Styl potoczny

Styl potoczny (język potoczny, rejestr potoczny) – styl funkcjonalny języka znany całej społeczności jego użytkowników i najczęściej przez nich używany. Pod względem swoich cech może być przeciwstawiany różnym stylom językowym: specjalistycznemu, publicystycznemu lub artystycznemu.
Styl potoczny jest wykorzystywany przede wszystkim w codziennych kontaktach językowych, zarówno w nieoficjalnych wypowiedziach ustnych (np. w rozmowach przy stole, w sklepie, w dowcipach i kłótniach), jak i w pewnych gatunkach wypowiedzi pisemnych (np. w korespondencji osobistej, pamiętnikach czy poradnikach). Służy jako środek porozumienia na tematy niewyspecjalizowane, wspólne wszystkim użytkownikom języka. Może też obsługiwać tematy profesjonalne, zarezerwowane dla pewnej grupy osób; zdarza się również, że jest stosowany w kontaktach oficjalnych lub półoficjalnych.
Do cech języka potocznego należą: nacechowanie pod względem ekspresywnym i emocjonalnym, niespecjalistyczność i antropocentryczność, gęste występowanie związków frazeologicznych, wyrazista struktura słowotwórcza wyrazów i ich konkretność. Język potoczny obfituje w środki oceniające rzeczywistość ujemnie; charakteryzuje się on szybko zmieniającą się leksyką, w której duży udział mają wyrażenia środowiskowe i obce. Obserwuje się w nim wiele skrótów oraz tzw. potok składniowy, czyli luźne, niepełne porządkowanie wyrazów pod względem logiczno-syntaktycznym. W stylu potocznym są obecne wyrazy podkreślające, nawiązujące i dodatkowe (puste semantycznie). W relacjach niekoleżeńskich, w kontaktach zewnętrznogrupowych (oficjalnych lub półoficjalnych) język potoczny występuje w wariancie „neutralnym” (nienacechowanym), unikającym cech ekspresywnych, zwłaszcza ekspresji negatywnej. Język potoczny wykazuje dużą elastyczność, pozwalającą na użycie jego wyrażeń w różnych i zmiennych znaczeniach. W tym sensie odróżnia się od języka specjalistycznego, który dąży do jednoznaczności przekazu. Do języka potocznego czasami przenika slang, czyli słownictwo wysoce nieformalne i ograniczone sytuacyjnie. Na płaszczyźnie dźwiękowej styl potoczny cechuje się większą rozciągłością zjawisk asymilacyjnych wewnątrz słowa i na granicach słów.
W piśmiennictwie język potoczny jest określany rozmaitymi terminami: odmiana potoczna (wariant potoczny), język obiegowy, rejestr niski, styl konwersacyjny; występują też różne pokrewne pojęciowo (choć niekoniecznie równoznaczne) przymiotniki: „kolokwialny”, „oralny”, „naturalny”, „ustny” czy „mówiony”.
Polszczyzna potoczna podlega opisowi i ocenie pod pojęciem normy użytkowej (zwanej też potoczną), wyróżnianej w ramach dwupoziomowej normy języka ogólnopolskiego. W niektórych społecznościach (gdzie zarysowała się dyglosja) funkcję rejestru niskiego (języka potocznego, codziennego, nieoficjalnego) pełni język silnie (lub całkowicie) odrębny od języka wysokiego (używanego w literaturze czy kontaktach oficjalnych).

== Pozycja stylu potocznego ==
Styl potoczny to najbardziej powszechny wśród stylów użytkowych języka: znajduje zastosowanie w rozmaitych sytuacjach społecznych i jest używany przez szczególną liczbę użytkowników języka. Jest ściśle związany z fundamentalnymi potrzebami człowieka, odzwierciedla podstawowe składniki ludzkiego otoczenia oraz ujawnia trwałe struktury percepcji i myślenia. Przedstawia codzienny i wręcz „naiwny” obraz rzeczywistości. Na etapie akwizycji językowej styl ten jest przyswajany jako pierwszy i zachowuje swoją centralną pozycję w późniejszej praktyce językowej.
Styl potoczny nie występuje wyłącznie w języku mówionym, choć prymarny charakter ustnego języka sprawia, że styl ten jest w tej postaci szczególnie dobrze rozwinięty. Styl potoczny może jednak obejmować zarówno wszelkie gatunki wypowiedzi ustnych (codzienne rozmowy, powitania, prośby, polecenia, życzenia, kłótnie, flirty, kawały itd.), jak też wypowiedzi pisemne, również zróżnicowane pod względem tematyki (listy i pamiętniki, reportaże, porady życiowe).
Styl potoczny pełni funkcję interpretanta w odniesieniu do innych stylów językowych. Ma to miejsce wtedy, gdy język potoczny służy eksplikacji, wyjaśnianiu przekazu wyspecjalizowanego stylistycznie przy użyciu „ludzkiego języka”, „swoimi słowami”. Styl potoczny funkcjonuje na zasadzie przystawalności do doświadczeń najbliższych człowiekowi. Styl potoczny stanowi ponadto podstawę derywacyjną dla wtórnych stylów, modyfikujących jego elementy do własnych potrzeb. Style sekundarne (np. naukowy) mogą się rozwijać, czerpiąc środki z zasobów stylu potocznego, a znaczna część terminologii, używanej w nauce i technice, powstaje w wyniku terminologizacji, czyli adaptacji podstawowego zasobu leksykalnego języka.

== Pisany język potoczny ==
Styl potoczny funkcjonuje również w postaci pisanej, zwłaszcza w swobodnych interakcjach tekstowych. Potoczne wiadomości tekstowe charakteryzują się zwykle odejściem od przepisów interpunkcyjnych: wyodrębnianie wypowiedzeń nie jest bowiem uważane za istotne, podobnie jak w kodzie języka ustnego. Do znaków najczęściej stosowanych w swojej podstawowej funkcji należą: wykrzyknik, nadający wypowiedzi emocjonalne zabarwienie, i znak zapytania, służący wyróżnianiu zdań pytających. Usługa SMS jako medium przypomina komunikację ustną: umożliwia bowiem interakcję w czasie zbliżonym do rzeczywistego, przy użyciu środków typowych dla języka mówionego. Wiadomości tekstowe dzielą z językiem mówionym spontaniczność i szybkość reakcji.
Na gruncie polskim wiadomości tekstowe wyróżniają się pomijaniem niektórych znaków graficznych, a także brakiem typowej delimitacji tekstu na poszczególne elementy składniowe.

== Pojęcie potoczności ==
W różnych tradycjach narodowych, kształtowanych przez czynniki historyczne, język literacki może się przeciwstawiać zarówno dialektom, jak i odmianie potocznej. W kontekście języka niemieckiego język potoczny (Umgangssprache) bywa postrzegany jako „strefa buforowa” między niemczyzną standardową a formami niestandardowymi. Termin „potoczny” (umgangssprachlich) może być rozumiany na dwa sposoby: jako określenie na środki wchodzące w skład normy potocznej (tj. pewnej warstwy stylistycznej języka standardowego) lub jako określenie na formy niestandardowe.
Z jednej strony język potoczny może być utożsamiany z językiem elity społecznej, z drugiej zaś pojęcie to może obejmować np. dialekty miejskie, stanowiące „niekontrolowany język potoczny”, przejściowy między dialektami wiejskimi a językiem literackim. Niektórzy autorzy określają mowę potoczną jako wariant języka niepodlegający przepisom normatywnym. Według jednego z ujęć polszczyzna potoczna ma dopuszczać „dużą swobodę użycia dowolnych wyrazów i zwrotów, nawet nieakceptowanych przez wyższe warstwy społeczeństwa”. Peter Trudgill, specjalista od języka angielskiego, dochodzi do wniosku, że pojęcia formalności i potoczności nie mają związku z dychotomią między formami standardowymi i niestandardowymi: na przykładzie angielszczyzny stwierdza, że standardowy angielski może występować zarówno w postaci formalnej, jak też swobodnej, czy nawet wulgarnej.
Postrzeganie elementów języka jako potocznych może różnić się w zależności od źródła słownikowego i poczucia danego użytkownika.
Jako potoczne określa się również opinie, wiedzę czy nazewnictwo. W tym kontekście potoczność przeciwstawiana jest naukowości: poglądom naukowym lub terminologii fachowej.

== Zobacz też ==

kolokwializm
slang
styl artystyczny
styl naukowy
uzus językowy

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
DanutaD. Buttler DanutaD., Miejsce języka potocznego wśród odmian współczesnego języka polskiego, [w:] StanisławS. Urbańczyk (red.), Język literacki i jego warianty, Księga referatów VIII Sesji Międzynarodowej Komisji Słowiańskich Języków Literackich w listopadzie 1980 r., Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1982, s. 17–28, ISBN 83-04-00916-1, OCLC 9704426 .
DanutaD. Buttler DanutaD., Polskie słownictwo potoczne, „Poradnik Językowy”, 3/1977, 1977, s. 89–98 .
AntoniA. Furdal AntoniA., Językoznawstwo otwarte, wyd. 2. rozsz., Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1990, ISBN 83-04-03306-2, OCLC 1412961861 .
MáriaM. Ivanová-Šalingová MáriaM., Hovorový štýl súčasnej spisovnej slovenčiny, „Slovenská reč”, 28, 1963, s. 17–32 [dostęp 2024-06-26]  (słow.).
JaninaJ. Kwiek-Osiowska JaninaJ., ABC... polskiej gramatyki: leksykon szkolny, Kraków: Towarzystwo Miłośników Języka Polskiego, 1992, ISBN 83-7064-048-6, OCLC 76290254 .
JozefJ. Mistrík JozefJ., Encyklopédia jazykovedy, Bratislava: Obzor, 1993, ISBN 80-215-0250-9, OCLC 29200758  (słow.).
AleksanderA. Wilkoń AleksanderA., Typologia odmian językowych współczesnej polszczyzny, wyd. 2, Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, 2000 (Prace Naukowe Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach nr 1875), ISBN 83-226-0975-2, OCLC 1290988919 .
DorotaD. Zdunkiewicz-Jedynak DorotaD., ABC stylistyki, [w:] MirosławM. Bańko (red.), Polszczyzna na co dzień, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2006, s. 33–96, ISBN 83-01-14793-8, OCLC 123970553 .


Styl publicystyczny

Styl publicystyczny, styl dziennikarski, styl publicystyczno-dziennikarski – styl funkcjonalny języka występujący na gruncie języka standardowego, stosowany w środkach masowego przekazu. Ma charakter wariantywny, wyróżnia się bogactwem tematycznym i różnorodnością kompozycyjną. Styl dziennikarski (z założenia obiektywny) można odróżnić od stylu publicystycznego, który przekazuje subiektywne poglądy autora.
Ze stylem naukowym łączą go takie cechy jak piśmienniczość, monologiczność i publiczny charakter. Styl ten wyróżnia się informatywnością, z czym wiąże się ograniczone występowanie powtórzeń i podawanie informacji faktograficznych (liczby, nazwy własne itp.). Styl publicystyczno-dziennikarski jest zjawiskiem złożonym, gdyż zakłada swobodę łączenia elementów różnych stylów, w zależności od rodzaju utworu i tematyki. Charakterystyczną jego cechą jest posługiwanie się słownictwem wspólnym różnym odmianom językowym, wzbogaconym zarówno nazewnictwem fachowym, jak i wyrazami potocznymi.
Styl publicystyczno-dziennikarski, podobnie jak styl potoczny, odznacza się używaniem połączeń idiomatycznych, słów o silnym ładunku emocjonalnym, konkretnej metaforyki oraz skłonnością do skrótowości. Do stylu artystycznego zbliża go stosowanie podobnych środków obrazowych i figur stylistycznych. Część określeń stylu dziennikarskiego wykazuje charakter szablonowy; pewien udział w tym stylu mają też wyrazy modne (w szczególności nowe zapożyczenia). W obiektywnych tekstach dziennikarskich zaleca się unikanie sformułowań oceniających i perswazyjnych, choć w praktyce takie środki są w nich spotykane.
Pod względem gramatyki cechuje się gęstym wykorzystaniem form trzecioosobowych i czasu przeszłego, a także nagromadzeniem konstrukcji wyliczeniowych; wśród środków składniowych częsta jest parataksa. Środki leksykalne są dobierane pod kątem komunikatywności (zrozumiałości dla szerokiego grona odbiorców). Za sprawą zabiegów typograficznych, odpowiedniego doboru rodzaju i grubości czcionki osiąga się plastyczność tekstu.

== Przypisy ==


Styl retoryczny

Styl retoryczny, styl perswazyjny, styl przemówień – styl funkcjonalny języka stosowany w wystąpieniach publicznych, którego zasadniczą funkcją jest przyciągnięcie uwagi słuchacza i przekonanie go do pewnych racji. Efekt ten osiąga się poprzez dobór odpowiednich środków językowych oraz użycie argumentów racjonalnych (logicznych) i emocjonalnych.
Styl ten jest bliski stylowi potocznemu, ale pewne cechy łączą go też z innymi stylami językowymi, w tym ze stylem naukowym i stylem publicystycznym. Z tego względu przypisuje się mu złożony charakter. Jego konkretną postać (dobór elementów werbalnych, czasem też wizualnych i akustycznych) określają różne czynniki związane z „dialogiem” między mówcą a słuchaczem (mówca, środowisko, funkcja, sytuacja, cel, adresat).
Styl retoryczny, podobnie jak styl artystyczny, operuje środkami obrazowymi (metaforami, hiperbolami, paralelizmem składniowym, omówieniami itp.). Ze stylem publicystycznym łączy go dążenie do przekonania odbiorcy oraz ogólna zrozumiałość środków, zaś ze stylem specjalistycznym i naukowym – nacisk na rozwiniętą argumentację. Jednocześnie próby wywołania dialogu i bliskiego kontaktu z odbiorcami zbliżają styl retoryczny do stylu potocznego. Czasami są wprowadzane zwroty potoczne, zwłaszcza w wypadku przemówień okolicznościowych, często utrzymywanych w żartobliwym tonie; z kolei przemówienia o charakterze poważnym lub doniosłym (np. sądowe i polityczne) odznaczają się nagromadzeniem terminów. Jeśli przemówienie nie jest improwizowane, lecz zostało przygotowane (lub wręcz napisane), to styl ten może wykazywać wyraźne cechy wspólne z pozostałymi stylami języka pisanego.
Kompozycję tekstu retorycznego cechuje obecność sformułowań odzwierciedlających podział tekstu. Słowa dobiera się pod kątem zrozumiałości, a bardziej wyszukane określenia występują w zestawieniu z synonimami lub opisem. Styl retoryczny charakteryzuje się odniesieniami do innych tekstów, argumentacją opartą na przykładach ilustracyjnych, posługiwaniem się wyrażeniami wartościującymi, a także minimalizowaniem dystansu między mówcą a odbiorcą. Pod względem składniowym styl przemówień cechuje się budową zdania złożonego. Dominują zdania w trybie oznajmującym; dla rozmaicenia intonacji są stosowane zdania pytające (w tym pytania retoryczne) i zdania wykrzyknikowe.

== Zobacz też ==
styl potoczny
styl artystyczny
funkcja impresywna języka

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
HalinaH. Kurkowska HalinaH., StanisławS. Skorupka StanisławS., Stylistyka polska: zarys, wyd. 5 z uzup., Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2001, ISBN 83-01-13559-X, OCLC 51676723 .


Styl urzędowo-kancelaryjny

Styl urzędowo-kancelaryjny (kancelaryjny, urzędowy, administracyjny, administracyjno-prawny) – styl funkcjonalny wyróżniany w podziale stylistycznym języka ogólnopolskiego, stosowany w wypowiedziach formowanych w związku z relacjami społecznymi o charakterze zinstytucjonalizowanym. Styl ten jest charakterystyczny dla zarządzeń, przepisów, instrukcji, podań, pism urzędowych itp. Celem wypowiedzi tego rodzaju jest oddziaływanie na wolę, nie na intelekt czy emocje ich odbiorcy: stąd sformułowane są one bezosobowo, jednoznacznie, zwięźle i ściśle. Charakter stylu urzędowo-kancelaryjnego determinuje fakt, że w związku z charakterem relacji urzędowych i instytucjonalnych indywidualne cechy nadawców i odbiorców wypowiedzi nie są istotne. Nie występują w nich elementy emocjonalne i obrazowe; charakterystyczne jest dla niego gęste występowanie form nieosobowych, sformułowań o charakterze nakazowo-zakazowym oraz swoista, typowa jedynie dla tego stylu terminologia.

== Charakterystyka stylu ==
Styl urzędowo-kancelaryjny charakteryzuje się znaczną konwencjonalizacją języka. Występuje w nim wiele typowych tylko dla niego, odbieranych jako urzędowe i oficjalne terminów (w tym z jednej strony tzw. rekwizytów leksykalnych, z drugiej terminologii specjalistycznej, zwłaszcza prawniczej, administracyjnej, handlowej i ekonomicznej) oraz tego samego rodzaju utartych związków frazeologicznych (np. zwracam się z uprzejmą prośbą, odnośny, dalszy, niniejszy, posiadać, być w posiadaniu, powiadamiać, z uwagi na, uprasza się). Spośród kategorii gramatycznych typowe dla stylu urzędowo-kancelaryjnego jest (w języku polskim) częstsze niż w innych stylach funkcjonalnych użycie strony biernej, stosowanie form bezokolicznikowych i innych nieosobowych; w składni występuje dążność do zwartości i jasności, mało zróżnicowana i szablonowa struktura zdania, zdania pojedyncze są rozbudowane, zdania złożone są zaś krótkie. Występuje wiele odczasownikowych i odprzymiotnikowych rzeczowników abstrakcyjnych; nadużywanie przymiotników odrzeczownikowych zakończonych na -owy; nadużywanie konstrukcji analitycznych (np. dokonać otwarcia zamiast otworzyć); posługiwanie się stałymi, gotowymi formami.
Typowy dla wypowiedzi w stylu urzędowo-kancelaryjnym jest ponadto zwyczajowo ustalony porządek kompozycyjny (w tym częste ujmowanie wypowiedzi w punkty i paragrafy) – np. w protokole obrad podaje się najpierw wykaz uczestników, następnie ujęty w punktach porządek obrad, następnie streszczenie lub pełne teksty przemówień obradujących, wreszcie podane w punktach postanowienia końcowe. W niektórych typach tekstów urzędowych, zwłaszcza prawnych, posługiwanie się pewnymi gotowymi formułami ma charakter obligatoryjny.
Odmianą stylu urzędowego jest styl kancelaryjny, obejmujący język korespondencji biurowej. Inną odmianą jest styl komunikatów prasowych, pośredni między stylem urzędowo-kancelaryjnym a stylem dziennikarskim.
W polskim słownictwie urzędowym zauważa się wiele germanizmów i rusycyzmów, które uchodzą za niezręczności językowe i spotykają się z krytyką poprawnościową.

== Rozwój stylu urzędowo-kancelaryjnego w obrębie języka polskiego ==
Początki współczesnego polskiego stylu urzędowo-kancelaryjnego wiążą się z czasami stanisławowskimi. Szczególnie istotnym okresem dla jego rozwoju był wiek XIX: rozwijał się on początkowo przede wszystkim w zaborze pruskim i rosyjskim – aż do całkowitego zastąpienia w urzędach tych zaborów języka polskiego niemieckim i rosyjskim, następnie (po przyznaniu Galicji częściowej autonomii) w zaborze austriackim. Fakt zastąpienia w Galicji języka niemieckiego jako języka urzędowego językiem polskim stworzył potrzebę wypracowania niemal całkowicie nowej polskiej terminologii prawniczej i administracyjnej. Ten sam fakt zdeterminował obecność w nim znacznej ilości niemieckich zapożyczeń leksykalnych i składniowych, a także wiele charakterystycznych dla niego kalk i niedoskonałości językowych. Polską terminologię prawniczą i administracyjną wypracowali urzędnicy galicyjscy, którzy (niejednokrotnie bezpośrednio i nieudolnie) tłumaczyli słowa i zwroty niemieckie w sposób dosłowny – do tego rodzaju odbitek językowych należą np. słowa praktykant konceptowy, nadinspektor, profesor zwyczajny/nadzwyczajny (te ostatnie terminy są bezpośrednimi tłumaczeniami z łaciny).
Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości styl urzędowo-kancelaryjny wykształcony w Galicji nadal dominował – wprowadzono w nim jednak celowo wiele istotnych zmian, zaszła też potrzeba uzgodnienia go ze zwyczajami i potrzebami ziem pozostałych zaborów. Starano się wprowadzić dla całej Polski jednolitą terminologię. Szczególnie jaskrawo jest to widoczne na przykładzie terminologii kolejowej, w której od 1918 za pomocą wydawanych przez Ministerstwo Kolei (przy współpracy z językoznawcami) okólników językowych wprowadzano terminologię polską. Wprowadzono wtedy takie terminy jak pociąg dalekobieżny czy wagon odczepny.

== Zobacz też ==
kancelaryzm

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
AnnaA. Jopek-Bosiacka AnnaA., Przekład prawny i sądowy, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2006, ISBN 83-01-14854-3, OCLC 162028118 .
HalinaH. Kurkowska HalinaH., StanisławS. Skorupka StanisławS., Stylistyka polska: zarys, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1959, OCLC 7155105 . Brak numerów stron w książce
HalinaH. Kurkowska HalinaH., StanisławS. Skorupka StanisławS., Stylistyka polska: zarys, wyd. 5 z uzup., Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2001, ISBN 83-01-13559-X, OCLC 51676723 .
EwaE. Malinowska EwaE., Wypowiedzi administracyjne – struktura i pragmatyka, Opole: Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego, 2001 (Studia i Monografie – Uniwersytet Opolski nr 297), ISBN 83-88-79631-3, OCLC 749295273 . Brak numerów stron w książce


Wariacja (językoznawstwo)

Wariacja – zróżnicowanie i zmienność języków i dialektów, zarówno w ujęciu synchronicznym, jak i diachronicznym. Wariacja językowa stanowi centralny przedmiot zainteresowań badań nad praktyką językową. Zjawisko to ma przeważnie charakter systematyczny: użytkownicy języka dobierają cechy wymowy, słownictwo i gramatykę w zależności od pewnych czynników pozalingwistycznych. Do tych czynników należą: cel komunikacyjny, relacja między rozmówcami, okoliczności produkcji, a także powiązania demograficzne.
Wariacyjność jest nieodłączną cechą języka ludzkiego, zauważalną na wszystkich jego płaszczyznach. Pod względem geograficznym i społecznym języki dzielą się na różne odmiany (dialekty regionalne i społeczne); niektóre z nich mają również swoje odmiany narodowe (standardowe). Zróżnicowanie regionalne (czynnik diatopiczny) to główny przedmiot zainteresowań dialektologii, z kolei różnice wynikające ze stratyfikacji społecznej (czynnik diastratyczny) są obiektem badań socjolingwistyki. Dawniej badania lingwistyczne były skupione na różnicach regionalnych. Niekiedy zróżnicowanie regionalne zazębia się ze zróżnicowaniem społecznym. Zróżnicowanie społeczne może być związane zarówno z klasą społeczną, jak i pochodzeniem etnicznym (np. wśród użytkowników języka angielskiego w Stanach Zjednoczonych).
Wariacyjność regionalna i społeczna często prowadzi do niezgody w kwestii akceptowalności różnych form językowych. Poszczególne odmiany języka kierują się bowiem odmiennymi regułami (normami). Co więcej, granice między odmianami (geograficznymi i społecznymi) nie są ściśle wyznaczone; w praktyce językowej można mówić o istnieniu kontinuum (poszczególne formy z założenia przenikają się nawzajem). Odmianom regionalnym i społecznym są przypisywane różne poziomy prestiżu społecznego; najwyższy status mają odmiany standardowe, kojarzone z wyższymi warstwami społeczeństwa. Posługiwanie się określoną odmianą języka nierzadko stanowi ważny element tożsamości, będąc wyrazem przynależności do określonego środowiska, regionu lub grupy społecznej. Mówi się także o odmianach pokoleniowych, rodzinnych, związanych z płcią itp.
Wariacja ma również charakter historyczny: każdy język podlega pewnym przeobrażeniom w czasie, umotywowanym ewolucją lub kontaktami językowymi.
Wariacyjność języka przejawia się też w wymiarze funkcjonalnym (czynnik diafazyczny), tzn. w zależności od kontekstu sytuacyjnego język przybiera różne formy ukształtowania stylistycznego. Sposób operowania elementami językowymi uwarunkowany jest bowiem nie tylko preferencjami danej społeczności językowej, ale także konkretnymi okolicznościami społecznymi. Użytkownik języka, w zależności od sytuacji komunikatywnej, posługuje się różnymi środkami językowymi w celu przekazania tej samej treści.

== Zobacz też ==

ewolucja języka
wariant
rejestr językowy

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
NatalieN. Schilling-Estes NatalieN., Dialect variation, [w:] Ralph W.R.W. Fasold, JeffreyJ. Connor-Linton (red.), An Introduction to Language and Linguistics, Cambridge: Cambridge University Press, 2006, s. 311–341, ISBN 978-0-521-84768-1  (ang.).


Futurologia

Futurologia (niem. Futurologie, od łac. futurus ‘przyszły’), in. prognostyka, studia nad przyszłością – dyscyplina wiedzy zajmująca się historycznie przewidywaniem i prognozowaniem przyszłości, m.in. w dziedzinie techniki, przyrostu naturalnego, gospodarki, geopolityki, kultury czy też środowiska przyrodniczego, a współcześnie analizą możliwych przyszłości i wyobrażeń na ich temat.

== Historia ==
Termin „futurologia” wymyślił i wprowadził w 1943 roku Ossip K. Flechtheim, a jedne z pierwszych badań w tym nurcie prowadził wojskowy Think tank RAND Corporation. W Europie futurologia pod państwowym mecenatem rozwijała się od 1962 roku, gdy rząd Francji powołał grupę „Roku 1985”, która miała za zadanie analizować informacje o przyszłości kraju i formułować rekomendacje polityczne. Wkrótce w Wielkiej Brytanii powstał projekt Mankind 2000, a 1964 w USA, powołana przez Amerykańską Akademię Sztuk i Nauk „Komisja roku 2000”. Równolegle futurologia rozwijała się w kręgach pozarządowych, a kamieniem milowym tego nurtu było powstanie w 1966 r. World Future Society, organizacji futurologicznej dopuszczającej do członkostwa obywateli wielu państw Zachodu. W Polsce badaniami przyszłości zajął się Komitet Badań i Prognoz „Polska 2000” przy prezydium Polskiej Akademii Nauk. Większość z tych ośrodków prognozowało znaczne przełomy społeczne, techniczne, naukowe.
Obecnie futurologia jako nauka mająca ambicje „poznania” przyszłych społeczeństw, skłonna rościć sobie prawo do przepowiadania struktury społecznej za kilkadziesiąt budzi kontrowersje. Z jednej strony, wiele historycznych prognoz sprawdziło się, z drugiej strony, wiele okazało się chybionych, i brak jest naukowych wniosków, które pozwoliłyby podnieść jakość prognoz. Złożoność i emergentność rzeczywistości społecznej jest zbyt duża, by można było zapewnić istotną poprawę trafności długoterminowych prognoz.

=== Trafne prognozy długoterminowe ===
Raport Granice Wzrostu z 1972, opracowany na zlecenie Klubu Rzymskiego przez Dennisa Meadowsa, Donellę Meadows, Jørgena Randersa oraz Williama W. Behrensa, można wskazać jako przykład trafności długoterminowych prognoz ilościowych. Najnowsze badania nad przewidywaniami z tego raportu wskazują, że dwa spośród czterech przedstawionych scenariuszy są zbliżone do obserwowanych danych i wskazują na zatrzymanie dobrobytu, żywności i produkcji przemysłowej w ciągu następnej dekady.
Amerykański futurolog Alvin Toffler trafnie prognozował w latach 80. XX w., że wykorzystanie technologii komunikacyjnych i komputerów umożliwi telepracę, co znalazło potwierdzenie we współczesności.
Francuski filozof polityki Alexis de Tocqueville w swojej słynnej dziewiętnastowiecznej książce O demokracji w Ameryce zapowiadał nieuchronność konfrontacji pomiędzy Stanami Zjednoczonymi a Rosją, która w XX wieku przybrała postać zimnej wojny:

=== Niesprawdzone prognozy długoterminowe ===
Paul Kennedy przytacza słowa Thomasa Malthusa, który boleje na początku XVIII wieku nad przyszłością Ziemi, prognozując katastrofę związaną z niewystarczającą podażą żywności wobec rosnącej liczby ludności. Kennedy pyta, dlaczego proroctwa się nie ziściły i podaje trzy sprawy, których Malthus nie wziął pod uwagę: emigracja ludności z Wysp Brytyjskich, wzrost wydajności rolnictwa na świecie i pierwszy etap rewolucji przemysłowej.
Innym często cytowanym przykładem są brytyjskie i amerykańskie prognozy ze schyłku XIX w., w myśl których, jeśli ówczesne tempo wzrostu pogłowia koni utrzyma się, to nie da się zapewnić żadnego rozwiązania zagospodarowania końskiego łajna na ulicach i w nieunikniony sposób pokryje ono grubą warstwą ulice rozwijających się miast; autorzy prognoz nie wzięli pod uwagę tego, że mogą pojawić się takie rozwiązania (kolej, samochód, traktor etc.), które wyeliminują konie z transportu i rolnictwa.

== Futurologia jako nauka ==
Futurologia jest określana bardzo różnie, a jej przewidywania negowane lub wręcz wyśmiewane. Próby określenia czym tak naprawdę ta dziedzina nauki jest były podejmowane wielokrotnie. Można zaryzykować stwierdzenie, że futurologia jest dziedziną wiedzy, czerpiącą z metodologii badań społecznych i historycznych. Na tej podstawie można nazwać ją historią przyszłości lub socjologią przyszłości, która w przeciwieństwie do socjologii klasycznej nie bada społeczeństw z perspektywy statycznej, tylko dynamicznej. Innymi słowy jest nastawiona na hipotez na temat przyszłości oraz możliwych zmian w formułowaniu tychże, a nie "faktów" na temat przyszłości, które nie są dostępne poznawczo.

=== Cele ===
Dla nauk społecznych futurologia stanowi „generator scenariuszy”, który służy do penetracji wyróżnionych zagadnień, dla szerzej rozumianych obszarów badawczych;
Dla praktyki zarządzania w sektorze publicznym i prywatnym, jest źródłem hipotez i pomocą w formułowaniu długoterminowych celów zmiany społecznej;
Może pełnić role ostrzegawcze zaniechania bądź kontynuowania określonych procesów i zachęty do przełamywania intuicyjnego determinizmu, korzystania z wolności w kształtowaniu przyszłości, która jest otwarta;
Może służyć jako ideologiczne uzasadnienie panującej formacji, narzedzie propagandy;
Może służyć jako „wabik” dla społeczeństwa, w celu realizacji określonych zamierzeń władzy.

=== Metodologia ===
Intuicyjnie najprzystępniejszą metodą „badania przyszłości” jest przede wszystkim analiza współczesnych i przeszłych zjawisk, na podstawie obserwacji społeczeństwa, mediów i wyodrębnienie z nich najważniejszych tzw. trendów przeznaczonych do badania i penetracji. Innym sposobem są metody czysto matematyczne, jak rachunek prawdopodobieństwa, a także symulacje komputerowe, które na podstawie określonych danych formułują koncepcje przyszłości. Poza tymi dwiema tradycyjnymi, redukcjonistycznymi metodologiami badania przyszłości: przez analogię oraz przez modelowanie statystyczne sytuują się metody foresightowe, które opierają się na analizie jakościowej, heurystycznej, skupionej nie tylko na formułowaniu prognoz, lecz także na analizie tychże, co w ogólnej metodologii nauk można zakwalifikować do badań "świata trzeciego" wg podziału Karla Poppera.

== Futurologia a logika ==
Problem futurologii, polega na zdefiniowaniu i określeniu przyszłości i rozwiązania problemu czy ona istnieje już obecnie (determinizm) jako jednoznacznie określona czy też nie. Jan Łukasiewicz przytacza dwa argumenty za determinizmem: fizyczna zasada przyczynowości oraz logiczna zasada wyłączonego środka (

        p
        ∨
        ∼
        p
        ,

    {\displaystyle p\vee \sim p,}

 czyli „tautologią jest twierdzenie, że albo p albo nie p”). Oba obala, zaczynając od pierwszej, twierdząc, że nie jest prawdą iż jeśli

        p

    {\displaystyle p}

 to nieskończony ciąg przyczyn tego faktu, musi sięgać chwili teraźniejszej i każdej chwili przeszłej. Ciąg ten może mieć swą granicę dolną w chwili, która jest późniejsza od teraźniejszej, a więc jeszcze nie nadeszła. Taki ciąg więc – konkludując – nie musi posiadać początku a jedynie dążyć do jakiejś chwili

        t
        ,

    {\displaystyle t,}

 będąc nieskończonym.
Zasadę wyłączonego środka Łukasiewicz obala postulując wprowadzenie trzeciej wartości logicznej (logika dwuwartościowa posługuje się tylko wartościami prawdy i nieprawdy), która wyrażałaby „możliwość”. Innymi słowy możliwym jest że jakaś osoba będzie w domu, w kawiarni, w szpitalu, a ta możliwość nie determinuje faktu, że cała przyszłość jest z góry ustalona.
Aby zatem uprawiać futurologię, trzeba przyjąć założenie, że przyszłość istnieje w takim zakresie, w jakim jest zdeterminowana przez łańcuchy przyczynowo-skutkowe, które sięgają już naszej teraźniejszości, lub że istnieje jako metafora, w postaci prognoz i wizji indywidualnych osób lub grup społecznych.

== Futurologia jako narzędzie propagandy ==
Futurolodzy, będąc finansowanymi przez państwa mogła być im winna „przysługi” w postaci wykorzystywania swoich metod i autorytetu do podbudowywania statusu władzy w danym państwie. Łączyło się to jednak z zahamowaniem obiektywizmu i odejściem od pierwotnych idei. Przyszłość, w „futurologii państwowej” była ściśle dostosowana do potrzeb propagandowych danego kraju, była – jak nazywa to Lech Nijakowski – teraźniejszością w bogatych i dostojnych szatach. W Ameryce kreśliła wizję dobroczynnego i zbawiennego kapitalizmu, zaś w krajach bloku sowieckiego zwycięskiego komunizmu. Ujęcie to nie docenia jednak kontrkulturowych, alternatywnych, krytycznych i jawnie antysystemowych aspektów futurologii, które rozwijają się od lat 70. XX w., począwszy od dorobku prof. Jima Datora z Uniwersytetu Hawajskiego, a skończywszy na współczesnym nurcie "futures literacy".

== Zobacz też ==

futuryzm
prognozowanie
foresight

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
Nijakowski Lech Michał, Wokół problemów futurologii, 2000 ISSN 1505-1161.
Bönish Alfred, Futurologia – jej funkcje i cele, Wyd. Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk 1980, ISBN 83-04-00302-3.
Łukasiewicz Jan, Z zagadnień logiki i filozofii. Pisma wybrane, Warszawa 1961.
Stanisław Lem, Fantastyka i futurologia, Kraków 2003.

== Linki zewnętrzne ==
 Piotr Jaroszyński, Futurologia, Powszechna Encyklopedia Filozofii, Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu, ptta.pl [dostęp 2024-05-05].


51. stan

51. stan (ang. 51st state) – określenie hipotetycznego kolejnego stanu Stanów Zjednoczonych. Nazwa ta najczęściej stosowana jest w odniesieniu do Portoryko, a także miasta Waszyngton czy terytoriów nieinkorporowanych. Wyrażenie „51. stan” użyte w sensie negatywnym może oznaczać niepodległe państwo, które znajduje się pod nadmiernym wpływem USA, bądź jest jako takie postrzegane. Przed przyłączeniem do Stanów Zjednoczonych Hawajów i Alaski w tym samym kontekście funkcjonowało pojęcie 49. stanu.

== Wymogi prawne ==
Zgodnie z sekcją trzecią artykułu IV Konstytucji Stanów Zjednoczonych, przyjmowanie nowych państw do Unii leży w gestii Kongresu. Stany członkowskie są zobowiązane do „pełnego zaufania i wiarygodności”, co obejmuje umowy prawne, małżeństwa oraz wyroki sądów. Rząd Federalny zapewnia stanom obronę cywilną i wojskową – jak głosi Konstytucja, jest to „poręczanie republikańskiego rządu w każdym stanie Unii”. Akt przyjęcia nowego stanu musi być potwierdzony przez Kongres, gdzie ustalane są wymogi, które muszą być spełnione przed uznaniem państwowości.

== Propozycje nowych stanów ==

=== Portoryko ===

Portoryko zostało zajęte przez USA w roku 1898. Od 1917 Portorykańczycy mają amerykańskie obywatelstwo. Ostateczny status polityczny wyspy nie został dotąd ustalony. Portoryko nie ma reprezentacji w Kongresie, jednak ma tam pełnomocnika. Obywatele nie biorą udziału w wyborach prezydenckich, nie płacą też federalnych podatków od dochodów wytworzonych na wyspie. Posiadają paszport USA, jak i prawo do swobodnego osiedlania się na terytorium Stanów, a ci, którzy z tego prawa skorzystają, automatycznie nabierają prawa do głosowania w wyborach.
Portoryko ma autonomię w ramach stowarzyszenia z USA. Niektórzy mieszkańcy wyspy domagają się pełnej niepodległości, inni z kolei chcą pełnej integracji ze Stanami Zjednoczonymi i przekształcenia wyspy w kolejny amerykański stan.
Rząd federalny USA nakazał wyspie przyjęcie własnej konstytucji w 1951, w której kraj ten określony jest jako „Wspólnota Portoryka”.
Akt Demokratyczny Portoryka (HR 2499) to projekt ustawy przewidujący federalne zapewnienie procesu samostanowienia dla mieszkańców wyspy. Ustawa ta zapewni plebiscyty, które odbędą się w Portoryko w celu określenia ostatecznego statusu politycznego wyspy. Został wprowadzony dwa razy w Kongresie Stanów Zjednoczonych, najpierw w 2007 i ponownie w 2009. 29 kwietnia 2010 Izba Reprezentantów zagłosowała 223–169 za przyjęciem HR 2499, dotąd jednak nie odbyło się głosowanie w Senacie.
Gdyby Portoryko zostało 51. stanem, miałoby 27. miejsce pod względem populacji i 6 miejsc w Izbie Reprezentantów.
Uczynienie wyspy stanem jest forsowane przez Nową Postępową Partię Portoryko (hiszp. Partido Nuevo Progresista de Puerto Rico, PNP). Zarówno Partia Demokratyczna i Partia Republikańska, wyraziły swoje poparcie dla praw obywateli Stanów Zjednoczonych w Portoryko w celu określenia przyszłego statusu politycznego w formie nieterytorialnej.
Gubernator Luis Fortuno ogłosił, że pod koniec marca 2011 jego Nowa Partia Postępowa, która dominuje w rządzie, dokona dwuczęściowego plebiscytu w celu określenia statusu Portoryko. W pierwszej turze głosowania, które odbędzie się pod koniec 2011, Portorykańczycy będą mieli do wyboru trzy opcje: dołączenie jako 51. stan, zachowanie obecnego statusu wyspy i pełna niepodległość. Druga tura odbędzie się w pierwszym kwartale 2013.
W czerwcu 2011 odbyła się pierwsza od 50 lat wizyta amerykańskiego prezydenta w Portoryko. Barack Obama odwiedził wyspę, by ubiegać się o głosy Portorykańczyków mieszkających na terenie USA.
6 listopada 2012 roku na wyspie odbyło się referendum ws. statusu wyspy, w którym mieszkańcy odpowiedzieli na dwa pytania: czy chcą utrzymać dotychczasowy status wyspy oraz którą z opcji zmiany statusu wyspy preferują. Opcjami do wyboru były: przyłączenie do Stanów Zjednoczonych jako 51 stan, niepodległość oraz „suwerenne wolne stowarzyszenie”, czyli zwiększenie autonomii od USA. Na pierwsze pytanie 934 238 osób (54%) odpowiedziało negatywnie, a 796 007 osób (46%) poparło utrzymanie status quo. W drugim pytaniu większość (802 179 głosujących – 61,2%) poparła ideę przyłączenia do Stanów Zjednoczonych, 436 997 osób (33,3%) zwiększenie autonomii, a 72 551 głosujących (5,5%) proklamowanie niepodległości.

=== Dystrykt Kolumbii ===

Dystrykt Kolumbii jest często wymieniany jako prawdopodobny kandydat na nowy stan. W Federalist nr 43, James Madison napisał, że definicję „siedziby rządu” można znaleźć w Konstytucji Stanów Zjednoczonych. Wymienił jednak też potencjalne konflikty interesów, i potrzebę „regionalnego ustawodawstwa dla lokalnych celów”. Madison nie wspomniał o roli dystryktu w głosowaniach. Nadanie Dystryktowi pełnego prawa do głosowania jest odbierane czasem jak nadanie Kongresowi własnego, oddzielnego głosu, zwiększając jego moc kosztem obywateli.
Populacja Waszyngtonu wzrosła do prawie 600 000 osób (więcej niż amerykański stan Wyoming) i wybory stały się bardziej potrzebne, ponieważ ponad pół miliona obywateli pozostaje bez możliwości wybrania swojego reprezentanta w Kongresie.
Mieszkańcy Dystryktu, którzy popierają pomysł utworzenia nowego stanu, czasem używają motta wojny o niepodległość „Opodatkowania bez reprezentacji” (Taxation without representation), oznaczający ich brak reprezentacji w Kongresie; zdanie jest teraz drukowane na nowo wyemitowanych waszyngtońskich tablicach rejestracyjnych, jednak kierowca może wybrać zamiast tego adres strony internetowej dystryktu. Taką rejestrację posiadała limuzyna prezydencka Billa Clintona. Stanowisko to zostało poparte przez jedną z mniejszych partii D.C. Statehood Party, jednak wkrótce partia ta złączyła się z lokalnym partnerem – Zielonymi, by utworzyć D.C. Statehood Green Party. Ruch ten był najbliższy sukcesu w 1977, gdy Kongres uchwalił Poprawkę Praw Głosowania dla Dystryktu Kolumbii District of Columbia Voting Rights Amendment. Dwa lata później w 1980 mieszkańcy Waszyngtonu rozpoczęli inicjatywę wzywającą do utworzenia nowego stanu. W 1982 wyborcy ratyfikowali konstytucję stanu, który miał nazywać się Nowa Kolumbia. Dążenia do państwowości utknęły w martwym punkcie w 1985.
Kontrowersje wzbudza demografia polityczna miasta. Mieszkańcy głosowali w przeważającej mierze na Partię Demokratyczną. Najprawdopodobniej więc Waszyngton jako stan wprowadziłby dwóch demokratycznych senatorów do ściśle już podzielonego Senatu.
Prawnicy nie są zgodni co do tego, czy Kongres może przyznać dystryktowi status stanu, ze względu na to, że obecny charakter Waszyngtonu jest dokładnie opisany w Konstytucji USA jako siedziba rządu pod wyłączną jurysdykcją Kongresu. Wymagałoby to więc poprawki do Konstytucji, która mogłaby być trudna do uchwalenia.
15 kwietnia 2016 burmistrz Muriel Bowser zaproponował miejskie referendum w sprawie utworzenia osobnego stanu. Następnie napisano projekt stanowej konstytucji, zgodnie z którą burmistrz zostałby gubernatorem stanu, a rada miejska utworzyłaby House of Delegates. Wśród proponowanych nazw znalazły się: Nowa Kolumbia, Potomac i Douglass

=== Inne terytoria USA ===

Inną z możliwości utworzenia nowych stanów jest nadanie tego statusu terytoriom USA na Pacyfiku lub Karaibach. Są to m.in. Guam oraz Wyspy Dziewicze Stanów Zjednoczonych, czyli terytoria nieinkorporowane USA. Mogłyby być to także Mariany Północne i Samoa Amerykańskie, czyli państwa stowarzyszone ze Stanami. Pojawiły się także propozycje przyjęcia jako jeden stan Portoryka z Wyspami Dziewiczymi (Wspólnota Prusvi), a także utworzenia „Wielkich Hawajów” ze wszystkich terytoriów USA na Pacyfiku. Koncepcja z 1960 przewidywała przyjęcie Guamu i Marianów Północnych, wraz z Palau, Federacją Mikronezji i Wyspami Marshalla (choć te trzy ostatnie są już niepodległe). Stan ten miałby populację 447 048 (nieco mniej niż Wyoming). Gdyby częścią takiego stanu zostało Samoa Amerykańskie, populacja wzrosła by do 511 917, a obszar wyniósłby 2560,6 km². Radio Australia pod koniec maja 2008, poinformowało o możliwości utworzenia 51. stanu z Guamu i Marianów Północnych.

=== Wyizolowane z innych stanów ===
Istnieje wiele propozycji utworzenia nowych stanów, zazwyczaj polegających na podzieleniu stanu na dwie części, nadaniu jednej z nich nowej nazwy i utworzenia nowego stanu. Konstytucja Teksasu zezwala na podzielenie go na maksymalnie cztery inne stany bez konsekwencji ze strony rządu federalnego.
Chociaż rola Kongresu w tym procesie jest gorąco dyskutowana, możliwość Teksasu do samodzielnego podziału jest potwierdzona prawem stanowym.
Niektóre propozycje podziału

Superior, z północno-zachodniej części Półwyspu Wyższego w Michigan.
Delmarva, ze wschodnich wybrzeży Marylandu i Wirginii i z włączeniem stanu Delaware.
Jefferson, z północnej Kalifornii i południowego Oregonu.
Różne propozycje ruchów secesyjnych w Kalifornii.
Proponowany podział stanu Nowy Jork na miasto Nowy Jork, stan Nowy Jork i Long Island.
Baja Arizona, na południu regionu Gila River w południowej Arizonie, pierwotnie część Zakupu Gadsdena.

== Użycie w innych krajach ==

=== Kanada ===
W Kanadzie zwrot „51. stan” używany jest w celu wyrażenia poglądu, że jeśli nie zostaną podjęte pewne działania polityczne, przeznaczeniem tego kraju będzie inkorporacja do Stanów Zjednoczonych. Postawa taka ma podstawy historyczne: wojska amerykańskie (bez powodzenia) atakowały brytyjskie kolonie znajdujące się na terytorium obecnej Kanady zarówno podczas rewolucji amerykańskiej, jak i wojny w 1812 roku, ponieważ oczekiwano przyłączenia Kanady do Stanów Zjednoczonych. Zagrożeniem dla Kanady był także atak fenian przeprowadzony z terytorium Stanów Zjednoczonych. W XIX wieku kilku amerykańskich polityków opowiadało się za aneksją Kanady.
W czasach współczesnych pojęcie 51. stanu jest rozumiane jako potencjalna konsekwencja podjęcia polityki większej integracji z USA (jak np. porozumienie o wolnym handlu z 1988 i debata nad utworzeniem wspólnej obrony) lub nieprzyjęcia propozycji rozwiązujących problem suwerenności Quebecu.
Kanada jest blisko związana z Wielką Brytanią, jest członkiem Wspólnoty Narodów, a monarcha brytyjski jest także głową państwa w Kanadzie.
Kilka stowarzyszeń w Kanadzie prowadzi aktywną kampanię na rzecz przystąpienia do Stanów Zjednoczonych. Ruchy te nie mają jednak większego politycznego znaczenia. Badania wykazały, że część Kanadyjczyków wyraziła poparcie dla tej koncepcji, począwszy od 19% w badaniu Léger Marketing z 2001, do zaledwie siedmiu procent w innym badaniu, przeprowadzonym przez tę samą firmę w 2004.

=== Ameryka Łacińska ===

Jednym z obiektów zainteresowań USA były kraje Ameryki Środkowej, ze względu na bliskość geograficzną. Istniało kilka nieudanych ruchów i propozycji USA w XIX i XX wieku, by przyłączyć do Stanów niektóre lub wszystkie z 6 lub 7 republik Ameryki Środkowej (Kostaryka, Salwador, Gwatemala, Honduras, Nikaragua, Panama (gdzie USA miało swoją strefę Kanału Panamskiego) a dawniej także Belize.
W 1855, amerykański flibustier William Walker dokonał zamachu stanu w Nikaragui z zamiarem przyłączenia jej jako kolejnego stanu do USA. Był „prezydentem” od 1856, ale został obalony przez koalicję państw Ameryki Środkowej.
GuyanaUSA jest organizacją promująca ideę integracji Gujany ze Stanami Zjednoczonymi. Jej argumentem jest to, że państwa te mają silne powiązania demograficzne – (100 000 osób ma zarówno gujańskie, jak i amerykańskie obywatelstwo; 350 000 Gujańczyków mieszka w USA, czyli w prawie tyle, co połowa mieszkańców Gujany). Jest to też jeden z dwóch krajów (obok Trynidadu i Tobago) Ameryki Południowej z angielskim jako językiem urzędowym.
Felietonista „Time’a” Mark Thompson sugeruje, że Haiti stało się 51. stanem po trzęsieniu ziemi w 2010. Rozległe zniszczenia po tym wydarzeniu wywołały szybką i obszerną pomoc ze strony USA i amerykańskich sił zbrojnych.

==== Kuba ====
500 000 amerykańskich właścicieli gruntów na Kubie przed wybuchem wojny amerykańsko-hiszpańskiej utworzyło projekt wykupienia Kuby od Hiszpanii, by przyłączyć ją do Stanów. W 1859 senator John Slidell przeprowadził ustawę, która przekazywała trzydzieści milionów dolarów do rąk prezydenta, które miały być wykorzystane na zakup Kuby od Hiszpanii.
Objąwszy urząd prezydenta Ulysses Grant oddał inicjatywę w tej sprawie sekretarzowi stanu, Hamiltonowi Fishowi. Ten zaś, korzystając z pośrednictwa posła amerykańskiego w Madrycie, gen. Daniela E. Sicklesa, podjął w końcu czerwca 1869 r. negocjacje z rządem hiszpańskim, proponując mu uznanie niepodległości Kuby w zamian za gwarantowane przez Stany Zjednoczone odszkodowanie w wysokości 50 mln dolarów. Hiszpania odrzuciła propozycję. To w powiązaniu z rozwijającą się na Kubie wojną niepodległościową oraz planami interwencyjnymi, tworzonymi w Departamencie Wojny (kierowanym wówczas przez popieranego przez Granta gen. Johna Rawlinsa), spowodowało, że prezydent postanowił uznać rząd powstańczy.
W połowie sierpnia 1869 r. Grant przedstawił sekretarzowi stanu do podpisu deklarację neutralności, która jednocześnie zawierała punkt o uznaniu powstańców za stronę walczącą. Fish odmówił, uznając, że ogłoszenie deklaracji doprowadzi do poważnego zaostrzenia stosunków z Hiszpanią i być może wojny z nią. Podobną postawę przyjął także później, gdy w czerwcu 1870 r. Kongres debatował nad rezolucją w sprawie ogłoszenia rządu powstańczego stroną walczącą. Stanowcza postawa sekretarza stanu (zagroził dymisją w razie przyjęcia wspomnianej rezolucji) zmusiła Granta do przesłania Kongresowi 13 czerwca specjalnego apelu, odradzającego tę myśl.
Ostatecznie Kongres przyjął 16 czerwca 1870 r. uzupełnioną szeregiem poprawek rezolucję wyrażającą sympatię dla powstańców, opuszczając punkt o uznaniu ich za stronę walczącą.
Ruch niezależności na Kubie był popierany i finansowany przez USA, toteż przywódcy partyzantów prosili o aneksję wyspy w latach 80. i 90. XIX wieku. Prezydent William McKinley podczas wojny amerykańsko-hiszpańskiej wysłał Armię USA, nie by anektować Kubę, lecz by „przywrócić kontrolę nad wyspą jej ludności”. Po wojnie w traktacie paryskim Hiszpania zrzekła się kontroli nad Kubą, jednak nie oddała jej Stanom Zjednoczonym, jak inne terytoria.

==== Dominikana ====
W 1867 r. William H. Seward nawiązał rozmowy z władzami Dominikany, zagrożonej możliwością wchłonięcia jej przez Haiti, na temat przyłączenia tego kraju do Stanów Zjednoczonych. W 1869 prezydent Dominikany Buenaventura Báez starał się przekonać Stany Zjednoczone do aneksji jego państwa.
Dla strony amerykańskiej wychodząca z Santo Domingo inicjatywa stwarzała doskonałą okazję do realizacji zamierzeń Departamentu Marynarki, pragnącego zbudować w Zatoce Samana bazę morską. Wprawdzie pierwsze, podjęte na miejscu przez Sewarda, rozmowy nie zostały sfinalizowane w postaci odpowiedniego układu (pomny reakcji na zakup Alaski sekretarz stanu był tym razem bardziej ostrożny), ale grunt pod dalsze negocjacje został przygotowany. Następnie z poparciem Granta prowadził je Hamilton Fish. Pośrednikiem został gen. Orville H. Babcock.
Na początku września 1869 r. podpisał on nieformalne porozumienie, na mocy którego Stany Zjednoczone miały przyłączyć Dominikanę, oferując za to jej rządowi 1,5 mln dolarów, bądź też miały wydzierżawić za cenę 2 mln dolarów Zatokę Samana na okres 99 lat. Umowa ta, choć z oporami ze strony sekretarza stanu, przyjęła w końcu tego samego roku formę traktatów. W styczniu 1870 r. rozpoczęła się procedura ratyfikacyjna, zakończona w czerwcu, kiedy okazało się, że układ o aneksji nie uzyskał w Senacie kwalifikowanej większości dwóch trzecich liczby głosów wymaganych przez Konstytucję (wystąpiła rzadko spotykana w takich sytuacjach równowaga – 28 „za” i 28 głosów „przeciw”), a drugi z nich (układ o dzierżawie) nie został nawet poddany pod głosowanie.

==== Meksyk ====

Idea włączenia Meksyku jako kilka nowych stanów Stanów Zjednoczonych istnieje od czasu wojny amerykańsko-meksykańskiej z lat 1846-1848, w ramach koncepcji „Boskiego Przeznaczenia”. Dziś idea ta podkreśla wzrost gospodarczy i powiązania polityczne między Meksykiem a Stanami Zjednoczonymi i wysokie koszty pilnowania 3200 kilometrowej granicy między krajami. W 1913, podczas potyczek granicznych zaproponowano, by USA anektowało stan Chihuahua.

=== Azja i Pacyfik ===

USA jest bardzo podobne pod względem historii i polityki do Australii. Tam termin 51. stanu używany jest na określenie nadmiernego wpływu kulturalnego lub politycznego Stanów na najmniejszy kontynent
Inne publikacje sugerują, że wojna w Iraku jest rzeczywiście wojną neokolonialną, której celem jest utworzenie z tego państwa kolejnego stanu.
51. stan pojawia się także jako określenie Izraela, z powodu znacznej pomocy finansowej i wsparcia obrony, które otrzymuje od Stanów Zjednoczonych. Stany Zjednoczone popierają także ten kraj podczas obrad Rady Bezpieczeństwa ONZ.
Pomimo gwarancji Narodów Zjednoczonych o ochronie i zachowaniu suwerenności Japonii, niektórzy amerykańscy kongresmeni uważali, że na skutek II wojny światowej Japonia powinna być anektowana do USA, jednak pomysły te zostały odrzucone. Pomimo tego kilka wysp, m.in. Okinawa, należących przedtem do Japonii było okupowanych przez USA po II wojnie światowej.
Podczas II wojny światowej Stany Zjednoczone otrzymały prawo administracji Tajwanu, by następnie przekazać władzę Republice Chińskiej. Początkowo USA uznawało Republikę Chińską za prawowitą władzę wszystkich ziem chińskich, jednak w latach 70. Tajwan utracił swoje miejsce w ONZ, a co za tym idzie pełne uznanie międzynarodowe, kosztem zaakceptowania ChRL. Sondaż w 2003 wśród mieszkańców Tajwanu w wieku od 13 do 22 wykazał, że 55% respondentów chciałoby przyłączenia Tajwanu do USA, natomiast 36% wolałoby połączenia z Chinami.

=== Europa ===

==== Albania ====
Albania jest często wymieniana jako 51. stan z powodu postrzegania jej jako silnie pro-amerykańskiej, głównie z powodu polityki w Kosowie. Burmistrz Tirany powiedział: „Albania jest na pewno najbardziej pro-amerykańskim krajem w Europie, a może nawet na świecie... Nigdzie indziej nie znajdziecie takiego szacunku i gościnności dla prezydenta Stanów Zjednoczonych”.

==== Polska ====
Polska jest jednym z partnerów USA w Europie. Została ona obrazowo nazwana „51. stanem” przez urzędników CIA w kontekście współpracy w walce z terroryzmem. Koncepcja stowarzyszenia Polski z Północnoamerykańskim Układem Wolnego Handlu (NAFTA) pojawia się jedynie wśród felietonistów i polityków ugrupowań pozaparlamentarnych.

==== Wielka Brytania ====
Wielka Brytania bywa nazywana 51. stanem ze względu na bliskie stosunki między nią a USA (Special Relationship), które zaczęły się od rozmów Roosevelta i Churchilla w czasie II wojny światowej, a były kontynuowane m.in. przez Margaret Thatcher czy Tony’ego Blaira.

==== Włochy ====
Na Sycylii istniała po II wojnie światowej Partia Odbudowy, która pragnęła przyłączenia Sycylii do USA. Grupa ta była jednym z kilku ruchów separatystycznych aktywnych na Sycylii po upadku faszyzmu.
Po II wojnie światowej istniał również włoski Ruch Unionistów, który wzywał Włochy do stania się 49. stanem USA. Z jego ramienia został wybrany jeden z członków włoskiego parlamentu, Ugo Damiani.

== Użycie w kulturze masowej ==
W książce Juliusza Verne’a Łowcy meteorów, opublikowanej w 1908 Stany Zjednoczone złożone są z 51 stanów i tyleż gwiazdek zawiera amerykańska flaga. Verne nie opisuje dokładnie, o jakich stanach jest mowa.
W serialu Star Trek: Następne pokolenie, w odcinku drugiego sezonu „The Royale” 52-gwiazdkowa flaga znajduje się na kawałku gruzu. Komandor Riker stwierdza, że flaga powstała pomiędzy 2033 i 2079.
W filmie Koń trojański Kanada przystępuje do USA jako 5 nowych stanów.
Krytyka proamerykańskiej polityki Wielkiej Brytanii jest wyrażona w piosence „51st State” zespołu New Model Army, a także w utworze „Heartland” grupy The The.

== Zobacz też ==
podział terytorialny Stanów Zjednoczonych
17. województwo

== Przypisy ==


Acceleration Studies Foundation

Acceleration Studies Foundation (ASF) – organizacja non-profit założona przez Johna Smarta w San Pedro w Kalifornii. Zaangażowana w edukację i badania nad przyspieszającym postępem.

== Historia ==
W 1999 John Smart uruchomił SingularityWatch.com (które w 2005 zmieniło nazwę na AccelerationWatch.com). W kwietniu 2003 grupa ośmiu futurologów utworzyła Institute for Accelerating Change, później tego roku zmieniono nazwę na Institute for the Study of Accelerating Change i w 2005 znowu zmieniono na Acceleration Studies Foundation.

== Przypisy ==

== Linki zewnętrzne ==
Strona Acceleration Studies Foundation


Caves of Mars Project

Caves of Mars Project – były projekt finansowany przez program II fazy przez NASA Institute for Advanced Concepts, mający na celu wybranie najlepszych potencjalnych miejsc do ulokowania modułów badawczych i mieszkalnych załogowych misji na Marsa.
Jaskinie i inne struktury podziemne, włącznie z jaskiniami lawowymi i kanionami, i innymi wgłębieniami marsjańskimi, byłyby potencjalnie użyteczne dla misji załogowych, ponieważ grube powierzchnie skalne umożliwiałyby łatwiejszą kontrolę temperatury i ograniczenie promieniowania słonecznego, które mogłoby poważnie narazić zdrowie astronautów. Mogą również oferować dostęp do minerałów, gazów, lodów podziemnych, oraz może rozwijać się tam podziemne życie, które będzie tam prawdopodobnie poszukiwane.
Program pracował też nad zaprojektowaniem nadmuchiwanych modułów i innych tym podobnych struktur, które mogłyby być pomocne dla astronautów.

== Przypisy ==

== Linki zewnętrzne ==
Oficjalna strona The Caves of Mars Project. [zarchiwizowane z tego adresu (2008-05-14)]. (ang.).


Długoterminowe ostrzeżenia przed odpadami jądrowymi

Długoterminowe ostrzeżenia przed odpadami jądrowymi (ang. Long–term nuclear waste warning messages) – propozycje komunikatów, mających za zadanie zapobiec wtargnięciu ludzi na składowiska odpadów jądrowych w dalekiej przyszłości (odległej o ok. 10 tys. lat lub więcej). Wokół problematyki tych komunikatów wykształciła się osobna, interdyscyplinarna dziedzina badań, Semiotyka nuklearna (ang. Nuclear semiotics), uprawiana m.in. przez Human Interference Task Force od 1981 roku.
W raporcie, przygotowanym w 1993 przez Sandia National Laboratories, zalecono formułowanie takich komunikatów na kilku poziomach złożoności. Zasugerowano, że otoczenie miejsc składowania odpadów radioaktywnych powinno zawierać złowrogie elementy fizyczne, informujące przyszłych odwiedzających, że obiekt został stworzony przez człowieka i jest niebezpieczny. Zgodnie z raportem, w takich miejscach powinny znajdować się piktograficzne znaki określające niektóre szczegóły niebezpieczeństwa oraz ich pisemne odpowiedniki.
W raporcie Sandia National Laboratories z 1993 dokonano próby sformułowania serii komunikatów pozajęzykowych, przeznaczonych dla potencjalnych odbiorców z przyszłości, którzy znaleźliby się w pobliżu składowiska odpadów radioaktywnych. Jako przykład tego, jak takie komunikaty powinny brzmieć, podano następujące sformułowanie:

Dalej w raporcie znalazło się zalecenie, aby podobne wiadomości składały się z czterech poziomów o rosnącej złożoności:

Podstawowe informacje: „Jest tu coś stworzonego przez człowieka”
Ostrzeżenie: „Jest tu coś stworzonego przez człowieka i jest to niebezpieczne”
Dalsze informacje odpowiadające na pytania: co, dlaczego, kiedy, gdzie, kto i jak
Złożona informacja: szczegółowy opis tekstowy, tabele, ryciny, wykresy, mapy i diagramy

W instytucie Waste Isolation Pilot Plant (pol. Pilotażowy Ośrodek Izolowania Odpadów) przeprowadzono szeroko zakrojone badania, których celem było opracowanie pisemnych lub obrazkowych komunikatów ostrzegających przed odpadami nuklearnymi przyszłe pokolenia. Ponieważ uznano za mało prawdopodobne, aby znajomość współczesnych języków pisanych zachowała się w odległej przyszłości, zespół badawczy skłonił się ku wykorzystaniu dodatkowo piktogramów i wrogiej architektury. Zalecono przetłumaczenie tekstów na każdy język pisany ONZ. Do 1994 komunikaty poziomów II, III i IV z języka angielskiego zostały przetłumaczone na języki: francuski, hiszpański, chiński, arabski, rosyjski i navajo, z planami dalszego testowania i rewizji oryginalnego tekstu angielskiego, a następnie  jego przekładu na inne języki.

W projektach koncepcyjnych Waste Isolation Pilot Plant znalazł się projekt „budynku informacyjnego”, umiejscowionego w centrum ośrodka. Budowla miałaby być strukturą z granitu lub betonu, o wymiarach ok. 12x10x3 m, i zawierałaby wiadomości poziomu IV. W planach zawarto sugestię, aby budynek został zaprojektowany w taki sposób, by pod wpływem wiatru wydawał „nieharmonijny, żałobny”, świszczący dźwięk, co miało działać jak wiadomość poziomu I.

W raporcie instytutu Sandia National Laboratories przedstawiono również propozycje fizycznych znaczników, które przekazywałyby ideę niebezpieczeństwa, kształtów przywołujących koncept obrażenia ciała oraz koncepcję „ziem zakazanych”, które wydają się zniszczone lub zatrute. Proponowane projekty obejmowały szereg konstrukcji mających podświadomie wywoływać strach przed obszarami składowania niebezpiecznych odpadów i tym samym zapewniać bezpieczeństwo ludzi stykających się z nimi w przyszłości.

== Sonda „Zeitschrift für Semiotik” ==
Aby ustalić sposób, w jaki powinno się formułować długotrwałe ostrzeżenia nuklearne, niemieckie czasopismo „Zeitschrift für Semiotik” w latach 1982–1983 przeprowadziło ankietę, prosząc wybranych naukowców, futurologów, ludzi kultury itp., o odpowiedź na pytanie: „W jaki sposób należałoby poinformować naszych potomków na następne 10000 lat o miejscach składowania odpadów promieniotwórczych i o zagrożeniach związanych z nimi?”. W wyniku ankiety na łamach czasopisma opublikowano następujące odpowiedzi:

=== Thomas Sebeok ===
Językoznawca Thomas Sebeok, opierając się na wcześniejszych sugestiach Alvina Weinberga i Arsena Darnaya, zaproponował utworzenie tzw. kapłaństwa atomowego (ang. atomic priesthood), tj. grupy ekspertów, których dobieranoby na zasadzie wewnętrznej nominacji. Inspirując się doświadczeniem kościoła katolickiego – który zachował i autoryzował swoje przesłanie przez prawie 2000 lat – kapłaństwo atomowe miałoby zachować wiedzę o lokalizacji i zagrożeniach związanych z radioaktywnymi odpadami poprzez tworzenie rytuałów i mitów. Owa kasta wyznaczałaby zakazane obszary oraz konsekwencje nieposłuszeństwa.

=== Stanisław Lem ===
Polski pisarz science-fiction Stanisław Lem zaproponował stworzenie sztucznych satelitów, które przez tysiąclecia przesyłałyby wiadomość ze swojej orbity na Ziemię. Ponadto opisał on pomysł biologicznego kodowania informacji w DNA, które reprodukowałoby się automatycznie. Zawierające taki kod Informacyjne Rośliny rosłyby tylko w pobliżu składowisk niebezpiecznych odpadów i informowałyby ludzi o zagrożeniach. DNA takich kwiatów atomowych zawierałoby niezbędne dane zarówno o takich miejscach, jak i o znajdujących się w nich materiałach.
Lem podkreślił jednocześnie problem polegający na tym, że jest mało prawdopodobne, aby ludzie rozumieli pierwotne przeznaczenie kwiatów atomowych 10000 lat później, a zatem wątpliwe, aby starali się rozszyfrować ich DNA w poszukiwaniu komunikatów.

=== Françoise Bastide i Paolo Fabbri ===
Francuski pisarz Françoise Bastide i włoski semiotyk Paolo Fabbri zaproponowali hodowlę tak zwanych „radiacyjnych kotów” (ang. radiation cats) lub „kotów promiennych” (ang. ray-cats) Zgodnie z ich teorią to, że koty mają wielowiekową historię współżycia z ludźmi, pozwala zakładać, że ich udomowienie będzie trwało relatywnie długo. Owe radioacyjne koty miałyby w sposób wyraźny zmieniać kolor w momencie zbliżenia do emisji radioaktywnych, służąc w ten sposób jako żywe wskaźniki zagrożenia.
Aby wiadomość została utrwalona, znaczenie tych kotów musiałoby zostać utrwalone w zbiorowej świadomości przy pomocy legend i mitów. Te z kolei mogłyby być przekazywane poprzez poezję, muzykę i malarstwo. W 2016 historia tego oryginalnego projektu została przedstawiona w krótkim filmie dokumentalnym The Ray Cat Solution.

=== Vilmos Voigt ===
Vilmos Voigt z Uniwersytetu Eötvös-Loránd zaproponował instalację znaków ostrzegawczych w najpopularniejszych językach świata w koncentrycznym układzie wokół każdego punktu składowania odpadów. W miarę upływu czasu miałyby być dodawane kolejne znaki, tłumaczące znaki z wcześniejszych czasów, przy czym te wcześniejsze pozostawianoby na swoim miejscu, tak aby można było odcyfrować ich przekaz przy pomocy nowszych.

== Przypisy ==

== Linki zewnętrzne ==
Radioactive Cats and Nuclear Priests: How to Warn the Future About Toxic Waste [online], www.vice.com [dostęp 2022-11-23]  (ang.).


Dystopia

Dystopia (st.gr. δυς – zły; τόπος – miejsce) – utwór fabularny z dziedziny literatury fantastycznonaukowej, przedstawiający czarną wizję przyszłości, wewnętrznie spójną i wynikającą z krytycznej obserwacji otaczającej autora sytuacji społecznej. Dystopia przyjmuje pesymistyczny osąd zastanego świata, fantastyczna wizja jest zazwyczaj jego hiperboliczną konstatacją, negującą możliwość odmiany zastanego stanu rzeczy w przyszłości.

== Dystopia a antyutopia ==
W języku niefachowym i w większości słowników oba te pojęcia są definiowane synonimicznie. Za oddzielny gatunek literacki nie uznaje antyutopii Andrzej Zgorzelski.
Niektórzy jednak rozróżniają te terminy. Według Andrzeja Niewiadowskiego dystopia, ze względu na podobieństwa w kreowaniu odstręczających obrazów ludzkiej egzystencji, jest często utożsamiana z antyutopią. Istotna różnica między tymi zjawiskami literackimi polega na tym, że dystopia swoje pesymistyczne wizje przyszłości wywodzi bezpośrednio z tendencji rozwojowych współczesnej autorowi rzeczywistości, a nie z utopijnych programów jej naprawy. Jako taka, antyutopia jest polemiką z utopijnymi wyobrażeniami o świecie doskonałym.

== Pochodzenie terminu ==
W odróżnieniu od pojęcia utopii wprowadzonego przez angielskiego pisarza i myśliciela Thomasa More’a już w 1516 roku, jest ona terminem o krótkim rodowodzie. Pierwsza wzmianka o dystopii pojawiła się 12 marca 1868 roku podczas obrad parlamentarnych Izby Gmin, gdy ekonomista John Stuart Mill użył tego sformułowania w humorystyczny sposób, przeciwstawiając je More’owskiej definicji, a także traktując je synonimicznie do już istniejącej „kakotopii”, ukutej przez Jeremy’ego Benthama.
Jako termin literacki zaczęła zdobywać popularność dopiero w XX wieku za sprawą takich pisarzy jak George Orwell, Aldous Huxley, James Graham Ballard czy Philip K. Dick, jednak zainteresowanie nią nie przemija i cieszy się coraz większym powodzeniem również obecnie, czego dowodem jest sukces takich produkcji filmowych jak Blade Runner (1982), Ludzkie dzieci i Nie opuszczaj mnie.
Bywa zamiennie nazywana „utopią pesymistyczną”, „kontrutopią”, „utopią negatywną” i „kakotopią”.

== Charakterystyka gatunku ==
Przewodnim motywem dystopijnego utworu jest umieszczenie akcji narracji w bliżej nieokreślonym miejscu i czasie. Fikcyjny świat przedstawiony stanowi całkowite zaprzeczenie utopijnego „raju na ziemi”, prezentując najgorszą możliwą do spełnienia się wizję przyszłości. Za oś centralną powieści tego nurtu uznaje się temat ekstremalnej inwigilacji i manipulacji społeczeństwa przez państwowe organizacje w celu utrzymania władzy absolutnej. Głównym bohaterem jest zazwyczaj jednostka wyłamująca się z opresyjnego systemu, starająca się wieść życie na własnych zasadach i podejmująca próby walki z panującym reżimem.
Jednym z najważniejszych kryteriów, jakie musi spełnić dzieło literackie, by móc być nazywane dystopią, jest nawiązanie autora do współczesnej mu rzeczywistości społeczno-historycznej, którą poddaje mniej lub bardziej dosadnej krytyce, posługując się przy tym takimi środkami stylistycznymi jak metafora lub alegoria. Równie ważne jest poświęcenie szczególnej uwagi mechanizmom kontroli, za pomocą których rządowe instytucje śledzą obywateli, jak również dokładne przenalizowanie procesu zatracania dobroczynnych właściwości przez najnowsze zdobycze nauki czy unaocznienie zgubnego wpływu rozwoju technologicznego. Autor powinien uwzględnić także wątek alienacji jednostki, eliminacji przeszłości ze świadomości społecznej przez organy rządzące, gloryfikacji totalitaryzmu i zdegradowanie ludzkiego zachowania do wyuczonych odruchów Pawłowa.
Istotnym czynnikiem leżącym u podwalin powstania dystopii jest kryzys wiary w postulaty filozofów oświeceniowych, jakoby intensywny rozwój zdobyczy techniki i nauki w krajach zachodnich XIX wieku nierozerwalnie szedł w parze z moralnym doskonaleniem się ludzi. Wraz z zaistnieniem faszyzmu, komunizmu i innych totalitaryzmów w Europie XX wieku ówcześni pisarze i myśliciele odrzucili ten optymistyczny koncept na rzecz krytycznego i sceptycznego podejścia w ocenie otaczającej ich rzeczywistości, czego wyraz można znaleźć w ponurych wizjach Karla Marxa, Friedricha Nietzschego, Sigmunda Freuda czy Charlesa Darwina.
Obecnie dystopię często wiąże się z postapokaliptycznymi obrazami, takimi jak dewastacja natury, destrukcyjny wpływ zmian klimatycznych na środowisko i ludzkie życie oraz pandemie.
Po 2010 roku nastąpił gwałtowny wzrost popularności dystopijnych filmów oraz literatury young adult. Niektórzy komentowali ten trend, mówiąc, że „łatwiej wyobrazić sobie koniec świata niż koniec kapitalizmu”. Teoretyk i krytyk kultury Mark Fisher wiązał to wyrażenie z pojęciem realizmu kapitalistycznego, który określał jako „powszechne poczucie, że kapitalizm jest nie tylko jedynym zdolnym do przetrwania systemem politycznym i gospodarczym, ale także, że obecnie nie można nawet wyobrazić sobie spójnej alternatywy dla niego”. Użył owej frazy jako tytułu otwierającego rozdział swojej książki Realizm kapitalistyczny: czy nie ma alternatywy? (ang. Capitalist realism: Is there no alternative?). W książce odnosi się również do dystopijnego filmu Ludzkie dzieci (pierwotnie powieść P.D. James), aby zilustrować to, co opisuje jako „powolne anulowanie przyszłości”.

== Przypisy ==

== Linki zewnętrzne ==

 Alex Gendler, How to recognize a dystopia (ang.), kanał „TED-Ed” na YouTube, 15 listopada 2016 [dostęp 2024-10-05].


Elektrownia orbitalna

Elektrownia orbitalna – proponowany sztuczny satelita umieszczony na wysokiej orbicie, działający jak elektrownia słoneczna i przesyłający energię na Ziemię za pomocą mikrofal do specjalnej anteny odbiorczej. Zaletą w stosunku do tradycyjnych elektrowni słonecznych byłoby nieprzerwane wystawienie jego ogniw na światło Słońca, nie zmieniające się w zależności od pogody, pory dnia ani pory roku. Główną wadą jest wysoki koszt umieszczenia takiej konstrukcji na orbicie.

== Historia ==

Pierwsze projekty elektrowni orbitalnej pochodzą z lat sześćdziesiątych XX wieku. Początkowo uznawane były za niewykonalne, z powodu braku technologii do efektywnego przesyłania energii z orbity na Ziemię. W 1973 roku Peter Glaser z Arthur D. Little, Inc. rozwiązał ten problem, patentując metodę przesyłania energii za pomocą mikrofal. Wzbudziło to zainteresowanie NASA, która zleciła jego firmie przeprowadzenie analizy możliwości budowy takich elektrowni. Raport opublikowany w 1974 roku stwierdzał że, choć wymaga to przezwyciężenia szeregu problemów, projekt jest obiecujący w dłuższej skali czasowej. Kongres amerykański zlecił NASA i DOE przeprowadzenie szerszych badań w kolejnych latach. Ich wyniki zostały opublikowane w szeregu raportów w 1978 roku. Konkluzje były wystarczająco krytyczne, aby przez kolejnych 20 lat projekt nie był kontynuowany.
Na początku XXI wieku pojawiły się pomysły odświeżenia projektu, w USA i w Japonii. Związane jest to głównie ze wzrostem cen ropy naftowej, rozwojem inżynierii materiałowej i spadkiem cen ogniw słonecznych.
W kwietniu 2009 kalifornijskie przedsiębiorstwo energetyczne Pacific Gas and Electric Company oświadczyło, że oczekuje na zatwierdzenie przez stanowego regulatora umowy zawartej z Solaren Corp. przewidującej dostarczanie 200 MW mocy przez ponad 15 lat z elektrowni słonecznej znajdującej się na orbicie. Transmisja ma odbywać się za pomocą fal radiowych, a odbiornik znajdować się w hrabstwie Fresno. Stanowy regulator, California Public Utilities Commission, zatwierdził umowę 3 grudnia 2009. Umowa przewiduje dostarczanie 1700 GWh rocznie począwszy od czerwca 2016. Elektrownia znajdować ma się na orbicie geosynchronicznej. Firma Solaren Corp. nie podaje informacji na temat swojej technologii do publicznej wiadomości, jednak uzyskane przez firmę patenty dotyczą użycia pary składanych, nadmuchiwanych zwierciadeł o średnicy ok. 2 km, skupiających światło na module słonecznym wytwarzającym energię elektryczną. Do wyniesienia układu na orbitę konieczne mają być cztery ciężkie rakiety nośne. Cena energii z elektrowni ma wynosić "nieco więcej" niż przewidywana na 2016 rok cena energii elektrycznej w Kalifornii, 12,9 centa za kWh.
W listopadzie 2009 swoje plany ogłosiła również Japonia. Celem jest budowa do 2030 roku elektrowni orbitalnej przesyłającej energię na ziemią za pomocą mikrofal lub promienia laserowego. Według JAXA stacja odbiorcza ma znajdować się na morzu lub sztucznym zbiorniku wodnym. Celem uczestników projektu jest budowa elektrowni o mocy 1 GW dostarczającej energię po cenie 8 jenów za kWh, czyli po cenie sześciokrotnie mniejszej od obecnych cen energii w Japonii.

== Opis ==
Główne elementy elektrowni orbitalnej to:

Zespół baterii słonecznych,
antena mikrofalowa, skierowana na Ziemię,
duża antena odbiorcza, umieszczona na powierzchni Ziemi.
Panel słoneczny może mieć konstrukcję podobną jak jego naziemne odpowiedniki. Nieważkość i brak czynników pogodowych pozwala jednak zrezygnować z wielu elementów konstrukcyjnych, co może znacznie obniżyć jego masę. Wymagane jest jedynie utrzymywanie go w całości i możliwość obracania, tak aby był skierowany przez cały czas w stronę Słońca.
Uzyskanie skupionej wiązki mikrofal z odległości sięgającej orbity geostacjonarnej wymaga anteny nadawczej o średnicy około kilometra. Antena odbiorcza powinna mieć wtedy około 10 km średnicy. Przy natężeniu mikrofal przy powierzchni Ziemi 230 W/m², umożliwi to przesyłanie 5-10 GW mocy. Uzyskanie takiej mocy ze światła słonecznego wymaga baterii słonecznych 5- do 10-kilometrowej średnicy (w zależności od typu użytych ogniw). Panel słoneczny i antena nadawcza stanowią więc najbardziej kosztowną część konstrukcji. Antena odbiorcza na powierzchni Ziemi może być zbudowana z prostych i tanich dipolowych anten, uzyskując i tak do 85% sprawności.

== Problemy ==

=== Koszt wyniesienia na orbitę ===
Podstawowym problemem jest koszt wyniesienia konstrukcji na orbitę. Obecnie cena wyniesienia na orbitę sięga 6-11 tys. USD/kg. Według szacunków, aby elektrownia orbitalna była opłacalna, cena ta musi spaść do 400-500 USD/kg.
Przy analizie należy uwzględniać czynnik skali. Wielokrotne loty mogą obniżyć średni koszt wyniesienia kilograma na orbitę. Aby pokazać jaka liczba lotów jest potrzebna, załóżmy przykładowo użycie bardzo lekkich ogniw, o masie 1 kg na uzyskiwany kilowat. 4 GW elektrownia będzie wymagała minimalnej masy 4000 ton. Oznacza to co najmniej 40-80 kursów wielkoładunkowych (HLLV) do wyniesienia elementów na niską orbitę. Stamtąd używając silników jonowych mogą one zostać stopniowo wyniesione na wyższą orbitę. Szacując koszt jednego kursu na 500 milionów USD, otrzymujemy sumaryczny koszt 20-40 miliardów USD.
Istnieje kilka pomysłów znacznego obniżenia tej wartości, w oparciu o potencjalnie realizowalne technologie:

Zbudowanie paneli z materiałów księżycowych. Koszt wyniesienia analogicznej masy z powierzchni Księżyca byłby kilkadziesiąt razy mniejszy. Realizacja tego wymaga opracowania technologii wydobycia materiałów z Księżyca, wyprodukowania na miejscu ogniw, oraz produkcji na miejscu paliwa do rakiet.
Wykorzystanie planetoid. Potencjalnie stosunkowo niewielki pojazd kosmiczny mógłby przyholować na orbitę planetoidę zawierającą wystarczającą ilość materiałów. Do tej pory nie przeprowadzono jednak żadnych prób kontrolowanej modyfikacji trajektorii planetoidy. Dodatkowo idea ta wymaga zbudowania odpowiedniej infrastruktury przetwórczej na orbicie.
Wyniesienie elektrowni za pomocą windy kosmicznej. Takie rozwiązanie byłoby najtańsze i nie wiązałoby się z dodatkowymi komplikacjami. W tym momencie nie istnieją jednak włókna z których można by zbudować windę kosmiczną. Duże nadzieje wiązane są z pracami nad nanorurkami węglowymi.

=== Bezpieczeństwo ===
Wykorzystanie mikrofal do przesyłania energii jest najbardziej kontrowersyjnym elementem projektu. Kontrowersje te są jednak głównie efektem nieporozumienia, gdyż używana wiązka mikrofal nie będzie w stanie wyrządzić żadnych szkód.
Na powierzchni Ziemi, intensywność wiązki w jej centrum ma wynosić około 230 W/m². Stanowi to mniej niż 1/5 stałej słonecznej. Nie jest zatem możliwe spalenie, ani nawet istotne podgrzanie niczego taką wiązką. Badania pokazują, że takie natężenie nie wyrządza szkód żywym istotom nawet przy ciągłej ekspozycji. Poza obszarem anteny odbiorczej natężenie mikrofal będzie wynosiło poniżej 10 W/m² i szybko malało z odległością od anteny. Zagrożenie z nim związane nie jest większe od powodowanego przez używanie telefonów komórkowych.

== Ekonomia ==

Konkurencyjność elektrowni orbitalnej zależy od cen energii i jest powiązana z dostępnością alternatywnych jej źródeł. Możliwość umieszczenia taniej anteny odbiorczej na dowolnym obszarze, pozwala traktować taką elektrownię jako elastyczne źródło energii do obszarów gdzie jest ona najdroższa.
Przykładowo 4 GW elektrownia, działająca nieprzerwanie przez 99% czasu wytwarzałaby około 35 TWh energii w ciągu roku. Przy obecnych cenach energii w USA (około 5 centów za kWh), oznacza to 1,75 mld USD rocznie, czyli 35 mld USD w ciągu 20 lat działania. Jest to prawdopodobnie mniej niż wyniósłby koszt konstrukcji. Z drugiej strony, cena energii w Wielkiej Brytanii sięga 22 centów za kWh, co oznacza około 150 mld USD zysku w ciągu 20 lat.

=== Porównanie z paliwami kopalnymi ===
Współcześnie około 85% energii wykorzystywanej przez ludzkość pochodzi z paliw kopalnych. Jej cena zależy więc w dużej mierze od dostępności i cen węgla, ropy naftowej i gazu ziemnego. Ich zasoby są jednak ograniczone (zobacz Peak oil) i ciągłe zwiększenie zapotrzebowania związane z rozwojem państw takich jak Chiny i Indie sugeruje, że ceny te będą z upływem czasu rosnąć.

=== Porównanie z energetyką jądrową ===
Energetyka jądrowa jest czystszą i bardziej efektywną alternatywą dla paliw kopalnych. Elektrownie orbitalne posiadają nad nią jednak szereg zalet, mogących uzasadnić większe koszty:

brak odpadów promieniotwórczych,
brak niebezpieczeństwa katastrofy (wyłączając ryzyko związane z samymi lotami orbitalnymi),
niezależność od dostępności paliw rozszczepialnych,
brak zagrożeń związanych z rozprzestrzenieniem broni jądrowej.
Z drugiej strony, podobnie jak energetyka jądrowa, elektrownie orbitalne mogą być postrzegane przez społeczeństwo jako niebezpieczne.

=== Porównanie z energetyką fuzyjną ===
Kontrolowana synteza termojądrowa stanowi potencjalnie nieograniczone źródło czystej energii. Elektrownie wykorzystujące to zjawisko produkowałyby znacznie mniej odpadów od elektrowni atomowych, korzystały z łatwo dostępnego paliwa i nie wiązałyby się z żadnym ryzykiem katastrofy. Jednak mimo intensywnych prac prowadzonych od kilkudziesięciu lat, są one wciąż dopiero w fazie projektów. Zastosowanie tej technologii jest uzależnione od dalszych przełomów w inżynierii materiałowej i fizyce plazmy. Obecnie największe nadzieje wiązane są z 10-miliardowym projektem ITER, który ma rozpocząć działanie w 2016 roku.
Elektrownie orbitalne z kolei nie wymagają opracowania żadnych nowych technologii, a jedynie ich opłacalność jest uzależniona od zmniejszenia kosztów współcześnie znanych rozwiązań.

=== Porównanie z naziemną energetyką słoneczną ===

Naziemna energetyka słoneczna zaczyna być coraz intensywniej wykorzystywana dzięki szybkiemu spadkowi cen ogniw słonecznych. Wysokie koszty lotów kosmicznych mogą sprawić, że energetyka orbitalna nie będzie dla niej konkurencyjna ekonomicznie. Posiada ona jednak szereg zalet, mogących uzasadnić jej rozwijanie:

Elektrownia orbitalna umożliwia wielokrotnie efektywniejsze wykorzystanie ogniw słonecznych. Sumaryczna energia jaka dociera do powierzchni Ziemi w krajach skandynawskich wynosi około 600 kWh/m²/rok. W Polsce wynosi około 1100 kWh/m²/rok. Na orbicie, ogniwo wystawione nieprzerwanie na działanie słońca otrzymuje 12 000 kWh/m²/rok (patrz stała słoneczna).
Elektrownia naziemna wymaga kilkukrotnie większego obszaru. W zależności od nasłonecznienia miejsca budowy, baterie słoneczne pokryłyby 4-10 razy większą powierzchnię niż antena odbiorcza.
Antena odbiorcza jest przezroczysta, prosta w konstrukcji i tania. Może zostać wybudowana ponad normalnie uprawianymi polami, nie zajmując tym samym użytecznego miejsca.
Klasyczna elektrownia słoneczna nie produkuje energii nocą. Oznacza to konieczność dodatkowej infrastruktury do przechowywania energii, bez której może ona służyć jedynie jako pomocnicze źródło energii dla innych elektrowni.
Czynniki pogodowe wpływają na efektywność elektrowni naziemnych i powodują ich zużywanie. Ogniwa naziemne są również bardziej narażone na zniszczenie i trudniejsze do zastąpienia niż anteny dipolowe.
Położenie naziemnej elektrowni jest ustalone. Elektrownia orbitalna może mieć wybudowanych kilka tanich anten odbiorczych i kierować energię w miejsce, gdzie jest ona aktualnie bardziej potrzebna i cenniejsza.

=== Porównanie z innymi odnawialnymi źródłami energii ===
Pozostałe odnawialne źródła energii (energia wiatru, energia wodna, energia geotermalna itp.) mogą zaspokoić jedynie część światowego zapotrzebowania. Ich wykorzystanie jest ograniczone głównie przez warunki geograficzne. W 2005 roku w USA elektrownie wodne produkowały 6,5% całej energii, a pozostałe źródła odnawialne 2,3%. Według analiz DOE do 2030 roku te liczby będą wynosić odpowiednio 3,4% i 2,9%.

== Zobacz też ==
energetyka słoneczna
odnawialne źródła energii
eksploracja kosmosu

== Przypisy ==

== Linki zewnętrzne ==
Space-Based Solar Power Efforts. solarpanelinfo.com. [zarchiwizowane z tego adresu (2005-12-01)].
Reinventing the Solar Power Satellite. nss.org. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-05-16)].
Japan's plans for a Solar Power Station in Space
Whatever happened to solar power satellites?
Solar Power Satellite from Lunar and Asteroidal Materials. permanent.com. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-09-25)].
White Paper. ursi.org. [zarchiwizowane z tego adresu (2011-05-22)].- History of SPS Developpements – International Union of Radio Science – 2007

== Materiały video ==
Powering the Planet. thefutureschannel.com. [zarchiwizowane z tego adresu (2011-11-19)]. (20 minut)
Space Solar Power NewSpace 2010 Panel (72 minuty)
Space Solar Power and Space Energy Systems SSI – Space Manufacturing 14 Panel – 2010 (27 minut)
NASA DVD w 16 częściach
Space Solar Power Press Conference September 12, 2008 (71 minut)
Google Tech Talk – Electricity from Orbit: The Case for R & D (55 minut, 2007)
Prezentacja ESA
Space Solar Power Systems (SSPS) on JAXA Channel (7 minut)


Etyka robotów

Etyka robotów - problem zasad moralnych jakimi będą się kierowały urządzenia wyposażone w sztuczną inteligencję pojawił się znacznie wcześniej niż realne możliwości produkcji takich urządzeń. Początkowo rozważano go jedynie w literaturze fantastycznej, lecz teraz ze względu na dynamiczny rozwój nauki stał się realnym problemem.

== Prawa robotów Asimova ==

Isaac Asimov w roku 1942 stworzył trzy prawa robotów i przedstawił je w fantastycznym opowiadaniu Zabawa w berka (ang. Runaround). Celem tych praw było uregulowanie kwestii stosunków pomiędzy przyszłymi myślącymi maszynami a ludźmi. Przedstawiały się one następująco:

Robot nie może zranić człowieka ani przez zaniechanie działania dopuścić do jego nieszczęścia.
Robot musi być posłuszny człowiekowi, chyba że stoi to w sprzeczności z Pierwszym Prawem.
Robot musi dbać o siebie, o ile tylko nie stoi to w sprzeczności z Pierwszym lub Drugim Prawem.
Następnie w opowiadaniu Roboty i Imperium (Robots and Empire) Asimov dodał prawo zerowe, które stało się nadrzędne wobec trzech pozostałych:

0. Robot nie może skrzywdzić ludzkości, lub poprzez zaniechanie działania doprowadzić do uszczerbku dla ludzkości.
Pierwszym robotem, działającym według nadrzędnego prawa zerowego był R. Daneel Olivaw występujący w cyklu Roboty (między innymi we wspomnianym Roboty i Imperium), oraz sporadycznie w kilku tomach cyklu Fundacji.

=== Krytyka praw Asimova ===
Prawa Asimova, mimo że odnoszą się do rozumnych robotów, nie uwzględniają fundamentalnych zasad współistnienia i koegzystencji, których podstawą jest zasada wzajemnego poszanowania. Prawo bezwzględnie podporządkowuje roboty ludziom i tym sposobem zapewnia im bezpieczeństwo i wyłączność czerpania korzyści. Są to prawa oparte na przekonaniu, że autonomia grupy tworzącej prawo stoi ponad autonomią grup poddanych temu prawu i niezmiennie prowadzi do podporządkowania innych grup grupie prawodawców. Asymetria relacji i korzyści jest w nich ewidentnie widoczna. Wytworzenie takiego stanu musi nieuchronnie prowadzić do konfliktu i działań o charakterze ekstremalnym. Dlatego tak sformułowane prawa dotyczyć mogą tylko maszyn i automatów o bardzo niskim poziomie autonomii, które są wprawdzie wysoko wyspecjalizowanymi urządzeniami, lecz o bardzo ograniczonym zakresie możliwych działań. Tworzenie „praw robotyki” dla takich urządzeń z samej zasady nie ma najmniejszego sensu, gdyż prawa, którymi będą się posługiwać, kontrolowane będą przez ich konstruktorów.

== Prawa robotów Davida Langforda ==
Aby pogodzić racje etyczno-filozoficzne z interesami biznesmenów, David Langford, brytyjski autor science-fiction, stworzył trzy nowe prawa robotów:

Robot nie może działać na szkodę Rządu, któremu służy, ale zlikwiduje wszystkich jego przeciwników
Robot będzie przestrzegać rozkazów wydanych przez dowódców, z wyjątkiem przypadków, w których będzie to sprzeczne z trzecim prawem
Robot będzie chronił własną egzystencję przy pomocy broni lekkiej, ponieważ robot jest „cholernie drogi”.
Wprawdzie był to żart, lecz wielu naukowców potraktowało aspekt nowych praw bardzo poważnie.

== Prawa Robotów Marka Tildena ==
W opozycji do tych wszystkich założeń zajmujący się robotyką Mark Tilden stworzył trzy kolejne prawa:

Robot musi chronić swoją egzystencję za wszelką cenę.
Robot musi otrzymywać i utrzymywać dostęp do źródeł energii.
Robot musi nieprzerwanie poszukiwać coraz lepszych źródeł energii.

== Teoria przyjaznej sztucznej inteligencji stworzona przez Eliezera Yudkowsky’ego ==
Teoria ta ma całkowicie odmienne spojrzenie na problem inteligentnych robotów. Zakłada, że można stworzyć roboty kierujące się moralnością, a przy tym przyjaźnie nastawione do człowieka.
Zdaniem zwolenników tej teorii roboty w przyszłości nie będą podległe ludziom, lecz na skutek rozwoju techniki staną się zupełnie odrębną, obcą formą życia, całkowicie od człowieka niezależną. Roboty przyszłości będą tak odmienne od ludzi, że ich antropomorficzny model lansowany przez literaturę popularnonaukową stanie się bezużyteczny. Maszyny te nawet myśleć będą w odmienny od naszego sposób. Eliezer Yudkowsky podaje przykład robota produkującego spinacze, który po wyposażeniu w sztuczną inteligencję mógłby tak pojmować rzeczywistość, że próbowałby wynaleźć technologię nanomolekularną tylko po to, aby całą materię wszechświata zamienić w spinacze do papieru. Kierowałyby nim motywy i cele zupełnie dla nas absurdalne i nie do pomyślenia.
Teoria Yudkowsky’ego kładzie nacisk nie na możliwości zaistnienia niebezpiecznej sztucznej superinteligencji, która obrałaby za cel szkodzenie ludziom (Skynet), lecz takiej, która byłaby wobec człowieka całkowicie obojętna. Sztuczna inteligencja może zaszkodzić ludziom, jeśli nie podejmie się odpowiednich kroków w celu takiego jej skonstruowania, aby była łaskawa i życzliwa w stosunku do swych konstruktorów. Taki cel powinien być nadrzędnym paradygmatem uprawiania robotyki, w przeciwnym razie – zdaniem zwolenników tej teorii – moglibyśmy być niczym rodzice, którzy wychowali niewdzięcznego psychopatę.
Teoretycy przyjaznej sztucznej inteligencji odrzucają założenia psychologii ewolucyjnej. Ich zdaniem nie jest konieczne, aby sztuczna inteligencja kierowała się w życiu, o ile w takim wypadku można mówić o życiu, podobnymi do naszych modelami myślenia. Jeżeli sztuczna inteligencja osiągnie taki poziom samoświadomości, że będzie w stanie sama siebie programować i ulepszać, różnice pomiędzy nią a nami będą się stale powiększać. Wówczas już nie będziemy mieli na nic wpływu. Dlatego nam, jako twórcom sztucznej inteligencji, powinno zależeć, aby rozwijała się ona od samego początku w oparciu o życzliwe nastawienie do człowieka. Podsumować to stanowisko można słowami Nicka Bostroma: W zasadzie powinniśmy przyjąć, że superinteligencja może osiągnąć wszystkie założone cele. Dlatego jest bardzo istotne, by cele przedsięwzięte przez nią i cały jej system motywacyjny sprzyjały ludzkości.

=== Wymagania ===
Wymagania niezbędne do tego, aby przyjazna sztuczna inteligencja była efektywna i aby ludzkość była chroniona przed niezamierzonymi konsekwencjami jej działań, są następujące:

Życzliwość – Sztuczna Inteligencja (SI) musi być przychylna człowiekowi oraz wszystkim istotom żywym i dokonywać wyborów, które będą w interesie wszystkich.
Utrzymywanie (konserwowanie) życzliwości – SI musi chcieć przekazać swój system wartości wszystkim swoim potomkom i wpajać owe wartości istotom do siebie podobnym.
Inteligencja – SI musi być na tyle sprytna, aby widzieć, jak można dążyć do równości poprzez zachowania altruistyczne i starać się robić wszystko, aby mieć pewność, że rezultatem podjętych działań nie będzie zwiększenie cierpienia.
Samodoskonalenie – SI musi odczuwać potrzebę i chęć ciągłego rozwijania zarówno siebie, jak i rozumieć chęć takiego rozwijania u istot żywych, które ją otaczają.

=== Krytyka ===
Uważa się teorię Yudkowsky’ego za niekompletną, ponieważ nie zwraca się w niej uwagi na samych twórców sztucznej inteligencji. Krytycy uważają, że duże zaangażowanie w tworzenie sztucznej inteligencji powinno mieć państwo, gdyż prywatnym międzynarodowym korporacjom, zajmującym się produkcją i oprogramowaniem robotów, nie zależy na kierowaniu się zasadami tej teorii.
Podkreśla się też, że zwolennicy teorii życzliwej sztucznej inteligencji definiują życzliwość w taki sposób że sztuczna inteligencja będzie w stanie zrozumieć to pojęcie, dopiero gdy stanie się samoświadoma. Nie podają przy tym zasad i kryteriów moralnych, jakimi powinna się ona kierować do czasu, aż to nastąpi.

== Prawa robotów w praktyce ==
Koreański rząd obecnie pracuje nad stworzeniem dokumentu regulującego prawa robotów. Również w Wielkiej Brytanii Sir David King, główny doradca naukowy rządu Jej Królewskiej Mości uważa, że gdy w przyszłości zostaną stworzone czujące roboty należy dać im te same prawa co ludziom. Opinia taka została wyrażona w dokumencie przygotowanym przez firmę konsultująca Outsights oraz zajmującą się badaniami opinii publicznej Ipsos Mori. Dokument dotyczy Wielkiej Brytanii w roku 2056, a jego autorzy stwierdzili, że do tego czasu roboty posiadające uczucia mogą być czymś powszechnym. W dokumencie czytamy, że jeśli kiedyś rzeczywiście powstanie SI, trzeba będzie przyznać wyposażonym w nią urządzeniom takie prawa i obowiązki jak ludziom. Roboty miałyby więc prawa wyborcze, płaciłyby podatki i służyły w wojsku. Jeśli przyznamy robotom wyposażonym w sztuczną inteligencję pełnię praw, to państwa będą zobowiązane do zapewnienia im wszelkich korzyści wynikających z przynależności do społeczeństwa, a więc prawa do pracy, zamieszkania oraz prawa do opieki zdrowotnej polegającej na ich naprawie.

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
https://web.archive.org/web/20070702140107/http://www.singinst.org/ourresearch/publications/what-is-friendly-ai.html
http://www.ssec.wisc.edu/~billh/g/SIAI_critique.html


Eurabia

Eurabia – neologizm polityczny, określenie powstało z połączenia nazw Europa i Arabia.
Określenie to pochodzi prawdopodobnie od nazwy biuletynu poświęconego dialogowi między Europą a światem arabskim. Pejoratywne znaczenie nadała mu religijna syjonistka Bat Ye'or. W jej dyskursie miało określać Europę sprzymierzoną ze światem arabskim przeciwko Stanom Zjednoczonym.
Określenie Eurabia ma też w niektórych dyskursach sugerować opanowanie czy opanowywanie Europy przez islam (islamizacja). W ten sposób używali tego neologizmu m.in. Oriana Fallaci i Daniel Pipes. Miałoby to nastąpić poprzez integrację europejską z imigracją (w tym wypadku islamską) spoza Europy, która posiada wyższy współczynnik urodzeń niż rdzenni mieszkańcy państw europejskich.

== Przypisy ==


Foresight (prognozowanie)

Foresight (ang. dalekowzroczność) – metodyka analizy prognoz lub hipotez na temat przyszłości w średniej i długiej perspektywie czasowej. Foresight bywa utożsamiany ze studiami nad przyszłością, odróżnia go jednak od klasycznej futurologii aplikacyjny cel i charakter badań, które mają przekładać się na konkretne działania określonych z góry podmiotów, a nie jedynie być eksploracją możliwych przyszłości.
Foresight posługuje się różnymi metodami, m.in.:

metodą delficką,
ekspercką dyskusją panelową,
designem spekulatywnym,
analizą scenariuszową,
grami, symulacjami,
metodami partycypacyjnymi.
Analizy foresightowe często odwołują się do interdyscyplinarnej dyskusji nad możliwymi scenariuszami przyszłości w gronie przedstawicieli decydentów (władzy publicznej), środowisk naukowych, przemysłu, mediów, organizacji pozarządowych i opinii publicznej. Celem, który przyświeca foresightowi nie jest dokładność prognozy, lecz uświadomienie perspektyw i przygotowanie do zmian oraz wskazanie potencjalnie owocnych kierunków działania.
Foresight wywodzi się z analiz systemowych prowadzonych w latach 40. XX w. w RAND Corporation na potrzeby wojskowe i nadal jest wykorzystywany w planowaniu oraz programowaniu rozwoju sił zbrojnych. Innym typowym polem zastosowania foresightu jest kształtowanie polityk rozwojowych na poziomie lokalnym, regionalnym i krajowym.
W 2009 przeprowadzono w Polsce projekt o krajowym zasięgu pn. Narodowy Program Foresight 2020, zrealizowany przez konsorcjum złożone z Instytutu Podstawowych Problemów Techniki PAN oraz Pentor Research International pod kierownictwem merytorycznym prof. Michała Kleibera. W 2019 na zamówienie Ministerstwa Inwestycji i Rozwoju konsorcjum złożone z firm 4CF, Atmoterm oraz Instytutu Sobieskiego pod kierownictwem Kacpra Nosarzewskiego opracowało scenariusze rozwoju Polski do roku 2050. W 2021 Ministerstwo Funduszy i Polityki Regionalnej rozpoczęło realizację projektu Koncepcja Rozwoju Kraju do 2050, którego rezultatem będą między innymi: wizja oraz scenariusze przyszłości Polski do 2050 r. Koncepcja ma stać się dokumentem łączącym planowanie społeczno-gospodarcze z przestrzennym, który będzie kierunkowskazem w zarządzaniu rozwojem Polski w oparciu o analizy foresightowe, analizę trendów oraz analizy przestrzenne.
Studia wyższe, w tym podyplomowe oraz kursy o profilu foresightowym, zwłaszcza skoncentrowane na metodach scenariuszowych oferuje szereg uczelni na całym świecie, w tym Uniwersytet Oksfordzki, Uniwersytet w Houston, Uniwersytet w Turku, a w Polsce Wydział Geografii i Studiów Regionalnych Uniwersytetu Warszawskiego.
Wiele organizacji powołuje grupy doradcze i komitety ds. foresightu, których zadaniem jest intepretacja sygnałów zmian, opiniowanie projektów i konfrontowanie strategii z hipotezami nt. długoterminowych zmian. Komitety takie działają m.in w ENISA, Interpolu i Światowym Forum Ekonomicznym.
W 2020 swój pierwszy foresight strategiczny (dotyczący perspektywy średnio- i długoterminowej) opublikowała Komisja Europejska, wskazując jednocześnie, że będzie szerzej wykorzystywała to narzędzie w kształtowaniu kierunków polityk unijnych. Kolejne wydania raportu ukazały się w latach 2021, 2022 i 2023. Raporty foresightowe publikują też cyklicznie inne organizacje, m.in. NATO.
Specjalistyczne projekty foresightowe wspierają zarządzanie strategiczne przedsiębiorstw i instytucji, analizują rozwój jednej dziedziny nauki, jednego rynku lub jednej gałęzi technologii.

== Zobacz też ==
planowanie
prekognicja
futurologia
wróżenie

== Przypisy ==

== Linki zewnętrzne ==
European Conference on Strategic Foresight Annual forum of Strategic Foresight professionals providing a benchmarking of corporate foresight practices