Nauki humanistyczne

Nauki humanistyczne, humanistyka – grupa nauk badających człowieka jako istotę społeczną i jego twórczość. Przynajmniej częściowo należą do nauk empirycznych. Do humanistyki czasem włącza się też filozofię, przykładowo w klasyfikacji OECD. Nagroda Fundacji na rzecz Nauki Polskiej w dziedzinie nauk humanistycznych i społecznych bywała przyznawana za prace filozoficzne.
Przedstawiciel humanistyki to humanista, przy czym to słowo dotyczy też przedstawicieli humanizmu, np. tego renesansowego.

== Humanistyka a inne grupy nauk ==

=== Nauki ścisłe i przyrodnicze ===

Granice między humanistyką a naukami ścisłymi i przyrodniczymi bywają płynne i umowne. Przykładów dostarczają antropologia – dzielona na fizyczną i kulturową – oraz językoznawstwo:

ma ono obszary ścisłe jak lingwistyka matematyczna i w korzysta się w nim z technik informatycznych;
fonetyka wiąże się z naukami przyrodniczymi jak anatomia, fizjologia czy akustyka – istnieją dyscypliny jak fizjologia mowy czy akustyka mowy;
innym działem bliskim przyrodoznawstwu jest neurolingwistyka.
Jednym z przedmiotów humanistyki jest sztuka, która czasem wiąże się z pojęciami matematycznymi i fizycznymi – tak się dzieje w teorii muzyki, akustyce muzycznej i sztukach wizualnych, które czasem korzystają z geometrii i teorii barw. Sztuka korzysta też z techniki, przykładowo architektura z budownictwa, malarstwo z technologii chemicznej, a fotografia z optyki; do tego literatura artystyczna opisuje różne technologie, zwłaszcza w fantastyce naukowej, która prognozuje rozwój techniki i jej wpływ na człowieka. Przez to analiza dzieła sztuki może wymagać wiedzy z dziedzin ścisłych.
Innym punktem styczności jest dziejoznawstwo – ściśle rozumiana historia jest nauką humanistyczną jako badanie piśmiennictwa, jednak przeszłość jest poznawana także przez archeologię i kryminalistykę korzystające z różnych technologii i dorobku nauk ścisłych. Historia gospodarcza również korzysta z metod ilościowych jak kliometria. Archeologia bywa włączana do humanistyki, np. w klasyfikacji OECD; łączy się z przyrodoznawstwem nie tylko przez swoje metody, ale i przedmiot – badania prehistorii człowieka, np. antropogenezy, przechodzą płynnie w paleontologię.
Do humanistyki włącza się też filozofię; ona również ma zarówno obszary humanistyczne, np. antropologia filozoficzna, jak i bliskie naukom ścisłym, np. filozofia matematyki, fizyki czy przyrody.
Z tych i innych powodów zdarzali się humaniści będący jednocześnie ścisłowcami lub przyrodnikami jak:

Leonardo da Vinci – artysta i filozof rozwijający też fizykę i technikę;
Mikołaj Kopernik – z zawodu prawnik, urzędnik i dyplomata, amatorsko też filolog klasyczny, czasem włączany w poczet filozofów; zajmował się również medycyną, astronomią, matematyką i bywa nazywany fizykiem;
Isaac Newton – zajmował się biblistyką, historią i filozofią, choć jest najbardziej znany jako fizyk i matematyk;
Gottfried Wilhelm Leibniz – z zawodu prawnik, dyplomata, historyk i bibliotekarz, wpływowy również jako bibliotekoznawca, filozof, matematyk i inżynier-wynalazca;
Jean le Rond d’Alembert – filozof, teoretyk sztuki, matematyk i fizyk;
Thomas Young – lingwista, lekarz, fizjolog i fizyk;
Hermann Grassmann – lingwista, filolog, matematyk i fizyk;
Bertrand Russell – filozof i matematyk;
Michał Heller – filozof w stopniu profesora, teolog chrześcijański, historyk, fizyk teoretyczny i kosmolog.
Mimo to ścisłowiec bywa nazywany antonimem humanisty.

=== Nauki społeczne ===
Badania humanistyczne łączą się ze społecznymi wielorako; przykładowo historia bywa zaliczana do obydwu kategorii, przy czym ma obszary bliższe humanistyce jak historia sztuki, ale też te bliższe naukom społecznym jak historia społeczna czy wspomniana gospodarcza. Pewne obszary humanistyki są łączone z obszarami społecznymi przez nauki interdyscyplinarne; przykłady to kulturoznawstwo i jego działy jak religioznawstwo i orientalistyka.
W anglosaskim kręgu kulturowym nauki humanistyczne dzielą się na:

arts, czyli nauki związane z kulturą, sztuką, jak historia sztuki, filologia, muzykologia, niektóre działy filozofii;
social sciences, czyli bardziej związane ze społeczeństwem, z jego stronami użyteczną i praktyczną, i z jego kontaktem ze środowiskiem naturalnym, jak historia, archeologia, socjologia, psychologia, ekonomia i antropologia.

== Dyscypliny humanistyczne ==

Dyscypliny nauk humanistycznych w Polsce:

== Instytucje humanistyczne w Polsce ==
Pojęcie humanistyki bywa używane w organizacji uczelni, np. w nazwach całych szkół, ich wydziałów lub kierunków studiów.

=== Wydziały uczelni ===

W latach 20. XXI wieku wydziałów humanistycznych istnieje w Polsce co najmniej kilkanaście; w kolejności alfabetycznej są to:

Wydział Humanistyczny Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie (AGH);
Wydział Humanistyczny Akademii im. Jakuba z Paradyża w Gorzowie Wielkopolskim (AJP);
Wydział Humanistyczny Politechniki Koszalińskiej (PK);
Wydział Humanistyczny Uniwersytetu Jana Długosza w Częstochowie (UJD);
Wydział Humanistyczny Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach (UJK);
Wydział Humanistyczny Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego (UKW);
Wydział Humanistyczny Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej (UMCS);
Wydział Humanistyczny Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu (UMK);
Wydział Humanistyczny Uniwersytetu Szczecińskiego (USz);
Wydział Humanistyczny Uniwersytetu Śląskiego (UŚ);
Wydział Humanistyczny Uniwersytetu Zielonogórskiego (UZ);
Wydział Nauk Humanistycznych Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła II (KUL);
Wydział Nauk Humanistycznych Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego (UKSW);
Wydział Nauk Humanistycznych Uniwersytetu w Siedlcach (UwS);
Wydział Nauk Humanistycznych Uniwersytetu SWPS (SWPS);
Wydział Nauk Humanistycznych i Społecznych Akademii Marynarki Wojennej (AMW).

=== Uczelnie ===
Humanistyka pojawia się też w nazwach całych uczelni jak:

Akademia Humanistyczno-Ekonomiczna w Łodzi (AHE)
Bałtycka Wyższa Szkoła Humanistyczna w Koszalinie
SWPS Uniwersytet Humanistycznospołeczny (SWPS)

=== Inne ===
Istnieją kierunki studiów poświęcone humanistyce ogółem, bez ograniczania się do jednej z jej dziedzin. Przykłady to Międzydziedzinowe Indywidualne Studia Humanistyczne (MISH), nazywane też inaczej i prowadzone na kilkunastu polskich uczelniach. Absolwentem takiego kierunku na Uniwersytecie Warszawskim jest przykładowo polski pisarz Jacek Dehnel. Powstały też czasopisma badawcze o różnych obszarach humanistyki, np. „Roczniki Humanistyczne”. Polska Akademia Nauk (PAN) zawiera Wydział I – Nauk Humanistycznych i Społecznych, obejmujący różne instytuty.

== Przypisy ==

== Linki zewnętrzne ==
 Henryk Kiereś, Humanistyka, Powszechna Encyklopedia Filozofii, Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu, ptta.pl [dostęp 2024-05-05].
 ABC Humanistyki, Centrum Kopernika Badań Interdyscyplinarnych – Uniwersytet Jagielloński (CKBI UJ), kanał „Copernicus” na YouTube [dostęp 2024-10-12]:
Andrzej Borowski, Humanista, 20 lipca 2019.
Tenże, Humanistyka, 31 lipca 2019.


Antropologia

Antropologia (gr. ἄνθρωπος anthropos „człowiek”, λόγος logos „nauka”) – interdyscyplinarna dziedzina nauki na pograniczu nauk humanistycznych, społecznych i przyrodniczych. Zajmuje się badaniem człowieka jako jednostki w społeczeństwie w kontekście historycznej zmienności, biorąc pod uwagę warunki socjalno-ekonomiczne oraz kulturowe; poszukuje zrozumienia roli kultury i struktur władzy w życiu człowieka. Ma dwa podstawowe nurty:

antropologię fizyczną zajmującą się zmiennością biologiczną i fizjologiczną człowieka;
antropologię kulturową (antropologia społeczna) zajmującą się człowiekiem w społeczności (zbliżony do socjologii).
Istnieją też inne podziały antropologii, np. w USA jest rozpowszechniony podział nauk antropologicznych na cztery nurty:

antropologia fizyczna
antropologia historyczna, czyli archeologia
antropologia lingwistyczna
antropologia kulturowa lub społeczna.
Poza tak rozumianym podziałem pozostają następujące nauki czy dziedziny wiedzy mające w nazwie słowo "antropologia":

antropologia filozoficzna
antropologia religijna (nie mylić z antropologią religii).

== Działy antropologii ==

Z uwagi na pole zastosowań lub zasadniczy przedmiot badań wyróżnia się między innymi następujące działy antropologii:

antropolingwistyka
antropologia słowa
antropologia religii (nie mylić z antropologią religijną)
antropologia ciała
antropologia polityczna
antropologia organizacji
antropologia sportu
antropologia tańca
antropologia edukacji
antropologia jedzenia
antropologia płci i seksualności
antropologia sztuki
antropologia wizualności
antropologia widowisk

== Przypisy ==

== Linki zewnętrzne ==
Fryderyk HenrykF.H. Lewestam Fryderyk HenrykF.H., Antropologija, [w:] Encyklopedia Orgelbranda, t. 1, Warszawa: Samuel Orgelbrand, 1859, s. 984 .


Archeologia

Archeologia (z gr. ἀρχαῖος archaīos – dawny, stary i -λογία -logiā – mowa, nauka) – nauka, której celem jest odtwarzanie społeczno-kulturowej przeszłości człowieka na podstawie znajdujących się w ziemi, na ziemi lub w wodzie źródeł archeologicznych, czyli materialnych pozostałości działań ludzkich.

== Źródła archeologiczne ==

Źródła archeologiczne obejmują wytwory ręki ludzkiej (artefakty), ślady wpływu człowieka na środowisko naturalne (ekofakty), jak też i szczątki samych ludzi.
Źródła archeologiczne można podzielić na:

nieruchome (obiekty); do kategorii archeologicznych źródeł nieruchomych należą np. pozostałości budowli, groby, starożytne drogi czy ślady orki.
ruchome (przedmioty); do tej kategorii należą np. narzędzia krzemienne czy fragmenty naczyń glinianych. Ruchome źródła archeologiczne występować mogą w powiązaniu ze źródłami nieruchomymi (obiektami), tworząc z nimi zespół, bądź też występować osobno w postaci tzw. znalezisk luźnych.
Efektywne źródła archeologiczne, czyli te, które rzeczywiście wykorzystywane są przez naukę przy tworzeniu rekonstrukcji przeszłości, są wynikiem całego łańcucha następujących po sobie przekształceń:

tworzenia się materialnych śladów (korelatów) działań ludzkich w przeszłości (np. wytwarzania narzędzi, wznoszenia budowli czy karczowania lasu),
procesów depozycji (np. wyrzucania śmieci czy chowania zmarłych),
procesów podepozycyjnych (np. rozkładu substancji organicznej w ziemi) oraz
procesu odkrywczego i dokumentacyjnego (działalności archeologów).
Te kolejne przekształcenia powodują nieodwracalną utratę znacznej części informacji o przeszłości, co utrudnia jej rekonstrukcję.
Ponadto proces odkrywczy w archeologii obejmuje zazwyczaj metody niszczące, a mianowicie wykopaliska archeologiczne, w czasie których świadectwo przeszłości jest niszczone i przekształcane w dokumentację.
Rozwój archeologii zmierza w związku z tym do wypracowania nieniszczących metod badawczych (archeologia niedestrukcyjna, obejmująca m.in. zastosowanie metod geofizycznych, geochemicznych i analizę zdjęć lotniczych i satelitarnych), jak również do objęcia ochroną autentycznej substancji zabytkowej stanowisk archeologicznych zachowanych w ziemi (potencjalnych źródeł archeologicznych).

== Miejsce archeologii w systemie nauk i jej subdyscypliny ==
Ze względu na cel tej dyscypliny archeologia w tradycji środkowoeuropejskiej (w krajach niemieckojęzycznych i słowiańskich) ściśle łączy się z historią. Natomiast w krajach anglosaskich, zwłaszcza w Stanach Zjednoczonych, archeologię uważa się za wiążącą się ściśle z antropologią i etnologią, ponieważ w Nowym Świecie istnieje ciągłość między żywymi społeczeństwami plemiennymi badanymi przez antropologię kulturową a społeczeństwami badanymi przez archeologów. We Francji, gdzie powstanie naukowej archeologii wiązało się przede wszystkim z geologią, archeologię uważa się często także za związaną z naukami o Ziemi.
Chociaż archeologia pierwotnie zajmowała się jedynie najdawniejszymi dziejami człowieka (termin ten pochodzi od greckich słów archaios – starożytny i logos – słowo), obecnie wspomaga również rekonstrukcję czasów historycznych, w tym także i najnowszych.
W związku z tym można wyróżnić:

archeologię prahistoryczną (pradziejową, prahistoria, archeologia pradziejowa)
archeologię protohistoryczną (protohistoria)
archeologię historyczną
Rola źródeł archeologicznych i archeologii jest odmienna dla czasów nieoświetlonych źródłami pisanymi (wówczas archeologia jest jedyną nauką dostarczającą wiedzy na temat przeszłości społeczeństw ludzkich) i dla czasów historycznych, dla których istnieją źródła pisane (wówczas archeologia pozwala zweryfikować obraz uzyskany dzięki analizie źródeł pisanych i go uszczegółowić).
Nauką różniącą się co do celów, ale podobną ze względu na stosowane środki jest paleoantropologia, zajmująca się poszukiwaniem szczątków ludzkich. Nauką zajmującą się poszukiwaniem i badaniem szczątków zwierząt kopalnych jest paleontologia.
Powstanie archeologii było związane z pozyskiwaniem zabytków do kolekcji starożytności, dopiero w XIX w. archeologia uzyskała status nauki.

== Metody badawcze archeologii ==

Metody badań archeologicznych można podzielić na:

metody poszukiwania i pozyskiwania źródeł archeologicznych
metody analizowania źródeł i wydobywania z nich informacji
Na etapie poszukiwania źródeł archeologia posługuje się np. analizą dawnych map, analizą historycznej sieci osadniczej, analizą środowiska naturalnego, poszukiwaniem artefaktów na powierzchni ziemi (np. wyoranych fragmentów ceramiki zabytkowej), obserwacją powierzchni z aparatów latających (archeologia lotnicza), analizą zawartości fosforu w glebie (badania geochemiczne), jak również rozmaitymi metodami geofizycznymi (metodami elektromagnetyczną, elektrooporową czy magnetyczną). Odnalezione miejsca występowania źródeł archeologicznych mogą być badane wykopaliskowo (wykopaliska archeologiczne) lub objęte ochroną rezerwatową.

=== Metody datowania w archeologii ===
Ustalanie chronologii źródeł archeologicznych obejmuje:

ustalanie chronologii względnej
ustalanie chronologii absolutnej (kalendarzowej).
Metodami ustalania chronologii względnej są:

analiza stratygrafii stanowiska archeologicznego
seriacja chronologiczna
Metodami ustalania chronologii absolutnej są np.:

analiza analogii z obszarów o ustalonym datowaniu
analiza importów z obszarów o ustalonym datowaniu (np. z obszaru Cesarstwa Rzymskiego)
metody izotopowe (np. metoda radiowęglowa i metoda potasowo-argonowa)
metody termoluminescencyjna (TL) i optoluminescencyjna (OSL)
tefrochronologia (ustalanie datowania na podstawie identyfikacji warstw popiołów wulkanicznych pochodzących z wybuchów wulkanów o znanej chronologii)
dendrochronologia (analiza sekwencji słojów w elementach drewnianych pochodzących z wykopalisk i porównywanie ich ze skalami dendrochonologicznymi)

=== Archeologia i nauki biologiczne ===
Archeologia korzysta również z możliwości poznawania przeszłości, jakie wynikają ze współpracy z naukami biologicznymi.
Paleobotanika, dzięki identyfikacji i analizie szczątków roślinnych (pyłków i/lub szczątków owoców i nasion) pozwala m.in. na:

odtworzenie dziejów zasiedlenia danego miejsca (na podstawie analizy zmian w diagramie pyłkowym – palinologia)
ustalenie właściwości środowiska naturalnego w danym okresie (na podstawie znajomości warunków, w których rosną gatunki zidentyfikowane dzięki obecności pyłku lub makroszczątków roślinnych w depozytach archeologicznych);
odtworzenie charakteru gospodarki i rodzaju spożywanych pokarmów roślinnych (rodzaje uprawianych i zbieranych roślin);
ustalenie preferencji kulturowych do korzystania z pewnych gatunków roślinnych (jeśli pewne gatunki są nadreprezentowane w spektrach pyłkowych).
Archeozoologia dzięki identyfikacji i analizie szczątków zwierzęcych pozwala m.in. na:

ustalenie jakie zwierzęta były eksploatowane konsumpcyjnie, jakie były hodowane, na jakie polowano – a więc również na odtworzenie warunków środowiska i ustalenie preferencji kulturowych;
ustalenie wielkości stada i ilości spożywanego mięsa;
rekonstrukcję cech morfologicznych zwierząt w przeszłości (dane dotyczące ewolucji zwierząt)
Paleoentomologia, dzięki identyfikacji i analizie szczątków owadów pozwala na:

ustalenie warunków klimatycznych (temperatury powietrza, wilgotności), roślinności, pokrywy glebowej i świata zwierzęcego (pasożyty) oraz intensywności działań ludzkich.
Paleolimnologia, dzięki identyfikacji i analizie szczątków organizmów żyjących w wodach śródlądowych (głównie okrzemek i wioślarek), pozwala na:

odtworzenie przemian klimatycznych i procesów antropogenicznego zmieniania krajobrazu, ponieważ poszczególne warunki mają określone wymagania środowiskowe.
Antropologia fizyczna, dzięki identyfikacji i analizie szczątków kostnych człowieka, pozwala na:

ustalenie cech anatomicznych człowieka przeszłości (dane dotyczące ewolucji człowieka);
ustalanie zmienności człowieka w czasie i przestrzeni
ustalenie stanu i struktury biologicznej populacji pradziejowych,
ustalenie przyczyn śmierci i nękających chorób,
ustalanie pokrewieństwa na podstawie grup krwi i badania DNA
reakcji morfologicznych człowieka na warunki życia w pradziejach

== Historia archeologii ==

W najszerszym tego pojęcia znaczeniu historia archeologii zawiera następujące zagadnienia:

Historia odkryć archeologicznych
Opis rozwoju technik stosowanych podczas wykopalisk
Historia prospekcji
Ewolucja metod datowania
Rozwój analizy zabytków
Ewolucja myśli teoretycznej

=== Starożytność ===
Prawdopodobnie zainteresowanie epokami minionymi istniało już w starożytności. Nigdy jednak nie stało się nauką, która zajmowałaby się rekonstrukcją przeszłości na podstawie dostępnych źródeł materialnych. Nieliczne świadectwa pisane z okresu XVIII dynastii znalezione na opuszczonych budowlach egipskich, babilońska kolekcja Nabonida, czy wzmianki w dziełach greckich pisarzy Tukidydesa i Pauzaniasza świadczą o sporadycznym zainteresowaniu zabytkami, a nie o systematycznym, celowym poszukiwaniu wiedzy. Rzymianie zainteresowani byli kulturą grecką. Sporą kolekcję zabytków materialnych zgromadzili Cyceron i cesarz August. Zainteresowanie jednak miało i negatywne skutki: podbite miasta były rabowane, a dzieła sztuki masowo wywożone do Rzymu, jak na przykład stało się to po zniszczeniu Koryntu w 146 roku p.n.e. czy Aten w 80 roku p.n.e.

=== Średniowiecze ===
Średniowiecze wywarło swój wpływ na późniejsze interpretacje znalezisk archeologicznych. W tej epoce wykształcił się pogląd, że pewna wiedza o minionych epokach pochodzi tylko z Biblii oraz zachowanych źródeł pisanych greckich i rzymskich. Nastąpił spadek zainteresowania przeszłością i jej dorobkiem kulturowym. Jedne obiekty, wzniesione przez starożytnych, wykorzystywano do pozyskania budulca wtórnego, inne (megality, kurhany itd.) plądrowano w poszukiwaniu skarbów. Jeśli natrafiano na skamieniałości w kształcie roślin lub zwierząt, uważano, że powstały wskutek działania natury (dla przykładu, Jan Długosz wspominał o samoistnie rodzących się z ziemi garnkach).

=== Renesans ===
Poszukiwanie wiedzy w źródłach greckich i rzymskich w dobie renesansu przyczyniło się do stopniowego zwiększenia zainteresowania dziełami sztuki i architektury, na które w tym okresie patrzono przez pryzmat estetyczny. Cyriak z Ankony w pierwszej połowie XV wieku zebrał liczne materiały (notatki, szkice budowli starożytnych, kopie starożytnych inskrypcji) podczas swoich podróży po Italii, Grecji i Bliskim Wschodzie. Prace budowlane w Rzymie przyczyniły się do odkryć takich zabytków, jak Grupa Laokoona, Wenus Medycejska i Apollo Belwederski. W Tarquinii, po otwarciu grobowców etruskich, znaleziono zabytki etruskie i wazy greckie. Znaleziska z okresu klasycznego trafiały do kolekcji wielkich rodów włoskich. W drugiej połowie XVI wieku zainteresowanie przeszłością poszerzyło się o zabytki dziedzictwa narodowego. Dla przykładu, William Camden badał zabytki rzymskie i wczesnośredniowieczne, które odkryto w Anglii. Założone przez niego w Londynie stowarzyszenie Society of Antiquaries miało na celu studia nad lokalnymi starożytnościami.
Wykopaliska archeologiczne nie były jeszcze prowadzone na masową skalę. Do interpretacji dziejów korzystano ze źródeł pisanych. Badania nad zabytkami sprowadzały się do odwiedzenia miejsca, opisania, naszkicowania i zmierzenia zabytku, a także do zebrania i spisania legend związanych z danym miejscem.

=== Oświecenie ===

Pod wpływem myślicieli epoki oświecenia na dzieje kultury ludzkiej zaczęto patrzeć przez pryzmat ewolucji oraz postępu technicznego i społecznego, skierowanego na ulepszenie warunków życiowych. Uważano, że społeczeństwa dążą do rozwoju, a na ich poziom kulturowy wpływa środowisko naturalne, w którym ewoluują. Te prądy filozoficzne wywarły wpływ na ruch antykwarystów (np. Royal Society), który zaczął poszukiwać odpowiedzi na pytania o sposoby budowania i wykorzystywania narzędzi, a także o czas powstania zabytków, na temat których nie zachowały się żadne świadectwa pisane. W 1733 roku założono w Londynie stowarzyszenie Society of Dilettanti, które podjęło się badań nad kulturami starożytności basenu śródziemnomorskiego. Jednocześnie wykształcona warstwa społeczeństwa, która była zainteresowana zabytkami starożytności, zaczęła domagać się udostępnienia zasobów kolekcji prywatnych, co doprowadziło do sponsorowania przez możnych wpierw uczelnianych, a później również publicznych bibliotek i muzeów. Tak, w 1643 roku, otwarto w Paryżu pierwszą publiczną bibliotekę fundacji Julesa Mazarina, w 1734 roku – Muzea Kapitolińskie w Rzymie, w 1743 roku władze toskańskie udostępniły publicznie kolekcję Medici, a w 1753 roku utworzono Muzeum Brytyjskie.

Od drugiej połowy XVIII wieku zaczęto organizować prace wykopaliskowe, które miały na celu zaspokojenie zapotrzebowania na uzupełnienie kolekcji lub na kolejne cenne przedmioty do sprzedania. W 1710 roku Emanuele Maurizio d'Elbeuf prowadził prace w Herkulanum, od 1748 roku Roque Joaquín de Alcubierre – w Pompejach. Nie były to wykopaliska archeologiczne we współczesnym tego słowa znaczeniu, ponieważ nie sporządzano żadnego planu i dokumentacji na temat postępu prac. W Wielkiej Brytanii w pogoni za artefaktami Bryan Faussett rozkopał ponad 750 grobowców.
W 1764 roku Johann Joachim Winckelmann opublikował swoją Geschichte der Kunst des Alterthums, w której opisał ewolucję sztuki klasycznej na podstawie analizy zgromadzonych w Watykanie rzeźb antycznych i zachowanych tekstów starożytnych pisarzy. Dzieło Winckelmanna stało się podstawowym źródłem do dalszych badań nad sztuką grecką dla środowiska naukowego na następne półtora stulecia. Jednym z prekursorów naukowego podejścia do badań archeologicznych był Thomas Jefferson, który na swojej posiadłości w 1784 roku rowem sondażowym przeciął kurhan, co pozwoliło mu na odnotowanie warstw, odpowiadających różnym okresom dziejowym.

=== XIX wiek ===
Pod wpływem badań geologicznych Jamesa Huttona (stratyfikacja warstw skalnych) i Charlesa Lyella (aktualizm geologiczny) archeologia na początku XIX wieku zaczęła się przekształcać w samodzielną dyscyplinę naukową. W 1836 roku Christian Jürgensen Thomsen – na podstawie analizy stylu znalezisk zgromadzonych w Muzeum Narodowym w Kopenhadze oraz kontekstu, w którym zostały odkryte (np. przedmioty pochodziły z jednego grobu lub skarbu) – wyróżnił trzy epoki:

Epokę kamienia
Epokę brązu
Epokę żelaza
Prawie trzy dekady później John Lubbock podzielił epokę kamienia na paleolit i neolit. Jens Jacob Asmussen Worsaae w połowie XIX wieku korzystał z doświadczenia i pomocy biologów i geologów, wprowadzając tym samym do archeologii interdyscyplinarność badań naukowych.

== Archeologia w Polsce ==

Pierwsze polskie muzeum archeologiczne powstało w połowie XIX w. w Krakowie (przy Akademii Umiejętności), a pierwsza katedra archeologii na Uniwersytecie Jagiellońskim w 1866, kierował nią Józef Łepkowski.
Pierwszą służbą ochrony zabytków po odzyskaniu niepodległości było powołane w 1918 Państwowe Grono Konserwatorów Zabytków Archeologicznych. W 1928 rozporządzeniem Prezydenta Rzeczypospolitej utworzono Państwowe Muzeum Archeologiczne w Warszawie. W okresie międzywojennym istotną rolę w rozwoju polskiej archeologii odegrały wykopaliska w Biskupinie.
Jedną z najważniejszych postaci polskiej archeologii był Kazimierz Michałowski, którego badania i prace wykopaliskowe sprawiły, iż polska szkoła archeologii zaczęła być rozpoznawalna na całym świecie.
Polskim czasopismem popularnonaukowym poświęconym archeologii i naukom pokrewnym jest kwartalnik „Archeologia Żywa”.
Lista polskich uniwersytetów prowadzących studia w kierunku „archeologia”

Akademia Humanistyczna im. A. Gieysztora
Katolicki Uniwersytet Lubelski
Wydział Zamiejscowy Nauk Prawnych i Ekonomicznych w Tomaszowie Lubelskim
Uniwersytet im. Adama Mickiewicza
Uniwersytet Gdański
Uniwersytet Jagielloński
Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego – od roku akademickiego 2007/2008 odrębny kierunek studiów
Uniwersytet Łódzki
Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej
Uniwersytet Mikołaja Kopernika
Uniwersytet Rzeszowski
Uniwersytet Szczeciński – od roku akademickiego 2008/2009
Uniwersytet Warszawski
Uniwersytet Wrocławski
Wyższa Szkoła Edukacji Integracyjnej i Interkulturowej w Poznaniu

=== Przepisy ===
Zgodnie z ustawą z 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami prowadzenie badań archeologicznych wymaga pozwolenia wojewódzkiego konserwatora zabytków (art. 36). Za prowadzenie ich bez pozwolenia albo wbrew jego warunkom grozi kara grzywny (art. 117). Znalezienie przedmiotu, co do którego istnieje przypuszczenie, iż jest on zabytkiem archeologicznym, zobowiązuje znalazcę do zabezpieczenia przedmiotu i oznakowania miejsca znalezienia oraz bezzwłocznego powiadomienia właściwego wojewódzkiego konserwatora zabytków, w ostateczności miejscowego przedstawiciela administracji (wójta lub burmistrza) który powiadamia konserwatora (art. 32n). Zlekceważenie tej powinności zagrożone jest karą grzywny i ewentualnie nawiązki do wysokości dwudziestokrotnego minimalnego wynagrodzenia na wskazany cel społeczny związany z opieką nad zabytkami (art. 115n).
Znalezisko stanowiące zabytek archeologiczny przechodzi na własność Skarbu Państwa (art. 35). Odkrywcy (z wyjątkiem zajmujących się zawodowo badaniami archeologicznymi lub zatrudnionych w grupach zorganizowanych w celu prowadzenia takich badań) przysługuje nagroda (art. 34).

== Zobacz też ==

archeologia współczesności
datowanie
destrukt
kultura archeologiczna
oszustwa archeologiczne

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
Ławecka D., Wstęp do archeologii, Warszawa 2003. ISBN 83-01-13966-8.
Piotr Kaczanowski, Janusz Krzysztof Kozłowski, Najdawniejsze dzieje ziem polskich (do VII w.), [w:] Wielka historia Polski, t. 1, Kraków 1998.
Paul Bahn i Colin Renfrew, Archeologia. Teorie, metody, praktyka, Warszawa 2002.
Andrzej Abramowicz, Historia archeologii polskiej XIX i XX wiek, Warszawa-Łódź 1991.
Oxford, Wielka Historia Świata


Choreologia

Choreologia – nauka o zasadach, technice, historii i metodologii nauczania tańca. Jest to też notacja tańca według systemu stworzonego przez Joan i Rudolfa Beneshów w latach 1947–1955.
Specjalistą w zakresie techniki, historii i metodologii nauczania tańca jest choreolog.

== Zobacz też ==
choreografia
kinetografia

== Przypisy ==


Ekosemiotyka

Ekosemiotyka – nauka łącząca semiotykę z ekologią człowieka, zajmująca się badaniem relacji znaków pochodzenia kulturowego z organizmami żywymi, ich społecznościami i środowiskiem. Pojęcie ekosemiotyki zostało zaproponowane przez Winfrieda Nötha i Kaleviego Kulla.
Główną sferą zainteresowania ekosemiotyki jest wpływ konceptu (idei, modelu opartego na znakach semiotycznych) na projektowanie środowiska i zmiany w nim. Ekosemiotyka zajmuje się wpływem znaków na środowisko ekologiczne. Jest więc nauką o znakach (zarówno ludzkich, jak i zwierzęcych) w ramach geograficznych. Bada udział procesów semiotycznych w mniejszych, jak i większych strukturach.
Ekosemiotyka jest silnie związana z ekolingwistyką. Ekolingwistyka, zajmująca się wpływem znaków pochodzenia lingwistycznego na środowisko, jest integralną częścią ekosemiotyki, która obejmuje także znaki nielingwistyczne.

== Historia pojęcia ==
Ekosemiotyka jako dział semiotyki powstał w 1998 roku dzięki artykułom autorstwa Nötha i Kulla. Swoistym prekursorem ekosemiotyki była biosemiotyka, dziedzina semiotyki badająca znaki w świecie ożywionym. To właśnie badacze związani z tą dziedziną stworzyli ekosemiotykę. Rozwijająca się biosemiotyka doprowadziła do zainteresowania się działaniem znaków w środowiskach i społecznościach. W 2001 roku kolejne wydanie artykułów zaowocowało serią konferencji, kursów i rozmaitych studiów nad nową dziedziną. Samo pojęcie pierwszy raz zostało użyte przez Nötha w 1996 roku, chociaż już wcześniej rozważano ekologię semiotyczną. W 2002 roku przyznano pierwszy grant naukowy związany z ekosemiotyką. Uzyskał go Kalevi Kull z Uniwersytetu w Tartu.

== Ekosemiotyka w praktyce ==
Ekosemiotyka, nauka jednoczącą kulturę i środowisko jako nauka interdyscyplinarna, może być wykorzystywana w praktyce w ekologii i ekokrytycyzmie. Paradygmat ekosemiotyczny był wielokrotnie wykorzystywany w badaniach nad krajobrazem i jego ekologią.

== Krajobraz w ekosemiotyce ==
W ekosemiotyce krajobraz rozumiany jest jako zbiór znaków w określonej przestrzeni geograficznej. Wobec tego krajobraz jest systemem semiotycznym, obfitującym w rozmaite znaczenia i tworzącym pewną całość. Ekosemiotykę można więc rozumieć jako semiotykę krajobrazu.

== Główne zasady ==
Ekosemiotyką kieruje osiem głównych zasad zaproponowanych w pracy Marana i Kulla pt. Ecosemiotics: Main principles and current developments:

Większość wewnątrz gatunkowych i międzygatunkowych struktur społecznych jest oparta na relacjach znakowych. Oznacza to, że komunikacja budująca hierarchię i relacje w grupie społecznej (ludzkiej bądź zwierzęcej) oparta jest na semiotyce.
Zmiana znaku wpływa na zmiany w środowisku. Organizmy żywe kształtują je na podstawie swojego pojmowania środowiska.
Ekosystem jest modyfikowany przez semiozę. Semiozyczne działania zwierząt integrują i stabilizują środowisko.
Semioza ludzka i jej zdolność do dekontekstualizacji jest powiązana z degradacją środowiska. Jest to unikalna zdolność, którą dysponuje wyłącznie człowiek.
Kultura ludzka jest integralną częścią ekosystemu. Ekosystem tworzy kontekst kultury, a pojęcie kultury bez kontekstu jest niekompletne (patrz pkt. 8)
Środowisko jest swoistym interfejsem relacji semiotycznych rozmaitych gatunków. Wobec tego jest integralną częścią tych relacji i aktywnie na nie wpływa.
Do opisu ekologicznych narracji semiozy wymagane są symbole, opis narracyjny jest nieadekwatny. Wynika to ze złożoności i wielowymiarowości tych zjawisk.
Pojęcie kultury bez uwzględnienia elementu środowiskowego jest niekompletne.

== Przypisy ==


Humanistyka cyfrowa

Humanistyka cyfrowa – szeroki obszar aktywności naukowej, w której wykorzystuje się źródła, metody i narzędzia cyfrowe do prowadzenia badań, publikowania wyników i budowania infrastruktury badawczej w różnorodnych dyscyplinach humanistycznych i społecznych. Humanistyka cyfrowa to aktywności na przecięciu technik obliczeniowych i zasobów humanistycznych. Materiały, które podlegają opracowaniu i badaniu mogą być analogowe i zdigitalizowane lub w pierwotnej postaci cyfrowej. Ich integracja z narzędziami obliczeniowymi zależy od wyborów dokonywanych na każdym etapie planowania projektu badawczego.
Problemy z wypracowaniem jednoznacznej i powszechnie akceptowanej definicji cyfrowej humanistyki doczekały się wielu opracowań, jednak, jak stwierdził Matthew Kirschenbaum „nigdy nie dowiemy się, czym humanistyka cyfrowa <<jest>>, ponieważ nie chcemy tego wiedzieć, ani nie jest to dla nas użyteczne”. Według niego pojęcie cyfrowej humanistyki ma być rozwiązaniem problemu braku innych, bardziej precyzyjnych pojęć, i odwoływać się nie tyle do teorii, co do praktyki badawczej.

== Metody cyfrowej humanistyki ==
Do metod cyfrowej humanistyki należą m.in. badania korpusowe, metody przetwarzania języka naturalnego, analiza sieciowa, edycje cyfrowe, czytanie zdystansowane, text mining, wizualizacja danych, mapy cyfrowe (systemy informacji geograficznej), przetwarzanie obrazów cyfrowych, archiwistyka stron internetowych, fotogrametria. Przykładem wdrożenia metod cyfrowych do tradycyjnych kierunków badań humanistycznych jest np. cyfrowa paleografia  czy lingwistyka kwantytatywna, która dopiero dzięki zasobom i metodom cyfrowym mogła podjąć problem automatycznego wyznaczania struktury semantycznych.
Rozwój cyfrowej humanistyki ograniczają znaczne koszty infrastruktury cyfrowej, kompetencje badaczy, dostępność źródeł i danych oraz przepisy prawa autorskiego. Dostęp do infrastruktury i narzędzi jest, jak przekonuje Joris van Zundert, wtórny wobec koncepcji badań - sama technologia nie jest w stanie być źródłem innowacji w humanistyce.

== Humanistyka cyfrowa w Polsce ==
Pierwsza konferencja naukowa poświęcona humanistyce cyfrowej w Polsce pt.: „Zwrot cyfrowy w humanistyce” odbyła się 25–26 listopada 2012 roku w Lublinie. Organizatorami przedsięwzięcia byli Instytut Kulturoznawstwa Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej oraz Uniwersyteckie Centrum Zdalnego Nauczania i Kursów Otwartych UMCS. Owocem konferencji był ebook dostępny na jednej z wolnych licencji Creative Commons. Równoległym wydarzeniem towarzyszącym konferencji był THATCamp, zorganizowany przez Teatr NN i portal Historia i Media.
Według danych za 2014 rok w Polsce realizowano około 80 projektów naukowych cyfrowej humanistyki.

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
AndrzejA. Radomski AndrzejA., RadosławR. Bomba RadosławR. (red.), Zwrot cyfrowy w humanistyce. Internet / Nowe Media / Kultura 2.0 [pdf], Lublin: E-naukowiec, 2013, ISBN 978-83-936418-0-2 . Brak numerów stron w książce
Radosław Bomba, Narzędzia cyfrowe jako wyznacznik nowego paradygmatu badań humanistycznych, [w:] Zwrot cyfrowy w humanistyce (red.) A. Radomski, R. Bomba, Wyd. E-naukowiec, Lublin 2013
J. Drucker, The Digital Humanities Coursebook. An Introduction to Digital Methods for Research and Scholarship, Routlege, London, 2021, https://doi.org/10.4324/9781003106531.

== Linki zewnętrzne ==
Alliance of Digital Humanities Organizations (ADHO)
Digital Research Infrastructure for the Arts and Humanities (DARIAH)
Konsorcjum CLARIN-PL
Wprowadzenie do humanistyki cyfrowej


Nauki o zarządzaniu

Nauki o zarządzaniu – dyscyplina naukowa w dziedzinie nauk społecznych.

== Historia ==
Według wcześniej obowiązującej w Polsce klasyfikacji zarządzanie było domeną nauk ekonomicznych, stąd dyscyplina ta była określana jako organizacja i zarządzanie. Później interdyscyplinarne podejście do zarządzania, zwłaszcza wykorzystania psychologii oraz innych nauk społecznych i humanistycznych, zaowocowało dychotomicznym podejściem do nauk o zarządzaniu. Szczegółowe przepisy w tym zakresie zawarto w dwóch aktach prawnych:

Uchwała Centralnej Komisji do Spraw Stopni i Tytułów z dnia 23 czerwca 2003 r. w sprawie określenia dziedzin nauki i dziedzin sztuki oraz dyscyplin naukowych i artystycznych
Ustawa z 14 marca 2003 o stopniach naukowych i tytule naukowym oraz o stopniach i tytule w zakresie sztuki
Zgodnie z rozporządzeniem Ministra Edukacji i Nauki z dnia 11 października 2022 r. w sprawie dziedzin nauki i dyscyplin naukowych oraz dyscyplin artystycznych, wydanym na podstawie art. 5 ust. 3 ustawy z dnia 20 lipca 2018 r. – Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce, nauki o zarządzaniu są dyscypliną naukową w dziedzinie nauk społecznych.

== Przypisy ==


Sprawa Grievance Studies

Sprawa Grievance Studies – mistyfikacja z 2017–2018 wymierzona w proces recenzji naukowej czasopism nauk humanistycznych. Trójka autorów projektu (J.A. Lindsay, P. Boghossian i H. Pluckrose) zgłaszała w tym okresie sfabrykowane przez siebie artykuły do czasopism naukowych z takich obszarów jak kulturoznawstwo, queer czy gender studies, starając się o doprowadzenie do ich publikacji. Deklarowaną intencją autorów było zademonstrowanie słabości procesu naukowego w dziedzinach, które określili zbiorczym mianem grievance studies (ang. nauki o pretensjach).
Mistyfikacja została przerwana i ujawniona pod koniec 2018, kiedy fikcyjna tożsamość autorki jednej z publikacji przyciągnęła publiczną uwagę i zaczęła być badana przez dziennikarzy. Do tego czasu, spośród 21 spreparowanych tekstów – po 48 próbach zgłoszeń i większej liczbie korekt – cztery zostały opublikowane, trzy były przyjęte do publikacji, siedem pozostawało w procesie recenzji i oceny, a siedem spotkało się z tyloma odrzuceniami, że autorzy zaniechali ich zgłaszania.
O sprawie napisały światowe media i publicystyka, w tym polska „Polityka” czy „Focus”. Do prowokacji odnieśli się także metodologowie i naukowcy, przedstawiając zarówno pozytywne, jak i negatywne oceny jej znaczenia. Y. Mounk określił ją w nawiązaniu do Sprawy Sokala, mistyfikacji z 1996 r., „Sokalem do kwadratu” (ang. Sokal Squared).

== Przebieg sprawy ==
Dwójka z autorów prowokacji, J.A. Lindsay i P. Boghossian, ujawniła 19 maja 2017 mistyfikację o zbliżonym charakterze, która polegała na opublikowaniu sfabrykowanego tekstu „The conceptual penis as a social construct” w czasopiśmie „Cogent Social Sciences”. Początkowo przedstawiali to osiągnięcie jako dyskredytujące gender studies, jednak pod wpływem krytycznych uwag – zwracających uwagę m.in. na drapieżnie komercyjny charakter czasopisma, oraz jego otwarty profil tematyczny – przyznali że „rezultaty prowokacji były bardzo ograniczone, a wiele skierowanej wobec niej krytyki – zasadne”.
Nowa prowokacja, Grievance Studies, miała według autorów rozpocząć się 16 sierpnia 2017 (H. Pluckrose dołączyła do projektu we wrześniu), z wykorzystaniem skorygowanej metodologii. Tym razem celem było wiele czasopism „notowanych wyżej” w akademickich rankingach; teksty mogły być poprawiane i zgłaszane do kolejnych periodyków w zstępującej kolejności rankingowej. Autorstwo prac było kompletnie fikcyjne, jak np. „Helen Wilson” z nieistniejącego instytutu „Portland Ungendering Research Initiative”, lub zapożyczało tożsamość realnych osób które się na to zgodziły, jak dr historii Richard Baldwin z Gulf Coast State College.
W ciągu następnych miesięcy autorzy przygotowali 21 projektów artykułów (podawana także niższa liczba 20 wynika z podobieństwa dwóch tekstów), i zgłaszali je do czasopism naukowych z obszarów socjologii, kulturoznawstwa, i nauk krytycznych. Treść tekstów celowo uwzględniała żargon, nawiązania i tezy, które realni autorzy uznali za postmodernistyczne, absurdalne, i niestosowne dla nauki – na przykład postulat o zależności pomiędzy homofobią a postawą wobec homoseksualnych zbliżeń zwierząt domowych, lub parafrazę fragmentu Mein Kampf o solidarności społecznej. Prace były zgłaszane 48 razy do różnych tytułów. Zgłoszenia odrzuciły m.in. wszystkie czasopisma socjologiczne. Status pierwszej udanej publikacji uzyskał po pięciu miesiącach tekst „Human Reactions to Rape Culture and Queer Performativity at the Dog Park” dotyczący wpływu homofobii na percepcję zwierząt domowych. Rozważanie tej tezy opierało się na sfałszowanym badaniu empirycznym w dużej skali, które wymagałoby setek godzin pracy obserwacyjnej pod gołym niebem; publikacja została wyróżniona przez redakcję czasopisma „Gender, Place, and Culture”. W sumie do zakończenia projektu do publikacji przyjęto 7 artykułów.
Według oryginalnego planu projekt miał trwać do 31 stycznia 2019, jednak zakończono go przedterminowo. 7 czerwca 2018 konto New Real Peer Review na Twitterze zwróciło uwagę na tekst „Dog Park”, co wzbudziło zainteresowanie reporterów The College Fix, Reason, i innych mediów, którzy zaczęli próby weryfikacji tożsamości fikcyjnej autorki. 6 sierpnia redakcja „Gender, Place, and Culture” opublikowała komunikat wyrażający zaniepokojenie, że „Helen Wilson” mogła naruszyć warunki publikacji, i nie udziela odpowiedzi na prośby o udokumentowanie tożsamości. Według autorów prowokacji, w tym czasie usiłowali się z nimi skontaktować m.in. dziennikarze „The Wall Street Journal”, przez co uznali, że projekt należy już przerwać; prywatnie ujawnili mistyfikację dziennikarzom w sierpniu. „The Wall Street Journal” opublikował tekst na ten temat 2 października w dziale opinii, a autorzy projektu ogłosili własny esej opisujący ich perspektywę, oraz upublicznili archiwum z wybranymi prywatnymi materiałami, takimi jak korespondencja z recenzentami. Wszystkie pochodzące z prowokacji teksty przyjęte do publikacji zostały w niedługim czasie wycofane przez redakcje.

== Reakcje i następstwa ==
Projekt przyciągnął zarówno głosy poparcia, jak i krytyki w środowiskach naukowych. Przykładowo, politolog Y. Mounk stwierdził, że Boghossian i współpracownicy wskazali na realne, niepokojące problemy metodologiczne i etyczne w wybranych naukach humanistycznych. Fakt że czasopismo „Hypatia” opublikowało sfabrykowany tekst argumentujący na rzecz etyczności prowokacji w ekonomii ilustruje według niego hipokryzję obecną w tej dziedzinie. Zajmujący się kryzysem replikacji biolog C.T. Bergstrom uznał z kolei, że prowokacja jest nieudana, i nie poddaje się obronie jako niewyszukane oszustwo akademickie. W jego ocenie, autorzy nie dowiedli tego co zamierzali, i wykazali jedynie niezrozumienie tego, czemu jest w stanie służyć recenzja naukowa, i jak działa nauka.
Reporter Slate, D. Engber, wyraził przekonanie, że staranna mistyfikacja wymierzona w każdą inną naukę przyniosłaby podobne rezultaty, a „ekscentryczne” badania również są wartościowe – odwołując się m.in. do skandalu Schöna w fizyce czy badań nagrodzonych Ig Noblem. Zwrócił uwagę, że prace które faktycznie przyjęto do publikacji były w większości raczej nudne niż niestosowne; najbardziej kontrowersyjne tezy i prowokacyjne zabiegi zostały złagodzone lub odrzucone w procesie recenzji. Pozostała część hipotez obroniła się według niego dzięki sfingowanemu oparciu na monumentalnych danych empirycznych. Fizyk Sean M. Carroll napisał, że w projekcie uderzyła go fundamentalna złośliwość i brak dobrej woli. Autorzy prowokacji zadeklarowali w odpowiedzi na takie zarzuty, że kierowali się konstruktywnymi motywacjami troski o jakość nauki, i że podzielają wartości szeroko pojętej sprawiedliwości społecznej. A. Garry, redaktorka „Hypatii”, jednego z oszukanych czasopism, wyraziła rozczarowanie zmarnowaniem wielu godzin pracy recenzentów. Psycholog ewolucyjny P. Smaldino skomentował na Twitterze porównania prowokacji do sprawy Sokala pisząc, że tekst opublikowany przez Sokala był kompletnie nonsensowny, tymczasem artykuły zespołu Boghossiana nie były bezwartościowe i podejmowały zasadne w naukach humanistycznych tematy; podobne zdanie wyraził psycholog J. Heathers.
Autorzy opisali swoją mistyfikację jako badanie jakościowe o charakterze autoentografii – nie jako eksperyment naukowy. Określanie prowokacji mianem „eksperymentu” wywołało sprzeciw metodologów i innych komentatorów, m.in. ze względu na to, że projekt nie opierał się na modelu badanego problemu, czy też nie uwzględniał niczego, co pełniłoby funkcję grupy kontrolnej.

=== Dochodzenie Portland State University ===
Uniwersytet Portland State zatrudniający P. Boghossiana wszczął w styczniu 2019 – w ocenie większości ekspertów konsultowanych przez New York Magazine, rutynowe – dochodzenie w sprawie braku uzyskania przez niego wymaganej aprobaty komisji bioetycznej na dokonanie badania z uczestnictwem ludzi oraz sfałszowania danych w publikacjach naukowych. W obronie autora przed sankcjami z tego powodu stanęli m.in. S. Pinker, R. Dawkins, czy A. Sokal.

== Przypisy ==


Zwrot przestrzenny

Zwrot przestrzenny (ang. spatial turn) – nurt badawczy w naukach humanistycznych, który zakłada, że przestrzeń, w której żyje i działa człowiek, nie jest faktem obiektywnym, lecz społecznym. Jego przedstawiciele twierdzą, że terminy przestrzenne są z jednej strony formowane przez aktywność człowieka, a z drugiej same na niego oddziaływają – dlatego pojęcia geograficzne (takie jak np. kontynenty czy miasta) są tylko kulturowo uwarunkowanym konstruktem myślowym.
Zwrot przestrzenny występuje w geografii, historiografii, literaturoznawstwie, socjologii, czy politologii. Część jego przedstawicieli postuluje utworzenie nowej dyscypliny naukowej, nazywanej najczęściej humanistyką przestrzenną (ang. spatial humanities).

== Historia ==
Pierwsze prace zaliczane do tego nurtu powstały w ramach geografii społecznej w latach 70. XX wieku. Wywołały one ożywione debaty na kilku konferencjach naukowych, w czasie których dyskutowano nad związkiem między przestrzenią działania człowieka a jego aktywnością. Odwoływano się w nich często do badań Michela Foucaulta, który już w 1967 roku twierdził, że analiza przestrzeni społecznych zastąpi w przyszłości tradycyjne analizy historyczne.
Dyskusje te podsumował i pierwszy użył terminu spatial turn amerykański geograf Edward Soja w pracy Postmodern Geographies:The Reassertion of Space in Critical Social Theory z 1989 roku. Soja skrytykował wywodzącą się z marksizmu tendencję do prowadzania badań nad historycznym i społecznym rozwojem ludzkości w ten sposób, że czynnik geograficzny był traktowany jako wartość stała. Jego zdaniem w badaniach tego typu należy uwzględnić jako zmienną, obok czynników historycznego i społecznego, także czynnik geograficzny. W wydanej w 1996 roku pracy Thirdspace: Journeys to Los Angeles and Other Real-and-Imagined Places Soja w praktyce zastosował własne postulaty analizując konceptualizację przestrzeni społecznej w dziejach między innymi Los Angeles, kalifornijskiego hrabstwa Orange oraz Amsterdamu.
Na przełomie XX i XXI wieku zwrot przestrzenny zadeklarowali przedstawiciele innych niż geografia dyscyplin naukowych, przede wszystkim historiografii, politologii i socjologii. Propagatorem tego pojęcia był niemiecki uczony Karl Schlögel, głównie za sprawą zbioru studiów, wydanego w Polsce w 2009 roku jako W przestrzeni czas czytamy. O historii cywilizacji i geopolityce. W swoich badaniach, opublikowanych w wielu pracach wydanych na przełomie XX i XXI wieku, Schlögel doszedł między innymi do wniosku, że w życiu społecznym Europy Środkowej, obok czynnika historycznego, dużą rolę odgrywa język i pojęcia używane do opisywania przestrzeni geograficznej.

== Badania ==
Badacze reprezentujący nurt zwrotu przestrzennego podejmowali badania nad różnorodnymi problemami koncentrującymi się wokół zagadnienia przestrzeni. Należą do nich między innymi ogólny rozwój form percepcji przestrzeni, konstruowanie obrazu przestrzeni geograficznej w poszczególnych tekstach i różnych rejonach ekumeny, kulturowe uwarunkowania pojęć geograficznych, związek między obserwacją naoczną a wiedzą paradygmatyczną, sposoby definiowania i opisywania przestrzeni nieznanych z autopsji, włączenie sacrum w przestrzeń fizyczną, fabularyzacja przestrzeni (czyli jej porządkowanie przez przypisywanie określonych narracji poszczególnym obiektom), ewolucja form konceptualizacji przestrzeni geograficznej, sposoby definiowania granic, czy wpływ przestrzeni wyobrażonej na opis krajobrazu. Szczególną uwagą politologów cieszą się badania nad związkiem pomiędzy formą konstruowania przestrzeni a sposobem ustanawiania władzy i wzajemnych stosunków.
Do prac tego nurtu w nauce polskiej zalicza się między innymi Fabularyzacja przestrzeni. Średniowieczny przykład granic Jacka Banaszkiewicza z 1979 roku, Poczucie przestrzeni i świadomość geograficzna Bronisława Geremka z 1997 roku, Terytorium a świat: wyobrażeniowe konfiguracje przestrzeni w literaturze portugalskiej od schyłku średniowiecza do współczesności Ewy Łukaszyk z 2003 roku, czy „Contra naturam?” Czwarty kontynent i problem antypodów w starożytności i średniowieczu Jerzego Strzelczyka z 2003 roku.

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
Adam Krawiec: „Zwrot przestrzenny” w mediewistyce. W: Vademecum historyka mediewisty. Jarosław Nikodem, Dariusz Andrzej Sikorski (red.). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2012, s. 536–540. ISBN 978-83-01-17239-8.


Językoznawstwo

Językoznawstwo, inaczej lingwistyka (od łac. lingua „język”) – nauka badająca język pod kątem jego jednostek, struktury, funkcji i rozwoju. Język jako złożone, wieloaspektowe zjawisko społeczne można badać z różnych perspektyw i przy użyciu różnych podejść metodycznych.
Termin „lingwistyka”, o pochodzeniu łacińsko-romańskim, ma swoje rodzime odpowiedniki w językach słowiańskich (np. słow. jazykoveda, pol. językoznawstwo, ukr. мовознавство mowoznawstwo). Powstały one w wyniku skalkowania terminu niemieckiego (Sprachwissenschaft).

== Językoznawstwo a filologia i gramatyka ==
Nauką o języku jest również filologia, która w odróżnieniu od lingwistyki, badającej język bez względu na jego medium, zajmuje się językiem pisanym, a w szczególności tekstami literackimi. Przedmiotem filologii jest nie tylko język, ale również tradycja literacka danego języka. Pojęcie filologii jako nauki o języku i literaturze pojawiło się w połowie XIX wieku. Starszy rodowód ma jednak termin „filologia klasyczna”, który obejmował nie tylko język i literaturę, ale ogólne dzieje, prawo, ekonomię, religię oraz filozofię Rzymian i Greków, czyli materialną i duchową kulturę tychże społeczeństw. Z jednej strony filologia ma szerszy zakres pojęciowy niż lingwistyka w tym sensie, że bada zarówno język, jak i literaturę danego narodu; z drugiej zaś jest pojęciowo węższa, gdyż w jej zakres nie wchodzi badanie przedpiśmiennego okresu rozwoju języka.
Gramatyka jako termin ma o wiele dłuższą tradycję niż lingwistyka i filologia. O ile filologia i lingwistyka ukształtowały się w epoce nowożytnej, to termin „gramatyka” pojawił się już w piśmiennictwie starogreckim. Grecki uczony Dionizjusz Trak (170–90 p.n.e.) był autorem opisu języka greckiego zatytułowanego Technē grammatikē (techne – rzemiosło, technika; gramma – litera, znak; grammatikos – piśmienny, wykształcony). Praca ta była pierwszą gramatyką europejską, która wyróżniła osiem części mowy. Stała się wzorem dla późniejszych gramatyk; przeniesiona na grunt rzymski, stała się wzorem dla gramatyk łacińskich, a za ich pośrednictwem – wpłynęła na teorie gramatyczne w krajach europejskich.

== Podział językoznawstwa ==
Językoznawstwo synchroniczne zajmuje się badaniem synchronii językowej. Synchronia to stan systemu językowego, jego jednostek i ich wzajemnych relacji w danym momencie. Pod pojęciem synchronicznego stanu języka rozumie się nie tylko jego współczesną postać, ale również jego stan w konkretnej historycznej epoce rozwoju. Potrzebę badania języka w ujęciu synchronicznym zaczęła priorytetyzować XX-wieczna teoria językoznawcza, pod którą podwaliny położył Ferdinand de Saussure, autor teorii strukturalno-systemowej. Koncepcje de Saussure’a o systemowym i funkcyjnym rozumieniu języka zostały rozwinięte przez Praskie Koło Lingwistyczne, założone w 1926 roku.
Lingwistyka diachroniczna zaś bada diachronię językową, czyli rozwój systemu językowego z perspektywy czasu. W jej obrębie można wyróżnić językoznawstwo historyczno-porównawcze, historię poszczególnych języków i etymologię. Termin „diachronia” pokrywa się w znacznym stopniu z pojęciem historii języka, które może być rozumiane w węższym lub szerszym sensie. W węższym ujęciu historia to okres rozwoju społeczeństwa i języka, który pozostawił po sobie świadectwa piśmienne. W tym kontekście okres rozwoju pozbawiony tradycji piśmienniczej określa się jako okres prehistoryczny. Zgodnie z tym rozumieniem diachronię można podzielić na historyczną i prehistoryczną.
Lingwistyka porównawcza, zajmująca się porównywaniem dwóch lub większej liczby języków, może przybierać charakter typologiczny (kategoryzuje języki w pewne typy) lub konfrontatywny (kontrastywny) (porównuje wszystkie aspekty języków). Badaniami porównawczymi w kontekście rozwoju spokrewnionych języków zajmuje się językoznawstwo historyczno-porównawcze. Całościowo językoznawstwo porównawcze (synchroniczne lub diachroniczne) określa się jako komparatystykę.
Jako że język stanowi fakt społeczny, miejsce języka w społeczeństwie, jego związek z kulturą i zależność od czynników historycznych są zainteresowaniami badawczymi wchodzącymi w obręb dalszych dyscyplin: socjolingwistyki, etnolingwistyki, geolingwistyki, dialektologii i lingwistyki arealnej. W ramach interdyscyplinarnego badania języków uformowały się: filozofia języka, psycholingwistyka, neurolingwistyka oraz lingwistyka inżynieryjna, która stanowi zastosowanie językoznawstwa. Do językoznawstwa stosowanego zalicza się również fonetykę eksperymentalną, teorię przekładu, teorię nauczania języków obcych, leksykografię, lingwistykę kliniczną, niekiedy również socjolingwistykę i psycholingwistykę. Ze względu na naturę metod badawczych można rozróżnić językoznawstwo kwalitatywne (systemowo-strukturalne), algebraiczne i kwantytatywne (statystyczne).
Badania językoznawcze można rozdzielić między dwoma podrozdziałami tej nauki – językoznawstwem szczegółowym (konkretnym) i językoznawstwem ogólnym. W odróżnieniu od językoznawstwa ogólnego, które zajmuje się cechami charakteryzującymi dowolny język, językoznawstwo szczegółowe bada określone języki bądź ich zbiory, języki bliskie genetycznie (grupy języków spokrewnionych) lub geograficznie (języki poszczególnych obszarów). Niekiedy zagadnienia w obrębie językoznawstwa ogólnego dzieli się na dwie grupy: językoznawstwo ogólne właściwe (w sensie węższym) i językoznawstwo teoretyczne. Językoznawstwo ogólne właściwe bada języki świata jako całość i może być rozumiane jako uogólnienie lingwistyk szczegółowych (fonetyka ogólna, gramatyka ogólna, typologia języków). Z kolei w skład językoznawstwa teoretycznego wchodzą tylko te kwestie lingwistyczne, które odnoszą się do fundamentalnych cech języka jako zjawiska społecznego w jego relacjach do innych aspektów rzeczywistości.
Ferdinand de Saussure czynił rozróżnienie między językoznawstwem wewnętrznym, badającym wewnętrzną strukturę języka, a językoznawstwem zewnętrznym, zajmującym się związkami języka z innymi dziedzinami wiedzy oraz aspektami społecznymi. Przedmiotem językoznawstwa zewnętrznego są zagadnienia na pograniczu nauki o języku i etnologii, język w kontekście jego związków z historią polityczną, różnymi instytucjami, kościołem, szkołą oraz problematyka rozmieszczenia geograficznego języków; także uwarunkowania indywidualne produkcji mowy i nauczanie języków. Można również odróżnić językoznawstwo teoretyczne, zajmujące się przede wszystkim budowaniem teorii języka, od językoznawstwa stosowanego, zajmującego się możliwościami oraz sposobami wykorzystania lingwistyki w różnych obszarach życia i innych dyscyplinach naukowych. Lingwistyka stosowana obejmuje chociażby badania nad efektywnością nauczania języków obcych, badania nad ulepszaniem technik przekładu maszynowego, badania w zakresie polityki językowej i kultury języka, tworzenie systemów pisma dla języków pozbawionych tradycji literackiej.

== Językoznawstwo w systemie nauk ==
Język, rozumiany jako umiejętność psychofizyczna, jest ściśle związany z życiem społecznym, kulturą i procesami myślowymi człowieka. Z tego względu językoznawstwo znajduje się w bliskim powiązaniu z innymi dziedzinami badającymi społeczeństwo, jego kulturę, ideologię oraz myślenie treściowe i formalne. Badanie dźwiękowych aspektów języka łączy lingwistykę z niektórymi naukami przyrodniczymi, w tym przede wszystkim z fizyką i fizjologią.
Socjologia, nauka zajmująca się badaniem społeczeństwa w najszerszym kontekście, wyodrębniła się jako samodzielna dyscyplina naukowa w drugiej połowie XIX wieku. Jej przedmiotem jest klasyfikacja oraz analiza różnorodnych grup i całostek społecznych, które łączą się na podstawie czynników takich jak bliskość geograficzna, współpraca ekonomiczna, związek językowy, wyznanie religijne i inne. Struktura społeczna, obejmująca zarówno najmniejsze jednostki, jakimi są rodziny, jak i większe organizmy społeczne, takie jak klasy społeczne, narody i państwa, nie jest obojętna dla zróżnicowania językowego, zwłaszcza w kontekście powstawania dialektów terytorialnych oraz socjolektów. Z kolei język pełni funkcję integrującą, służąc jako spoiwo narodowe, budujące tożsamość danego narodu i oddzielające go od innych. Z tego względu związek między socjologią a lingwistyką ma charakter obustronny – lingwistyka czerpie z ustaleń socjologii, a socjologia z dorobku językoznawstwa. W wyniku tej współpracy powstała dyscyplina zwana socjolingwistyką.
Etnografia jako nauka o kulturze materialnej i duchowej również jest powiązana z lingwistyką. W badaniach etnograficznych przywiązuje się wagę do sytuacji językowej, a monografie etnograficzne często zawierają szczegóły dotyczące języka (dialektu) danej grupy etnicznej. Język stanowi kluczowy element tożsamości etnicznej, dlatego badanie związków języka danej grupy z językami innych grup pozwala na identyfikację historycznych i kulturowych związków między ludami. Jednocześnie badaczowi języka potrzebna jest wiedza o grupie posługującej się danym językiem, o jej życiu materialnym i kulturowym. Współpraca między etnografią a lingwistyką jest szczególnie konieczna w dialektologii, przy badaniu dialektów regionalnych i analizie słownictwa odnoszącego się do lokalnych realiów. Z kooperacji językoznawstwa i etnografii uformowała się dyscyplina zwana etnolingwistyką, która zajmuje się przede wszystkim badaniem tzw. społeczeństw prymitywnych, żyjących w organizacji plemiennej. Godne uwagi w kontekście etnolingwistyki są Stany Zjednoczone (badanie plemion indiańskich) i w ZSSR (grupy etniczne mówiące m.in. językami uralskimi).
Wśród nauk artystycznych z językoznawstwem związane są literaturoznawstwo (w tym poetyka) i historia literatury. Teoria literatury i poetyka bazują na dorobku językoznawstwa, chociażby w obszarach takich jak fonetyka (kwestie rymu i rytmu w poezji), leksykologia i semantyka (metafora, metonimia), stylistyka i teoria tekstu. Z kolei literatura piękna wraz z literaturą fachową tworzą punkt wyjścia do badania rozwarstwienia i rozwoju zasobu leksykalnego języka oraz jego struktury gramatycznej. Teoria literatury i poetyka dają lingwistyce impulsy do analizy funkcji estetycznej języka.
Językoznawstwo jest związane również z nauką o znakach, czyli semiotyką (termin zaczerpnięty od amerykańskich filozofów, Peirce’a i Morrisa) lub semiologią (termin de Saussure’a). W życiu codziennym człowiek nie tylko posługuje się językiem jako najbogatszym systemem znaków, ale również kieruje się innymi zespołami znaków, np. symbolami. Językoznawstwo, poprzez semiotykę, łączy się również z cybernetyką (nauką o sterowaniu systemami) i teorią informacji, tj. nauką o informacjach, zwłaszcza o sposobach ich przekazu i transformacji. Po drugiej wojnie światowej cybernetyka stała się jednym z czynników, które doprowadziły do rewolucji naukowo-technicznej. Jej uniwersalność polega na tym, że zamiast szukać różnic między badanymi zjawiskami, koncentruje się na odkrywaniu relacji, które je łączą. Cybernetyka znalazła swoje miejsce w ogólnej teorii systemów i ustanowiła związek z językoznawstwem; jednym z głównych zadań lingwistyki jest bowiem analiza i opis systemów językowych.
Z nauk przyrodniczych blisko związanych z językoznawstwem największe znaczenie mają fizjologia i anatomia (przy badaniu wymowy, artykulacji głosek), z nauk fizycznych zwłaszcza akustyka (przy badaniu własności akustycznych głosek). W związku z tym fonetykę jako naukę o dźwiękowej płaszczyźnie mowy można podzielić na fonetykę organogenetyczną (fizjologiczną, artykulacyjną) i na fonetykę akustyczną.
Według Franciszka Gruczy w polu zainteresowań lingwistyki znajdują się trzy rodzaje obiektów: 1) konkretni ludzie działający jako mówcy i/lub słuchacze, 2) konkretne wypowiedzi przez nich artykułowane i/lub słyszane, 3) okoliczności konkretnych aktów mownych. Lingwistyka nie zajmuje się wypowiedziami jako samoistnymi obiektami fizycznymi, lecz tym, jak je mówcy-słuchacze tworzą, słyszą i rozumieją.

== Zróżnicowanie języków ==
Ważną częścią badań lingwistycznych jest dociekanie istoty różnic pomiędzy językami świata. Jest to szczególnie istotne dla zrozumienia ludzkich umiejętności językowych. Jeżeli zdolności językowe człowieka są ściśle ograniczone przez biologiczne właściwości gatunku ludzkiego, wówczas języki muszą być bardzo do siebie podobne. Jeżeli zdolności lingwistyczne człowieka są nieograniczone, wtedy języki mogą znacznie się od siebie różnić.
Istnieje wiele różnych sposobów na zinterpretowanie podobieństw pomiędzy językami. Na przykład: język łaciński używany przez Rzymian przekształcił się w hiszpański w Hiszpanii i włoski we Włoszech. Podobieństwa pomiędzy hiszpańskim i włoskim w wielu przypadkach wynikają ze wspólnego pochodzenia tych języków. A więc w zasadzie, jeżeli dwa języki mają pewną wspólną właściwość, to ta właściwość może istnieć dzięki pochodzeniu ze wspólnego prajęzyka lub pewnej właściwości ludzkich umiejętności językowych. Istnieje zawsze możliwość przypadkowego podobieństwa, zwłaszcza w zakresie leksyki, tak jak w przypadku hiszpańskiego słowa mucho i angielskiego much, które nie są ze sobą powiązane historycznie, chociaż dzielą to samo znaczenie i podobne brzmienie.
Często możliwość wspólnego dziedzictwa może być zasadniczo wykluczona. Biorąc pod uwagę fakt, że uczenie się języków przychodzi ludziom w miarę łatwo, można stwierdzić, że językami posługiwano się przynajmniej tak długo, jak istnieje współczesny człowiek, czyli około pięćdziesięciu tysięcy lat. Niezależne pomiary zmian językowych (na przykład porównywanie tekstów języka starożytnego do języków wywodzących się z niego i używanych współcześnie) sugerują, że zmiana przebiega w takim tempie, że nie można zrekonstruować języka, którym mówiono więcej niż 10 000 lat temu. W konsekwencji cechy wspólne języków mówionych w różnych częściach świata nie są uznawane jako dowód na wspólne pochodzenie.
Co więcej, istnieją udokumentowane przypadki języków migowych rozwijających się w społecznościach ludzi upośledzonych słuchowo, którzy nie mogli mieć kontaktu z językiem mówionym. Okazało się, że języki migowe mają cechy języków mówionych, co umacnia hipotezę, że cechy te nie są zawdzięczane wspólnemu przodkowi, lecz ogólnym właściwościom sposobu przyswajania języka.
Zbiór przypuszczalnie wspólnych właściwości wszystkich języków określa się mianem gramatyki uniwersalnej. Uniwersalne właściwości języka mogą być częściowo przypisane uniwersalnym aspektom ludzkiego doświadczenia. Na przykład: wszyscy ludzie używają wody i fakt, że we wszystkich językach występuje termin określający wodę jest z pewnością z tym związany. Wyzwanie, które stawia gramatyka uniwersalna, wymaga poradzenia sobie z tym problemem. Doświadczenie jest częścią procesu, poprzez który jednostki uczą się języków. Jednakże doświadczenie samo w sobie nie jest wystarczające, ponieważ zwierzęta trzymane wśród ludzi uczą się języka ludzkiego w bardzo małym stopniu, lub wcale się go nie uczą.
Przypuszczalnie wszystkie języki świata rozróżniają rzeczowniki od czasowników – jest to generalnie przyjęta zasada. Mogłoby to wymagać bardziej wyszukanego wyjaśnienia, ponieważ rzeczowniki i czasowniki nie istnieją w świecie, lecz są tylko częścią języka.
Właściwości gramatyki uniwersalnej mogą być związane z ogólnymi właściwościami ludzkiego poznania lub z pewną właściwością ludzkiego poznania, która jest charakterystyczna dla danego języka. Potrzebna jest znacznie większa wiedza na temat ludzkiego poznania, by móc dokonać znaczącego rozróżnienia. W rezultacie w lingwistyce teoretycznej występują uogólnienia, ale lingwiści nie zajmują stanowiska, czy takie uogólnienie może mieć wpływ na inne aspekty poznania.

== Właściwości języka ==
Od czasów starożytnej Grecji utrzymuje się, że języki są zorganizowane wokół gramatycznych kategorii, takich jak rzeczownik czy czasownik, mianownik lub biernik, teraźniejszość czy przeszłość. Słownictwo i gramatyka języka są zorganizowane wokół tych elementarnych kategorii. Poza tworzeniem konkretnego użycia odrębnych kategorii, język ma ważną właściwość, organizuje elementy w struktury rekurencyjne. To pozwala, na przykład, wyrażeniu rzeczownikowemu zawrzeć inne wyrażenie rzeczownikowe (jak na przykład „usta szympansa”) lub zdaniu zawrzeć inne zdanie (na przykład „Myślę, że pada.”). Chociaż rekurencja w gramatyce została bezwzględnie rozpoznana dużo wcześniej (na przykład przez Jespersena), znaczenie tego aspektu języka zostało w pełni uświadomione po publikacji książki Syntactic Structures Noama Chomsky’ego w 1957 roku, która przedstawia formalną gramatykę fragmentu angielskiego. Przedtem najbardziej szczegółowe opisy systemów lingwistycznych były systemami fonologicznymi lub morfologicznymi, które były zamknięte i dopuszczały niewiele kreatywności.
Chomsky używał bezkontekstowej gramatyki, powiększając ją za pomocą przekształceń. Od tego czasu bezkontekstowa gramatyka opisuje konkretne fragmenty różnych języków, jednakże udowodniono, że ludzkie języki zawierają szeregowe zależności, którymi bezkontekstowa gramatyka nie może zajmować się dostatecznie. To wymaga zwiększonej umiejętności, na przykład przekształcania.
Ważną kwestią jest również to, że zdania rzeczownikowe przed zwrotami czasownikowymi są identyfikowane z czasownikami w zwrotach czasownikowych, w kolejności od lewej do prawej strony.

== Mowa versus pismo ==
Większość współczesnych lingwistów żywi przekonanie, że język mówiony jest bardziej fundamentalny. Przyjmują oni, że badanie mowy jest ważniejsze od badania języka pisanego. Przyczyny tego spojrzenia są następujące:

język pisany to wtórna reprezentacja języka mówionego, niewypracowana w przypadku większości języków świata (większość z nich to jedynie środki komunikacji ustnej);
język mówiony jest uniwersalny i spontaniczny, język pisany zaś wymaga świadomej nauki i znajduje się pod silniejszym wpływem gramatyki normatywnej;
język mówiony, zwłaszcza swobodny, zawiera formy niestandardowe i jest zróżnicowany regionalnie, piśmiennictwo zaś reprezentuje formy standardowe i uniemożliwia wykrycie np. zróżnicowania dźwiękowego języka.
Językoznawcy zauważają wartość badań nad tekstem. W przypadku badań językoznawczych, do których stosuje się metody lingwistyki informatycznej i korpusowej, język pisany jest często o wiele bardziej wygodny przy przetwarzaniu dużej ilości danych. Trudno jest znaleźć albo stworzyć wielkie korpusy języka mówionego. Są one zazwyczaj sporządzane na piśmie. W dodatku lingwiści zwrócili się ku pisemnemu dyskursowi, który pojawia się w różnych rodzajach komunikacji za pośrednictwem komputerów, uznając go za realną dziedzinę badań językoznawczych.
Badania języka pisanego są w każdym wypadku uważane za dziedzinę językoznawstwa.

== Normatywność a opisowość ==
Współczesne językoznawstwo jest opisywane jako przedsięwzięcie deskryptywne (opisowe), stroniące od sądów preskryptywnych (normatywnych). Zgodnie z tym założeniem lingwiści koncentrują swoją działalność naukową na bezstronnej obserwacji języka i badaniu jego rzeczywistej natury. Ich zadaniem jest opisywanie zasad znanych rodzimym użytkownikom języka, na podstawie intuicji i praktyki językowej tych osób. Język stanowi bowiem zjawisko poznawcze, zakorzenione w ludzkim umyśle. Przedmiotem badań językoznawczych mogą być zarówno odmiany standardowe języków, jak i odmiany mniej prestiżowe lub regionalne. Naukowe rozumienie językoznawstwa kontrastuje zatem z popularnymi wyobrażeniami na temat tej dyscypliny, które nieściśle utożsamiają lingwistów z normatywistami (preskryptywistami; osobami zajmującymi się tzw. kulturą języka) bądź poliglotami.
Potocznie językoznawstwo bywa postrzegane jako dyscyplina poświęcona poprawności językowej lub utożsamiane z poradnictwem językowym. Koncepcje związane z poprawnością języka, choć powszechne wśród elit kulturalnych, uchodzą za umotywowane panującymi uwarunkowaniami społecznymi. Zasadniczo lingwistyka, jako deskryptywna dziedzina nauki, odżegnuje się od ingerencji w zachowania użytkowników języka i dyktowania zasad etykiety językowej.
W wielu krajach Europy próby regulacji językowej i przejawy preskryptywizmu zostały wyłączone z obszaru nauki o języku. Preskryptywizm funkcjonuje jednak w niektórych tradycjach lingwistyki, m.in. w krajach szeroko pojmowanej Europy Wschodniej. Również polska lingwistyka jest w stosunkowo dużym stopniu skupiona na krytyce językowej i popularyzacji kultury języka, czym odróżnia się np. od językoznawstwa brytyjskiego, odrzucającego preskryptywność. Rozstrzyganie kwestii poprawnościowych w języku ojczystym jest czasami zaliczane do praktycznych zastosowań językoznawstwa. Mówi się wręcz o dziale lingwistyki zwanym językoznawstwem normatywnym lub preskryptywnym.

== Historia językoznawstwa ==

Wczesne teksty indyjskich Wed wskazują na strukturę języków – język składa się ze zdań mających cztery stadia rozwojowe, które są wyrażone w trzech czasach (przeszłym, teraźniejszym i przyszłym). Zdania składają się z wyrazów, które mają dwie odrębne formy istnienia (formę wokalną – słowo, i formę wyobrażeniową – znaczenie). Wyrazy te są zazwyczaj czasownikami, które reprezentują czynności ze świata rzeczywistego, i rzeczownikami, które występują w siedmiu przypadkach (w zależności od sposobu uczestnictwa w czynnościach ze świata rzeczywistego).
Indyjski gramatyk Panini (około 520–460 p.n.e.) jest często uznawany za prekursora językoznawstwa. Jest znany jako autor dzieła gramatycznego pod tytułem Aṣṭādhyāyī, do dzisiaj używanego w nauce i analizie sanskrytu. Gramatyka Paniniego jest wysoko usystematyzowana i techniczna, wprowadziła pojęcia fonemu, morfemu i rdzenia (rozpoznane dopiero przez zachodnich językoznawców około dwóch tysięcy lat później). Reguły Paniniego opisują całość morfologii języka. Następstwem tego, że jego gramatyka skupia się na zwięzłości, jest jej nieintuicyjna struktura, przypominająca współczesny język maszynowy (jako przeciwieństwo zrozumiałych przez ludzi języków programowania). Zaawansowane logiczne zasady i techniki Paniniego miały duży wpływ zarówno na starożytne, jak również na współczesne językoznawstwo.
Bhartrihari (ok. 450–510) – kolejny ważny autor teorii indyjskiego językoznawstwa. Stworzył on teorię, według której akt mowy składa się z czterech etapów:

pierwszy – konceptualizacja danej myśli,
drugi – jej werbalizacja oraz sekwencjonowanie,
trzeci – wygłoszenie wypowiedzi w przestrzeń, wszystko to wykonane przez mówcę,
i czwarty – zrozumienie wypowiedzi przez słuchacza – osobę interpretującą.
Praca Paniniego oraz Bhartrihariego miała znaczący wpływ na wiele z podstawowych poglądów zaproponowanych przez wykładowcę sanskrytu, Ferdinanda de Saussure’a, który jest powszechnie uważany za ojca współczesnego językoznawstwa strukturalnego.
W 760 roku na Środkowym Wschodzie perski językoznawca Sibawajhi stworzył w swojej obszernej pracy pod tytułem Al-kitab fi al-nahw (الكتاب في النحو – „Księga o gramatyce“) szczegółowy i profesjonalny opis arabskiego, ukazując wiele lingwistycznych aspektów języka. Sibawajh w swojej książce odróżnił fonetykę od fonologii.
Lingwistyka rozwija się na gruncie naukowym od XIX wieku, kiedy to była zdominowana przez badania historyczno-porównawcze. W pierwszych dekadach XX wieku wykształciła się lingwistyka synchroniczna (opisowa) i stopniowo wzrasta koncentracja na badaniu języka jako uniwersalnego narzędzia komunikacji i myślenia ludzkiego w oparciu o materiał zgromadzony w ramach badań różnych języków świata. Na przełomie XIX i XX wieku ukształtowały się zalążki innych dyscyplin językoznawczych. Powstało językoznawstwo ogólne jako dyscyplina integrująca, zajmująca się prawidłowościami wewnętrznej struktury i rozwoju języka. Pod wpływem teorii Ferdinanda de Saussure’a badania synchroniczne zostały odgraniczone od diachronicznych.
Do pierwszych zachodnich językoznawców zaliczają się Jakob Grimm, który w roku 1822 stworzył zasadę spółgłoskowych zmian w wymowie znaną jako prawo Grimma, Karl Verner, który ułożył prawo Vernera, August Schleicher, który stworzył „Stammbaumtheorie” oraz Johannes Schmidt, który w roku 1872 stworzył „Wellentheorie” („model falowy”). Ferdinand de Saussure jest twórcą współczesnej lingwistyki strukturalnej. Edward Sapir, lider w amerykańskiej lingwistyce strukturalnej, był jednym z pierwszych, którzy badali zależności pomiędzy nauką o języku a antropologią. Jego metodologia ma ogromny wpływ na jego wszystkich następców. Początkowo badania nad językiem odbywały się w ramach filologii, traktującej język przede wszystkim jako narzędzie literatury. Konsekwencją tego podejścia był preskryptywizm i traktowanie języka mówionego jako niedoskonałej wersji języka pisanego.
Od lat 60. XX wieku głównym modelem języka jest model formalny Noama Chomsky’ego, który rozwinął się pod kierunkiem jego nauczyciela, Zelliga Harrisa, będącego z kolei pod ogromnym wpływem Leonarda Bloomfielda. Chomsky pozostaje najbardziej wpływowym językoznawcą na świecie. Lingwiści zajmujący się head-driven phrase structure grammar (HPSG) czy gramatyką leksykalno-funkcyjną (LFG), podkreślają znaczenie formalizacji i formalnego rygoru w opisie lingwistycznym, i dystansują się nieco od ostatniej pracy Chomsky’ego (program „minimalistyczny” dla gramatyki transformacyjnej), przyłączając się bardziej do wcześniejszych jego prac. Lingwiści związani z teorią optymalności wskazują uogólnienia pod względem naruszalnych reguł, co jest większym odejściem od głównego nurtu językoznawstwa, a lingwiści zajmujący się różnymi rodzajami gramatyki funkcjonalnej i lingwistyki kognitywnej mają tendencję do podkreślania braku autonomii wiedzy lingwistycznej i braku uniwersalności struktur lingwistycznych, dlatego też znacznie odchodzą od paradygmatu Chomsky’ego.

== Zobacz też ==

gramatyka tradycyjna
językoznawstwo historyczno-porównawcze
hipoteza Sapira-Whorfa
językowy obraz świata
lingwistyka potoczna
poezja lingwistyczna
strukturalizm
Abstand- i Ausbausprachen
Praskie Koło Lingwistyczne
amerykańska szkoła strukturalistyczna
gramatyka treści
młodogramatycy
glossematyka
lingwistyka kognitywna
językoznawstwo konfrontatywne
pragmatyka

== Uwagi ==

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
JurajJ. Dolník JurajJ., Základy lingvistiky, Bratislava: Stimul, 1999, ISBN 80-85697-95-5, OCLC 43470637  (słow.).
FranciszekF. Grucza FranciszekF., Zagadnienia metalingwistyki. Lingwistyka – jej przedmiot, lingwistyka stosowana, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1983, ISBN 83-01-03923-X .
CzesławC. Lachur CzesławC., Zarys językoznawstwa ogólnego, Opole: Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego, 2004, ISBN 83-7395-082-6, OCLC 749715998 .
JohnJ. Lyons JohnJ., Wstęp do językoznawstwa, KrzysztofK. Bogacki (tłum.), AdamA. Weinsberg (red. nauk.), HalinaH. Urbańska, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1975 .
WitoldW. Mańczak WitoldW., Problemy językoznawstwa ogólnego, Wrocław–Warszawa–Kraków: Ossolineum, 1996, ISBN 83-04-04327-0 .
TadeuszT. Milewski TadeuszT., Językoznawstwo, wyd. 7, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2004, ISBN 83-01-14244-8, OCLC 749429940 .
JozefJ. Mistrík JozefJ., Encyklopédia jazykovedy, Bratislava: Obzor, 1993, ISBN 80-215-0250-9, OCLC 29200758  (słow.).
ŠimonŠ. Ondruš ŠimonŠ., JánJ. Sabol JánJ., Úvod do štúdia jazykov, Bratislava: Slovenské pedagogické nakladateľstvo, 1987, OCLC 28427817  (słow.).
GrzegorzG. Pawłowski GrzegorzG., U podstaw lingwistyki. Relacja, analogia, partycypacja, Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2024, ISBN 978-83-235-6370-9, OCLC 1424360554 .
KazimierzK. Polański KazimierzK. (red.), Encyklopedia językoznawstwa ogólnego, wyd. 2, Wrocław: Ossolineum, 1999, ISBN 83-04-04445-5, OCLC 835934897 .
Hans HeinrichH.H. Stern Hans HeinrichH.H., Fundamental Concepts of Language Teaching: Historical and Interdisciplinary Perspectives on Applied Linguistic Research, Oxford: Oxford University Press, 1983, ISBN 978-0-19-437065-3, OCLC 1251392413  (ang.).

== Linki zewnętrzne ==
Barbara C.B.C. Scholz Barbara C.B.C., Francis JeffreyF.J. Pelletier Francis JeffreyF.J., Geoffrey K.G.K. Pullum Geoffrey K.G.K., Philosophy of Linguistics, [w:] Stanford Encyclopedia of Philosophy, CSLI, Stanford University, 2015, ISSN 1095-5054 [dostęp 2018-08-07]  (ang.). 1 stycznia (Filozofia lingwistyki)
 Linguistics, kanał CrashCourse na YouTube [dostęp 2024-08-29].


Argument (językoznawstwo)

Argument – wyrażenie, które uzupełnia znaczenie predykatu. Np. predykat spać uzupełniony o wyraz Jan tworzy zdanie Jan śpi. Predykat wraz z argumentami tworzy strukturę predykatowo-argumentową. Czasowniki mogą mieć 0 argumentów (trzeba), 1 argument (spacerować, spać, budzić się), 2 argumenty (słyszeć, bić, kochać), 3 argumenty (dać, kłaść).  Niektóre czasowniki jako argumentów wymagają fraz przyimkowych (polegać na kimś), lub zdań (wiedzieć, że). Nie tylko liczba argumentów, ale także ich role semantyczne, przypadek lub przyimek, który je wprowadza są uzależnione od czasownika.
Jakkolwiek o argumentach mówi się przede wszystkim w kontekście czasowników, nie tylko one je wyznaczają. I tak np. przymiotniki w stopniu wyższym również otwierają pozycję dla argumentu (wyższy od kogoś).
Od argumentów należy odróżnić okoliczniki, które nie są elementami obligatoryjnymi i zazwyczaj ich liczba i charakter jest niezależny do konkretnego czasownika. Tym niemniej granica między argumentem a okolicznikiem nie zawsze jest oczywista i bywa kwestią sporną.

== Zobacz też ==
rola semantyczna

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
Van Valin: An introduction to syntax. Cambridge: Cambridge University Press, 2007, s. 239. ISBN 0-521-63199-8.Sprawdź autora:1.


Colloquia Germanica Stetinensia

Colloquia Germanica Stetinesia – czasopismo naukowe redagowane przez germanistów szczecińskich. Ukazuje się raz w roku.

== Historia ==
Do r. 2015 funkcjonowało pod nazwą „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego. Colloquia Germanica Stetinesia”. Twórcą i pierwszym redaktorem naczelnym (1987) był docent dr Karol Koczy. Później funkcję redaktora naczelnego pełnił prof. Ryszard Lipczuk. Obecnie redakcją czasopisma zajmują się: prof. Dorota Sośnicka (dział literaturoznawczy) i prof. Anna Pilarski (dział językoznawczy). W roku 2024 ukazał się 33. tom rocznika.

== Profil czasopisma ==
Publikowane są artykuły oraz recenzje (jako artykuły recenzyjne) z zakresu literaturoznawstwa germanistycznego, językoznawstwa, kulturoznawstwa, translatoryki, glottodydaktyki. Wersja papierowa jest wersją pierwotną wobec wersji elektronicznej. Autorami są głównie germaniści polscy, rzadziej germaniści z Niemiec i innych krajów. Czasopismo wpisane jest na listę czasopism punktowanych Ministerstwa Edukacji i Nauki z ilością 70 punktów.

== Bazy referencyjne ==
DOAJ (Directory of Open Access Journals)
ABSCO
European Reference Index for the Humanities and Social Sciences (ERIH PLUS)
Central and Eastern European Online Library (CEEOL)
The Central European Journal of Social Sciences and Humanities (CEJSH)
Index Copernicus
BazHum
Elektronische Zeitschriftenbibliothek

== Przypisy ==

== Linki zewnętrzne ==
Colloquia Germanica Stetinensia – Bibliografia (bg.szczecin.pl)[2]
Über die Zeitschrift – Colloquia Germanica Stetinensia – Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego
20230718_Wykaz_czasopism_i_konferencji_naukowych_2023.pdf


Deskryptywizm (językoznawstwo)

Deskryptywizm (od łac. describere „opisywać”) – dążność do opisowego ujmowania zachowań językowych. Deskryptywizm zakłada obiektywny i systematyczny opis języka, odzwierciedlający empiryczne fakty praktyki językowej. Podejście to, właściwe dla badań językoznawczych, przeciwstawia się preskryptywizmowi, którego celem jest propagowanie pewnej formy języka oraz formułowanie i egzekwowanie jej zasad. Preskryptywizm znajduje zastosowanie w kontekstach edukacyjnych i jest związany z instytucjonalną polityką językową.
Naukowe opisy języków niemal zawsze są oparte na podejściu deskryptywnym. Współcześni językoznawcy odrzucają preskryptywizm w swojej praktyce naukowej, skupiając się na obiektywnym opisie języków, pozbawionym ocen normatywnych. Nie formułują oni toteż opinii na temat mowy rodzimych użytkowników języka i odżegnują się od autorytatywnych przepisów językowych, usiłując przedstawić faktyczny sposób użycia języka. Rozpatruje się przy tym zjawisko wariacji językowej, czego owocem jest neutralne ujmowanie odrębności socjalnych i regionalnych oraz historycznej zmienności języka, bez wydawania opinii na temat poprawności językowej. Opisy deskryptywne mogą jednak uwzględniać sądy wartościujące istniejące w danej społeczności, a także zwracać uwagę na sytuacyjną stosowność różnych form językowych.
Informacje deskryptywne czerpie się z eksperymentów, tekstów i rozmów, nagrań realnych sytuacji językowych oraz dostępnych źródeł pisanych: gazet, książek itp. Obserwacje te stają się podstawą dla obiektywnego opisu języka, jego struktury, uzusu oraz akwizycji. Językoznawcze postrzeganie języka odróżnia się od potocznych stanowisk, które często uznają słowniki i opracowania gramatyczne za źródła wskazówek poprawnościowych, przypisując im duże znaczenie normatywne. Podejście deskryptywne zakłada opis zarówno języka standardowego, jak i rozmaitych form nieliterackich.
Jak zauważają niektórzy badacze, nie istnieje ścisła granica między obiema postawami – deskryptywizmem i preskryptywizmem. W pewnym sensie charakter preskryptywny wykazuje także kodyfikacja czerpiąca z badań opisowych, gdyż przedsięwzięcie to samo w sobie wiąże się z doborem i promocją pewnych form językowych jako standardowych. Terminowi „preskryptywizm” przypisuje się jednak negatywne konotacje; pojęcie to jest w praktyce kojarzone z konserwatyzmem, elitaryzmem czy też nieprzystającymi nauce uprzedzeniami społecznymi. W węższym znaczeniu pod pojęciem preskryptywizmu rozumie się praktykę, która jednocześnie dyktuje i dezaprobuje pewne elementy językowe, szerząc np. pogląd, że nieskodyfikowane formy, występujące poza ramy języka standardowego, są mniej wartościowe bądź gorszej jakości.

== Zobacz też ==

gramatyka opisowa
lingwistyka potoczna

== Przypisy ==


Dublet (słowo)

Dublety lub dublety etymologiczne – para wyrazów w obrębie jednego języka o wspólnej etymologii, ale różniących się znaczeniem i brzmieniem. Choć często dotyczą przede wszystkim zapożyczeń, występują także tzw. dublety rodzime.
Przykładem tego zjawiska w języku polskim są wyrazy tłumacz, tersiman i dragoman, które wywodzą się z tego samego wyrazu arabskiego, ale trafiły do języka polskiego różnymi drogami:

tłumacz  ← psł. *tъlmačь ← praturk.*tylmač ← ar. tarğumān.
tersiman ← osm. tercüman ← ar. tarğumān.
dragoman← wł. dragomanno ← ar. tarğumān.

== Przypisy ==


Dyrektywa techniczna

Dyrektywa (norma) techniczna (instrumentalna, celowościowa, teleologiczna, praktyczna) - wskazuje sposób, w jaki należy postąpić, aby osiągnąć dany skutek (cel) w świecie fizycznym - np. żeby zdać egzamin należy się długo uczyć.
Dyrektywom technicznym można przypisać wartości prawdy lub fałszu.

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
Maciej Koszowski, Dwadzieścia osiem wykładów ze wstępu do prawoznawstwa, Wydawnictwo CM, Warszawa 2019, ISBN 978-83-66704-82-4.


Esperantologia

Esperantologia – dyscyplina naukowa i kierunek studiów filologicznych, zajmujące się językiem esperanto, obejmujące językoznawstwo i literaturoznawstwo.

== Esperantologia jako dyscyplina naukowa ==
We współczesnych badaniach językoznawczych dominuje przekonanie, że do każdego języka należy podchodzić bez uprzedzeń, niezależnie od jego pochodzenia i jego zasięgu geograficznego. Zakres i intensywność badań esperantologicznych w skali międzynarodowej ciągle wzrasta. Tematyce esperantologicznej poświęcone są m.in. czasopisma Language Problems and Language Planning oraz Esperantologio/Esperanto Studies. Esperantologia jest nie tylko synchroniczną, ale też diachroniczną dziedziną badań językoznawczych, gdyż język esperanto ulega ewolucji. W fazie początkowej znajdują się badania nad uniwersaliami semantycznymi w języku esperanto,  więc nad problemem, które formy i kategorie esperanto powinny być postrzegane jako międzykulturowe, a które jako specyficzne dla danej kultury.
Co prawda minęła euforia z lat 70. i 80. XX wieku związana z językami planowymi, ale znaczna liczba prac z zakresu esperantologii oraz międzynarodowe konferencje poświęcone językowi esperanto wskazują na żywe zainteresowanie tym językiem coraz większej liczby badaczy-esperantystów.
Do badaczy esperanto należą m.in.: Eugen Wüster, Pierre Janton, István Szerdahelyi, Detlev Blanke, Alicja Sakaguchi, Sabine Fiedler, John Christopher Wells.

== Esperantologia jako kierunek studiów ==
Esperantologia jako kierunek studiów została utworzona w 1966 roku na Uniwersytecie Eötvös Loránd w Budapeszcie jako część nadrzędnego kierunku studiów „Lingwistyka ogólna i stosowana”. Można ją było studiować w połączeniu z inną dyscypliną filologiczną. Jej twórcą był węgierski slawista István Szerdahelyi (1924-1987). Ponieważ liczba prac naukowych z tego zakresu była wówczas bardzo ograniczona, podstawy teoretyczne trzeba było tworzyć od początku. Wieloletnia praca węgierskiego slawisty, kierowanie kursami i seminariami na Węgrzech i za granicą,  a również pionierska praca innych wykładowców oraz studentów doprowadziły do powstania interlingwistyki i esperantologii jako nowej autonomicznej dziedziny naukowo-badawczej. Celem studiów było kształcenie wykwalifikowanych nauczycieli języka esperanto.
Kierunek „Esperantologia i interlingwistyka” na Uniwersytecie Eötvös Loránd w Budapeszcie ukończyło ok. 100 studentów, w tym spoza Węgier m.in.: Sitosi Hukaya, Alicja Michiewicz (= Sakaguchi), Leif Kristensen. Cztery osoby uzyskały pod kierunkiem profesora Szerdahelyia stopień doktora: Mária  Rózsa Szabo (1976),  Judit Balogh (1979), Alicja Sakaguchi  (1981), Agnes Molnár (1984).

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
Detlev Blanke: International Planned Languages. Essays on Interlinguistis and Esperantology. New York: Mondial, 2018.
Interlingwistyka i esperantologia, red. Ilona Koutny. Poznań: Wydawnictwo Rys, 2015.
Sabine Fiedler: Plansprache und Phraseologie: empirische Untersuchungen zu reproduziertem Sprachmaterial im Esperanto. Frankfurt a. M.: Peter Lang, 1999.
Pierre Janton: Einführung in die Esperantologie. Hildesheim, New York: Olms, 1978. ISBN 348706541.
Ilona Koutny (red.): Abunda fonto. Memorlibro omage al prof./ István Szerdahelyi. Poznań: ProDruck, 2009. ISBN 9788361607328.
Alicja Sakaguchi: Interlinguistik: Gegenstand, Ziele, Aufgaben, Methoden. Frankfurt a. M.: Peter Lang, 1998. ISBN 3-631-31387-X.
John Christopher Wells: Lingvistikaj aspektoj de Esperanto. Rotterdam: Universala Esperanto-Asocio, 1989. ISBN 92-9017-021-2.
Katarzyna Wojan: Języki sztuczne. Zapotrzebowanie społeczeństw czy fantazja jednostek? (Zarys dziejów interlingwistyki). Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, 2015.
Eugen Wüster: Esperantologiaj studoj. Antverpeno-La Laguna: Stafeto, 1978. ISBN 9063360053.

== Linki zewnętrzne ==
Polski Związek Esperantystów (Pola Esperanto-Asocio)[2]


Forma językowa

Forma językowa – jednostka pełniąca funkcję semantyczną lub syntaktyczną (morfem, wyraz, konstrukcja, zdanie). Najczęściej mówi się o formach wyrazowych (słownych), służących wyrażeniu pewnego znaczenia gramatycznego (np. forma rzeczownika w danym przypadku, danej liczbie itp.).
Leonard Bloomfield wyróżniał formy językowe wolne i związane. Do pierwszych zaliczał elementy, które mogą pełnić rolę wypowiedzenia, do drugich zaś jednostki niefunkcjonujące w ten sposób (np. sufiks -ość, prefiks wy-).
W językoznawstwie tradycyjnym formę przeciwstawiano znaczeniu. Tak rozumiana forma językowa stanowi składową elementu językowego pierwszego rozczłonkowania, odróżnianą od znaczenia. Współcześnie w tym sensie stosuje się zwykle termin „plan wyrażenia”.
Forma gramatyczna stanowi postać autosemantyczną słowa w relacji do innych słów w zdaniu. Forma gramatyczna rozkłada się na bazę (wyraz główny) o wartości leksykalnej oraz na formant (wyraz pomocniczy) pełniący funkcję gramatyczną. Formy gramatyczne wyrażają zawsze określone kategorie gramatyczne. W niektórych przypadkach pewna postać fleksyjna można zostać zaliczona do kilku form gramatycznych w zależności od tego, do jakich kategorii gramatycznych się odnosi: np. pol. nodze to forma celownika l. poj. lub miejscownika l. poj. (zob. synkretyzm).

== Zobacz też ==

forma słownikowa
wariant
konwencjonalny charakter języka

== Przypisy ==

== Bibliografia ==
JozefJ. Mistrík JozefJ., Encyklopédia jazykovedy, Bratislava: Obzor, 1993, ISBN 80-215-0250-9, OCLC 29200758  (słow.).
KazimierzK. Polański KazimierzK. (red.), Encyklopedia językoznawstwa ogólnego, wyd. 2, Wrocław: Ossolineum, 1999, ISBN 83-04-04445-5, OCLC 835934897 .


Gramatyka generatywna

Gramatyka generatywna – koncepcja lingwistyczna, która zamierza wyjaśnić kompetencję mówiącego (słuchającego) w zakresie tworzenia (rozumienia) zdań danego języka, polegającą między innymi na tym, że każdy mówiący jest zdolny do konstruowania zdań, których dotąd nie zbudował, a słuchający do rozumienia zdań, których dotąd nie słyszał. Inaczej mówiąc, każdy użytkownik języka jest w stanie rozstrzygnąć, czy dane zdanie należy do języka, w którym się wypowiada (jest poprawne w tym języku), czy też doń nie należy (jest w nim niepoprawne). Zdolność ta tłumaczy się faktem rozporządzania przez mówiącego skończoną liczbą reguł gramatycznych, za pomocą których tworzy on syntagmy i zdania ze znanych sobie wyrazów.
Gramatyka generatywna jest skończonym zbiorem reguł (zwanych regułami gramatycznymi), który wymienia wszystkie ciągi i przypisuje każdemu z nich opis strukturalny, na który składa się zbiór elementów tworzących ciąg, jego szyk wewnętrzny i zewnętrzny oraz każda inna informacja gramatyczna potrzebna do określenia sposobu, w jaki dany ciąg został użyty i zrozumiany.
Teoria generatywna jest neutralna w relacji nadawca-odbiorca, tj. nie jest ani gramatyką mówiącego (systemem wyjaśniającym kodowanie przekazu przez nadawcę), ani też słuchającego (systemem opisującym dekodowanie otrzymanego przekazu).
Według Chomsky’ego (1965) należy rozróżniać kompetencje mówiącego, czyli jego zdolność rozpoznawania i stosowania reguł gramatyki, od realizacji aktu mowy (ang. performance). Gramatyka generatywna wyjaśnia kompetencje, lecz nie realizację.

== Zobacz też ==
struktura głęboka i struktura powierzchniowa
drzewo składniowe
fraza nominalna
fraza werbalna

== Bibliografia ==
Jacek Fisiak: Wstęp do współczesnych teorii lingwistycznych, wyd. 2. Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, 1978, s. 87-128.
Gerhard Helbig: Geschichte der neueren Sprachwissenschaft: Unter dem besonderen Aspekt d. Grammatik-Theorie. Leipzig: VEB Bibliographische Institut, 1973,  s. 261-339..
Gerhard Helbig: Dzieje językoznawstwa nowożytnego, tłum. z niem.: Czesława Schatte, Dorota Morciniec. Wrocław: Ossolineum, 1982. ISBN 83-04-00920-X.
Gerhard Helbig: Entwicklung der Sprachwissenschaft seit 1970. Leipzig: VEB Bibliographische Institut, 1986, s. 80 nn.
Paweł Mecner: Elementy gramatyki umysłu. Od struktur składniowych do minimalizmu. Kraków: Universitas, 2007. ISBN 9788324206308.