na pamięć. Skóra dudka, stosowana jako okład, przynosi ulgę w bólach głowy. Oko dudka, noszone jako amulet, jest wykorzystywane w leczeniu trądu. Ponadto, jeśli ząb człowieka i skrzydło dudka zostaną umieszczone po prawej stronie głowy śpiącego, osoba ta nie zbudzi się, dopóki nie zostanie obudzona. Proszek z ciała dudka miał służyć do wysuszania ropiejących owrzodzeń lub leczenia robaczycy.
Niezwykłe właściwości przypisywano również jajom dudka oraz lapis quirinus – kamieniowi, który można znaleźć w jego gnieździe. Albert Wielki w De Mineralibus pisze, że kamień ten, umieszczony na piersi śpiącego, miał wywoływać halucynacje i ujawniać jego sekrety. Podobnie Camillus Leonardus – włoski astronom, mineralog i lekarz, który w dziele Speculum lapidum (1502) omawia ponad 200 minerałów – opisał lapis quirinus jako „oszukańczy” (praestigiosus) kamień, zmuszający śpiącego do wyjawienia swoich grzechów.

== Dudek w kulturze ludowej ==
W tradycji ludowej mawiano, że dudek przylatuje w okolice ludzkich siedzib, gdy cebula zaczyna kiełkować. W zachodniej Ukrainie funkcjonowało przysłowie: „Wże bude tepło, bo wudwud dudaje”. Wierzono też, że dudek żywi się cebulą i czosnkiem, dlatego jego mięso ma intensywny zapach. To przekonanie powiązane z ludowymi stereotypami dotyczącymi Żydów i kaznodziejskim motywem foetor judaicus mogło wpłynąć na tworzenie lokalnych nazw – „kukułka żydowska”, „zazula żydowska” czy „wudwud”, czyli „jud-jud” – co jest ludową grą słów nawiązującą do dźwięków wydawanych przez ptaka.
W niektórych regionach dudek był uważany za ducha żydowskiego. Znane jest podanie, która wyjaśnia nazwę „wudwud żydowski”. Według tej historii pewien Żyd przechodził przez las, gdy nagle usłyszał głos dudka, który wydawał dźwięki przypominające „Jud-jud”. W związku z tym uznał, że dudek zna jego pochodzenie i od tamtej pory ptaka zaczęto nazywać „wudwudem żydowskim”.
Zerwanie dudkowi czubka miało przynosić nieszczęście, unikano więc nawet dotykania tego ptaka. Szczęście natomiast przynosił widok dudka karmiącego swoje młode. Na terenach Pobereża wierzono, że spojrzenie na dudka powoduje powiększenie wola (podgardla).
Inne przesądy związane z dudkiem dotyczą pogody, życia codziennego oraz diety. Wierzono np., że jeśli ktoś obłupi deszczułki na czczo, z jego ust już zawsze będzie dobywał się odór, jak z dzioba dudka. Z kolei głos dudka usłyszany wieczorem zwiastował deszcz.

== Przypisy ==


Emblemat

Emblemat (gr. ἔμβλημα „wypukła dekoracja”) – kompozycja literacko-obrazowa, gatunek powstały w XVI wieku. Na dojrzałą postać emblematu (druga poł. XVI w. i wiek XVII) składały się:

inskrypcja, czyli sentencja, zwana (łac.) lemma lub motto (zazwyczaj ograniczona do 2-5 słów),
obraz, zwany (łac.) imago – czyli rycina przedstawiająca różne wyobrażenia,
subskrypcja, która była zazwyczaj utworem wierszowanym, epigramatem lub tekstem obszerniejszym, wyjaśniającym i rozwijającym sens obrazu i jego związki z lemmą.
Celem emblematu było wyszukanie związków pomiędzy słowem a obrazem – przez zestawienie treści motta z treścią imago na zasadzie intrygującej gry znaczeń, enigmatycznego rebusu, a następnie wyjaśnienie ich związku treściowego w subskrypcji. W XVI i XVII wieku popularne były książki zawierające zbiór emblematów. Pierwszą taką książką emblematyczną była wydana w Augsburgu w 1531 Emblematum liber (Książka emblematów), której autorem był Andrea Alciato.
W epoce baroku emblemat wpisywał się w znamienne dla tego okresu poszukiwanie wspólnoty sztuk, czego innym przejawem była barokowa opera.
W Polsce do najsłynniejszych twórców emblematów należeli Mikołaj Rej, Zbigniew Morsztyn i Stanisław Herakliusz Lubomirski. Najważniejsze polskie zbiory emblematów to:

Mikołaja Reja: Źwierzyniec
Andrzeja Maksymiliana Fredry: Peristromata regum (zbiór napisany po łacinie)
Zbigniewa Morsztyna: Emblemata
Stanisława Herakliusza Lubomirskiego: Adverbia moralia (zbiór napisany po łacinie, do którego ryciny zaprojektował Tylman z Gameren)

== Bibliografia ==

Paulina Buchwald-Pelcowa: Emblematy w drukach polskich i Polski dotyczących XVI-XVIII wieku. Wrocław 1981
Roman Krzywy, Wstęp, [w:] A. Alciatus, Emblematum libellus. Książeczka emblematów, Warszawa 2002
Janusz Pelc: Obraz – słowo – znak. Studium o emblematach w literaturze staropolskiej. Wrocław 1973
Janusz Pelc: Słowo i obraz. Na pograniczu literatury i sztuk plastycznych. Kraków 2002


Emblemat hakerski

Emblemat hakerski – nieformalny symbol społeczności hakerskiej zaproponowany przez Eryka Raymonda, który uzasadnia swoją propozycję potrzebą stworzenia symbolu jednoczącego społeczność hakerów i jej sympatyków. Obrazek przedstawia szablon glider (szybowiec) z Gry w życie Conwaya. Więcej informacji na temat propozycji emblematu oraz sam emblemat w formatach SVG i TeX znaleźć można w linku poniżej.
Propozycja Raymonda skierowana jest nie tylko do hakerów per se, ale także do osób, którym bliskie są idee społeczności hakerskiej, jej osiągnięcia, cele, wartości i styl życia. Stanowczo sprzeciwia się on za to używaniu tego emblematu przez crackerów, czyli komputerowych włamywaczy.

== Glider w formie ASCII-art ==
.o.    |_|0|_|    [ ][*][ ]    [ ][0][ ]    0 1 0
..o    |_|_|0|    [ ][ ][*]    [ ][ ][0]    0 0 1
ooo    |0|0|0|    [*][*][*]    [0][0][0]    1 1 1

== Linki zewnętrzne ==

The Glider: Propozycja emblematu hakerskiego
Polskie tłumaczenie catb.org


Epizema

Epizema (stgr. ἐπίσημα) – w starożytności godło przynależności umieszczane na tarczy wojownika greckiego.
Lica tarcz greckich malowano, zazwyczaj w wyróżniającej barwie czerwonej, białej bądź czarnej, nierzadko zdobiąc je tylko geometrycznymi wzorami (np. rozetą, wzorem łuskowym, spiralnym), lecz często oznakowując w sposób czytelny wraz z umieszczeniem na nich konkretnej epizemy. Najczęściej było nią godło fyli (szczepowe) – np. wąż, głowa wołu lub barana, koń, albo znak związany z patronującym bóstwem, np. orzeł (symbol Zeusa), koń (symbol Posejdona), sowa lub głowa Gorgony (kojarzona z Ateną). Jest prawdopodobne, że godła te należy łączyć z przeżytkami totemicznymi organizacji plemiennej z okresu koczowniczego, w postaci dawnych znaków rodowych przypisanych grupom, które swe pochodzenie w linii męskiej wiodły od wspólnego szlachetnego przodka. Typowymi przykładami był woli łeb attyckiego rodu Butadów, koń Pizystratydów (wywodzących się od Posejdona, któremu poświęconym zwierzęciem był koń), triskeles  Alkmeonidów czy zad koński Filaidów (być może totem rozszczepiony wskutek podziału rodu).
Źródła ikonograficzne wskazują, że obok podobnych znaków zoomorficznych występowały także dzik, pies, lew, sfinks, skorpion, kogut, kruk, ale też postacie ludzkie (np. wojownika) i niejasne znaczeniowo wyobrażenia figuralne (oko, noga, trójnóg, kantaros).
W czasach rozwiniętych miast-państw, zwłaszcza pod koniec V wieku p.n.e., na tarczach zamiast symbolicznych ozdób umieszczano litery wskazujące miejsce pochodzenia wojownika – np. literę alfa (A) dla Ateńczyków, lambdę (Λ) dla Spartan (Lacedemończyków) czy sigmę (Σ) dla Sykiończyków.

== Uwagi ==

== Przypisy ==


Etimazja

Etimazja, hetoimasia (grec. ἑτοιμασία: przygotowanie) – w ikonografii chrześcijańskiej symboliczny motyw pustego tronu przygotowywanego na paruzję, ponowne przyjście Jezusa Chrystusa. Najczęściej przedstawiany wraz z wizerunkiem Baranka, Gołębicy, a także Księgą życia lub zwojem, purpurowym płaszczem, koroną czy narzędziami Męki. Etimazja jest także odczytywana jako symbol zbawienia.

== Przypisy ==


Fajka (znak wyboru)

Fajka (też ptaszek, haczyk lub parafka) – symbol zaznaczenia wyboru, służący również do wskazania pojęcia „tak”, „tak, co zostało potwierdzone/sprawdzone” lub „tak, to jest poprawna odpowiedź”. Zamiennie może być w tym celu używany znak „x” (iks).
Potoczne stwierdzenie „odfajkować” lub też „odhaczyć” oznacza dodanie takiego znaku np. na liście rzeczy do zrobienia.
W niektórych krajach europejskich (np. Finlandia i Szwecja) oraz w Japonii znak fajki może być używany jako symbol błędu i oznacza „nie” zamiast „tak”. W Japonii symbol o wyglądzie okręgu (○), znany także jako „丸 印” marujirushi, jest używany zamiast fajki na oznaczenie „tak”. Tego symbolu używa się również w Korei i Chinach.
Fajka w tęczowych kolorach była używana także jako logo Amigi, kiedy ta marka należała do firmy Commodore (1985–1994).

== Użycie Unicode ==
Unicode zawiera kilka symboli związanych z fajką/znakiem wyboru, w tym:

== Uwagi ==

== Przypisy ==

== Linki zewnętrzne ==

Unicode Character 'CHECK MARK' (U+2713) (ang.)


Godło górnicze

Godło górnicze , kupla , potocznie górnicze młotki – najbardziej rozpoznawalny symbol górnictwa. Godło składa się z dwóch skrzyżowanych narzędzi: żelazka i pyrlika (perlika). Narzędzia są koloru czarnego; w przypadku użycia jako elementu godła górniczego tło jest zielone (na sztandarze zielone u góry i czarne u dołu).
Żelazko (żelosko) to narzędzie urabiające, ostro zakończone, o kształcie klina; górna część trzonka wychodzi poza obrys metalowej części. Pyrlik ma obydwa końce płaskie, przekrój wzdłużny zbliżony do prostokąta i trzonek niewychodzący poza obrys metalowej części. Pyrlikiem uderzano w żelazko.
Wiele miast o górniczych tradycjach ma w herbach miejskich godło górnicze, na przykład Tarnowskie Góry i Świętochłowice. W heraldyce na spodzie leży żelazko, a na nim pyrlik (choć na herbach miejskich zdarzają się i niewłaściwe formy, w odwrotnej kolejności).
Kupla widnieje także na mundurze górniczym, emblematach kopalń, miejsc, przedmiotów związanych z górnictwem, klubów sportowych z górniczych regionów (np. Górnik Zabrze, Szachtar Donieck).

== Galeria ==

== Przypisy ==

== Bibliografia ==

Dorota Świtała-Trybek. Lokomotywy i wagoniki górnicze jako pamiątki historii oraz atrakcje turystyczne. „Turystyka Kulturowa”. 8, s. 35, 2014-08. ISSN 1689-4642.
Stanisław Gajda: Gwara górnicza. W: Górniczy stan w wierzeniach, obrzędach, humorze i pieśniach. Dorota Simonides (red.). Katowice: Śląski Instytut Naukowy, 1988, s. 442. ISBN 83-7008-067-7.


Gołąb w kulturze i wierzeniach

Gołębie z dawna wywoływały dwojakie, często dość sprzeczne skojarzenia i uczucia. Wierność pary gołębi wzbudzała sympatię człowieka, ale gruchanie samców – irytację, gdyż często kojarzono je z bolesnymi jękami duszącego się człowieka. Wyraża to i prorok Izajasz: „Jak pisklę jaskółcze tak kwilę, wzdycham jak gołębica” (Ks. Izajasza 34, 18). Równie często odgłosy te kojarzono ze stosunkiem miłosnym. Zgodę i wzajemną miłość obrazowano nierzadko w postaci dwóch gołębi stykających się dziobami, zaś wdowieństwo symbolizowano czarnymi ptakami. Zwłaszcza w Indiach gołębia o ciemnym upierzeniu uważano za zwiastun śmierci. Natomiast białego gołębia dość powszechnie uznawano za talizman zdrowia i antidotum na zarazę. Pojawiający się w marzeniu sennym miał wróżyć szczęśliwe wydarzenie.
Antyczni Grecy widzieli w nim dominację duszy nad ciałem (w alchemii gołąb w ołowiu oznaczał ducha w materii), a wiele cywilizacji uznawało go za przewodnika dusz po śmierci. Ptak z różdżką oliwną stanowił oznakę pokoju, a także harmonii. W mitologii grecko-rzymskiej pod postacią gołębicy ukazywano Afrodytę, Wenus – boginię miłości. Sanktuarium Afrodyty w Pafos na Cyprze znane było z gołębi, które określano mianem „ptaków pafijskich”. Inne wierzenia widziały w nim symbol arcykobiecej bogini płodności: babilońskiej Isztar, kananejskiej Aszery, fenickiej Tanit, syryjskiej Atargatis, a także małoazjatyckiej Wielkiej Macierzy Bogów Kybele. Zapoznanie Greków z tą rozpowszechnioną wschodnią symboliką tłumaczy mit opowiadający o tym, jak z egipskich Teb miał przylecieć gołąb i usiadłszy na dębie w Dodonie, przemówił ludzkim głosem polecając założyć tam wyrocznię.
Wschodnie, z punktu widzenia Europejczyków, narody gołębia kojarzyły zawsze z duchem i duszą, a mieszkańcy Syrii umieszczali nad grobowcami domki dla gołębi, które miały oznaczać ulatującą duszę ludzką. W niektórych tamtejszych krajach obejmowano je zwyczajową ochroną – ich zabicie było czynem nieetycznym. Wśród mahometan cieszyły się życzliwym respektem z uwagi na to, iż pomogły skutecznie odwrócić uwagę nieprzyjaciół proroka Mahometa podczas jego ucieczki do Medyny (hidżra). Nie przeszkadza to temu, iż na Bliskim Wschodzie gołąb (zarówno dziki, jak i udomowiony) jest istotnym źródłem pożywienia od czasów starożytnych. Także w średniowieczu i później w wielu krajach świata uchodził za kulinarny przysmak – nie tylko w kuchni francuskiej, lecz również indonezyjskiej czy chińskiej.

Gołębia uważa się za jednego z pierwszych ptaków udomowionych. Już starożytni Egipcjanie używali go do przenoszenia wiadomości. Przez długie wieki spełniał rolę dzisiejszej poczty. W Grecji rozpoczęto hodowlę tych ptaków po klęsce floty fenicko-perskiej pod Atos (492 p.n.e.), gdy Persowie wypuścili święte gołębie z klatek. Gwiazdozbiór Plejad wyobrażano sobie jako stado dzikich gołębi, co miało upamiętniać samobójczą śmierć nimfy Plejady, córki Atlasa.
Poza tym gołąb symbolizował niebiańską czystość, odrodzenie, uskrzydlone dążenia, natchnienie boskie, prostotę, szczerość, zazdrość, melancholię, pobożność, ofiarę, pokorę, rozkosz, prawdę, mądrość, dumę i niewinność. Jeden z najbardziej znanych rysunków Pabla Picassa to „Gołąb pokoju”. W polityce nazwę „gołębi” zazwyczaj odnosi się do zwolenników kompromisu i ugody.

== Chrześcijaństwo i judaizm ==

Od pierwszych wieków chrześcijaństwa gołębica była głównym ikonograficznym symbolem Ducha Świętego, a od nakazu Benedykta XIV – jedynym. W Biblii pod tą postacią objawił się on podczas chrztu Jezusa Chrystusa (Mt 3,16 ; Mk 1,10). Św. Jan Apostoł pisze o świadectwie Jana Chrzciciela: „Ujrzałem Ducha, który jak gołębica zstępował z nieba i spoczął na Nim” (J 1,32).
W Starym Testamencie gołąb w dziobie przynosi Noemu do arki zieloną gałązkę, co zwiastuje koniec potopu, nowe życie i Miłosierdzie Boże (Ks. Rodzaju 8,10-11). Daje to początek przymierzu zawartemu między Bogiem a rodziną Noego. Z takim samym zdarzeniem (choć o innej symbolice religijnej) można spotkać się w staromezopotamskim (akadyjskim) eposie o Gilgameszu, w którym ocalały z potopu Utnapisztim również posyła najpierw gołębia dla rozpoznania sytuacji. Dla św. Justyna męczennika gołąb stanowi symbol zarówno powrotu klęski potopu, jak i Chrystusa jako drugiego Noego.
Gołąb był ulubioną ofiarą Jahwe. U Izraelitów głównie niezamożni składali ofiary z ptaków zamiast z jagniąt. Rodzice Jezusa podczas Jego rytualnego ofiarowania złożyli gołębia jako ofiarę w Świątyni Jerozolimskiej, zgodnie z zaleceniami Księgi Kapłańskiej: „Jeżeli zaś jest zbyt uboga, aby przynieść baranka, to przyniesie dwie synogarlice albo dwa młode gołębie, jednego na ofiarę całopalną i jednego na ofiarę przebłagalną” (Kpł 12,8 ; por. 14,22). Tanach (Biblia hebrajska) wyraźnie stanowi, iż gołębie są pokarmem koszernym, tzn. odpowiednim, zdatnym pod względem rytualnym.
Gołąb (hebr. jonah) to prawdopodobnie najczęściej wspominany ptak w Piśmie Świętym, gdzie nazwa jego występuje ponad 50-krotnie. Zawsze kojarzył się z łagodnością, delikatnością, Zwiastowaniem (gdy trzyma lilię), duszą zmarłego i niewinnością. Św. Mateusz Ewangelista zaleca: „Bądźcie więc roztropni jak węże, a nieskazitelni jak gołębie” (Mt 10,16). W sztuce często ukazywano go w trakcie czułych pocałunków lub z podkreśleniem szybkiego lotu. W Psalmach jest symbolem zwinności: „Och, gdybym miał skrzydła jak gołąb!” (Ps 55,7).

Święty Augustyn nawoływał, że „jeśli [ktoś] ma Ducha Świętego, musi być prosty jak gołębica”, bo ta jest prosta, niewinna, bez żółci, nieostra w pazurkach. Niekiedy śmierć męczenników obrazowano jako opuszczenie duszy z ciała poprzez usta w postaci gołębia – tak jest w przypadku opowieści o św. Polikarpie, św. Eulalii i św. Scholastyce. Ptak stał się atrybutem wielu świętych: św. Agnieszki z pierścieniem, siedzący na ramieniu Dawida, na głowie św. Ennurcha, przy uchu piszącego św. Grzegorza Wielkiego (dając mu natchnienie), towarzyszy też św. Teresie z Avila, Janowi Złotoustemu, Tomaszowi z Akwinu.
Mozaiki wczesnochrześcijańskich katakumb i starożytne wizerunki nagrobne prezentowały gołębie pijące z naczyń, czyli źródeł pamięci (również o zmarłych), co odnosiło się do dusz karmiących się zdrową nauką Kościoła. Podobnie przedstawienia tych ptaków dziobiących winne grono stanowią symbol duszy cieszącej się rajskim szczęściem. Gołąb uosabiał bowiem owoce Ducha Świętego: miłość, radość, pokój, cierpliwość, uprzejmość, dobroć, wierność, łagodność, umiar, ale i sam Kościół. Z tego powodu powiązany był z cyfrą 7 (dary Ducha Świętego) i 12 (liczba apostołów). Symbolizuje umiarkowanie – jedną z 4 cnót kardynalnych ; z wawrzynem lub koroną męczeńską w dziobie – człowieka ochrzczonego albo męczennika
Często od XVI wieku w przedstawieniach Trójcy Świętej Bóg Ojciec i Syn Boży siedzą obok siebie, a nad nimi unosi się w postaci ptaka Duch Święty. Podobizny gołębia zdobią też zazwyczaj naczynia na święte oleje służące do przekazywania mocy Ducha Świętego. Również pradawne tabernakula wykonywano w kształcie gołębicy, co być może wyjaśnia użyte przez Tertuliana określenie kościoła jako columbae domus.

== W literaturze ==
Król Anniusz w Metamorfozach Owidiusza opowiada, jak jego córki prześladowane przez zwycięskich Greków zamieniły się w gołębie dzięki bóstwu płodności Bachusowi. Homer wspomina o dzikim gołębiu skalnym (gr. peleides). Hamlet w dziele Szekspirawypowiada słowa: „Muszę mieć chyba wnętrzności gołębia i brak zupełny żółci, nadającej gorycz poczucia krzywdy”.
W Żonie modnej Ignacego Krasickiego „synogarlica jęczy, a gołąbek grucha”. W Pieśni nad pieśniami urodę gołębia przyrównuje się do wdzięku kobiety, Oblubienicy: „To tyś jest piękna, oczy twoje jak gołębicy” ; „Piękne są jagody lica twego jako synogarlicy” ; „Gołębico moja (…), oblicze twoje piękne”. W Panu Tadeuszu Adama Mickiewicza czytamy: „Przodem gołębie białe, które w biegu płoszy, leciały jak przed wozem bogini rozkoszy” (Afrodyty). Jeden z wierszy Juliusza Słowackiego jest zatytułowany „Duchu Święty, gołębico, zleć!”, a w wierszu Rozłączenie ptak ten symbolizuje smutek: „Pomiędzy nami lata biały gołąb smutku i nosi ciągłe wieści”.

== W heraldyce ==

Gołąb bardzo rzadko występuje w herbach, na oznakach orderowych i jako atrybut świętych. W czasach obecnych napotykamy gołąbka pokoju w herbach państwowych Cypru, Cypru Północnego, Gwinei, Fidżi i Tonga. Widniał jako gołąb na insygniach francuskiego orderu św. Ducha, jako gołąbek pokoju na insygniach wschodnioniemieckich odznaczeń Bohatera Pracy oraz orderu Przyjaźni między Narodami. Gołąb pojawia się jako atrybut św. Adalgundy w herbie gminy Wiebelsheim w Nadrenii-Palatynacie oraz w stylizowanej formie gołąbka pokoju w herbie miasta Eisenhüttenstadt. Do dziś noszony jest krzyż hugenocki, odznaka francuskich kalwinistów, z gołębiem symbolizującym Ducha Świętego.

== Uwagi ==

== Zobacz też ==
kruk i wrona w kulturze
gołąbek pokoju

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
Gołąb [w:] Leksykon symboli Herdera, Warszawa 2009
Gołąb [w:] Manfred Lurker, Słownik obrazów i symboli biblijnych, Poznań 1989
Podręczna encyklopedya kościelna, t. XIII-XIV (Warszawa 1907), s. 231
Ks. Aleksander Lipiński, Archeologia biblijna, Warszawa 1911, s. 64-66


Grzmot (symbol)

Grzmot, jedno z najbardziej efektownych zjawisk natury, jest symbolem sądu, kary, a także nowego początku.

== Grzmot jako zjawisko ==

Grzmot to efekt akustyczny towarzyszący piorunowi, jest donośny i nagły, a dokonane przezeń zniszczenia powodują, że należy do efektownych i wzbudzających trwogę zjawisk natury. Człowiek pierwotny nie mógł wyjaśnić tego zjawiska w racjonalny sposób, wyjaśniał je w sposób mityczny, a ponieważ na to niezrozumiałe i groźne zjawisko nie miał wpływu, posługiwał się magią, by mu zaradzić. W miarę rozwoju wiedzy przyrodniczej grzmot został odmitologizowany, a jego rola pomniejszona.
Na człowieku pierwotnym nie robiły wrażenia regularnie się powtarzające, takie jak cicho szemrzący strumyk, zieleniejące się drzewo, wschody i zachody słońca, pory roku, deszcz, ponieważ do zjawisk tych przyzwyczaił się, a ponadto nie niosły one człowiekowi zagrożenia. Dlatego uznał je za naturalny przejaw funkcjonowania przyrody. Dopiero to, co przychodzi niespodzianie i przejawia się w nagły, gwałtowny sposób – piorun, grzmot, trąba powietrzna, tęcza, kometa, meteor, zaćmienie słońca, skała lub drzewo o niezwykłym kształcie, wodospad – zwracało jego uwagę, pobudzało wyobraźnię i uznał je za ponadnaturalne zjawiska wyposażone w tajemniczą moc. Tajemnicze, pochodzące z innej strefy rzeczywistości siły uznał za sprawcę niezwykłych zjawisk natury. Były one źródłem wielkich obaw dla pierwotnego człowieka. Dla współczesnego człowieka grzmot oznacza nieoczekiwane, szokujące i zaskakujące wydarzenie, najczęściej nieszczęście („grom z jasnego nieba”), błyskawica zaś – szybkość („wieść ta obleciała kraj lotem błyskawicy”).
Grzmot postrzegany był jako element kary i symbol kary. Ze względu na wywołujące strach wrażenie zmysłowe, interpretowanie grzmotu jako symbol gniewu i kary samo się narzuca, toteż postrzeganie go jako elementu bądź zwiastuna kary było najbardziej rozpowszechnione i utrzymuje się w świadomości ludzkiej po dziś dzień. W mitologii greckiej, jak i chińskiej, bóg władający piorunami sprowadza na ziemię potop po znieważeniu go przez ludzi. Sumeryjski Enlil zsyła potop ponieważ sprzykrzył mu się czyniony przez ludzi hałas.

== Grzmot w mitologiach ==
W religiach politeistycznych wywołujące piorun siły, zyskują na cechach osobowych i personifikują się w bogu burzy. Grzmot zostaje oddzielony od tych sił i zostaje podporządkowany konkretnemu uranicznemu bóstwu (bóg grzmotu), stając się jednym z jego atrybutów. Ponieważ grzmot zaliczany był przedtem do najpotężniejszych i najefektowniejszych zjawisk natury, przyporządkowywano go najpotężniejszemu i najgroźniejszemu spośród bogów. Bóg ten staje się panem niebios, którą to władzę uzyskuje najczęściej na drodze uzurpacji, a także władcą ziemi, na którą zsyła swoje karzące pioruny. Cała przypisywana dotychczas grzmotowi moc została teraz przypisana bogu burzy. Grzmot przywołuje na myśl stojące za nim bóstwo, świadczy o jego potędze, jest jego bronią i narzędziem. Sam grzmot stał się w ten sposób jedynie symbolem.

Według zamieszkujących Tanzanię i Zambię plemion Ba-Ila, Batonga i Wembów, najwyższym bogiem jest Leza. Nazywany on jest dawcą deszczu, lub dawcą grzmotu i deszczu. Błyskawica to strzała w łuku Lezy, a łukiem jest tęcza. Plemiona Konde (w Tanganice) najwyższą istotę nazywają Lesa. Termin ten oznacza wszystko to, co wielkie i nadzwyczajne, również grzmot nazywany jest lesa. Według ludów Kikuju i Zulu grzmoty są odgłosami poruszeń Boga, natomiast według Joruba i Tiw są one wyrazem jego gniewu. Według mitów i legend zachodnioafrykańskiego ludu Kraczi, księżyc – małżonka słońca – sprzeniewierzyła się słońcu i znalazła sobie nowego kochanka. Słońce pogodziło się z tym stanem rzeczy i podzieliło się z księżycem dziećmi (gwiazdy) i majętnościami. Jednak księżyc często naruszał i nadal narusza posiadłości swego byłego małżonka. Prowadzi to do bitew między gwiazdami – dziećmi słońca i gwiazdami – dziećmi księżyca. Na ziemi występują wtedy sztormy, grzmią pioruny i miotane są błyskawice. Księżyc, jako słaba kobieta, z reguły ustępuje, wysyła swego posłańca tęczę, a ta zabiera z pola walki zacietrzewione dzieci księżyca.
U Inków piorun (Illapa lub Ilyapa) był przedmiotem czci. W przypadku długotrwałego braku deszczu zanoszono modły do niego o zesłanie deszczu dla zapewnienia urodzaju. Dawni Słowianie byli przekonani, iż uderzenie pioruna podczas burzy otwiera co roku nową fazę wegetacyjną – wiosnę. Obowiązywał też zakaz kąpania się do pierwszej wiosennej burzy lub do pierwszego grzmotu po letnim przesileniu słońca. Fenicjanie wierzyli, że wstrząs wywołany uderzeniem pioruna umożliwił zwierzętom śpiącym w nasiennych powłokach, obudzenie się do życia.
Plemię Dakota (zwane Siuksami) siłę magiczno-religijną o nieosobowym charakterze wyrażało terminem wakan, które oznacza w górze, ponad. Siła ta krąży w kosmosie i przejawia się w nadzwyczajnych zjawiskach, takich jak gwiazdy, meteory, słońce, księżyc, a przede wszystkim w grzmocie, który jest szczególnie przepojony wakanem (grzmot określany jest terminem wakantanka). Irokezi tę samą siłę nazywali orenda, Algonkinowie – manitou. Ludy Mende nazywają Boga Leve, co znaczy w górze lub wysoko. U Ba-Rongów tilo oznacza wysokie niebo. Nazwa praindoeuropejskiego bóstwa Dieus oznaczająca jasne dzienne niebo (sanskr. div, świecić, niebo, dzień; łac. dium – czyste dzienne niebo; indoeuropejski rdzeń diu – deivo oznacza jasność, dzień, niebo, bóstwo), a więc coś, co znajdowało się wysoko w górze. Również akadyjskie ellu oznaczało jasny, błyszczący, od tego słowa pochodzi El, Eloah, Elah, Elohim. Przy pomocy ellu przekładano sumeryjskie dingir.

W religiach politeistycznych wywołujące piorun siły, nabierają cech osobowych i personifikują się w bogu burzy. Grzmot zostaje oddzielony od tych sił i zostaje podporządkowany konkretnemu uranicznemu bóstwu (bóg grzmotu), stając się jednym z jego atrybutów. Ponieważ grzmot zaliczany był do najpotężniejszych i najefektowniejszych zjawisk natury, zazwyczaj przyporządkowywano go najpotężniejszemu i najgroźniejszemu spośród bogów. Bóg ten zostaje panem niebios, a także władcą ziemi, na którą zsyła swoje pioruny. Cała przypisywana dotychczas grzmotowi moc została teraz przypisana bogu burzy. Grzmot przywołuje na myśl stojące za nim bóstwo, świadczy o jego sile i potędze, jest jednym z jego sposobów ingerowania w sprawy ziemskie i jest jego narzędziem. W ten sposób grzmot uzyskał rangę symbolu.

W wielu mitologiach występuje wątek walki boga grzmotu z potworem chaosu (Marduk – Tiamat, Indra – Wrytra, Teszub – Illujanka, Re – Apopis, Zeus – Tyfon lub Zeus – Pyton, Perun – Żmij, Baal – Mot, liczne paralele afrykańskie i z Ameryki Środkowej). Bóg burzy, zwyciężał i rozłupywał – zazwyczaj przy użyciu piorunów – potwora chaosu, co jest zwykle związane z zaprowadzaniem porządku i sprawiedliwości w świecie (czasem tylko urodzaju). W taki sposób symbol grzmotu jest pośrednio związany z nastaniem nowej epoki w dziejach świata, epoki ładu i porządku.
W niemal wszystkich religiach grzmot odgrywał znaczącą rolę. Do nielicznych wyjątków należy religia starożytnego Egiptu, a częściowo także Sumeru, w których mitologiach grzmot nie odegrał tak doniosłej roli, a bóg grzmotu nie był bogiem najwyższym. Uwarunkowane jest to zapewne klimatem, w krajach tych burze atmosferyczne są rzadkością, deszcz pada jedynie zimą i w niewielkich ilościach. W południowej Mezopotamii burze piaskowe są częstsze niż burze atmosferyczne. Urodzaj Egipcjanie zawdzięczali wylewom Nilu, a nie ulewom deszczowym. W panteonie mitologii sumeryjskiej Iszkur zajmuje odległe miejsce. Inne zjawiska atmosferyczne (np. wiatr), jak i zjawiska kosmiczne znajdowały w mitach tych krajów częstsze zastosowanie.

== Grzmot w literaturze antycznej ==
U Homera (IX p.n.e.), grzmot symbolizuje zazwyczaj nieszczęścia i ciężkie bitwy. Wywoływany jest przez Zeusa, który zasiadając na Idzie (Iliada, VII,416; VIII,133.170; XVII,600–601) ciska ognistymi piorunami i grzmi straszliwie. Grzmiąc ingeruje w przebieg bitew (Iliada, XI,53; XX,56) i oznajmia ludziom swoją wolę.
Według Hezjoda (koniec VIII wieku), grzmoty i błyskawice wykuwane są przez Cyklopów: Brontesa, Steropesa i Argesa (Teogonia, 187–206). Imię pierwszego pochodzi od nazwy grzmotu (βροντη), drugiego – od błyskawicy (στεροπη), trzeciego – od pioruna (αργης).
Herodot (485–425) uważał, że grzmoty są wyrzucane przez Boga, który razi nimi w najwyższe domy i drzewa, jeżeli te przekroczyły wyznaczoną im miarę. Bóg sprzeciwia się wszystkiemu co wyniosłe i pyszne, natomiast drobne i niepozorne stworzenia wcale go nie drażnią. Czasami w ten sam sposób niszczy wielkie wojsko, które wyruszyło przeciw niewielkiej armii (Dzieje, 7, 10).
U Ksenofonta (430–355) grzmoty oraz burza są wyrazem gniewu bóstwa (Historia grecka, I,6,28 nn; VII,1,31).
Platon (427–347) tylko raz przypisuje grzmotowi szczególną rolę. Czyni to w X księdze Państwa, wedle której w „dolinie zapomnienia” dusze kładą się spać, o północy rozlega się grzmot (βροντη), następuje też trzęsienie ziemi. Wyrywa on śpiące dusze, które rozlatują się na wszystkie strony, ku nowym narodzinom. Każda z nich wciela się w nowy zarodek ludzki i rozpoczyna nowe, kolejne wcielenie (Państwo 621 B). Grzmot inicjuje życie, nowe życie. Pogląd ten Platon zaczerpnął zapewne od Pitagorejczyków. Ponadto powołał się na pewną legendę – w którą wątpi – że Zeus uderzeniem grzmotu zabił Asklepiosa, bo ten opanował sztukę przywracania życia zmarłym bądź śmiertelnie chorym i mógł w ten sposób zakłócić porządek świata (Państwo III,XVI).
Według Wergiliusza (70–19 p.n.e.), miejsce w którym Eneasz i inni uciekinierzy z Troi założyli miasto Rzym wskazane zostało trzykrotnym grzmotem. Grzmot wyraża wolę „niebios”, a seria trzech grzmotów zastosowana została dla wzmocnienia. Ponadto u Wergiliusza grzmot symbolizuje karę – Eneasz prosi Jowisza o śmierć zadaną uderzeniem pioruna, o ile na nią zasłużył.
Według Liwiusza (59 p.n.e. – 17 n.e.), założyciel Rzymu, Romulus, został zabrany do nieba wśród grzmotów (Ab urbe condita, Lib. I, Cap. XVI,1–3).
Owidiusz (43 p.n.e. – 17 n.e.), w opisach boga grzmotu i zsyłanych przezeń grzmotów wykazuje daleko idącą zależność od Homera i Hezjoda. Grzmoty wykuwane są przez cyklopów i używane przez Jowisza w walkach, bądź podczas karania występków. Spotęgowana jedynie została zależność zjawiska grzmotu od gniewu Jowisza. Jowisz zanim ukarał ziemię potopem, zastanawiał się czy nie ukarać jej ogniem piorunów, obawiał się jednak, że wywołany pożar dosięgnąć może nieba, odkłada więc pioruny i decyduje się na lżejszy wymiar kary – potop.

== Grzmot w literaturze biblijnej ==
W biblijnej Księdze Hioba grzmot wyraża transcendencję majestatu Boga. Grzmot jest symbolem nieogarniętej dla ludzkiego umysłu potęgi Boga (Hi 26, 14), Bóg jest tym, który wyznacza drogę piorunowi (Hi 38, 25). Grzmot towarzyszy karzącej interwencji Boga, gdy w przystępie gniewu występuje przeciwko wszelkim niegodziwościom (Hi 36,32 – 37,5). W owej chwili zamierają ze strachu serca ludzkie, a efekt dokonanego sądu widoczny jest na całej ziemi. Gdy On zagrzmi nikt tego nie rozumie. Jahwe jest jedynym władcą kosmosu. Może wszystko uczynić i wszystko zniszczyć. Jego moc jest absolutna, a swoboda działania niczym nie ograniczona, nic Go nie wiąże i nic nie zmusza, co wyróżnia Go od pogańskich bogów burzy.

Grzmot towarzyszył wyjściu Izraelitów z Egiptu. Był jedną z dziesięciu plag, którą Bóg dotknął prześladowców swego ludu (Wj 9,23–34).
Grzmot w Starym Testamencie służy albo dla wyrażenia transcendencji majestatu i wielkości chwały Bożej, albo dla oddania Jego strasznych, karzących za występki sądów. Może też oznaczać Jego suwerenną władzę nad światem.
Według deuterokanonicznego Listu Jeremiasza cała przyroda poddana jest Bogu i wykonuje Jego wolę. Nagły błysk błyskawicy, jak i grzmot pioruna dokonują się na rozkaz Boży (Bar 6,60–61), a celem grzmotu jest niszczenie gór i lasów (6, 61), a więc wszystkiego tego, co wyrasta ponad przeciętność i niejako dąży do zrównania się z majestatem Boga.
W apokryficznej Apokalipsie Abrahama Bóg nakazuje opuścić Abrahamowi dom swego ojca, gdyż potężny grzmot uderzy w ten dom, spali go i wszystko, co w nim się znajduje (Ap Abr 8,6). Grzmot jest narzędziem, przy pomocy którego Bóg dokonuje sądu nad bałwanami. Natomiast w rozdziale 30 tej apokalipsy jest mowa o dziesięciu plagach, które poprzedzą koniec świata. Dziewięcioma pierwszymi będą m.in. pożary miast, głód, śmierć od miecza, grad i śnieg, dzikie bestie itp. Natomiast dziesiątą plagą będzie grzmot i trzęsienie ziemi (30, 8). W 12 Syb 158 grzmot jest użyty w kontekście zniszczeń wojennych wywołanych przez cesarza Trajana, a w 12 Syb 170 zniszczeń wywołanych przez jego następcę – Hadriana.
W Nowym Testamencie grzmoty (grc: βρονται) występują głównie na kartach jego ostatniej księgi. Poza nią występuje tylko dwukrotnie, mianowicie w Mk 3,17 i J 12,29. W Mk 3,17 grzmot jest jedynie składnikiem imienia βοανεργης (synowie grzmotu), nadanych Janowi i Jakubowi, zapewne ze względu na ich porywczą naturę i skłonność do zbyt szybkiego karania nieświadomych swojej winy ludzi (por. Łk 9, 54). βοανεργης jest transkrypcją hebrajskiego 'bene regaš', co znaczy ‘synowie tumultu’, ‘synowie wrzawy’, natomiast przekład na ‘synowie grzmotu’ jest bardzo swobodny.
W Apokalipsie grzmoty występują w roli symbolu, użyte są jednak w co najmniej dwóch znaczeniach. W innym znaczeniu używane są wtedy, gdy towarzyszą opisowi tronu Bożego (Ap 4,5), w innym zaś wtedy gdy towarzyszą plagom zsyłanym na ziemię (Ap 8,5; 11,19; 16,18). W pierwszym przypadku służą one za atrybut Boga, przedstawiający jego potęgę, wzbudzaną przezeń grozę, jak i niebezpieczeństwo związane ze zbliżeniem się do Jego tronu. W drugim przypadku symbolizują gniew Boży, jak i karę zsyłaną przezeń na grzeszników. W każdym przypadku występują wówczas, gdy dzieje się coś ważnego i doniosłego. Nieco inne zastosowanie grzmoty uzyskują w Ap 10,3–4, gdzie występują w liczbie siedem i opatrzone zostały rodzajnikiem.

== Koran ==
Według Koranu, pioruny i grzmoty zsyłane są przez Boga, aby ludzi natchnąć bojaźnią i zmusić ich do oddawania należnej Mu czci (Sura XIII,13–14). Piorun ma przerazić grzeszników, a wzbudzić nadzieję u wiernych (Sura XXX,23).

== Nowożytność ==
Heinrich Heine, niemiecki pisarz i poeta epoki romantyzmu w 1834 roku we Francji napisał:

Kiedy więc usłyszycie potem łoskot i szczękanie, wystrzegajcie się, dzieci sąsiedzkie, wy Francuzi, i nie mieszajcie się do naszych spraw, które będziemy załatwiać u siebie w Niemczech. Mogłoby się to dla was źle skończyć. Wystrzegajcie się podżegania ognia, wystrzegajcie się wygaszania go. Moglibyście łatwo sparzyć sobie palce [..] Nie śmiejcie się z fantasty, który w królestwie zjawisk oczekuje tej samej rewolucji, jaka dokonała się w dziedzinie ducha. Myśl poprzedza czyn, jak błyskawica grzmot.
W podobny sposób rosyjska literatura początku XX wieku zapowiadała rychły upadek caratu.
W 1907 roku białoruski poeta Janka Kupała (1882–1942) przepowiadał nadchodzącą rewolucję. Wiersz Перад бурай zakończył słowami:

І гром заграхоча, і дрогне свет цэлы! (I grzmot zagrzmi, i poruszy świat cały!).
Symbol grzmotu przewija się jeszcze kilkakrotnie w jego wierszach, w takim samym zastosowaniu. Za każdym razem grozi ciemiężycielom i wyzyskiwaczom, że wkrótce zostaną rozliczeni.

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
M. Eliade: Traktat o historii religii. przeł. J. Wierusz-Kowalski. Łódź: OPUS, 1993. Brak numerów stron w książce
Zarys dziejów religii. J. Keller, W. Kotański, W. Tyloch, B. Kupis (red.). Warszawa: Iskry, 1988. Brak numerów stron w książce


Heksagramy Yijing

Lista  Heksagramów Yijing  1-64.

== Heksagram 1 ==

Heksagram 1 zwany 乾 (qián), "Siła". Wariacje: "kreatywny", "moc działania", "klucz", "bóg". Wewnętrzny (dolny) trygram to ☰ (乾 qián) siła = (天) niebo, zewnętrzny (górny) taki sam.

== Heksagram 2 ==

Heksagram 2 zwany 坤 (kūn), "Pole". Wariacje: "otwarty", "przyzwolenie" oraz "przepływ". Wewnętrzny trygram to ☷ (坤 kūn) pole = (地) ziemia, Zewnętrzny trygram jest taki sam.

== Heksagram 3 ==

Heksagram 3 zwany 屯 (chún), "Kiełkowanie". Wariacje: "trudności na początku", "gromadzenie wsparcia", "robienie zapasów".
Wewnętrzny trygram to ☳ (震 zhèn) wstrząs = (雷) grom, zewnętrzny trygram to ☵ (坎 kǎn) otchłań = (水) woda.

== Heksagram 4 ==

Heksagram 4 zwany 蒙 (méng), "Oskrzydlający". Wariacje: "młodzieńcza głupota", "świeży strzał/ogień", "odkrywający". Wewnętrzny trygram to ☵ (坎 kǎn) otchłań = (水) woda. Zewnętrzny trygram to ☶ (艮 gèn) ograniczenie = (山) góra.

== Heksagram 5 ==

Heksagram 5 zwany 需 (xū), "Przystępujący". Wariacje: "czekający", "wilgotny", "przybywający". Wewnętrzny trygram znaczy ☰ (乾 qián) siła = (天) niebo, a zewnętrzny trygram to ☵ (坎 kǎn) otchłań = (水) woda.

== Heksagram 6 ==

Heksagram 6 zwany 訟 (sòng), "Kłócący się". Wariacje: "konflikt", "proces (sądowy)". Wewnętrzny trygram to ☵ (坎 kǎn) otchłań = (水) woda, zewnętrzny to ☰ (乾 qián) siła = (天) niebo.

== Heksagram 7 ==

Heksagram 7 zwany 師 (shī), "Przewodzący, przewodniczący". Wariacje: "armia", "oddziały". Wewnętrzny trygram to ☵ (坎 kǎn) otchłań =(水) woda, zewnętrzny to ☷ (坤 kūn) pole = (地) ziemia.

== Heksagram 8 ==

Heksagram 8 zwany 比 (bǐ), "Grupujący". Wariacje: "trzymać razem", "przymierze". Wewnętrzny trygram to ☷ (坤 kūn) pole = (地) ziemia, zewnętrzny to ☵ (坎 kǎn) otchłań = (水) woda.

== Heksagram 9 ==

Heksagram 9 zwany 小畜 (xiǎo chù), "Kumulujący maluczkich". Wariacje: "ujarzmiająca siła maluczkich", "małe żniwo". Wewnętrzny trygram to ☰ (乾 qián) siła = (天) niebo, zewnętrzny trygram to ☴ (巽 xùn) grunt = (水) wiatr.

== Heksagram 10 ==

Heksagram 10 zwany 履 (lǚ), "Stąpający". Wariacje: "przeprowadzający", "trwający". Wewnętrzny trygram to ☱ (兌 duì) otwarty = (澤) bagno, zewnętrzny to ☰ (乾 qián) siła = (天) niebo.

== Heksagram 11 ==

Heksagram 11 zwany 泰 (tài), "Przenikający/owładający/rozchodzący". Wariacje: "pokój", "wspaniałość". Wewnętrzny trygram to ☰ (乾 qián) siła = (地) niebo, zewnętrzny trygram to ☷ (坤 kūn) pole = (水) ziemia.

== Heksagram 12 ==

Heksagram 12 zwany 否 (pǐ), "Obstrukcja". Wariacje: "zastój", "kobieta". Wewnętrzny trygram: ☷ (坤 kūn) pole = (地) ziemia, zewnętrzny trygram: ☰ (乾 qián) siła = (天) niebo.

== Heksagram 13 ==

Heksagram 13 zwany 同人 (tóng rén), "Pojednujący ludzi". Wariacje: "zgoda z ludźmi", "gromadzenie ludzi". Wewnętrzny trygram: ☲ (離 lí) blask = (火) ogień, zewnętrzny trygram: ☰ (乾 qián) siła = (天) niebo.

== Heksagram 14 ==

Heksagram 14 zwany 大有 (dà yǒu), "Wielkie posiadanie". Wariacje: "posiadanie w ogromnej mierze", "wielka posesja". Wewnętrzny trygram: ☰ (乾 qián) siła = (天) niebo, zewnętrzny trygram: ☲ (離 lí) blask = (火) ogień.

== Heksagram 15 ==

Heksagram 15 zwany 謙 (qiān), "Korzący". Wariacje: "skromność". Wewnętrzny trygram: ☶ (艮 gèn) ograniczenie = (山) góra, zewnętrzny trygram: ☷ (坤 kūn) pole = (地) ziemia.

== Heksagram 16 ==

Heksagram 16 zwany 豫 (yù), "Utrzymujący". Wariacje "entuzjazm", "nadmiar". Wariacje: ☷ (坤 kūn) pole = (地) ziemia, zewnętrzny trygram: ☳ (震 zhèn) wstrząs = (雷) grom
15 - 16 Od skromności po entuzjazm.
Poszukujący, który idzie własną drogą poczuje się zachwycony.
Jak wóz zjeżdżający w dół, podczas tak łatwego przejazdu może nabrać niebezpiecznej prędkości i nie zdążyć skręcić na niespodziewanym zakręcie. Stąd też, zbyt wiele entuzjazmu może zmieść z drogi.

== Heksagram 17 ==

Heksagram 17 zwany 隨 (suí), "Podążający". Wewnętrzny trygram: ☳ (震 zhèn) wstrząs = (雷) grom, zewnętrzny trygram: ☱ (兌 duì) otwarte = (兌) bagno.

== Heksagram 18 ==

Heksagram 18 zwany 蠱 (kŭ), "Psujący". Wariacje: "pracuj nad tym, co zgniło", "gałąź". Wewnętrzny trygram: ☴ (巽 xùn) grunt = (風) wiatr, zewnętrzny trygram: ☶ (艮 gèn) ograniczenie = (山) góra.

== Heksagram 19 ==

Heksagram 19 zwany 臨 (lín), "Zbliżający". Wariacje: "podchodzić", "las". Wewnętrzny trygram ☱ (兌 duì) otwarte = (澤) bagno, zewnętrzny trygram ☷ (坤 kūn) pole = (地) ziemia.

== Heksagram 20 ==

Heksagram 20 zwany 觀 (guān), "Oglądający". Wariacje: "kontemplacja (widok)", "szukać". Wewnętrzny trygram: ☷ (坤 kūn) pole = (地) ziemia, zewnętrzny trygram: ☴ (巽 xùn) grunt = (巽) wiatr.

== Heksagram 21 ==

Heksagram 21 zwany 噬嗑 (shì kè), "Rozdzierające ugryzienie". Wariacje: "przegryźć się", "gryzący i żujący". Wewnętrzny trygram: ☳ (震 zhèn) wstrząs = (雷) grom, zewnętrzny trygram: ☲ (離 lí) blask = (火) ogień.

== Heksagram 22 ==

Heksagram 22 zwany 賁 (bì), "Zdobiący". Wariacje: "łaska/gracja", "luksus". Wewnętrzny trygram: ☲ (離 lí) blask = (火) ogień, zewnętrzny trygram: ☶ (艮 gèn) granica = (山) góra.

== Heksagram 23 ==

Heksagram 23 zwany 剝 (bō), "Zdzierający". Wariacje: "rozdzielający", "obdzierający ze skóry". Wewnętrzny trygram: ☷ (坤 kūn) pole = (地) ziemia, zewnętrzny trygram: ☶ (艮 gèn) ograniczenie = (山) góra.

== Heksagram 24 ==

Heksagram 24 zwany 復 (fù), "Powracający". Wariacje: "zwrot". Wewnętrzny trygram: ☳ (震 zhèn) wstrząs = (雷) grom, zewnętrzny trygram: (坤 kūn) pole = (地) ziemia.

== Heksagram 25 ==

Heksagram 25 zwany 無妄 (wú wàng), "Bez zaangażowania". Wariacje: "niewinność (niespodziewane)", "zaraza". Wewnętrzny trygram: ☳ (震 zhèn) wstrząs = (雷) grom, zewnętrzny trygram: ☰ (乾 qián) siła = (天) niebo.

== Heksagram 26 ==

Hexagram 26 zwany 大畜 (dà chù), "Wielce akumulujący". Wariacje: "ujarzmiająca moc dla wielkich", "wielkie gromadzenie", "potencjalna energia" Wewnętrzny trygram: ☰ (乾 qián) siła = (天) niebo, zewnętrzny trygram: ☶ (艮 gèn) ograniczenie = (山) góra.

== Heksagram 27 ==

Heksagram 27 zwany 頤 (yí), "Połykający". Wariacje: "kąciki ust (karmienie)", "szczęki", "wygoda/bezpieczeństwo". Wewnętrzny trygram: ☳ (震 zhèn) wstrząs = (雷) grom, zewnętrzny trygram: ☶ (艮 gèn) ograniczenie = (山) góra.

== Heksagram 28 ==

Heksagram 28 zwany 大過 (dà guò), "Wielce przekraczający/niezmierny". Wariacje: "przewaga wielkich", "wielce przewyższający", "masa krytyczna." Wewnętrzny trygram: ☴ (巽 xùn) grunt = (風) wiatr, zewnętrzny trygram ☱ (兌 duì) otwarte = (澤) bagno.

== Heksagram 29 ==

Heksagram 29 zwany 坎 (kǎn), "Otchłań". Wariacje: "bezdenny (woda)", "powtórzone wpadnięcie w pułapkę". Wewnętrzny trygram: ☵ (坎 kǎn) otchłań = (水) woda, zewnętrzny trygram taki sam.

== Heksagram 30 ==

Heksagram 30 zwany 離 (lí), "Blask". Wariacje: "lgnięcie, ogień", "sieć". Wewnętrzny trygram: ☲ (離 lí) blask = (火) ogień, zewnętrzny taki sam. Pochodzenie znaku ma swoje korzenie w symbolu ptaków z długimi ogonami takich jak paw czy feniks.

== Heksagram 31 ==

Heksagram 31 zwany 咸 (xián), "Kojarzący/łączący". Wariacje: "wpływ (dążący, zalecający się)", "uczucia". Wewnętrzny trygram: ☶ (艮 gèn) ograniczenie = (山) góra, zewnętrzny trygram: ☱ (兌 duì) otwarte = (澤) bagno.

== Heksagram 32 ==

Heksagram 32 zwany 恆 (héng), "Nieustawający". Wariacje: "trwanie", "stałość". Wewnętrzny trygram: ☴ (巽 xùn) grunt = (風) wiatr, zewnętrzny trygram: ☳ (震 zhèn) wstrząs = (雷) grom.

== Heksagram 33 ==

Heksagram 33 zwany 遯 (dùn), "Wycofujący". Wariacje: "odwrót", "ulegający". Wewnętrzny trygram: ☶ (艮 gèn) ograniczenie = (山) góra, Zewnętrzny trygram: ☰ (乾 qián) siła = (天) niebo.

== Heksagram 34 ==

Heksagram 34 zwany 大壯 (dà zhuàng), "Wielce wzmacniający". Wariacje: "moc wielkiego", "ogromna dojrzałość". Wewnętrzny trygram: ☰ (乾 qián) siła = (天) niebo, Zewnętrzny trygram: ☳ (震 zhèn) wstrząs = (雷) grom.

== Heksagram 35 ==

Heksagram 35 zwany 晉 (jìn), "Prosperujący". Wariacje: "postęp". Wewnętrzny trygram: ☷ (坤 kūn) pole = (地) ziemia, Zewnętrzny trygram: ☲ (離 lí) blask = (火) ogień.

== Heksagram 36 ==

Heksagram 36 zwany 明夷 (míng yí), “Zaciemniający światło” Wariacje: "zraniona błyskotliwość", "ukryta inteligencja". Wewnętrzny trygram: ☲ (離 lí) blask = (火) ogień, Zewnętrzny trygram : ☷ (坤 kūn) pole = (地) ziemia.

== Heksagram 37 ==

Heksagram 37 zwany 家人 (jiā rén), "Mieszkający ludzie". Wariacje: "rodzina (klan)" ,"członkowie rodziny". Wewnętrzny trygram: ☲ (離 lí) blask = (火) ogień, Zewnętrzny trygram: ☴ (巽 xùn) grunt = (風) wiatr.

== Heksagram 38 ==

Heksagram 38 zwany 睽 (kuí), "Polaryzujący". Wariacje: "przeciwieństwo", "wypaczenie". Wewnętrzny trygram : ☱ (兌 duì) otwarte = (澤) bagno, Zewnętrzny trygram : ☲ (離 lí) blask = (火) ogień.

== Heksagram 39 ==

Heksagram 39 zwany 蹇 (jiǎn), "Utykający". Wariacje: "obstrukcja", "na nogach". Wewnętrzny trygram : ☶ (艮 gèn) ograniczenie = (山) góra, Zewnętrzny trygram : ☵ (坎 kǎn) otchłań = (水) woda.

== Heksagram 40 ==

Heksagram 40 zwany 解 (xiè), "Rozdzielający". Wariacje: "dostarczenie", "rozplątany". Wewnętrzny trygram : ☵ (坎 kǎn) otchłań = (水) woda, Zewnętrzny trygram : ☳ (震 zhèn) wstrząs = (雷) grom.

== Heksagram 41 ==

Heksagram 41 zwany 損 (sǔn), "Zanikający". Wariacje: "malejący". Wewnętrzny trygram : ☱ (兌 duì) otwarte = (澤) bagno, Zewnętrzny trygram : ☶ (艮 gèn) ograniczenie = (山) góra.

== Heksagram 42 ==

Heksagram 42 zwany 益 (yì), "Powiększający". Wariacje: "wzrost (zwiększać)". Wewnętrzny trygram : ☳ (震 zhèn) wstrząs = (雷) grom, Zewnętrzny trygram : ☴ (巽 xùn) grunt = (風) wiatr.

== Heksagram 43 ==

Heksagram 43 zwany 夬 (guài), "Dzielący". Wariacje: "przełamywać (rezolutność)", "rezolutność". Wewnętrzny trygram : ☰ (乾 qián) siła = (天) niebo, Zewnętrzny trygram : ☱ (兌 duì) otwarte = (澤) bagno.

== Heksagram 44 ==

Heksagram 44 zwany 姤 (gòu), "Kojarzący/łączący w pary". Wariacje: "poznać się", "spotkanie". Wewnętrzny trygram : ☴ (巽 xùn) grunt = (風) wiatr, Zewnętrzny trygram : ☰ (乾 qián) siła = (天) niebo.

== Heksagram 45 ==

Heksagram 45 zwany 萃 (cuì), "Skupiający". Wariacje: "gromadzić", "skończony". Wewnętrzny trygram : ☷ (坤 kūn) pole = (地) ziemia, Zewnętrzny trygram : ☱ (兌 duì) otwarte = (澤) bagno.

== Heksagram 46 ==

Heksagram 46 zwany 升 (shēng), "Pnący się". Wariacje: "pchający w górę". Wewnętrzny trygram : ☴ (巽 xùn) grunt = (風) wiatr, Zewnętrzny trygram : ☷ (坤 kūn) pole = (地) ziemia.

== Heksagram 47 ==

Heksagram 47 zwany 困 (kùn), "Krępujący". Wariacje: "opresja (wyczerpanie)", "wplątany". Wewnętrzny trygram : ☵ (坎 kǎn) otchłań = (水) woda, Zewnętrzny trygram : ☱ (兌 duì) otwarte = (澤) bagno.

== Heksagram 48 ==

Heksagram 48 zwany 井 (jǐng), "Dążący do źródła". Wariacje: "studnia". Wewnętrzny trygram : ☴ (巽 xùn) grunt = (風) wiatr, Zewnętrzny trygram : ☵ (坎 kǎn) otchłań = (水) woda.

== Heksagram 49 ==

Heksagram 49 zwany 革 (gé), "Obdzierający ze skóry". Wariacje: "rewolucja (linienie)", "uzda". Wewnętrzny trygram : ☲ (離 lí) blask = (火) ogień, Zewnętrzny trygram : ☱ (兌 duì) otwarte = (澤) bagno.

== Heksagram 50 ==

Heksagram 50 zwany 鼎 (dǐng), "Trzymający". Wariacje: "kocioł". Wewnętrzny trygram : ☴ (巽 xùn) grunt = (風) wiatr, Zewnętrzny trygram : ☲ (離 lí) blask = (火) ogień.

== Heksagram 51 ==

Heksagram 51 zwany 震 (zhèn), "Wstrząs". Wariacje: "rozbudzający (szok, wstrząs, grom)" "grom". Wewnętrzny i zewnętrzny trygram: ☳ (震 zhèn) wstrząs = (雷) grom.

== Heksagram 52 ==

Heksagram 52 zwany 艮 (gèn), "Ograniczenie". Wariacje: "bezruch, góra", "ciągły". Wewnętrzny i zewnętrzny trygram: ☶ (艮 gèn) ograniczenie = (山) góra.

== Heksagram 53 ==

Heksagram 53 zwany 漸 (jiàn), "Infiltrujący". Wariacje: "rozwój (stopniowy process)", "wyprzedzenie, posunięcie naprzód". Wewnętrzny trygram : ☶ (艮 gèn) ograniczenie = (山) góra, Zewnętrzny trygram : ☴ (巽 xùn) grunt = (風) wiatr.

== Heksagram 54 ==

Heksagram 54 zwany 歸妹 (guī mèi), "Nawracający dziewicę". Wariacje: "poślubienie dziewicy", "powracająca dziewica, zwrócenie dziewicy". Wewnętrzny trygram : ☱ (兌 duì) otwarte = (澤) bagno, Zewnętrzny trygram : ☳ (震 zhèn) wstrząs = (雷) grom.

== Heksagram 55 ==

Heksagram 55 zwany 豐 (fēng), "Bycie w obfitości". Wariacje: "mnóstwo, dodatek, obfitość", "pełnia". Wewnętrzny trygram : ☲ (離 lí) blask = (火) ogień, Zewnętrzny trygram : ☳ (震 zhèn) wstrząs = (雷) grom.

== Heksagram 56 ==

Heksagram 56 zwany 旅 (lǚ), "Goszczący". Wariacje: "tułacz", "podróżujący". Wewnętrzny trygram : ☶ (艮 gèn) ograniczenie = (山) góra, Zewnętrzny trygram : ☲ (離 lí) blask = (火) ogień.

== Heksagram 57 ==

Heksagram 57 zwany 巽 (xùn), "Grunt". Wariacje: "łagodny (penetrujący, wiatr)", "kalkulacje, obliczenia". Wewnętrzny i zewnętrzny trygram: ☴ (巽 xùn) grunt = (風) wiatr.

== Heksagram 58 ==

Heksagram 58 zwany 兌 (duì), "Otwarty". Wariacje: "radosny, jezioro", "uzurpacja". Wewnętrzny i zewnętrzny: ☱ (兌 duì) otwarte = (澤) bagno.

== Heksagram 59 ==

Heksagram 59 zwany 渙 (huàn), "Rozwiewający". Wariacje: "rozproszenie (rozwiązanie, unieważnienie)", "rozśrodkowanie, rozproszenie". Wewnętrzny trygram : ☵ (坎 kǎn) otchłań = (水) woda, Zewnętrzny trygram : ☴ (巽 xùn) grunt = (風) wiatr.

== Heksagram 60 ==

Heksagram 60 zwany 節 (jié), "Wyrażający, zrozumiały". Wariacje: "ograniczenie", "umiarkowanie". Wewnętrzny trygram : ☱ (兌 duì) otwarte = (澤) bagno, Zewnętrzny trygram : ☵ (坎 kǎn) otchłań = (水) woda.

== Heksagram 61 ==

Heksagram 61 zwany 中孚 (zhōng fú), "Wracający do środka". Wariacje: "wewnętrzna prawda", "centralny powrót". Wewnętrzny trygram : ☱ (兌 duì) otwarte = (澤) bagno, Zewnętrzny trygram : ☴ (巽 xùn) grunt= (風) wiatr.

== Heksagram 62 ==

Heksagram 62 zwany 小過 (xiǎo guò), "Nieznacznie wykraczający". Wariacje: "przewaga małych", "niewielkie przekroczenie". Wewnętrzny trygram : ☶ (艮 gèn) ograniczenie = (山) góra, Zewnętrzny trygram : ☳ (震 zhèn) wstrząs = (雷) grom.

== Heksagram 63 ==

Heksagram 63 zwany 既濟 (jì jì), "Już forsujący bród". Wariacje: "po skończeniu", "wykonany". Wewnętrzny trygram : ☲ (離 lí) blask = (火) ogień, Zewnętrzny trygram : ☵ (坎 kǎn) otchłań = (水) woda.

== Heksagram 64 ==

Heksagram 64 zwany 未濟 (wèi jì), "Jeszcze nie brodzący". Wariacje: "przed ukończeniem", "jeszcze nie ukończony". Wewnętrzny trygram : ☵ (坎 kǎn) otchłań = (水) woda, Zewnętrzny trygram : ☲ (離 lí) blask = (火) ogień.


Indalo

Indalo – prehistoryczny symbol magiczny pochodzący z terenu hiszpańskiej Andaluzji.
Datowane na okres neolitu (ok. 6 tysięcy lat temu) malowidło przedstawiające Indalo, wykonane ochrą, zostało odkryte w 1868 roku przez Antonio Gongónia y Martineza w jaskini Los Letreros, położonej w górach Las Vélez niedaleko Vélez-Blanco w prowincji Almería. Przedstawia ono antropomorficzną postać z rozpostartymi rękoma, w których trzyma rozciągający się ponad swoją głową łuk. Jego znaczenie jest niepewne, przyjmuje się, iż jest to wizerunek jakiegoś bóstwa trzymającego tęczę. Być może był to rodzaj amuletu ochronnego, mającego odegnać złe moce.
Obecnie wizerunek Indalo stanowi oficjalny symbol miasta Mojácar i prowincji Almería. Traktowany jest jako symbol szczęścia i pomyślności i szeroko wykorzystywany przez przemysł turystyczny, można go spotkać na różnych pamiątkach z regionu, t-shirtach i breloczkach.

== Przypisy ==