Koniec świata

Koniec świata – potencjalny, różnie wyobrażany, proces zakończenia istnienia świata. Jest on powszechnie związany z nauką, filozofią, religią i kulturą.
Określenie to bywa też używane w znaczeniu miejsca odległego od cywilizacji. „Drugi koniec świata” to potoczne określenie antypodów.

== Zapowiadanie końca świata ==

=== Daty ===
375–400 – datę końca świata wyznaczył św. Marcin z Tours
992 – według jednej z teorii w Wielki Piątek wypadło święto Zwiastowania. Biblijna tradycja chrześcijańska (oparta na Księdze Objawienia) głosiła, iż oznacza to początek panowania Antychrysta.
1412 – koniec świata według św. Wincentego z Ferrary
20 lutego 1524 – zapowiedź powszechnego potopu przez Johannesa Stoefflera
31 grudnia 1999 i 2000 – kolejne „okrągłe” daty związane z millenaryzmem; potencjalny koniec świata związany z problemem roku 2000
21 maja 2011 – koniec świata według Harolda Campinga
21 grudnia 2012 – ostatni dzień podany w kalendarzu Majów. Według niektórych interpretacji (m.in. Patricka Geryla) właśnie wtedy miał nastąpić koniec świata.

=== Zapowiedzi bez konkretnej daty ===
Przepowiednia Malachiasza

== Nauka ==

=== Koniec ludzkości lub życia na Ziemi ===
Za około 5 miliardów lat Słońce, wskutek nieuniknionej ewolucji, stanie się czerwonym olbrzymem, przez co zwiększy swoją objętość i całkowicie pochłonie pierwsze trzy planety Układu Słonecznego tj. Merkurego, Wenus i Ziemię. Możliwe, że życie na Ziemi przestanie istnieć już wcześniej. Peter Ward i Donald Brownlee uważają, że nastąpi to za ok. 500 milionów lat wskutek powolnego wzrostu temperatury Słońca, który doprowadzi do wrzenia oceanów. Koniec życia na Ziemi nie musi oznaczać końca cywilizacji – ludzie lub ich potomkowie mogą przenieść się na planety pozasłoneczne.
Zdarzeniem prowadzącym do zagłady wielu gatunków na Ziemi może być zderzenie dużej planetoidy lub innego ciała niebieskiego z Ziemią.
Pewne ryzyko związane jest ze zderzeniem naszej galaktyki z galaktyką Andromedy, które nastąpi za około 3-4 miliardy lat. Wpływ tego zdarzenia na Układ Słoneczny jest obecnie trudny do precyzyjnego określenia.
Zagrożeniem dla cywilizacji ziemskiej mogą być wojny nuklearne. III wojna światowa jest jedną z potencjalnych przyczyn wyginięcia ludzkości lub nawet całego życia na Ziemi. Mianem III wojny światowej określa się wojnę z globalnym użyciem broni masowego rażenia.
Ponieważ rozwój nauki i technologii na Ziemi napędzały dwa czynniki – walka o dominację i pragnienie łatwego życia, niemiecki astrofizyk i radioastronom Sebastian von Hoerner wśród potencjalnych przyczyn końca cywilizacji wymienia zagładę istot rozumnych lub całego życia na planecie w wyniku konfliktów globalnych, a także degenerację fizyczną lub umysłową, utratę zainteresowań naukowo-badawczych.

=== Koniec Wszechświata ===
Los Wszechświata zależy od tego, czy wewnętrzne siły grawitacyjne powstrzymają jego ekspansję. Dwie główne możliwości ewolucji Wszechświata to:

Wielki Krach – jeśli ilość materii jest na tyle duża, by grawitacyjnie powstrzymać ekspansję, a następnie doprowadzić do zapadnięcia się Wszechświata, odwrócenia etapów dotychczasowej jego ewolucji, aż do momentu, gdy wszystkie siły władające kosmosem będą znów połączone w jedną wielkość. Temperatura wtedy będzie wzrastać wraz ze wzrostem gęstości – powrót do osobliwości (taką możliwość wyklucza się obecnie na podstawie faktów obserwacyjnych, takich jak wzrastające tempo rozszerzania Wszechświata).
Wielki Chłód – jeśli ilość materii jest zbyt mała, by siły grawitacyjne mogły powstrzymać ekspansję, to Wszechświat będzie rozszerzać się wiecznie (i to coraz szybciej, jeżeli stała kosmologiczna ma dodatnią wartość), a jego temperatura spadać. Jeden ze scenariuszy mówi, że za 10 bilionów lat, długo po tym, jak Słońce i podobne do niego gwiazdy się wypalą, kosmos będzie wypełniony wielką, choć wciąż malejącą liczbą czerwonych karłów. Za biliard lat jedynymi pozostałościami po gwiazdach będą takie obiekty, jak czarne dziury, gwiazdy neutronowe oraz wystygłe białe i brązowe karły. Czarne dziury będą pożerały wszystko, ale nawet one znikną, stopniowo wyparowując (poprzez promieniowanie Hawkinga). Proces ten zajmie 1098 lat. Później Wszechświat będą wypełniały jedynie elektrony, pozytony, neutrina i fotony o bardzo małej koncentracji.
Według jeszcze innej koncepcji, koniec znanego ludziom świata może nastąpić wraz z uwolnieniem energii próżni. Wiele obserwacji wskazuje, że Wszechświat posiada niezerową energię próżni. Jeżeli istnieje stan próżni o niższej energii, to Wszechświat jest w stanie próżni fałszywej i może dojść do tunelowania do niższego stanu. Będzie się to wiązać ze zmianą niektórych stałych fizycznych, np. mas wielu cząstek. Nastąpi też koniec takiego Wszechświata, jaki znamy, ponieważ np. atomy mogą stać się nietrwałe.

== Religie ==

=== Chrześcijaństwo ===

Koniec (obecnego) świata w chrześcijaństwie kojarzony jest z powtórnym przyjściem Jezusa Chrystusa na Ziemię. Będzie ono związane „z odnowieniem się wszystkich rzeczy”.
Jezus Chrystus przyrównuje koniec świata do potopu. Podobnie jak biblijny potop, będący typem końca świata wydarzenie to nie będzie prowadzić tylko do „zagłady bezbożnych ludzi”, ale też do ratunku ludzi sprawiedliwych.
Sprawiedliwi dostąpią zbawienia i wiecznego szczęścia („ani oko nie widziało, ani ucho nie słyszało, ani serce człowieka nie zdołało pojąć, jak wielkie rzeczy przygotował Bóg tym, którzy Go miłują”). Bezbożni „jako karę poniosą” „wieczną zagładę [z dala] od oblicza Pańskiego i od potężnego majestatu Jego”. W stosunku do złych Biblia mówi, że Jezus Chrystus przyjdzie na „dzień sądu” „aby zostali osądzeni wszyscy, którzy nie uwierzyli prawdzie, lecz znaleźli upodobanie w nieprawości”, którzy „mają zginąć, ponieważ nie przyjęli miłości prawdy, która mogła ich zbawić”, dla pomsty wobec tych, którzy nie znają Boga i nie są posłuszni Ewangelii (Dobrej Nowinie) Jezusa Chrystusa.
Przed owym przyjściem na świecie będą miały miejsce konflikty między narodami, głód, epidemie, trzęsienia ziemi oraz prześladowanie chrześcijan, które nastąpi po wcześniej wymienionych plagach i podczas którego wielu odstąpi od Jezusa. Powtórne przyjście Jezusa będzie stanowić odpoczynek i ratunek dla wiernych, tych którzy wytrwają. Koniec nastąpi, gdy ewangelia królestwa będzie głoszona na całym świecie, na świadectwo wszystkim narodom (warunek ten być może został już spełniony). Dzień ten ma nastąpić niespodziewanie (przyjść „jak złodziej”) – nikt nie wie kiedy, poza Bogiem Ojcem („Czuwajcie więc, bo nie wiecie, w którym dniu Pan wasz przyjdzie.” Ew. Mateusza 24:42, Biblia Tysiąclecia). Odnośnie do daty tego wydarzenia w 2. Liście Piotra można przeczytać: „Niech to jedno, umiłowani, nie uchodzi uwagi waszej, że u Pana jeden dzień jest jak tysiąc lat, a tysiąc lat jak jeden dzień. Pan nie zwleka z dotrzymaniem obietnicy, chociaż niektórzy uważają, że zwleka, lecz okazuje cierpliwość względem was, bo nie chce, aby ktokolwiek zginął, lecz chce, aby wszyscy przyszli do opamiętania.” (2 P 3:8–9).

Fałszywi prorocy będą się podszywać pod bycie Namaszczonym (Mesjasz), lecz chrześcijanie nie powinni dać się zwieść, m.in. dlatego że „jak błyskawica, gdy zabłyśnie, świeci od jednego krańca widnokręgu aż do drugiego”, tak przyjdzie Jezus Chrystus. Jezus Chrystus powtórnie przyjdzie w chwale. Zstąpi z nieba na Ziemię na obłokach niebieskich wraz z aniołami swojej mocy. „Pośle On swoich aniołów z trąbą o głosie potężnym, i zgromadzą Jego wybranych z czterech stron świata, od jednego krańca nieba aż do drugiego.”
Wtedy zmartwychwstaną ci, którzy należą do Chrystusa.
Koniec „nie nastąpi (...) jednak wcześniej niż nastanie odstępstwo i objawi się człowiek niegodziwości, syn zatracenia, przeciwnik, który wynosi się ponad wszystko, co się zwie Bogiem lub jest przedmiotem boskiej czci. Zasiądzie on nawet w świątyni Bożej, podając się za Boga. Pojawieniu się jego towarzyszyć będzie działanie szatana, z całą mocą, wśród znaków i fałszywych cudów”. Jezus zgładzi Antychrysta tchnieniem swoich ust i wniwecz obróci objawieniem swego przyjścia.
„Po okresie tysiąca lat panowania Chrystusa Szatan wraz z wszystkimi, którzy będą potępieni zostaną wrzuceni do jeziora ognia. Niebiosa z trzaskiem przeminą, a żywioły rozpalone stopnieją, ziemia i dzieła ludzkie na niej spłoną”.

==== Katolicyzm ====
W katolickim ujęciu koniec świata jest powiązany z paruzją. Zwykle wymienia się pięć prodromów, czyli znaków poprzedzających paruzję: osłabienie wiary, apostazja, przyjście antychrysta, głoszenie ewangelii wszystkim narodom i nawrócenie Izraela. Tradycyjnie paruzja była łączona z zamknięciem historii świata, co znalazło uwidocznienie w symbolu konstantynopolitańskim, mówiącym o „życiu wiecznym w przyszłym świecie”.
W XX wieku nastąpiła zmiana rozumienia końca świata w teologii katolickiej. Stąd też koniec świata jest rozumiany raczej jako jego przemiana, to znaczy zaistnienie nowego porządku kosmicznego, przeznaczonego dla odnowionego człowieka. Na podstawie Nowego Testamentu Augustyn Jankowski wysnuł wnioski, że „nowe niebo i nowa ziemia”, o których mówi Apokalipsa św. Jana, już się tworzą pod wpływem Ducha Świętego, a miejscem przyszłego szczęścia ludzi może być „nowa ziemia” przepełniona Bożą obecnością, a nie odległe niebo. Jankowski stwierdził również, iż apokaliptyczne opisy unicestwienia niekoniecznie oznaczają koniec świata obecnego i nowy akt stworzenia, a dotyczą tego, co jest niezgodne z wolą Boga.

==== Świadkowie Jehowy ====

Świadkowie Jehowy uważają, że koniec świata nie odnosi się do zagłady Ziemi ani ludzkości, ale oznacza koniec obecnej struktury społecznej, charakterystycznego stanu (systemu lub porządku) w dziejach ludzkości – zakończenie systemu rzeczy (1J 2:17). Biblia nie podaje daty, ale Jezus podał złożony „znak”, czyli serię wydarzeń, dzięki którym można dostrzec zbliżanie się końca – okres ten nazywa się „czasem końca” lub „dniami ostatnimi” (Mt 24:3, 7–14; 2 Tymoteusza 3:1–5). „Wielki ucisk” to cykl wydarzeń prowadzących do zniszczenia obecnego porządku świata, którego finałem będzie Har-Magedon/Armagedon – wojna wielkiego dnia Boga Wszechmocnego (Objawienie 16:14, 16). Będzie to wybiórcza zagłada tylko nieposłusznych Jehowie Bogu mieszkańców ziemi, a ci, którzy ocaleją, będą żyli na ziemi pod panowaniem Królestwa Bożego, a w ostateczności wiecznie w raju na ziemi.

=== Islam ===
Koniec świata według muzułmanów zwiastować będzie Antychryst przybyły na ziemię z jednym okiem i znakiem na czole, którego rozpoznają jedynie wierzący. Następnie Gog i Magog (Jadżudż i Madżudż), okropne stworzenia zaczną niszczyć zapasy pożywienia i wody. Na Ziemi pojawią się różne nieszczęścia i kataklizmy, trzęsienia ziemi, pożary, kataklizmy naturalne, zapanuje terror, chaos i wojny.
Wszystkich ludzi porażą pioruny, z wyjątkiem wybranych przez Boga. Każda dusza zostanie sprawiedliwie oceniona: „Więc kto wierzy i czyni dobro, tego nie przejmie żaden strach, ani nie będzie zasmucony. A tych, którzy za kłamstwo uznali Nasze znaki, dotknie kara za to, że szerzyli zepsucie.” (6:48, 49). Niewierni zostaną zapędzeni do piekła, skąd nie będzie już odwrotu.
Ci natomiast, którzy byli wierni, zaprowadzeni zostaną do Dżannah – ogrodu Boga, by tam chwalić go na wieki i kontemplować prawdę o nim. Stany piekła i nieba będą też miały charakter fizyczny, doświadczalny nie tylko duszą, ale też ciałem: „na łożach ozdobnie wyszywanych, wyciągnięci, podparci na łokciach, zwróceni do siebie twarzami. Pośród nich krążą młodzieńcy nieśmiertelni z czaszami, dzbanami i kielichami, napełnionymi napojem z płynącego źródła, od którego nie cierpią na ból głowy ani nie doznają upojenia (...)” (56:15–19) oraz: „będą w palącym podmuchu i wrzącej wodzie, w cieniu czarnego dymu, ani nie orzeźwiającego, ani dobroczynnego” (56, 42–46).

=== Buddyzm ===
Buddyzm naucza, że wszystko podlega nietrwałości, zarówno czujące istoty, jak i światy w których przebywają, które zwane są Samsarą. Istnienie Samsary uwarunkowane jest prawem przyczynowo-skutkowym (karma), wpływającym na los istot w niej przebywających. Tradycyjne nauki, które niekiedy utożsamia się z podglądem Hinajana, opisują, że koniec świata będzie przebiegał etapami, zagładzie ulegnie najpierw świat tzw. sfery pożądania do którego zalicza się krainy piekieł, głodnych duchów „preta”, ludzi i zwierząt oraz półbogów i bogów, następnie zagładzie ulegną miejsca przebywania bogów sfery foremnej, natomiast na końcu miejsca bogów sfery bezforemnej. Jednak Buddowie, Bodhisattwie oraz Arhaci przebywający poza Samsarą nie ulegną temu procesowi ze względu na stan Nirwany. Ponadto opisane jest, że istnieje wiele światów, które mają okresy swojego powstawania, trwania i zaniku, gdy istnieją ku temu odpowiednie warunki w zgodzie z kolektywnym prawem przyczynowo-skutkowym karma czujących istot. Pomiędzy istnieniem tych światów są ciemne okresy nieistnienia, kiedy ze względu na brak odpowiednich warunków przyczynowo-skutkowych występuje jedynie potencjał dla ich rozwoju. Obecny okres istnienia naszego świata tradycyjnie nazwany jest w buddyzmie jako bardzo pomyślny, gdyż pojawi się w nim tysiąc w pełni oświeconych istot, tzn. buddów, a historycznym i obecnym buddą jest Siakjamuni urodzony w Indiach, czwarty w kolejności z owych buddów.
Z punktu widzenia nauk Mahajana np. według poglądów Czittamatra oraz Madhjamaka nie uznaje się tego dualistycznego podziału na czujące istoty i światy w którym przebywają, a ściślej ujmując podziału na umysł i materię. Najbardziej szczegółowe nauki związane są z teorią Wadżrajana i opisują proces umierania, któremu każdy będzie musiał podlegać jako następujące po sobie subtelne poziomy rozpadu i stanów obecności, aż do stanu „przejrzyste światło”. Gdy nie rozpozna się przejrzystego światła, nie nastąpi wyzwolenie i podlegać się będzie stanowi pośredniemu bardo, w którym zgodnie z prawem dwunastu ogniw współzależnego powstawania następuje ponowne uwarunkowanie dualistyczną tożsamością, to znaczy niewiedzą, doświadczając nietrwałości „ja” i świata, w którym owo „ja” przebywa.

=== Judaizm ===
Ze względu na swoją specyfikę Tora niewiele wspomina o końcu świata. Ten bowiem implikuje zajęcie się sprawami ostatecznymi w kontekście poszczególnych ludzi, judaizm zaś zajęty jest raczej historią narodu wybranego i tego, co dotyczy spraw bieżących. Są jednak fragmenty, które opisują ten proces, choć to tradycja talmudyczna nadała wyobrażeniu Żydów o końcu świata, dzisiejszy wymiar.
Księga Amosa zastrzega by nie oczekiwać końca świata: „Cóż wam po dniu Pańskim? On jest ciemnością, a nie światłem” (Am 5:18). Gdy już ów koniec świata nadejdzie, Mesjasz będzie musiał stoczyć walkę z armią Goga i Magoga. Wódz tej armii zostanie sprowadzony na górę Synaj i osądzony, a następnie stracony. Ziemia zostanie oczyszczona z wszelkiego zła i dokona się budowa „czystego i świętego” domu dla Pana i jego poddanych (Ez 38 i 39).

=== Mitologia skandynawska ===
W mitologii skandynawskiej koniec świata, a wraz z nim zmierzch bogów, był określany mianem Ragnarök. W wyobrażeniach mitologicznych ma on być wielką walką pomiędzy bogami a olbrzymami pod wodzą Lokiego, w wyniku której świat i Asgard, siedzibę bogów, strawi ogień, wszystkie gwiazdy zgasną, a Ziemię zaleje wielkie morze. Ostatecznie z tej toni wyłoni się nowy świat i nastąpi era szczęśliwości bez przemocy i wojen.

== Koniec świata w kulturze ==
Z tematyką końca świata związane są różne podgatunki fantastyki, w tym:

fantastyka postapokaliptyczna, traktujący o wydarzeniach bezpośrednio po kataklizmie, apokalipsie.
umierająca Ziemia, którego akcja rozgrywa się w dalekiej przyszłości – u schyłku życia na Ziemi lub w końcowych etapach istnienia wszechświata, gdy prawa natury zaczynają zawodzić.

=== Literatura ===
Oprócz religijnych dzieł literackich opisujących koniec świata, pisali o nim też inni twórcy.

Czesław Miłosz interpretuje to jako zakończenie żywota człowieka, wkładając w usta starego człowieka słowa „Innego końca świata nie będzie”.
Równie dobrze można ten wiersz Miłosza „Piosenka o końcu świata” interpretować jako moralitet – koniec świata dzieje się w każdej chwili, sąd ostateczny sądzi każdy nasz czyn, wybór.

Jan Kasprowicz w dziele „Dies Irae” wyraża ekspresjonistyczną, ale religijną wersję.
Powieść o czasach ostatecznych autorstwa Tima LaHaye’a i Jerry’ego B. Jenkinsa ukazuje jeden ze scenariuszy końca świata na podstawie Biblii.

=== Kultura masowa ===
zegar zagłady – wskaźnik zagrożenia zagłady ludzkości
2 Minutes to Midnight (utwór odnoszący się do zegara zagłady) zespołu Iron Maiden

== Zobacz też ==

argument o końcu świata
apokalipsa
Wielkie Rozdarcie
katastrofa kosmiczna
oś czasu dalekiej przyszłości

== Przypisy ==


Laser Interferometer Space Antenna

Laser Interferometer Space Antenna (LISA) – planowany przez ESA eksperyment w przestrzeni kosmicznej, mający na celu obserwowanie fal grawitacyjnych.
LISA ma być gigantycznym interferometrem Michelsona utworzonym przez trzy sztuczne satelity umieszczone na orbicie okołosłonecznej, w formacji trójkąta równobocznego o długości boku wynoszącej około 2,5 miliona kilometrów. Odległości pomiędzy satelitami będą nieustannie precyzyjnie mierzone metodą interferometrii laserowej. Przejście fal grawitacyjnych, będących zaburzeniami geometrii czasoprzestrzeni, wywoływać będzie niewielkie zmiany tych odległości, rejestrowane przez układ pomiarowy.
3 grudnia 2015 wystrzelono pojedynczą testową sondę LISA Pathfinder, która zademonstrowała możliwość kontrolowania położenia satelity z wymaganą precyzją i przetestowała elementy aparatury.
W czerwcu 2017 roku LISA została wybrana do realizacji jako trzecia z kolei duża misja w ramach realizowanego przez ESA programu badań kosmicznych Cosmic Vision. Start misji jest planowany w 2037 roku.

== Pierwotna koncepcja – LISA ==
Pierwotnie projekt LISA miał być wspólnym przedsięwzięciem NASA i ESA. Misja uzyskała nawet wsparcie amerykańskiej National Research Council, ale NASA wycofała się z niej w 2011 z powodów finansowych. ESA miała dostarczyć same satelity wraz z napędem, czujniki położenia oraz część aparatury pomiarowej. NASA miała dostarczyć resztę aparatury naukowej, urządzenia telekomunikacyjne oraz miała umieścić satelity w przestrzeni kosmicznej. Start satelitów przewidywano najwcześniej na rok 2020, a początek programu naukowego po roku 2020. Okres działania eksperymentu obliczony był na 5 lat z możliwością przedłużenia do 10 lat.

== Cel naukowy ==

Celem projektu mają być obserwacje fal grawitacyjnych pochodzących z takich źródeł, jak:

układy podwójne gwiazd neutronowych lub czarnych dziur,
zjawiska o charakterze katastroficznym (kolaps masywnej gwiazdy, zlewanie się czarnych dziur),
reliktowe promieniowanie grawitacyjne z okresu wczesnego Wszechświata (analogiczne do elektromagnetycznego tła mikrofalowego).
Zwłaszcza wykrycie i pomiary tego ostatniego rodzaju fal grawitacyjnych byłoby bardzo cenne, ponieważ umożliwiłoby wgląd w historię Wszechświata znacznie wcześniejszą, niż pozwala na to obserwacja tła mikrofalowego.

== Budowa ==
Klasyczny interferometr Michelsona składa się z dwóch prostopadłych ramion stykających się końcami. W miejscu ich zetknięcia znajduje się źródło światła, układ rozdzielający i część detekcyjna, w której doprowadza się do interferencji promieni światła odbitych od zwierciadeł umieszczonych na końcach ramion.
W eksperymencie LISA trzy satelity, wyznaczające ramiona interferometru, znajdują się w wierzchołkach trójkąta równobocznego, co oznacza, że ramiona interferometru stykają się pod kątem 60°. Wszystkie trzy satelity będą miały identyczną konstrukcję – każdy z nich będzie miał własne źródło światła i układ detekcyjny, a jednocześnie będzie służył jako zwierciadła dla dwóch pozostałych. Eksperyment będzie się więc składał praktycznie z trzech niezależnych interferometrów. Pozwoli to na wzajemną kontrolę ich działania, zwiększy czułość układu i pozwoli na pomiar polaryzacji fal grawitacyjnych.
Dla zredukowania wpływów grawitacyjnych Ziemi i Księżyca formacja zostanie umieszczona na orbicie okołosłonecznej o takim samym okresie obiegu jak Ziemia, ale w odległości około 20° za nią. Średnia odległość eksperymentu od Ziemi ma wynosić około 50 mln kilometrów. Każdy ze składających się na eksperyment satelitów zostanie umieszczony na orbicie eliptycznej i o nieco innym nachyleniu do płaszczyzny ekliptyki, dzięki czemu będą one zachowywały stałą odległość od siebie (rysunek). Zmieniająca się przy tym orientacja całej formacji w przestrzeni może dodatkowo umożliwić pomiar kierunków dla silniejszych źródeł fal grawitacyjnych. Całkowity rozmiar formacji będzie kilkakrotnie większy od rozmiarów orbity Księżyca.
Bardzo istotne dla precyzji eksperymentu jest odizolowanie satelitów (a ściślej: umieszczonych na ich pokładach swobodnie spadających mas referencyjnych, których wzajemne położenia są mierzone) od wpływu czynników innych niż grawitacja na ich ruch. Chodzi tu na przykład o ciśnienie światła słonecznego, oddziaływania z cząstkami gazu i pyłu międzyplanetarnego, a nawet efekty zmiennych pól elektrycznych od pracujących na pokładzie sondy komputerów i innej aparatury. Dlatego w każdym z satelitów masy referencyjne znajdą się wewnątrz specjalnej osłony. Położenie osłony, a więc i całego satelity, względem masy będzie mierzone z dokładnością do kilkuset nanometrów, a wszelkie odchylenia precyzyjnie korygowane miniaturowymi silniczkami o sile ciągu rzędu mikroniutonów.
Każdy z satelitów będzie wyposażony, poza źródłem światła laserowego (laser podczerwony o mocy ok. 1 W), w układ optyczny z dwoma teleskopami Cassegraina, używanymi zarówno do wysyłania światła w kierunku pozostałych satelitów, jak i obserwowania światła przychodzącego. Same masy referencyjne, wykonane ze stopu złota i platyny, będą miały formę sześcianów o idealnie wypolerowanych ścianach, służących za zwierciadła. Konstruktorzy zamierzają osiągnąć precyzję pomiarów zmian wzajemnej odległości mas na poziomie 10 pikometrów.

== Porównanie z innymi detektorami fal grawitacyjnych ==
W porównaniu z istniejącymi lub planowanymi ziemskimi detektorami fal grawitacyjnych opartymi na zasadzie interferometru, jak LIGO, VIRGO czy GEO600, LISA wyróżnia się czułością na fale grawitacyjne o niskich częstotliwościach, co zawdzięcza dużej długości ramion interferometru. Detektor będzie więc komplementarny do obserwatoriów naziemnych, czułych na małe długości fal (czyli wyższe częstotliwości).

== Uwagi ==

== Przypisy ==

== Linki zewnętrzne ==

LISA na stronach NASA (ang.)
LISA na stronach ESA (ang.)


The Millennium Project

The Millennium Project – globalny think tank działający jako organizacja pozarządowa. Działania organizacji koncentrują się na badaniu zagadnień dotyczących przyszłości, kształtowaniu globalnych zmian w taki sposób, aby zapewnić zrównoważony i stabilny rozwój. Przewodniczącym organizacji The Millennium Project jest Jerome C. Glenn.
The Millennium Project tworzy długoterminowe analizy zagadnień w skali zarówno ogólnoświatowej, jak i lokalnej. Pozwalają one na wczesne ostrzeganie, dostrzeganie możliwości, budowę strategii. Organizacja zrzesza ekspertów z korporacji, uniwersytetów, organizacji pozarządowych, instytucji unijnych i rządowych na całym świecie.
Wyniki badań publikowane są w raporcie "State of the Future”. Raport "State of the Future" ("Stan Przyszłości") jest coroczną publikacją przedstawiającą rezultaty badań The Millennium Project. Opisuje poszczególne zagadnienia i prezentuje długoterminowe scenariusze, globalne wyzwania, a także obecne i przyszłe trendy. Raport zawiera także „15 Globalnych wyzwań” (15 Global Challenges), czyli najważniejsze globalne i lokalne wyzwania stojące przed ludzkością. The Millennium Project monitoruje ich realizację, wyznacza działania niezbędne do ich osiągnięcia oraz dokonuje ich oceny.
Think tanku The Millennium Project nie należy mylić z Projektem Milenijnym ONZ (ang. United Nations Millennium Project).

== Historia The Millennium Project ==
Projekt powstania organizacji został zainicjowany przez Futures Group International, American Council for The United Nations University, Smithsonian Institution oraz United Nations University Projekt powstał w toku 3 letniego studium wykonalności sponsorowanego przez United States Environmental Protection Agency, UNDP i UNESCO, w której uczestniczyło ponad 200 futurologów i naukowców z 50 krajów. Tworzenie analizy można podzielić na trzy fazy:

Faza I rozpoczęła się w 1992 r. inicjatywą US EPA. Inicjatywa miała na celu zbadanie i połączenie futurologów i naukowców z całego świata, którzy mieli stworzyć wstępny projekt i przeprowadzić pierwszy test dotyczący globalnego problemu ludności i ochrony środowiska.
Faza II przypada na lata 1993/94. Stworzono wtedy wiele raportów dotyczących długofalowych problemów Afryki i ich zaradzaniu. Pieczę nad tymi raportami sprawowała UNDP.
Ostatnia faza analizy przeprowadzona została przez UNESCO w latach 1994/95.
Od 1996 The Millennium Project przeprowadziło wiele analiz i prognoz, współpracując z ponad 2500 futurologami, naukowcami i biznesmenami z wielu krajów z całego świata. Od 2022 r. The Millennium Project współpracuje z Dubai Future Foundation.

== The Millennium Project w Polsce ==
Polskiemu oddziałowi The Millennium Project przewodniczy firma 4CF. Firma 4CF jest zaangażowana w działania The Millennium Project od 2009 roku. Polski oddział należy do środkowoeuropejskiego węzła organizacji (Central European Node), a od 2015 r. funkcjonuje również jako samodzielna jednostka organizacyjna The Millennium Project.
Centralną instytucją Węzła Środkowoeuropejskiego jest Centrum Strategii Społecznych i Ekonomicznych na Uniwersytecie Karola w Pradze. Działalność Węzła Środkowoeuropejskiego i polskiego oddziału finansował m.in. Międzynarodowy Fundusz Wyszehradzki.
W skład Węzła wchodzą obecnie trzy kraje:
– Czechy
Przewodniczący prof. Pavel Novacek, Dyrektor Centrum Studiów Interdyscyplinarnych, Uniwersytet Palackiego, Ołomuniec.
– Polska
Przewodniczący Piotr Jutkiewicz i Norbert Kołos, 4CF, Warszawa.
– Słowacja
Przewodniczący Ivan Klinec, sekretarz i członek rady Słowackiego Towarzystwa Futurologicznego, Instytut Prognoz i Analiz, Słowacka Akademia Nauk, Słowacka Akademia Nauk, Bratysława.

== Przypisy ==

== Linki zewnętrzne ==
Strona oficjalna The Millennium Project
Strona opisująca 15 Globalnych Wyzwań. millennium-project.org. [dostęp 2022-10-13]. (ang.).
Strona opisująca publikacje The Millennium Project. millennium-project.org. [dostęp 2022-10-13]. (ang.).
Strona o polskim oddziale The Millennium Project


Misja New Worlds

Misja New Worlds – projekt budowy dużego okultera w przestrzeni kosmicznej, mającego na celu blokowania światła poszczególnych gwiazd, umożliwiając tym samym obserwację ich planet. Obserwacje mogłyby być podjęte z istniejącego teleskopu kosmicznego, prawdopodobnie z użyciem Teleskopu Jamesa Webba lub specjalnie stworzonego do tego celu teleskopu pracującego w paśmie widzialnym.
Program w latach 2004-2008 finansowany był przez NASA Institute for Advanced Concepts (NIAC), i kierowany przez dr. Webstera Casha z University of Colorado w Boulder, we współpracy z Ball Aerospace & Technologies Corp., Northrop Grumman, Southwest Research Institute i innymi. W 2010 r. projekt szukał wsparcia finansowego w NASA i w innych źródłach, w wysokości 3 mld dolarów, wskutek czego rozpoczęcie projektu mogło być możliwe już w 2011 r. (projekt został wymieniony przez NASA w planach strategicznych na rok 2011), lecz projekt nie został jak dotąd (2023) zrealizowany.

== Problemy z poszukiwaniem planet pozasłonecznych ==
Obecnie odkrywanie planet pozasłonecznych jest niezwykle trudne. Jest to spowodowane przede wszystkim tym, że:

Planety pozasłoneczne okrążają bardzo blisko swoje gwiazdy, odnosząc się do jednostek astronomicznych. Nawet najbliższe Ziemi gwiazdy są odległe o kilka lat świetlnych. Oznacza to, że podczas poszukiwania planet, zazwyczaj zdarza się obserwować bardzo małe kąty między odkrytą planetą a jej gwiazdą, rzędu dziesiątych części milisekundy kątowej. Tak mały kąt sprawia, że problem jest praktycznie niemożliwy do rozwiązania ze względu na stabilność atmosfery.
Planety pozasłoneczne są bardzo ciemne w porównaniu z gwiazdami, które okrążają. Zazwyczaj gwiazda jest miliony razy bardziej widoczna od planet krążących wokół niej. W związku z czym odkrycie danej planety jest prawie niemożliwe z powodu jasności pobliskiej gwiazdy.

== Plan działania projektu ==

Tradycyjne metody wykrywania egzoplanet polegają na pośredniej obserwacji potencjalnych układów wnioskując istnienie na orbicie ciała. Metody te obejmują:

Astrometrię
Efekt Dopplera
Obserwację pulsarów
Tranzyt
Mikrosoczewkowanie grawitacyjne
Obserwację dysków okołogwiazdowych
Bezpośrednią obserwację potencjalnych układów pozasłonecznych
Wszystkie te metody dostarczają przekonujących dowodów na istnienie planet pozasłonecznych, jednak żadna z nich nie zapewnia rzeczywistych obrazów z planet.
Celem misji New Worlds jest zablokowanie światła pochodzącego z pobliskich gwiazd przy pomocy okultera. Pozwoliłoby to na bezpośrednią obserwację orbity odkrytej planety. Okulter mógłby być wielką okrągłą płytą unoszącą się w przestrzeni tysiące kilometrów wzdłuż linii pola widzenia. Płyta ta będzie miała około kilkudziesięciu metrów średnicy i może być wyniesiona w przestrzeń przy użyciu dzisiejszych rakiet nośnych.
Technika ta będzie umożliwiała odkrywanie planet krążących wokół gwiazd w odległości 10 parseków (około 32 lat świetlnych) od Ziemi. Szacuje się, że w tym zasięgu może być aż kilka tysięcy potencjalnych planet.

=== Starshade ===
Starshade jest proponowanym koronografem w kształcie słonecznika, który byłby zaprojektowany do blokowania światła gwiazd, które zakłócają teleskopowe obserwacje innych światów. Po zamontowaniu go na orbicie, szacuje się, że w okresie 2-letniego działania starshade może pomóc astronomom lepiej poznać 75 różnych systemów planetarnych.

== Obecny status misji ==
Dr Cash otrzymał grant od NIAC w wysokości 400 000 dolarów na wstępne badania nad tym projektem w październiku 2005 r. Grant został przedłużony przez NASA na początku 2006 r. Trzy projekty konkurencyjne zostały wybrane do dalszych badań pod koniec 2006 r.
Zespół The New Worlds Observer wygrał Astrophysics Strategic Concept Mission Study przyznaną przez NASA w 2008 r. do dalszego rozwoju tej misji. W 2010 r. projekt poszukiwał wsparcia finansowego w wysokości 3 mld dolarów w NASA i innych organizacjach.

== Przypisy ==

== Linki zewnętrzne ==
Oficjalna strona New Worlds Mission na University of Colorado, Boulder
Kamera otworkowa dla New World
Poszukiwanie planet w użyciu fotografii otworkowej
Największa kamera otworkowa na świecie
Brian Berger: Northrop Grumman Concept Uses Shade to Find New Planets. space.com, 2006-12-04. [dostęp 2013-02-13]. (ang.).


Napęd impulsowy

Napęd impulsowy – jeden z dwóch rodzajów napędów statków kosmicznych wykorzystywany w fikcyjnym uniwersum Star Trek, służącym do podróży w przestrzeni kosmicznej z prędkością mniejszą od światła w próżni (w odróżnieniu od napędu warp). Zazwyczaj zasilany energią wytworzoną w reaktorach fuzyjnych deuteru, pozwala na szybkie przemieszczanie się statkom w czasie podróży międzyplanetarnych. W przeciwieństwie do silników warp, silniki impulsowe działają na zasadach stosowanych w dzisiejszej technice rakietowej, odrzucając masę z tyłu statku najszybciej jak to możliwe, aby uzyskać jak największe przyspieszenie zgodnie z zasadą zachowania pędu.
Istnieją trzy praktyczne wyzwania utrudniające zaprojektowanie silnika impulsowego: przyspieszenie, dylatacja czasu i oszczędzanie energii. W serialu amortyzatory inercyjne kompensowały przyspieszenie. Te hipotetyczne urządzenia musiałyby być ustawione tak, że materiał pędny zachowywałby swoją inercję po opuszczeniu statku, w przeciwnym razie byłoby to nieskuteczne. Dylatacja czasu stanie się zauważalna przy prędkościach bliskich prędkości światła w próżni. Jeśli chodzi o oszczędzanie energii seriale telewizyjne i książka Star Trek: The Next Generation Technical Manual proponują dwa rozwiązania:

Jeżeli statek porusza się z prędkością impulsową (wolniej niż prędkość światła w próżni) to nadal podróżuje w normalnej czasoprzestrzeni, występuje obawa o dylatację czasu. Autor książki radzi unikać relatywnie dużej prędkości, chyba że jest to absolutnie konieczne. Prędkość impulsowa jest więc ograniczona do 1⁄4 prędkości światła w próżni (ok. 270 mln km/h). Z drugiej strony w książce stwierdzono, że podróż z prędkością warp nie powoduje dylatacji czasu.
Książka wskazuje, że silniki impulsowe są silnikami fuzyjnymi, w których plazma transportowana od reaktora fuzyjnego przez masywne cewki magnetyczne do silnika poprzez odrzut napędza statek kosmiczny. Jest to forma magnetohydrodynamicznego lub magnetoplazmodynamicznego stera strumieniowego. Jest wykorzystywany razem z silnikiem warp do modyfikacji relatywistycznej masy, w celu osiągnięcia średniowysokiej prędkości mniejszej od prędkości światła w próżni. Z drugiej strony silniki te wykorzystywane są do wykonywania precyzyjnych manewrów. Napędy jonowe w serialach Star Trek są szczególnie wykorzystywane przez statki  Dominium oraz Ikonian.

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
Sternbach R., Okuda M. Star Trek: The Next Generation Technical Manual. (1991) ISBN 0-671-70427-3

== Przypisy ==


Oś czasu dalekiej przyszłości

Choć nie da się z całą pewnością przewidzieć przyszłych wydarzeń, poniżej przedstawione wydarzenia jako oś czasu dalekiej przyszłości są przewidywane przez teorie lub hipotezy oparte na wiedzy naukowej i modelach fizycznych. Wykorzystane do tej listy dziedzin nauki to astronomia, astrofizyka, fizyka cząstek elementarnych i geologia. Uwzględniono wydarzenia mające nastąpić w jedenastym tysiącleciu i później.
Wszystkie prognozy przyszłości Ziemi, Układu Słonecznego i Wszechświata muszą brać pod uwagę zasady zachowania, szczególnie zasadę zachowania energii oraz drugą zasadę termodynamiki – entropia musi rosnąć w czasie, a zatem ilość energii mogącej samorzutnie wykonać pracę musi maleć. Istniejące gwiazdy prędzej czy później się wypalą, a tempo powstawania nowych będzie malało z powodu zanikania obłoków gazu. Małoprawdopodobne zdarzenia, np. takie jak bliskie przejścia innych ciał niebieskich w wyniku oddziaływań grawitacyjnych zmienające niemal kołowe orbity planet w ich układach planetarnych, a nawet wybijające je poza ich układy planetarne a układy z ich galaktyk.
Istnieje niepoparta żadnymi obserwacjami hipoteza rozpadu protonu, który doprowadziłby w końcu do tego, że materia ulegnie rozpadowi na subatomowe cząstki elementarne.
Obecne dane wskazują, że Wszechświat w większej skali jest płaski, jednorodny, izotropowy i rozszerza się jednostajnie lub rozszerzanie przyśpiesza. W związku z tym nie nastąpi Wielki Kolaps. Przewidywany nieskończony czas istnienia Wszechświata pozwala na snucie wielce nieprawdopodobnych scenariuszy zdarzeń, na przykład powstania mózgu Boltzmanna, czy napisanie utworu przez bezmyślną istotę.
Prognozowanie wystąpienia przyszłych wydarzeń opiera się na częstotliwości wystąpienia tego typu zdarzeń w przeszłości albo na konsekwencji pewnych nieuniknionych zmian. Ponieważ tempo pewnych procesów i ich wielkość są określone z pewną dokładnością, to czas i możliwość wystąpienia zdarzeń obarczony jest niepewnością (czy Ziemia zostanie pochłonięta przez Słońce, gdy stanie się ono czerwonym olbrzymem), na osi podane są pewne alternatywne warianty wydarzeń.

== Klucz tabeli ==

== Przyszłość Ziemi, Układu Słonecznego i Wszechświata ==

== Wydarzenia astronomiczne ==
Poniżej wypisane są wyjątkowo rzadkie wydarzenia astronomiczne od początku 11. tysiąclecia naszej ery (rok 10 000).

== Statki kosmiczne i eksploracja kosmosu ==
Obecnie (stan na 2014) pięć statków kosmicznych – Voyager 1 i 2, Pioneer 10 i 11 oraz New Horizons – znajduje się na trajektoriach, które umożliwią im wydostanie się na zewnątrz Układu Słonecznego i w przestrzeń międzygwiazdową. Jeżeli nie nastąpi kolizja (co jest bardzo mało prawdopodobne), ich lot będzie trwał w nieskończoność.

== Nauka, technika i kultura ==

== Uwagi ==

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
Fred C.F.C. Adams Fred C.F.C., GregoryG. Laughlin GregoryG., A dying universe: the long-term fate and evolution of astrophysical objects, „Reviews of Modern Physics”, 69 (2), 1997, s. 337–372, DOI: 10.1103/RevModPhys.69.337, Bibcode: 1997RvMP...69..337A  (ang.).


Peak oil

Peak oil (dosł. „szczyt wydobycia ropy naftowej”) – moment w czasie w którym wydobycie ropy naftowej osiągnie maksimum i rozpocznie się nieodwracalny spadek wydobycia. Ponieważ ropa naftowa jest najintensywniej wykorzystywanym przez ludzkość źródłem energii, toczy się aktywna debata na temat tego, kiedy to nastąpi i jakie będzie miało skutki dla ludzkości. Historyczne przewidywania tego momentu okazały się przedwczesne, jednak wzrost cen ropy naftowej w ostatnich latach spowodował szereg spekulacji dotyczących tego, jak daleko ludzkość jest od szczytu wydobycia i na ile jest na niego przygotowana.

== Historia ==

Ponieważ ropa naftowa jest nieodnawialnym źródłem energii, w którymś momencie jej zasoby zaczną się kończyć i w związku z tym szczyt światowej produkcji jest nieunikniony. Jego moment jest jednak trudny do przewidzenia, ponieważ nowe złoża ropy naftowej są wciąż odkrywane. Pierwszy ilościowy globalny model odkrywania i wydobywania złóż ropy opracował M. King Hubbert w 1956 roku i czasem peak oil jest nazywany teorią Hubberta. Stworzony przez Hubberta model przewidywał szczyt wydobycia ropy naftowej w Stanach Zjednoczonych między 1965 a 1970, oraz globalny szczyt wydobycia około roku 2000.

Wydobycie ropy naftowej w USA osiągnęło szczyt w 1971 roku i od tego czasu USA zaczęły gwałtownie zwiększać import ropy. Międzynarodowy handel ropą naftową rozwijał się jednak w skomplikowany sposób. W 1973 roku państwa eksportujące ropę zrzeszone w organizacji OPEC nałożyły embargo na państwa wspierające Izrael w wojnie Jom Kipur, co wywołało kryzys naftowy i gwałtowny wzrost cen ropy na świecie. Kolejny gwałtowny wzrost nastąpił w latach 1979–1982 w wyniku rewolucji w Iranie. Sumarycznie cena baryłki ropy wzrosła z niecałych 2$ w 1971 roku do około 35$ w 1980 roku. Zahamowało to rozwój wielu dziedzin gospodarki i zmniejszyło popyt na ropę. W szczytowym roku 1979 wydobywano 66 mln baryłek ropy dziennie, a w 1983 roku 56 mln. USA w 1979 roku importowały 6,7 mln baryłek dziennie, a w 1983 roku 4,9 mln.
W 1983 roku światowa produkcja ropy zaczęła jednak znów rosnąć i w 1994 roku przekroczyła poziom z 1979. Wydobycie ropy w USA dalej spadało, osiągając w 2006 roku minimum na poziomie 6,8 mln baryłek dziennie – o połowę mniejszym niż w 1971 roku. Od 2001 roku ceny ropy zaczęły ponownie gwałtownie rosnąć – z jednej strony było to spowodowane zwiększonym zapotrzebowaniem ze strony rynków wschodzących, takich jak Indie i Chiny, a z drugiej strony monopolistyczną praktyką krajów OPEC, kontrolujących ponad 75% znanych złóż ropy. Ceny ropy przekroczyły 100$ za baryłkę. Wzrost ten spowodował jedynie nieznaczne zaburzenie w światowym zapotrzebowaniu na ropę. W 2012 roku na świecie wydobywano 86 mln baryłek ropy dziennie.

W 2010 roku Międzynarodowa Agencja Energii ogłosiła osiągnięcie szczytu popytu na ropę w krajach OECD w 2006 roku. Od 2006 do 2012 wydobycie ropy w USA wzrosło jednak o 30%.

== Przewidywania ==

Choć zasoby ropy naftowej na świecie są ograniczone, wciąż odkrywane są nowe jej złoża. W miarę wzrostu cen ropy oraz rozwoju technologii opłacalne staje się wydobywanie coraz trudniej dostępnych źródeł. Najłatwiejsze jest wydobywanie ropy ze złóż w których znajduje się ona w postaci płynnej. Istnieją jednak większe złoża niekonwencjonalne, w których jest ona w postaci gęstszych frakcji, jak również związana w łupkach bitumicznych i piaskach bitumicznych.
W 1980 roku znane światowe rezerwy ropy naftowej wynosiły 683 mld baryłek, co przy wydobyciu na poziomie 23 mld baryłek rocznie mogło wystarczyć na niecałe 30 lat. Od 1980 do 2012 roku wydobyto 852 mld baryłek, wydobycie wzrosło do 31,5 mld baryłek rocznie, a znane rezerwy wzrosły do 1668 mld baryłek, co przy obecnym wydobyciu wystarczy na 53 lata.
Energy Information Administration przewiduje, że zapotrzebowanie na ropę będzie dalej rosło i do 2030 roku dzienne wydobycie przekroczy 100 milionów baryłek. Międzynarodowa Agencja Energetyczna przewiduje, że zapotrzebowanie to będzie zaspokojone dzięki wykorzystaniu nowo odkrytych i niekonwencjonalnych złóż.

== Możliwe konsekwencje ==
Ropa naftowa jest nie tylko najważniejszym źródłem energii dla ludzkości, ale jest również głównym surowcem wykorzystywanym przy produkcji tworzyw sztucznych. Zwiększanie jej wydobycia umożliwiało rozwój gospodarki od czasów rewolucji przemysłowej, a jej wyczerpanie się musi spowodować drastyczne zmiany w całej cywilizacji. W 2005 roku Departament Energii Stanów Zjednoczonych opublikował raport dotyczący przygotowania do peak oil. Raport stwierdzał, że „Szczyt światowego wydobycia ropy naftowej oznacza ryzyko bez precedensu dla USA i całego świata. W miarę zbliżania się tego momentu ceny ropy będą się gwałtownie zmieniać, co przy braku odpowiednich przeciwdziałań spowoduje niemające precedensu koszty ekonomiczne, społeczne i polityczne. Istnieje wiele możliwości przeciwdziałań zarówno po stronie popytu jak i podaży, ale aby miały one istotny wpływ, muszą zostać zainicjowane przynajmniej na dekadę wcześniej niż szczyt nastąpi”.
Światowe zmniejszenie wydobycia ropy naftowej musi wywołać początkowo wzrost jej cen. W przeszłości, gwałtowny wzrost cen ropy naftowej wiązał się z recesją gospodarczą w większości krajów, tak jak w latach 1973 i 1979 w czasie kryzysów naftowych. Wzrost cen może być łagodzony przez obniżenie podatków i akcyz związanych z ropą. Ostatecznie musi jednak doprowadzić do zmniejszenia zapotrzebowania na ropę, gdy wydobycie nie będzie mogło zaspokoić potrzeb.
W transporcie ropa naftowa może być częściowo zastąpiona przez paliwa alternatywne takie jak LNG czy benzyna syntetyczna. Podobnie węgiel i gaz mogą stanowić zamiennik ropy w przemyśle petrochemicznym i uprawnym. Jest to jednak rozwiązanie przejściowe, ponieważ gaz i węgiel również są nieodnawialnymi źródłami. Samochody elektryczne mogłyby umożliwić całkowitą rezygnację z wykorzystywania paliw kopalnych, o ile energetyka zostałaby oparta na innych źródłach.
W energetyce do końca XX wieku konkurencyjnymi zamiennikami dla paliw kopalnych były tylko elektrownie wodne oraz energetyka jądrowa, której wykorzystanie wkroczyło w okres stagnacji po katastrofie elektrowni jądrowej w Czarnobylu, a nawet nieco zmalało po katastrofie japońskiej elektrowni w Fukushimie. W 2006 roku elektrownie jądrowe wytworzyły 2807 TWh (14,8% globalnej energii elektrycznej), a w 2012 roku 2476 TWh (11% globalnej energii elektrycznej). Na początku XXI wieku duże inwestycje kierowane są w rozwój odnawialnych źródeł energii, takich jak energia wiatru i energetyka słoneczna. Teoretycznie mogłyby one zaspokoić potrzeby energetyczne ludzkości, ale ich udział w gospodarce jest wciąż niewielki. W 2012 roku z wiatru uzyskano 521 TWh (2,3% globalnej energii elektrycznej), a ze słońca 93 TWh (0,4% globalnej energii elektrycznej).
W 2017 roku elektrownie jądrowe wytworzyły 2635,6 TWh energii elektrycznej (10,3% światowej produkcji), hydroelektrownie 4059,9 TWh (15,9%), a pozostałe źródła odnawialne 2151,5 TWh (8,4%, w tym z energii wiatru: 1122,7 TWh czyli 4,4%, a z energii słonecznej: 442,6 TWh czyli 1,7%).

== Peak oil a polityka ==

Rynek ropy naftowej jest jednym z największych rynków świata i największe przedsiębiorstwa świata w większości są przedsiębiorstwami handlującymi ropą. W wielu krajach dochód ze sprzedaży ropy naftowej stanowi istotną część gospodarki. Powoduje to, że rynek ropy naftowej jest silnie powiązany z układami politycznymi, a wiele informacji dotyczących dostępnych złóż i kosztów wydobycia nie jest publicznie znanych. Przykładowo, deklarowane przez kraje OPEC posiadane rezerwy ropy naftowej często nie zmieniają się przez wiele lat, mimo intensywnego wydobycia oraz doniesień o odkrywaniu nowych złóż. Stany Zjednoczone z kolei nie eksploatują części swoich złóż na Alasce, zaspokajając swoje zapotrzebowanie poprzez import z innych krajów.
Dostęp do złóż ropy naftowej jest kluczowym interesem dla wielu państw i stanowi źródło napięć międzynarodowych. Topnienie lodu na obszarze Arktyki otworzyło możliwość eksploatacji znajdujących się tam złóż, które USGS oszacował na 90 miliardów baryłek. Dla porównania, zasoby USA są szacowane na 35 miliardów baryłek, a zasoby Federacji Rosyjskiej na 87 miliardów baryłek.

== Inne paliwa kopalne ==

Analogiczne rozumowanie jak w przypadku peak oil można zastosować również w przypadku innych złóż nieodnawialnych. Podobnie jak w przypadku ropy, nowe odkrycia i niekonwencjonalne złoża utrudniają jednak określenie daty kiedy zaczną się one wyczerpywać.

=== Węgiel ===
Hubbert przewidywał, że szczyt wydobycia węgla nastąpi około 2150 roku. Obecnie światowe zasoby węgla są szacowane na 860 miliardów ton, a roczne wydobycie wynosi 7,8 mld ton. Oznacza to że przy obecnym wydobyciu rezerwy wystarczą na przynajmniej 110 lat. EIA przewiduje, że wydobycie węgla będzie rosło przynajmniej do 2035 roku.

=== Gaz ===

W 2002 roku szacowano, że światowy szczyt wydobycia gazu nastąpi około 2020 roku. Opracowanie taniej technologii wydobywania gazu z łupków spowodowało rewizję tych wniosków. EIA obecnie szacuje, że wydobycie gazu będzie rosło nieprzerwanie przynajmniej do 2040 roku.

=== Materiały rozszczepialne ===
Zasoby uranu w konwencjonalnych złożach szacowane są na 5,6 miliona ton, co przy wydobyciu na poziomie 65 tysięcy ton rocznie wystarczy na ponad 80 lat. Istnieją jednak znane niekonwencjonalne źródła zwiększające te szacunki. Istnieją technologie umożliwiające wydobywaniu uranu z wody morskiej, gdzie występuje w niewielkim stężeniu. Szacuje się, że zasoby uranu w oceanach świata przekraczają 8 miliardów ton. Dodatkowo, w elektrowniach jądrowych wykorzystywany jest jedynie uran-235, który stanowi 0,7% całego uranu. Zastosowanie reaktorów powielających pozwala wykorzystywać również inne izotopy uranu (jak również toru), co mogłoby zwiększyć dostępne zasoby kilkaset razy.

== Zobacz też ==
teoria Olduvai
granice wzrostu
bańka węglowa

== Przypisy ==

== Linki zewnętrzne ==

=== Polskie strony ===
Peak Oil. oilpeak.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2006-09-07)].
Ziemia Na Rozdrozu – Oil Peak

=== Pozostałe strony ===
PeakOil.com
Energy Bulletin
ASPO, Association for the Study of Peak Oil & Gas
ODAC, Oil Depletion Analysis Centre
Global oil & gas depletion: an overview.
Running Out of and Into Oil: Analyzing Global Depletion and Transition Through 2050
Economists Challenge Causal Link Between Oil Shocks And Recessions, Middle East Economic Survey
Oilcrash, 2006
TheOilDrum


Prawa Clarke’a

Prawa Clarke’a – sformułowane przez Arthura C. Clarke’a trzy prawa dotyczące technologii:

„Kiedy poważany, a sędziwy naukowiec twierdzi, że coś jest możliwe, prawie na pewno ma rację. Gdy twierdzi że coś jest niemożliwe, prawdopodobnie się myli”.
„Jedynym sposobem poznania granic możliwego jest ich lekkie przekroczenie i wejście w niemożliwe”.
„Każda wystarczająco zaawansowana technologia jest nieodróżnialna od magii”.
Najbardziej znane z nich jest to ostatnie, które jest często modyfikowane, np.: „Każda technologia odróżnialna od magii jest niewystarczająco zaawansowana”. W 2001 Alan Morgan strawestował trzecie prawo Clarke’a, pisząc „Każdy wystarczająco zaawansowany troll jest nieodróżnialny od prawdziwego czubka”.

== Zobacz też ==
prawo Poego


Prawo Rocka

Prawo Rocka – stwierdzenie sformułowane w latach 60 przez Artura Rocka, mówiące o tym, że koszt sprzętu do produkcji półprzewodników będzie się co 4 lata podwajał. Stwierdzenie to jednak nie sprawdziło się i nie ma odwzorowania w rzeczywistości.


Projekt Venus

Projekt Venus (ang. The Venus Project)  – organizacja, której celem jest poprawa warunków bytowania społeczeństwa poprzez skłonienie się ku gospodarce opartej na zasobach, zrównoważonemu rozwojowi, efektywnemu zarządzaniu energią i zasobami naturalnymi oraz automatyzacji. Organizacja została założona około roku 1975 przez Jacque'a Fresco i Roxanne Meadows w Venus na Florydzie, w USA.

== Idee ==

Projekt Venus opiera się na założeniu, że ubóstwo, przestępczość, korupcja i wojny są wynikiem niedostatków stworzonych przez obecny, zorientowany na zysk, światowy system gospodarczy.
Według teorii Jacque'a Fresco, mającej wyraz m.in. w Ruchu Zeitgeist, badania sprzyjające postępowi w technologii, prowadzone niezależnie od ich bezpośredniej rentowności, spowodowałyby wzrost ilości dostępnych dla ludzkości zasobów, produktów i materiałów. Zmniejszyłoby to dążenia ludzi do niezależności, korupcji i chciwości, w zamian wykształcając wśród nich skłonność do niesienia sobie wzajemnej pomocy.
Fresco uważa, że obecny system monetarny wyniszcza społeczeństwo, nie pozwalając jednostkom skupić się na samorealizacji. Przyrównuje aktualną sytuację światową do tej z doby Wielkiego Kryzysu, twierdząc, że jej rezultatem będzie rodzący się globalny brak zaufania do obecnej gospodarki wolnorynkowej, kapitalizmu i systemu pieniężnego. Według założycieli, fundamentalne dla realizacji projektu jest wyeliminowanie obecnego pieniądza na rzecz gospodarki opartej na zasobach naturalnych.
Podstawą ruchu jest wprowadzenie automatyzacji, gdzie ludzka praca zostanie zastąpiona przez technologię. Dzięki temu ludzie będą mogli poświęcić się kreatywnej pracy według swoich umiejętności i chęci, zamiast wykonywać mechaniczne czynności, które w zupełności mogą być zastąpione przez obecne technologie.
Zdaniem Fresco taka sytuacja nie doprowadzi do technologicznego bezrobocia, gdyż wszystkie podstawowe potrzeby każdego człowieka będą w zupełności zaspokojone, a kolejne wprowadzane wraz z technologicznym postępem.
Wszystkie bezproduktywne formy pracy nie będą potrzebne (przykładem są: instytucje finansowe, urzędy itd.), co umożliwi ludziom zajęcie się konkretnymi problemami. Taka sytuacja wyeliminuje konkurencyjność, korupcję, przestępstwa na tle finansowym, walki na tle rasowym i religijnym, wojny oraz wiele innych problemów, z którymi żaden obecnie istniejący system nie jest w stanie sobie poradzić.
Jacque Fresco mówi o nowym projekcie, że nie jest on doskonały i nigdy doskonałym nie będzie. Ma się on zmieniać zależnie od potrzeb ludzi, a nowe udogodnienia będą wprowadzane na bieżąco, korzystając z technologii (tzw. Baz Wiedzy), gdzie zgromadzona będzie cała wiedza.

== Reakcja publiczna ==
Zgodnie z treścią wywiadu z Fresco i Meadows z 2008, Fresco podaje brak uwierzytelnienia jako powód trudności w uzyskaniu wpływu w kręgach akademickich.
Dodaje, że kiedy uczelnie zapraszają go do wypowiedzi, często nie dają mu wystarczająco dużo czasu, aby mógł wyjaśnić swoje poglądy.

== Założyciele ==
Jacque Fresco sam siebie określa jako futurologa i "społecznego projektanta". Nie posiada formalnego wykształcenia uniwersyteckiego. Roxanne Meadows jest byłą artystką portretową.

== Rozgłos ==
Projekt Venus został przedstawiony w rozprowadzanym za darmo filmie Zeitgeist: Addendum, przedstawiającym niektóre z globalnych problemów społecznych oraz propozycje ich rozwiązania.
Istnieje także film Future By Design (również rozprowadzany za darmo), w którym przedstawione są plany miast oraz nowoczesne rozwiązania konstrukcyjne i technologiczne dla wsparcia Projektu Venus.
W 2010 roku Jacque Fresco wraz z Roxanne Meadows odbyli podróże do różnych krajów, gdzie spotykali się z członkami ruchu The Zeitgeist Movement (TZM). W tym czasie prowadzone były otwarte wykłady i prezentacje.

== Ruch Zeitgeist ==
Ruch Zeitgeist był ramieniem aktywistów Projektu Venus. Jego podstawy są rozpowszechniane w dostępnej bezpłatnie w Internecie książce The Zeitgeist Movement – Observations and responses. Activist Orientation Guide. W 2011 roku TZM (The Zeitgeist Movement) stał się niezależną platformą dla aktywistów promujących koncept Gospodarki Opartej na Zasobach (RBE), jednak z pominięciem specyficznych, stworzonych przez Jacque'a, projektów architektonicznych.

== Linki zewnętrzne ==
Oficjalna strona Projektu Venus (ang.)
Oficjalna strona Polskiego Chapteru The Zeitgeist Movement (TZM Polska) (pol.)
Oficjalna międzynarodowa strona The Zeitgeist Movement (ang.)

== Przypisy ==


Rozpad Rosji

Rozpad Rosji – hipotetyczny scenariusz i prognoza rozpadu Rosji jako jednego państwa, a także opinie i analiza konsekwencji tego wydarzenia.
Rosja doświadcza zarówno procesów integracyjnych, jak i dezintegracyjnych, a te ostatnie grożą upadkiem kraju. Ten temat był aktywnie omawiany przez E. Chołmogorowa, Garriego Kasparowa, Michaiła Leontiewa, P. Swiatenkowa, K. Remczukowa, Konstantina Rodionowa, A. Elisejewa, I. Prokopienkę, Germana Grefa, Maksima Kałasznikowa, Remizowa, M. Deliagina, A. Fursowa, G. Malinieckiego, W Nightingale'a, S. Kurginiana, Aleksandra Prochanowa, Eduarda Limonowa, M. Szewczenkę, N. Narocznicką, W. Awerianowa, W. Tretiakowa, D. Jakowienkę, Dmitrija Miedwiediewa.
Wezwania do separatyzmu w Rosji są uznane za przestępstwo i są ścigane zgodnie z obowiązującym prawem rosyjskim.

== Historia ==

Po pierwszym rozpadzie Imperium Rosyjskiego w 1917 roku po rewolucji lutowej, rozpoczęły się aktywne procesy dezintegracji, mające miejsce w gospodarce, strukturze społecznej, sferach społecznych i politycznych Imperium Rosyjskiego, które ostatecznie doprowadziły do upadku samodzierżawia i powstania niepodległych państw, takich jak Polska, Finlandia i Rumunia.
W 1991 roku miał miejsce rozpad ZSRR, w wyniku którego 15 republik wchodzących w skład ZSRR (Litwa, Łotwa, Estonia, Białoruś, Ukraina, Gruzja, Armenia, Azerbejdżan, Kazachstan, Kirgistan, Uzbekistan, Turkmenistan i Tadżykistan, Rosja i Mołdawia) uzyskało niepodległość. W latach 90. wiele regionów chciało się odłączyć od Rosji: wojny czeczeńskie (z praktycznie niezależną Czeczeńska Republika Iczkerii), próba utworzenia Republiki Uralu, Tatarstanu, która przeprowadziła referendum w sprawie suwerenności państwa i ugruntowanej suwerenności w jej konstytucji, jednak procesy dezintegracji zdołano wyhamować.

== Możliwe przyczyny rozpadu ==
Główny badacz Instytutu Filozofii Rosyjskiej Akademii Nauk W. Szewczenko oceniając artykuł przeglądowy autorstwa O. J. Masłowa „Upadek Rosji na początku XXI wieku w wypowiedziach współczesnych” stwierdziła, że zawiera on szeroki wybór artykułów o rozpadzie Rosji – od zagorzałych zwolenników idei, że upadek Rosji jest prawie nieunikniony i już się rozpoczął, po zwolenników idei sztucznych i celowych prób rozbicia kraju.
Głównym powodem procesów rozpadu i możliwego rozpadu Rosji w pracy przeglądowej „Przyszłość Rosji” Szewczenki podkreśla brak narodowego pomysłu lub projektu (takiego jak na przykład komunizm w Związku Radzieckim), który zjednoczyłby wszystkich obywateli Rosji. Rosyjska państwowość znajduje się w stanie przejściowym, w którym nasilają się wszystkie procesy: zarówno integracja, jak i dezintegracja.
Jako współistniejące przyczyny możliwego rozpadu Rosji W. Szewczenko w swoich pracach wymienia: nastroje ksenofobiczne („Rosja dla Rosjan”), dążenie grup etnicznych w Rosji do separatyzmu, przekształcenie republik narodowych w pełnoprawne państwa.
Raport klubu Izborsk autorstwa grupy analityków kierowanej przez A. Kobiakowa określił przyczyny podziału we współczesnym społeczeństwie rosyjskim, które potencjalnie mogą doprowadzić do upadku państwa: nierówności społeczno-gospodarcze, stosunki międzyetniczne, wykluczenie elit z ludu i sprzeciw „klasy kreatywnej” wobec reszty społeczeństwa.
Kulturolog I. Jakowienko uważa jako główną przyczynę procesów dezintegracji nierównomierny proces modernizacji rynku w różnych regionach Rosji, w wyniku czego rośnie izolacja ekonomiczna tych regionów od siebie. Jakowienko określa następujące regiony, na które, jego zdaniem, Rosja może się rozpaść: północ i południe Rosji, Syberia, Kaukaz Północny i granica na Uralu.
W artykule B. Szewczenko wyraziła opinię, że rozpad faktycznie się rozpoczął, a jego znakami są: eksterytorialność prawna, wypieranie ludności rosyjskiej w republikach narodowych z aparatu państwowego i radykalizację islamu.
Według matematyka Gieorgija Malinieckiego istnieje pięć możliwych przyczyn upadku Rosji: duża różnica między poziomem dochodów różnych warstw społecznych; różnica między różnymi regionami pod względem dochodów; złożoność komunikacji między różnymi regionami kraju wynikająca ze słabo rozwiniętej infrastruktury; luka pokoleniowa i dezintegracja wyznaniowa i narodowa.
George Friedman, amerykański politolog, założyciel i szef prywatnej organizacji wywiadowczej i analitycznej Stratfor, powiedział, że Rosja upadnie po 2020 roku z powodu nadmiernego uzależnienia od cen węglowodorów i braku silnej gospodarki.

== Zobacz też ==
Separatyzm w Rosji

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
Wiaczesław Rybakow „Na następny rok w Moskwie”, 2003
Fiodor Kraszeninnikow „After Russia”, 2006, drugie wydanie 2016.

== Linki zewnętrzne ==
Masłow Oleg Jurijewicz. Upadek Rosji na początku XXI wieku w wypowiedziach współczesnych
Upadek Rosji jest nieunikniony?
Czy możliwe jest załamanie lub kurczenie się Rosji?
PDF


Sztuczna macica

Sztuczna macica, sztuczne łono, syntetyczna macica – hipotetyczne urządzenie, które pozwala na pozaustrojową ciążę lub pozamaciczną inkubację płodu poprzez wzrost zarodka lub płodu poza organizmem matki.
Sztuczna macica jako organ zastępczy miałaby wiele zastosowań. Mogłaby być wykorzystywana do pomocy w rozwoju płodu parom, które nie mogłyby mieć dziecka. Potencjalnie syntetyczna macica mogłaby służyć za element przejściowy w rozwoju dziecka, co znacznie podniosłoby żywotność dzieci we wcześniejszym stadium rozwoju. W tym znaczeniu mogłaby być uznana za inkubator noworodków o bardzo rozszerzonych funkcjach. Ponadto mogłaby być wykorzystywana do wykonywania, na przykład, zabiegów chirurgicznych u płodu we wczesnym stadium rozwoju, zamiast odkładać je do końca trwania ciąży.
W 2017 roku opublikowano badanie, w którym opisano działającą syntetyczną macicę służącą do utrzymania przy życiu i wspomaganiu prawidłowego rozwoju u wcześniaków jagniąt.

== Elementy urządzenia ==
Sztuczna macica będzie musiała dostarczać płodowi niezbędnych składników odżywczych oraz tlenu, jak i unieszkodliwiać odpady.

=== Odżywianie, dopływ tlenu i usuwanie odpadów ===
Kobieta wciąż mogłaby dostarczać składniki odżywcze i unieszkodliwiać odpady, gdyby sztuczna macica była podłączona do niej. Ponadto mogłaby zapewnić ochronę immunologiczną przed chorobami poprzez dostarczanie za pomocą syntetycznej macicy do zarodka lub płodu immunoglobuliny G.
Sztuczne dostarczanie składników odżywczych oraz utylizacja odpadów ma potencjalną zaletę taką, że płód mógłby rozwijać się w środowisku wolnym od chorób, zanieczyszczeń środowiska, narkotyków czy alkoholu, które mogą się do niego dostać za pomocą układu krążenia matki. Ponadto nie ma żadnego ryzyka wystąpienia reakcji immunologicznej wobec zarodka lub płodu, która mogłaby wynikać z niedostatecznej tolerancji immunologicznej w ciąży. Poniżej przedstawiono aspekty poszczególnych funkcji sztucznej macicy:

Odpady mogą być usuwane za pomocą dializy.
W celu dotleniania zarodka lub płodu i usunięcia dwutlenku węgla można by wykorzystać metodę pozaustrojowego utleniania krwi (ECMO), która pozwala utrzymać przy życiu płód do 237 godzin. ECMO jest obecnie wykorzystywane w niektórych oddziałach neonatologicznych w leczeniu noworodków donoszonych z dolegliwościami, które utrudniają wymianę gazową za pomocą płuc.
W przypadku sztucznego odżywiania obecnie stosowane techniki są problematyczne. Jedynie 20% niemowląt z zespołem krótkiego jelita, u których testowano żywienie pozajelitowe, dożywało 5. roku życia.
Kwestie związane ze stabilnością hormonalną również pozostają do rozwiązania.
Teoretycznie sztuczna macica mogłaby być stosowana również u zwierząt, a także można by ją stosować w ciążach międzygatunkowych.

=== Ściana macicy ===
W ścianie macicy występuje myometrium, które służy do wydalenia płodu pod koniec ciąży oraz endometrium, które pełni ważną rolę w tworzeniu się łożyska. Sztuczna macica musiałaby zawierać elementy o podobnej funkcji.

=== Łącznik (sztuczne łożysko) ===
Interfejs między sztuczną macicą a zarodkiem lub płodem mógłby być całkowicie sztuczny, np. przy użyciu jednej lub więcej membran półprzepuszczalnych, takich jakie stosuje się w ECMO.
Istnieje również możliwość wyhodowania łożyska z wykorzystaniem ludzkich komórek endometrium. W 2002 roku ogłoszono, że z powodzeniem wyhodowano tkankę łożyska z komórek endometrium usuniętych od ludzkiego dawcy. Tkankę zaprojektowano tak, aby kształtem przypominała naturalną macicę, a następnie wszczepiono w nią ludzkie zarodki. Prawidłowo wszczepione zarodki zaczęły rosnąć. Jednak eksperyment został przerwany po sześciu dniach z powodu ograniczeń prawnych dotyczących zapłodnienia in vitro obowiązujących na terenie Stanów Zjednoczonych.
Teoretycznie możliwe jest przeszczepienie ludzkiego łożyska do wnętrza sztucznej macicy, ale nierozwiązanym problemem pozostaje transport wewnątrz sztucznej macicy substancji odżywczych.

=== Zbiornik owodniowy (sztuczna błona owodniowa) ===
Główną funkcją zbiornika owodniowego byłaby ochrona przed fizycznymi urazami płodu lub zarodka, jednocześnie nie utrudniając mu poruszania się. Powinien on także utrzymywać optymalną temperaturę. Mleczan Ringera może być stosowany jako substytut wód płodowych.

=== Pępowina ===
Teoretycznie, w przypadku przedwczesnego usunięcia płodu z naturalnej macicy, naturalna pępowina mogłaby być stosowana. Sztuczna macica pozostałaby otwarta przez medyczne hamowanie niedrożności okluzji, przez leki przeciwzakrzepowe, jak również przez stent lub bypassy dla zachowania przepływu krwi między matką a płodem.

== Kontrowersje ==
Rozwój sztucznej macicy i ektogenezy podnosi kilka bioetycznych i prawnych kwestii, a także ma istotne znaczenie dla praw reprodukcyjnych i aborcji.
Sztuczne macice mogą zwiększyć żywotność płodu, co pozwala zadać pytanie o potrzebę dalszego wykonywania aborcji. Prawo do aborcji to prawo do usunięcia płodu, które nie zapewnia rozwiązania, aby płód mógł dalej się rozwijać. Jeżeli przeniesienie płodu z łona matki do sztucznej macicy byłoby możliwe, to mogłoby stanowić alternatywę dla wykonania aborcji.
Istnieją także teoretyczne obawy, że płodom, które rozwijają się w sztucznych macicach, może brakować „pewnej istotnej więzi z matką, które inne dzieci mają”; kwestią drugorzędną jest prawo kobiet do decydowania o swoim ciele.
W 1970 roku feministka Shulamith Firestone w swojej książce The Dialectic of Sex: A Case for Feminist Revolution napisała, że różnice w biologicznych rolach rozrodczych mężczyzny i kobiety są źródłem nierówności płci. Firestone podkreśliła, że sztuczne macice sprawią, że kobiety będą wolne „od tyranii ich biologii reprodukcyjnej”. Dzięki syntetycznym macicom pary jednopłciowe, a także osoby transpłciowe mogłyby posiadać własne dzieci.

== W popkulturze ==
Sztuczna macica odegrała szczególną rolę w science fiction:

Daedalus; or, Science and the Future to książka autorstwa brytyjskiego przyrodnika J. B.S. Haldane’a wydana w 1924 roku, w której po raz pierwszy zaproponowano ideę ektogenezy. Był to tekst wykładu odczytanego dla Heretics Society, klubu intelektualistów na University of Cambrigde 4 lutego 1923 roku.
Najbardziej znaną powieścią, w której opisano sztuczną macicę jest Nowy wspaniały świat autorstwa Aldousa Huxleya z 1932 roku. W dystopijnej przyszłości dzieci hodowane są w sztucznych łonach.
Philip K. Dick omawia syntetyczne łona w powieści Boża inwazja (1980).
Urządzenia, zwane replikatorami macicznymi, pojawiają się w utworach z cyklu Saga Vorkosiganów pisarki Lois McMaster Bujold rozgrywających się w świecie wysoko rozwiniętych technicznie cywilizacji. Dużą rolę replikator odgrywa zwłaszcza w powieści Barrayar (1991), w której dzięki urządzeniu na świat przychodzi główny bohater cyklu, Miles Vorkosigan.
W filmie Gatunek (1995), Sil, hybryda człowieka i kosmity, rozwijała się w sztucznej macicy.
W filmie Matrix (1999) ludzie przechowywani są w sztucznych macicach.
W Gwiezdne Wojny – część II (2002) na planecie Kamino znajduje się rozległy kompleks produkujący tysiące ludzkich klonów. W obrotowych sztucznych macicach hodowani są przyszli żołnierze, którzy będą walczyć przeciwko droidom.
W filmie Wyspa klony dojrzewają w sztucznych łonach.
W serii gier Hitman, Dr. Ort-Meyer hoduje klony w sztucznych łonach.
W filmie Avatar awatary są hodowane w specjalnych zbiornikach w czasie podróży na Pandorę.
Damian Wayne, syn Bruce’a Wayne’a i Talii al Ghul został stworzony poprzez inżynierię genetyczną. Talia ukrywała istnienie Damiana przed ojcem, dopóki nie okazało się to potrzebne do jej celów. Obecnie działa jako Robin, a w alternatywnej historii zastępuje ojca w roli Batmana.

== Zobacz też ==
Ektogeneza
Zapłodnienie pozaustrojowe
Okres prenatalny

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
Coleman, Stephen (2004). The Ethics Of Artificial Uteruses: Implications For Reproduction And Abortion. Burlington, VT: Ashgate Pub. ISBN 978-0-7546-5051-5.
Scott Gelfand i inni. (2006). Ectogenesis: Artificial Womb Technology and the Future of Human Reproduction. Amsterdam: Rodopi. ISBN 978-90-420-2081-8.


Teoria Olduvai

Teoria Olduvai – ocena ograniczonej długości trwania okresu industrializacji (definiowanej miarą konsumpcji energii na osobę) do ok. 100 lat (1930–2030). Teoria jest rozwinięciem spekulacji o przemijająco-pulsującym cyklu (transient-pulse theory) rozwoju nowoczesnej cywilizacji. Nazwa pochodzi od lokalnej nazwy wąwozu w Tanzanii, która jest także używana do określenia najstarszych kultur ludzkich w Afryce.

== Historia ==
Po raz pierwszy teoria została sformułowana przez Richarda Duncana w 1989, wówczas pod nazwą "przemijająco-pulsującej teorii cywilizacji industrialnej" (transient-pulse theory of Industrial Civilization). Hipoteza została rozwinięta w kolejnych publikacjach. W 1996 Duncan opublikował pracę pod tytułem "Teoria Olduvai: Osuwanie się w kierunku postindustrialnej epoki kamiennej" (The Olduvai Theory: Sliding Towards a Post-Industrial Stone Age), tam po raz pierwszy pojawiło się określenie "teoria Olduvai". Następnie Duncan rozwijał swoją teorię w kolejnych publikacjach w latach 2000 i 2005.

== Założenia ==
W publikacjach Duncana cywilizacja industrialna definiowana jest jako okres, w którym zużycie energii w przeliczeniu na osobę wynosi ponad 37% wartości maksymalnej. Silnie rosnący wzrost produkcji energii zakończył się w 1979 i do 2008 nie rejestruje się znaczącego wzrostu produkcji energii w przeliczeniu na osobę. Zgodnie z założeniami po roku 2008 spodziewać się należy gwałtownego spadku ilości dostępnej energii, co skutkować ma załamaniem cywilizacyjnym i spadkiem liczby ludności świata do ok. 2 miliardów ludzi w 2050.
Zgodnie z teorią Olduvai, historia cywilizacji ludzkiej może być podzielona na trzy okresy:

przedindustrialny – trwający przez znaczną część historii cywilizacji
industrialny – trwający współcześnie
dezindustrialny – spodziewany okres, w czasie którego nastąpi załamanie ekonomiczne i docelowo ustali się równowaga w poziomie konsumpcji zasobów nieodnawialnych i odnawialnych.
Koniec fazy industrialnej został podzielony na trzy podokresy:

Zbocze Olduvai (Olduvai slope) 1979–1999 – produkcja energii w przeliczeniu na osobę przestaje rosnąć i zaczyna spadać.
Osunięcie Olduvai (Olduvai slide) 2000–2011 – wiąże się z osiągnięciem Peak Oil i eskalacją konfliktów zbrojnych w obszarach zasobnych w paliwa.
Klif Olduvai (Olduvai cliff) 2012–2030 – początkowo występować będą coraz częstsze problemy z dostarczeniem odpowiedniej ilości energii, w końcu sieć energetyczna rozpadnie się, a kryzys ekonomiczny pociągnie za sobą załamanie podstawowych funkcji państw.

== Zobacz też ==
Kultura Olduvai

== Przypisy ==

== Linki zewnętrzne ==
The Olduvai Theory of Industrial Civilization (aktualizowana strona nt. teorii)
"The Post-Petroleum Paradigm—and Population" by Walter Youngquist (1999). dieoff.org. [zarchiwizowane z tego adresu (2003-06-04)].
"Forecast of Oil and Gas Supply to 2050" by Jean Laherrere (2003) (plik PDF)
"2006 Long-Term Reliability Assessment" from the North American Electric Reliability Council (NERC)


Unia Eurazjatycka

Unia Eurazjatycka lub Unia Euroazjatycka (EAU) – proponowana gospodarcza i polityczna unia Rosji, Kazachstanu, Białorusi, Kirgistanu i Tadżykistanu. Idea wzorowana na Unii Europejskiej miałaby być częściowo oparta na już istniejących (lub proponowanych) kilku formach współpracy, m.in.: Euroazjatyckiej Wspólnocie Gospodarczej, Unii Celnej Białorusi, Kazachstanu i Rosji, Organizacji Układu o Bezpieczeństwie Zbiorowym, Wspólnocie Niepodległych Państw, Związku Rosji i Białorusi, Unii Europejsko-Azjatyckiej.

== Idea ==
Pierwszy pomysł utworzenia Unii Eurazjatyckiej zaproponowany został przez prezydenta Kazachstanu Nursułtana Nazarbajewa podczas jego przemówienia w Moskwie w 1994 r. W październiku 2011 r. idea powróciła w formie skonkretyzowanych planów Władimira Putina. W 2013 roku liderzy polityczni Białorusi i Kazachstanu oświadczyli, że nie mają zamiarów tworzenia Unii Euroazjatyckiej.

== Działania ==
Jednym z pierwszych kroków do utworzenia pełnej unii jest Eurazjatycka Przestrzeń Gospodarcza (lub Eurazjatycki Obszar Gospodarczy). Układ o EaPG wszedł w życie 1 stycznia 2012 r., 29 maja 2014 roku utworzono Euroazjatycką Unię Gospodarczą.

== Struktury ==
Głównym organem EAU miałaby być Komisja Eurazjatycka wzorowana na Komisji Europejskiej. Siedzibą KEA byłaby Moskwa.

== Zobacz też ==
eurazjatyzm

== Przypisy ==


Winda kosmiczna

Winda kosmiczna – proponowana konstrukcja, służąca do wynoszenia obiektów z powierzchni ciała niebieskiego w przestrzeń kosmiczną. W literaturze nazywana również satelitą na uwięzi, kosmicznym mostem lub wieżą orbitalną.
Istnieje kilka koncepcji działania takiej windy. Najpopularniejsza zakłada opuszczenie z satelity na orbicie geostacjonarnej liny lub wstęgi, aż do powierzchni ciała niebieskiego. Odpowiednio zaprojektowane pojazdy mogłyby wspinać się po tej linie, osiągając orbitę znacznie taniej niż przy użyciu rakiet. Budowa takiej windy na Ziemi wymagałaby jednak liny, która nie zerwałaby się pod własnym ciężarem na długości 36 tysięcy kilometrów. Żadne współcześnie wytwarzane materiały nie spełniają tego wymagania. Potencjalnie jednak włókna wykonane z nanorurek węglowych lub olbrzymich rurek węglowych mogłyby je spełnić. Do zbudowania wind na ciałach o mniejszej grawitacji, takich jak Mars albo Księżyc, wystarczyłyby jednak liny z dostępnych już materiałów.

== Konstrukcja ==

Większość projektów windy kosmicznej zawiera jako najistotniejsze elementy podstawę, linę, pojazdy wspinające i przeciwwagę.

=== Podstawa ===
Środek ciężkości windy musi znajdować się na orbicie geostacjonarnej (około 35 786 km nad równikiem). Punkt zakotwiczenia liny powinien być zatem położony blisko równika, aby zminimalizować dodatkowe naprężenia. Tam też należy umieścić większość infrastruktury niezbędnej do obsługiwania windy, w szczególności załadunku i rozładunku pojazdów wspinających. Projektanci podstawy zasadniczo rozważają dwa jej typy: mobilną i stacjonarną. Mobilne podstawy na ogół są projektowane jako wielkie pływające konstrukcje. Stacjonarne podstawy to zwykle budowle umieszczone na dużych wysokościach nad poziomem morza.
Przewagą konstrukcji pływających jest ich zdolność do unikania największych burz i huraganów. Ponadto dają większą swobodę w wyborze miejsca dla windy. Z drugiej strony konstrukcje naziemne mają łatwiejszy dostęp do materiałów i energii oraz wymagają nieco krótszej liny. Różnica długości jest co prawda minimalna (na ogół nie więcej niż kilka kilometrów), ale wpływa na wymagania wytrzymałościowe dla liny. W bardziej ambitnej wersji windy naziemna konstrukcja byłaby wystarczająco wysoka, żeby osłonić windę przed warunkami atmosferycznymi.

=== Lina ===
Lina łącząca satelitę z podstawą musi zostać wykonana z materiału o gigantycznej wytrzymałości na rozciąganie i możliwie małej gęstości. Aby zrównoważyć naprężenia, grubość liny powinna powoli rosnąć wraz z wysokością i osiągać maksimum na wysokości orbity geostacjonarnej. Aby koszty całej windy były akceptowalne, grubość nie może wzrosnąć zbyt wiele razy. Oznacza to, że potrzebny jest tani i lekki materiał o wytrzymałości na rozciąganie rzędu 30-50 MN·m/kg, co oznaczałoby konieczność wzrostu średnicy 2-3 krotnie. Dla współczynnika wynoszącego 10 MN·m/kg potrzebne byłoby już kilkunastokrotne zwiększenie średnicy.
Dla porównania: dla najlepszej stali współczynnik ten wynosi poniżej 1 MN·m/kg, dla Kevlaru do 2 MN·m/kg, natomiast dla włókna wykonanego z czystego diamentu wyniósłby około 6-8 MN·m/kg.
Nanorurki węglowe są obecnie jednymi z najwytrzymalszych znanych materiałów i teoretycznie mogłyby spełnić stawiane tu wymagania. W obecnej chwili nie ma jednak jeszcze technologii wytwarzania ich w wystarczająco dużych ilościach i w żądanej postaci. Teoretyczne obliczenia wskazują na możliwość osiągnięcia powyżej 100 MN·m/kg, a najwyższy do tej pory zmierzony wynik to 63 GPa, co w połączeniu z niewielką gęstością oznacza około 40 MN·m/kg. Obecnie prowadzone są intensywne badania nad uzyskiwaniem dłuższych i czystszych nanorurek, oraz nad łączeniem ich w wytrzymałe włókna.
Wśród znanych obecnie materiałów największy iloraz wytrzymałości na rozciąganie przez gęstość mają olbrzymie rurki węglowe – rzędu 60 MN·m/kg. Spełniają one wymagania do stworzenia windy kosmicznej, pod warunkiem że udałoby się wyprodukować wystarczająco długie włókna zachowując ich własności.

==== Kształt liny ====
Z powodu różnicy naprężeń na różnych wysokościach, grubość liny będzie musiała się zmieniać w ściśle określony sposób, tak aby oprócz wynoszonego ładunku utrzymywać ciężar liny poniżej. Uwzględniając grawitację i siłę odśrodkową, można pokazać, że przekrój liny powinien zmieniać się z wysokością zgodnie z równaniem całkowym, które wyprowadzimy ze wzorów podanych w orbita geostacjonarna:

        s
        f
        (
        x
        )
        =

          ∫

            b

            x

        ρ
        f
        (
        r
        )

          (

                  G
                  M

                  r

                    2

            −

              ω

                2

            r

          )

        d
        r

    {\displaystyle sf(x)=\int \limits _{b}^{x}\rho f(r)\left({\frac {GM}{r^{2}}}-\omega ^{2}r\right)\,dr}

        f
        (
        b
        )
        =
        c

    {\displaystyle f(b)=c}

Odpowiednie symbole oznaczają:

        f

    {\displaystyle f}

 – funkcja przekroju liny w zależności od odległości od środka Ziemi;

        ρ

    {\displaystyle \rho }

 – gęstość materiału, z którego zrobiona jest lina;

        s

    {\displaystyle s}

 – wytrzymałość liny na rozciąganie;

        ω

    {\displaystyle \omega }

 – prędkość obrotową Ziemi (7,292 × 10−5 rad/s);

        b

    {\displaystyle b}

 – odległość punktu zaczepienia od środka Ziemi. Dla punktu znajdującego się przy powierzchni na równiku równa 6378 km;

        G
        M

    {\displaystyle GM}

 – stała grawitacyjna przemnożona przez masę Ziemi. Iloczyn, zależny tylko od masy planety, zwany jest współczynnikiem grawitacyjnym ciała, dla Ziemi jest on równy 398600;

        c

    {\displaystyle c}

 – jest masą kabiny, czyli wytrzymałością dolnego krańca liny.

=== Ładunki wjeżdżające ===
Z uwagi na zmienną grubość liny, winda kosmiczna nie mogłaby wciągać ładunków w standardowy sposób, przez wciąganie całej liny. Zamiast tego proponuje się użycie samodzielnych pojazdów wjeżdżających po linie. Ich sposób wspinania się mógłby być różnoraki: od rolek obejmujących linę, przez różne rodzaje haków, do poduszki magnetycznej.
Głównym problemem będzie zasilanie takich pojazdów. Jeśli musiałyby zabierać ze sobą paliwo na całą drogę, zysk z użycia windy byłby niewielki (co najwyżej związany z możliwością użycia energii atomowej i z uzyskiwaniem przez pojazdy dodatkowego momentu pędu od Ziemi). Dlatego rozważa się zasilanie ich za pomocą wiązki laserowej lub mikrofalowej wysyłanej z powierzchni. Istnieje też możliwość przekazywania energii bezpośrednio za pomocą liny. Część projektów zakłada przekazywanie części energii wjeżdżającym wagonom przez zjeżdżające.
Częstotliwość kursowania pojazdów musiałaby być dobrana tak aby nie przekroczyć wytrzymałości liny. Najsłabszym punktem będzie zamocowanie przy powierzchni – wagon znajdujący się wyżej obciążałby już linę proporcjonalnie mniej w miarę wzrostu grubości liny, spadku ciążenia i wzrostu siły odśrodkowej. Ponieważ mniejsze pojazdy dawałyby znacznie większe możliwości w kontrolowaniu naprężeń, sugeruje się użycie ich jak najmniejszych, na ile pozwoli na to technologia i konieczność uzyskiwania przez nie odpowiednich prędkości.

=== Przeciwwaga ===
Są dwie główne metody uzyskania środka ciężkości windy na orbicie geostacjonarnej: przyholowanie na orbitę, nieco powyżej geostacjonarnej, dużego obiektu (np. asteroidy) i przymocowanie windy do niego, lub rozciągnięcie liny daleko poza tę orbitę. Druga możliwość wymaga znacznie więcej liny (144 000 km), ale jest też znacznie prostsza w realizacji. Dodatkowo daje możliwość użycia liny do wystrzeliwania pojazdów na odległe misje kosmiczne. Kontynuując wspinaczkę powyżej orbity geostacjonarnej, na przeciwległym końcu liny pojazdy opuszczałyby windę z prędkością pozwalającą na osiągnięcie orbity Saturna (a przy użyciu asysty grawitacyjnej nawet dalszych planet).
Jedno rozwiązanie nie wyklucza drugiego. Im dalej od orbity geostacjonarnej jest masa, tym mniej jej potrzeba. Do masy umieszczonej na orbicie można później dołączyć linę rozciągniętą w przeciwnym kierunku, która w takiej sytuacji mogłaby nawet być dłuższa i umożliwiać nadawanie pojazdom większych prędkości.

== Działanie windy ==

Ładunek wjeżdżający windą nabierałby nie tylko wysokości, ale również prędkości w poziomie, proporcjonalnej do odległości od środka Ziemi. Tym samym uzyskiwałby moment pędu, zabierając go Ziemi. Wciągając się po linie, pojazd ciągnąłby ją dodatkowo lekko w kierunku zachodnim (przeciwnie do jej ruchu obrotowego). Przy prędkości 200 km/h oznaczałoby to odchylenie dolnej partii liny o około 1 stopień od pionu. Naprężona lina ciągnęłaby pojazd na wschód, przenosząc tę siłę na podstawę, ciągnąc ją na zachód. Odwrotne siły działałyby przy zjeżdżaniu ładunku z orbity. W obu przypadkach naciąg liny wywołany siłą odśrodkową działającą na przeciwwagę przeciwdziałałby odchyleniu windy od pionu.
Powyżej orbity geostacjonarnej ładunek byłby wypychany w górę liny przez samą siłę odśrodkową. Jeśli rozpędzałby się swobodnie do końca przeciwwagi, przekazany mu przez ten czas moment pędu przełożyłby się na prędkość pozwalającą opuścić pole grawitacyjne Ziemi i dolecieć aż do Saturna. Aby uzyskiwać jeszcze większe prędkości, można zaprojektować dłuższą przeciwwagę (np. z cieńszej liny). Należałoby przy tym jednak uwzględnić obecność Księżyca i jego wpływ na windę.

== Windy poza Ziemią ==
Windy kosmiczne mogą być oczywiście budowane również poza Ziemią, na orbitach stacjonarnych nad innymi planetami, księżycami i asteroidami.
Zbudowanie windy na Marsie mogłoby okazać się nawet prostsze niż na Ziemi. Mars ma masę dziewięciokrotnie mniejszą niż Ziemia, a obraca się mniej więcej z tą samą prędkością. Orbita stacjonarna jest tam więc na dwukrotnie mniejszej wysokości, a więc potencjalna winda byłaby odpowiednio krótsza. Ponadto niższe ciążenie (38% ziemskiego przy powierzchni) wpływa na wymaganą wytrzymałość liny – wystarczyłaby mniej więcej czterokrotnie słabsza (8 MJ/kg). Unikalnym problemem na Marsie może okazać się jego księżyc Fobos, którego orbita przecinałaby się z windą. Ponieważ nachylenie orbity Fobosa wynosi 1 stopień, możliwym rozwiązaniem byłoby odsunięcie podstawy windy kilka stopni (np. 5) od równika. Przełożyłoby się to na nieznacznie większe naprężenia, ale uniemożliwiłoby kolizję.
Skonstruowanie windy na Księżycu napotyka na inne problemy. Co prawda Księżyc ma znacznie mniejszą masę, ale jest zwrócony zawsze tą samą stroną w kierunku Ziemi. Oznacza to że środek ciężkości potencjalnej windy musiałby znajdować się w punkcie gdzie siły odśrodkowe równoważą siły grawitacji Ziemi i Księżyca. Punktów takich jest tylko kilka (w porównaniu z nieskończoną liczbą punktów na orbicie geostacjonarnej Ziemi). Noszą nazwę punktów Lagrange’a. Windy mogłyby zostać umieszczone w punkcie L1 (po stronie Ziemi) lub L2 (po przeciwnej stronie, aby ułatwić podróże w daleki kosmos). Odległość tych punktów od Księżyca wynosi około 60 000 km, ale bez dodatkowej masy w tych punktach długość całej windy musiałaby wynosić odpowiednio 290 000 km (dla punktu L1) i 525 000 km (dla punktu L2). Na szczęście wymagania na wytrzymałość tych lin byłyby tu jeszcze mniejsze niż w przypadku Marsa.
Merkury i Wenus obracają się na tyle wolno, że umieszczanie nad nimi wind będzie prawdopodobnie nieopłacalne. Orbita stacjonarna Merkurego znajduje się na wysokości 243 000 km, a Wenus aż 1 476 000 km. Z kolei gazowe giganty mają zbyt dużą grawitację, by dało się tam umieścić windę. Realne natomiast wydaje się konstruowanie wind na niektórych ich księżycach.
Duże, szybko obracające się asteroidy mogłyby być również dobrym miejscem na umieszczanie wind. Pozwalałoby to na wygodne wyrzucanie dużych partii materiału z ich powierzchni w żądanym kierunku. Z kolei sprowadzanie materiału na ich powierzchnię mogłoby służyć jako źródło energii, szczególnie na dalekich orbitach, gdzie światło Słońca jest słabe.

== Budowa windy ==
Rakiety kosmiczne są bardzo kosztownym sposobem wynoszenia ładunków w kosmos. Aby zminimalizować koszty budowy windy, zakłada się początkowe wyniesienie możliwie lekkiego „zaczątka” windy, który mógłby posłużyć do wyniesienia reszty jej masy, działając sam jak winda kosmiczna.
Minimalną masę startową szacuje się na 20 ton. Masę taką można obecnie wynieść na orbitę jednym kursem. Byłby to zwój cienkiej liny (kilkadziesiąt mikrometrów przekroju), zdolnej do utrzymania poza swoją masą dodatkowych kilkudziesięciu kilogramów. Z orbity geostacjonarnej należałoby rozpocząć rozwijanie liny wystrzeliwując jej koniec w takim kierunku by umieścić go na niższej orbicie. Gdy różne partie liny będą znajdowały się na różnych orbitach, siły pływowe spowodują dalsze jej rozwijanie. Po osiągnięciu górnych warstw atmosfery dolny koniec liny będzie silniej hamowany, aż w końcu zbliży się do powierzchni Ziemi. Wtedy należy przechwycić go w powietrzu i zamocować do przygotowanej podstawy.
Po tej linie miniaturowe pojazdy wnosiłyby kolejne porcje materiału, wzmacniając ją i umożliwiając wjazd coraz większym pojazdom. Osiągnięcie pełnej przepustowości zajęłoby w ten sposób kilka miesięcy.

== Możliwe problemy ==
Jak każda duża konstrukcja, winda kosmiczna będzie narażona na różnorakie trudności, przed którymi należy się wcześniej zabezpieczyć.
Pierwszym problemem są satelity. Każdy obiekt na orbicie Ziemi innej niż geostacjonarna, prędzej czy później znajdzie się na kursie kolizyjnym z windą. O ile większość działających satelitów ma możliwość uniknięcia zderzenia przez drobną zmianę kursu, wszelkie kosmiczne śmieci będą musiały być wcześniej usunięte w inny sposób. Przy uważnym monitorowaniu obszaru wokół windy, użycie „miotły laserowej” powinno rozwiązać ten problem.
Drugim i poważniejszym problemem są meteoroidy, nadlatujące z losowych kierunków i z większą prędkością niż kosmiczne śmieci. Należy się spodziewać, że kosmiczna winda będzie raz na jakiś czas trafiana, niezależnie od wprowadzonych zabezpieczeń. Między innymi dlatego postuluje się zastąpienie jednej grubszej liny zestawem mniejszych, oddalonych od siebie i połączonych linami poprzecznymi. Po zerwaniu jednej lub dwóch z nich pozostałe mogłyby utrzymać ciężar windy do czasu naprawienia szkód.
Największym problemem są meteoroidy o małych rozmiarach (poniżej milimetra), występujące w dużych ilościach na pewnych wysokościach. Ich unikanie będzie niemożliwe i będą powodowały ciągłe uszkadzanie fragmentów liny. Aby przedłużyć trwałość liny i umożliwić nieprzerwane działanie windy proponuje się plecenie poszczególnych włókien w postaci wąskich sieci, które są mniej wrażliwe na przebijanie niż spójne taśmy. Komplikuje to dodatkowo problem wytworzenia wystarczająco wytrzymałego włókna. Według niektórych analiz, statystyczna ilość defektów które muszą się pojawić w procesie produkcji, obniży wytrzymałość nanorurek poniżej poziomu wymaganego przez konstrukcję.
W obrębie atmosfery dochodzą dodatkowe problemy związane z korozją i warunkami pogodowymi. Korozja może być szczególnie aktywna w termosferze, gdzie występuje tlen atomowy. Na tym obszarze prawdopodobnie potrzebne będzie dodanie odpowiedniego pokrycia na włókno, co powiększy proporcjonalnie masę windy. Na mniejszych wysokościach groźne mogą być burze i huragany. Mobilna podstawa mogłaby umożliwić unikanie najgroźniejszych z nich. W przypadku podstawy stacjonarnej pozostaje użycie nieprzewodzącej liny i umożliwienie jej swobodnego obracania się dla zmniejszenia naprężeń związanych z wiatrem. Kosztowniejsze projekty zakładają zamiast tego przymocowanie liny do szczytu bardzo wysokiej i wytrzymałej wieży, która przyjmowałaby na siebie niekorzystne warunki pogodowe.

=== W przypadku katastrofy ===
Jeśli pomimo wszelkich zabezpieczeń nastąpi zerwanie liny, możliwe scenariusze będą zależały od tego na jakiej stanie się to wysokości. W przypadku uszkodzenia przy samej podstawie, winda pod wpływem siły odśrodkowej przesunie się na nieco wyższą orbitę. Wynika to z faktu, że lina będzie utrzymywana w lekkim napięciu, aby każdy kolejny pojazd nie powodował ściągania całej struktury w dół. W teorii luźny koniec powinno dać się na powrót przymocować do podstawy. Może to jednak być trudne w realizacji, i niektórzy sugerują w takiej sytuacji opuszczenie z orbity nowej liny.
Jeśli zerwanie nastąpi na większej wysokości, dolna część liny opadnie na Ziemię, podczas gdy górna powędruje na wyższą orbitę. Wbrew spotykanym w literaturze wizjom (np. w Trylogii marsjańskiej Robinsona), spadająca lina nie powinna wyrządzić wielkich szkód na powierzchni. Z uwagi na swoją małą gęstość, lina w znacznej większości ulegnie spaleniu w atmosferze. Do Ziemi dotrą najwyżej niewielkie jej fragmenty. Górna część windy, po ponownym umieszczeniu na właściwej orbicie może posłużyć do opuszczenia nowej liny. Uszkodzenie powyżej orbity geostacjonarnej, w obszarze „przeciwwagi”, spowoduje opadnięcie na Ziemię całej dolnej części, łącznie ze stacją na orbicie geostacjonarnej. Symulacje pokazują, że w takiej sytuacji lina zadziała jak proca, przechylając się i zwiększając naprężenie do momentu zerwania w drugim miejscu i wyrzucenia centralnej stacji poza orbitę.
Wszelkie pojazdy znajdujące się w chwili katastrofy na opadającej części windy również wejdą w atmosferę. Ponieważ i tak muszą one jednak być przygotowane na ewentualność odpadnięcia od liny, powinny być konstruowane z uwzględnieniem takiego scenariusza.
Pojazd, który w chwili odpadnięcia (lub zerwania liny) znajduje się poniżej około 23 000 km, wchodzi w atmosferę i w końcu spala się w niej lub spada na Ziemię. Powyżej tej krytycznej wysokości, jego orbita będzie w całości przebiegać ponad atmosferą, co pozwoli mu dokonać pełnego okrążenia wokół Ziemi. Po jego wykonaniu nie trafi już na windę (która w tym czasie przemieści się), ale może zostać przechwycony przez umieszczony w międzyczasie w odpowiednim miejscu pojazd kosmiczny.
Odpadając na wysokości orbity geostacjonarnej pojazd pozostaje nieruchomy względem windy, będąc razem z nią na tej samej orbicie. Odpadając wyżej, będzie wchodził na coraz bardziej wydłużone orbity eliptyczne z najniższym punktem w punkcie startu. Wreszcie powyżej mniej więcej 47 000 km jego prędkość będzie już większa od prędkości ucieczki z Ziemi i wyrwie się on z orbity, stając się satelitą Słońca. W takim przypadku uratowanie pojazdu i jego ewentualnej załogi byłoby przy obecnych środkach niewykonalne.

=== Pasy Van Allena ===

Winda kosmiczna przechodziłaby przez pasy radiacyjne i wynoszone ładunki musiałyby spędzać w nich znacznie więcej czasu niż szybko poruszające się rakiety. Nie stanowi to problemu dla większości ładunków, jednak ludzie i inne żywe istoty musiałyby prawdopodobnie podróżować w specjalnie osłoniętych wagonach, aby uniknąć śmiertelnych dawek promieniowania. Osłony same mogłyby być częścią użytecznego ładunku, zawierając wodę, żywność lub elementy konstrukcyjne.
Możliwe też, że z uwagi na stosunkowo długi czas podróży, ludzie i tak będą podróżowali na orbitę za pomocą rakiet, a winda będzie służyła jedynie do przewożenia ładunków.

== Kwestie polityczne i ekonomiczne ==
Aby zbudować pierwszą windę kosmiczną, trzeba najpierw ustalić sposób finansowania jej budowy, zarządzania nią i struktury własności. Jest to kosztowne przedsięwzięcie (szacowane na 6,2 miliardów dolarów przy odniesieniu do cen z roku 2004), które nie zwróci się szybciej niż w ciągu dziesięciu lat. Jest to koszt porównywalny z kosztami dużych międzynarodowych projektów, takich jak Międzynarodowa Stacja Kosmiczna (ISS) lub ITER. Bogatsze państwo lub konsorcjum kilku mniejszych mogłoby w taki projekt zainwestować. Faktycznie już teraz zainteresowanie wyraziło kilka firm i agencji. Powstały również ośrodki badawcze zajmujące się głównie tą tematyką, m.in. LiftPort Group.
Z punktu widzenia politycznego, projekt o tej skali powinien być realizowany w ramach partnerstwa wielu państw. Winda kosmiczna niewątpliwie ma zastosowanie wojskowe, pozwalając tanio umieszczać w kosmosie obiekty militarne, umożliwiając opanowanie przestrzeni orbitalnej na podobnej zasadzie jak opanowuje się przestrzeń powietrzną. Ponadto otwiera dziedziny gospodarki dotychczas niedostępne. Eksploracja kosmosu na dużą skalę, dostęp do surowców na asteroidach i orbitalne elektrownie będą prawdopodobnie przynosić zyski tym, którzy posiadają dostęp do wind kosmicznych. Aby uniknąć destabilizującego wpływu tej technologii na gospodarkę, wkrótce po wybudowaniu pierwszej windy powinno powstać wiele kolejnych, konstruowanych już znacznie taniej przy użyciu pierwszej.
Zakładając że będzie to przedsięwzięcie międzynarodowe, należy wcześniej rozważyć wiele problemów dyplomatycznych. Gdzie będzie się znajdowała podstawa i czy będzie stanowiła obszar eksterytorialny? Jakie państwa będą mogły jej używać i jak często? Kto będzie kontrolował przestrzeń powietrzną wokół windy? Kto będzie odpowiedzialny za chronienie jej przed terroryzmem lub wrogimi państwami?
Pierwsza winda może zostać użyta do taniego zbudowania kolejnych, ale wymagałoby to od jej właścicieli zgody na rezygnację z monopolu. Bardzo prawdopodobne, że struktura własności kolejnych wind byłaby więc przeniesieniem struktury własności pierwszej z nich. Jednak w momencie gdy odpowiednia technologia będzie już dostępna, każde państwo mające dostęp do zwykłego przemysłu kosmicznego będzie mogło zbudować własną windę w zwykły sposób.
Winda kosmiczna byłaby cennym obiektem o dużym znaczeniu strategicznym, będąc jednocześnie łatwą do uszkodzenia. Dlatego stawałaby się jednym z pierwszych celów przy każdym konflikcie z jednym z jej właścicieli. Ze względów bezpieczeństwa nie można by więc po jej zbudowaniu całkowicie zrezygnować z rozwijania innych technologii dostępu do kosmosu.
Arthur C. Clarke porównał windę kosmiczną do pierwszego transatlantyckiego kabla telegraficznego, „Projektu Apollo tamtych czasów”, ukończonego w 1866 roku, po kilku nieudanych próbach.

== Historia ==

=== Najstarsze idee ===
Pomysły istnienia wież sięgających Nieba można znaleźć już w Biblii, pod postacią wieży Babel i drabiny, która przyśniła się Jakubowi.
W bardziej współczesnej postaci pomysł windy kosmicznej pochodzi od rosyjskiego naukowca Konstantina Ciołkowskiego, który zainspirowany wieżą Eiffla zaproponował wieżę sięgającą aż do orbity geostacjonarnej. Na orbicie znajdowałby się „pałac”, na końcu wrzecionowatego kabla, podtrzymującego konstrukcję.

=== Dwudziesty wiek ===
Projekt budowania od podstawy jest niewykonalny, ponieważ nie istnieje materiał o wystarczającej wytrzymałości na zgniatanie, aby unieść własną masę przy takiej wysokości. Minęło ponad pół wieku, zanim zaproponowano zupełnie inne podejście. Pierwszym autorem pomysłu opuszczenia windy z orbity był Jurij Artsutanow. Jego publikacja z 1960 roku uwzględniała przeciwwagę oraz kabel o zmieniającej się grubości, tak aby utrzymać stałe naprężenie na całej długości.
Stworzenie odpowiedniego kabla o długości ponad 35 tys. kilometrów jest jednak sporym wyzwaniem. W 1966 roku przeprowadzono w USA analizę, jaki materiał mógłby spełnić wymagania wytrzymałościowe. Wyniki pokazały, że musiałby być co najmniej dwukrotnie wytrzymalszy od najwytrzymalszych znanych materiałów, w tym grafitu, diamentu czy kwarcu.
W kolejnych latach powstały analizy uwzględniające przeciwwagę o zmieniającej się grubości, analizujące wpływ Księżyca, wpływ wędrujących pojazdów na naprężenia oraz czynniki meteorologiczne. Na bazie tych idei zaproponowano również kilka zastosowań dla łączenia satelitów linami. Sama winda pozostała jednak przez kolejne lata domeną SF.

=== Dwudziesty pierwszy wiek ===
Badania nad nanorurkami węglowymi spowodowały odświeżenie odrzucanych wcześniej pomysłów. Bradley C. Edwards opracował kolejne analizy, uwzględniające plany umieszczenia windy, projekty pojazdów wspinających, zasilanie, unikanie kosmicznych śmieci, zakotwiczenie, ochronę przed tlenem atomowym i czynnikami meteorologicznymi, harmonogram i koszty produkcji oraz zagrożenia dla środowiska. Plany te pozwoliły mu uzyskać granty od NASA na rozwiązanie problemów inżynieryjnych.
27 kwietnia 2005 roku, Grupa LiftPort ogłosiła budowę fabryki włókien z nanorurek, w celu rozwijania komercyjnych zastosowań takich materiałów i zebrania doświadczenia oraz funduszy koniecznych do konstrukcji windy. 9 września 2005 roku grupa uzyskała pozwolenie Administracji Powietrznej USA na wykorzystanie przestrzeni powietrznej dla testów pojazdów wspinających. 13 lutego 2006 roku grupa ogłosiła przeprowadzenie udanych testów pojazdów wspinających się po opuszczonej z balonów kompozytowej taśmie długości 1 mili, szerokości 5 centymetrów i grubości 1 milimetra.
W celu promowania rozwoju technologii potrzebnych do zbudowania windy kosmicznej, NASA organizuje od 2005 roku zawody Elevator:2010, z nagrodami pieniężnymi wzorowanymi na Ansari X PRIZE. W zawodach tych nagrody są przyznawane za konstrukcję pojazdów wspinających, włókien i systemów zasilania. 6 listopada 2009 roku, nagrodę 900 000 dolarów zdobył w nich zespół LaserMotive, za skonstruowanie pojazdu wspinającego zasilanego naziemnym laserem, który wspiął się ze średnią prędkością 13 km/h na wysokość 900 m po linie opuszczonej ze śmigłowca.

== W popkulturze ==
Działanie windy kosmicznej jest opisane w utworach science fiction:

Budowa i praca windy jest głównym tematem powieści Fontanny raju Arthura C. Clarke’a (1979)
Charles Sheffield The Web Between the Worlds
Robert A. Heinlein Piętaszek (1982)
Kim Stanley Robinson Czerwony Mars (1993) – winda na Marsie
David Gerrold Jumping Off The Planet (2000)
John Scalzi Wojna starego człowieka (2005)
Joan Slonczewski The Highest Frontier (2011)

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
Arthur C. Clarke, 2001:Odyseja kosmiczna – Finał, Wydawnictwo Amber, Warszawa 1997, ISBN 83-7169-355-9.
Kim StanleyK.S. Robinson Kim StanleyK.S., Czerwony Mars, EwaE. Wojtczak (tłum.), Warszawa: Prószyński i S-ka, 1998, ISBN 83-7180-056-8, OCLC 316598432 . Brak numerów stron w książce

== Linki zewnętrzne ==
Kosmiczna winda już niedługo? – artykuł na stronach AstroNews.
LiftPort Group (ang.)
Patent Windy kosmicznej (Google) (ang.)
The Space Elevator Reference (ang.)
Elevator:2010 (ang.)


World Futures Studies Federation

World Futures Studies Federation – globalna organizacja pozarządowa z siedzibą w Paryżu, założona w 1973 roku w celu promowania rozwoju studiów nad przyszłością jako dyscypliny badań naukowych. Od 2019 r. jej prezesem jest dr Erik F. Øverland z Norwegii. Mottem organizacji jest: Długoterminowa, szeroka perspektywa i radykalna zmiana.

== Historia ==
Federacja została powołana na posiedzeniu Międzynarodowej Konferencji Studiów nad Przyszłością w 1973 roku. Wśród pomysłodawców i założycieli WFSF byli m.in. Bertrand de Jouvenel, Robert Jungk oraz polski socjolog Andrzej Siciński, wieloletni członek Komitetu Polska 2000+ Polskiej Akademii Nauk.
WFSF zajmuje się głównie sieciowaniem, upowszechnianiem i komunikacją w środowisku futurologów. Jej wizję określiła w 2005 roku prezes Eleonora Barbieri Masini: „Wizja Federacji jest tak samo aktualna dzisiaj, jak wtedy, gdy powstała. Nadal może pełnić rolę skromnego pomostu między ludźmi, którym zależy na budowaniu ludzkiego świata”. WFSF prowadzi program akredytacji studiów wyższych w dziedzinie badań nad przyszłością. Ostatnia, jubileuszowa światowa konferencja WFSF odbyła się w 2023 w Paryżu, a poprzednia w 2021 w Berlinie.

== Związki z UNESCO ==
UNESCO finansowało udział w wydarzeniach organizowanych przez WFSF obywateli krajów rozwijających się do końca lat dziewięćdziesiątych XX w.. Następnie wsparło organizację kursów wprowadzających w studia nad przyszłością w regionie Azji i Pacyfiku, m.in. na Fidżi w 1993 oraz na Filipinach w 1994 roku. UNESCO wspiera nadal działania WFSF, sfinansowało również kolejne wydania kursów studiów nad przyszłością, które odbyły się w Budapeszcie w latach 1999, 2001, 2003 i 2005, jak również światową konferencję WFSF w Budapeszcie w 2005.

== Partnerstwa ==
World Futures Studies Federation współpracuje z uczelniami, organizacjami międzynarodowymi i lokalnymi organizacjami pozarządowymi. W 2021 r. mecenasem WFSF jest Uniwersytet Księcia Mohammada bin Fahda w Arabii Saudyjskiej. WFSF współpracuje też z Uniwersytetem Hawajskim, Uniwersytetem w Turku oraz Global Cities Research Institute Uniwersytetu RMIT w Melbourne, jak również z innymi międzynarodowymi grupami, takimi jak Klub Rzymski. WFSF jest również partnerem czasopisma naukowego European Journal of Futures Research.  W Polsce członkiem instytucjonalnym WFSF jest Polskie Towarzystwo Studiów nad Przyszłością.

== Przypisy ==

== Linki zewnętrzne ==
World Futures Studies Federation [online]  (ang.). strona główna serwisu