Rzeczpospolita Polska

Rzeczpospolita Polska (RP) – oficjalna nazwa państwa polskiego od drugiej połowy XVII wieku do 1795 (jedna z wielu stosowanych wówczas) oraz od 14 marca 1919 do 22 lipca 1952 i ponownie od 31 grudnia 1989.
Słowo rzeczpospolita oznacza to samo co słowo republika, jednak współcześnie jest stosowane wyłącznie w odniesieniu do Polski, Republiki Rzymskiej, Republiki Weneckiej lub Republiki Nowogrodzkiej. Historyczne połączenie Polski i Litwy nazwano Rzecząpospolitą Obojga Narodów ze względu na status republikański państwa, a nie dlatego, że to było połączenie Polski z innym krajem. Do czasów II wojny światowej w nomenklaturze polityczno-prasowej słowem rzeczpospolita określano również inne państwa o ustroju republikańskim np. Rzeczpospolita Francuska.
Wzorem Francji w historiografii i publicystyce polskiej stosuje się numerację RP, przy czym inaczej niż we Francji zmiany kolejnego numeru Rzeczypospolitej nie następowały po każdej zmianie ustrojowej (np. po wprowadzeniu Konstytucji kwietniowej w 1935 roku), ale po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918 i 1989 roku. W historii Polski wyróżnia się trzy Rzeczypospolite (nie licząc okresu 1944–1952 i PRL).

== I Rzeczpospolita ==

I Rzeczpospolita zwana jest również Rzecząpospolitą szlachecką lub Rzecząpospolitą Obojga Narodów. Nazwa Rzeczpospolita Polska była używana jako oficjalna nazwa państwa polsko-litewskiego od drugiej połowy XVII wieku. Forma ustroju I Rzeczypospolitej jest określana jako demokracja szlachecka. Prawa polityczne przysługiwały około 10% mieszkańców, co w ówczesnej Europie stanowiło ją jednym z nielicznych przykładów państwa, w którym znacząca liczba obywateli miała wpływ na politykę władzy. Trudno wyznaczyć początek I Rzeczypospolitej. Za symboliczne daty jej powstania uważa się rok 1454 (wydanie przywilejów cerekwicko-nieszawskich), 1505 (konstytucja Nihil novi) lub 1569 (zawarcie unii lubelskiej i powstanie Rzeczypospolitej Obojga Narodów). Końcem zaś I Rzeczypospolitej jest jej III rozbiór w 1795 r.

== II Rzeczpospolita ==

II Rzeczpospolita istniała od odzyskania niepodległości przez Polskę i przekazania przez Radę Regencyjną pełni władzy cywilnej i wojskowej w Królestwie Polskim Józefowi Piłsudskiemu 14 listopada 1918 r. Za jej koniec uznaje się 5 lipca 1945, gdy w konsekwencji ustaleń konferencji jałtańskiej Rząd RP na uchodźstwie utracił uznanie Wielkiej Brytanii i Stanów Zjednoczonych, a w konsekwencji pozostałych państw tworzonej wówczas Organizacji Narodów Zjednoczonych. Oznaczało to przejęcie majątku i reprezentacji Polski na arenie międzynarodowej przez podporządkowany komunistom Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej w Warszawie. Prezydent i Rząd RP na uchodźstwie utracili w konsekwencji status podmiotu prawa międzynarodowego, choć kontynuowali swą działalność aż do pierwszych powszechnych wyborów prezydenckich w Polsce w 1990 r. 22 grudnia 1990 ostatni prezydent RP na uchodźstwie Ryszard Kaczorowski przekazał insygnia prezydenckie II Rzeczypospolitej i rękopis konstytucji kwietniowej pierwszemu wybranemu w wolnych wyborach prezydentowi III Rzeczypospolitej – Lechowi Wałęsie.

== Polska Ludowa ==

=== Rzeczpospolita Polska ===
22 lipca 1944 roku Józef Stalin, powołując Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego, rozpoczął tworzenie administracji państwowej w Polsce na terenach zajętych przez Armię Czerwoną. Administracja ta zastąpiła siłą (przy użyciu aparatu represji NKWD) struktury Polskiego Państwa Podziemnego będące kontynuacją II Rzeczypospolitej w kraju i podporządkowane rządowi RP na uchodźstwie. W konsekwencji decyzji konferencji jałtańskiej, w lutym 1945 roku Wielka Brytania i USA w porozumieniu z ZSRR uznały Rząd Tymczasowy Rzeczypospolitej Polskiej (w który 31 grudnia 1944 roku został przemianowany PKWN) za podstawę do utworzenia w trybie konsultacji trzech mocarstw Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej. Po konferencji moskiewskiej, która odbywała się w czerwcu 1945 roku, równolegle do pokazowego procesu szesnastu przywódców Polskiego Państwa Podziemnego (aresztowanych w prowokacji NKWD 19 marca 1945 roku), rządy Wielkiej Brytanii i Stanów Zjednoczonych wycofały 5 lipca 1945 roku uznanie dla rządu RP na uchodźstwie i uznały Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej w Warszawie za prawnego reprezentanta państwa polskiego – Rzeczypospolitej Polskiej. Podobnie jak w powojennej Czechosłowacji, w Polsce nie określano istniejącej w latach 1944–1952 Rzeczypospolitej kolejnym numerem porządkowym, choć z formalnego punktu widzenia RP (bez numeracji) była następcą prawnym II RP.

=== Polska Rzeczpospolita Ludowa ===

Po pełnym przejęciu władzy w Polsce przez PPR i następnie stalinizacji życia publicznego (rezygnacji z fasady rządów wielopartyjnych na rzecz tzw. kierowniczej roli partii komunistycznej (PZPR) – dyktatura monopartyjna), w 1952 r. nazwę państwa (równolegle do zmian nazw podporządkowanych ZSRR: Węgier (Węgierska Republika Ludowa), Rumunii (Rumuńska Republika Ludowa) i Bułgarii (Ludowa Republika Bułgarii)) zmieniono w nowej, współredagowanej przez Stalina konstytucji na Polska Rzeczpospolita Ludowa. Ostateczną wersję polskojęzyczną Konstytucji PRL opracował Bolesław Bierut. Po przemianach demokratycznych roku 1989 ustawą Sejmu PRL przywrócono z dniem 31 grudnia 1989 historyczną nazwę państwa polskiego – Rzeczpospolita Polska. Okres od upadku PRL, zapoczątkowanego umową Okrągłego Stołu i wyborami 4 czerwca 1989 należy już do historii III Rzeczypospolitej.

== III Rzeczpospolita ==

III Rzeczpospolita, demokratyczna i suwerenna republika parlamentarna. Za jej początek uważa się: 4 czerwca 1989 (zwycięstwo „Solidarności” w wyborach kontraktowych), 24 sierpnia 1989 (powołanie przez Sejm Tadeusza Mazowieckiego na stanowisko premiera), 29 grudnia 1989 (nowelizacja konstytucji m.in. zmieniająca oficjalną nazwę kraju na Rzeczpospolita Polska z dniem 31 grudnia 1989) lub też 22 grudnia 1990 r. (przekazanie insygniów władzy przez prezydenta Ryszarda Kaczorowskiego podczas zaprzysiężenia prezydenta Lecha Wałęsy). Podczas tego ostatniego wydarzenia Wałęsa powiedział, że „z tą chwilą zaczyna się uroczyście III Rzeczpospolita Polska”.
Czasami wymieniane są też późniejsze daty, na przykład pierwsze w pełni wolne wybory parlamentarne 27 października 1991 r.

== Przypisy ==

== Linki zewnętrzne ==

Rzeczpospolita – dzieło niezwykłe. Autor: Karol Mazur, rp.pl (strona archiwalna)


Portal:Polska

< Portale < Geografia < Europa < Polska


Wikiprojekt:Polski kanon Wikipedii

Polski kanon Wikipedii – artykuły o Polsce i Polakach. Jeżeli uważasz, że jakiegoś artykułu nie powinno tu być albo jakiegoś brakuje, zabierz głos na stronie dyskusji. Nie dopisuj kolejnych propozycji poniżej. Wpierw zerknij także tutaj: Wikiprojekt:Polski kanon Wikipedii/Odrzucone.

Oznaczenia w tabelkach:

 – jeden ekran tekstu (+/−); bez list, tabel itp.; przydatny szablon: {{Ekran tekstu}}
 – hasło o statusie „dobry artykuł”
 – artykuł wyróżniony medalem
 – artykuł, któremu odebrano medal
6,3 KB – wielkość artykułu w kilobajtach

To największy dział Kanonu, zawiera łącznie 763 artykuły biograficzne: aktorów i tancerzy, reżyserów i scenarzystów, socjologów, etnografów, artystów, architektów, pisarzy, dramaturgów, poetów, publicystów, tłumaczy, osób zw. z literaturą, historyków, archeologów, krytyków sztuki, kompozytorów i muzyków, odkrywców, wynalazców i naukowców, filozofów, ekonomistów, myślicieli, polityków, wojskowych, osób zw. z religią, prawników i kodyfikatorów prawa, przywódców Polski, aktywistów i działaczy społecznych, postaci zw. ze sportem oraz lekarzy.

Dział historyczny to 70 artykułów opisujących okoliczności powstania państwa polskiego oraz ważne wydarzenia, które miały miejsce na przestrzeni wieków w dziejach Polski.

=== Geografia ===
Kanon artykułów związanych z Polską zawiera 61 artykułów geograficznych dotyczących podziału terytorialnego, krain, miast, rzek, zbiorników wodnych i geomorfologii Polski.

=== Przyroda ===
To 25 artykułów o środowisku naturalnym Polski: ochronie przyrody, jej osobliwościach oraz o charakterystycznych gatunkach roślin i zwierząt.

Zgromadzono tu 132 artykułów poruszających ważne zagadnienia społeczne, m.in.: rodzina i pokrewieństwo, mniejszości narodowe i etniczne, myślenie, zachowania i emocje, polityka i partie polityczne, biznes i ekonomia, prawo, organizacje i ruchy społeczne, wojna i siły zbrojne, cmentarze, ordery i odznaczenia, edukacja.

Drugi pod względem wielkości dział Kanonu zawiera 322 artykułów z zakresu szeroko pojętej kultury. Dotyczą one m.in.: utworów literackich, literatury non-fiction, zagadnień językoznawczych, sztuki, architektury, budownictwa, radia, telewizji, filmów i seriali, komiksów, gier planszowych, RPG i komputerowych, teatru, prasy, wydawnictw, muzyki, fotografii, sportu, rozrywki, humoru, wypoczynku, filozofii, religii, tradycji, folku, folkloru i sztuki ludowej, mody i strojów oraz legend i legendarnych postaci.

=== Hasła ogólne z dziedziny nauki ===

=== Odkrycia i wynalazki ===

=== Matematyka i miary ===

=== Przemysł i rzemiosło ===

=== Elektronika ===

=== Komputery i Internet ===

=== Surowce i energia ===

=== Uzbrojenie ===

=== Przedsiębiorstwa transportowe ===

=== Środki transportu ===

==== Transport drogowy ====

==== Transport kolejowy ====

==== Transport lotniczy ====

==== Transport wodny ====


Etymologia nazwy Polska

Pochodzenie nazwy Polska nie jest jednoznaczne.

== Gramatyka ==

Gramatycznie nazwa Polska wywodzi się od nazwy pola – otwartej przestrzeni znajdującej się na danym terytorium. Składa się z dwóch części: nazwy „Pol” – „pole” oznaczającej otwartą przestrzeń lub uprawne pole oraz przyrostkowego formantu przymiotnikowego „-ska”. Nazwa „Polska” to gramatycznie przymiotnik utworzony od rzeczownika „pole” za pomocą przyrostka „-sk”, który jest formantem przymiotnikowym, kontynuantem z języka prasłowiańskiego -ьskъ- określającym przynależność do czegoś.
Pierwotna forma „-sk” jest bezosobowa jednak występują jej odmiany rodzajowe – rodzaju nijakiego „-sko”, męskiego „-ski” oraz żeńskiego „-ska”. Dodawane jako końcówka rzeczowników tworzą w języku polskim przymiotniki czyli słowa określające przymioty oraz cechy przedmiotów, pojęć oraz zjawisk np. „modelar-ski”, „zielar-ski”, „lniar-ski”. Słowo „niebieski” w XIV wieku oznaczało „przynależny do nieba” zanim stało się również nazwą koloru niebieskiego. Formant ten jest również charakterystyczną cechą polskich nazwisk z końcówką „-ski” jak np. „Tarnowski”, „Zamojski”, „Sobieski”, „Leszczyński” czyli osób wywodzących się z Tarnowa, Zamościa, Sobieszyna, Leszna.
W nazewnictwie polskim oraz ogólnosłowiańskim jest to również formant produktywny dla nazw topograficznych i dzierżawczych, stanowiąc charakterystyczną cechę polskich geograficznych nazw miejscowych i przestrzennych. Oboczności tego formantu jak „-sk”, „-sko”, „-ck”, „-cko” oraz „-zk”, „-zko” charakterystyczne są dla bardzo dawnych nazw miejscowych nadawanych miejscowościom na terenie Polski, jak ok. 1000 roku – „Gdańsk”, a także „Bużesk”, „Łańsk”, „Płońsk”, „Płock”, „Wąchock”, „Rajsko”, „Bielsko”, „Kłodzko”, „Radomsko”, „Sławsko”, „Słupsk” itp.
Analogiczne nazwy z końcówką -sk występują także w innych rodzimych nazwach krajów słowiańskich np. w czeskiej i słowackiej nazwie „Czech” i „Słowacji” – „Česko”, „Slovensko” oraz w nazwie „Chorwacji” – „Hrvatska”.
Do wieku XIX funkcjonowała także archaiczna odmiana nazwy Polska według wzorów deklinacji rzeczownikowej „w Polszcze” zamiast „w Polsce”. Jest to wynik procesu językowego, który nastąpił w wyniku wymiany prasłowiańskiej grupy „-sk” na „-sc”.

== Źródła ==

Nazwa Polski zanotowana została w wielu źródłach średniowiecznych spisanych po łacinie i występuje w annałach, dziełach geograficznych, żywotach świętych oraz wielu kronikach z gatunku gesta opisujących historie poszczególnych europejskich państw, narodów i władców. Polska od 1000 roku wymieniona jest również w wielu listach, dokumentach oraz bullach papieskich wydawanych przez papieży w Rzymie zarchiwizowanych w tzw. Elementa ad Fontium Editiones, które zredagowane zostały przez Stanisława Kurasia i Irenę Sułkowską-Kurasiową oraz opublikowane w siedmiu tomach w latach 1982–2006 pod nazwą Bullarium Poloniae .
Nazwa Polski pojawia się także w wielu średniowiecznych dokumentach spisanych po łacinie takich jak roczniki, akty lokacyjne, prawne i erekcyjne, nadania przywilejów, noty i listy dyplomatyczne. Opublikowane zostały one w wielu zbiorach, z których najbardziej istotne dla historiografii polskiej są Monumenta Germaniae Historica wydawane od 1826 początkowo pod redakcją Georga Pertza oraz Monumenta Poloniae Historica wydawane w latach 1864–1893 we Lwowie pod redakcją Augusta Bielowskiego.
Kolejną grupę źródeł stanowią regionalne źródła dokumentów historycznych dotyczących różnych regionów obecnej Polski jak Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski, Kodeks dyplomatyczny klasztoru tynieckiego czy Dokumenty Kujawskie i Mazowieckie.
Osobną grupę źródeł, w których wymienione są tereny Polski, zamieszkane przez Słowian stanowią dzieła geograficzne spisywane po persku oraz arabsku przez podróżników, oraz kupców arabskich, które zostały zebrane w serii materiałów pt. Źródła arabskie do dziejów Słowiańszczyzny przetłumaczone przez Tadeusza Lewickiego oraz wydane w czterech tomach w latach 1956–1988 przez Polską Akademię Nauk.

=== Pierwsze użycie słowa „Polska” ===

Nazwa Polski jako krainy pojawia się po raz pierwszy w języku łacińskim zanim jeszcze skodyfikowany został język polski. W średniowiecznych źródłach spisanych po łacinie zachowało się wiele wzmianek zawierających nazwę kraju Polska w zlatynizowanych formach Polania, Palania, Polenia, Bulania i innych:

W latach 997–1003 jedna z pierwszych wzmianek o Polsce wyszła spod pióra Jana Canapariusa, opata rzymskiego klasztoru św. Bonifacego i Aleksego, wspominająca o Sobiesławie (Sobieborze) Sławnikowicu, który zbrojnie wyruszył „cum Bolizlauo Palaniorum duce” (pol. „z Bolesławem księciem polskim”) zamieszczona w Żywocie pierwszym św. Wojciecha.
W 1001 r. jedna ze zwrotek tzw. sekwencji św. Wojciecha liście hymnów spisanej w Reichanau głosi, że: „Polania ergo tanti sepeliens floret martyryii pignora”.
W 1003 roku nazwę Polska notują łacińskie annały Annales Hildesheimenses (będące częścią Dziejów Sasów). Czynią to we fragmencie „Heinricus Berthaldi comitis filius, et Bruno frater regis, et ambo Bolizavones, Polianicus vide licet ac Boemicus, a rege infideliter maiestatis rei deficient.” czyli w tłumaczeniu „Henryk, syn Bertholda i Bruno brat króla i obu Bolesławów polski i czeski są w kręgu przyjaciół cesarza.” .
Spisane w latach 1008–1030 Roczniki Kwedlinburskie notują wielokrotnie Polskę. Opisując wojnę polsko-niemiecką od roku 1002 wymieniają Bolesława Chrobrego we fragmentach: „Bolizlauonem Poloniae ducem”, „Bolitzlauus Polinensis” oraz „Bolitzlauua dux Poloniae” wymieniają także nazwę kraju „Polonia”, „Poloniam Sclauonia” .
W latach 1012–1018 łacińskie nazwy Polski wielokrotnie zamieścił w swojej kronice Thietmari merseburgiensis episcopi chronicon biskup merseburski oraz kronikarz Thietmar. Uczynił to zarówno w odniesieniu do polskich władców jak Mieszko I – „Miseconis Poleniorum” oraz Bolesław Chrobry we fragmencie „Bolizlavus Poleniorum” jak również wobec kraju Polenia oraz ludności zamieszkującej Polskę – Poleni, Polenii.
W 1046 roku szwabski kronikarz Wipo w kronice Gesta Chuonradi II Imperatoris (pol. Chwalebne czyny cesarza Konrada II) opisując Bolesława Chrobrego notuje „Bolizlaus Sclavigena, dux Bolanorum” czyli po polsku „Słowianin Bolesław, książę Polaków” .
Spisane w latach 708–1073 Roczniki altajskie większe (łac. Annales Altahenses maiorum) obok innych słowiańskich władców wymieniły także jako księcia polskiego Kazimierza I Odnowiciela pod określeniem „Kazmir Bolaniorum” w roku 1046 .
W liście z 1074 roku księcia czeskiego Wratysława II adresowanym do Bolesława Śmiałego nadawca tytułuje adresata tytułem „Glorioso Boloniorum regi Boleslao”.
W liście z 1075 roku papieża Grzegorza VII adresowanym do Bolesława Śmiałego nadawca tytułuje adresata tytułem „Boleslao duci Polonorum”.
W latach 1075–1080 Adam z Bremy, niemiecki kronikarz i geograf, wymienia Polan w historycznym traktacie „Gesta Hammaburgensis ecclesiae pontificum”, gdzie za strefę graniczną pomiędzy Słowianami połabskimi z plemion wieleckich oraz lucickich a Pomorzanami i Polanami uznaje rzekę Odrę. Według jego relacji ziemia Polan graniczy z ziemiami pomorskimi, pruskimi, czeskimi i rozciąga się aż po granice państwa ruskiego: „Trans Oddoram fluvium primi habitant Pomerani, deinde Polani, qui a latere habent hinc Pruzzos, inde Behemos, ab oriente Ruzzos”. W tekście wymienia również kilkukrotnie Polskę w różnych odmianach „Polonia”, „rege Polanorum Bolizlao” itp.
W roku 1154 arabski geograf Al-Idrisi zamieścił w Księdze Rogera również informacje o Polsce, którą nazwał „Buluniia”, wymieniając jej ważniejsze miasta, m.in. Kraków, Gniezno, Wrocław, Sieradz, Łęczycę oraz Santok:

„Co się tyczy ziemi B(u)luniia, która jest krajem wiedzy i mędrców rumijskich (ar-Rum), wspomnieliśmy ją już poprzednio. Jest to kraj o pięknej ziemi, urodzajny, obfitujący w źródła i w rzeki, o ciągnących się bez przerwy prowincjach i dużych miastach, bogaty we wsie i domostwa... Posiada on winnice, oliwki i mnogie drzewa różnych gatunków owoców. Do miast jego należą: Ikraku, G(i)nazna, -r(a)t(i)-slaba, S(i)rad(i)ja, N(u)grada, S(i)tnu Wszystkie one są sławnymi stolicami i silnymi centrami, w których zebrane są dostatki rozmaitych krajów. Prócz tego zażywają one szacunku, ponieważ przebywają w nich uczeni wykształceni w dziedzinach nauk i zaznajomieni ze swymi zawodami. Co się tyczy miasta (I)kraku, miasta G(i)nazna i reszty jej (Bulunji) wspomnianych miast, są to miejscowości o blisko siebie stojących budowlach... Ze wszystkich stron otaczają ją góry ciągnące się nieprzerwanie i oddzielające ją od kraju S(a)sun(i)ja (Saksonia), kraju B(u)amija (Bohemia – Czechy) i kraju ar-Rusija (Ruś). – Al-Idrisi (1100–1166) – Księga Rogera.

Nazwa występuje również w źródłach spisanych po łacinie na terenie Polski:

Za najwcześniejszy lokalny zabytek z nazwą Polski napisaną po łacinie uznaje się wybity w okresie rządów Bolesława Chrobrego w latach 992–1025 przez mennicę książęcą Denar Princes Polonie.
Łacińskie określenie Polski zapisane zostało w średniowiecznym utworze Żywot Pięciu Braci Męczenników autorstwa Brunona z Kwerfurtu. Gościł on na przełomie 1005 i 1006 roku na dworze Bolesława Chrobrego i z imienia wymienia swojego gospodarza we fragmencie „(...) ignotae linguae Polanorum, invento serniore cui nomen Bolizlao”. Używa on również łacińskiego określenia „terra Polonia”, „Polanicis terris” wobec całości ziem znajdujących się pod jego władaniem. Brunon w kolejnym swoim utworze zatytułowanym Żywot św. Wojciecha notuje również dwukrotnie Polskę we fragmencie poświęconym Bolesławowi Chrobremu – '„ducem Polanorum Bolizlavum” oraz państwa pod jego panowaniem „De terra Polanorum”.
Łacińską nazwę Polski – „Polonia” zawiera najstarsza pisana sekwencja powstała na ziemiach polskich, która została napisana przez anonimowego autora po 1090 roku we fragmencie „Hac festa die tota Gratuletur Polonia”.
W latach 1112–1116 Kronika polska spisana przez Galla Anonima wymienia ją w tytule Cronicae et gesta ducum sive principum Polonorum.
W 1136 nazwę Polski jako „Poloniorum regio” (pol. kraj Polaków) odnotowuje także spisana po łacinie tzw. Bulla gnieźnieńska uznawana za pierwszy zabytek mowy polskiej. Pośród listy ponad 400 nazw w języku polskim, tj. prowincji, grodów, wsi wymienionych w łacińskiej bulli papieża Innocentego II, jest także fraza „Mesco dux Poloniae baptisatur” odnotowująca pod rokiem (966) chrzest Mieszka I.
Za pierwszą wzmiankę o Polsce (w tym dosłownym brzmieniu) uchodzą monety Mieszka Starego (1173~1202) wybite przez Żydów zawiadujących mennicą w Kaliszu, którzy posłużyli się literami hebrajskimi w języku knaan. Napis משקא קרל פלסק – mšk⊃ krl plsk na brakteatach transliterowany jest na mszka krol polski
Według Krystyny Długosz-Kurczabowej ziemie Polan od XIV wieku nazywano Staropolską, a później Wielkopolską, a dla kontrastu ziemie południowe – Małopolską. Witold Mańczak, analizując występowanie w polskiej toponomastyce od najdawniejszych czasów określeń magnus i maior, i wobec tego, że w 99% wypadków występowania w nazwach miejscowych znaczyły one po prostu „wielki”, prawdopodobieństwo, że Polonia maior oznaczała „Starą Polskę” zredukował do minimum (gdyby tak było to Wielkopolska nazywałaby się najprawdopodobniej Polonia antiqua lub Polonia vetus). W średniowieczu Wielkopolska obiektywnie przewyższała zarówno obszarem, ale przede wszystkim liczbą ludności, każdą z pozostałych dzielnic.

== Źródłosłów ==
Istnieją dwie wersje na temat tego jakie słowo jest źródłosłowem nazwy „Polska”. Według jednej z nich nazwa wywodzi się od „pola” – nazwy mającej w języku polskim zarówno znaczenie przestrzenne, jak też rolnicze. Druga z nich za źródło upatruje nazwę słowiańskiego plemienia „Polan”, którego nazwa również wywodzi się od wcześniej przytoczonej nazwy „pole”.

=== Polanie ===

Według jednej z teorii nazwa ta wywodzi się od plemienia Polan, zamieszkującego tereny obecnej Wielkopolski. Słowo Polanie zaś przeważnie wywodzone jest od słowa pole, w związku albo z rolnictwem jako głównym zajęciem plemienia, albo zamieszkiwaniem przez nich równinnych terenów (w odróżnieniu od innych plemion, np. Wiślan czy Mazowszan).
Niektórzy historycy (np. Przemysław Urbańczyk i Zofia Hilczer-Kurnatowska) kwestionują samo istnienie Polan, którzy w źródłach piśmienniczych pojawiają się dopiero w XII wieku w spisanej przez Nestora (który często wymyślał nazwy etnonimów, od znanych mu choronimów, i te nie występują w żadnych innych źródłach) w roku 1113 kronice „Powieść minionych lat” (Повѣсть времяньныхъ лѣтъ): (ros.) а от тѣхъ Лѧховъ прозвашасѧ Полѧне, Лѧховѣ друзии – Лютицѣ, инии Мазовшане, а нии Поморѧне (od tych Lęchów przezwali się jedni Polanami, drudzy Lęchowie Lutycami, inni Mazowszanami, inni Pomorzanami), a w wersji łacińskiej ok. roku 1000 (ale w wersji choronimu, czyli nazwy krainy: Polania, Polonie, czy Bolizlauo Palaniorum duce, Bolizlavonem Poloniae, Bolizlavo Polianicus), wcześniej używana w stosunku do Polski jest nazwa ogólnoetniczna; in Sclaviam, duce Sclavonica Bilizlavone susceptus, in Sclavania, Sclavonia, co mogło powodować mylenie Polski z Czechami, które były określane podobnie (zwłaszcza, że obydwa kraje rządzone były przez Bolesławów). Jednak niezależnie od kontrowersyjnych Polan (Przemysław Urbańczyk zarzuca historykom sprzeczność logiczną: wywodzenie Polan od nazwy kraju, a następnie nazwy kraju od Polan, oraz zadziwiający fakt, że sami „Polanie” zapisaliby własną nazwę z błędem; Polonia, Polonie, Polonus i konsekwentnie przy tym zapisie trwali, podczas gdy obcy autorzy w późniejszych zapisach np. Bruno z Kwerfurtu; Bolezlavo Polanorum duce, terra Polanorum, Polanis z 1005 r., provincia Polanorum, Polianici terra z 1008 r., czy Thietmar; Polenia, Poleni od 1012 r., używaliby nazwy bardziej etymologicznie poprawnej) autorzy ci nie kwestionują, że źródłosłów tkwi w ogólnosłowiańskim wyrazie pole.

=== Ogólnosłowiańskie „pole” ===

Niezależnie od istnienia Polan nazwę Polski wywodzi się od ogólnosłowiańskiego wyrazu pole – oznaczającego pierwotnie równinę zdatną pod uprawę (prasłowiańskie polje, czeskie pole, słowackie pole, ukraińskie поле (połe), białoruskie поле (pole), rosyjskie поле (pole), chorwackie polje, serbskie поље (polje), macedońskie поле (pole), bułgarskie поле (pole), dolnołużyckie pólo).
Jeszcze w XIV wieku przymiotnik polski znaczył tyle co polny: Bóg udziałał niebo i ziemię i wszelką roślinę polską pirzwej niż wyszła na ziemię (Biblia Szaroszpatacka), droga polska – w gwarach dawnej Małopolski wraz z ruskim pograniczem „droga przechodząca przez pole, boczna, nie szosa”. Zresztą taki przymiotnik od pola jest naturalny (porównaj przymiotniki od góry: górny i górski) co można zauważyć w XV-wiecznych nazwach roślin zamiennie nazywanych polskimi lub polnymi np. polny / polski czosnek (Allium oleraceum L.), polna / polska dryjakiew (Scabiosa columbaria L., Centaurea scabiosa L.), polna / polska marchew (Daucus carota L.) itd.
W ten sposób powstała nazwa Polska. Ta etymologia nie jest niczym nowym, to pochodzenie nazwy od „campi plani/równinnych pól” podawał już w swojej Kronice czeskiej do roku 1330, Přibik z Radenina zwany Pulkawą, a zaczerpnął zapewne od Gerwazego z Tilbury, który podawał je w Otia imperialia

W przeszłości używano łacińskich określeń terra Poloniæ – ziemia Polska lub Regnum Poloniæ – Królestwo Polskie. Nazwa Polska zaczęła być używana w odniesieniu do całego państwa w XI wieku. Formacje tego typu poświadczone są już w IX wieku w tekstach s-c-s np. w Oficjum ku czci św. Metodego np.

=== Inne etymologie ===

==== Etymologie teoretyczne ====
Uważany za krytyka istnienia Polan Przemysław Urbańczyk podaje dodatkową ewentualną możliwość interpretacyjną, znalezioną w Słowie o pułku Igora:

gdzie pole oznacza „ludzi otwartych przestrzeni/stepów”.
W nauce rosyjskiej istnieje też wywodzenie nazwy rodzimych Poljan nie od „pola”, a od określenia związanego z męstwem i wiązania tej nazwy z nazwą etniczną Antów. Historyk rosyjski Lew Gumilow tak tłumaczy ten etnonim:

Słowianie rozprzestrzenili się na północ, gdzie zwano ich Wenedami (słowo to do dziś zachowało się w języku estońskim). Na południu nazywano ich Sklawinami, na wschodzie – Antami. Historyk ukraiński M. Brajczewski ustalił, że greckie słowo „Antowie” znaczy to samo co słowiańskie „Polanie”. Zachowało się słowo rodzaju żeńskiego „polanka” (поляница) w znaczeniu „bohaterka”. Ale słowa „polanie” w analogicznym znaczeniu dziś się nie używa, gdyż wyparło je z użycia tureckie słowo „bagadyr”.

==== Etymologie ludowe ====
Benedykt Chmielowski w Nowych Atenach z 1745 r. podawał kilka (często wręcz bajkowych) etymologii:
W SARMACJI jako Perła kosztowna wydaje się POLSKIE KRÓLESTWO, z Słowieńskich Narodów najsławniejsze, o którym tu essencyalne tylko rzeczy enarro, żebym nie był, Polskę Ojczyznę swoję opuściwszy censurowany, że jestem foris Lynx, Domi talpa. POLSKA ta nazwała się od Pola, na którym żyć i umierać lubili Polacy; albo też a Polo Arctico, to jest od Północnej gwiazdy ku której, nadało się Królestwo Polskie, jako Hiszpania nazwana Hesperia od gwiazdy zachodniej Hesperus. Innym się zda, że imię to nadano Polakom od Zamku Pole olim na granicach Pomorskich będącego. Inni rozumieją, że od Miasta Kolchickiego Pola, skąd originem prowadził Lechus, Monarcha Polski. Może też być, że Poloni per corruptionem kilku liter ciż są, co i Bulanes Nacja w Sarmacji nad Wisłą, według Ptolemeusza, mieszkając. Jest i to zdanie Autorów, że Polacy niby Polachy, to jest po Lechu potomkowie zwać się powinni, jako dotychczas Lachami nas Ruś zowie. Paprocki zaś ingeniose racjocynuje, że za Mieczysława I Xiążęcia Polskiego, gdy Polacy Wiarę Ś. przyjmowali i wielkiemi do Chrztu Ś. kupami przystępowali, tedy Kapłani z Czechów na to wokowani, kupy od kup distinguendo, pytali się: Czy jesteście polani? id est już ochrzczeni? tedy ci co byli ochrzczeni, odpowiadali: Jesteśmy polani, stąd Polani, czyli Poloni poszło Polakom in nomen gloriosum.
Warto wiedzieć, że „etymologia wodna”, czyli wywodzenie nazwy Polska od polewania wodą podczas chrztu pojawiła się po raz pierwszy w Kronice czeskiej Václava Hájka z Libočan z 1541, a współcześnie wraca do niej historyk niemiecki Johannes Fried w książce Otton III i Bolesław Chrobry

== Inne nazwy Polski ==
Inne nazwy Polski (Lechia, perskie Lachistan, litewskie Lenkija) i Polaków (tureckie Lehce, ruskie Lach, węgierskie Lengyel) wywodzi się najprawdopodobniej od nazwy plemienia Lędzian (prasłowiańskie *Lęd-jan-e), które, jak się przypuszcza, zamieszkiwało w południowo-wschodniej części dzisiejszej Polski.
Słowo „Polacy” (XV wiek), wcześniej „Polanie” w łacińskiej formie Polani, Poleni, Poloni pojawiło się po raz pierwszy na przełomie X i XI wieku w żywocie starszym św. Wojciecha, prawdopodobnie spisanym w Rzymie między 999 a 1001. Nazwę Polak przez długi czas stosowano tylko do warstw wyższych (szlachta), bez względu na przynależność etniczną.
Pierwszy państwo polskie nazwał Rzecząpospolitą Wincenty Kadłubek (zm. 1223). Słowo rzeczpospolita oznacza rzecz publiczną (wspólną dla wszystkich) lub republikę i jest kalką łacińskiego wyrażenia res publica. Słowo republika, będące bezpośrednim zapożyczeniem, nie jest używane w języku polskim w odniesieniu do Polski. Zgodnie z obowiązującym porządkiem prawnym, jedyną urzędową nazwą kraju jest Rzeczpospolita Polska, a nazwa „Polska” nie pojawia się w żadnym obecnie obowiązującym polskim akcie prawnym. W kontekście poprawności językowej słowo Polska w nazwie oficjalnej jest przymiotnikiem, a nie rzeczownikiem (łac. Respublica Polona, a nie: Respublica Polonia), stąd prawidłowa forma dopełniacza to Rzeczypospolitej (Rzeczpospolitej) Polskiej (a nie: Polski).

Przed XIX wiekiem odmieniano wciąż polska ziemia – polski ziemi – w polszcze ziemi. Potem skrócono nazwę do „polska” i zaczęto przymiotnik traktować jako rzeczownik, a także pisać wielką literą jako nazwę własną.
węg. Lengyelország, lit. Lenkija, tur. Lehistan (Polska przedrozbiorowa), pers. لهستان (Lahestân), orm. Լեհաստան (Lehastan) – od plemienia Lędzian/Lędziców, to z kolei od staroruskiego lub staropolskiego etnonimu lęděnin i jego zgrubienia lęch, być może od prasłow. *lędo – „pole”. Nazwa Lędzianin w języku ruskim została skrócona do Lach – taka forma upowszechniła się na wschodzie i została przyjęta przez Turków. Z drugiej strony Polacy od czasów Wincentego Kadłubka nazywali siebie Lechitami, wierząc, że pochodzą od legendarnego Lecha.
łac., wł., hiszp., bask., rum., bretoński Polonia, port. Polónia, Polônia (Braz.) katal. Polònia, gr. Πολωνία (Polonía)
fr. Pologne
niem., duń., szw., norw., hol. Polen
fryzyjski Pollen
ang. Poland, isl. Pólland
fiń. Puola, est. Poola
cz. Polsko, słow. Poľsko
ros. Польша (Polsza), białorus. Польшча (Polszcza), ukr. Польща (Polszcza), bułg. Полша (Polsza) – według Maksa Vasmera rosyjska nazwa, znana już od XVII wieku, jest zapożyczeniem od form ukraińskiej i białoruskiej, te zaś pochodzą od staropolskiego miejscownika l. pojedynczej w Polszcze od Polska (ta z kolei od Polska ziemia/ *Роlьskа(jа) zemia = pole, ziemia równinna)
serb.-chorw. Poljska/Пољска, słoweń. Poljska
łot. Polija
tur. Polonya (Polska okresu rozbiorów i współczesna)
arab. بولندا (Bulanda)
hebr. פולין (Polin), פולניה (Polania)
jidysz פּױלן (Poyln)
afr. Pole
chiń. 波兰 (Bōlán)
szkocki gaelicki a' Phòlainn
walijski Gwlad Pwyl
japoński ポーランド (Pōrando)
koreański: w Korei Południowej: 폴란드 (Phollandu), w Korei Północnej: 뽈스까 (Ppolsukka)
wietnamski Ba Lan
indonezyjski Polandia
esperanto Polio, Polujo, Pollando

== Przypisy ==

== Uwagi ==

== Bibliografia ==
Stanisław Kuraś: Bullarium Poloniae t. 1 1000–1342. Romae: Żcole Francais de Rome, PAN. Inst. Hist.; Katol. Uniw. Lubelski, 1982.
Zenon Klemensiewicz: Gramatyka historyczna języka polskiego. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1981. ISBN 83-01-00995-0.
Wiesław Wydra: Chrestomatia staropolska. Teksty do roku 1543. Wrocław: Ossolineum, 1984. ISBN 83-04-01568-4.
Henryk Łowmiański: Początki Polski. Warszawa: Polskie Wydawnictwo Naukowe, 1967.
Georgius Heinricus Pertz: Adami Gesta Hammaburgensis Ecclesiae Pontificum. Hannoverae: Impensis Bibliopolii Hahniani, 1846.
August Bielowski: Monumenta Poloniae Historica t.I. Lwów: August Bielowski, 1864.
Eduard Winkelmann: Die Jahrbücher von Quedlinburg. Duncker, 1862.
Georg  Isidore Waitz: Annales hildesheimenses. Hannoverae: Impensis Bibliopolii Hahniani, 1878.
J. Sochacki: Wipon, Chwalebne czyny cesarza Konrada II, tłum. E. Milkamanowicz. Kraków: UNIVERSITAS, 2005. ISBN 83-242-0498-9.
Wilhelm von Giesebrecht: Jahrbücher des Klosters Altaich, Annales altahenses maiores. Hannoverae: impensis bibliopolii Hahniani, 1891.

== Linki zewnętrzne ==

K. Staniewska, Jak powstała Polska?. archiwum.wiz.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-10-05)]. Wiedza i Życie 4/2000


Twierdza Szczecin

Twierdza Szczecin (niem. Festung Stettin) – zespół nowożytnych i nowoczesnych umocnień obronnych wzniesionych wokół Szczecina od XVII do końca XIX wieku, stanowiący integralny element systemu fortyfikacji Prus, a następnie Cesarstwa Niemieckiego. Położona strategicznie nad Odrą, przy ujściu rzeki do Zalewu Szczecińskiego, twierdza miała kluczowe znaczenie dla kontroli Pomorza Zachodniego i dostępu do Bałtyku.
Początki ufortyfikowania Szczecina sięgają średniowiecza, jednak rzeczywista rozbudowa w kierunku twierdzy nowożytnej nastąpiła po przejęciu miasta przez Szwedów, a później Prusaków. System twierdzy obejmował m.in. bastiony, raweliny, lunety, reduty, a także forty zewnętrzne i rozbudowaną infrastrukturę zaplecza wojskowego. W XIX wieku, wraz z rozwojem artylerii i zmieniającą się doktryną wojenną, twierdza była kilkukrotnie modernizowana.
Choć Twierdza Szczecin nie odegrała kluczowej roli w żadnym wielkim oblężeniu, była stale utrzymywana i rozwijana aż do początku XX wieku. W okresie II wojny światowej Szczecin ogłoszono twierdzą (niem. Festung Stettin), co jednak miało ograniczone znaczenie militarne. Po wojnie znaczna część umocnień została rozebrana lub wchłonięta przez zabudowę miejską. Do dziś zachowały się fragmenty fortyfikacji, które stanowią istotne świadectwo przeszłości militarnej miasta i są przedmiotem badań archeologicznych oraz działań konserwatorskich.

== Historia i rozwój ==

=== Geneza i początki fortyfikacji ===

==== Fortyfikacje średniowieczne ====
Pierwsze umocnienia Szczecina pojawiły się już w IX wieku, kiedy to wokół grodu wzniesiono wał drewniano-ziemny z palisadą. W XI wieku obwarowania te otaczały słowiański gród i podgrodzia. Na przełomie XIII i XIV wieku zastąpiono je kamienno-ceglanymi murami obronnymi, które otaczały miasto i były wyposażone w bramy miejskie.
W 1283 roku po raz pierwszy wspomniano o średniowiecznych murach obronnych i prowadzących do miasta bramach. Te obwarowania zostały zburzone podczas budowy nowych fortyfikacji miejskich przez Fryderyka Wilhelma I w latach 1724–1740.

==== Przekształcenie w twierdzę nowożytną (XVI–XVII wiek) ====
W czasie wojny trzydziestoletniej, w 1630 roku, Szczecin został zajęty przez wojska szwedzkie. Szwedzi rozpoczęli budowę nowoczesnych fortyfikacji bastionowych, przekształcając miasto w silnie umocniony ośrodek. W trakcie budowy umocnień (lata 1630–1639) wykorzystano średniowieczne obwarowania miasta.Po opanowaniu Szczecina przez Prusy w 1713 roku, przystąpiono do opracowania planów nowej twierdzy wyposażonej w nowoczesne dzieła fortyfikacyjne, takie jak forty, przeciwstraże, raweliny i lunety. Projektantem twierdzy szczecińskiej był holenderski inżynier wojskowy Gerhard Cornelius van Wallrawe. Pierwsze plany umocnień jego autorstwa powstały w latach 1717–1724. Główną część prac budowlanych wykonano pod jego nadzorem w latach 1724–1740. W ich trakcie przebudowano średniowieczny system bram miejskich.

=== Twierdza w okresie szwedzkim (1648–1720) ===

==== Tło polityczno-militarne ====
Po zakończeniu wojny trzydziestoletniej, na mocy traktatu westfalskiego z 1648 roku, Szczecin wraz z częścią Pomorza Zachodniego przypadł Szwecji. Miasto stało się stolicą szwedzkiego Pomorza, pełniąc strategiczną rolę w regionie. Szwedzi kontynuowali rozwój fortyfikacji, przekształcając Szczecin w silnie umocnioną twierdzę bastionową. W 1713 roku, podczas Wielkiej Wojny Północnej, miasto zostało zdobyte przez wojska rosyjsko-saskie, co zakończyło szwedzkie panowanie nad Szczecinem.

==== Charakterystyka umocnień ====
Szwedzi, po przejęciu Szczecina w 1630 roku, rozpoczęli modernizację istniejących umocnień, łącząc średniowieczne mury z nowoczesnymi fortyfikacjami bastionowymi. W latach 1631–1639 wzniesiono osiem bastionów, m.in. Bastion Panieński, Bastion Kaggena, Bastion Piotrowy, Bastion Młyński, Bastion Wysoki Kawaler, Bastion Królewski, Bastion Passawski i Bastion Ślimaczy. Te umocnienia tworzyły system obronny o gwiaździstym narysie, typowym dla epoki. Dopiero po roku 1677, w wyniku dalszej rozbudowy systemu obronnego, wzniesiono dodatkowy – dziewiąty – Bastion Zielony (Grüne Bastion), który domknął pierścień fortyfikacji od strony południowej.

==== Działania zbrojne i garnizon ====
W okresie szwedzkiego panowania, Szczecin był ważnym punktem strategicznym, co skutkowało licznymi działaniami zbrojnymi. W 1713 roku, podczas Wielkiej Wojny Północnej, miasto zostało oblężone przez wojska rosyjsko-saskie. Oblężenie zakończyło się kapitulacją garnizonu szwedzkiego, dowodzonego przez Johana Augusta Meijera, co oznaczało koniec szwedzkiej obecności w Szczecinie.

=== Twierdza w okresie pruskim (od 1720) ===

==== Modernizacje XVIII wieku ====
Po przejęciu Szczecina przez Prusy w 1720 roku, władze pruskie przystąpiły do rozbudowy i modernizacji istniejących fortyfikacji. W latach 1724–1740, pod kierunkiem holenderskiego inżyniera Gerharda Corneliusa van Wallrawe, zrealizowano nowoczesny system umocnień, obejmujący bastiony, raweliny, lunety oraz przebudowane bramy miejskie. W tym okresie powstał również Fort Leopolda, zlokalizowany w rejonie dzisiejszych Wałów Chrobrego, który pełnił funkcję kluczowego elementu obronnego od strony Odry.

==== Fortyfikacje napoleońskie ====
W 1806 roku, podczas wojen napoleońskich, Szczecin został zajęty przez wojska francuskie. Francuzi przystąpili do wzmacniania twierdzy, rozmieszczając w strategicznych punktach miasta umocnienia palisadowe, składające się łącznie z blisko 150 tysięcy bali. Po odzyskaniu miasta przez Prusy w 1813 roku, palisady zostały usunięte, a zespół forteczny poddano modernizacji.

==== XIX-wieczne przebudowy i rozbudowy ====
W XIX wieku, w związku z rozwojem techniki wojskowej i urbanizacji, twierdza Szczecin przeszła kolejne modernizacje. Jednakże, z czasem system fortyfikacji zaczął ograniczać rozwój miasta. W 1873 roku podjęto decyzję o likwidacji twierdzy, co umożliwiło ekspansję urbanistyczną Szczecina. Pozostałości umocnień zostały zburzone lub zaadaptowane do nowych funkcji miejskich.

=== Twierdza w dobie industrializacji i rozwoju miasta ===

==== Rozbudowa systemu fortów zewnętrznych ====
W drugiej połowie XIX wieku postęp technologiczny i rozwój artylerii dalekiego zasięgu zmusiły pruskie władze wojskowe do opracowania nowego systemu obrony Szczecina, opartego na zewnętrznych fortach oddalonych od centrum miasta. W latach 1860–1873 powstały m.in. Fort Prusy, Fort Brandenburg oraz Fort Gorgast, stanowiące element tzw. pierścienia zewnętrznego. Celem tych obiektów było zatrzymanie przeciwnika zanim dotrze do obszarów miejskich. Forty projektowano w oparciu o najnowsze osiągnięcia fortyfikacyjne, z wykorzystaniem ziemnych wałów, betonowych kazamat i sieci tuneli.

==== Infrastruktura militarna i logistyczna ====
Wraz z budową nowych fortów rozwinięto również zaplecze techniczno-logistyczne twierdzy. Powstały magazyny amunicji, warsztaty naprawcze, koszary, stacje kolejowe powiązane z siecią forteczną (m.in. stacja Szczecin Zamek), a także nowoczesne systemy komunikacji wewnętrznej. Szczecin zyskał status znaczącego ośrodka militarnego w północnych Niemczech. Inwestycje wojskowe stymulowały lokalną gospodarkę, zwiększając zatrudnienie i rozwijając przemysł metalowy oraz transportowy.

==== Relacje wojska z miastem ====
Choć twierdza stanowiła strategiczne zabezpieczenie przed potencjalną inwazją, jej obecność miała również wpływ na życie codzienne mieszkańców. Z jednej strony generowała miejsca pracy i sprzyjała gospodarczemu rozwojowi, z drugiej – ograniczała ekspansję miejską, blokując niektóre kierunki zabudowy oraz narzucając restrykcje architektoniczne w strefie fortecznej. Władze miejskie musiały uzgadniać inwestycje urbanistyczne z garnizonem, co prowadziło niekiedy do napięć na tle kompetencyjnym.

=== Demilitaryzacja i rozbiórka twierdzy ===

==== Proces likwidacji fortów ====
W drugiej połowie XIX wieku, w związku z rozwojem techniki wojskowej i urbanizacji, twierdza Szczecin przestała spełniać swoje funkcje obronne. W 1873 roku podjęto decyzję o likwidacji twierdzy, co umożliwiło ekspansję urbanistyczną miasta. Rozbiórka umocnień fortecznych rozpoczęła się w czerwcu 1873 roku i była poprzedzona długoletnimi staraniami o zniesienie statusu twierdzy.

==== Przekształcenia i zmiany funkcji ====
Po likwidacji twierdzy, tereny poforteczne zostały przeznaczone pod rozwój urbanistyczny. Na miejscu dawnych umocnień powstały nowe dzielnice mieszkaniowe, parki oraz infrastruktura miejska. Przykładem może być przekształcenie dawnych cmentarzy wojskowych w zielone założenia miejskie, takie jak nowy cmentarz wojskowy (Neuer Militair Kirchhof) i stary cmentarz wojskowy (Alter Militair Kirchhof).

==== Spory wokół rozbiórek ====
Proces rozbiórki twierdzy nie był pozbawiony kontrowersji. Władze miejskie i wojskowe nie zawsze były zgodne co do tempa i zakresu likwidacji umocnień. Niektóre fragmenty fortyfikacji, takie jak mury odkryte podczas prac budowlanych, wzbudzały zainteresowanie społeczne i były przedmiotem dyskusji na temat ich zachowania.

=== Po II wojnie światowej ===

==== Zniszczenia i rozbiórki ====
Po zakończeniu II wojny światowej znaczna część Szczecina była zniszczona, w tym także elementy dawnej twierdzy. Władze polskie, obejmujące miasto po 1945 roku, kontynuowały proces przekształceń zapoczątkowany jeszcze w XIX wieku. Część dawnych fortyfikacji została rozebrana w ramach usuwania „reliktów niemieckiej przeszłości”, ale także z powodów praktycznych – pod zabudowę mieszkaniową, drogową i przemysłową.

==== Rewitalizacja terenów pofortecznych ====
W okresie powojennym część terenów pofortecznych zaadaptowano na potrzeby zieleni miejskiej i rekreacji. Powstały parki, skwery i aleje spacerowe, które wkomponowano w historyczny układ przestrzenny. Na przykład, dawny rejon Bastionu Ślimaczego i Bastionu Królewskiego został częściowo zagospodarowany przez Park Żeromskiego.

==== Obiekty przetrwałe ====
Do czasów współczesnych przetrwało kilka elementów dawnych umocnień twierdzy Szczecin. Najlepiej zachowanymi są fragmenty Bramy Królewskiej i Bramy Portowej, które zostały wpisane do rejestru zabytków i pełnią obecnie funkcje muzealne i ekspozycyjne.
Poza bramami, relikty dawnej twierdzy można znaleźć także w rejonie ulicy Owocowej, na skraju parku przy placu Tobruckim oraz w strukturze komunikacyjnej miasta, np. w układzie niektórych placów i ulic zachowujących narysy dawnych bastionów.

== Wojny i militaria ==

=== Twierdza Szczecin w czasie I wojny światowej ===
W momencie wybuchu I wojny światowej w 1914 roku Szczecin nie pełnił już formalnie funkcji twierdzy fortecznej. Proces demilitaryzacji i rozbiórki większości umocnień miejskich został zakończony pod koniec XIX wieku. Jednakże, z uwagi na strategiczne położenie miasta jako dużego portu rzeczno-morskiego i centrum przemysłowego, Szczecin nadal odgrywał istotną rolę militarną w strukturze Cesarstwa Niemieckiego.
Na początku wojny w mieście stacjonowały liczne jednostki garnizonowe, w tym oddziały artylerii, piechoty i inżynierii wojskowej. Szczecin był również zapleczem logistycznym dla frontów wschodniego i zachodniego, a w jego portach i warsztatach remontowano okręty wojenne oraz produkowano sprzęt wojskowy.
W trakcie wojny Szczecin nie był bezpośrednio zagrożony działaniami zbrojnymi. Ze względu na odległość od linii frontu oraz silną pozycję Niemiec w regionie, miasto służyło głównie jako centrum mobilizacyjne, magazynowe i szkoleniowe. Na terenie byłych fortyfikacji i placów ćwiczeń zorganizowano obozy rekrutacyjne oraz magazyny wojskowe
Ważną rolę odgrywały także zakłady przemysłowe, takie jak stocznia Vulcan-Werft, która produkowała i modernizowała jednostki pływające dla niemieckiej marynarki wojennej (Kaiserliche Marine). Szczecin był jednym z ważniejszych ośrodków przemysłu stoczniowego na zapleczu Bałtyku.
Mimo oddalenia od działań wojennych, miasto odczuło skutki konfliktu w postaci problemów gospodarczych, braku surowców, spadku produkcji cywilnej oraz rosnących napięć społecznych, szczególnie w końcowych latach wojny.

=== Międzywojnie i rozbrojenie twierdzy ===
Po zakończeniu I wojny światowej i podpisaniu traktatu wersalskiego w 1919 roku, Szczecin, jako część terytorium Niemiec, został objęty międzynarodowymi regulacjami dotyczącymi rozbrojenia. Choć formalnie już wcześniej utracił status twierdzy, traktat nakładał na Niemcy obowiązek całkowitego zaniechania budowy i utrzymywania fortyfikacji w rejonie Szczecina. Dotyczyło to zarówno ewentualnych nowych umocnień, jak i wszelkich istniejących struktur militarnych o potencjale obronnym.
W latach 20. i 30. XX wieku kontynuowano proces fizycznego usuwania dawnych struktur fortecznych, które wcześniej nie zostały jeszcze rozebrane. Pozostałości po bastionach, wałach, fosach czy fortach były sukcesywnie adaptowane do celów cywilnych – przekształcano je w parki miejskie, tereny rekreacyjne, osiedla mieszkaniowe i infrastrukturę miejską.
W tym okresie dawne budowle militarne – jak np. Fort Prusy czy niektóre elementy dawnych bastionów – zostały częściowo wkomponowane w tkankę miejską lub zlikwidowane całkowicie. Infrastruktura wojskowa, która pozostała w mieście (koszary, magazyny, strzelnice), miała już charakter garnizonowy, a nie forteczny. Choć w mieście nadal stacjonowało wojsko, to jego rola została ograniczona do funkcji administracyjno-logistycznych i szkoleniowych.
Rozbrojenie Szczecina było również przedmiotem monitoringu ze strony komisji sojuszniczych, nadzorujących wykonanie postanowień traktatu wersalskiego. Kontrole przeprowadzano m.in. w portach i koszarach, sprawdzając zgodność z zakazem posiadania określonego typu uzbrojenia i infrastruktury militarnej.

=== Rola twierdzy w czasie II wojny światowej ===

==== Festung Stettin ====
W drugiej połowie II wojny światowej Szczecin został oficjalnie ogłoszony „twierdzą” (niem. Festung Stettin) zgodnie z rozkazem Adolfa Hitlera z 1944 roku. Decyzja ta miała związek z przesuwającym się na zachód frontem wschodnim oraz potrzebą spowolnienia ofensywy Armii Czerwonej poprzez tworzenie punktów oporu na tyłach. Status twierdzy oznaczał, że miasto miało być bronione do ostatniego żołnierza, a ewentualna kapitulacja była zabroniona bez wyraźnego rozkazu Naczelnego Dowództwa Wehrmachtu.
W ramach przygotowań do obrony Szczecina ponownie wykorzystywano dawne obiekty wojskowe oraz doraźnie budowano nowe umocnienia polowe, zapory i punkty oporu. Szczególne znaczenie miały mosty, linia Odry oraz fortyfikacje w rejonie Podjuch i Dąbia. Wykorzystywano także piwnice, bunkry przeciwlotnicze i dawne koszary jako punkty dowodzenia i magazyny.

==== Walki 1945 roku ====
W marcu 1945 roku Armia Czerwona rozpoczęła natarcie na Pomorze Zachodnie, dążąc do zdobycia strategicznych punktów nad Odrą. Szczecin, jako jeden z ważniejszych węzłów komunikacyjnych i przemysłowych, stał się celem operacyjnym 1. Frontu Białoruskiego. Mimo że miasto formalnie posiadało status twierdzy, jego obrona była nieliczna i źle zorganizowana. Oddziały Wehrmachtu i Volkssturmu nie były w stanie skutecznie opóźnić postępów Armii Czerwonej.

Bezpośrednie walki o Szczecin trwały od 20 do 26 kwietnia 1945 roku, przy czym główne natarcie sił radzieckich miało miejsce od południa i wschodu. Walki uliczne były stosunkowo krótkie, a obrona niemiecka wycofała się na lewy brzeg Odry i w kierunku północnym. W wyniku działań wojennych znaczna część infrastruktury miejskiej i przemysłowej została zniszczona lub poważnie uszkodzona.

==== Upadek twierdzy ====
Pomimo nadanego statusu twierdzy, Szczecin został zajęty przez Armię Czerwoną bez formalnego oblężenia i bez realizacji koncepcji obrony do końca. Niemiecki garnizon w większości ewakuował się jeszcze przed zajęciem miasta, pozostawiając jedynie drobne oddziały osłonowe. Miasto zostało przejęte przez Armię Czerwoną 26 kwietnia 1945 roku, bez oficjalnej kapitulacji ze strony władz niemieckich.
Zakończenie walk oznaczało definitywny koniec funkcjonowania Szczecina jako miasta-twierdzy. Ocalałe obiekty wojskowe i fortyfikacyjne zostały częściowo zdemontowane lub zaadaptowane przez Armię Czerwoną oraz późniejsze polskie władze administracyjne i wojskowe.

=== Kronika wydarzeń militarnych ===

==== Tabela oblężeń i najazdów ====

==== Tabela buntów ====

== Fortyfikacje i uzbrojenie ==

=== Forty zewnętrzne i system obrony ===
W drugiej połowie XVIII oraz w XIX wieku, w odpowiedzi na rozwój artylerii i zmieniające się metody prowadzenia działań wojennych, rozpoczęto budowę zewnętrznych fortyfikacji Twierdzy Szczecin. Celem było zapewnienie obrony przed nowoczesną artylerią, która zagrażała już nie tylko bezpośrednim murom miejskim, ale także znacznie oddalonym obiektom.

==== Linie obronne, bastiony, reduty ====
Pierwotny system bastionowy twierdzy, rozwinięty przez Szwedów i Prusaków, przekształcono z czasem w system poligonalny. System zewnętrznych linii obronnych powstał jako odpowiedź na zagrożenie oblężeniem i ostrzałem artyleryjskim z dalszej odległości. Linie te składały się z szeregu fortów ziemno-murowych, redut, rawelinów i lunet, rozmieszczonych promieniście wokół śródmiejskiego rdzenia twierdzy.
Przestrzeń między fortami była celowo zachowana – tzw. "interwały ogniowe" – co umożliwiało ich wzajemne wsparcie artyleryjskie. Kluczowe obiekty były obsadzone artylerią ciężką i średnią, a także posiadały magazyny amunicji, prochownie i kazamaty obronne.

==== Opis poszczególnych fortów ====
W systemie obronnym Twierdzy Szczecin w XIX wieku wyróżnić można kilka głównych fortów zewnętrznych, z których najważniejsze to:

Fort Prusy – położony w północno-zachodniej części miasta, zbudowany w stylu poligonalnym, posiadał wały ziemne i ceglane kazamaty. Stanowił główny punkt oporu od strony portu i Niebuszewa.
Fort Bismarck (Fort Zietena) – zlokalizowany na południowy wschód od miasta, zapewniał ochronę drogi prowadzącej w stronę Gryfina. Wyróżniał się rozbudowanym systemem rowów i stanowisk artyleryjskich.
Fort Wilhelm – pełnił funkcję fortu artyleryjskiego z kilkoma schronami pogotowia oraz prochownią. Był jednym z najbardziej zmodernizowanych fortów przed końcem XIX wieku.
Fort Stern (lub Sternschanze) – jeden z najstarszych zewnętrznych fortów, pochodzący z końca XVIII wieku, pełnił funkcję obserwacyjno-obronną.
Każdy z tych obiektów posiadał własne zaplecze, a część z nich była skomunikowana z centrum miasta za pomocą wojskowych dróg i kolejek polowych.

==== Infrastruktura techniczna ====
Twierdza była nie tylko systemem umocnień, ale także rozbudowaną strukturą logistyczną. Znaczącą rolę odgrywała infrastruktura wspierająca, na którą składały się:

Magazyny wojskowe – rozmieszczone zarówno w obrębie fortów, jak i w obrębie miasta. Służyły do przechowywania amunicji, żywności, materiałów budowlanych oraz sprzętu.
Prochownie – specjalne, dobrze zabezpieczone budynki do składowania prochu czarnego i materiałów wybuchowych. Przykładem może być zachowana do dziś prochownia w Parku Kasprowicza.
Kazamaty – pomieszczenia schronowe, często umieszczone pod wałami lub w bastionach. Umożliwiały przechowywanie broni, czasowe zakwaterowanie żołnierzy oraz prowadzenie ognia z ukrycia.
Systemy łączności i dróg wojskowych – pomiędzy fortami a głównym rdzeniem twierdzy istniał układ specjalnych traktów umożliwiających szybki przerzut wojsk i dostaw.
Rozwój kolei w XIX wieku spowodował również podłączenie wybranych fortów do infrastruktury kolejowej – umożliwiało to szybkie przemieszczanie sprzętu i ludzi, a także zaopatrzenia.

=== System hydrotechniczny twierdzy ===

==== Kanały zalewowe ====
W systemie obronnym Twierdzy Szczecin kluczową rolę odgrywały kanały zalewowe, które umożliwiały kontrolowane zalewanie okolicznych terenów. System ten opierał się na wykorzystaniu naturalnego ukształtowania terenu oraz sztucznie przekopanych rowów i śluz. Główne kanały poprowadzono wzdłuż przedpól bastionów, a ich celem było utrudnienie przemieszczania się wojsk nieprzyjaciela i ograniczenie możliwości prowadzenia oblężenia. W okresach zagrożenia, woda z Odry lub jej odnóg mogła zostać skierowana na przedpola, tworząc zalewy o strategicznym znaczeniu obronnym.

==== Rola Odry ====
Rzeka Odra stanowiła naturalną barierę obronną i była integralną częścią systemu hydrotechnicznego twierdzy. Jej obecność umożliwiała nie tylko zaopatrywanie miasta w wodę, ale także skuteczne wykorzystanie do celów wojskowych – zarówno jako naturalnej fosy, jak i źródła zalewowego dla kanałów obronnych. Szczególnie istotne było kontrolowanie przepływów i poziomu wód – dlatego też wybudowano śluzy, jazy i zapory, które pozwalały na manipulowanie wodą w zależności od potrzeb obronnych.

==== Elementy inżynierii wodnej ====
Do najważniejszych elementów inżynierii wodnej należały śluzy komorowe, zasuwy, grodzie oraz zapory wodne, które umożliwiały regulowanie dopływu i odpływu wody w systemie kanałów. Dodatkowo zbudowano wały ziemne i rowy opaskowe wzmacniające system obronny. Znaczącym osiągnięciem było stworzenie systemu retencyjnego wokół zewnętrznych fortów, który pozwalał na okresowe zalewanie określonych obszarów w przypadku zagrożenia oblężeniem.

=== Uzbrojenie i artyleria ===

==== Typy dział ====
Twierdza Szczecin przez wieki była wyposażana w różnorodne typy artylerii, które zmieniały się wraz z rozwojem techniki wojskowej. W okresie szwedzkim dominowały armaty kalibru 6 i 12 funtów, stosowane głównie do ostrzału bezpośredniego. W XVIII wieku, pod panowaniem pruskim, wdrożono większe działa oblężnicze i haubice, umożliwiające rażenie celów zza przeszkód terenowych. XIX wiek przyniósł znaczną modernizację – pojawiły się działa gwintowane, produkowane w arsenale w Spandau i Essen, które miały większy zasięg i celność. W systemie fortyfikacji wykorzystywano również moździerze i działa piechoty mniejszego kalibru, rozmieszczane w redutach i bastionach.

==== Kazamaty i baterie ====
Działa umieszczano w specjalnie przystosowanych stanowiskach – kazamatach artyleryjskich, które zapewniały osłonę przed ogniem nieprzyjaciela oraz warunkami atmosferycznymi. Były to masywne, sklepione pomieszczenia w murach bastionów i fortów, z otworami strzelniczymi. W systemie szczecińskiej twierdzy szczególną rolę odgrywały „batterien en barbet”, czyli baterie dział na otwartych platformach, umożliwiające ostrzał z pełnym kątem elewacji. W XIX wieku zaczęto wznosić nowoczesne stanowiska typu „Panzerbatterien”, czyli baterie pancerne z osłoną ze stali i betonu, dostosowane do nowych typów broni prochowej.

==== Nowinki techniczne ====
Wraz z postępem technologicznym twierdza była stopniowo doposażana w nowoczesne rozwiązania militarne. W drugiej połowie XIX wieku wprowadzono mechaniczne windy do podnoszenia amunicji w fortach oraz wentylowane kazamaty z własnym systemem cyrkulacji powietrza. W niektórych fortach eksperymentowano również z zastosowaniem oświetlenia gazowego, a następnie elektrycznego. W ostatnich dekadach istnienia twierdzy testowano również systemy komunikacji kablowej i prototypy wież obrotowych dla dział ciężkich, wzorowane na rozwiązaniach francuskich i austriackich.

=== Wojskowa architektura i inżynieria ===

==== Style architektoniczne ====
Twierdza Szczecin odzwierciedlała zmieniające się nurty architektury militarnej w Europie od XVII do XIX wieku. Początkowo dominował styl bastionowy, inspirowany włoską szkołą renesansową, w której zakładano gwiaździste narysy, bastiony i raweliny mające na celu rozproszenie ognia artylerii przeciwnika.
W XVIII wieku, za panowania pruskiego, fortyfikacje przebudowywano według wzorców francuskiej szkoły Vaubana, charakteryzującej się bardziej złożonym systemem obronnym.
W XIX wieku do twierdzy wprowadzano elementy stylu neogotyckiego i klasycystycznego, szczególnie w zabudowie koszarowej i administracyjnej.

==== Inżynierowie i projektanci ====
Pierwszym znaczącym projektantem nowożytnych umocnień Szczecina był holenderski inżynier Gerhard Cornelius van Wallrawe, który w latach 1717–1740 opracował i nadzorował przebudowę szwedzkich umocnień.
W XIX wieku prace prowadzili inżynierowie Korpusu Inżynierii Wojskowej Królestwa Prus, m.in. płk. Friedrich August Stüler i mjr Eduard von Flies.

==== Rola nowoczesnych rozwiązań ====
Na przestrzeni wieków Twierdza Szczecin adaptowała nowinki technologiczne i inżynieryjne. System zalewowy z XVIII wieku pozwalał na kontrolowane zatapianie przedpola z użyciem wód Odry, co było typowe dla pruskich twierdz rzecznych.
W XIX wieku wprowadzono cegłę klinkierową, beton i systemy wentylacji, a także forteczną kolej polową i schrony amunicyjne.

== Twierdza i miasto ==

=== Wpływ twierdzy na urbanistykę Szczecina ===

==== Ograniczenia zabudowy ====
Funkcjonowanie Twierdzy Szczecin miało bezpośredni wpływ na rozwój przestrzenny miasta. Przez większą część XVIII i XIX wieku obowiązywał tzw. pas warowny – strefa o szerokości od 400 do 600 metrów wokół murów i fortyfikacji, w której zabraniano jakiejkolwiek stałej zabudowy. Obszar ten był utrzymywany w stanie niezabudowanym, a wszelkie wznoszone tam obiekty musiały być nietrwałe i łatwe do zniszczenia w przypadku zagrożenia militarnego. Takie ograniczenia znacząco spowalniały rozwój miejski oraz ograniczały inwestycje budowlane.

==== Nowe ulice i dzielnice ====
Dopiero stopniowa likwidacja twierdzy w II połowie XIX wieku umożliwiła ekspansję urbanistyczną. W miejscu rozebranych wałów i bastionów wytyczano nowe arterie komunikacyjne oraz place. Przykładem może być powstanie dzisiejszej alei Niepodległości (dawna Paradeplatzstraße), poprowadzonej przez tereny po wyburzonym Bastionie Królewskim. Równolegle zaczęły powstawać nowe dzielnice mieszkaniowe – takie jak Nowe Miasto (niem. Neustadt), rozwijające się na południe i zachód od dotychczasowych granic miejskich.

==== Przykłady adaptacji terenów ====
Dawne obszary fortyfikacyjne i popoforteczne zaczęto adaptować na potrzeby cywilne już pod koniec XIX wieku. W miejscu dawnej fosy i umocnień powstały tereny zielone i bulwary. Na przykład, w miejscu bastionu Passawskiego urządzono park i promenadę, a część fos przekształcono w kanały melioracyjne lub zasypano pod inwestycje miejskie. Tereny po fortach zewnętrznych – np. Fortu Przedniego Młyńskiego – zagospodarowano pod magazyny, kolej i ogrody działkowe.

=== Twierdza a życie codzienne mieszkańców ===

==== Ograniczenia i zakazy ====
Życie codzienne mieszkańców Szczecina było przez wiele dekad podporządkowane obecności twierdzy i regulacjom wojskowym. Obowiązywały liczne zakazy – np. dotyczące budowy trwałych obiektów w strefie fortecznej, ograniczenia wysokości budynków w sąsiedztwie umocnień czy zakaz poruszania się po wałach i fosach bez odpowiednich zezwoleń. Często nakładano także godziny policyjne, a w czasie napięć politycznych lub manewrów wojskowych – całkowite zamknięcia niektórych ulic i placów.

==== Handel i rynek wojskowy ====
Obecność garnizonu szczecińskiego generowała popyt na różnorodne towary i usługi. Miasto rozwijało lokalny rynek zaspokajający potrzeby żołnierzy i administracji wojskowej – od dostaw żywności i odzieży po usługi rzemieślnicze i rozrywkowe. Organizowano przetargi wojskowe, a w niektórych rejonach miasta powstały wyspecjalizowane dzielnice usługowe, w tym karczmy, łaźnie i domy publiczne skierowane do żołnierzy. Handlarze i dostawcy cywilni musieli działać pod ścisłą kontrolą intendentury wojskowej.

==== Obecność żołnierzy w życiu cywilnym ====
Żołnierze garnizonu byli obecni w codziennym życiu mieszkańców – nie tylko poprzez służbę, ale i jako konsumenci, pracownicy pomocniczy, a czasem również członkowie rodzin mieszanych. Wiele rodzin oficerskich mieszkało w kwaterach poza koszarami, co sprzyjało integracji społecznej. Obecność armii miała też aspekt kulturowy – organizowano parady, uroczystości wojskowe i koncerty orkiestr garnizonowych. Niemniej, okresowo dochodziło do napięć, zwłaszcza w czasie poboru rekruta lub stacjonowania wojsk z zewnątrz, które nierzadko prowadziły do ekscesów i konfliktów z lokalną ludnością.

=== Rola twierdzy w gospodarce miasta ===

==== Przemysł militarny ====
Obecność twierdzy przyczyniła się do rozwoju przemysłu o charakterze militarnym, zwłaszcza od XVIII wieku. W Szczecinie funkcjonowały zakłady produkujące broń ręczną, amunicję i elementy umocnień, a także warsztaty naprawcze dla artylerii i sprzętu wojskowego. Na potrzeby garnizonu działały młyny wojskowe, browary, piekarnie i magazyny zaopatrzeniowe. W XIX wieku istniały także stocznie obsługujące flotę rzeczną i wojskową, w tym jednostki barek pontonowych i łodzi saperskich.

==== Zatrudnienie i kontrakty ====
Twierdza była jednym z największych pracodawców w mieście. Oprócz etatowych żołnierzy i oficerów, zatrudniano setki cywilów w charakterze rzemieślników, pomocników budowlanych, kucharzy, kierowców, kowali, krawców czy pracowników porządkowych. Wieloletnie kontrakty na dostawy i usługi zawierane były z lokalnymi przedsiębiorcami, co przyczyniało się do utrzymania stabilności gospodarczej Szczecina. Rzemiosło i usługi funkcjonowały pod auspicjami administracji wojskowej, często z preferencjami podatkowymi lub uprzywilejowanymi stawkami.

==== Dostawy i logistyka ====
Funkcjonowanie twierdzy wymagało sprawnego systemu zaopatrzenia. Regularne transporty żywności, materiałów budowlanych i amunicji wpływały na rozwój lokalnego rynku, a także infrastruktury transportowej. Port rzeczny w Szczecinie był wykorzystywany do transportów wojskowych, a istnienie magazynów wojennych i składów węglowych, mącznych czy siana podkreślało zaplecze logistyczne twierdzy. Na potrzeby armii wybudowano również wojskowe linie kolejowe i bocznice do fortów oraz koszar, zintegrowane z miejską siecią transportową.

=== Zagospodarowanie pozostałości po twierdzy ===
Współczesny Szczecin w dużym stopniu wykorzystał relikty twierdzy jako elementy przestrzeni publicznej, parków, infrastruktury miejskiej oraz adaptowanych zabytków. Pozostałości umocnień bastionowych, fortów i urządzeń hydrotechnicznych są dziś w różnym stanie zachowania – od kompletnie zniszczonych po zrewaloryzowane.

==== Parki, obiekty użyteczności publicznej ====
Park Żeromskiego – założony na miejscu dawnego wału ziemnego i części bastionów zachodnich. Wciąż widoczne są nieregularne ukształtowania terenu świadczące o dawnym charakterze przestrzeni.
Wały Chrobrego (niem. Hakenterasse) – monumentalny taras widokowy wybudowany na miejscu dawnych umocnień artyleryjskich. Stanowi obecnie jedną z głównych atrakcji turystycznych miasta.
Aleja Piastów i plac Kościuszki – arterie poprowadzone w miejscu zlikwidowanych linii obronnych południowej twierdzy; teren zabudowany w stylu modernistycznym i historyzującym na początku XX wieku.
Bulwary nadodrzańskie – strefa rekreacyjna powstała na terenie dawnych portowych magazynów wojskowych i urządzeń hydrotechnicznych twierdzy. Zachowane są elementy dawnych nabrzeży i fundamentów fortecznych.

==== Przykłady współczesnych adaptacji ====
Fort Prusy (na Łasztowni) – zachowane fragmenty obwałowań wykorzystywane są jako teren spacerowy i miejsce wydarzeń kulturalnych. Planuje się ich rewitalizację z zachowaniem funkcji edukacyjnej.
Kazamaty przy ul. Małopolskiej – zachowany fragment podziemnych pomieszczeń twierdzy, obecnie użytkowany jako zaplecze techniczne i magazyny. Trwają rozważania o ich udostępnieniu turystom.
Fort Wilhelma – dawny zespół ziemnych umocnień w rejonie dzisiejszej dzielnicy Sródmieście częściowo zachowany i rozpoznawalny w strukturze zieleni miejskiej.
Bastion Ślimaczy – teren dawnych umocnień dziś zajmowany przez tereny kolejowe i magazynowe, lecz część reliktów znajduje się pod opieką konserwatora zabytków. Trwają starania o objęcie ochroną obszaru i jego ekspozycję historyczną.

== Ludzie i administracja ==

=== Garnizon Twierdzy Szczecin ===
Twierdza Szczecin przez wieki była siedzibą licznych formacji wojskowych – od piechoty, przez artylerię, aż po jednostki inżynieryjne. Jej rola militarna przekładała się bezpośrednio na strukturę społeczną miasta i rozwój instytucji wojskowych.

==== Liczba i skład jednostek ====

==== Życie codzienne żołnierzy ====
Żołnierze mieszkali w barakach, kazamatach lub specjalnych koszarach fortecznych. Obowiązywała ich codzienna musztra, służby wartownicze i ćwiczenia bojowe. W czasie pokoju część z nich pracowała przy konserwacji fortyfikacji, szkoleniach rekrutów oraz w warsztatach wojskowych.
Wielu wojskowych zakładało rodziny w Szczecinie, co miało wpływ na rozwój tzw. dzielnic garnizonowych, np. w rejonie dzisiejszej alei Piastów. Istniały wojskowe kuchnie, pralnie, szpitale i szkoły.

==== Kultura garnizonowa ====
Szczeciński garnizon posiadał własne tradycje ceremonialne – parady, przysięgi, uroczystości rocznicowe. Działały tu wojskowe chóry, orkiestry i kluby oficerskie. Od końca XIX wieku istniała też wojskowa drukarnia i pismo informacyjne dla żołnierzy.
W garnizonie organizowano pokazy strzeleckie, zawody szermiercze i bale oficerskie. Wojskowe orkiestry często koncertowały w parkach miejskich i podczas uroczystości religijnych.

=== Administracja twierdzy ===

==== Dowództwo i struktura biurokracji ====
Administracja Twierdzy Szczecin była ściśle podporządkowana wojskowej hierarchii Prus, a następnie Cesarstwa Niemieckiego. Na jej czele stał komendant twierdzy (niem. Festungskommandant), mianowany bezpośrednio przez króla (później cesarza), zazwyczaj w randze generała lub pułkownika.
Podlegali mu:

Oficerowie sztabowi – odpowiedzialni za operacyjne funkcje obronne oraz planowanie
Oficer inżynieryjny (niem. Festungsingenieur) – zarządzał utrzymaniem, budową i modernizacją fortyfikacji
Oficer artyleryjski – nadzorował uzbrojenie twierdzy, w tym rozmieszczenie dział i stan amunicji
Komisarz aprowizacyjny – prowadził dokumentację i logistykę zaopatrzeniową (żywność, mundury, broń)
Administracja cywilno-wojskowa – zajmowała się rejestracją mienia, finansami oraz relacjami z władzami miejskimi
Twierdza posiadała również kancelarię wojskową, w której prowadzono dokumentację związaną z obiegiem rozkazów, dyscypliną, promocjami i stanem osobowym garnizonu.

==== Sądy wojskowe i ordynanse ====
W skład administracji wchodził również sąd wojenny (niem. Kriegsgericht), który rozpatrywał sprawy dyscyplinarne, dezercje, sabotaż i przestępstwa żołnierzy służących w garnizonie. Procesy te miały charakter zamknięty i odbywały się w trybie przyspieszonym, zwłaszcza w czasie wojny. Kary obejmowały degradacje, kary cielesne, a w przypadkach ciężkich – egzekucje. Funkcjonowanie twierdzy regulowały szczegółowe ordynanse wojskowe, m.in. Preußisches Exerzier-Reglement oraz Festungsreglement, które określały:

obowiązki i prawa żołnierzy,
zasady alarmowe i obronne,
procedury ewakuacyjne i mobilizacyjne,
zarządzanie stanem wojennym w mieście.
W czasie pokoju obowiązywał „Ordnung für das Garnisonsleben”, regulujący codzienny rytm życia w twierdzy (np. apel, inspekcje, porządek dnia, regulamin kontaktu z ludnością cywilną).

=== Komendanci Twierdzy Szczecin ===

==== Lista komendantów z latami służby ====

=== Gubernatorzy Szczecina w okresie twierdzy ===

==== Lista gubernatorów ====

==== Rola urzędu i wpływ na miasto ====
Urzędy wojskowe związane z funkcjonowaniem twierdzy szczecińskiej miały znaczący wpływ na życie codzienne oraz strukturę administracyjną i społeczną miasta. W szczególności dotyczyło to funkcji sprawowanych przez komendanta twierdzy oraz gubernatora miasta, których kompetencje często zachodziły na sfery cywilne.

== Zobacz też ==

== Przypisy ==

== Bibliografia ==

=== Opracowania naukowe i monografie ===
Joachim Krüger: Pommern im Dreißigjährigen Krieg. 1998, s. Wszystkie. ISBN 978-3-412-12098-9.* Manfred Schüle: Festung Stettin – Verteidigung und Kontrolle einer Grenzstadt. Rostock: Hinstorff Verlag, 2004, s. Wszystkie. ISBN 978-3-356-01094-7.
Wilhelm Deist: Die Novemberrevolution 1918 in Deutschland. München: Oldenbourg Verlag, 1979, s. Wszystkie. ISBN 3-486-48576-0.
Stefan Pätzold: Festungen und Festungsbau in Brandenburg-Preußen 1600–1800. Berlin: BeBra Verlag, 2006, s. Wszystkie. ISBN 978-3-89809-064-4.
Jean Tulard: Napoléon et les forteresses allemandes. Paris: Fayard, 1987, s. Wszystkie. ISBN 978-2-213-01931-2.
Heinrich Lange: Revolution und Militär: Die Jahre 1848–1849 in Pommern. Greifswald: Universität Greifswald, 1991, s. Wszystkie.
Andreas Kunz: Die Kaiserliche Marine und der Krieg im Osten. Hamburg: Mittler Verlag, 1994, s. 140–143. ISBN 3-8132-0421-9.
Heinz Behrens: Der Festungsbau in Pommern: Von den Schweden bis zum Kaiserreich. Greifswald: Ostdeutscher Verlag, 1992, s. Wszystkie.

=== Artykuły i opracowania lokalne ===
Edmund Cieślak, Czesław Biernat: Historia Szczecina. Warszawa–Poznań–Szczecin: Wydawnictwo Naukowe PWN, różne, s. t. I–III.
Krzysztof A. Wąs: Szczecin jako twierdza nowożytna – formy, fazy, funkcje. W: Zeszyty Forteczne, nr 6. 2013, s. 24–46.
Henryk Lewandowski: Przemiany urbanistyczne Szczecina w XIX wieku. W: Szczeciński Przegląd Historyczny, nr 4. 2001, s. 51–77.

=== Źródła kartograficzne i ilustracje ===
Matthäus Merian: Topographia Germaniae – Stettin. Ryciny. 1642, s. Wszystkie.
Zespół „Twierdza Szczecin”, plany i mapy 1713–1900. Szczecin: Archiwum Państwowe w Szczecinie, s. Wszystkie.
Mapa fortyfikacji Szczecina z 1772 roku. Pomorskie Muzeum Wojskowe, s. Wszystkie.

== Linki zewnętrzne ==
Baza zdjęć w Sedina


Klasyfikacja dziedzin i dyscyplin naukowych w Polsce

Klasyfikacja dziedzin i dyscyplin naukowych w Polsce – administracyjne ustalenie klasyfikacji dziedzin i dyscyplin naukowych, stosowanej w organizacji badań, klasyfikacji dziedzin stopni naukowych i kierunków nauczania w uczelniach wyższych oraz dla celów statystycznych.

== Klasyfikacja dziedzin i dyscyplin naukowych od roku 2022 ==
Na mocy Rozporządzenia Ministra Edukacji i Nauki z dnia 11 października 2022 r. w sprawie dziedzin nauki i dyscyplin naukowych oraz dyscyplin artystycznych utrzymano dwustopniowy podział na dziedziny i dyscypliny. Rozporządzanie weszło w życie 11 listopada 2022 r. Rozporządzenie wprowadziło nową dziedzinę i dyscyplinę nauk o rodzinie oraz dyscyplinę nauk biblijnych. Osobną dziedziną stały się ponownie nauki weterynaryjne, a w dziedzinie nauk inżynieryjno-technicznych do grupy „automatyka, elektronika, elektrotechnika” dołączono „technologie kosmiczne”.

== Klasyfikacje historyczne ==

=== Klasyfikacja dziedzin i dyscyplin naukowych w latach 2005–2011 ===
Zgodnie z uchwałami Centralnej Komisji do Spraw Stopni i Tytułów dziedzinami nauki i dziedzinami sztuki oraz wchodzącymi w ich skład dyscyplinami naukowymi i artystycznymi były:

=== Klasyfikacja dziedzin i dyscyplin naukowych w latach 2011–2018 ===
Na mocy Rozporządzenia Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 8 sierpnia 2011 roku w sprawie obszarów wiedzy, dziedzin nauki i sztuki oraz dyscyplin naukowych i artystycznych systematyka przybrała trójstopniowy (a nie jak wcześniej dwustopniowy) podział nauk, uwzględniając obszary wiedzy, dziedziny nauki, a w nich dyscypliny naukowe.

=== Klasyfikacja dziedzin i dyscyplin naukowych w latach 2018–2022 ===
Na mocy Rozporządzenia Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 20 września 2018 roku wprowadzono podział dwustopniowy na dziedziny i dyscypliny. Rozporządzanie weszło w życie 1 października 2018 roku. Celem tej zmiany było zmniejszenie liczby dyscyplin naukowych. Określono dziedziny nauk i w każdej z nich dyscypliny nauki.

== Zobacz też ==
klasyfikacja dziedzin i dyscyplin naukowych

== Przypisy ==


Nauka w Polsce

Nauka w Polsce – ogół działalności naukowej i badawczo-rozwojowej prowadzonej w Polsce. Dzień Nauki Polskiej obchodzony jest 19 lutego.

== Historia ==

W 1364 założono pierwszą polską uczelnię – Akademię Krakowską (obecnie Uniwersytet Jagielloński). W 1543 astronom i polihistor Mikołaj Kopernik opublikował swoje dzieło De revolutionibus, które stało się zaczątkiem przewrotu kopernikańskiego. W kolejnym stuleciu międzynarodowe uznanie zdobył gdańszczanin Jan Heweliusz – pionier selenografii i konstruktor teleskopów. Z kolei alchemik Michał Sędziwój bywa uznawany za odkrywcę tlenu.
W czasie zaborów polska nauka i oświata stały się jednymi z narzędzi walki z zaborcą. Polscy uczelni działali często na emigracji, utrzymując jednak więź z ojczyzną. Wśród nich znalazła się Maria Curie-Skłodowska, dwukrotna laureatka Nagrody Nobla, która jeden z odkrytych pierwiastków nazwała na cześć ojczystego kraju – polonem. Odkrywca witamin Kazimierz Funk pracował w ciągu swej kariery naukowej w wielu miejscach na świecie, również w niepodległej Polsce (lata 1923–1927). Natomiast działający w Krakowie w drugiej połowie XIX wieku Zygmunt Wróblewski i Karol Olszewski jako pierwsi skroplili składniki powietrza; sam Olszewski dokonał później także skroplenia nowo odkrytego argonu. Również w Krakowie powstał – wokół Napoleona Cybulskiego – ośrodek badań w dziedzinie fizjologii, który m.in. przyczynił się do odkrycia adrenaliny.
Podczas wojny polsko-bolszewickiej zespół matematyków i lingwistów dzięki innowacyjnym metodom pracy dokonał złamania rosyjskich szyfrów. W dwudziestoleciu międzywojennym szczególnie wysoki poziom prezentowała polska szkoła matematyczna. Znaczący wkład w światową serologię i zwalczanie chorób zakaźnych wniósł Ludwik Hirszfeld. W tym okresie dokonano także reintrodukcji żubra w Puszczy Białowieskiej.
Podczas II wojny światowej naukowcy byli zmuszeni działać w podziemiu; środowisko naukowe poniosło duże straty, w samej zbrodni katyńskiej zginęło 44 wykładowców. Polscy naukowcy – kryptolodzy – bezpośrednio przyczynili się do zwycięstwa nad hitlerowskimi Niemcami poprzez złamanie szyfru Enigmy. W rezultacie zmiany granic Polska utraciła dwa znaczące ośrodki akademickie na Kresach: Lwów i Wilno, zyskała natomiast możliwość rozwijania polskiego życia naukowego we Wrocławiu i innych miastach Ziem Odzyskanych. Po zakończeniu działań wojennych nauka (włączona w nurt socjalistyczny) stała się formą odbudowy kraju. Prowadzenie badań w zakresie historii wiązało się z ograniczeniami stawianymi przez cenzurę, tym niemniej środowisko polskich historyków starało się na miarę ówczesnych warunków pracować w sposób maksymalnie rzetelny, nie dopuszczając do całkowitej sowietyzacji krajowej historiografii.
1990 rok to powrót rzeczywistej i gwarantowanej ustawowo wolności akademickiej; wprowadzono wtedy także możliwość tworzenia uczelni prywatnych. Dodatkowo Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 1997 zapewnia uczelniom wyższym autonomię, a każdemu człowiekowi – wolność prowadzenia badań naukowych. Od 2018 roku kwestie prawne związane ze szkolnictwem wyższym i działalnością naukową reguluje ustawa Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce. Wcześniej, w latach 2005–2018, obowiązywała ustawa Prawo o szkolnictwie wyższym.

== Uczelnie ==

W roku akademickim 2018/19 w Polsce działały 392 wyższe uczelnie, w tym 130 publicznych. Według stanu z 31 grudnia 2018 roku w polskich uczelniach kształciło się 1,23 mln osób. W każdej edycji Akademickiego Rankingu Uniwersytetów Świata na liście głównej figurują dwie polskie uczelnie: Uniwersytet Jagielloński i Uniwersytet Warszawski (w czwartej lub piątej setce, zależnie od roku).

== Kariera naukowa ==

W Polsce nadaje się dwa stopnie naukowe:

doktor,
doktor habilitowany.
Ponadto osoba posiadająca stopień naukowy doktora habilitowanego oraz wybitne osiągnięcia może otrzymać tytuł profesora.
Uprawnienie do nadawania stopnia naukowego w określonej dyscyplinie posiadają: uczelnia, instytut Polskiej Akademii Nauk, instytut badawczy albo instytut międzynarodowy, jeśli spełniają w tej dyscyplinie określone kryteria (posiadają kategorię naukową A+, A albo B+).
Nauczyciele akademiccy dzielą się na pracowników dydaktycznych, badawczych i badawczo-dydaktycznych. Mogą oni być zatrudnieni na następujących stanowiskach:

asystent,
adiunkt,
profesor uczelni,
profesor.
Statut uczelni może określać również inne stanowiska dla nauczycieli akademickich.

== Publikacje i czasopisma ==
W rankingu SJR Polska zajmuje 17. miejsce na świecie pod względem liczby wydanych publikacji naukowych w latach 1996–2019. Według raportu ze stycznia 2018 roku 141 polskich czasopism naukowych znajdowało się na liście Journal Citation Reports i miało wyliczony Impact Factor, a 352 czasopisma były indeksowane w bazie Scopus.

== Finansowanie nauki ==
W 2013 roku ⅔ funduszy przeznaczanych na badania naukowe pochodziło ze środków publicznych (w tym europejskich). Instytucjami powołanymi do ich dystrybucji są Narodowe Centrum Badań i Rozwoju oraz Narodowe Centrum Nauki.

== Zobacz też ==
oświata w Polsce
klasyfikacja dziedzin i dyscyplin naukowych w Polsce

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
Maciej Iłowiecki: Dzieje nauki polskiej. Warszawa: Interpress. ISBN 83-223-1876-6.

== Linki zewnętrzne ==
Serwis „Nauka w Polsce” Polskiej Agencji Prasowej
Serwis „Nauka Polska” Ośrodka Przetwarzania Informacji – Państwowego Instytutu Badawczego
Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego


Astronika

Astronika – polska, prywatna firma działającą w branży kosmicznej. Została założona w 2013 roku przez Jerzego Grygorczuka. Swoją działalność prowadzi od ponad 10 lat i jest jedną z wiodących firm, które rozwijają polski sektor kosmiczny. Jest ona także członkiem założycielem Klastra Rozwoju Technologii Kosmicznych.
Działalność Astroniki koncentruje się na dostarczaniu zaawansowanych, mechanicznych rozwiązań takich jak mechanizmy blokujące i zwalniające, penetratory i wiertła, a także rozkładane anteny i wysięgniki. Firma jest zaangażowana w misjach na Księżycu, Marsie, Didymosie, systemie Jowisza i na orbicie Ziemi. Astronika współpracuje z Europejską Agencją Kosmiczną, Polską Agencją Kosmiczną, Airbus, Thales,  a także wieloma innymi międzynarodowymi podmiotami. Współdziała z nimi w następujących dziedzinach:

Urządzenia penetrujące i próbkujące
Mechanizmy blokujące i zwalniające
Ultralekkie anteny, manipulatory i wysięgniki
Rozmieszczanie orbitalne
Struktury dla małych i średnich satelitów
Ogólne mechanizmy S/C i MGSE
Natomiast samodzielne działania firmy koncentrują się na:

Lekkich systemach i mechanice precyzyjnej
Robotyce planetarnej i penetrometrii udarowej
Wdrażalnych strukturach, takich jak anteny radiowe i wysięgniki
Mechanizmach przytrzymujących i zwalniających, w tym technologiach niewybuchowych
Symulacjach numerycznych, w tym statycznej i dynamicznej analizie metodą elementów skończonych i analizie termicznej
Powłokach i nowatorskich rozwiązaniach druku 3D
Zapewnieniu produktów i jakości
Produkcji wysokiej jakości

== Cele Astroniki ==
Astronika opracowuje kompaktowe, lekkie i energooszczędne rozwiązania. Stale rozwija nowe obiekty i swoje kompetencje. Uzupełnia dzięki temu braki w wiedzy i technologii zarówno w zastosowaniach orbitalnych, jak i planetarnych. Realizuje przy tym skomplikowane zadania ze względu na bogate doświadczenie pracujących dla niej inżynierów. Jej najnowszym projektem są „Astromoduły” finansowane w 75 procentach przez Narodowe Centrum Badań i Rozwoju. Umowa na realizację projektu została podpisana w ramach konkursu „Szybka Ścieżka – Technologie kosmiczne” organizowanego w ramach Funduszy Europejskich.

== Możliwości produkcyjne ==
Astronika posiada Cleanroom o standardzie ISO 8, drukarki 3D, laboratorium oraz warsztat. Umożliwia to firmie tworzenie najbardziej zaawansowanych technologicznie instrumentów zdolnych do operowania w przestrzeni kosmicznej, jak i sprawdzających się w sektorze obronnym.

== Nagrody przyznane Astronice ==
Astronika ma na swoim koncie wiele nagród. Najważniejszymi z nich są:

2020, „Polska Nagroda Inteligentnego Rozwoju” została przyznana Astronice za innowacyjną działalność w sferze badawczo-rozwojowej
2018, „Nagroda Gospodarcza Prezydenta RP” została przyznana Astronice przez prezydenta RP Andrzeja Dudę w kategorii „Badania + Rozwój”
2018,  Nagroda „Kosmiczna Firma Roku” została przyznana Astronice przez Agencję Rozwoju Przemysłu S.A. za szczególne przyczynienie się do rozwijania i promowania polskiego i europejskiego sektora technologii kosmicznych
2018, „Nagroda Gospodarcza Forum Wizji Rozwoju” została przyznana Astronice w kategorii „Badania, rozwój i transfer nowoczesnych technologii”

== Astronika z grantem od Narodowego Centrum Badań i Rozwoju ==
Szybka Ścieżka – Technologie kosmiczne
Celem konkursu Szybka Ścieżka – Technologie kosmiczne było umożliwienie polskim podmiotom podniesienia poziomu gotowości technologicznej. Za sprawą opracowanych przez nich rozwiązań do TRL(poziomy gotowości technologicznej) na poziomie minimum 7, tak aby zwiększyć ich atrakcyjność wg wymogów m.in. Europejskiej Agencji Kosmicznej oraz dużych integratorów systemów kosmicznych.
Głównym celem Astroniki jest realizacja coraz bardziej ambitnych i złożonych projektów. Aspiruje ona do roli firmy o dużym potencjale badawczym, która jest w stanie podjąć się opracowania nawet najbardziej wymagających mechanizmów, w oparciu o własne innowacyjne rozwiązania. Świadczy o tym chociażby fakt, że Niemiecka Agencja Kosmiczna zwróciła się do spółki prośbą o opracowanie mechanizmu wbijającego „KRET”, który finalnie poleciał na Marsa w ramach misji NASA InSight.

== Misje i projekty Astroniki ==
Astronika od początku swojego istnienia brała udział w licznych projektach dotyczących mechanizmów kosmicznych. Do najważniejszych z nich należą:

JUICE – Astronika zaprojektowała modele kwalifikacyjne i lotne do sondy, która została wysłana przez Europejską Agencję Kosmiczną w celu zbadania trzech księżycy Jowisza.
Kret HP3 – Astronika stworzyła mechanizm wewnętrzny wykorzystany podczas misji InSight która miała na celu zmierzenie wewnętrznej aktywności cieplnej planety, która napędza zmiany geologii Marsa
Galago – robot skaczący. Urządzenie to zostało stworzone przez Europejską Agencję Kosmiczną przy współpracy z Astroniką. Jest zdolne do przenoszenia instrumentów naukowych w obszary trudno dostępne dla typowych urządzeń jak na przykład łaziki

== Patenty Astroniki ==
Astronika posiada aktualnie 5 własnych patentów:

Mechanizm hamujący, sposób hamowania ruchu oraz rozkładany element anteny
Sposób wbijania się w warstwy podpowierzchniowe gruntu i urządzenie do wbijania się tym sposobem
Urządzenie trzymająco-zwalniające
Urządzenie trzymająco-zwalniające, zwłaszcza do mocowania i uwalniania elementów statków kosmicznych
Sposób wytwarzania momentu obrotowego, zwłaszcza dla wiertnic i urządzenie napędowe do impulsowego wytwarzania momentu obrotowego

== Przypisy ==

== Linki zewnętrzne ==
https://astronika.pl/


Biblioteka Sejmowa

Biblioteka Sejmowa (BS) – biblioteka naukowa funkcjonująca w strukturze organizacyjnej Kancelarii Sejmu.

== Historia ==
Powstanie Biblioteki Sejmowej łączy się z odzyskaniem w 1918 r. niepodległości przez Państwo Polskie i wyborami do parlamentu w 1919 r. Została ona utworzona pod koniec tego roku, a po licznych zmianach organizacyjnych pełniła funkcję zarówno biblioteki, jak i archiwum Sejmu i Senatu.
Księgozbiór, wzbogacany materiałami Sejmu i Senatu oraz drukami urzędowymi, a także nabytkami z zakresu prawa, nauk społecznych, ekonomicznych i historycznych, liczył w 1939 r. 78 tys. woluminów. Podczas pożaru budynku Sejmu we wrześniu 1939 r. część zbiorów spłonęła, a ocalałe 62 tys. woluminów Niemcy wywieźli do Berlina, gdzie zaginęły w okolicznościach dotąd niewyjaśnionych. Jedynie nieznaczna część zbiorów, złożona pod koniec II wojny światowej w czeskim zamku Houska, wróciła do Polski.
W czasie II wojny światowej Biblioteka utraciła 61% swoich zbiorów (48 tys. z 78 tys. jednostek).
Po wojnie, jako biblioteka jednoizbowego wówczas parlamentu, otrzymała nazwę „Biblioteki Sejmowej” i rozpoczęła kształtowanie swoich zasobów praktycznie od początku. Zaczynem księgozbioru powojennej Biblioteki Sejmowej były zbiory Biblioteki Krajowej Rady Narodowej powstałej w Lublinie, w tym około 2 tys. książek przejętych w 1944 r. z magazynów przy ulicy Chopina 28 w Lublinie. W 1991 r. Biblioteka przejęła księgozbiór byłego Archiwum Lewicy Polskiej, liczący 145 tys. woluminów, a w 1993 r. przyłączono do niej Archiwum Sejmu.

== Zbiory ==
Biblioteka Sejmowa gromadzi obecnie:

materiały biblioteczne,
dokumentację archiwalną (Archiwum Sejmu),
eksponaty muzealne (Wydział Muzealiów).

=== Materiały biblioteczne ===
Zbiory materiałów bibliotecznych składają się z dwóch odrębnych fizycznie kolekcji, różniących się pochodzeniem, charakterem i lokalizacją. Pierwsza z nich – tzw. zbiory główne BS – zawiera materiały związane z podstawową funkcją BS jako biblioteki parlamentarnej, gromadzone od początku jej istnienia. Trzon drugiej stanowi księgozbiór Archiwum Lewicy Polskiej (poprzednio: Centralne Archiwum KC PZPR), włączony do BS w 1991 r., obecnie przechowywany i udostępniany w Wydziale Zbiorów Historii Społecznej BS.

==== Zbiory główne ====
Zbiory główne BS to księgozbiór budowany od czasu powstania Biblioteki w 1919 r., a na skutek zniszczeń i znacznych strat wojennych – gromadzony w dużej mierze od nowa po 1945 r. Charakter tej części zbiorów wyznacza misja BS, jaką jest dokumentowanie i wspieranie procesu legislacyjnego, w tym zaspokajanie potrzeb zaplecza badawczego, doradczego i informacyjnego Sejmu. Z jednej strony BS gromadzi wydawnictwa parlamentarne i urzędowe, z drugiej – piśmiennictwo dotyczące szerokiego wachlarza zagadnień, będące teoretyczno–metodyczną podstawą prac legislacyjnych. Unikatową częścią księgozbioru jest komplet wydawnictw Sejmu i Senatu od 1919 r. (druków, sprawozdań stenograficznych, biuletynów z posiedzeń komisji itp.) oraz ustawodawstwa polskiego (dzienników ustaw, dzienników urzędowych ministerstw i urzędów centralnych oraz województw), a także analogiczne wydawnictwa z ok. 30 państw, głównie europejskich, pozyskiwane z reguły w drodze wymiany publikacji Sejmu i Senatu. BS dysponuje też urzędowymi wydawnictwami Unii Europejskiej, ONZ, Rady Europy, Unii Zachodnioeuropejskiej i NATO, wśród których znajdują się m.in. teksty konwencji, traktatów i innych umów międzynarodowych, wypracowanych przez te organizacje. Stale wzrasta liczba polskich i zagranicznych wydawnictw parlamentarnych i urzędowych dostępnych w BS równolegle lub wyłącznie w postaci dokumentów elektronicznych; od 2003 r. BS ma status elektronicznej biblioteki depozytowej ONZ, co oznacza przerwanie kompletowania wielu tytułów bieżących i pozwala na stopniową selekcję gromadzonej od ponad 50 lat dokumentacji ONZ w postaci drukowanej.
Przy doborze książek i czasopism do zbiorów BS stosowane są szczegółowe kryteria treściowe. Szczególnie bogato reprezentowane jest piśmiennictwo polskie i obce z następujących dziedzin i zagadnień:

prawo, zwłaszcza prawo konstytucyjne (państwowe), parlamentarne, administracyjne, samorządowe, międzynarodowe, a także filozofia i socjologia prawa oraz zasady tworzenia i interpretacji prawa;
ustrój państwowy i polityczny,
stosunki i organizacje międzynarodowe,
nauki polityczne,
ekonomia,
historia.
BS gromadzi też publicystykę polityczną oraz pamiętniki i biografie wybitnych działaczy politycznych i społecznych, szczególnie posłów i senatorów. Bogaty jest zbiór wydawnictw informacyjnych (encyklopedii, informatorów, bibliografii itp.), zarówno ogólnych, jak i specjalistycznych, zwłaszcza ze wskazanych wyżej dziedzin.
Wielkość zbiorów głównych BS wynosi ogółem ok. 423 500 jednostek, w tym:

wydawnictwa parlamentarne i urzędowe – ok. 93 340 woluminów;
wydawnictwa organizacji międzynarodowych – ok. 21 720 woluminów;
książki – ok. 219 470 woluminów;
czasopisma – ok. 85 850 woluminów;

==== Zbiory Wydziału Zbiorów Historii Społecznej ====
Na zasób Wydziału ZHS składają się zbiory biblioteczne byłego Centralnego Archiwum KC PZPR, przejęte przez BS w 1991 r. oraz gromadzona po tej dacie literatura poświęcona historii społeczno-politycznej Polski oraz przemianom w Europie Środkowo-Wschodniej. Profil gromadzenia kolekcji książek i czasopism obejmował przed 1991 r. wydawnictwa związane z bieżącym życiem społeczno-politycznym, szczególnie dotyczące działalności PZPR, a także historię (od połowy XIX w.) polskich ruchów: robotniczego, ludowego, zawodowego, młodzieżowego, rozwijających się przede wszystkim pod wpływem ideologii lewicowych.
Wielkość zbiorów Wydziału ZHS wynosi ogółem ok. 157 320 jednostek, w tym:

książki – ok. 113 970 woluminów,
czasopisma – ok. 39 280 woluminów,
dokumenty życia politycznego – ok. 20 790 dokumentów.
W 2020 otwarto Czytelnię Wydziału Zbiorów Historii Społecznej w nowym budynku Kancelarii Sejmu przy ul. Ludnej 4a.

=== Dokumentacja archiwalna ===
Archiwum Sejmu gromadzi dokumentację wytworzoną w wyniku działalności Sejmu i jego organów, Kancelarii Sejmu oraz biur poselskich. W swoim zasobie posiada również materiały archiwalne dokumentujące historię polskiego parlamentaryzmu.
Zasób Archiwum Sejmu stanowią:

dokumentacja aktowa z lat 1956-2022 – m.in. protokoły z posiedzeń Sejmu, Prezydium Sejmu, Zgromadzenia Narodowego i komisji sejmowych, zapisy ustaleń Konwentu Seniorów, dokumentacja ustaw i uchwał Sejmu oraz interpelacji i zapytań poselskich, druki sejmowe, sprawozdania stenograficzne z posiedzeń Sejmu itp. – łącznie 1 695,6 m.b., w tym 1 192,4 m.b. akt kat. A;
nagrania dźwiękowe z lat 1962-2019 – 69 318 jednostek (taśm szpulowych, kaset, płyt CD i kart SD);
nagrania audiowizualne z lat 1981-1982, 1991-2007 i 2011 – 5 129 jednostek (kaset wideo);
dokumentacja fotograficzna – zestawy tematyczne z lat 1919-2019 – 16 526 zestawów;
mikrofisze – wybrana dokumentacja z lat 1919-1939 i 1982-1984 – 1 691 sztuk;
mikrofilmy – wybrana dokumentacja z okresu XVI-XVIII w. oraz z lat 1919-1939 – 159 zwojów.

=== Muzealia ===
Wydział Muzealiów Biblioteki Sejmowej gromadzi, opracowuje, konserwuje, przechowuje i udostępnia dzieła sztuki, dokumenty, numizmaty i fotografie obrazujące historię polskiego parlamentaryzmu. W zasobach Wydziału zgromadzono ok. 9 430 przedmiotów sztuki: obrazów, grafik, rysunków, plakatów i ulotek wyborczych, medali oraz starych druków i archiwaliów. Zbiory te są udostępniane na wystawach organizowanych w gmachu Sejmu, eksponaty są również wypożyczane innym instytucjom.

== Dyrektorzy ==
Henryk Kołodziejski (1919–1939)
Zofia Hryniewicz (1945–1958)
Tadeusz Gozdecki (1958–1971)
Tadeusz Kozanecki (1971–1981)
Andrzej Gwiżdż (1981–1991)
Andrzej Mężyński (1991–1992)
Wojciech Kulisiewicz (od 1992)

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
Zofia Szymanowska. Działalność Biblioteki Sejmowej w latach 1919-1939. „Rocznik Biblioteki Narodowej”. 1980, t. 16, s. 241-251.
Andrzej Mężyński. Okupacyjne dzieje księgozbioru Biblioteki Sejmowej. „Przegląd Sejmowy”. 1994, nr 4, s. 188-200.
Wojciech Kulisiewicz. The Sejm Library, 1919-2009. „Library Trends”. 2010, 58(4), s. 486-491.
Sto lat na Wiejskiej: Biblioteka Sejmowa 1919-2019. Pod red. Wiesława Staśkiewicza. Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe, 2019. ISBN 978-83-7666-646-4.
Wojciech Kulisiewicz. Sto lat Biblioteki Sejmowej: tradycja i nowoczesność. „Przegląd Sejmowy”. 2019, nr 5, s. 157-191.

== Linki zewnętrzne ==
Strona internetowa Biblioteki Sejmowej
Biblioteka Sejmowa 1919-2019 [film]


Centrum Edukacji Prawniczej i Teorii Społecznej

Centrum Edukacji Prawniczej i Teorii Społecznej – jednostka naukowo-badawcza zrzeszająca naukowców i badaczy z regionu Europy Środkowo-Wschodniej. Głównymi obszarami badawczymi są: edukacja prawnicza, konstytucjonalizm oraz pamięć społeczna. Celem działalności Centrum jest: podnoszenie jakości kształcenia studentów i doktorantów w zakresie kompetencji społecznych, integracja zewnętrzna prawniczego środowiska akademickiego z innymi naukami społecznymi i humanistycznymi oraz prowadzenie badań nad edukacją prawniczą. Centrum Edukacji Prawniczej i Teorii Społecznej powstało w 2015 roku z inicjatywy prof. Adama Czarnoty przy Wydziale Prawa, Administracji i Ekonomii Uniwersytetu Wrocławskiego.

== Przypisy ==


Dzień Nauki Polskiej

Dzień Nauki Polskiej – polskie święto państwowe obchodzone 19 lutego, poświęcone upamiętnieniu dokonań polskich naukowców i ich dążeń do poznania prawdy. Jego data jest związana z przypadającą w tym dniu rocznicą urodzin Mikołaja Kopernika. Święto to nie jest dniem wolnym od pracy. Ustawa o ustanowieniu święta została podpisana przez prezydenta Andrzeja Dudę 3 lutego 2020 roku.

== Przypisy ==