Znaki taktyczne w NATO

Znak taktyczny (ang. military symbol)  – znak graficzny używany zwykle na mapie, obrazie komputerowym lub diagramie, stosowany do przedstawienia poszczególnych jednostek, obiektów, czynności lub innych zagadnień będących przedmiotem zainteresowania wojska. Jego treść jest zwykle uzupełniona opisem cyfrowo-literowym oraz odpowiednim kolorem.
Decyzja nr 145/MON z dnia 14 sierpnia 1997 określiła cele stojące przez Siłami Zbrojnymi Rzeczypospolitej Polskiej, których realizacja zapewniała osiągnięcie zdolności do współdziałania z siłami zbrojnymi państw członków Organizacji Traktatu Północnoatlantyckiego.
Proces realizacji postawionych przed Siłami Zbrojnymi RP celów interoperacyjności z NATO pociąga za sobą konieczność dostosowania polskich procedur dowodzenia i organizowania działań do standardów obowiązujących w Sojuszu. Jedną z przyjętych dróg jest opracowywanie polskich dokumentów normatywnych (Norm Obronnych) dotyczących zagadnień operacyjnych, merytorycznie zgodnych z postanowieniami porozumień standaryzacyjnych NATO (STANAG – NATO Standardization Agreement – Porozumienie Standaryzacyjne NATO).
Ze względu na stosunkowo długi czas potrzebny do opracowania i ustanowienia Normy Obronnej opracowano tymczasowe zasady tworzenia znaków zgodnie ze standardami NATO, które do momentu wdrożenia Norm Obronnych Znaki taktyczne Marynarki Wojennej RP oraz Znaki taktyczne Wojsk Lądowych mają umożliwić przygotowanie dowództw i sztabów do współdziałania w ramach NATO.

== Zasady budowy znaku taktycznego ==

=== Pola znaku taktycznego ===
Pola znaku taktycznego są to obszary rozmieszczone wokół umieszczonego centralnie znaku podstawowego zawierające informacje odnoszące się do tego znaku. Informacje te są kombinacją liter oraz cyfr i/lub skrótów grupowych dostarczających informacji dodatkowych o jednostkach, obiektach, czynnościach lub innych zagadnieniach, które symbolizują.
Każde pole jest identyfikowane według następującego klucza:

tytuł pola – nazwa nadana szczególnej pozycji w odniesieniu do symbolu podstawowego np. wskaźnik przeznaczenia;
długość pola – maksymalna liczba znaków alfanumerycznych, które mogą być użyte w poszczególnym polu; wielkość ta jest związana ze zobrazowaniem komputerowym np. 5 znaków alfanumerycznych;
litera pola – litera opisująca pole np. A.
Wokół znaku podstawowego można rozmieszczać następujące ilości pól:

powyżej znaku podstawowego – nie więcej jak dwa pola, każde składające się z nie więcej jak 6 znaków alfanumerycznych;
na prawo od znaku podstawowego – nie więcej jak 4 pola, każde składające się z nie więcej jak 21 znaków alfanumerycznych; na jednym polu można przedstawić więcej niż jeden rodzaj informacji jednak ich całkowita długość nie może przekroczyć 21 znaków;
poniżej znaku podstawowego – nie więcej niż 2 pola, każde składające się z nie więcej jak 6 znaków alfanumerycznych oraz (jeśli zachodzi potrzeba) strzałka wskazująca kierunek ruchu;
na lewo od znaku podstawowego – nie więcej niż 4 pola, każde składające się z nie więcej jak 15 znaków alfanumerycznych.
Powyższe zasady ilustruje poniższa grafika:

Ogólne zasady rozmieszczania pól opisowych w znaku taktycznym oraz ich zawartość przedstawiono poniżej:

Wypełnienie poszczególnych pól uzależnione jest od ważności informacji jaką zawierają. Wyróżnia się następujące kategorie pól:

pola obligatoryjne – wypełniane (zawierające) informacjami oznaczonymi literami A, B, P, T;
pola warunkowe – wypełniane (zawierające) informacjami oznaczonymi literami D, N;
pola dowolne – wypełniane (zawierające) informacjami oznaczonymi literami C, E, F, G, H, J, K, L, M, Q, R, S, V, W.
Element znaku (ang. symbol element) jest to część znaku wojskowego, która wraz z innymi częściami tworzy całkowity znak wojskowy
Wskaźnik (ang. indicator) jest to element znaku, który w dalszej części opisuje prezentowane zagadnienie. Wskaźnik może mieć formę symboliczną lub cyfrowo-literową.
Wskaźnik punktowy (ang. point indicator) to symboliczna prezentacja zagadnienia wokół punktu na mapie.
Wskaźnik liniowy (ang. line indicator) to symboliczna prezentacja zagadnienia wzdłuż linii na mapie.
Wskaźnik obszarowy (ang. area indicator) to symboliczna prezentacja zagadnienia w obrębie obszaru na mapie.

=== Pola obligatoryjne ===

==== Ogólne ====
Przedstawione powyżej informacje są obligatoryjnymi i muszą być podane jeśli znajdują zastosowanie przy konkretnym znaku. Jeśli informacja jest nieznana, należy wstawić w jej miejsce znak zapytania ?.

==== Litera pola A ====
Litera pola A – wskaźnik przeznaczenia (ang. role indicator) – długość pola nie określona. Element znaku, który opisuje przeznaczenie. W obrębie znaku podstawowego umieszcza się znak przedstawiający rodzaj jednostki lub obiektu. Może on być kompozycją dwóch lub więcej znaków.
Przykład – jednostka pancerna (znak podstawowy):

==== Litera pola B ====
Litera pola B – wskaźnik wielkości (ang. size indicator) – długość pola – 6. Element znaku który opisuje wielkość formacji. Wskaźnik obligatoryjny tylko dla jednostek, ale może być również stosowany do obiektów lub sprzętu. Znak przedstawiający wielkość stawia się nad górną częścią znaku podstawowego.
Przykład – pluton piechoty:

==== Litera pola P ====
Litera pola P – arbitralny wyznacznik jednostki (ang. arbitrary unit designator) – długość pola – 21. Cyfry, litery lub ich kombinacje używane są do opisania jednostki lub formacji, przeciwnika której nazwa nie jest znana lub nie została zidentyfikowana. Szczegóły odnośnie do przydzielania arbitralnego wyznacznika jednostki zawiera PrNO Znaki taktyczne Wojsk Lądowych.
Przykład – Sztab NG (NORTHAG) zlokalizował prawdopodobnie radziecką MRD (Motor Rifle Division) i przydzielił jej arbitralny wyznacznik 369:

==== Litera pola T ====
Litera pola T – oznaczenie indywidualne (ang. unique designation) – długość pola – 15. Element znaku, który dodatkowo identyfikuje jednostkę. W połączeniu ze wskaźnikiem wielkości (litera pola B) określa jej rodzaj bądź nazwę. Jeśli pole B nie jest wypełnione to odpowiedni skrót dotyczący wielkości jednostki winien znajdować się w polu T. Wyróżnik dotyczy wszystkich znaków taktycznych z wyjątkiem sprzętu przeciwnika. Jeśli nie można go określić pole wypełnia się znakiem zapytania ?.
Przykład – 23 Batalion (przeznaczenie jednostki wojskowej nie zostało określone):

=== Pola warunkowe ===
Niżej wymienione pola są nazywane warunkowymi i muszą być wypełnione jeśli warunki przez nie wskazane (określone nazwą pola) znajdują zastosowanie w stosunku do przedstawianej sytuacji (jednostki).

==== Litera pola D ====
Litera pola D – wskaźnik wielkości specjalnej (ang. special indicator) – długość pola nie określona. Element znaku, który wskazuje jednostkę grupę lub obiekt o wielkości pośredniej, nie uwzględnianej przez formalną strukturę organizacyjną.
Przykład – formacja piechoty zmechanizowanej w ugrupowaniu bojowym:

==== Litera pola N ====
Litera pola N – wskaźnik przeciwnika (ang. enemy) – długość pola – 2. Element symbolu, który wskazuje, że symbol przedstawia przeciwnika. Są to litery EN stosowane w jednokolorowej prezentacji sprzętu lub jednostki jeśli występuje arbitralny wyznacznik jednostki (pole P).
Przykład – przeciwlotnicza armata przeciwnika kaliber 57 mm (S-60):

=== Pola dowolne ===
Niżej wymienione pola należą do dowolnych i powinny być wypełnione w razie potrzeby.

==== Litera pola C ====
Litera pola C – ilość sprzętu (ang. quanity of equipment) – długość pola – 6. Element znaku, który wskazuje liczbę sztuk sprzętu. Dodaje się znak zapytania (?) tam, gdzie informacje na temat ilości są niepotwierdzone.
Przykład – 4 moździerze 81 mm:

==== Litera pola E ====
Litera pola E – niepotwierdzone lub wątpliwe informacje (ang. uncorfirmed or query mark) – długość pola – 1. Element znaku stosowany w sytuacji w której wszystkie informacje zawarte w znaku są wątpliwe lub niepotwierdzone. W polu E należy umieścić znak zapytania ?.

==== Litera pola F ====
Litera pola F – wzmocnienie lub osłabienie (ang. reinforced or detached) – długość pola – 3. Symbol (+) lub (-) używany do wskazania czy formacja (jednostka) jest wzmocniona czy siła jej jest zmniejszona w stosunku do struktury etatowej. Zawsze przedstawione w nawiasach.
Przykład – 14 Batalion Piechoty (wzmocniony):

==== Litera pola G ====
Litera pola G – informacje dodatkowe (ang. additional information) – długość pola – 17. Miejsce przeznaczone do sporządzenia notatek przez operatora. Zawarte w tym polu informacje nie muszą podlegać transmisji przez ADP (przekazaniu do innych jednostek).
Przykład – 14 Batalion Piechoty, wzmocniony, uwaga operatora Sprawdzić ponownie o 1200:

==== Litera pola H ====
Litera pola H – tekst dowolny (ang. free text) – długość pola – 21. Miejsce do sporządzania dodatkowych informacji, które będą transmitowane przez APD (przekazane do sił podległych) a nie mogły znaleźć się w innych polach np. polu G.
Przykład – woda niezdatna do picia:

==== Litera pola K ====
Litera pola K – efektywność bojowa (zdolność bojowa) (ang. combat effective) – długość pola – 5. Element znaku, który wskazuje efektywności jednostki (sprzymierzonej lub przeciwnika). Efektywność może być przedstawiona następująco:

efektywność bojowa – litery CE (Combat Effectiveness), po których następuje przerwa i dwie cyfry oznaczające procentową wydajność;
efektywność procentowa – litery PE (Percentage Effectiveness), po których następuje przerwa i dwie cyfry oznaczające procentową wydajność.
Jeżeli istnieje potrzeba jednoczesnego zamieszczenia informacji w polach H i K, to po informacji w polu H umieszcza się pochyłą kreskę / a następnie informację K.
Przykład – efektywność bojowa jednostki wojskowej wynosi 10%:

==== Litera pola M ====
Litera pola M – formacje wyższe (ang. higher formation) – długość pola – 15. Element znaku, który określa wykaz wszystkich lub niektórych formacji w skład których wchodzi opisywana jednostka (pododdział). Jeśli element z sekwencji pozostaje nieznany należy zaznaczyć go znakiem zapytania ?. Jeśli szczebel strukturalny sił zbrojnych reprezentowany przez element sekwencji jest przez państwo nieużywany należy wykazać 0.
Przykład – 3. pluton, kompanii A, 14. batalionu, ze składu 2. (UK) brygady (siły Wielkiej Brytanii nie posiadają struktury pułkowej, co jest przedstawione jako 0):

==== Litera pola Q ====
Litera pola Q – strzałka kierunku przemieszczania (ang. direction of movement arrow) – długość pola nie określona. Służy do wskazania ogólnego kierunku przemieszczania się jednostek i stanowisk.
Przykład – jednostka przemieszcza się na zachód, sztab przemieszcza się na wschód:

==== Litera pola R ====

==== Litera pola S ====

==== Litera pola V ====

==== Litera pola W ====

=== Pola dowolne o przeciwniku ===
Poniższe dowolne pola, są dostępne jedynie w odniesieniu do sił przeciwnika i nie muszą być wypełniane.

==== Litera pola J ====
Litera pola J – wskaźnik oceny szacunkowej (ang. ewaluation rating) – długość pola – 2. Element znaku, który wskazuje źródło i stopień ważności przedstawionych informacji (stopnie te są wyjaśnione w STANAG 2022). Jeśli pole H (tekst dowolny) jest również użyte to należy po nim użyć ukośnej kreski / i umieścić informację zawartą w polu J.
Przykład – Informacja jest określona stopniem A1:

==== Litera pola L ====

=== Kolory znaków taktycznych ===
Prezentacja kolorowa służy rozróżnianiu znaków sił własnych od znaków sił przeciwnika. W przypadku braku możliwości zobrazowania kolorowego znak taktyczny sił przeciwnika posiada obwódkę (rysowany jest linią podwójną) a w przypadku sprzętu bądź gdy konstrukcja znaku na to nie pozwala wpisuje się w pole N symbol EN.
W prezentacji wielokolorowej poszczególne kolory oznaczają:

niebieski (niebieski lub czarny dla systemów ręcznych) – sprzymierzone jednostki, stanowiska, posterunki i obiekty, sprzęt, czynności i symbole otoczenia naziemnego nie objęte kolorami wymienionymi poniżej;
czerwony – należące do przeciwnika jednostki, stanowiska i obiekty, sprzęt, czynności i symbole nie objęte kolorami wymienionymi poniżej;
żółty – działania związane z użyciem broni ABC zarówno sił sprzymierzonych jak i przeciwnika, obszary chemiczne, radiologiczne i biologiczne;
zielony – zapory sporządzone zarówno przez siły sprzymierzone jak i przez przeciwnika;
inne kolory mogą być wykorzystane po uprzednim opisaniu w legendzie.
W przypadku kiedy dostępnych jest tylko kilka kolorów należy przestrzegać zasady, że siły sprzymierzone muszą być zawsze przedstawione w kolorze niebieskim lub czarnym.
Przy dostępnych dwóch kolorach:

kolor pierwszy (najlepiej niebieski lub czarny) dla znaków sprzymierzonych;
kolor drugi (najlepiej czerwony) dla znaków przeciwnika.
Przy dostępnych trzech kolorach:

kolor pierwszy (najlepiej niebieski lub czarny) dla znaków sił sprzymierzonych;
kolor drugi (najlepiej czerwony) dla znaków sił przeciwnika;
kolor trzeci (najlepiej żółty lub zielony) dla przedsięwzięć związanych z użyciem broni masowego rażenia i zapór inżynieryjnych zarówno sprzymierzonych jak i przeciwnika.
Przykład – pułk czołgów przeciwnika w prezentacji jednobarwnej i wielokolorowej:

Linii ciągłej używa się do zobrazowania aktualnego położenia obiektów, zobrazowania celów oraz linii rozgraniczenia.
Linia przerywana służy do zobrazowania położenia przyszłego lub planowanego

== Umiejscowienie znaku na mapie lub obrazie komputerowym ==
Każdy znak musi posiadać możliwość poprawnego i dokładnego umieszczenia na mapie bądź obrazie APD. Oznacza to, że każdy znak musi zawierać przynajmniej jeden punkt dowiązania, który wyznaczy jego pozycję.

== Znaki podstawowe ==
Znaki podstawowe to znaki stanowiące podstawę budowy znaków szczegółowych. Dopiero po wypełnieniu znaku podstawowego znakiem określającym rodzaj wojsk czy służb można określić rodzaj jednostki.

== Wskaźnik wielkości jednostki ==
Do bliższego określenia wielkości jednostki służą tzw. znaki określające szczebel jednostki. Umieszcza się je nad znakiem podstawowym w polu B. Znaki te wykorzystywane są również w celu oznaczenia linii rozgraniczenia poszczególnych jednostek.

== Opis znaku stanowiska dowodzenia ==
Rodzaj stanowiska dowodzenia jednostek i punktów dowódczych może być określany poprzez stosowanie liter pod znakiem taktycznym w polu S.
W poniższej tabelce przedstawiono podstawowe terminy i ich skróty, które mogą być umieszczone w polu S:

== Podstawowe znaki jednostki ==

== Uwagi ==

== Bibliografia ==

Znaki taktyczne Marynarki Wojennej RP, Tymczasowe zasady tworzenia znaków zgodnie ze standardami NATO – Opracowanie: kmdr por. Waldemar Modzelewski, kmdr por. Jacek Olkowski, kmdr por. Andrzej Stefaniak, Gdynia 1999
STANAG 1059 – Distinguishing letters for geographical entities for use in NATO
Charakterystyczne litery krajowe wykorzystywane przez NATO;
PrNO 03-A-001 – Znaki taktyczne Wojsk Lądowych;
APP-6 – Military symbols for land based systems
Znaki wojskowe dotyczące Wojsk Lądowych;
Znaki taktyczne państw NATO, dodatek do Przeglądu Wojsk Lądowych nr 1 z 1996;
AAP-6 – NATO glossary of terms and definitions
Słownik NATO terminów i definicji (wersja angielska i francuska);


Chemia

Chemia (arab. كيمياء kīmijāʾ, الخيمياء al-chīmijāʾ prawdopodobnie od stgr. χημ(ε)ία chēm(e)ía, χυμεία chymeía „rozpuszczanie, stapianie”) – nauka przyrodnicza badająca naturę i właściwości substancji, a zwłaszcza przemiany zachodzące pomiędzy nimi. Współcześnie wiadomo, że przemiany substancji wynikają z praw, według których atomy łączą się poprzez wiązania chemiczne w mniej lub bardziej trwałe związki chemiczne, a także praw, według których wiązania tworzą się i ulegają rozrywaniu, prowadząc do przemian jednych substancji chemicznych w inne, co jest nazywane reakcjami chemicznymi. Chemia zajmuje się także rozmaitymi właściwościami substancji wynikającymi bezpośrednio z ich budowy atomowej.
Naturę i właściwości substancji bada również fizyka. Chemia i fizyka nawzajem się przenikają i często trudno jest precyzyjnie ustalić, gdzie kończy się jedna dziedzina, a zaczyna druga. Chemia, podobnie jak fizyka, jest centralną nauką przyrodniczą. Obie te nauki stanowią podstawę wszystkich pozostałych nauk przyrodniczych – biologii, geografii, metalurgii i wielu innych.

== Opis ogólny ==
Podstawowym zagadnieniem chemii jest badanie substancji oraz ich przemian jakościowych, powodujących, że np. z jednej substancji powstają dwie albo z dwóch – jedna. Współczesna chemia stara się wyjaśniać mechanizm tych przemian na poziomie cząsteczkowym. Szuka też zależności między właściwościami substancji a ich składem i strukturą atomową.
Struktura świata, której się na co dzień doświadcza, jest determinowana chemicznymi i fizycznymi własnościami substancji. Np: stal jest twardsza od czystego żeliwa, gdyż atomy żelaza tworzą w stali bardziej zwartą strukturę krystaliczną niż w żeliwie.
Drewno pali się po podgrzaniu do odpowiednio wysokiej temperatury, gdyż zawarta w nim celuloza jest polimerem, który ulega spontanicznej reakcji utleniania. Cukier to kryształy organicznego związku chemicznego – sacharozy, która posiada zdolność rozpuszczania się w wodzie, a następnie przenikania do kubków smakowych w języku, gdzie jego obecność jest wykrywana poprzez ciąg skomplikowanych reakcji biochemicznych.
Współczesne badania dowiodły, że za wszystkie te efekty, w ten czy inny sposób, odpowiada chmura elektronów otaczająca jądra atomowe. Stąd chemia jest w istocie nauką zajmującą się zjawiskami elektronowymi i nie wnika w funkcjonowanie jąder. Wyjątkiem jest tylko chemia jądrowa, nauka na pograniczu fizyki jądrowej i chemii.
Współczesna chemia jest przede wszystkim nauką eksperymentalną, całkowicie pozbawioną magiczno-mistycznej otoczki typowej dla alchemii. Jej podstawę faktograficzną stanowią reakcje chemiczne przeprowadzane w kontrolowanych warunkach w laboratoriach z użyciem specjalnej aparatury oraz wyniki dokładnych badań produktów tych reakcji. Do 17 lipca 2007 roku w bazie danych Chemical Abstracts zarejestrowano ponad 31 milionów związków chemicznych, a na dobę jest rejestrowanych średnio 4000 nowych. Fakty te byłyby jednak bezużyteczne bez aparatu poznawczego, który stanowią podstawowe pojęcia stosowane w tej nauce, takie jak mol, pierwiastek chemiczny, związek chemiczny i inne.

== Historia ==

Początki chemii sięgają starożytności, kiedy to z ogólnych rozważań filozoficznych wyłoniła się alchemia, której przedstawiciele działali jeszcze na początku XIX wieku.
Za „ojców” współczesnej chemii uważa się zwykle Roberta Boyle’a (1661 r.), Antoine Lavoisiera (1787 r.) i Johna Daltona (1808 r.), którzy radykalnie rozgraniczyli badania z użyciem metody naukowej od dawnych poszukiwań kamienia filozoficznego.
Kamieniami milowymi odkryć chemicznych do początków XX wieku były:

Stworzenie jasnej koncepcji pierwiastka chemicznego, jako substancji, której nie można rozłożyć metodami chemicznymi, wprowadzonej przez Roberta Boyle’a (1689 r.).
Rozpowszechnienie prawa zachowania masy i obalenie teorii flogistonu przez Antoine'a Lavoisiera.
Stworzenie współczesnej koncepcji atomowej przez Johna Daltona (1808 r.).
Odkrycie prawa okresowości i skonstruowanie układu okresowego pierwiastków przez Dmitrija Mendelejewa (ok. 1869 roku).
Porzucenie koncepcji siły życiowej po otrzymaniu mocznika przez Friedricha Wöhlera (1828 r.).
Odkrycie subtelnej budowy atomu przez Ernesta Rutherforda w latach 1911–1920.
Stworzenie podstaw chemii kwantowej przez Heisenberga, Schrödingera i Pauliego w latach 20. XX w.

== Podstawowe pojęcia ==

=== Atom, cząsteczka, wiązanie chemiczne ===

Atom jest współcześnie podstawowym pojęciem w chemii. Składa się on z jądra atomowego i chmury elektronów. O ile jądro jest domeną fizyki jądrowej, o tyle zachowanie i natura chmury elektronowej jest domeną chemii, gdyż decyduje o zdolności atomów do łączenia się w większe obiekty, zwane cząsteczkami. Cząsteczka bowiem to grupa atomów, które są trwale powiązane przez wymianę elektronów z powłoki walencyjnej, czyli najbardziej odległej od jądra. Na skutek tej wymiany powstają trwałe wiązania chemiczne.

=== Pierwiastek, indywiduum chemiczne, mieszaniny ===
Według klasycznej definicji pierwiastek chemiczny to jest substancja, której metodami chemicznymi nie da się dalej rozłożyć. Koncepcja pierwiastka wywodzi się wprost z alchemii. Podstawowym dokonaniem Roberta Boyle’a było jednak zerwanie z alchemiczną tradycją, w ramach której wierzono, że tych pierwiastków jest od 3 do 7, przy czym ich lista powstawała z rozważań teoretycznych, a nie na podstawie danych eksperymentalnych. Współcześnie wiadomo, że pierwiastków jest ponad 100 i że poszczególne pierwiastki są tworzone przez atomy, które mają w jądrze jednakową liczbę protonów.
Indywiduum chemiczne to z kolei substancja, w której występuje jeden rodzaj molekuł. Jeśli molekuły te są nienaładowanymi cząsteczkami, nieposiadającymi niesparowanych elektronów, to wówczas indywidua te nazywa się związkami chemicznymi. Związek chemiczny to zatem substancja, która składa się z jednego rodzaju cząsteczek.
Inne indywidua chemiczne to:

jony – czyli atomy i cząsteczki mające niezerowy wypadkowy ładunek elektryczny,
rodniki – czyli atomy i cząsteczki mające przynajmniej jeden niesparowany elektron (a zatem niezerowy spin).
Oprócz czystych pierwiastków i związków chemicznych w naturze występują ich różnorakie mieszaniny. W zależności od tego, czy mieszaniny te można rozdzielić mechanicznie, czy też wymaga to bardziej złożonych operacji fizyczno-chemicznych, rozróżnia się:

roztwory,
mieszaniny niejednorodne, takie jak koloidy, zole, żele, pasty, piany, zawiesiny i inne.

=== Reakcje chemiczne ===

Reakcja chemiczna to proces powstawania lub zrywania wiązań chemicznych, na skutek których powstają lub rozpadają się cząsteczki. Zwykle reakcje chemiczne mają dość złożony przebieg, tzn. są sumą wielu następujących po sobie lub odbywających się jednocześnie aktów zrywania i powstawania wiązań. Opisy sumarycznego przebiegu reakcji nazywają się równaniami, natomiast pełny opis wszystkich aktów zrywania i powstawania wiązań chemicznych jest nazywany jej mechanizmem.

=== Wzory chemiczne ===

Strukturę cząsteczek i innych indywiduów chemicznych zapisuje się w postaci specjalnych wzorów, które tworzy się stosując specjalną symbolikę. W znacznym uproszczeniu na symbolikę tę składają się:

symbole pierwiastków – przyjmujące postać jedno-, dwu- lub trzyliterowych skrótów ich nazw – reprezentujące atomy występujące w cząsteczkach,
symbole wiązań chemicznych – przyjmujące postać kresek, łączących symbole pierwiastków – pojedyncza kreska oznacza uwspólnioną parę elektronową.
Wzory poszczególnych cząsteczek chemicznych można zestawiać w równania, które w poglądowy sposób przedstawiają przebieg reakcji chemicznych. Konwencja pisania równań polega na umieszczaniu substratów po lewej, produktów po prawej stronie równania i łączenie ich różnego rodzaju strzałkami symbolizującymi rodzaj danej reakcji.

=== Mole, stężenia i stechiometria ===

Podstawową jednostką stosowaną w chemii jest mol. Jest to jednostka liczności materii, czyli stosunku liczby cząstek znajdujących się w określonej masie lub objętości danej substancji chemicznej przyrównanej do liczby wynoszącej 6,02214076×1023
Mol razem z równaniami reakcji chemicznych stanowi podstawę obliczeń stechiometrycznych, których zasady umożliwiają dokładne ustalenie, jaka masa lub objętość jednego związku może przereagować z drugim związkiem. Teoretyczną podstawą tych obliczeń jest prawo działania mas oraz koncepcja współczynnika stechiometrycznego.
Koncepcja stężenia, rozumianego jako molowy lub procentowy udział związków chemicznych w mieszaninie, umożliwia z kolei dokonywanie analogicznych obliczeń ilości reagujących substancji, nawet gdy nie są one jednorodne.

=== Energia ===

Energia odgrywa istotną rolę, zarówno w trwałości związków chemicznych jak i w przebiegu reakcji. Zagadnieniami energetycznymi związanymi ze zjawiskami badanymi przez chemię zajmuje się chemia fizyczna. W ramach tej nauki, wywodzącej się z termodynamiki i kinetyki, stworzono szereg pojęć i wielkości służących opisowi zagadnień energetycznych, odnoszących się do związków i reakcji chemicznych.
Są to m.in.:

energia wiązania chemicznego – czyli najmniejsza energia potrzebna do jego rozerwania,
entalpia reakcji chemicznej – będąca miarą efektu cieplnego reakcji chemicznej, zachodzącej pod stałym ciśnieniem,
energia swobodna reakcji chemicznej – będąca miarą „skłonności” do zajścia reakcji w danych warunkach,
energia aktywacji – czyli minimalna energia potrzebna do zajścia danej reakcji.

== Tradycyjne dyscypliny chemii ==
Chemia jest tradycyjnie dzielona na kilka dyscyplin. Współcześnie uważa się, że podział ten jest nieco sztuczny, ale utrzymuje się on ze względów praktycznych i edukacyjnych.
W podręcznikach chemii, zarówno akademickich jak i szkolnych, chemię dzieli się zwykle na:

nieorganiczną – zajmującą się wszystkimi związkami występującymi w tzw. materii nieożywionej,
organiczną – zajmującą się związkami zawierającymi w swojej strukturze atom węgla (z kilkoma wyjątkami),
analityczną – zajmująca się badaniem składu, stężenia i struktury pierwiastków i związków chemicznych,
fizyczną – obejmująca wszystkie zjawiska na pograniczu chemii i fizyki.

== Nowe dyscypliny i badania interdyscyplinarne ==
Na pograniczu poszczególnych tradycyjnych dyscyplin nauk chemicznych (dziedzina naukowa), a także chemii i innych nauk przyrodniczych oraz nauk technicznych, powstały w XIX i XX wieku liczne nowe dyscypliny naukowe. Wciąż powstają nowe, interdyscyplinarne kierunki badań. Współcześnie te interdyscyplinarne dziedziny są najbardziej żywotną i najszybciej rozwijającą się częścią chemii.
Na pograniczu różnych działów chemii powstały m.in.:

chemia supramolekularna – zajmująca się strukturami „nadcząsteczkowymi”,
chemia metaloorganiczna – zajmująca się związkami pośrednimi między organicznymi i nieorganicznymi.
Na pograniczu chemii i innych nauk przyrodniczych powstały:

biochemia i biologia molekularna – stanowiące podstawę współczesnej biologii,
geochemia i astrochemia – nauki o podstawach chemicznych przemian zachodzących w skorupie ziemskiej i w przestrzeni kosmicznej,
chemia jądrowa, chemia laserowa i chemia radiacyjna - na pograniczu z fizyką promieniowania i zajmujące się, odpowiednio, problemami chemicznymi związanymi z jądrowymi właściwościami substancji i wykorzystaniem energii jądrowej w chemii; wykorzystaniem laserów w chemii; badaniem wpływu napromieniowania na procesy chemiczne.
Od czasów rewolucji przemysłowej osiągnięcia tych dyscyplin nauk chemicznych, które mają charakter podstawowy, są wykorzystywane w przemyśle dzięki rozwojowi różnych specjalności technologii chemicznej (należącej do dwóch dziedzin – nauk chemicznych i technicznych). Rozwój przemysłu chemicznego i gałęzi pokrewnych następuje dzięki współdziałaniu technologów ze specjalistami w zakresie, np.:

inżynierii chemicznej i procesowej,

inżynierii materiałowej,
inżynierii środowiska.

== Przemysł chemiczny ==

Wiedza chemiczna stanowi podstawę jednego z ważniejszych działów gospodarki – przemysłu chemicznego. W 2005 r. przychód tego przemysłu wyniósł 10,2% przychodów całego przemysłu w Polsce.
Przemysł chemiczny ma trzy oblicza:

tzw. wielką chemię – czyli przemysł surowcowy, do którego zalicza się przemysł petrochemiczny, przemysł tworzyw sztucznych, produkcja kwasu siarkowego, nawozów i tzw. wielka synteza organiczna.
Chemię małotonażową – która specjalizuje się w produkcji stosunkowo małych ilości, ale za to bardzo kosztownych substancji, takich jak leki, związki zapachowe, detergenty, farby, kleje itp.
Przetwórstwo chemiczne – które nie produkuje chemikaliów jako takich, lecz tylko je przetwarza w produkty końcowe, poprzez mieszanie, obróbkę termiczną i mechaniczną lub tylko konfekcjonowanie (pakowanie).

== Zobacz też ==

== Uwagi ==

== Przypisy ==

== Bibliografia ==

Linus Pauling, Peter Pauling, Chemia, PWN, 1997, ISBN 83-01-12267-6.
LechL. Pajdowski LechL., Chemia ogólna, Warszawa: PWN, 1981, ISBN 83-01-00555-6, OCLC 749329599 . Brak numerów stron w książce
AdamA. Bielański AdamA., Podstawy chemii nieorganicznej, Warszawa: PWN, 1994, ISBN 83-01-06542-7, OCLC 830052490 . Brak numerów stron w książce
Chemia. Encyklopedia dla wszystkich, MałgorzataM. Wiśniewska (red.), Warszawa: WNT, 2001, ISBN 83-204-2590-5, OCLC 749346360 . Brak numerów stron w książce
Chemia. Encyklopedia szkolna, KrystynaK. Dudek, Kraków: Zielona Sowa, 2005, ISBN 83-7389-995-2, OCLC 749753839 . Brak numerów stron w książce
Chemia. Kompendium, HaraldH. Gärtner, PiotrP. Dryjański (tłum.), Warszawa: Świat Książki, 2006, ISBN 83-7391-970-8, OCLC 69299788 . Brak numerów stron w książce


Międzynarodowy Rok Chemii

Międzynarodowy Rok Chemii 2011 (ang. International Year of Chemistry 2011), IYC 2011 – rok proklamowany 63. rezolucją Zgromadzenia Ogólnego Narodów Zjednoczonych 19 grudnia 2008 roku. Koordynatorami obchodów są: UNESCO oraz Międzynarodowa Unia Chemii Czystej i Stosowanej (IUPAC), zaś hasłem: Chemia – nasze życie, nasza przyszłość.

Historia
Międzynarodowy Rok Chemii wyznaczono na 2011 rok nieprzypadkowo. W tym roku przypada bowiem zarówno setna rocznica otrzymania Nagrody Nobla przez Marię Skłodowską-Curie za wydzielenie czystego radu jak i utworzenia Międzynarodowego Zrzeszenia Towarzystw Chemicznych, którego bezpośrednim następcą jest IUPAC (1918).

Znaczenie i cel
Rok ten ma na celu uzmysłowienie społeczeństwu znaczenie chemii w procesie zachodzących zmian klimatycznych i w utrzymaniu czystości środowiska, oraz podkreślenie wkładu kobiet w rozwój nauki jak i potrzebę międzynarodowej współpracy naukowej.

Obchody
3 grudnia 2010 roku Sejm Rzeczypospolitej Polskiej podjął Uchwałę w sprawie ustanowienia roku 2011 Rokiem Marii Skłodowskiej-Curie. Obchody IYC'2011 odbywają się w  pod honorowym patronatem Prezydenta RP Bronisława Komorowskiego.
Z kolei uroczystości 100 rocznicy przyznania Nagrody Nobla w dziedzinie chemii Marii Skłodowskiej-Curie będą odbywać się jednocześnie w Polsce i we Francji. W obu krajach patronat będą sprawować prezydenci: Bronisław Komorowski i Nicolas Sarkozy.

== Zobacz też ==
Międzynarodowe Dni i Tygodnie ONZ
Międzynarodowy Rok ONZ

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
Międzynarodowy Roch Chemii (2011) na UNIC Warsaw
2011: Międzynarodowy Rok Chemii. Polski Komitet ds. UNESCO. [dostęp 2011-01-06]. (pol.).
Rok Chemii 2011 – CHEMIK (miesięcznik) nauka-technika-rynek, 2011, 64, NR 1.

== Linki zewnętrzne ==
International Year of Chemistry 2011 – strona oficjalna. [dostęp 2011-01-06]. [zarchiwizowane z tego adresu (2011-10-08)]. (ang.).
Międzynarodowy Rok Chemii 2011 – obchody w Polsce. Instytut Chemii Fizycznej Polskiej Akademii Nauk. [dostęp 2011-01-21]. (pol.).


Chemograf

Chemograf – jeden ze środków dydaktycznych stosowanych w nauce chemii na wszystkich poziomach nauczania. Na chemografie przedstawiony jest zbiór powiązanych ze sobą reakcji chemicznych o wspólnych reagentach. Zwykle dla jednej z reakcji są podane wszystkie substraty lub produkty i rozwiązanie tego równania reakcji pozwala przejść do rozwiązania dalszych części chemografu.


Cząsteczka

Cząsteczka, molekuła – neutralna elektrycznie grupa dwóch lub więcej atomów utrzymywanych razem kowalencyjnym wiązaniem chemicznym.
Cząsteczki różnią się od innych cząstek chemicznych (np. jonów) brakiem ładunku elektrycznego – jednak w fizyce kwantowej, chemii organicznej i biochemii pojęcie cząsteczka jest zwyczajowo używane do określania jonów wieloatomowych.
W teorii kinetycznej gazów pojęcie cząsteczka często jest używane do opisu gazowej cząstki bez względu na jej budowę. Według tej teorii gazy szlachetne składają się z cząsteczek, pomimo że składają się z pojedynczego, niezwiązanego wiązaniem chemicznym atomu.
Cząsteczka może się składać z atomów jednego pierwiastka, jak w przypadku tlenu (O2), lub różnych, czego przykładem jest woda (H2O). Atomy i struktury powiązane wiązaniem niekowalencyjnym (wodorowym, jonowym) ogólnie nie są uważane za pojedyncze cząsteczki.
Cząsteczki jako składniki materii są powszechne wśród substancji organicznych. Tworzą także większą część hydrosfery i atmosfery. Jednak większość znanych stałych substancji na Ziemi, włączając w to minerały tworzące skorupę, płaszcz i jądro Ziemi, zawiera wiele wiązań chemicznych, ale nie są one zbudowane z „rozpoznawalnych” cząsteczek. Do substancji zawierających struktury, dla których nie można wyróżnić pojedynczych cząsteczek, zaliczane są również kryształy jonowe (sole) i kryształy kowalencyjne (diament, kwarc, chlorek sodu). Układ powtarzających się jednostek-komórek-struktur występuje również w ciałach z wiązaniem metalicznym, co oznacza, że metale w postaci stałej także nie są zbudowane z cząsteczek. W szkłach (ciałach stałych posiadających bezpostaciową, nieuporządkowaną strukturę) atomy mogą być utrzymywane z sobą poprzez wiązania chemiczne, bez tworzenia jakiejkolwiek określonej cząsteczki oraz bez regularności powtarzających się jednostek (charakterystycznych dla kryształów).

== Nauka ==

Nauka o cząsteczkach jest nazywana chemią molekularną lub fizyką molekularną, w zależności od tego, czy skupia się na zagadnieniach związanych z chemią, czy fizyką. Chemia molekularna zajmuje się prawami rządzącymi oddziaływaniami między cząsteczkami, które wpływają na tworzenie lub rozpadanie się wiązań chemicznych, natomiast fizyka molekularna zajmuje się prawami rządzącymi ich strukturą i właściwościami. W rzeczywistości granica między nimi jest bardzo niewyraźna. W naukach molekularnych cząsteczka składa się ze stabilnego układu (stanu związanego) zawierającego dwa lub więcej atomów. Jony wieloatomowe są na ogół traktowane jako elektrycznie naładowane cząsteczki. Określenie cząsteczki niestabilne może odnosić się do bardzo dynamicznych układów cząsteczek, to znaczy krótkotrwałych zespołów elektronów i jąder (struktur rezonansowych), na przykład rodników, jonów cząsteczkowych, stanów przejściowych, lub układów zderzających się z sobą atomów, przykładowo kondensatu Bosego-Einsteina.

== Rozmiary cząsteczek ==
Większość cząsteczek jest zdecydowanie za mała, by można było je zobaczyć za pomocą metod optycznych – ale są wyjątki. makrocząsteczka DNA może osiągnąć rozmiary makroskopowe, tak jak inne cząsteczki polimerów. Guma znana z opon czy butów jest pojedynczą molekułą. Cząsteczki powszechnie używane jako jednostki budulcowe syntezy organicznej mają wymiary od kilku do kilkudziesięciu Å. Niewielkie cząsteczki (poniżej 800 daltonów) mogą być obserwowane przy użyciu mikroskopii sił atomowych.
Najmniejszą cząsteczką jest dwuatomowa cząsteczka wodoru, H2, o masie cząsteczkowej 2 Da (zawiera dwa protony i dwa elektrony), z długością wiązania 0,74 Å. Z kolei w roku 2010 otrzymano największą wówczas cząsteczkę syntetyczną o zdefiniowanej strukturze, nazwaną PG5. Składa się ze sfunkcjonalizowanego łańcucha węglowodorowego, na którym zbudowano struktury dendrymeryczne. Cząsteczka ma długość ok. 1 μm i średnicę 10 nm. Zawiera ok. 17 mln atomów, a jej masa cząsteczkowa wynosi ok. 200 mln Da.

== Spektroskopia cząsteczkowa ==

Spektroskopia cząsteczkowa zajmuje się odpowiedzią cząsteczki oddziałującej z sygnałem próbkującym o znanej energii (lub częstotliwości, wg równania stałej Plancka). Cząsteczki posiadają skwantowane poziomy energetyczne, które mogą być analizowane przez wykrywanie wymiany energii cząsteczki poprzez absorbancję lub emisję.

== Przypisy ==


Domieszka

Domieszka – jon lub atom obcej substancji (pierwiastka albo związku chemicznego) wprowadzany do sieci krystalicznej ciała stałego w celu zmiany własności fizycznych bądź chemicznych w procesie zwanym domieszkowaniem.
Proces domieszkowania można przeprowadzać podczas tworzenia substancji (np. podczas wzrostu kryształu) albo po wytworzeniu substancji (patrz implantacja jonów, dyfuzja).

== Zobacz też ==
domieszkowanie
nieporządek
implantacja jonów
dyfuzja
fizyka ciała stałego


Dzień Mola

Dzień Mola, ang. Mole Day – nieoficjalne święto obchodzone przez chemików w Ameryce Północnej 23 października (w amerykańskim systemie pisania dat wygląda to 10/23) pomiędzy godzinami 6:02 AM i 6:02 PM. Data i godzina odnoszą się do stałej Avogadra, której wartość wynosi w przybliżeniu 6,022×1023 i jest związana z definicją jednostki liczności materii – mola.
Dzień Mola został zapoczątkowany w artykule z The Science Teacher z wczesnych lat osiemdziesiątych. Maurice Oehler (aktualnie emerytowany nauczyciel ze szkoły średniej w Prairie du Chien w stanie Wisconsin) zainspirowany artykułem założył Narodową Fundację Dnia Mola (ang. National Mole Day Foundation (NMDF)) 15 maja 1991 roku.
Wiele szkół średnich w Stanach Zjednoczonych i Kanadzie obchodzi Dzień Mola, żeby zainteresować swoich uczniów chemią podczas zabaw związanych z tą gałęzią nauki.

== Alternatywne obchodzenie święta ==
Niektóre szkoły obchodzą Dzień Mola 2 czerwca (6/02) pomiędzy godzinami 10:23 AM i 10:23 PM.
Niektóre szkoły obchodzą "Tydzień Mola" w okolicach 23 października.
American Chemical Society sponsoruje Krajowy Tydzień Chemii (ang. National Chemistry Week), który trwa od niedzieli do soboty w tygodniu w październiku, w którym przypada 23 października. W ten sposób Dzień Mola jest integralną częścią Krajowego Tygodnia Chemii.

== Bibliografia ==
Narodowy Dzień Mola – historia i inne materiały na oficjalnej stronie (ang.)

== Linki zewnętrzne ==
Przykładowe ćwiczenia na Dzień Mola (ang.)


Gaz obojętny

Gaz obojętny – gaz, który jest obojętny chemicznie i w warunkach danej reakcji chemicznej nie uczestniczy w jej przebiegu. Zwykle do gazów obojętnych zalicza się azot i gazy szlachetne.
Wiele reakcji chemicznych wymaga przeprowadzania ich w atmosferze gazu obojętnego, ze względu na to, że tlen i para wodna zawarte w powietrzu mogą zakłócać jej przebieg, prowadząc do powstania niepożądanych produktów ubocznych.


Konstytucja (chemia)

Konstytucja cząsteczek chemicznych jest definiowana przez liczbę i rodzaj atomów oraz liczbę i rodzaj wiązań chemicznych, które je z sobą łączą.
Związki chemiczne posiadające tę samą liczbę i rodzaj atomów, ale inaczej połączonych nie mają tej samej konstytucji i dlatego nazywa się je izomerami konstytucyjnymi. Nie wszystkie związki chemiczne, które posiadają tę samą konstytucję są identyczne, gdyż posiadają inną konfigurację przestrzenną lub konformację.
Istnieją różne metody pozwalające na ustalenie konstytucji związków chemicznych:

spektroskopia IR umożliwia zidentyfikowanie określonych typów wiązań chemicznych = np. C=N czy C=C
spektrometria mas daje wgląd w schemat fragmentacji cząsteczki, co umożliwia ustalenie z jakich grup atomów się ona składała
spektroskopia NMR pozwala określić wzajemne położenie atomów w przestrzeni oraz dostarcza pośrednio informacji o tym jak są one z sobą połączone
rentgenografia strukturalna umożliwia bezpośrednią i jednoznaczną analizę pełnej konstytucji związków chemicznych, jednak wymaga ona posiadania odpowiednio dużych monokryształów tych związków.


Kowalencyjne sieci adaptowalne

Kowalencyjne sieci adaptowalne – grupa materiałów polimerowych, przypominających polimery termoutwardzalne (duroplasty), od których różnią się włączeniem do ich sieci dynamicznej chemii kowalencyjnej (DCK) w postaci wiązań odwracalnych. Pod wpływem bodźców, takich jak temperatura, światło lub pH, wiązania dynamiczne stają się aktywne, przez co mogą ulegać przegrupowaniu, powodując reorganizację sieci. Wprowadzenie DCK do struktury sieci nadaje materiałom usieciowanym właściwości takie jak wielokrotne nadawanie kształtu, przetwarzalność oraz możliwość recyklingu.
Historycznie materiały polimerowe były dzielone na dwie grupy, biorąc pod uwagę ich zachowanie termomechaniczne. Termoplasty charakteryzują się budową liniową lub rozgałęzioną, przez co mają zdolność do topnienia i płynięcia w podwyższonej temperaturze, dzięki czemu mogą być wielokrotnie przetwarzane. Natomiast duroplasty ze względu na strukturę usieciowaną, mają bardzo dobre właściwości mechaniczne w szerokim zakresie temperatur, jednak są nierozpuszczalne i nietopliwe, a po przekroczeniu pewnej temperatury ulegają nieodwracalnej degradacji.

== Klasyfikacja ==
Kowalencyjnie adaptowalne sieci dzielą się ze względu na mechanizm na dwie grupy, dysocjacyjne (z reorganizacją poprzez addycję) oraz asocjacyjne (z reorganizacją poprzez wymianę).
Dysocjacyjne
W sieciach dysocjacyjnych, podczas odwracalnej addycji, reorganizacja zachodzi zgodnie z sekwencją: dysocjacja wiązania-tworzenie wiązania. Dysocjacja wiązania poprzedzająca jego ponowne utworzenie skutkuje tymczasową redukcją integralności i gęstości usieciowania, co skutkuje bardziej gwałtownym spadkiem lepkości wraz ze wzrostem temperatury
Asocjacyjne
W sieciach asocjacyjnych reorganizacja zachodzi w sposób odwrotny. Najpierw do wiązania dynamicznego następuje przyłączenie dodatkowej grupy, a następnie odłączenie pierwotnej, dzięki czemu nie następuje redukcja gęstości usieciowania. Materiały te wykazują stopniowy spadek lepkości wraz ze wzrostem temperatury, który opisuje prawo Arrheniusa. Asocjacyjne materiały polimerowe powszechnie określane są jako witrymery.
Do kowalencyjnych sieci adaptowalnych wprowadzane są różne grupy chemiczne zdolne do reakcji odwracalnych. Należą do nich: transestryfikacja, reakcja Dielsa-Aldera, transaminacja uretanów winylowych, wymiana disulfidów, metateza imin oraz olefin czy transkarbamoilowanie uretanów.

== Zastosowanie ==
Dynamiczne hydrożele do zastosowań biomedycznych
Napęczniałe wodą sieci polimerowe, często określane jako hydrożele, oferują atrakcyjne możliwości w dziedzinie medycyny regeneracyjnej. Hydrożele są skutecznymi rusztowaniami do dwu- lub trójwymiarowej hodowli komórek, a wiele właściwości fizycznych tych sieci (np. zawartość wody, sztywność, dyfuzyjność) są zgodne z właściwościami natywnej macierzy pozakomórkowej (ECM). Liczne dowody wskazują, że komórki są wrażliwe na swoje mechaniczne mikrośrodowisko, w tym lepkosprężyste właściwości hydrożelu. Natywne tkanki wykazują właściwości lepkosprężyste, dlatego statyczne, nieodwracalnie usieciowane hydrożele nie mogą w pełni naśladować naturalnego środowiska. W konsekwencji, hydrożele z DCK stanowią wyjątkową okazję do inżynierii rusztowań tkankowych z precyzyjną kontrolą nad całą zależną od czasu mechaniką lepkosprężystą, z naciskiem na dopasowanie całego spektrum odpowiedzi, które są zwykle obserwowane w natywnych tkankach.
Materiały samonaprawiające się
Sieci polimerowe są podatne na uszkodzenia podczas ich użytkowania. Samoregeneracja jest obiecującym narzędziem do zwiększenia żywotności i wydajności polimeru, przy jednoczesnym zmniejszeniu ilości odpadów z tworzyw sztucznych. Samoleczenie może działać poprzez mechanizmy zewnętrzne lub wewnętrzne. Systemy zewnętrzne polegają na wbudowaniu małych kapsułek zawierających środki lecznicze, które są uwalniane podczas uszkodzenia/pęknięcia i leczą materiał, podczas gdy systemy wewnętrzne są z natury zdolne do przywrócenia ich integralności poprzez, na przykład, włączenie dynamicznych wiązań do sieci polimerowej. Najbardziej znanym przykładem wewnętrznego samoleczenia są sieciowane termicznie sieci z adduktami Dielsa-Aldera.
Materiały z pamięcią kształtu
Materiały zmieniające kształt (SMM), a w szczególności polimery z pamięcią kształtu (SMP), cieszą się dużym zainteresowaniem ze względu na ich zastosowania w lotnictwie, urządzeniach biomedycznych i miękkiej robotyce. Wykorzystanie CANs łączy właściwości płynne termoplastu z właściwościami mechanicznymi termoutwardzalnych tworzyw sztucznych, aby przekształcić sieć statyczną w sieć dynamiczną, a tym samym uzyskać materiał, który można przeprogramować w zależności od pożądanego kształtu. Procesy przekształcania tych materiałów zazwyczaj obejmują zastosowanie naprężeń mechanicznych, temperatury, światła lub pola elektrycznego, w celu aktywacji DCC i trwałej reorganizacji sieci.
Dynamiczne kompozyty
Redukcja naprężeń skurczowych była kluczową motywacją do wdrożenia koncepcji CANs w kompozytach. Naprężenia skurczowe są szczególnie szkodliwe dla kompozytów, ponieważ naprężenia międzyfazowe między matrycą a wypełniaczem negatywnie wpływają na integralność mechaniczną i powoduje ich przedwczesne uszkodzenie.
Druk 3D
Jednym z mniej zbadanych zastosowań CANs są materiały nadające się do produkcji addytywnej. Produkcja addytywna lub drukowanie 3D (3DP), to technika wytwarzania, w której obiekty są konstruowane warstwa po warstwie na podstawie cyfrowego modelu 3D. Proces ten ma tę zaletę, że umożliwia wysoce konfigurowalne projektowanie, tanie prototypowanie i złożone geometrie, które nie są zwykle dostępne w konwencjonalnej produkcji. Pomimo tych zalet, ograniczenia 3DP związane z szybkością budowy, dostępnością i kosztem materiałów, rozdzielczością i właściwościami mechanicznymi. W szczególności, obiekty drukowane w 3D często wykazują gorsze właściwości mechaniczne, głównie ze względu na anizotropowy charakter osadzania warstwa po warstwie, jak również słabe wiązanie między warstwami lub składnikami włókien. Włączenie CAN do materiałów produkowanych poprzez 3DP skutkuje poprawą przyczepności warstw i wzrost wytrzymałości.

== Przypisy ==


Międzynarodowa Olimpiada Chemiczna

Międzynarodowa Olimpiada Chemiczna (ang. International Chemistry Olympiad, IChO) – coroczny międzynarodowy konkurs chemiczny, organizowany od 1968.
Jest to jedna z międzynarodowych olimpiad naukowych. Pierwsze zawody odbyły się w Pradze w Czechosłowacji w 1968 z inicjatywy Czechosłowacji, Polski i Węgier. W późniejszych edycjach kolejne kraje wysyłały również i swoje reprezentacje. Olimpiada ta odbyła się trzykrotnie w Polsce, w 1969 w Katowicach, w 1978 w Toruniu oraz w 1991 w Łodzi.
Obecnie na każdą międzynarodową olimpiadę chemiczną każdy kraj może delegować maksymalnie czworo uczestników oraz dwoje opiekunów. W Polsce kwalifikacja odbywa się poprzez krajową olimpiadę chemiczną. Do reprezentacji automatycznie kwalifikuje się zdobywca pierwszego miejsca olimpiady krajowej oraz trzej uczestnicy, którzy uzyskają największą liczbę punktów L liczonych ze wzoru L = 3NIII + NII + Pd, gdzie N to liczba punktów odpowiadająca procentowemu wynikowi uzyskanemu odpowiednio w III i II etapie, a Pd to punkty dodatkowe za tytuł laureata lub wyróżnionego w poprzednich olimpiadach (po 20 pkt za każdy tytuł).

== Historia ==

== Zobacz też ==
olimpiada chemiczna
olimpiady przedmiotowe

== Przypisy ==

== Linki zewnętrzne ==
Oficjalna strona Międzynarodowego Centrum Informacji Międzynarodowej Olimpiady Chemicznej (ang.)


Olimpiada Chemiczna

Olimpiada Chemiczna – przedmiotowa olimpiada szkolna z zakresu chemii, organizowana od 1954. Działa pod patronatem Polskiego Towarzystwa Chemicznego oraz Ministerstwa Edukacji Narodowej. Olimpiada skierowana jest przede wszystkim do uczniów szkół średnich lecz w wyjątkowych przypadkach uczniowie szkół podstawowych również mogą brać w niej udział. Konkurs stanowi też krajowe eliminacje do Międzynarodowej Olimpiady Chemicznej.

== Struktura organizacyjna ==

=== Komitet Główny ===
Komitet Główny Olimpiady Chemicznej, powoływany przez Polskie Towarzystwo Chemiczne, jest odpowiedzialny za organizowanie i koordynowanie wszystkich etapów konkursu. Członkami Komitetu Głównego są nauczyciele akademiccy, nauczyciele szkół ponadgimnazjalnych oraz przedstawiciele Komitetów Okręgowych. Sprawami bieżącymi dotyczącymi Olimpiady zajmuje się Prezydium Komitetu Głównego Olimpiady Chemicznej, którego członkami w roku szkolnym 2015/2016 są:

prof. dr hab. Marek Orlik – Przewodniczący
prof. dr hab. Aleksandra Misicka-Kęsik – Wiceprzewodniczący
dr hab. Ewa Poboży – Sekretarz Naukowy
mgr Wanda Szelągowska – Kierownik Organizacyjny

=== Komitety Okręgowe ===
Organizacją rejonowych etapów Olimpiady zajmują się Komitety Okręgowe. Obszar Polski podzielony jest na 13 okręgów:

Okręg Białostocki obejmuje województwo podlaskie i część województwa warmińsko-mazurskiego (powiaty: Ełk, Giżycko, Olecko, Pisz). Przewodniczący: dr hab. Barbara Starczewska, prof. UwB.
Okręg Gdański obejmuje województwo pomorskie i część województwa warmińsko-mazurskiego (wszystkie powiaty oprócz wymienionych czterech powiatów należących do Okręgu Białostockiego). Przewodniczący: prof. dr hab. Zygmunt Warnke.
Okręg Kielecki obejmuje województwo świętokrzyskie i część woj. śląskiego (powiaty: Częstochowa, Kłobuck, Lubliniec, Myszków). Przewodniczący: dr Krystyna Kurdziel.
Okręg Katowicki obejmuje województwo śląskie (wszystkie powiaty oprócz wymienionych czterech powiatów należących do Okręgu Kieleckiego). Przewodniczący: prof. dr hab. inż. Stanisław Krompiec.
Okręg Krakowski obejmuje województwo małopolskie. Przewodniczący: dr Zofia Kluz.
Okręg Lubelski obejmuje województwo lubelskie. Przewodniczący: prof. dr hab. Wanda Brzyska.
Okręg Warszawski obejmuje województwo mazowieckie (wszystkie powiaty oprócz pięciu powiatów należących do Okręgu Łódzkiego) oraz część województwa łódzkiego (powiaty: Łowicz, Skierniewice). Przewodniczący: prof. dr hab. Józef Mieczkowski.
Okręg Łódzki obejmuje województwo łódzkie (wszystkie powiaty oprócz wymienionych dwu powiatów należących do Okręgu Warszawskiego) oraz część województwa mazowieckiego (powiaty: Lipsko, Przysucha, Radom, Szydłowiec, Zwoleń). Przewodniczący: prof. dr hab. Stanisław Romanowski.
Okręg Poznański obejmuje województwo wielkopolskie oraz część województwa lubuskiego (wszystkie powiaty oprócz pięciu powiatów należących do Okręgu Szczecińskiego). Przewodniczący: dr hab. Romualda Bregier-Jarzębowska.
Okręg Rzeszowski obejmuje województwo podkarpackie. Przewodniczący: prof. dr hab. inż. Andrzej Sobkowiak.
Okręg Szczeciński obejmuje województwo zachodniopomorskie oraz część województwa lubuskiego (powiaty: Gorzów Wielkopolski, Międzyrzecz, Słubice, Strzelce Krajeńskie, Sulęcin). Przewodniczący: dr hab. inż. Elżbieta Filipek, prof. ZUT.
Okręg Toruński obejmuje województwo kujawsko-pomorskie. Przewodniczący: prof. dr hab. Edward Szłyk.
Okręg Wrocławski obejmuje województwo dolnośląskie i opolskie. Przewodniczący: prof. dr hab. Kazimierz Orzechowski.

== Przebieg Olimpiady ==
Olimpiada Chemiczna podzielona jest na cztery etapy:

=== Etap wstępny ===
Co roku, na oficjalnym zakończeniu Olimpiady Chemicznej, do wiadomości publicznej zostają przekazane zadania wstępne na rok następny. Zadania te dzielą się na dwie części – A (obowiązkowe) i B (fakultatywne). By zostać zakwalifikowanym do I etapu olimpiady należy rozwiązać zadania obowiązkowe w określonym terminie (najczęściej jest to koniec października). Kolejne etapy olimpiady poruszają treści nakreślone w zadaniach wstępnych.

=== I etap ===
I etap olimpiady odbywa się w drugiej połowie listopada w każdym z 13 okręgów osobno. Składa się z zadań teoretycznych. Prace są sprawdzane i oceniane w komitetach okręgowych. Uczestnik ma prawo do odwołania się od oceny swojej pracy. Na przestrzeni lat wynik konieczny do klasyfikacji do następnego etapu był różny, np. ok. 50% punktów możliwych do zdobycia. Do następnego etapu przechodzi zwykle ok. 300–500 osób.

=== II etap ===
II etap odbywa się zazwyczaj na przełomie stycznia i lutego i trwa 2 dni. Jednostką, która zapewnia organizację tej części jest komitet okręgowy. W pierwszym dniu zawodnicy rozwiązują zadania teoretyczne, a w drugim wykonują zadanie laboratoryjne. Wstępnej selekcji najlepszych prac dokonują komitety okręgowe, lecz o zakwalifikowaniu się do finału olimpiady decyduje superrecenzja, czyli ocena zadań przeprowadzona przez samych autorów. Punkty zdobyte w II etapie są brane pod uwagę przy wyłanianiu składu na Międzynarodową Olimpiadę Chemiczną.

=== III etap (finał) ===
III etap jest finałem olimpiady chemicznej. Kwalifikuje się do niego blisko 100 uczestników z całej Polski, którzy uzyskali najlepsze wyniki w II etapie i przekroczyli zadany próg punktowy. Podobnie jak w II etapie, finał podzielony jest na dwa dni. W pierwszym uczestnicy rozwiązują zadanie laboratoryjne składające się z dwóch części: ilościowej i jakościowej. W drugim dniu zawodnicy rozwiązują zadania teoretyczne. Zadania są sprawdzane przez ich autorów. Część laboratoryjna finału odbywa się na Wydziale Chemicznym Politechniki Warszawskiej, część teoretyczna na Wydziale Chemii Uniwersytetu Warszawskiego. Punkty zdobyte w III etapie mają wpływ przy wyłanianiu składu na Międzynarodową Olimpiadę Chemiczną.

=== Zwycięzcy ===
Spośród finalistów wyłaniany jest zwycięzca oraz grupa laureatów i wyróżnionych. Spośród nich tworzona jest czteroosobowa drużyna na olimpiadę międzynarodową. W jej skład wchodzi zwycięzca i 3 osoby które uzyskały najwięcej punktów obliczonych według wzoru L = 3NIII + NII + Pm + Pl + Pw, gdzie L to całkowita liczba punktów, N – liczba punktów odpowiadająca procentowemu wynikowi uzyskanemu odpowiednio w III i II etapie, Pm – punkty za medalowe miejsce w poprzednich olimpiadach międzynarodowych (20 punktów za każdy medal), Pl – punkty za tytuł laureata w poprzednich olimpiadach (20 punktów za każdy tytuł), Pw – punkty za tytuł wyróżnionego w poprzednich olimpiadach (10 punktów za każdy tytuł).

== Zwycięzcy olimpiad od XLI edycji ==
LXIX Olimpiada Chemiczna 2022/2023 – Michał Piotr Lipiec, uczeń III klasy V LO im. Augusta Witkowskiego w Krakowie
LXVIII Olimpiada Chemiczna 2021/2022 – Roman Buksas, uczeń III klasy II LO  im. Mieszka I w Szczecinie
LXVII Olimpiada Chemiczna 2020/2021 – Jakub Mariusz Krajnik, uczeń II klasy V LO im. Stefana Żeromskiego w Gdańsku
LXVI Olimpiada Chemiczna 2019/2020 – Mateusz Leszek Pielok, uczeń II klasy I LO im. prof. Zbigniewa Religi w Zabrzu
LXV Olimpiada Chemiczna 2018/2019 – Kordian Głąbowski, uczeń III klasy II LO im. Mieszka I w Szczecinie
LXIV Olimpiada Chemiczna 2017/2018 – Antoni Artur Prus, uczeń III klasy V LO im. Augusta Witkowskiego w Krakowie
LXIII Olimpiada Chemiczna 2016/2017 – Jakub Narodowiec, uczeń III klasy XXI LO im. św. Stanisława Kostki w Lublinie
LXII Olimpiada Chemiczna 2015/2016 – Mikołaj Świerczyński, uczeń III klasy I LO im. Mikołaja Kopernika w Łodzi
LXI Olimpiada Chemiczna 2014/2015 – Michał Gala, uczeń II klasy I LO im. E. Dembowskiego w Gliwicach
LX Olimpiada Chemiczna 2013/2014 – Wojciech Łyczek, uczeń III klasy XIV LO im. Stanisława Staszica w Warszawie
LIX Olimpiada Chemiczna 2012/2013 – Michał Magott, uczeń III Liceum Ogólnokształcącego im. Marii Skłodowskiej-Curie w Opolu
LVIII Olimpiada Chemiczna 2011/2012 – Karolina Trocka, uczennica III klasy Społecznego LO w Żarach
LVII Olimpiada Chemiczna 2010/2011 – Szymon Rzeźwicki, uczeń III klasy V L.O. im. A. Witkowskiego w Krakowie
LVI Olimpiada Chemiczna 2009/2010 – Marcin Malinowski, uczeń III klasy V LO im. Ks. J. Poniatowskiego w Warszawie
LV Olimpiada Chemiczna 2008/2009 – Marcin Warmiński, uczeń III klasy V LO im. Ks. J. Poniatowskiego w Warszawie
LIV Olimpiada Chemiczna 2007/2008 – Łukasz Krawiec, uczeń III klasy VI LO im. J. Kochanowskiego w Radomiu
LIII Olimpiada Chemiczna 2006/2007 – Krzysztof Kosiński, uczeń III klasy LXIV LO im. St. I. Witkiewicza w Warszawie
LII Olimpiada Chemiczna 2005/2006 – Krzysztof Władysław Budny-Godlewski, uczeń III klasy V LO im. Ks. J. Poniatowskiego w Warszawie
LI Olimpiada Chemiczna 2004/2005 – Jędrzej Kaniewski, uczeń II klasy V LO im. Ks. J. Poniatowskiego w Warszawie
L Olimpiada Chemiczna 2003/2004 – Paweł Śledź, uczeń IV klasy XIII LO w Szczecinie
XLIX Olimpiada Chemiczna 2002/2003 – Łukasz Jaremko, uczeń IV klasy VII LO im. K. K. Baczyńskiego we Wrocławiu
XLVIII Olimpiada Chemiczna 2001/2002 – Wojciech Skomorowski, uczeń IV klasy VI LO im. J. Kochanowskiego w Radomiu
XLVII Olimpiada Chemiczna 2000/2001 – Zbigniew Pianowski, uczeń IV klasy KLO im. St. Konarskiego w Krakowie
XLVI Olimpiada Chemiczna 1999/2000 – Maciej Gorzkowski, uczeń IV klasy LO im. B. Prusa w Skierniewicach
XLV Olimpiada Chemiczna 1998/1999 – Anna Waszczuk, uczennica IV klasy LO im. J. Chełmońskiego w Łowiczu oraz Łukasz Kowalik, uczeń III klasy I LO im. T. Kościuszki w Legnicy
XLIV Olimpiada Chemiczna 1997/1998 – Piotr Mikłaszewicz, uczeń IV klasy I LO im. S. Żeromskiego w Lęborku
XLIII Olimpiada Chemiczna 1996/1997 – Rafał Loska, uczeń IV klasy II LO im. Jana III Sobieskiego w Krakowie
XLII Olimpiada Chemiczna 1995/1996 – Piotr Kwiatkowski, uczeń III klasy III LO im. T. Kościuszki w Łodzi
XLI Olimpiada Chemiczna 1994/1995 – Piotr Lipiec, uczeń IV klasy I LO im. M. Kopernika w Łodzi

== Przypisy ==

== Linki zewnętrzne ==
Oficjalna strona olimpiady chemicznej


Płomień

Płomień – zjawisko spalania gazu, w którym zachodzą reakcje rozkładu i spalania. Paliwem w płomieniu jest zawsze gaz. Płomień nad cieczą występuje wskutek parowania tej cieczy, zaś płomień nad palącym się ciałem stałym świadczy o wydzielaniu się palnego gazu wskutek rozkładu paliwa (piroliza).
Spalanie węglowodorów np. w płomieniu świecy czy zapalniczki, może zachodzić w czystej fazie gazowej – płomień niebieski – lub z redukcją paliwa do drobin sadzy – płomień biało-żółto-pomarańczowy. W przebiegu spalania można wyróżnić różne strefy:

• strefa rozkładu
Następuje w niej spalanie części paliwa do tlenku i dwutlenku węgla. W powstałej wysokiej temperaturze następuje termiczny rozkład węglowodorów w reakcjach podobnych do krakingu. Powstają mniejsze cząsteczki (metan, etan), ich rodniki i wodór. Na załączonym zdjęciu świecy jest to jasnoniebieska warstwa w dolnej części płomienia. Na zdjęciu płomienia palnika przy dostatecznej ilości powietrza (z prawej strony środkowego zdjęcia w galerii) jest to jasnoniebieski stożek wewnętrzny. Jasnoniebieska barwa pochodzi od wolnych rodników niskocząsteczkowych węglowodorów. Tutaj temperatura osiąga 800 °C. Warstwy tej praktycznie nie widać na załączonym zdjęciu płomienia palnika z brakiem powietrza wstępnego (lewy płomień).
• strefa powstawania sadzy
Przy braku odpowiedniej ilości tlenu paliwo ulega dalszemu rozkładowi aż do powstania drobin węgla (sadzy). Jest to wewnętrzna, ciemniejsza część płomienia świecy, wokół knota, i wewnętrzna część płomienia palnika bez domieszania powietrza. Przezroczystość gazu maleje w miarę wzrostu zawartości sadzy. W palniku, w którym występuje wcześniejsze zmieszanie paliwa z odpowiednią ilością powietrza, wytrącanie sadzy nie występuje (prawy płomień na zdjęciu).
• strefa spalania wytrąconej sadzy
Powietrze dopływające z zewnątrz powoduje spalenie sadzy. Jest to najsilniej świecąca warstwa (to od niej pochodzi żółte światło świecy). Jej barwa jest barwą ciała doskonale czarnego i bezpośrednio zależy od temperatury. Z powodu wytrąconej sadzy jest to strefa nieprzezroczysta. W strefie tej nadal występuje nadmiar paliwa w stosunku do powietrza i jednocześnie panuje wysoka temperatura 900–1000 °C. Dlatego substancje, które się tu znajdą, są silnie redukowane. Z tego względu strefę tę nazywa się płomieniem redukującym. Przy wystarczającym dopływie tlenu z zewnątrz węgiel ulega całkowitemu spaleniu. Wtedy brzeg płomienia jest jasny i wyraźny, jak na załączonym zdjęciu świecy, i może mieć własności utleniające. Jednak jeżeli temperatura płomienia zdąży opaść zanim zmiesza się on z zewnętrznym powietrzem, to płomień ma ciemną barwę i kopci niespaloną sadzą. Jest tak, gdy paliwo nie było wstępnie zmieszane z powietrzem, a płomień ma duże rozmiary, przez co dyfuzja tlenu w głąb nie odgrywa wystarczającej roli.
• strefa spalania gazowego
Ta strefa występuje w płomieniu, w którym nie wystąpiło wytrącanie sadzy. W tym znajdującym się na zewnątrz płomienia stożku świecącym słabym fioletowym światłem zachodzi całkowite spalanie gazów powstałych w strefie rozkładu. Barwa pochodzi od spalającego się tlenku węgla i wodoru. W wyniku intensywnego wydzielania się energii strefa ta odznacza się najwyższą temperaturą, do 1400 °C. Panuje w niej pełny dostatek tlenu i z powodu wysokiej temperatury substancje, które znajdą się w tym stożku są utleniane – stąd jego nazwa – płomień utleniający.

== Galeria ==

== Zobacz też ==

plazma
pasma Swana

== Bibliografia ==
Michael Faraday: Dzieje świecy. Prószyński i S-ka, 1997-01-01. ISBN 83-7180-172-6. Brak numerów stron w książce


Podobieństwo chemiczne

Podobieństwo chemiczne (nazywane też podobieństwem molekularnym) – pojęcie stosowane głównie w chemioinformatyce, oznaczające podobieństwo pierwiastków chemicznych i cząsteczek związków chemicznych w kontekście ich relacji struktury do właściwości. Dwa związki lub pierwiastki uznaje się za podobne, jeśli mają one podobną strukturę chemiczną i zarazem podobną reaktywność w podobnych warunkach, to znaczy ulegają podobnym reakcjom chemicznym.
Wiedza o relacji pomiędzy strukturą a właściwościami umożliwia planowanie syntez związków chemicznych o zadanym zbiorze właściwości, co ma praktyczne znaczenie na przykład przy poszukiwaniu nowych, potencjalnych substancji leczniczych za pomocą przeszukiwania obszernych baz danych już otrzymanych lub możliwych do otrzymania związków chemicznych. Tego typu badania oparte są na prostej zasadzie podobieństwa sformułowanej przez Johnsona i Maggiorę:

== Techniki badań podobieństwa ==
Oparte na wiedzy o podobieństwie przeszukiwanie baz danych związków chemicznych zakłada, że wszystkie związki chemiczne w bazie, które są podobne strukturalnie do wzorca wyszukiwania, mają podobną aktywność biochemiczną. Jakkolwiek to założenie nie zawsze się sprawdza, to w zbiorze uzyskanych w ten sposób związków jest bardzo wiele takich, które rzeczywiście wykazują oczekiwane własności.
Aby osiągnąć wysoką skuteczność opartego na zasadach podobieństwa przeszukiwania baz zawierających miliony związków chemicznych, poszukiwana struktura molekularna jest przedstawiana za pomocą kluczy, rodzaju „molekularnego odcisku palca”, który jest prawdopodobnie najbardziej istotnym dla określonego zbioru własności fragmentem cząsteczki i/lub ogólnych informacji dotyczących ich kształtu. Zależnie od potrzeby „odciski palca” mogą być zarówno informacją o dwuwymiarowym jak i o trójwymiarowym aspekcie poszukiwanych struktur. Klucze oparte na wyszukiwaniu fragmentów struktury, takie jak np. MDL, są wystarczająco skuteczne do przeszukiwania baz danych o małych i średnich rozmiarach, natomiast przeszukiwanie obszernych baz danych wymaga „odcisków palców” o bardziej złożonej strukturze, takich jak
Daylight, BCI, czy UNITY 2D (Tripos).

== Przypisy ==

== Linki zewnętrzne ==
Tomasz Arodź: Nowoczesne metody tworzenia leków. Wydział Biochemii, Biofizyki i Biotechnologii Uniwersytet Jagielloński, 2011-02-15. [dostęp 2011-06-25]. [zarchiwizowane z tego adresu (2009-11-01)]. (pol.).


Promień atomowy

Promień atomowy – umowna odległość najdalej położonych elektronów występujących w danym atomie od jądra tego atomu, ustalana teoretycznie dla atomów uczestniczących w hipotetycznych wiązaniach chemicznych.
Promienie atomowe są w odróżnieniu od rzeczywistych promieni walencyjnych ustalane na drodze teoretycznych obliczeń kwantowo-mechanicznych, a nie rzeczywistych danych eksperymentalnych, stąd, mimo że ich definicja jest bardzo podobna, ich wartości mogą się nieco różnić. Współcześnie przyjmowane wartości promieni kowalencyjnych większości pierwiastków o l.a. ≤ 96 zostały wyznaczone z danych krystalograficznych w roku 2008.
Promień atomowy w grupach układu okresowego pierwiastków rośnie z góry na dół w wyniku obsadzania przez elektrony kolejnych powłok. W okresach promień atomowy maleje od lewej do prawej (od reguły tej są jednak wyjątki) z powodu rosnącego ładunku jądra i związanego z tym silniejszego przyciągania elektronów, co skutkuje mniejszym promieniem.
Porównanie promieni walencyjnych i atomowych dla kilku wybranych atomów (Å):

== Zobacz też ==
promień Van der Waalsa
promień atomu Bohra

== Przypisy ==


Promień atomu Bohra

Promień atomu Bohra – teoretycznie obliczony (na podstawie modelu kwantowego atomu zaproponowanego przez Nielsa Bohra), promień orbity, na której znajduje się elektron na pojedynczym atomie wodoru, w stanie podstawowym, w całkowitej próżni. Promień ten wynosi 5,291 772 105 44(82) · 10−11 m. Powłoce tej odpowiada energia elektronu o wartości ok. −13,6 eV (energia stanu podstawowego atomu wodoru).
Promień atomu Bohra określony jest wzorem:

          a

            0

        =

              4
              π

                ε

                  0

                ℏ

                  2

                m

                    e

                e

                  2

        =

            ℏ

                m

                    e

              c

              α

        ,

    {\displaystyle a_{0}={\frac {4\pi \varepsilon _{0}\hbar ^{2}}{m_{\mathrm {e} }e^{2}}}={\frac {\hbar }{m_{\mathrm {e} }\,c\,\alpha }},}

gdzie:

          ε

            0

    {\displaystyle \varepsilon _{0}}

 – przenikalność elektryczna próżni,

        ℏ

    {\displaystyle \hbar }

 – zredukowana stała Plancka,

          m

              e

    {\displaystyle m_{\mathrm {e} }}

 – masa elektronu,

        e

    {\displaystyle e}

 – ładunek elektryczny elementarny,

        c

    {\displaystyle c}

 – prędkość światła w próżni,

        α

    {\displaystyle \alpha }

 – stała struktury subtelnej.

== Przypisy ==


Sykatywa

Sykatywa, suszka (ang. siccative, z łac. siccativus 'wysuszający') – materiał przyspieszający schnięcie farb olejnych.
Jako sykatywy używa się najczęściej soli kwasów pochodzących z kalafonii z metalami o zmiennym stopniu utlenienia (ołowiu, miedzi, kobaltu, wanadu). Biorą one udział w naturalnej polimeryzacji rodnikowej, która powoduje sieciowanie oleju, czyli potocznie jego schnięcie.
Zjawisko to zostało zaobserwowane już przez wczesnośredniowiecznych malarzy, którzy zalecali gotowanie oleju przeznaczonego na werniksy i mikstiony w miedzianych kociołkach lub dodawanie do gotowania kawałków metalu.
Sykatywy nabrały znaczenia z chwilą pojawienia się malarstwa olejnego. Początkowo malarze stosowali własne sposoby, jak wspomniane wyżej, czy też wrzucanie do zapasu oleju przeznaczonego na spoiwo rozgrzanych kawałków miedzi lub ołowiu. Zauważono także, że farby olejne oparte na związkach ołowiu (np. biel ołowiowa) schną szybciej i przyśpieszają schnięcie innych, zmieszanych z nimi farb.
W czasach nowszych i współcześnie stosuje się sykatywy głównie fabryczne, sprzedawane zwykle jako roztwory soli metali w terpentynie balsamicznej. Niekiedy stosowane są sykatywy w postaci żelu. Zwykle dodaje się je do spoiwa lub miesza niewielką ilość z farbami na palecie.
Nadmierny dodatek sykatywy może powodować szybsze starzenie się warstwy malarskiej, a w skrajnych przypadkach jego przedwczesne zniszczenie i spękanie.
Sykatywy są dodawane również, prawie z reguły, do olejnych farb technicznych i przemysłowych.

== Przypisy ==


Synergizm (chemia)

Synergizm (z gr. συνεργός synergos, współpracujący, od syn-, współ-, i ergon, praca) – zjawisko wzajemnego wzmocnienia działania kilku substancji, gdy występują one razem w danym środowisku.
Synergetyczne układy ekstrakcyjne stosowane są w praktyce do rozdziału różnych mieszanin i/lub selektywnego wydzielania ich składników.

== Zobacz też ==
synergia

== Przypisy ==


Wysalanie

Wysalanie – zmniejszenie rozpuszczalności substancji rozproszonej (gazu lub ciała stałego) w roztworze na skutek dodania elektrolitu ulegającego w danym rozpuszczalniku dysocjacji.
Zjawisko to polega na solwatacji kationów i anionów dodanego elektrolitu przez cząstki polarnego rozpuszczalnika oraz zmniejszeniu liczby cząsteczek rozpuszczalnika mogących oddziaływać z fazą rozpraszaną.
Specjalnym rodzajem reakcji wysalania jest koagulacja zoli liofilowych pod wpływem elektrolitów zwana inaczej wysalaniem białek.

== Bibliografia ==
Adam Danek: Chemia fizyczna. Wyd. 5. Warszawa: PZWL, 1982, s. 135,380. ISBN 83-200-0697-X.


Zwykła materia

Zwykła materia – rodzaj materii barionowej, materia zbudowana z atomów pierwiastków chemicznych lub ich jonów, stanowiąca, jak się szacuje na podstawie analiz astrofizycznych, ok. 4,9% gęstości masy-energii Wszechświata. Atomy i jony składają się z elektronów (ładunek –1) i jąder o określonej liczbie nukleonów – protonów (ładunek +1) i neutronów (ładunek 0). Nukleony są barionami zbudowanymi z trzech kwarków. W przypadku neutronu i protonu są to tylko kwarki u i d.

== Zobacz też ==
ciemna materia
ciemna energia

== Uwagi ==

== Przypisy ==


Biotechnologia

Biotechnologia – interdyscyplinarna dziedzina nauki, wykorzystująca procesy biologiczne na skalę przemysłową.
Konwencja o różnorodności biologicznej ONZ podaje jedną z najszerszych definicji:

Biotechnologia to używanie układów biologicznych, organizmów żywych lub ich składników w celu wytwarzania lub modyfikowania produktów lub procesów w określonym zastosowaniu.

Metody z zakresu biotechnologii są wykorzystywane od tysięcy lat. Przykładowo produkcja piwa jest procesem biotechnologicznym, w którym wykorzystuje się fermentację cukrów prostych przez drożdże. W wyniku niedostatecznej ilości tlenu utlenianie jest niezupełne i następuje fermentacja. Innym przykładem jest produkcja przetworów mlecznych.
Zdolność części bakterii do akumulacji w swoich komórkach niektórych metali wykorzystywana jest w górnictwie do bioługowania. Biotechnologia znajduje także zastosowanie w recyklingu i oczyszczaniu środowiska z zanieczyszczeń (bioremediacja) oraz produkcji broni biologicznej. Produktami biotechnologii używanymi w genetyce i medycynie są także chipy DNA i wektory dla znaczników promieniotwórczych używanych w medycynie nuklearnej.
Nowoczesna biotechnologia jest często związana z użyciem genetycznie zmodyfikowanych organizmów (GMO), na przykład pałeczki okrężnicy albo drożdży do produkcji insuliny i antybiotyków. Genetycznie zmienione komórki ssaków, wśród nich komórki jajnikowe chomika chińskiego (CHO, od ang. Chinese hamster ovary) są stosowane w produkcji lekarstw.

Metody wykorzystywane w biotechnologii pozwalają na uzyskiwanie transgenicznych zwierząt i transgenicznych roślin. Przykładem jest projektowanie roślin mogących rozwijać się w specyficznych warunkach, na przykład przy obecności lub braku pewnych związków chemicznych. Z „zieloną biotechnologią” wiązane są nadzieje, że może ona być bardziej przyjazna środowisku niż rolnictwo wysokotowarowe, między innymi dzięki uprawie zaprojektowanych roślin produkujących pestycydy, co wyeliminuje potrzebę ich zewnętrznego stosowania (kukurydza Bt).
Przykładem zastosowania biotechnologii w przemyśle jest projektowanie organizmów produkujących pożądane związki chemiczne.

== Kalendarium ==
6000 p.n.e. – produkcja piwa, wina, chleba z użyciem drożdży
4000 p.n.e. – produkcja w Chinach jogurtu i sera z użyciem bakterii produkujących kwas mlekowy
300 p.n.e. lub wcześniej – Chińczycy selekcjonują kultury grzyba kropidlaka w celu wytwarzania artykułów spożywczych: sfermentowanej soi douchi, pasty na bazie sfermentowanej soi, wina ryżowego; później także sosu sojowego
1675 – odkrycie mikrobów
1856 – Grzegorz Mendel odkrywa prawa dziedziczenia
1919 – pierwsze użycie słowa biotechnologia przez Karla Ereky'ego – węgierskiego agronoma
1953 – James Watson i Francis Crick opisują strukturę DNA
1972 – Paul Berg uzyskał pierwszy rekombinowany DNA
1975 – opracowanie produkcji przeciwciał monoklonalnych przez Köhlera i Milsteina
1980 – scharakteryzowanie nowoczesnej biotechnologii jako technologia rekombinacji DNA
– produkcja insuliny i innych leków w formie ludzkiej w E. coli
– żywy szczep drożdży piwnych Saccharomyces cerevisiae 1026 modyfikuje mikroflorę w przewodzie pokarmowym krów i koni
1983 – wynalezienie łańcuchowej reakcji polimerazy (która zrewolucjonizowała biotechnologię) przez zespół Kary’ego Mullisa z kalifornijskiej firmy Cetus
1990 – rozpoczęcie Projektu poznania ludzkiego genomu
1994 – amerykańska Agencja Żywności i Leków aprobuje pierwszą genetycznie zmodyfikowaną żywność – pomidor FlavrSavr firmy Calgene
1996 – narodziny owcy Dolly, pierwszego zwierzęcia sklonowanego z komórek somatycznych (osiągnięcie zespołu Iana Wilmuta w brytyjskim Instytucie Roślin)
2000 – opublikowanie wersji roboczej ludzkiego genomu
2002 – zsekwencjonowanie DNA pierwszej rośliny uprawnej: ryżu
2003 – GloFish pierwsze zmodyfikowane genetycznie zwierzę domowe trafia do sprzedaży. Wyhodowana w celu wykrywania zanieczyszczeń ryba fluoryzuje jasnoczerwono dzięki genowi bioluminescencji

== Podział ==
Organizacja Współpracy Gospodarczej i Rozwoju przy udziale Unii Europejskiej zaproponowała podział biotechnologii na:

białą – przemysłową wykorzystującą systemy biologiczne w produkcji przemysłowej i ochronie środowiska. Opiera się ona na biokatalizie i bioprocesach.
czerwoną – wykorzystywaną w ochronie zdrowia, w szczególności w zakresie produkcji nowych biofarmaceutyków, rozwoju diagnostyki genetycznej, czy terapii genowej i ksenotransplantologii
zieloną – związaną z rolnictwem i obejmującą metody inżynierii genetycznej w celu doskonalenia produkcji roślinnej i zwierzęcej
niebieską – związaną z szeroko rozumianą problematyką biotechnologii wód, to znaczy jezior, rzek, mórz i oceanów
fioletową – związaną z ustawodawstwem dotyczącym biotechnologii (uwarunkowania prawne i społeczne).
Podziały tradycyjne:

biotechnologia zwierząt
biotechnologia roślin
biotechnologia żywności
oraz

biotechnologia tradycyjna (stosuje naturalne enzymy lub organizmy nie zawierające obcego materiału genetycznego)
biotechnologia nowoczesna (stosuje organizmy, enzymy i białka zmodyfikowane genetycznie)

== Zobacz też ==
lista mikroorganizmów wykorzystywanych w produkcji żywności i napojów

== Przypisy ==

== Linki zewnętrzne ==

 Krzysztof Szade, Rewolucja w biotechnologii, Centrum Kopernika Badań Interdyscyplinarnych – Uniwersytet Jagielloński (CKBI UJ), kanał „Copernicus” na YouTube, 25 lutego 2023 [dostęp 2024-10-08].
Kategoria Biotechnologia. dmoz.org. [zarchiwizowane z tego adresu (2007-03-30)]. w katalogu DMOZ


Aeroponika

Aeroponika – system produkcji roślinnej bez zastosowania środowiska stałego (uprawa ziemna) lub ciekłego (hydroponika).
Rośliny umieszczone są w płytach z tworzyw sztucznych, tak że ich korzenie znajdują się w powietrzu. Woda i sole mineralne są rozpylane bezpośrednio na korzenie roślin w postaci aerozolu. Optymalnie wytworzone sztuczne siedlisko pozwala na uzyskiwanie szybkiego wzrostu i rozwoju roślin. W szkółkarstwie aeroponika umożliwia łatwe przesadzanie roślin bez uszkadzania systemu korzeniowego. Wadą aeroponiki są wysokie koszty i skomplikowana elektroniczna aparatura. Dlatego stosowana jest tylko w produkcji roślin unikatowych.
W przemyśle oraz badaniach naukowych hodowla aeroponiczna jest stosowana w bioreaktorach rozpyłowych stosowanych do hodowli korzeni. Umieszczony na płycie ceramicznej materiał roślinny jest zraszany płynną pożywką zawierającą składniki odżywcze oraz fitohormony - auksyny.
Metoda aeroponiczna wprowadzona została w 1970 roku przez Franco Massantiniego.

== Zobacz też ==
hydroponika

== Linki zewnętrzne ==
Aeroponiczna uprawa roślin ogrodniczych


Anammox

Anammox (ang. anaerobic ammonia oxidation), anamoks – proces beztlenowego utleniania amoniaku przeprowadzany przez bakterie.
Istnienie procesu anammox zostało stwierdzone po raz pierwszy w 1995 roku przez Muldera i współpracowników. Zaobserwowali oni ten proces w denitryfikacyjnym złożu fluidalnym (rodzaj bioreaktora), w którym usuwano azot ze ścieków wcześniej poddanych procesowi metagenizacji. Według autorów proces przebiegał zgodnie z następującą reakcją:

5NH+4 + 3NO−3 → 4N2 + 9H2O + 2H+   ΔG = −1483,5 kJ/mol
Dalsze badania dowiodły jednak, że preferowanymi akceptorami elektronów są azotyny, a nie azotany i że reakcja przebiega zgodnie z równaniem:

NH+4 + NO−2 → N2 + 2H2O   ΔG = −358 kJ/mol
Produktami pośrednimi w tym procesie są NO i hydrazyna. Jednym z głównych enzymów biorących udział w reakcji anammox jest oksydoreduktaza hydroksyloaminy, która prowadzi utlenianie zarówno hydroksyloaminy, jak i hydrazyny. Enzym ten znajduje się w organellum zwanym anamoksosomem.

== Mikroorganizmy przeprowadzające proces anammox ==
Bakterie przeprowadzające reakcje anammox należą do 5 rodzajów:

Brocadia,
Kuenenia,
Scalindua,
Anammoxoglobus,
Jettenia.
Aktywność bakterii prowadzących tę reakcję jest 25 razy większa niż tlenowych nitrozobakterii utleniających amon w warunkach denitryfikacyjnych (beztlenowych) i 7 razy mniejsza niż aktywność nitrozobakterii utleniających amon w warunkach tlenowych.

=== Wymagania mikroorganizmów ===
Mikroorganizmy prowadzące reakcje anammox najlepiej rosną w podłożach lub ściekach, które zawierają:

amon w stężeniu 5−30 mM,
azotyny w stężeniu 5−35 mM,
węglany w stężeniu 10 mM,
fosforany w stężeniu poniżej 0,5 mM,
tlen w stężeniu poniżej 1 mM.
Ich optymalne pH to 6,4 – 8,3, a temperatura od 20 do 43 °C dla szczepów mezofilnych i od 6 °C dla szczepów morskich.

== Zastosowanie procesu anammox ==
Proces anammox jest wykorzystywany w oczyszczalniach ścieków do usuwania azotu. Jego zaletą jest fakt, że mikroorganizmy przeprowadzające ten proces nie wymagają dodawania związku organicznego, który jest niezbędny dla bakterii denitryfikacyjnych oraz że nie powoduje on dużego przyrostu biomasy. Najważniejszą zaletą procesu anammox jest usunięcie azotu bez użycia tlenu rozpuszczonego. W oczyszczalniach ścieków dostarczenie tlenu wiąże się ze zużyciem energii elektrycznej, które często sięga 70% ogólnego zużycia energii przez cały zakład. Obserwowany w ostatnich latach skład ścieków charakteryzuje się niekorzystnymi relacjami pomiędzy ilością węgla organicznego w stosunku do azotu i wówczas realizacja procesu denitryfikacji heterotroficznej pociąga za sobą konieczność stosowania zewnętrznego źródła węgla organicznego co również generuje dodatkowe koszty.
Mimo tych niewątpliwych zalet, proces anammox nie znalazł powszechnego zastosowania, głównie z powodu bardzo wolnego tempa wzrostu bakterii stosowanych w tym procesie. Wyznaczona doświadczalnie maksymalna szybkość ich wzrostu wynosi zaledwie 0,0027 h−1, przy czasie podwojenia równym 11 dni. Dla porównania, typowa szybkość wzrostu bakterii z rodzajów Nitrosomonas i Nitrobacter wynosi odpowiednio 0,0292 h−1 i 0,0417 h−1, a w biotechnologii ścieków są one uznawane za wolnorosnące. Powoduje to, że utrzymanie w urządzeniu pracującym w skali technicznej odpowiedniej ilości bakterii prowadzących proces anammox wymaga bardzo długiego wieku biomasy. Niska szybkość wzrostu generuje również problemy przy pracy układu. Czas potrzebny na to, aby w oczyszczalni wykształciły się i namnożyły bakterie anammox wynosi około 200 dni.

== Bibliografia ==
Biologiczne usuwanie azotu mineralnego ze ścieków. W: Mieczysław K. Błaszczyk: Mikroorganizmy w ochronie środowiska. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2007. ISBN 978-83-01-15149-2. Brak numerów stron w książce
Monika Żubrowska-Sudoł, Magdalena Słojewska: Proces beztlenowego utleniania amoniaku (Anammox) jako alternatywna metoda usuwania azotu ze ścieków. Forum Eksploatatora, 2/2006. Brak numerów stron w książce

== Linki zewnętrzne ==
ArekA. Stachurski ArekA., Anareobic Ammonia Oxidation [online] [dostęp 2009-04-23] [zarchiwizowane z adresu 2009-02-28]  (pol.). strona główna serwisu


Aptamer

Aptamery – oligonukleotydy (krótkie fragmenty DNA lub RNA) lub peptydy, które wiążą się specyficznie z określoną cząsteczką.
Aptamery występują w ryboprzełącznikach. Można je też uzyskiwać sztucznie selekcjonując z puli o losowych sekwencjach takie, które wiążą docelową cząsteczkę najmocniej lub najbardziej specyficznie.


Aptasensor

Aptasensor – rodzaj biosensora, którego część bioreceptorową tworzą aptamery oparte na kwasach nukleinowych.
Aptamery w przeciwieństwie do często stosowanych w biosensorach przeciwciał, wykazują wysokie powinowactwo (wysoka stała wiązania) i specyficzność (stuprocentowa możliwość oznaczenia jednego składnika wobec innych, w złożonej próbce) do ściśle określonych biomolekuł lub cząsteczek organicznych. Ponadto aptamery mają niską podatność na denaturację, są tańsze od przeciwciał oraz można je łatwo modyfikować w celu ułatwienia adsorpcji na podłożu używanym w danym sensorze. Dla substancji, które nie wywołują silnych odpowiedzi immunologicznych trudno jest dobrać i wytworzyć odpowiednie przeciwciała. Aptamery z kolei mogą być opracowane dla dowolnej molekuły. Dodatkowo oligonukleotydy mają zdolność do oddziaływania z jonami i małymi cząsteczkami, które nie są rozpoznawane przez przeciwciała.

== Tworzenie warstw aptamerowych ==

=== Adsorpcja ===
Adsorpcja jest najprostszą techniką immobilizacji łańcuchów DNA, z uwagi na to, że nie wymaga modyfikacji cząsteczek kwasów nukleinowych. Unieruchomienie polega na interakcjach jonowych zachodzących pomiędzy ujemnie naładowanymi łańcuchami DNA, a dodatnio naładowaną powierzchnią. Adsorpcję negatywnie naładowanych cząsteczek można stosować na elektrodach węglowych i grafitowych.
Główną wadą takiego sposobu tworzenia warstwy jest możliwość desorpcji aptameru z powierzchni elektrody podczas hybrydyzacji oraz oddziaływanie DNA z powierzchnią elektrody w wielu miejscach łańcucha, co znacząco pogarsza wydajność hybrydyzacji.

=== Metoda kowalencyjna ===
Podejście to polega na wiązaniu cząsteczek apatamerów z powierzchnią elektrody wiązaniem kowalencyjnym. W tym celu wykorzystuje się elektrody wykonane ze złota.
W celu utworzenia warstwy aptamerowej kowalencyjnie związanej z powierzchnią elektrody złotej konieczne jest zmodyfikowanie nici DNA krótkimi fragmentami tiolowymi na 3' bądź 5' końcu. Zazwyczaj stosuje się do tego łączniki o łańcuchu składającym się z 3 lub 6 atomów węgla. Tak utworzone cząsteczki oddziałują z powierzchnią złotą tworząc wiązania kowalencyjne pomiędzy atomami siarki tiolowanego DNA, a złotem z powierzchni.

R−SH + Au  →  RS−Au + e− + H+
Proces wiązania polega na zanurzeniu powierzchni, która ma być zmodyfikowana w rozcieńczonym roztworze zmodyfikowanego aptameru. Na jakość uzyskanej monowarstwy wpływa stężenie roztworu immobilizującego, czas osadzania, rodzaj związku siarki, temperatura oraz czystość powierzchni.
Ze względu na swoją długość, zmodyfikowane cząsteczki DNA oddziałują z powierzchnią złotą także w sposób niespecyficzny. Aby zapobiec takiej sytuacji, stosuje się związki, które wypełniają wolne przestrzenie pomiędzy łańcuchami kwasów nukleinowych. Najczęściej stosowanym odczynnikiem jest 6-merkapto-1-heksanol, HS(CH2)6OH. Taka operacja zapewnia uformowanie się uporządkowanej warstwy, w której cząsteczki DNA oddziaływają z powierzchnią jedynie za pomocą wytworzonych wcześniej wiązań kowalencyjnych oraz zapewnia swobodne oddziaływanie łańcuchów aptamerowych z docelowymi molekułami.

=== Powinowactwo awidyna/streptawidyna – biotyna ===
Sposób wiązania DNA do powierzchni za pomocą oddziaływań awidyny z biotyną polega na modyfikowaniu powierzchni elektrody pochodną awidyny bądź streptawidyny, a nici DNA biotyną, przyłączając ją kowalencyjnie. Biotyna wiąże się z bardzo wysokim powinowactwem z awidyną lub streptawidyną (Ka = 1015 M−1). Są one białkami tetrametrycznymi, zbudowane są z 4 podjenostek zawierających identyczne miejsca wiązania biotyny, co skutkuje uzyskiwaniem większych gęstości powierzchniowych DNA na tak zmodyfikowanej elektrodzie. Warstwa biosensorów uzyskana w ten sposób ma porównywalną stabilność i trwałość do tej uzyskanej metodą kowalencyjną.

== Rodzaje elementów przetwornikowych ==

=== Optyczny ===
Długie aptamery ulegają zmianie konformacyjnej po wprowadzeniu próbki docelowej. Jeżeli do aptameru zostaną przyłączone cząsteczki sygnalizacyjne (np.  fluorescencyjne), to pozwala to na detekcję optyczną zdarzenia wiązania cząsteczki. Aptasensor zmodyfikowany cząsteczką fluorescencyjną został np. wykorzystany do wykrywania L-argininoamidu (amidowej pochodnej L-argininy).

=== Elektrochemiczny ===
Ze względu na łatwość wytwarzania i prostą integrację miniaturowych ogniw elektrochemicznych z urządzeniami typu lab-on-a-chip, detekcja elektrochemiczna stała się częstym rozwiązaniem w bioczujnikach aptamerowych. Umożliwia jednoczesne wykrywanie wielu analitów na prostej, szybkiej i niedrogiej platformie. Zazwyczaj układ stosowany do detekcji elektrochemicznej składa się z elektrody roboczej, elektrody odniesienia oraz elektrody pomocniczej.
Detekcja elektrochemiczna została zastosowana na kilka sposobów. Niektóre z nich obejmują katalizatory nieorganiczne lub organiczne, enzymy, enzymy redoks, czy nanocząstki złota. Aptasensor może również wykorzystywać znaczniki elektroaktywne, takie jak ferrocen, czy błękit metylenowy.
Metodami elektrochemicznymi wykorzystywanymi do takiej detekcji są m.in. woltamperometria cykliczna (CV), woltamperometria pulsowa różnicowa (DPV) i elektrochemiczna spektroskopia impedancyjna (EIS).

=== Wrażliwy na zmianę masy ===
Do elementów przetwornikowych czułych na zmianę masy, które stosowane są w aptasensorach należą między innymi powierzchniowy rezonans plazmonowy (SPR) oraz mikrowaga kwarcowa (QCM).

== Przypisy ==


Bank komórek macierzystych

Bank komórek macierzystych – zakład biotechnologiczny zajmujący się przechowywaniem dorosłych komórek macierzystych pobieranych typowo z krwi pępowinowej.
Ze względu na pochodzenie wyróżnia się dwa typy komórek macierzystych:

zarodkowe komórki macierzyste
somatyczne komórki macierzyste (dorosłe komórki macierzyste)
Ze względu na teoretyczne możliwości przekształcania się komórek macierzystych w szeroką gamę innych komórek istnieje duże zainteresowanie związane z używaniem ich do przeszczepień. Wiele potencjalnych zastosowań jest nadal w sferze badań, choć istnieją już procedury medyczne wykorzystujące komórki macierzyste, na przykład do przeszczepienia szpiku u chorych na białaczkę.
W celu stworzenia zasobów komórek macierzystych na potrzeby procedur medycznych powstały banki komórek macierzystych mające za zadanie ich konserwację i przechowywanie. Wyróżnia się dwa typy banków komórek macierzystych: publiczne i prywatne.
W publicznym banku komórek macierzystych, finansowanym ze środków publicznych, każdy ma dostęp do zgromadzonych tam komórek macierzystych, jednakże tylko komórki macierzyste z wysokim stopniem zgodności HLA między dawcą i biorcą mogą zostać użyte do przeszczepu. W prywatnym banku komórek macierzystych, finansowanym przez ich klientów, klient może przechowywać własne komórki macierzyste i sam decydować o ich wykorzystaniu.
Istnieją wątpliwości dotyczące celowości przechowywania komórek macierzystych na potrzeby własne w bankach rodzinnych. Zwolennicy, argumentują, że jest to jedyny sposób na całkowite wyeliminowanie ryzyka odrzutu przeszczepu i ich lepszą akceptację przez organizm. Przeciwnicy wskazują na słabsze właściwości terapeutyczne komórek, ryzyko istnienia czynnika chorobowego w tychże komórkach, a także ich zbyt małą ilość w krwi pępowinowej. Istnieją osobne wskazania do przeszczepień autogenicznych (własnych) i allogenicznych (od obcego dawcy) komórek macierzystych, a także odmienna skuteczność.
Całkowity koszt zaspokojenia potrzeb całej populacji jest znacząco niższy w przypadku banków publicznych, które poprzez parowanie dawcy i biorcy z całej populacji umożliwiają statystyczne podejście do problemu, wymagającego znacznie mniejszych zasobów finansowych na populacje.
W związku z wysokim kosztem przechowywania komórek w niskich temperaturach, jest to bardzo istotny czynnik decydujący o tym, iż prywatne bankowanie komórek macierzystych zostało zabronione w niektórych krajach lub zasoby banków prywatnych są traktowane jako publiczne.
W Polsce istnieje sześć publicznych banków komórek macierzystych z krwi pępowinowej, których działalność jest znacząco ograniczona poprzez brak finansowania z budżetu państwa. Istnieje dostęp do zasobów banków na całym świecie, za opłatą w wysokości średnio 20 000 euro. Dodatkowo większość banków prywatnych prowadzi również banki publiczne. Największą liczbę porcji krwi zgłosił do Poltransplantu (rejestr centralny) Polski Bank Komórek Macierzystych.

== Zobacz też ==
indukowane pluripotencjalne komórki macierzyste
inżynieria tkankowa